11 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8a32215d20e27910340b9a2abd0d9f9.pdf e6ffdd43dce331502cb9e8807f589744 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6066 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5657 Title A name given to the resource Osoby objęte zakazem odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.120 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Osoby objęte zakazem odwiedzania położnicy to: 1 - kobiety miesiączkujące, 2 - kobiety ciężarne, 3 - roz­ wódki lub kobiety źle prowadzące się, 4 - kobiety złe, stare, kłamliwe, opryskliwe, 5 - panny, 6 - kawalerowie, 7 - mężczyźni, 8 - dzieci (w tym małe - 8.22.IX, 32.15.V, 35.21.VI), 9 - wszyscy mogli odwiedzać położnicę, 10 - inne odpowiedzi (zob. mapy 6 i 7), 11 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 12 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w łatach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? b) Kto nie powinien jej odwiedzać? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01e9f24bd69d2c2b301a14af7458fa92.pdf 01a2306dd7a4f4fdf6433e3d3607e710 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6065 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5656 Title A name given to the resource Osoby niespokrewnione odwiedzające położnicę/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.117 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Położnicę odwiedzają osoby niespokrewnione, w tym: 1 - sąsiadki, 2 - najbliższe sąsiadki, 3 - kobiety (ogólnie), 4 - znajomi, przyjaciele, koleżanki, 5 - sąsiedzi (w tym najbliżsi - 8.13.X, 27.16.VIII, 30.13.XII, 35.32.XIV), 6 - mężczyźni, 7 - dowolne osoby (odwiedza “kto chce”), 8 - inne odpowiedzi (zob. mapa 3), 9 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek małymi pustymi kółkami zaznaczono również większe miasta. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c2976d12077d7b013195003f60dffa5.pdf 0b087e4e72d33e04d406387839f1689f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6068 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5659 Title A name given to the resource Osoby objęte zakazem odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.127 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Zakazem odwiedzania położnicy objęte były różne osoby, w tym: 1 - te, z którymi położnica była skłócona, 2 - obce (np. spoza rodziny, [czy] dalsi sąsiedzi), 3 - chorzy, 4 - alkoholicy, 5 - osoby uważane za kłamliwe i opryskliwe, 6 - osoby znajdujące się w żałobie, 7 - położnicę mogły odwiedzać dowolne osoby, 8 - rzadsze odpowiedzi [1 - osoby uważane za złe, 2 - osoby pyszne i plotkarze, 3 - osoby fałszywe wobec położnicy, 4 osoby pechowe, 5 - osoby bezbożne, 6 - osoby bez ślubu kościelnego, 7 - dziad „żebrak”], 9 - inne odpowiedzi (zob. mapy 5 i 6), 10 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 11 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? b) Kto nie powinien jej odwiedzać? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1dc073defc2d80d6c95ab705dcf1c38f.pdf 0cc3ef2188691645bfcad2f651c1963b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6067 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne istoty demoniczne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5658 Title A name given to the resource Osoby objęte zakazem odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.124 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 NATALIA BLOCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA. KTO I PO CO OD(Z)WIEDZA DIASPORĘ TYBETAŃSKĄ? MOJA DROGA DO ANTROPOLOGII TURYSTYKI Turyści nigdy nie stanowili „przedmiotu” moich zainteresowań badawczych. Gdy w roku 2004 rozpoczynałam badania terenowe na potrzeby rozprawy doktorskiej w obozach uchodźców tybetańskich w Indiach1, obiecałam sobie, że będę unikać jakichkolwiek kontaktów z osobnikami należącymi do mojego „gatunku”, czyli przedstawicielami tzw. kultury zachodniej. Chciałam – jak na początkującą antropolożkę przystało – przebywać wyłącznie w otoczeniu tzw. tubylców, czyli, w moim przypadku, uchodźców. Okazało się to jednak niemożliwe. Gdziekolwiek byłam (a w teren jeździłam każdego roku przez kolejne pięć lat) – w dużych rolniczych obozach w południowym stanie Karnataka, w małych rzemieślniczych osadach na przedgórzu Himalajów czy w tybetańskiej dzielnicy w Delhi – wszędzie natykałam się na inji. Inji to określenie używane przez Tybetańczyków i oznaczające dosłownie Anglika/Angielkę. Jest ono prawdopodobnie tybetańskim fonetycznym zapisem słowa English, gdyż to właśnie Brytyjczycy byli pierwszymi białymi, z którymi na większą skalę – zresztą w mało przyjemnych okolicznościach zbrojnej inwazji w początkach XX wieku – zetknęli się Tybetańczycy w Tybecie. Dziś termin ten jest popularnie używany na określenie wszystkich przedstawicieli tzw. zachodniego świata, zwłaszcza białych. Inji byli zatem wszechobecni w świecie diaspory tybetańskiej. Czego tam szukali? Dean MacCannell – autor klasycznej już pozycji z zakresu badań nad zjawiskami turystycznymi (1976; polskie wydanie 2002) – ukuł koncepcję turystyki jako poszukiwania autentyczności. W praktyce jednak to turysta staje się impulsem do wytwarzania w odpowiedzi na jego potrzeby autentyczności przez tych, których postrzega jako „egzotycznych Innych”. Jednocześnie stanowi nośnik wartości i wyobrażeń konstytuu­ jących kulturę, z której się wywodzi – tak, jak on konsumuje kulturę Innego, tak Inny konsumuje kulturę turysty. W tym względzie turyści odwiedzający obozy tybetańskie wywierają wpływ zarówno na indywidualne życia konkretnych uchodźców (żeniąc 1 Zasadnicza część badań została przeprowadzona w ramach gruntu promotorskiego MNiSW nr N N109 3683 33 zatytułowanego „Kultura a polityka. Na przykładzie młodego pokolenia uchodźców tybetańskich w Indiach” (2007–2009). �52 NATALIA BLOCH się z nimi, pomagając im uzyskać wizę do swojego kraju, sponsorując ich dziecko, klasztor, przychodnię itd.), jak i na tzw. produkcję kulturową (zob. McGuckin 1997) oraz tworzone przez nich dla świata zewnętrznego autoreprezentacje. Ta specyficzna wymiana nigdy oczywiście nie jest w pełni równoważna, gdyż mamy tu do czynienia z relacjami władzy wynikającymi z różnic na poziomie pochodzenia, statusu społecznego i ekonomicznego czy płci społeczno-kulturowej, ale zawsze jest to interakcja, w której obie strony są jednocześnie nadawcami i odbiorcami2. Turysta jest więc tym, który pragnie zajrzeć za kulisy wielkiego spektaklu, jaki wyreżyserował i wystawił dla niego przemysł turystyczny. Pragnie, by to, co widzi, jak i jego doświadczenie tego, było „prawdziwe”, aby nie było aranżowane na jego potrzeby; chce zyskać „dostęp do rzeczywistości toczącej się własnym trybem”, do świata, który „działał na swój sposób, zanim [turyści] przyjechali i będzie tak działał wówczas, gdy odjadą” (Wieczorkiewicz 2008, s. 78). A gdzie szukać autentyczności, jak nie w obozie uchodźców – miejscu powszechnie wyobrażanym jako przestrzeń ludzkiego cierpienia. Cierpienia nie można przecież udawać, jest więc ono doświadczane przez turystów jako autentyczne i w tym sensie atrakcyjne. Czy zatem można zaklasyfikować od(z)wiedzanie obozów uchodźców jako rodzaj tanatoturystyki? Żadna z pięciu klasycznych już kategorii atrakcji tanatoturystycznych wyróżnionych przez Anthony’ego V. Seatona (1996; 1999), z których wszystkie dotyczą bezpośrednio śmierci3, nie uwzględnia obozów uchodźców. Jednak cierpienie jest ontologicznie związane z umieraniem, a z diasporą tybetańską wiąże się – według oficjalnych danych strony tybetańskiej – śmierć 1,2 miliona Tybetańczyków. Ponadto sama tanatoturystyka ulega ciągłemu redefiniowaniu i obejmuje dziś również miejsca związane z niewolnictwem czy więziennictwem, czyli zjawiskami, które łączy nie tylko doświadczenie cierpienia, ale też kategoria podporządkowania. Mimo że obozy można idealistycznie postrzegać jako „drugą szansę życia”, to uchodźcy – usytuowani w złożonej sieci relacji władzy nazywanej przez badaczy międzynarodowym reżimem uchodźczym (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989), izolowani i dyscyplinowani, o ograniczanej możliwości tworzenia własnych reprezentacji – zaliczają się do licznego grona tzw. grup podporządkowanych (subaltern). Podróż jako projekt konstruowania tożsamości i budowania statusu społecznego przez (po) nowoczesnego turystę to osobny temat, który w tym miejscu jedynie sygnalizuję. Erik Cohen w jednej z zaproponowanych przez siebie typologii doświadczenia turystycznego posługuje się między innymi kryterium wpływu odbytej podróży na kształtowanie tożsamości czy też nowej biografii turysty (1979). W tym sensie ja również – jako turystyka-badaczka – buduję swój status „tybetolożki” i „piszę” swoją biografię, konsumując to, co nazywam tybetańską kulturą. 3 Należą do nich: miejsca śmierci zadawanej publicznie (np. egzekucji); miejsca masowych śmierci (np. obozy zagłady, miejsca katastrof, pola bitewne) lub śmierci osób znanych (np. Kennedy’ego); miejsca pochówku i miejsca pamięci (np. katakumby); muzea gromadzące materialne dowody lub symboliczne reprezentacje śmierci (np. muzea wojny); inscenizacje czy też rekonstrukcje śmierci (np. bitew) (Seaton 1999, s. 131). Tanatos to bóstwo z mitologii greckiej uosabiające śmierć, syn Nocy, przedstawiany jako młodzieniec z czarnymi skrzydłami u ramion i zgaszoną, opuszczoną w dół pochodnią w ręku, stojący „smutny z pochyloną głową, jakby opłakiwał nieboszczyka” (Parandowski 1950, s. 171). Malcolm Foley i John J. Lennon, którzy jako pierwsi zdefiniowali pojęcie „ciemniej turystyki” (dark tourism), określili ją jako odwiedzanie miejsc katastrof, masowej śmierci, ludobójstwa i morderstw (1996). 2 �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 53 Jednocześnie obozy tybetańskie w Indiach dają poczucie bezpieczeństwa i podstawowego komfortu, które są koniecznymi warunkami doświadczania inności przez turystów (Cohen 1972). Diaspora tybetańska trwa już ponad pół wieku, a miejsca zamieszkałe przez uchodźców przypominają bardziej wiejskie osady niż prowizoryczne obozy znane z przekazów medialnych (co jest między innymi rezultatem umiejętnie prowadzonej przez władze uchodźcze polityki). W wielu przypadkach oferują gościom domy noclegowe, lokale gastronomiczne, a nawet dostęp do Internetu. Łącząc elementy autentyczności (inności) i bezpieczeństwa (swojskości) nadają się zatem idealnie na atrakcję turystyczną. W związku z powyższym uznałam, że skoro turyści współtworzą, choćby przejś­ ciowo, społeczność, którą badam, nie mogę ich ignorować. Tym bardziej, że to, jak ja sama byłam postrzegana przez uchodźców, w dużej mierze wynikało z ich doświadczeń w kontaktach z przybyszami z tzw. Zachodu i zbudowanych na tej podstawie o nich wyobrażeń4 (zob. Bloch 2011a). Przyjrzenie się poszczególnym kategoriom inji od(z)wiedzających diasporę tybetańską pomogło mi w umiejscowieniu mnie samej w terenie i interpretowaniu stosunku „moich badanych” do mnie w zależności od tego, do której grupy turystów mnie klasyfikowano. Dlatego też w niniejszym artykule chcę skupić się nie tyle na oddziaływaniu turystów na obozy i ich mieszkańców – co stanowi osobny, intrygujący przedmiot dociekań – ale przyjrzeć się motywacjom, jakimi kierują się „goście z Zachodu” w wyborze obozu uchodźców tybetańskich na cel swojej podróży, oraz temu, jak są oni postrzegani przez uchodźców. Kierując się postulatem Erika Cohena, aby nie unifikować kategorii turysty i doświadczenia turystycznego (2007, s. 58) – zwłaszcza gdy wychodzimy poza obszar turystyki zorganizowanej – wyróżniłam siedem typów turystów od(z)wiedzających diasporę tybetańską, których charakterystykę przedstawiam poniżej. Kategorie te – jak wszystkie teoretyczne modele – są oczywiście płynne, często nakładające się na siebie i podlegające zmianom w czasie i przestrzeni, pozwalają jednak odpowiedzieć na pytanie, czego turysta może szukać w obozach uchodźców. Kryterium motywacyjne było również podstawą stworzenia przez Cohena pierwszej fenomenologicznej typologii doświadczenia turystycznego: turysta podejmuje decyzję o celu i formie podróży, kierując się tym, czego brakuje mu w jego przestrzeni życiowej (1979). Po Cohenie na gruncie antropologii i socjologii turystyki wypracowanych zostało wiele typologii turystów. Ja jednak proponuję własną klasyfikację ze względu na specyficzny cel podróży, jakim jest uchodźctwo. Niemniej, poddając analizie poszczególne 4 W podobny sposób turystykę jako intrygujący przedmiot badań odkrył Cohen – uważany za prekursora socjologii i antropologii turystyki. Cohen – wówczas jeszcze doktorant na Wydziale Socjologii w Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, ale zafascynowany antropologią społeczną po pobycie studyjnym w Wielkiej Brytanii – rozpoczął w roku 1966 badania terenowe w izraelskim mieście Akka (ang. Acre). Badania te były poświęcone wzajemnym relacjom młodych Arabów i Żydów, szybko jednak w relacjach tych pojawił się nowy aktor społeczny – młode zachodnie turystki, wchodzące w interakcje z arabskimi młodzieńcami. Wówczas Cohen postrzegał je jako intruzów w swoim projekcie badawczym i starał się ignorować ich obecność. Z czasem jednak to „zakłócenie”, jak je nazwał, stało się punktem zwrotnym w jego naukowej karierze: „Początkowo turystyka pojawiła się podczas moich badań terenowych jako coś z zewnątrz, jako niepożądane zakłócenie ‘mojej’ społeczności dokonane przez obcych” (Cohen 2007, s. 59). �54 NATALIA BLOCH kategorie turystów, będę odnosić je do typologii innych autorów. W ten sposób pragnę nie tylko umiejscowić zaproponowaną przeze mnie klasyfikację na mapie antropologii i socjologii turystyki. Osią, wokół której konstruowałam kategorie omówione w niniejszym artykule, jest autentyczność, stąd liczne odwołania do MacCannella. Z kolei po typologię autorstwa Krzysztofa Podemskiego sięgam, gdyż dotyczy ona turystów odwiedzających Indie. Wreszcie odnoszę się do propozycji Cohena nie tylko dlatego, że należą one do klasyki przedmiotu, ale ze względu na wykorzystanie przez niego kryterium motywacyjnego, po które ja również sięgam. W odniesieniu do diaspory tybetańskiej, jedyną znaną mi próbę jej ujęcia pod kątem turystyki podjął Eric McGuckin w rozprawie doktorskiej poświęconej wpływowi turystów na produkcję kulturową wytwarzaną przez uchodźców. Wyróżnił on cztery podstawowe kategorie turystów: podróżników, wolontariuszy, dharmas i badaczy (1997, s. 358). Praca ta jednak nie została opublikowana w formie książkowej, a badania terenowe, na których ją oparto, ograniczyły się do Dharamsali. TURYŚCI OKAZJONALNI Pierwszą kategorią inji, których można spotkać w obozach, są turyści okazjonalni, tzn. tacy, którzy trafili do obozów „przy okazji” zwiedzania Indii. Indie stanowią popularną destynację turystyczną – niskobudżetowe, bezpieczne, o ciepłym klimacie i różnorodnej ofercie obejmującej wszystko, od zabytków architektury i sztuki poczynając, poprzez duchowe doznania, a na kontakcie z naturą kończąc. Z kategorią turystów okazjonalnych najczęściej mają do czynienia uchodźcy mieszkający w regionach himalajskich, które ze względu na walory krajobrazowe i rozwiniętą infrastrukturę, zwłaszcza w tzw. stacjach górskich, są częstym celem turystycznych wypraw5. Niektórzy Tybetańczycy z Darjeelingu6 w Zachodnim Bengalu, Leh w stanie Jammu i Kaszmir oraz Dharamsali, Manali czy Shimli w stanie Himachal Pradesh wykorzystali to zainteresowanie i uczynili z niego swoje źródło dochodu, produkując i sprzedając turystom tzw. rzemiosło tybetańskie. Mylnym jest jednak rozpowszechnione wyobrażenie, że uchodźcy tybetańscy w Indiach utrzymują się przede wszystkim z turystyki i handlu wyrobami rzemieślniczymi. Korzyści z zainteresowania turystów Tybetem na uchodźstwie czerpią przede 5 Nie tylko zresztą turystów zagranicznych, ale również krajowych. Dla Indusów z nizin miejscowości górskie w okresie upałów i monsunu są wymarzonymi miejscami na odpoczynek. Takim miejscem zdominowanym przez indyjskich turystów, a zwłaszcza pary w podróżach poślubnych, jest Dalhousie w stanie Himachal Pradesh – żyjący tam Tybetańczycy do nich właśnie kierują swoją ofertę handlową. 6 W niniejszym artykule dla zapisu terminów i nazw tybetańskich stosuję transkrypcję angielską, gdyż nią również posługują się uchodźcy tybetańscy. Dla celów identyfikacyjnych w nawiasie podaję transliterację według systemu opracowanego przez Turrella V. Wyliego (1959). Aby z kolei nie wprowadzać niespójności w zapisie, pozostaję również przy angielskim zapisie nazw geograficznych w Indiach (np. Himachal Pradesh zamiast Himaćal Pradeś), z wyjątkiem tych nazw, które już się upowszechniły w języku polskim (jak np. Kaszmir). �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 55 wszystkim obywatele indyjscy, gdyż prawa uchodźców tybetańskich w Indiach do chociażby nabywania ziemi czy nieruchomości (w celu zakładania sklepów, domów gościnnych czy punktów gastronomicznych) są bardzo ograniczone (zob. Bloch 2011b, s. 325–326). Stanowi to problem zwłaszcza w miejscach, gdzie Tybetańczycy żyją w rozproszeniu, to znaczy nie na ziemi wydzierżawionej im przez władze indyjskie. Przykładowo w Shimli Tybetańczycy sprzedają swoje rzeczy na niewielkim, położonym nieco na uboczu targowisku, złożonym z krytych folią i blachą falistą bud, podczas gdy indyjscy handlarze, najczęściej z Kaszmiru, sprzedają po wysokich cenach „tradycyjne rzemiosło tybetańskie” w regularnych sklepach przy głównej ulicy. Tak samo jest w Leh, Manali, a częściowo nawet w Dharamsali. Sytuacja wygląda lepiej w obozach, tam bowiem uchodźcy mają większą swobodę w zarządzaniu ziemią i nieruchomościami, niemniej tu również dochody z turystyki bywają zagrożone, jak pokazuje przykład z Sera – osady klasztornej założonej przez uchodźców tybetańskich w południowym stanie Karnataka. W roku 2008 tamtejsi indyjscy rikszarze, hotelarze i właściciele restauracji z pobliskiej miejscowości Kushalnagar wymogli na lokalnej władzy i policji egzekwowanie martwego wcześniej przepisu wymagającego od zagranicznych turystów posiadania specjalnych zezwoleń uprawniających do przebywania na terenie obozu. Celem tych działań było zatrzymanie inji od(z) wiedzających Sera na noclegi w Kushalnagar, skąd musieliby każdego dnia dojeżdżać do klasztoru, korzystając z transportu rikszami. Ponadto, o czym również trzeba pamiętać, turyści, którzy są klientami Tybetańczyków, to w większości tzw. turyści niskobudżetowi nocujący w domach gościnnych, gdzie dwuosobowy pokój kosztuje około 5 $, a jednorazowo za posiłek płaci się 1–2 $. Dochód, który przynoszą, nie należy zatem do wysokich. Turyści należący do omawianej kategorii postrzegają obozy jako interesujące ze względu na „egzotykę” ich mieszkańców oraz „obiekty kultury duchowej” (klasztory, świątynie, mnichów itd.). Osoby te – według typologii Cohena stworzonej w oparciu o kryterium gotowości do wyjścia poza swój świat i otwartości na inność (1972) – najczęściej należą do dwóch kategorii: niezinstytucjonalizowanych turystów-odkrywców (explorer) oraz konwencjonalnych turystów indywidualnych. Ci pierwsi sami sobie organizują podróż, podejmują próby zbaczania z utartych szlaków i wchodzenia w interakcje z lokalną ludnością. Turyści z drugiej grupy są najczęściej uczestnikami zindywidualizowanych wyjazdów grupowych, np. w ramach trampingu. Według wspomnianej już typologii fenomenologicznej Cohena osoby te można zaliczyć do poszukiwaczy doświadczeń (experiental mode) – nie przechodzących „na stronę tubylców” (going native), ale obserwujących z dystansu inne, alternatywne sposoby życia, postrzegane przez nich jako bardziej autentyczne niż te, które znają ze swojego świata. Według Krzysztofa Podemskiego to ten właśnie typ odpowiada turyście-współczesnemu pielgrzymowi i poszukiwaczowi autentyczności, opisanemu przez MacCannella (Podemski 2005, s. 53). W niektórych przypadkach taki pierwszy kontakt z uchodźcami jest później kontynuowany w innej postaci – okazjonalni turyści przekształcają się w turystów-poszukiwaczy duchowości, turystów-aktywistów czy turystów-poszukiwaczy miłości. �56 NATALIA BLOCH TURYŚCI-POSZUKIWACZE DUCHOWOŚCI Turyści-poszukiwacze duchowości, tudzież w tym konkretnym przypadku turyści-buddyści, to w moim odczuciu najczęstsza kategoria inji trafiających do obozów tybetańskich, co wiąże się zarówno z rozpowszechnionymi na Zachodzie wyobrażeniami Indii jako kraju metafizyki i ezoteryki, jak i z popularnością buddyzmu tybetańskiego w świecie zachodnim. Zmodernizowany buddyzm oferowany przez XIV Dalajlamę i innych tybetańskich nauczycieli z uchodźstwa, w swej odrytualnionej, niedogmatycznej i naukowej postaci, owianej jednak egzotycznym mistycyzmem, jest ciekawą ofertą dla wielu zwłaszcza młodych ludzi, zdegustowanych konsumpcjonizmem i materializmem odczarowanego świata zachodniego. Wielu z nich zetknęło się z buddyzmem już w swoich krajach, dzięki częstym międzynarodowym podróżom tybetańskich rinpoche (rin po che)7. Przyjeżdżają do obozów, aby uczęszczać na kursy dharmy8 i medytacji prowadzone przez „ich nauczycieli” lub aby „wyciszyć się”, medytując w odosobnieniu. Ludzie ci, spośród których pewna grupa należy do zamożniejszych warstw zachodnich społeczeństw, stanowią istotne źródło finansowego wsparcia dla tybetańskich klasztorów na uchodźstwie – są sponsorami poszczególnych mnichów, współfinansują podróże rinpoche, remonty czy budowę nowych obiektów sakralnych. W związku z powyższym uchodźcy przygotowali dla turystów-poszukiwaczy duchowości „ofertę specjalną”: w podlegającej pod tybetańskie Ministerstwo Religii i Kultury Bibliotece Tybetańskich Dzieł i Archiwów (The Library of Tibetan Works and Archives, LTWA) w Dharamsali organizowane są kursy ścieżki bodhisattwy9, ćwiczenia umysłu czy odradzania się w wyższych kręgach egzystencji. Biblioteka tak je reklamuje: „LTWA oferuje codzienne kursy filozofii buddyjskiej, aby umożliwić ludziom docenienie i zrozumienie ‘prawdy’ oraz pomóc im radzić sobie z problemami codziennego życia. Zajęcia są prowadzone przez geshe [dge bshes]10, posiadających wysokie kwalifikacje w buddyjskiej filozofii, którzy poświęcili większą część swojego życia studiom religijnym i praktyce duchowej”11. Ponadto niektóre klasztory i/lub nauczyciele stworzyli specjalne ośrodki medytacyjne dla swoich zachodnich gości – uznano zapewne, że jest to lepsze rozwiązanie niż białe kobiety przesiadujące całymi dniami w świątyniach przy męskich klasztorach. Wielu tybetańskich nauczycieli udziela także specjalnych nauk swoim zachodnim uczniom, a publiczne nauczanie XIV Dalajlamy w Dharamsali jest od pewnego czasu tłumaczone symultanicznie na kilka języków (m.in. angielski, rosyjski i hiszpański) i transmitowane na falach FM. Nauczyciel buddyjski (tyb.). Nauki buddyjskie (sanskr.). 9 Osoba w buddyzmie mahajana (Wielkiego Wozu), która – kierowana współczuciem dla wszystkich czujących istot – rezygnuje z własnego wyzwolenia od cierpienia, by wskazywać innym drogę do oświecenia (sanskr). 10 Stopień wieńczący edukację w tybetańskim systemie monastycznym (choć nie we wszystkich szkołach), będący odpowiednikiem zachodniego doktora teologii (tyb.). 11 www.ltwa.net/library (The Library of Tibetan Works and Archives), 30.04.09. 7 8 �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 57 Oferta przygotowana dla omawianej kategorii turystów w ich „Mekce”, czyli Dharamsali, wykracza zresztą znacznie poza buddyzm. Na ścianach budynków pełniących rolę słupów ogłoszeniowych w McLeod Ganj12 – zaklejonych odbijanymi na ksero plakatami reklamowymi i ogłoszeniami – można znaleźć oferty kursów jogi, „tradycyjnego masażu ajurwedyjskiego”, „leczniczego masażu tybetańskiego”, reiki, gotowania (kuchnia tybetańska i... koreańska), a nawet japońskiego tańca butoh. Turyści-buddyści trafiają jednak przede wszystkim do tych obozów, gdzie znajdują się instytucje monastyczne, na czele których stoją nauczyciele tybetańscy nauczający na Zachodzie. Ponieważ osoby, które można przypisać do tej kategorii, mają tendencje do redukowania kultury tybetańskiej do buddyzmu, a Tybetańczyków do mnichów, nie spotkamy ich na przykład w rzemieślniczo-handlowym skupisku uchodźców w górskim Dalhousie, gdzie nie ma ani jednej gompy (dgon pa)13, ani w Choglomsar w Ladakhu, gdzie na blisko pięć tysięcy uchodźców przypada zaledwie 62 mnichów14 i gdzie klasztory ladakhijskie stanowią dużo większą atrakcję. Drugim czynnikiem odstraszającym osoby przypisane do tej kategorii jest brak odpowiedniej infrastruktury i trudne warunki bytowe. Choć w obozie w Chandragiri we wschodnim stanie Orissa jest duży klasztor szkoły nyingma (rnying ma)15 skupiający około 200 mnichów (a docelowo nawet 500), to nie spotykało się tam zachodnich adeptów buddyzmu, bo klimat malaryczny, odległość od Delhi i Mumbaiu duża, brakuje restauracji oraz domu gościnnego z pokojami wyposażonymi w łazienki i wentylację. Wiele klasztorów prowadzi bowiem własne hostele, w których zatrzymują się goście z Zachodu, w ten sposób dodatkowo wspierając mnichów finansowo. Turyści należący do tej kategorii to najczęściej biali przedstawiciele klasy średniej z Europy i Ameryki Północnej. Należą oni do dwóch typów z fenomenologicznej klasyfikacji Cohena (1979): turystów eksperymentujących (experimental mode) oraz turystów egzystencjalnych (existential mode). Pierwszych można również spotkać w indyjskich aśramach czy izraelskich kibucach (tamże, s. 189). To osoby poszukujące swojego „duchowego centrum”, stąd eksperymentujące z różnymi religijnymi tradycjami. Z reguły jednak nie potrafią podjąć ostatecznej decyzji o konwersji, w rezultacie stają się więc kimś na wzór turystów dryfujących (drifter) z innej typologii Cohena opartej na kryterium gotowości do wyjścia poza swój świat (1972) – wiecznymi poszukiwaczami. Według Podemskiego „główna różnica między odkrywcą a dryfującym polega na tym, że odkrywca nie identyfikuje się emocjonalnie z tubylcami i nie usiłuje stać się czasowo jednym z nich. Drifter przypomina dawnego wędrowca, ale w istocie jest jedynie czasowo zbuntowanym ‘dzieckiem dobrobytu’” (Podemski 2005, s. 48). Turyści eksperymentujący nie obserwują, ale podejmują próby współuczestniczenia w życiu 12 McLeod Ganj to górna część Dharamsali, w której większość Tybetańczyków żyje i pracuje. Tutaj również skupia się infrastruktura turystyczna. 13 Świątynia (tyb.). 14 Dane te, uzyskane przeze mnie w biurze urzędnika obozowego latem 2008 roku, i tak wydają się być zawyżone, co wynika z moich obserwacji poczynionych we wszystkich trzech świątyniach w obozie. 15 Najstarsza z czterech głównych obecnie szkół buddyzmu tybetańskiego (tyb.). �58 NATALIA BLOCH odwiedzanych społeczności, kierując się „poszukiwaniem samych siebie”16. Turyści egzystencjalni z kolei to ci, którzy swoje nowe „duchowe centrum” już odnaleźli. Osoby te często prowadzą „podwójne życie”, pracując w ciągu roku w kraju pochodzenia (lub innym państwie zachodnim), a urlop spędzając w klasztorze/ośrodku buddyjskim, gdzie „ładują się” duchowo. Zdaniem Podemskiego są oni fenomenologicznym odpowiednikiem pielgrzyma z koncepcji Victora Turnera z roku 1973 (Podemski 2005, s. 54). To osoby, które można opisać angielskim określeniem going native – Anna Wieczorkiewicz tłumaczy je jako „nawracanie się na tubylczość” (2008, s. 82), a ja nazywam „przechodzeniem na stronę tubylców”. W przypadku obu wymienionych typów – turystów eksperymentujących i turystów egzystencjalnych – autentyczność ma szczególne znaczenie. Dla turystów egzystencjalnych to wręcz warunek konieczny podjętych poszukiwań. Dlatego też to te osoby najczęściej przeżywają rozczarowania, mają bowiem największe oczekiwania wobec od(z)wiedzanej społeczności i jej kultury (która ma być „prawdziwa”, „głęboka”, „uduchowiona”, „niematerialistyczna”, „ukierunkowana na wyższe wartości” itd.). Co się dzieje, gdy rzeczywistość rozmija się z ich wyidealizowanym wyobrażeniem? Cohen wskazuje na trzy strategie radzenia sobie z tym dysonansem: idealista realistyczny – po wielu eksperymentach w końcu przystaje na pewne wady ideału; idealista z głową w chmurach tak bardzo pragnie doskonałości, że pozostaje ślepy na odstępstwa od ideału, co ma zwykle miejsce przy nagłym „nawróceniu się na tubylczość”; z kolei idealista krytyczny przeżywa głębokie rozczarowania, gdyż bardzo długo pielęgnował w sobie wyobrażenie ideału (Cohen 1979, s. 196, zob. też Podemski 2005, s. 55; Wieczorkiewicz 2008, s. 88). Tę ostatnią kategorię wyróżnił również Podemski we włas­­­nej klasyfikacji turystów-„plecakowiczów” (backpackers) podróżujących po Indiach. Paradoks polega na tym, że rozczarowani to najczęściej „koneserzy”, czyli osoby teoretycznie przygotowane do poznania innej kultury, ale – zwłaszcza przy silnej motywacji religijnej – posiadające znajomość kultury przede wszystkim w węższym tego słowa znaczeniu (symboli, filozofii, sztuki) (2005, s. 207). Pierwszy kontakt z kulturą w szerszym rozumieniu – codziennymi praktykami, rozbieżnoś­ciami pomiędzy deklaracjami a zachowaniami, fizycznością miejsca – przeżywają jako zamach na uromantycznioną, statyczną i esencjonalną wizję ich potencjalnego nowego „duchowego centrum”. TURYŚCI-AKTYWIŚCI Kolejną kategorią turystów, których spotyka się w obozach uchodźców tybetańskich w Indiach, są turyści-aktywiści. Rozpiętość czasowa podróży w ramach tej kategorii jest duża – poczynając od osób, które przyjeżdżają do Indii tylko na krótki czas, aby sprawdzić, jak się miewa sponsorowane przez nich dziecko z tybetańskiej szkoły 16 Podemski zwraca uwagę, że eksperymentatorzy wcale nie muszą podróżować, gdyż swoje poszu­ kiwania mogą prowadzić za pomocą narkotyków czy mistycyzmu w kraju pochodzenia, ale dodaje ironicznie, że podróż na Wschód pozwala połączyć te trzy sposoby (2005, s. 53). �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 59 z internatem czy mnich z któregoś z licznych klasztorów, po wolontariuszy, którzy spędzają tygodnie, a czasem nawet miesiące, pracując w instytucjach rządu uchodźczego, w tybetańskich organizacjach pozarządowych, w szpitalach, szkołach czy przedszkolach. Wiele z tych osób jest zaangażowanych (politycznie/społecznie/ekonomicznie) w działalność na rzecz tzw. kwestii tybetańskiej i/lub diaspory w swoich krajach. Ta kategoria turystów – jak i kolejna turystów-badaczy – sytuuje się na pograniczu turystyki i migracji. O ile sponsor tybetańskiego ucznia, który przyjeżdża do obozu na trzy tygodnie, przy okazji zwiedzając okolicę, jest klasycznym przykładem niezinstytucjonalizowanego turysty-odkrywcy, o tyle wolontariusz na sześciomiesięcznym kontrakcie wykonuje już pracę, mimo że nie zarobkową. Ponadto zdarza się, że tzw. turysta okazjonalny z czasem przekształca się w wolontariusza. Jednak nawet wolontariusze z reguły korzystają z infrastruktury turystycznej w obozach, mieszkając w domach gościnnych i stołując się w lokalach gastronomicznych. Granica pomiędzy coraz bardziej elastyczną i heterogeniczną kategorią turysty a pojęciem migranta jest bardzo płynna17. Można bowiem wolontariuszy potraktować jako typ turystów egzystencjalnych z typologii Cohena (1979), którzy w walce o tzw. kwestię tybetańską czy szerzej w idei pomocy rozwojowej odnaleźli swoje pozareligijne „duchowe centrum”. Podobnie jak turyści-buddyści żyją w dwóch krajach – pracę zarobkową wykonują w kraju pochodzenia (lub innym zachodnim), a urlopy spędzają w obozach tybetańskich, gdzie realizują swoje „prawdziwe ja”. W przypadku turystów-poszukiwaczy duchowości i turystów-aktywistów podróż to projekt tożsamościowy. Podczas prowadzonej przeze mnie półtoramiesięcznej kwerendy bibliotecznej w Dharamsali wiosną 2008 roku, spośród osób, które znałam, Gabriel, Australijczyk, pracował w Biurze ds. Środowiska Naturalnego i Rozwoju (Environment and Development Desk) działającym przy Ministerstwie Informacji i Stosunków Międzynarodowych (Department of Information and International Relations) rządu uchodźczego; Boris, Niemiec, pomagał w tym samym ministerstwie tworzyć dokumentację audiowizualną; młoda Brytyjka pracowała nad projektami w ramach indyjskiego oddziału międzynarodowej organizacji pozarządowej Studenci dla Wolnego Tybetu (Students for Free Tibet) – rok później zastąpił ją Amerykanin tajwańskiego pochodzenia specjalizujący się w programowaniu komputerowym; kilka osób uczyło nowoprzybyłych uchodźców języka angielskiego; odbywały się też spotkania grupy Anonimowych Alkoholików zainicjowane przez Amerykanina, Johna. Ja sama należę do tej kategorii, gdy odwiedzam moją „córkę” w ośrodku w Dolanji albo gdy uczę tamtejsze dzieci angielskiego. Charakterystyczną cechą tych turystów jest to, że tak, jak turyści-buddyści uważają się za lepszych od okazjonalnych turystów, tak turyści-aktywiści w tej wyobrażonej hierarchii stawiają się wyżej od turystów-poszukiwaczy duchowości, bo mimo iż jedni i drudzy należą do kategorii, którą McGuckin nazwał „robiącymi” (doers) w przeciwieństwie do „oglądających” (see-ers) (1997, s. 361), to aktywiści 17 Postmoderniści na przykład używają kategorii turysty jako metafory kondycji człowieka w pono­ wo­czesności, w ten sposób łącząc w niej wszystkie formy mobilności, w tym migracje. �60 NATALIA BLOCH uważają, że ich status jest wyższy, gdyż to, co robią, robią dla innych, a nie dla siebie. Z drugiej strony, o czym już wspomniałam, są to ludzie, którzy mają często bardzo wyidealizowaną wizję społeczności tybetańskiej, a co za tym idzie duże oczekiwania wobec tego, jacy Tybetańczycy powinni być. Oni też, ze względu na to, iż angażują najwięcej swojego czasu i energii w działania „na rzecz” uchodźców, najczęściej odczuwają rozczarowanie (tamże, s. 377). Według klasyfikacji Podemskiego można ich zaliczyć do typu „życzliwych etnocentryków moralnych”. Podemski tak opisuje turystów odwiedzających Indie należących do tej kategorii: „otwarci na kontakty z tubylcami, krytykujący system kastowy, tradycyjną mentalność Hindusów, zachowawczą funkcję wierzeń religijnych, upośledzenie kobiet, postrzegający obcą kulturę w oświeceniowych kategoriach ‘zachowawczość’-‘postępowość’” (2005, s. 206). Najczęściej są to „koneserzy”, uważający się za ekspertów i mający za sobą wiele pobytów w danej społeczności. Turystów-aktywistów można spotkać w wielu różnych obozach (nawet w położonej na peryferiach uchodźczego Tybetu i rzadko odwiedzanej przez pozostałe kategorie turystów Orissie, gdzie sponsorowali rozbudowę i wyposażenie obozowego szpitala), choć jest ich zdecydowanie najwięcej w Dharamsali, która stanowi polityczne centrum diaspory tybetańskiej, będąc siedzibą rządu oraz głównych biur wszystkich najważniejszych tybetańskich organizacji pozarządowych. Ponadto klimat w tej górskiej miejscowości jest przyjazny, połączenia telefoniczne i internetowe dobre, oferta noclegowa duża, a wieczorem po pracy można pójść się napić piwa i zjeść lazanię w jednej z licznych knajpek (w weekendy można się nawet wybrać na dyskotekę). Między innymi z tego samego powodu, jak się domyślam, wielu antropologów decyduje się na usytuowanie swojego terenu właśnie w Dharamsali. TURYŚCI-BADACZE Antropologów, pospołu z innymi naukowcami (buddologami, filologami, historykami, politologami itd.) oraz dziennikarzami proponuję zaliczyć do kategorii turysta-badacz, czyli ten, który poszukuje/tworzy wiedzę. Przypisanie tym osobom etykiety turysty może budzić zastrzeżenia z co najmniej dwóch względów: po pierwsze, osoby te podróżują do obozów w ramach pracy zawodowej (jednak ich pracodawcy znajdują się w kraju pochodzenia, bliżej więc tej formie mobilności do turystyki biznesowej niż migracji zarobkowych); po drugie, badacze – a antropolodzy szczególnie – roszczą sobie prawo do głębszego wglądu w odwiedzaną społeczność i jej kulturę; to, co robią, to przecież nie powierzchowne, bezrefleksyjne jej „oglądanie”, jak ukazał turystykę w swojej koncepcji spojrzenia turystycznego (tourist gaze) John Urry (2007). Jednak, jak zwraca uwagę Vasiliki Galani-Moutafi w artykule porównującym podróżników, turystów i antropologów, „w procesie ‘zawłaszczania’ Innego, praktyki antropologiczne i podróżnicze prowadzą raczej do potwierdzania niż kwestionowania istniejących wyobrażeń siebie i Innego” (2000, s. 215). Dążenie do „naukowości”, zdaniem autorki, „praktycznie uniemożliwiło uznanie podróżniczych doświadczeń �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 61 badacza/ki jako części jego/jej interpretacyjnych wysiłków. Ta sama obawa [przed brakiem obiektywizmu] powstrzymała antropologów przed podjęciem zagadnienia podobieństw pomiędzy nimi a turystami” (Galani-Moutafi 2000, s. 216). Ponieważ – po zwrocie interpretatywnym w antropologii – większość z nas nie rości już sobie prawa do tworzenia jedynych uprawnionych reprezentacji Innego, a turystyka dawno już wyszła poza obszar „masowości”, może czas dopuścić do siebie myśl, że podzielamy z turystami wiele wspólnych praktyk. Tym, co nas często łączy, jest niechęć do zmiany, pragnienie zachowania odmiennych kultur w ich „odwiecznej”, „tradycyjnej” postaci, objawiające się ubolewaniem nad zgubnymi skutkami westernizacji i uniformizacji, będących rezultatem globalizacji. Turyści odwiedzający Indie zaliczeni przez Podemskiego do kategorii rozczarowanych, „pragnęliby utrwalenia tradycji hinduskiej w jej wyidealizowanej postaci” (2005, s. 207). W tę pułapkę wpadają także antropolodzy. Przykładowo, Helena Norberg-Hodge – wieloletnia badaczka Ladakhu – w monografii Ancient Futures. Learning From Ladakh stworzyła wyidealizowany obraz „tradycyjnej” ladakhijskiej kultury, kontrastując go z materialistycznym, ukierunkowanym na rywalizację i pozbawionym bliskich relacji międzyludzkich wizerunkiem świata zachodniego (1991). W tym względzie zarówno turyści, jak i badacze są poszukiwaczami autentyczności – kultur nieskażonych, nietkniętych nowoczesnoś­cią. Dlatego też uchodźcy tybetańscy bardzo lubią tę kategorię turystów, postrzegają bowiem badaczy jako tych, którzy ukażą światu niezwykłe bogactwo kultury tybetańskiej, co z kolei będzie stanowiło polityczny argument na rzecz konieczności jej ocalenia. Drugą rzeczą łączącą turystów – zwłaszcza tych zaliczanych przez Cohena do kategorii odkrywców (1972) – i badaczy jest właśnie pragnienie odkrywania. McGuckin nazwał Dharamsalę „fabryką badań”, jako że w czasie jednego tylko okresu jego badań w osadzie (w roku 1993) co najmniej dwunastu innych antropologów „mieszało jednocześnie ten kulturowy gulasz” (1997, s. 412). Zaskakujące jest to, że fakt ten umyka wszelkim poważniejszym analizom, a nawet wzmiankom w antropologicznych narracjach, co świadczy o potrzebie badaczy, aby wytwarzać wokół siebie aurę dziewiczej eksploracji. Turyści-poszukiwacze doświadczeń, turyści eksperymentujący czy turyści egzystencjalni z typologii Cohena (1979) również zbaczają z utartych szlaków, poszukując „autentycznych” miejsc niezbezczeszczonych turystyką masową. A za takie są postrzegane obozy uchodźców. TURYŚCI-HIPPISI Osobną kategorią, sytuującą się na pograniczu okazjonalnych turystów i turystów-poszukiwaczy duchowości, są turyści-hippisi18, na których hasła „Indie” i „Tybet”, z całą ich wyobrażoną symboliczną zawartością, działają jak magnes. Odwiedzający 18 Stosuję ten termin, gdyż osoby, które w ten sposób kategoryzuję, często na poziomie deklaratywnym kontestują materializm, przemoc, rasizm itd., odwołując się w ten sposób do ruchów społecznych z lat 1960., niemniej używam go w przenośni. �62 NATALIA BLOCH osiedla uchodźców tybetańskich przedstawiciele tej kategorii to przede wszystkim (choć oczywiście nie tylko, gdyż ta kategoria, jak wszystkie inne, jest ponadnarodowa) młodzi Izraelczycy. O tym, że ich obecność na stałe wpisała się w krajobraz kulturowy Dharamsali, świadczą restauracyjne menu w języku hebrajskim oraz pomysł rządu izraelskiego, aby wybudować w Dharamsali synagogę (druga miałaby powstać przy plażach Goa)19. Ci młodzi ludzie przyjeżdżają do Indii najczęściej za odprawy uzyskane po odbyciu obowiązkowej (zarówno dla mężczyzn, jak i dla kobiet) służby wojskowej, aby odreagować stres związany ze służeniem w armii w kraju znajdującym się właściwe w stanie permanentnej wojny. Indie są na taką regenerującą kurację miejs­cem wymarzonym: koszty życia są tam bardzo niskie, jest ciepło (gdy w Himalajach nastaje zima, turyści-hipisi zjeżdżają na plaże indyjskiego Południa) i nikt nie żywi wobec nich rasistowskich uprzedzeń. Dzięki temu mogą sobie pozwolić na miesiące (a czasem nawet lata) „nieustających wakacji”, stażem wykraczając poza kategorię turystów okazjonalnych. Zwykle tworzą skupione, przejściowe społeczności w miejs­cach, gdzie dostępne są tanie, ale gwarantujące minimum wygód noclegi, dobre izraelskie jedzenie, alkohol i marihuana. Dharamsala jest dla nich zatem idealna. Osoby te, choć najczęściej wywodzą się z klasy średniej i po podróży wrócą na studia albo do regularnej pracy, odgrywają rolę hippisów – mężczyźni zapuszczają długie włosy i brody, na równi z kobietami noszą koraliki i barwne „etniczne” ubrania, niektórzy rezygnują z butów20. „Prawdziwi hippisi” to według Cohena pierwowzór wspomnianych już przeze mnie turystów dryfujących. Tybetańczycy mają do turystów-hippisów z Izraela stosunek ambiwalentny – z jednej strony widzą w nich nadzieję na pozytywne rozwiązanie kwestii tybetańskiej (diaspora izraelska jako przykład kulturowego przetrwania w rozproszeniu i odzyskania ojczyzny), z ekonomicznego punktu widzenia wolą jednak okazjonalnych turystów, gdyż przy dużej rotacji zostawiają więcej pieniędzy, podczas gdy turyści-hippisi starają się wydawać jak najmniej, żeby starczyło im na jak najdłużej (przeżycie za jak najmniejsze pieniądze w Indiach jest w tej grupie powodem do dumy). Ponadto często robią społeczności tybetańskiej tzw. czarny PR poprzez zachowania społecznie nieakceptowane, a czasem sytuujące się na pograniczu prawa. Największe obawy budzi jednak wśród starszych Tybetańczyków to, iż ich zdaniem tacy inji sprowadzają ich wnuków i synów na „złą drogę” – obie grupy chętnie bowiem ze sobą imprezują, paląc haszysz, pijąc alkohol, tańcząc i nawiązując intymne relacje21. Turystów-hippisów, 19 Są to informacje niepotwierdzone, o których plotkowali moi znajomi Tybetańczycy w Dharamsali wiosną 2008 roku. 20 Choć oczywiście w Indiach można spotkać też permanentnych hippisów, dla których podróż staje się sposobem na życie i zarabianie jednocześnie – imają się różnych prac dorywczych i nie wracają do krajów pochodzenia, gdyż tam czekają na nich często bezrobocie i wysokie koszty życia. 21 W Dharamsali przez lata miejscem takich spotkań był klub Shiva Cafe usytuowany na otwartym powietrzu, tuż pod wodospadem, nad indyjską wioską Bhagsunath położoną około pół godziny marszu z McLeod Ganj. Odbywały się tam całonocne (i całodzienne) imprezy, w których brali udział turyści-hippisi i młodzi uchodźcy. Od czasu do czasu lokal był zamykany przez indyjską policję. Podczas mojego ostatnio pobytu w Dharamsali w roku 2008 znowu nie działał. �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 63 którzy przesadzają z mistycyzmem (czasem bowiem ta kategoria zachodzi na kategorię turystów-poszukiwaczy duchowości) i ilością narkotyków, Tybetańczycy nazywają po angielsku freaks22, czyli dziwakami – wprowadzają oni pewną wewnętrzną sprzeczność w obrazie ludzi z „Zachodu”, jaki posiadają uchodźcy. TURYŚCI-POSZUKIWACZE MIŁOŚCI Lokale gastronomiczne Dharamsali pełne są młodych tybetańskich mężczyzn przesiadujących godzinami nad kolejnymi szklaneczkami indyjskiego czaju i wypatrujących białych podróżniczek przechadzających się tam i z powrotem po kilku uliczkach tej niewielkiej górskiej miejscowości. Na ich silną pozycję jako potencjalnych kandydatów na mężów składa się „egzotyczna” fizyczność23 oraz, paradoksalnie, właśnie status uchodźcy. Za nim bowiem kryje się romantyczny wizerunek prześladowanego przez komunistyczny reżim i pozbawionego ojczyzny bojownika o wolność, co znajduje bardzo pozytywny odbiór u nastawionych misyjnie na naprawianie świata młodych kobiet. Z pewnością inspiracją dla wielu z tych kobiet jest autobiograficzna książka Kate Karko pod tytułem Namma. A Tibetan love story (2000). Pochodząca z Wielkiej Brytanii Karko poznała swojego przyszłego tybetańskiego męża, uciekiniera z Amdo, gdy sprzedawał momo (mog mog)24 na poboczu drogi w Dharamsali. Po ślubie para wyjechała do Londynu, gdzie Tsedup próbował zarabiać, grając w filmach drugo­ planowe role Indian i Eskimosów. Duża część książki to romantyczna relacja ze wspólnej wizyty pary w Tybecie, gdzie główna bohaterka staje się częścią nomadycznej rodziny małżonka. Kobiety te zaliczam do kategorii turystów-poszukiwaczy miłości, czyli tych osób, które w obozach tybetańskich szukają miłości i/lub związku. Trudno powiedzieć, na ile turyści, których w ostatecznym rozrachunku można zaklasyfikować do tej kate­gorii, przyjeżdżają do obozów już z taką motywacją – to wymagałoby osobnych badań nad tą grupą. Podejrzewam, że najczęściej dzieje się to niejako „przy okazji” – to znaczy turystą-poszukiwaczem miłości może zostać turysta należący do każdej z omówio­nych przeze mnie kategorii. Najczęściej jednak są to młode kobiety z krajów Unii Europejskiej lub Ameryki Północnej. Jednak – na co zwrócił uwagę również Cohen podczas badań prowadzonych w izraelskiej Akce – „choć zainteresowanie młodych Arabów dziewczętami z zagranicy miało przede wszystkim charakter seksu­alny, nie ograniczało się wyłącznie do seksu” (2007, s. 55). Cohen nazwał nawiązywanie tego rodzaju kontaktów z jak największą liczbą przybyszy z różnych 22 McGuckin w swojej pracy używa nawet freaks jako osobnej subkategorii turystów w Dharamsali (1997, s. 365). 23 Zwłaszcza Tybetańczycy pochodzący ze wschodnich części kraju – Amdo i Khamu – są uważani przez białe kobiety za pociągających: wysocy w porównaniu z Tybetańczykami ze środkowego Tybetu, o pociągłej twarzy, często długich włosach, noszący biżuterię z turkusami i koralami. 24 Pierogi gotowane na parze (tyb.). �64 NATALIA BLOCH krajów – a przede wszystkim z młodymi kobietami z zachodniej i północnej Europy – „budowaniem sieci powiązań” (‘networking’), którego celem było uzyskanie zaproszenia do kraju pochodzenia turystów/ek (tamże). Ponieważ małżeństwo jest najszybszym i najpewniejszym sposobem zdobycia wizy do „lepszego świata” w większości polityk migracyjnych państw zachodnich, romanse nawiązane w uchodźczym Tybecie nierzadko kończą się związkiem małżeńskim i emigracją nowo poślubionej pary do kraju pochodzenia małżonki. Stanley Cohen i Laurie Taylor (1992) nazwali taką strategię „próbami ucieczki” przed społecznym przeznaczeniem. W przypadku bohaterów badań Erika Cohena była to ucieczka z nieuprzywilejowanego położenia młodego Araba w państwie Izrael, które dawało mu niewielkie – jeśli jakiekolwiek – szanse na zaspokojenie potrzeb seksualnych, awans ekonomiczny czy polityczny wpływ na istniejącą sytuację (Cohen 1971). Nie chodzi tu zatem o eskapizm, lecz o strategię oporu wobec niesprzyjających okoliczności i o sprawczość z nich wyprowadzaną. Dlatego też związki takie są szczególnie popularne w Dharamsali, gdzie w większości trafiają tzw. nowi uchodźcy z Khamu i Amdo. Z reguły gorzej wykształceni niż ich rówieśnicy urodzeni na uchodźstwie, nie znający hindi ani indyjskich realiów, nie mający oparcia w sieciach społecznych – mają małe szanse na znalezienie pracy. Emigracja z Indii to często jedyne rozwiązanie, jakie widzą dla siebie – poza opcją klasztorną. Niemniej mieszane związki tybetańsko-zachodnie zdarzają się wszędzie tam, gdzie turyści docierają, do jakiejkolwiek kategorii by nie należeli, antropologów nie wyłączając. TURYŚCI-CELEBRYCI Ostatnią kategorię turystów od(z)wiedzających obozy tybetańskie w Indiach, jaką wyróżniam, stanowią turyści-celebryci, dla których pomaganie uchodźcom i „bycie dobrym przyjacielem Jego Świątobliwości Dalajlamy” – niezależne od rzeczywistych intencji – jest częścią budowy własnego wizerunku. Tybetańczycy chętnie widzą wśród swoich gości przedstawicieli tej kategorii, jako że oni z kolei im zjednują sympatyków. Współpraca ta często przybiera poważne formy – Steven Seagal, na przykład, został uznany za tulku (sprul sku)25, czyli inkarnację jednego z ważnych nauczycieli buddyzmu tybetańskiego. Wśród turystów-celebrytów można wyróżnić osoby regularnie odwiedzające obozy uchodźców i na stałe zaangażowane w działania pomocowe realizowane na rzecz diaspory tybetańskiej oraz te, które trafiają do Dharamsali i fotografują się z uśmiechniętym XIV Dalajlamą przy okazji podróżowania po Indiach. Większość z tych osób – zwłaszcza z pierwszej z wymienionych grup – samookreśla się jako buddyści, dlatego też można ich również zaliczyć do kategorii poszukiwaczy duchowości, co wiąże się ze specyfiką uchodźstwa tybetańskiego. Są oni turystami egzystencjal25 Dosłownie „ciało manifestacji” (tyb.). �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 65 nymi według typologii Cohena, odnaleźli bowiem w diasporze tybetańskiej swoje „duchowe centrum”, do którego pielgrzymują. Do grupy tej należą hollywoodzcy aktorzy, tacy jak Richard Gere, Goldie Hawn, Keanu Reeves, Harrison Ford czy Pierce Brosnan oraz muzycy, tacy jak Sting czy Adam Yauch z Beastie Boys. O tym, że turyści-celebryci na stałe wpisali się w krajobraz Dharamsali, świadczy informacja o McLeod Ganj zamieszczona na stronie internetowej anglojęzycznego portalu podróżniczego Travel Facts: „Gere nie jest tu jedynym celebrytą; Steven Seagal i kilku innych ważnych i wpływowych ludzi również wspiera kwestię tybetańska i jest tutaj stałymi bywalcami. Więc jeśli masz szczęście, możesz po prostu wpaść na Goldie Hawn czy Pierce’a Brosnana!”26. Również uchodźcy odnotowują obecność tych turystów w swojej rzeczywistości. Pewnego razu podczas wizyty w jednym z tybetańskich domów wśród pokazywanych mi zdjęć dojrzałam fotografię przedstawiającą Richarda Gere’a zasiadającego za stołem w otoczeniu rodziny uchodźców (na pierwszym planie na zastawionym stole stała rolka papieru toaletowego). Z kolei jeden z filmów młodego tybetańskiego kina uchodźczego nosi wiele mówiący tytuł Richard Gere is my hero (Richard Gere jest moim bohaterem). Główny bohater tej fabularnej opowieści o grupie urodzonych na uchodźstwie przyjaciół, Nyima, jest wielkim fanem amerykańskiego aktora i wyczekuje niecierpliwie jego przyjazdu do Dharamsali. Obecność turystów-celebrytów w obozach uchodźców tybetańskich – a przede wszystkim w Dharamsali – można też zinterpretować w inny sposób. Pisarz Pico Iyer w biograficznej książce o XIV Dalajlamie, charakteryzując tybetańskiego przywódcę, użył określenia duchowy celebryta (spiritual celebrtity). Celebryci tacy według Iyera to osoby, które „będąc ikonami, prezentują sobą jednocześnie coś cenniejszego i trwalszego” (2008, s. 72). XIV Dalajlama w takim ujęciu stał się jedną z gwiazd na globalnym nieboskłonie, przyciągając inne gwiazdy w swoją orbitę. PŁYNNOŚĆ KATEGORII Stworzone przeze mnie kategorie, o czym już wspomniałam, są płynne i w wielu miejscach przecinające się nawzajem – osoby odwiedzające obozy uchodźców tybetańskich często posiadają złożone tożsamości turystyczne, które ponadto mogą ulegać zmianom w czasie. Na zakończenie niniejszego artykułu chciałabym więc przytoczyć przykład ilustrujący ową płynność. Pochodzi on z Marszu Powrotnego do Tybetu (Return March to Tibet), który wyruszył z Dharamsali 10 marca 2008 roku i w którym miałam okazję uczestniczyć27. 26 http://www.travel-facts.com/mcleodganj-a-haven-for-tibetan-refugees-in-india.html (Travel Facts), 25.09.11. 27 Marsz został zaplanowany przez tybetańskie organizacje pozarządowe działające na uchodźstwie jako akcja protestacyjna przeciwko chińskiej polityce w Tybecie w związku z igrzyskami olimpijskimi, które miały się odbyć w Pekinie w sierpniu 2008 roku. Wzięło w nim udział 101 tzw. właściwych uczestników oraz uczestnicy wspierający. Marsz, wielokrotnie przerywany przez indyjską policję, �66 NATALIA BLOCH W marszu wzięło udział około 20 inji jako tzw. uczestników wspierających. Z jednym wyjątkiem – starszego „hippisa” – byli to ludzie młodzi (20–30-letni) pochodzący z krajów Unii Europejskiej, Ameryki Północnej i z Australii. Tylko trzy osoby przyjechały do Dharamsali z jasno określonym celem uczestniczenia w proteście: włoski fotograf i pisarz wywodzący się z rodziny o tradycjach aktywistycznych, pracujący nad książką o wyobrażeniach Tybetu, jakie tworzą sami uchodźcy; Amerykanin, pisarz i dziennikarz, którzy porzucił życie na Zachodzie, aby osiąść w Mumbaiu i pracować jako wolny strzelec; oraz amerykańska badaczka, która od lat pracuje w diasporze tybetańskiej. Poza nimi, większość osób, które współtworzyły tę zachodnią grupę wsparcia, zakwalifikowałabym do kategorii turystów-hippisów pomieszanej z kategorią turystów-poszukiwaczy duchowości – znaleźli się oni wśród uczestników marszu niejako przy okazji wielomiesięcznej podróży po indyjskich aśramach, plażach i festiwalach. Dharamsala akurat była na ich drodze z Goa do znanego ośrodka medytacyjnego w Rishikesh, który zyskał sławę po tym, jak wyciszali się tam sami Beatlesi. W miejscu tym miał się odbyć wędrujący po całym świecie festiwal muzyczny Rainbow, organizowany pod hasłami pacyfizmu, ekologii i duchowości w stylu New Age. Ponieważ wspomniane osoby nie posiadały kompetencji aktywistów na rzecz kwestii tybetańskiej, wspólnie z amerykańską badaczką zostałam poproszona przez moich kolegów, którzy marsz współorganizowali, o „pieczę” nad tą grupą. Chodziło o to, aby jej członkowie nie śpiewali pod aresztem hippisowskich piosenek, bo marsz miał się odbywać w powadze i skupieniu, nie palili wieczorami haszyszu w obozach, bo policja tylko czekała na pretekst, aby marsz przerwać oraz żeby mężczyźni nie zdejmowali koszulek na trasie, gdy było im gorąco, bo taka nagość jest źle widziana w indyjskich wioskach. Oni sami zdecydowali się na wzięcie udziału w marszu, ponieważ uznali, że będzie to ciekawe doświadczenie, które wpisze się w ich podróżnicze curriculum vitae i odróżni ich od zwykłych turystów. Planowali, że pójdą przez parę dni, a potem będą kontynuować podróż do Rishikesh, tym bardziej, że marsz podążał w tamtym kierunku. Ja sama odłączyłam się po około tygodniu – musiałam realizować badania w obozie we wschodnim stanie Orissa, gdzie czekał już na mnie mój „odźwierny”. Wielkie było moje zdziwienie, gdy potem dowiedziałam się, że wielu z nich kontynuowało marsz przez kolejne tygodnie, a kilka osób, w tym Polka mieszkająca na Wyspach Brytyjskich, dotrwało do samego końca (Polka została deportowana z Indii). Co warte podkreślenia, marsz był żmudny i nudny – dziennie grupa pokonywała około dwudziestu kilometrów poboczami indyjskich dróg, w oparach spalin i pyłu, w coraz większej spiekocie w miarę, jak schodzono z przedgórza Himalajów na niziny; każdego wieczora trzeba było rozbić obóz, warunki sanitarne – zwłaszcza dla kobiet – były bardzo złe. Można więc śmiało stwierdzić, że osoby te z turystów-hippisów przekształciły się w turystów-aktywistów. Później otrzymywałam wiadomości z listy mailingowej o akcjach i protestach, które przez kolejny rok po powrocie do domów osoby te realizowały na rzecz Tybetańczyków. trwał około trzech miesięcy. Do granicy z Tybetem dotarło blisko 300 osób. Tam zdecydowano się przerwać akcję. �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 67 PODSUMOWANIE Pojawienie się różnego rodzaju turystów w obozach uchodźców tybetańskich można zinterpretować jako wypadkową dwóch tendencji. Po pierwsze jest ono wyrazem poszukiwania autentycznych widoków i doświadczeń przez osoby prag­ nące alternatywy dla turystyki masowej – obozy tybetańskie w Indiach idealnie tę potrzebę zaspokajają. Po drugie, to, że są to obozy uchodźców z Tybetu, daje turystom poczucie doświadczania egzotyki, jeszcze do niedawna ukrytej w „zakazanym kraju”, za jaki Tybet uchodził28. To egzotyka w wersji metafizycznej, stąd tak liczną kategorię turystów w tybetańskich obozach stanowią poszukiwacze duchowości. Tybetańczycy sprawczo rozpoznali te dwie potrzeby i odpowiedzieli na nie, tworząc obozową infrastrukturę turystyczną: domy gościnne, lokale gastronomiczne, kawiarenki internetowe, sklepiki z pamiątkami. Powstała oferta w postaci licznych kursów medytacji, języka, gotowania. W zamian uchodźcy oczekują wsparcia – ekonomicznego, politycznego czy chociażby moralnego – w swojej walce o ojczyznę. W ten sposób na gruncie turystyki dokonuje się swoista wymiana, rodzaj transakcji. Uchodźcy oferując odwiedzającym ich turystom autentyczność – w postaci swojego zabarwionego egzotyką podporządkowania – stają się sprawczymi podmiotami umiejętnie rozgrywającymi turystyczne potrzeby na rzecz własnych interesów. LITERATURA B i s h o p P e t e r 1989, The myth of Shangri-la: Tibet, travel writing and the Western creation of sacred landscape, University of California Press, Berkley. B l o c h N a t a l i a 2011a, Teren a władza, czyli kto tu rządzi? Moje doświadczenia w badaniu uchodźców tybetańskich, [w:] Teren w antropologii. Praktyka badawcza we współczesnej antropologii kulturowej, red. T. Buliński, M. Kairski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, s. 209–235. – 2011b, Urodzeni uchodźcy. Tożsamość pokolenia młodych Tybetańczyków w Indiach, Monografie    Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Cohen Erik 1971, Arab boys and tourist girls in a mixed Jewish-Arab community, International Journal of Comparative Sociology, vol. 12, no. 4, s. 291–304. – 1972, Towards a sociology of international tourism, Social Research, vol. 39, s. 164–182. – 1979, A phenomenology of touristic experiences, Sociology, vol. 13, no. 2, s. 179–201. – 2007, Youth tourists in Acre. A disturbance becomes a lifelong preoccupation, [w:] The study    of tourism: Anthropological and sociological beginnings, red. D. Nash, Elsevier B.V., Amsterdam,   s. 50–59. C o h e n S t a n l e y, T a y l o r L a u r i e 1992, Escape attempts: The theory and practice of resistance to everyday life, Routledge, London–New York. F o l e y M a l c o l m, L e n n o n J o h n J. 1996, JFK and dark tourism: A fascination with assassination, Journal of International Heritage Studies, vol. 2, no. 4, s. 198–211. G a l a n i - M o u t a f i Va s i l i k i 2000, The self and the other. Traveller, ethnographer, tourist, Annals of Tourism Research, vol. 27, no. 1, s. 203–224. 28 O wyprawach chrześcijańskich misjonarzy, odkrywców-awanturników, handlarzy i szpiegów do Tybetu sprzed połowy XX wieku zob.: MacGregor (1970), Hopkirk (1982), Bishop (1989) i McMillin (2001). �68 NATALIA BLOCH H o p k i r k P e t e r 1982, Trespassers on the Roof of the World: The secret exploration of Tibet, J. Murray, London. I y e r P i c o 2008, Otwarta droga. Globalna podróż XIV Dalajlamy, przeł. J. Halbersztat, ushuaia.pl, Warszawa. K a r k o K a t e 2000, Namma. A Tibetan love story, Hodder & Stoughton, London. M a c C a n n e l l D e a n 2002, Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, przeł. E. Klekot, A. Wieczorkiewicz, Muza, Warszawa. M a c G r e g o r J o h n 1970, Tibet: A chronicle of exploration, Praeger Publishers, New York. M c G u c k i n E r i c 1997, Postcards from Shangri-la: Tourism, Tibetan refugees, and the politics of cultural production, New York University (niepublikowana rozprawa doktorska z zasobów University of Microfilms). M c M i l l i n L a u r i e H o v e l l 2001, English in Tibet, Tibet in English: Self presentation in Tibet and the diaspora, Palgrave Publishers, New York. N o r b e r g - H o d g e H e l e n a 1991, Ancient futures. Learning from Ladakh, Sierra Club Books, San Francisco. P a r a n d o w s k i J a n 1950, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Czytelnik, Warszawa. P o d e m s k i K r z y s z t o f 2005, Socjologia podróży, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. S e a t o n A n t h o n y V. 1996, Guided by the dark: From Thanatopsis to Thanatourism, Journal of International Heritage Studies, vol. 2, no. 4, s. 234–244. – 1999, War and Thanatotourism: Waterloo 1815–1914, Annals of Tourism Research, vol. 26,    no. 1, s. 130–158. T u r n e r V i c t o r 1973, The center out there: Pilgrim’s goal, The History of Religion, vol. 12, no. 3, s. 191–230. U r r y J o h n 2007, Spojrzenie turysty, przeł. A. Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. W i e c z o r k i e w i c z A n n a 2008, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków. W y l i e T u r r e l l V. 1959, A standard system of Tibetan transcription, Harvard Journal of Asian Studies, vol. 22, s. 261–267. Z o l b e r g A r i s t i d e R., S u h r k e A s t r i, A g u a y o S e r g i o 1989, Escape from violence: Conflict and the refugee crisis in the developing world, Oxford University Press, Oxford. Źródła internetowe: www.ltwa.net/library (The Library of Tibetan Works and Archives), 30.04.09. http://www.travel-facts.com/mcleodganj-a-haven-for-tibetan-refugees-in-india.html (Travel Facts), 25.09.11. Filmografia: Wangchuk Tashi, Dorjee Tsultrim 2007, Richard Gere is my Hero, fab., Indie. NATALIA BLOCH REFUGEE CAMP AS A TOURIST ATTRACTION. WHO AND WHY RE(DIS)COVERS TIBETAN DIASPORA? Keywords: Anthropology of tourism, Thanatourism, Tibetan refugee camps in India, Tourist attractions, Typologies of tourists Although the notion of a ‘refugee camp’ (imagined as a space of human suffering) and the term of a ‘tourist attraction’ do not seem to be parallel, the Tibetan refugee camps in India have been widely visited by different categories of tourists for years. These are the tourists called by Dean MacCannell �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 69 modern pilgrims searching for authenticity. In my paper I examine the motivations of the “guests from the West” visiting a Tibetan diaspora and the way they are perceived by the “local community”, i.e. the refugees. Using these criteria I have created seven categories of tourists, who I used to meet during a few years of my fieldwork done among Tibetan refugees: causal tourists, tourists searching for spirituality, tourists-activists, tourists-researchers, hippie-tourists, tourists searching for love and celebrity tourists. Me myself – as an anthropologist – had been often classified by Tibetans into these categories. Obviously, these categories are fluid, intersecting and changeable over time and place. Nevertheless, they are helpful in searching for the answer what attracts tourists to refugee camps. N. B. Adres Autorki: Dr Natalia Bloch Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: nbloch@amu.edu.pl �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e44211f1218fe2aa25ee46b47ae0b717.pdf 99b618ea0eacf919491262260b3e68c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6074 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5665 Title A name given to the resource Osoba pełniąca rolę gospodyni w czasie odwiedzin matki i dziecka, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.157 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 - miód, 2 - babkę, 3 - kołacz, sernik, 4 placek, 5 - ciasto, 6 - ciastka, 7 - cukierki, 8 - słodycze, 9 - tort, 10 - rogale z marmoladą, 11 - pączki, 12 - “to co przynieśli goście”, 13 - “czym chata bogata”, 14 - inne odpowiedzi (zob. mapa 12 i komentarz), 15 - brak tradycji podawania słodkich potraw, 16 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się “poczęstne”. Jeśli tak - co daje się do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27950d187c05ac3fc46e90772d1699bf.pdf e866d5fe040b231bef418aef5e8a2a07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6077 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5668 Title A name given to the resource Osoba opłacająca koszty poczęstunku/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.163 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Poczęstunek organizowany z okazji narodzin dziecka opłaca: 1 - ojciec dziecka, 2 - matka dziecka, 3 - rodzice dziecka, 4 - matka położnicy, 5 - rodzina położnicy, 6 - goście (poczęstunek przyrządza się z produktów, które przynieśli), 7 - brat położnicy (opłaca koszty wódki), 8 - dziadkowie (dziecka), 9 - kumowie, 10 - brak tradycji urządzania przyjęcia, 11 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? k) Kto opłaca koszta “poczęstunku”: ojciec dziecka? matka położnicy? “babiąca”? “kumowie”? (Zbadać i szczegółowo określić). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fb9fc32269ad78b24aac05616b71710.pdf 0a50a9649e875c2a142b695c3b07ea6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6069 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5660 Title A name given to the resource Termin odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.130 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Położnica po porodzie jest odwiedzana: 1 - w dowolnym terminie („jak kto ma czas”), 2 - w tym samym dniu, 3 - na drugi dzień, 4 - na trzeci dzień, 5 - na czwarty dzień, 6 - w pierwszym tygodniu (do kilku dni), 7 - przez pierwsze dwa tygodnie, 8 - zależnie od stanu zdrowia położnicy, 9 - dopóki leży w łóżku, 10 - do chrztu dziecka, 11 - do wywodu matki, 12 - po chrzcie dziecka, 13 - po wywodzie matki, 14 - po powrocie ze szpitala, 15 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 16 - brak tradycji, 17 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? c) Czy termin odwiedzania jest zwyczajowo określony? Jaki termin? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/657168ba4fa085696e5a0af0b29ddb15.pdf 96ce80373814d0119ff3a3fff46e8f47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6070 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5661 Title A name given to the resource Nazwy przyjęcia organizowanego z okazji narodzin dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.138 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Przyjęcie organizowane z okazji narodzin dziecka nazywano: 1 - poczęstne, 2 - pępkowe, 3 pępkowiny, 4 - popieliny, 5 - odwiedziny, 6 -poczęstunek, 1 - pępowina, 8 - pępkówka, 9 - pępkowizna, 10 - pympkowe, 11 - pępek oblewać, 12 - pępkowa wódka, 13 - inne, rzadsze odpowiedzi (zob. komentarz), 14 - brak tradycji urządzania przyjęcia, 15 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? h) Jak nazywają takie przyjęcie z “poczęstnym" (popieliny? nóżka?) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/868762079adc4b922729595155d14e6f.pdf 8475364413c71d4fa3256e9eba27acb7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6071 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5662 Title A name given to the resource Przyjęcie organizowane z okazji narodzin dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.142 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 - wódkę, 2 - wódkę z miodem, 3 - wódkę z imbirem, 4 - wino, 5 - piwo, 6 - koniak, 7 - alkohol (ogólnie), 8 - inne odpowiedzi (zob. mapa 11), 9 - brak tradycji podawania napojów, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się poczęstne? Jeśli tak - co się daje do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/098da0d0e04dc9ef50ed5cb1a13d1215.pdf 9bb1a8b4589731a41e4aff9cba86a8e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6072 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5663 Title A name given to the resource Przyjęcie organizowane z okazji narodzin dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.145 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 - kawę (prawdziwą), 2 - kawę zbożową, 3 - herbatę, 4 - kompot, 5 - lemoniadę, 6 - inne odpowiedzi (zob. mapa 10), 7 - brak tradycji podawania napojów, 8 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się “poczęstne”. Jeśłi tak - co daje się do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ce73d0a929bcac140c9bfdd2e8d839a.pdf 987cea2577d42c62f313fd9430a396b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6073 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5664 Title A name given to the resource Przyjęcie organizowane z okazji narodzin dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.148 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 - chleb, 2 - pieczywo, 3 - wędliny (np. szynkę, kiełbasę), 4 - mięso (np. słoninę), 5 - jajka (w tym jajecznicę), 6 - ser, 7 - masło, 8 - pierogi (np. z serem, z kapustą i grzybami) 9 - kaszę (np. jaglaną, gryczaną), 10 - kanapki, 11 - „zakąski”, 12 - „to co przynieśli goście”, 13 - „czym chata bogata”, 14 - inne odpowiedzi (zob. mapa 13 i komentarz), 15 - brak tradycji podawania potraw nieslodkich, 16 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się “poczęstne". Jeśli tak - co daje się do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/146c5457b46bf700d6a1091d697f3e78.pdf 81da923348d6b3177145473b4594784b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6075 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5666 Title A name given to the resource Osoba pełniąca rolę gospodyni w czasie odwiedzin matki i dziecka, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.159 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Gospodynią w tym przypadku jest: 1 - położnica, 2 - matka położnicy, 3 - siostra położnicy, 4 - inne odpowiedzi (zob. mapa 15 i 16), 5 - brak tradycji urządzania przyjęcia, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? j) Kto w czasie odwiedzin pełni rotę gospodyni? Matka położnicy? “Babka"? tj. kobieta “babiąca" łub kto inny? Określić dokładnie - kto wita gości, podaje itp. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/271cadc6c9ccc58cc117e56e481ef3ce.pdf 6b78bf99edef17259e48f926e6ca38c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5465 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Cieszyn - tolerancja wyznaniowa tolerancja wyznaniowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5082 Title A name given to the resource Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej na przykładzie mieszkańców Cieszyna i Czeskiego Cieszyna / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.236-247 Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Edyta Diakowska Pracownia Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej na przykładzie mieszkańców Cieszyna i Czeskiego Cieszyna W niniejszym artykule poruszono temat zróżnicowania wyznaniowego mieszkańców Cieszyna. Pokazano w nim obecną sytuację religijną miasta oraz relacje zachodzące pomiędzy przedstawicielami różnych współwystępujących na tym terenie wyznań. W celu zbadania tego zagadnienia posłużyła autorska ankieta zawierająca 25 pytań, zarówno zamkniętych (kilka wariantów wyboru), jak i otwartych, w których ankietowani mieli możliwość wyrażenia własnego zdania. Artykuł jest wynikiem analizy tychże badań. Poruszając kwestie tolerancji religijnej, uważam za kluczowe przybliżenie wpierw losów historycznych Śląska Cieszyńskiego, które miały zasadniczy wpływ na kształtowanie się tolerancji wśród mieszkańców. Tło historyczne zróżnicowania wyznaniowego na Śląsku Cieszyńskim Początki chrześcijaństwa w Cieszynie wiążą się z powstaniem grodu na Górze Zamkowej w końcu X wieku. Natomiast w historii Śląska Cieszyńskiego, w średniowieczu i początkach nowożytnych, można pod względem religijnym zaobserwować trzy wyraźnie różniące się od siebie etapy. Pierwszy z nich trwał do początków XVI wieku, kiedy to praktycznie jedyną funkcjonującą religią był katolicyzm. Po okresie przejściowym, w połowie XVI wieku zwyciężył luteranizm, zaś po roku 1610, po przejściu na katolicyzm księcia Adama Wacława, nastąpił powrót katolicyzmu, jakkolwiek za rządów ostatnich Piastów w formie jeszcze dość ograniczonej1. 1 I. Panic: Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XII wiek). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 134. �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 237 Na Śląsku Cieszyńskim reformacja wywarła silny wpływ na ukształtowanie się języka narodowego. Początkowo językiem kancelarii książęcej był język łaciński; w drugiej połowie XIV wieku zaczęto wystawiać dokumenty także w języku niemieckim. Od wojen husyckich w XV wieku kancelaria książęca zaczęła używać języka czeskiego, który stał się także głównym językiem sądów, co trwało do XVII wieku. Kancelaria zniemczonych ostatnich Piastów cieszyńskich coraz częściej stosowała język niemiecki. Natomiast ludność wiejska i ludność niższych warstw w miastach posługiwała się od wieków w większości dialektem języka polskiego, który na zachodnich ziemiach Księstwa Cieszyńskiego stykał się z dialektem morawskim języka czeskiego. Polskim językiem władała również większość szlachty, posługując się nim nawet w urzędach. Reformacja wprowadziła język narodowy do nabożeństw, przyczyniając się w ten sposób do rozwoju języka polskiego na Śląsku Cieszyńskim2. Początki Reformacji na ziemi cieszyńskiej sięgają lat 20. XVI wieku, kiedy to ks. Marcin Luter rozpoczął reformę Kościoła. Jego nauka natrafiła tu na korzystne stosunki społeczne, odpowiadała bowiem oczekiwaniom i mentalności mieszkańców Księstwa. Ówczesny władca piastowski z dynastii Piastów Kazimierz II oraz następujący po nim regent morawski hetman ziemski Jan z Persteinu, luteranin, swoją przyzwalającą postawą spowodowali zainteresowanie „tanią religią” (zwolnienie z wielu obowiązkowych ciężarów na rzecz Kościoła), zarówno przez szlachtę, mieszczan, jak i chłopów3. Polska była krajem tolerancji religijnej, często innowiercy znajdowali tu schronienie, jednak większość społeczeństwa pozostawała wierna Kościołowi katolickiemu. Na Śląsku Cieszyńskim książęta umacniali ruch reformacyjny, zabezpieczając w Księstwie przodującą pozycję wyznaniu augsburskiemu. Jednak trwało to tylko do 1610 roku, bowiem rola Księstwa zaczęła się zmniejszać i w związku z tym książęta, jak przedtem byli protektorami luteranizmu, tak teraz z kolei zaczęli przechodzić na katolicyzm i stawali się obrońcami Kościoła. W 1545 roku władzę przejął prawowity władca książę Wacław III Adam, który z własnej woli przyjął nauki reformatora, i od tego momentu protestantyzm staje się wyznaniem panującym w Księstwie Cieszyńskim. Następnie książę usunął z miasta dominikanów, franciszkanów oraz duchownych, którzy nie chcieli mu się podporządkować, a kościoły zostały przejęte przez ewangelików. W kościele parafialnym odprawiano nabożeństwa i głoszono kazania w językach słowiańskich, w dominikańskim po niemiecku4. W 1610 roku syn i następca Wacława III, Adam Wacław porzucił wiarę ojca i przeszedł na katolicyzm. Okoliczności tego kroku wiąże się na ogół z planami awansu Adama Wacława na dworze cesarskim. W niedalekiej Opawie armia cesarska zmusiła tamtejszych ewangelików do kapitulacji i narzuciła miastu niezwykle surowe restrykcje, jednak na Śląsku Cieszyńskim w owym czasie tego rodzaju wydarzenia nie miały miejsca. Przeciwnie, większość pobliskich wielkich feudałów wyznawała religię ewangelicką, toteż zmiana wyznania pociągnęła za sobą izolację księcia5. Po tej zmianie wyznania duchowni ewangeliccy musieli opuścić miasto, kościół parafialny objęli z powrotem księża katoliccy, drugi kościół zwrócono dominikanom. 2 3 4 5 J. Kuś: Z dziejów kościelnych ziemi cieszyńskiej. Kraków 1983, s. 10. E. Gajdacz, J. Pustelnik: Kościół Ewangelicki w Cieszynie. Cieszyn 2009, s. 6. J. Spyra: Via Sacra. Kościoły i klasztory w Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Cieszyn 2008, s. 5-6. I. Panic: Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XII wiek). W: Śląsk Cieszyński …, s. 135. �238 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví W czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) Cieszyn był wielokrotnie zajmowany przez różnowiercze wojska, na przemian też zmieniały się warunki bytu obu społeczności wierzących. Ogłoszone w 1629 roku przez księżną piastowską Elżbietę Lukrecję rozporządzenie pozbawiło innowierców wszelkich praw, nie było jednak do końca przestrzegane. Jej zgon w 1653 roku zakończył czasy panowania piastowskiego na tym terenie, następnie pociągnął za sobą przepadek ziem księstwa na rzecz Habsburgów, którzy odtąd stali się ich bezpośrednimi panami. Jak we wszystkich podległych sobie krajach dominującą cechą polityki Habsburgów na Śląsku Cieszyńskim było dążenie do rządów absolutnych oraz utrzymania i wzmocnienia pozycji religii katolickiej. Ich działania doprowadziły do szybkiej rekatolizacji miasta, podobnie jak Skoczowa, Strumienia, Jabłonkowa i Frysztatu. Początkowo walkę z protestantyzmem prowadzono przy pomocy duchowieństwa świeckiego i urzędników cesarskich, od 1670 roku ponownie zaczęli działać w Cieszynie Jezuici6. Z ich też polecenia rozpoczęta została na wielką skalę akcja rekatolizacyjna. Już w 1654 roku ewangelicy zostali pozbawieni wszystkich świątyń. Przemoc i inne represje spowodowały, mimo przypisania do ziemi, ucieczkę wielu rodzin w bardziej ustronne miejsca lub poza granice Księstwa, a osoby, które nie opuściły swoich domów, a chciały trwać w swoich przekonaniach, musiały to czynić potajemnie. Posiadanie jakichkolwiek druków protestanckich, sprowadzanych m.in. z Polski, było karane. Kościoły były zastępowane przez odludne miejsca – „leśne świątynie” (m.in. przy „Kamieniu” na Równicy), gdzie gromadzono się na potajemnych nabożeństwach. Niespodziewaną odmianę losu przyniosło zakończenie tzw. wojny północnej. W wyniku pertraktacji we Wrocławiu, cesarz wydał tzw. Reces egzekucyjny, zezwalający na wybudowanie sześciu nowych kościołów „z łaski”, w pobliżu następujących miast: Milicz, Kożuchów, Żagań, Jelenia Góra, Kamienna Góra i Cieszyn. Pierwotnie budowa tych kościołów była obwarowana pewnymi ograniczeniami. Musiały stać poza murami miasta, poza głównych traktem, nie mogły być murowane i przypominać wyglądem świątyń. Nie mogły tez posiadać wież z dzwonnicą – dlatego też do cieszyńskiego kościoła dobudowano wieżę dopiero w 1750 roku, po uzyskaniu specjalnego pozwolenia. Był to jedyny Kościół ewangelicki na Śląsku Cieszyńskim i w okolicach. Dopiero po 1781 roku pozwolono na budowę świątyń w innych, większych skupiskach ewangelików. Tendencje reformatorskie w państwie austriackim nasiliły się po objęciu samodzielnej władzy przez Józefa II. W 1781 roku wydał patent o zniesieniu poddaństwa osobistego. W tym samym roku wydał również Patent Tolerancyjny dla Żydów, tak że w końcu XVIII wieku urządzili oni w Cieszynie pierwszy, wspólny dom modlitwy. Patent poszerzał zakres dostępnych zajęć Żydom, choć ograniczał ilość mieszkających tu rodzin żydowskich. Najważniejszym z aktów prawnych Józefa II okazał się Patent Tolerancyjny dla protestantów w Austrii wydany także w 1781 roku (na Śląsku Austriackim w 1782 roku). To on dał kres kontrreformacji na Śląsku Cieszyńskim. Katolicyzm pozostał nadal religią państwową, ale wyznanie protestanckie zostało oficjalnie uznane przez władze państwowe. W 1827 roku 90% mieszkańców Cieszyna 6 J. Spyra: Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653-1848). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 146. �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 239 było katolikami (5500 na 6075)7. W miejscowościach gdzie żyło ponad 100 rodzin lub 500 wyznawców protestantyzmu, mogli oni postawić domy modlitwy (początkowo bez wież i dzwonów) oraz mogli zakładać szkoły8. Faktyczne równouprawnienie katolików i ewangelików nastąpiło dopiero w wyniku przebiegu Wiosny Ludów. Miało to miejsce w 1849 roku, kiedy zagwarantowano innowiercom pełne prawa obywatelskie i wolność wyznania. Już od Wiosny Ludów, a w szczególności po 1861 roku znaczna ilość ewangelików przystąpiła do pracy nad zaktywizowaniem polskiego życia narodowego. Ewangelicy tutejsi stanowili w 80% ludność polską. Z chwilą zakończenia I wojny światowej uczestniczyli i wspierali te ugrupowania społeczno-polityczne, które dążyły do włączenia Księstwa Cieszyńskiego do odrodzonej Polski. Dane liczbowe z powszechnego spisu austriackiego wykazują, iż w 1910 roku w Cieszynie zamieszkiwało 15.138 katolików (67,3% ogółu mieszkańców) oraz 5.174 ewangelików (27,6% ogółu mieszkańców). Wyznawcy judaizmu stanowili natomiast 9,4 % ogółu populacji miasta, co dawało liczbę 2.112 wiernych. Byli zrzeszeni w żydowskiej gminie wyznaniowej z własnym rabinem. Poza synagogą gminną działała synagoga ortodoksyjna oraz kilka prywatnych domów modlitwy. Oprócz wyznawców ww. religii chrześcijańskich przed I wojną światową w Cieszynie zamieszkiwało 65 osób deklarujących się jako będących innego wyznania. Konflikt zbrojny czesko-polski w 1919 roku i późniejsze przetargi o ziemię cieszyńską znalazły w końcu formalne rozwiązanie w postaci uchwały Rady Ambasadorów w Paryżu, w wyniku której dawne Księstwo Cieszyńskie zostało w 1920 roku podzielone pomiędzy Polskę i Czechosłowację. Po podziale miasta sytuacja poszczególnych Kościołów uległa dużej zmianie. Władze czechosłowackie doprowadziły do powołania osobnej parafii katolickiej dla Czeskiego Cieszyna przy kościele Serca Jezusowego. Reszta miasta pozostała w ramach diecezji wrocławskiej, która w 1925 roku. wraz z całym polskim Śląskiem Cieszyńskim została włączona do nowo utworzonej diecezji śląskiej. Kościół Jezusowy pozostał duchowym i organizacyjnym centrum parafii ewangelickiej w polskiej części Cieszyna, natomiast wyznawcy protestantyzmu w Czeskim Cieszynie podzielili się na trzy kościoły. Połączenie obu części miasta w 1938 roku wpłynęło także na sytuację poszczególnych Kościołów, zmiany administracyjne nie były jednak trwałe. Wiernych i duchownych obu wyznań połączył wspólny los w czasach okupacji hitlerowskiej, kilku księży katolickich z terenu Cieszyna straciło życie w hitlerowskich obozach, innych wysiedlono. Niemcy zniszczyli prawie całą cieszyńską wspólnotę żydowską9. W pierwszych latach po II wojnie światowej Kościół ewangelicki w ówczesnej Czechosłowacji musiał ostro walczyć o swój byt, istniały bowiem silne tendencje odgórne połączenia Kościoła z Czeskobraterskim Kościołem Ewangelickim bez odpowiednio zagwarantowanych praw autonomicznych. W gruncie rzeczy chodziło o złamanie polskiego charakteru Kościoła ewangelickiego na Zaolziu. Trudnym okresem dla Kościołów obu wyznań były też lata 1945–1953, kiedy musiały działać pod ścisłym nadzorem tajnej policji oraz władz komunistycznych. Także 7 J. Spyra: Via Sacra …, s. 11. 8 J. Spyra: Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653-1848). W: Śląsk Cieszyński. .., s. 154. 9 J. Spyra: Via Sacra ..., s. 16. �240 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví w późniejszych latach działalność kościołów, zwłaszcza katolickiego, była ograniczana na każdym polu. Cieszyński zbór ewangelicki, skupiony wokół Kościoła Jezusowego, jest największą parafią Kościoła ewangelicko-augsburskiego w Polsce. Liczy ok. 7 tysięcy wiernych, obok Cieszyna należy do niego kilkanaście okolicznych wsi. Obecnie po polskiej stronie miasta funkcjonują następujące wyznania religijne: Kościół Rzymskokatolicki, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Zielonoświątkowy – Zbór „Elim” w Cieszynie, Kościół Wolnych Chrześcijan, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej, Świadkowie Jehowy. Natomiast po czeskiej stronie: Kościół Rzymskokatolicki, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Husyci, Kościół Zielonoświątkowy, Kościół Czeskobraterski, Świadkowie Jehowy, Buddyzm Diamentowej Drogi10. Współczesne zróżnicowanie wyznaniowe mieszkańców Cieszyna – analiza badań Przedstawione powyżej etapy kształtowania się wieloreligijności na Śląsku Cieszyńskim mają swoje odzwierciedlenie w otaczającej rzeczywistości dnia codziennego. Burzliwe nieraz losy współwystępowania obok siebie dwóch dużych religii chrześcijańskich mają swoje pozostałości w postawie mieszkańców Cieszyna, ich podejściu oraz wzajemnym stosunku do siebie jako przedstawicieli różnych wyznań. Obecny dualizm religijny tego terenu wynika z faktu wielowiekowego funkcjonowania różnych wyznań. Analizując historię rozwoju religijności widzimy, iż już od początku XVI mamy tutaj do czynienia z dualizmem wyznaniowym. Nawet w czasach kontrreformacji, kiedy to protestanci byli prześladowani a jawne wyznawanie ich religii było zabronione, trwali przy swoich przekonaniach, nie poddając się rekatolizacji. Oba wyznania funkcjonowały więc obok siebie. Po wielu zawirowaniach dziejowych, głównie na skutek zmian politycznych, ów dualizm wyznaniowy Cieszyna zachował się do chwili obecnej. Dodatkowo do dwóch głównie tu występujących religii chrześcijańskich dołączyło sporo pomniejszych odłamów. Pod względem swobody wyznawanych religii Cieszyn wydaje się być miejscem zupełnie wyjątkowym, z czego nawet niektórzy mieszkańcy nie zdają sobie sprawy. A wszystko za sprawą doświadczeń minionych wieków. Mieszkańcy Cieszyna nauczyli się tolerancji religijnej w stosunku do przedstawicieli innych wyznań, gdyż są wychowani w otoczeniu innowierców, mają z nimi kontakt od najwcześniejszych lat, często są to również członkowie rodzin mieszanych wyznaniowo – o zrozumienie i tolerancję nie jest tu trudno. Na tolerancję religijną wśród mieszkańców obu części Cieszyna wpływają różne czynniki zewnętrzne. Jednym ze współcześnie istotniejszych jest ich wiek, przy czym młodsze pokolenie wykazuje przejawy znacznie większej tolerancji niż pokolenie ich rodziców czy dziadków. Ale to już znak czasu. Nie odmawiam w tym przypadku tolerancji starszym generacjom, zwracam jedynie uwagę na to, iż kwestie wyznaniowe były dla nich nieco ważniejsze niż dla młodego pokolenia, bardziej podatnego na innowacje i otwartego na nowoczesne wzorce i nowy styl życia. 10 Zob: www.wikipedia.org/wiki/Protestantyzm_na_%C5%9Al%C4%85sku_Cieszy%C5%84skim; http://pl.wikipedia.org/wiki/Cieszyn;www.wikipedia.org/wiki/%C5%9Al%C4%85ski_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Ewangelicki_Augsburskiego_Wyznania �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 241 W założeniu tego wystąpienia potraktowano Cieszyn jako jedno miasto, nie różnicując go na polską i czeską część. Przy takim wyborze kierowano się losami historycznymi miasta oraz tym, iż wszyscy ankietowani zadeklarowali przynależność do narodowości polskiej (bez względu na miejsce zamieszkania). Jest to zapewne pozostałość czasów, kiedy Cieszyn był miastem jednorodnym państwowo. Jedyny podział, jaki tutaj zastosowano dotyczy wyznania mieszkańców. Celem badań było ukazanie wzajemnego stosunku do siebie ludności katolickiej i ewangelickiej oraz relacji panujących pomiędzy nimi. Badania przeprowadzono w styczniu i w lutym 2010 roku zarówno po polskiej, jak i czeskiej stronie miasta, wśród osób narodowości polskiej, głównie wyznania katolickiego i ewangelickiego11. Narzędziem badawczym stała się ankieta, której głównym założeniem było ukazanie współczesnego obrazu sytuacji wyznaniowej Cieszyna poprzez sprawdzenie stanu świadomości mieszkańców miasta o przedstawicielach innych wyznań oraz zaobserwowaniu zachodzących pomiędzy nimi relacji. W badaniach uczestniczyło 66 osób, w wieku od 20 do 60 roku życia. Blisko połowa (48%) ankietowanych zdeklarowała się jako katolicy, 45% jako ewangelicy; resztę stanowili wyznawcy innych religii (3%). Połowę informatorów stanowiły kobiety. Największą grupę badanych stanowiły osoby młode w wieku 25-30 lat (47%), nieco mniej w wieku 20-25 lat (27%). Znacznie mniej było osób w wieku 35-40 (12%) oraz w przedziale wiekowym 55-60 lat (9%); najmniejszą grupę stanowili przedstawiciele średniego pokolenia, w przedziale wiekowym 45-50 lat (5%). Analiza przeprowadzonych badań Na wstępie analizy wyników badań przyjrzymy się wzajemnym relacjom panującym pomiędzy przedstawicielami poszczególnych wyznań w Cieszynie oraz ich stosunku do siebie nawzajem. Osoby ankietowane deklarujące się jako wierzący i praktykujący katolicy, pochodzący z tradycyjnych rodzin, w których rodzice są (lub byli) katolikami, zgodnie podkreślają, iż wzajemny stosunek katolików do ewangelików (i vice versa) jest pozytywny, w najgorszym przypadku obojętny. Cieszyńscy katolicy uważają, iż z dwóch omawianych religii, bardziej ortodoksyjna i zamknięta na innowacje jest właśnie religia katolicka, a jako kolejne podają wyznanie mojżeszowe i Świadków Jehowy. Na pytanie, czy kiedykolwiek myśleli o zmianie swojego wyznania i przepisaniu się do innego Kościoła, w większości podali odpowiedź przeczącą, jedynie pojedyncze osoby zakładały taką możliwość. Jako potencjalny wybór wyznaniowy podano „religie wschodu, jako bardziej zdrowe”12, aczkolwiek w tym przypadku jest to zapewne bardziej utożsamiane ze stylem życia niż z głębokimi przekonaniami wewnętrznymi. O wzajemnej tolerancji może świadczyć również przekonanie ankietowanych o tym, iż pomiędzy poszczególnymi wyznaniami nie istnieje rywalizacja, a co za tym idzie ich wyznawcy nie są napiętnowani, dyskryminowani czy gorzej traktowani ze wzglę11 W przyszłości być może warto będzie przeprowadzić te same badania wśród ludności deklarującej swą przynależność narodową do innej narodowości niż polska. Porównanie tych wyników dałoby zapewne interesujące wnioski. 12 Kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat. �242 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví du na swoją przynależność religijną. Podstawę takiej tolerancji badani upatrują głównie w uwarunkowaniach historycznych tego regionu, w wielokulturowości, a także odrębnych tradycjach. Cieszyn jest miejscem bardzo tolerancyjnym dla wyznawców nowych ruchów religijnych, gdyż występuje tu wielokulturowość (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat). Funkcjonowanie wieloreligijności na Śląsku Cieszyńskim jest uwarunkowane podłożem historycznym oraz stosunkowo dużą liczbą protestantów, a także występowaniem innych związków wyznaniowych (kobieta, katolik, Cieszyn, 20-25 lat). Badani podkreślają ponadto, że w ich przekonaniu mieszkańcy Cieszyna (Śląska Cieszyńskiego) są bardziej tolerancyjni dla wyznawców innych religii niż mieszkańcy innych części kraju. Tolerancja ta wykracza poza relacje katolicy-ewangelicy i rozciąga się również na przedstawicieli innych religii (nie tylko chrześcijańskich). Uważają również, że w codziennych kontaktach wyznanie nie ma znaczenia – przy wyborze znajomych oraz partnerów życiowych nie kierują się tymi kryteriami. Badane osoby zakładają hipotetyczną możliwość posiadania we własnej rodzinie innowierców, twierdząc, że jest im to obojętne. Jako przykłady podają najczęściej ewangelików i prawosławnych. Indagowani często we własnych rodzinach posiadają wyznawców innych religii i uważają to za czynnik wzbogacający wzajemne relacje, na zasadzie przenikania i poznania innych zwyczajów. W żaden sposób ten fakt nie przeszkadza im we wzajemnych relacjach rodzinnych. Mój mąż jest ateistą, nie ma to wpływu na nasze relacje (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat). Mój szwagier jest osobą o wyznaniu prawosławnym. Nie przeszkadza nam to we wzajemnych kontaktach (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat). Mam w rodzinie przedstawiciela wyznania prawosławnego. Jeżeli chodzi o nasze relacje i wzajemne wpływy to są to kontakty pozytywne. Prowadzące do wzajemnego wzbogacania i poznania inności (kobieta, katolik, Cieszyn, 20-25 lat). Sami ankietowani nie doświadczyli ze strony przedstawicieli innych religii żadnych przejawów dyskryminacji czy napiętnowania ze względu na własne wyznanie. Przyjmują jednak, w pewnych okolicznościach, możliwość utrudnienia wzajemnych relacji ze względu na odmienność religijną. Podkreślają jednocześnie, że takich spornych sytuacji można uniknąć przy założeniu, że osoby różnych wyznań będą tolerancyjne dla odmienności. Mieszkańcy uważają się za osoby tolerancyjne w stosunku do innowierców tego terenu. Jednak w zależności od wyznawanej religii występuje spadek zaufania do np. wyznawców Islamu, czy wyznawców „takich religii, w których kobieta jest traktowana przedmiotowo, w której jej prawa są ograniczone”13. Uważają, że Śląsk Cieszyński/Cieszyn jest miejscem specyficznym w skali kraju dającym możliwość 13 Kobieta, katolik, Cieszyn, 50-55 lat. �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 243 występowania wieloreligijności opartej na tolerancji wynikającej z wielokulturowości miasta i regionu oraz z dziejów historycznych. Tolerancja, a przede wszystkim otwartość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego może wynikać z chęci poszukiwanie nowych rzeczy, a także z przesłanek historycznych (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat). Mają świadomość występowania różnych wyznań i wspólnot wyznaniowych, takich jak: (po polskiej stronie) Kościół Zielonoświątkowy, Świadkowie Jehowy, Wolni Chrześcijanie oraz (po stronie czeskiej) buddyści, Świadkowie Jehowy, oraz kilka wspólnot wyznaniowych znanych ankietowanym tylko z nazw potocznych, są to: Sabatyści, Zieloni, Czescy Bracia oraz Husyci. Badani katolicy wykazują się znaczną tolerancją w stosunku do nich, swój stosunek określają jako pozytywny (po polskiej stronie), poza skrajnymi sytuacjami, w których przedstawiciele innych wyznań są zbyt „nachalni” i próbują przekonywać do swoich poglądów lub obojętny, neutralny (po stronie czeskiej), póki nikomu nie szkodzą. Następnie polscy katolicy twierdzą, iż bardziej otwarte na zmiany są Kościoły znajdujące się po czeskiej stronie, ze względu na fakt większego odpolitycznienia. Analogicznie stwierdzają katolicy z czeskiej strony, argumentując, że tamtejsze Kościoły „mniej wymagają od swoich wiernych”14. Katolicy zauważają więc spadek religijności po obu stronach Olzy, szczególnie wśród ludzi młodych. Jako przyczyny tego stanu podają konsumpcyjny tryb współczesnego życia, materializm, a także ogólne zmiany światopoglądu wśród młodych, obecnie bardziej otwartych na nowe technologie i podatnych na nowe wzorce kulturowe, które niekoniecznie wiążą się z religijnością. Ogólne zmiany obyczajowości, poglądów młodych ludzi, ich otwarcie na nowe ideologie, ciekawość, większy dostęp do mediów, a tym samym informacji oraz ich przepływu. Zjawisko ponowoczesności, które niesie ze sobą więcej wzorców i modeli życia, wcześniej niedostępnych dla młodzieży (kobieta, katolik, Cieszyn, 20-25 lat). Przyjrzymy się teraz analizowanemu zagadnieniu z punktu widzenia wyznawców ewangelickich. Czy z ich strony kwestia religijności i tolerancji przedstawia się tak samo? Różnice pojawiają się jednak już na samym początku. Wprawdzie ankietowani deklarują swoją przynależność do Kościoła ewangelicko-augsburskiego, podobnie jak katolicy uważają się za osoby wierzące, jednak procent takich odpowiedzi jest już odczuwalnie niższy niż w przypadku katolików (blisko 20%). Ankietowani ci mają problem z jednogłośnym określeniem swojego stosunku do własnej wiary lub pojawiają się nawet odpowiedzi przeczące (określają się jako niewierzący). Ma to swoje konsekwencje w podejściu do praktykowania religii. Cieszyńscy ewangelicy w najlepszym przypadku deklarują, iż „czasami” biorą udział w nabożeństwach lub stwierdzają wprost, iż nie uczęszczają do kościoła. Odmiennie przedstawia się kwestia wyznania rodziców badanych ewangelików (u katolików mieliśmy do czynienia z tradycyjną katolicką rodziną, gdzie oboje rodziców jest tego wyznania, katolickie są też dzieci). Większość ankietowanych ewangelików pochodzi z rodzin mieszanych wyznaniowo, w których każde z rodziców jest innego wyznania, są również tradycyjne 14 Mężczyzna, katolik, Czeski Cieszyn, 55-60 lat. �244 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví rodziny ewangelickie. Różnice postępują dalej: ewangelicy uważają, że stosunek katolików jest do nich raczej obojętny, analogicznie jak ich stosunek do katolików. Tutaj już pojawiają się odpowiedzi bardziej nacechowane emocjonalnie i nie tak neutralne. Ewangelicy twierdzą, że ich stosunek do katolików jest pozytywny, jednak ci drudzy uważają inaczej. Stosunek ewangelików do katolików – gdzieś między pozytywny a obojętny, nie spotkałem się z negatywnym stosunkiem (mężczyzna, ewangelik, Czeski Cieszyn, 25-30 lat). Incydentalnie stwierdzają, iż stosunek ten (ewangelików do katolików) jest negatywny. Podobnie jak ludność ewangelicka, tak i katolicka twierdzi, że z obu analizowanych wyznań bardziej ortodoksyjna i ograniczona na zmiany jest religia katolicka. W przypadku wychowywania się w rodzinach niejednolitych wyznaniowo pojawia się możliwość zmiany wyznania przez dziecko na rzecz religii jednego z rodziców. Rzeczą często spotykaną w Cieszynie jest zawieranie małżeństw mieszanych. W momencie pojawienia się dziecka należy zadeklarować je do któregoś z Kościołów. Nie opiera się to na przymusie, bardziej na wzajemnej umowie pomiędzy małżonkami. Jeszcze w latach 80. i 90. ubiegłego stulecia istniał jednak (nieformalny) zwyczaj przypisywania dziecka do Kościoła katolickiego. W tym zakresie ewangelicy wydają się być religijnie mniej zaborczy, jak zresztą sami jednogłośnie twierdzą. Dzieci wychowywane w rodzinach mieszanych, początkowo bez prawa wyboru, w dorosłym życiu mogą jednak dokonać takiego świadomego wyboru. Zdecydowanie też cechują się większą od innych tolerancją religijną. W przypadku poczucia tożsamości religijnej, w przeciwieństwie do katolików, ewangelicy odczuwają przejawy pewnej niesprawiedliwości i postaw krzywdzących. Jest to szczególnie zauważalne w przypadku młodszego pokolenia, które osobiście doświadczało takich przejawów w życiu codziennym, np. podczas naboru uczniów do szkół katolickich. Ewangelicy nie mogą się zapisać do katolickiej podstawówki, gimnazjum i liceum, wymagane jest zdeklarowanie się na uczęszczanie na religię katolicką, a do szkoły ewangelickiej mogą chodzić wszyscy bez względu na wyznanie (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). Szkoły katolickie nie przyjmują uczniów innych wyznań i religii, w przeciwieństwie do szkół ewangelickich (mężczyzna, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). Badani oceniają Cieszyn, jak i Śląsk Cieszyński jako miejsca szczególnych możliwości rozwoju dla różnych wyznań, gdzie tolerancja jest wyższa aniżeli w innych częściach kraju. Podobnie jak katoliccy mieszkańcy jako powody wieloreligijności podają uwarunkowania historyczne, wielowiekową tolerancję, a także inne kwestie. Ludzie nie oceniają drugiego człowieka przez pryzmat jego wyznania, tylko za jego charakter (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 245 Dlatego też w codziennych relacjach wyznanie nie ma dla nich żadnego znaczenia, a przedstawiciele innych religii są przez nich samych traktowani tak samo, neutralnie, czyli obojętna jest ich przynależność religijna. Dokonując również wyboru znajomych czy partnerów życiowych ewangelicy cieszyńscy nie kierują się względami religijnymi, traktując je jako kwestie drugoplanowe. Może wynikać to z faktu, iż większość ankietowanych posiada we własnych rodzinach wyznawców innych religii. Są to przeważnie katolicy, członkowie najbliższej rodziny, z którymi kontakt jest najsilniejszy (najczęściej jedno z rodziców lub współmałżonek). Wiadomo więc, iż wyznanie nie ma w tym wypadku najmniejszego wpływu na relacje pomiędzy zainteresowanymi osobami. Jednak ankietowani, jako wyznawcy religii ewangelicko-augsburskiej, i jednocześnie przedstawiciele mniejszości wyznaniowej spotkali się z przejawami napiętnowania i dyskryminacji ze względu na swoje wyznanie. Bardziej błahym przykładem może być dyskomfortowa sytuacja znalezienia się w grupie, w której jest się jedynym przedstawicielem konkretnego wyznania. Byłam na kolonii, gdzie nie było żadnego ewangelika i ludzie dziwnie się na mnie patrzyli (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). Znacznie bardziej kontrowersyjny jest przykład utrudniania i komplikacji ze strony księdza katolickiego w przypadku, kiedy osoba wyznania ewangelickiego chciała pełnić obowiązki osoby chrzestnej dla katolickiego dziecka spotkała się z pewnymi nieprzyjemnościami. W momencie, gdy jako ewangeliczka chciałam zostać chrzestną katolickiego dziecka, bez łapówki się nie obyło (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat). Powyższą wypowiedź można uznać za kontrowersyjną, ale i takie oblicza cieszyńskich Kościołów są znane informatorom. Młodzi ludzie wyznania ewangelickiego zakładają więc w pewnych okolicznościach możliwość utrudnienia kontaktów międzyludzkich ze względu na wyznanie, inaczej przedstawiciele starszego pokolenia. Badani ze wszystkich grup wiekowych zgodnie określają siebie jako osoby tolerancyjne, w szczególnych przypadkach mające tylko pewne zastrzeżenia, nie tyle do przedstawicieli innych wyznań, co do zasad funkcjonowania ich społeczności (przykład Świadków Jehowy czy Adwentystów). Również Śląsk Cieszyński uważają za region w skali kraju bardziej sprzyjający tolerancji religijnej, co argumentują uwarunkowaniami historycznymi, granicą państwową oraz charakterem ludzi pogranicza, przyzwyczajonych do różnych przejawów „inności”, też religijnej. Ewangeliccy mieszkańcy mają świadomość występowania w mieście różnych Kościołów i grup wyznaniowych, jako sobie znane wymieniają: Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Zielonoświątkowy oraz Świadków Jehowy. Natomiast swój stosunek do przedstawicieli powyższych wyznań oceniają jako pozytywny lub obojętny/neutralny. Oceniając funkcjonowanie Kościołów po obu stronach Olzy ankietowani zarówno z polskiego, jak i czeskiego Cieszyna lepszą opinię wystawiają tym znajdującym się po stronie czeskiej. Argumentując to m.in. tym, iż Kościoły po czeskiej stronie uległy większemu zeświecczeniu, w związku z czym mniej rygorystycznie podchodzą do swoich wiernych. Może właśnie w tym rozluźnieniu stosunków �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 246 należy doszukiwać się przyczyn spadku religijności wśród ludzi młodych, szczególnie po stronie czeskiej. Jako przyczyny spadku religijności wśród młodzieży ankietowani podają spadek atrakcyjności Kościołów, które dla ludzi młodych nie są interesujące, gdyż niczym ich nie przyciągają. Również istotna jest tutaj kwestia podejścia rodziców, którzy zaczynają przywiązywać coraz mniejszą wagę do religijności dzieci, a te wolą poświęcić czas na inne, bardziej interesujące (w ich przekonaniu) zajęcia. Wśród ankietowanych znalazły się również przykłady osób zdeklarowanych jako ateiści. Ich poglądy i ocena stosunków panujących pomiędzy przedstawicielami poszczególnych wyznań nie różnią się szczególnie wyraźnie od poglądów katolików i ewangelików. Cechują się postawą bardziej nihilistyczną, świadczącą o tym, iż wyznanie i kwestie religijne nie mają dla nich większego znaczenia. W przypadku znajomych nie zwracam uwagi na wyznanie. Jeżeli chodzi o partnera, to uważam, że wzajemne zrozumienie w tej sprawie jest bardzo istotne. Obojętne jakie było by owo wyznanie, byle było tolerancyjne. W stosunku do wyznawców innych wyznań występujących w Cieszynie: nie ma to dla mnie żadnego znaczenia, o ile nie propagują go zbyt „natrętnie” (mężczyzna, ateista, Czeski Cieszyn, 20-25 lat). Podsumowując analizowany materiał można stwierdzić, iż mieszkańcy Cieszyna są zdecydowanie tolerancyjni w stosunku do przedstawicieli innych wyznań (innych niż swoje). W życiu codziennym i we wzajemnych kontaktach wyznanie nie odgrywa najmniejszej roli. Tolerancję tę upatrują w wielokulturowości i różnorodności tego terenu oraz w jego specyficznych losach historycznych. Wielowiekowe współistnienie na tym terenie dwóch dużych religii chrześcijańskich (oraz kilku pomniejszych) było możliwe dzięki determinacji i wzajemnej wyrozumiałości mieszkańców tego terenu. Jego specyfikę wykorzystali także wyznawcy innych religii czy nowych ruchów religijnych, którzy na tym podatnym gruncie mogli zakładać własne zbory, świątynie czy domy modlitwy. Nic nie wskazuje na to, ażeby sytuacja ta, odnośnie specyficzności i tolerancji Cieszyna miała się zmienić. Bibliografia: Chlebowczyk J.: Cieszyńskie szkice historyczne. Kiedy sól była droższa od złota i krwi. Katowice 1984 Gajdacz E., Pustelnik J.: Kościół Ewangelicki w Cieszynie. Cieszyn 2009 Kuś J.: Z dziejów kościelnych ziemi cieszyńskiej. Kraków 1983 Panic I.: Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XII wiek). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 121-144 Spyra J.: Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653-1848). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 145-165 Spyra J.: Via Sacra. Kościoły i klasztory w Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Cieszyn 2008 �Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej 247 Źródła: www.wikipedia.org/wiki/Cieszyn www.wikipedia.org/wiki/%C5%9Al%C4%85ski_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Ewangelicki_Augsburskiego_Wyznania www.wikipedia.org/wiki/Protestantyzm_na_%C5%9Al%C4%85sku_Cieszy%C5%84skim Shrnutí Tolerance z hlediska náboženské různorodostí na příkladu obyvatel Cieszyna a Českého Těšína Článek začíná přiblížením geneze náboženské diferenciace na území Těšínského Slezska. Na pozadí historických událostí se rodí, nejednou velmi bouřlivé osudy zdejších obyvatel, kteří v průběhu staletí několikrát měli do činění se změnou vyznání, které momentálně vládlo v Těšínském Knížectví. Avšak díky jejich odhodlanosti, dokonce v podmínkách utajení zůstávali věrni svému vyznání, a nepodléhali donucení. Na území Těšínského Slezska se vytvořila náboženská tolerance, která podle samotných zdejších obyvatel je něčím specifickým a odlišujícím Cieszyn ve srovnání s jinými regiony Polska. Rovněž samotní občané Cieszyna se považují za více tolerantní než občané jiných částí Polska. Ke zpracování této problematiky posloužily vlastní výzkumy, prováděné po obou stranách řeky Olše, mezi lidmi polského původu, deklarujících se jako katolíci a evangelíci. Tyto výzkumy se týkaly především náboženské diferenciace občanů města. Bylo analyzováno, jakým způsobem představitelé jednotlivých vyznání vnímají jedince jiných vyznání, jaké jsou mezi nimi vztahy a nakolik důležité jsou pro dotazované otázky náboženství v každodenním životě. Summary Tolerance in the face of religious differentiation – the case of the residents of Cieszyn and Czech Cieszyn The article begins with introducing the origin of religious differentiation in Cieszyn Silesia. Against the background of historical events, quite violent vicissitudes of its inhabitants are outlined – over the centuries, people in the Duchy of Cieszyn have undergone changes of the dominant religion several times. However, owing to their determination, they did not succumb to the constraint and secretly kept to their faith. Cieszyn Silesia has become an area where religious tolerance has been shaped, which in the opinion of the residents is a specific feature, distinguishing this place from other regions of Poland. The inhabitants of Cieszyn also consider themselves to be more tolerant than other Poles. The research into the issue was based on the author’s own studies, conducted on both sides of the Olza River, among people of Polish origin who declare being mainly Catholics and Evangelicals. The studies dealt with the current religious diversification of the inhabitants of Cieszyn. The analyses were carried out of the ways in which the worshippers of other denominations are perceived by the representatives of particular churches, of their mutual relationships and of the significance of religious issues in everyday life. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c63776babe7e7cfc4836c69dba1ec11.pdf 18c193a4270bd1c7359e6f8cd07b6690 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5978 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne demonologia ludowa dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5570 Title A name given to the resource Nazwa demona, którego główną funkcją jest porywanie lub odmienianie dzieci, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.236 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9. Nazwa demona, którego funkcją główną jest porywanie lub odmienianie dzieci, II Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Nazwa demona, którego porywanie lub odmienianie dzieci stanowi główną funkcję: 1 — mamuna, 2 — sibila, 3 — bogin mienica, 5 — dziwożona, 6 — potwierdzone wierzenie z kwestionariusza VII urodzinowego, 7 — inna nazwa [zob. mapa 8 tradycji, 9 — brak odpowiedzi. Występowanie wierzenia w demona zwanego: . . . . . . . . . .boginka, mamuna,_._._._._ sibiela,_.._.._.._.._odmienica, dziwożona na podstawie mapy K. Moszyńskiego [zob. mapa 13] Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 5. Oznaczenia wykorzystane na mapie zaczerpnięto z mapy pt. Demony porywające i odmieniające niemowlęta, opracowa przez K. Jagiełę (mapa PAE nr 491, karta CCLXXVII). 6. W dwóch wsiach (punkt 10.18.1 — Sokólsko, ok. Strzelec Krajeńskich; 12.22.VIII — Kowalewo, ok. Kościana) odnotowano, mamuna występuje w postaci mężczyzny. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wi nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 70. Jak takiego demona, taką siłę nazywają? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadpr dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 2. Jak takiego demona nazywają? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a124c06385d9c1b40c4a89570a1ce06.pdf 7e2a762a0b9d05c55a638553abd9be0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5979 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5571 Title A name given to the resource Nazwa demona, którego funkcją poboczną jest porywanie lub odmienianie dzieci, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.237 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Nazwa demona, którego funkcję poboczną jest porywanie lub odmienianie dzieci, I Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Nazwa demona porywającego lub odmieniającego dzieci: 1 — kraśnięta, 2 — skrzat, 3 — południca, 4 —łojma,5 — z 6 — czarownica, 7 — czercica, 8 — zły duch, 9 — zły, 10 — diabeł, 11 — rusałka, 12 — topielec, wodnik, 13 — 14 — potwierdzone wierzenie z kwestionariusza VII urodzinowego, 15 — inna nazwa [zob. mapa 9], 16 — brak tradycji, 17 — odpowiedzi. Kolejne cyfry w kółkach oznaczają: 1 — wił, 2 — straszydło, 3 — wieczornica, 4 — habernica, 5 — ciota strzyga, 8 — zamion, są to nazwy demonów sporadycznie występujących w wierzeniach ludowych. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urod 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 5. Oznaczenia wykorzystane na mapie zaczerpnięto z mapy pt. Demony porywające i odmieniające niemowlęta, opracowa przez K. Jagiełę (mapa PAE nr 491, karta CCLXXVII). 6. W dwóch wsiach (10.18.1 — Sokólsko, ok. Strzelec Krajeńskich; 12.22.VIII, Kowalewo, ok. Kościana) odnotowano, że mamu na występuje w postaci mężczyzny. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wie nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 70. Jak takiego demona, taką siłę nazywają? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadp dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 2. Jak takiego demona nazywają? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/803edb65f167fc36745b9ccff0ae67d6.pdf 069944769d5a1b5c591c83e6f5993994 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5980 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne demonologia ludowa dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5572 Title A name given to the resource Nazwa demona, którego funkcją poboczną jest porywanie lub odmienianie dzieci, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.238 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Nazwa demona, którego funkcję poboczną jest porywanie lub odmienianie dzieci, I Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Nazwa demona porywającego lub odmieniającego dzieci: 1 — kraśnięta, 2 — skrzat, 3 — południca, 4 — łojma, 5 — 6 — czarownica, 1 — czercica, 8 — zły duch, 9 — zły, 10 — diabeł, 11 — rusałka, 12 — topielec, wodnik, 13 — 14 — potwierdzone wierzenie z kwestionariusza VII urodzinowego, 15 — inna nazwa |zob. mapa 8.], 16 — brak tradycji, 17 — odpowiedzi. Kolejne cyfry w kółkach oznaczają: 1 — wił, 2 — straszydło, 3 — wieczornica, 4 — habernica, 5 — ciot strzyga, 8 — zamion, są to nazwy demonów sporadycznie występujących w wierzeniach ludowych. Zasięg występowania wierzenia w demona zwanego: •kraśnię na podstawie mapy K. Moszyńskiego [zob. mapa 12] Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzeni urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 5. Oznaczenia wykorzystane na mapie zaczerpnięto z mapy pt. Demony porywające i odmieniające niemowlęta, opracowa przez K. Jagieła (mapa PAE nr 491, karta CCLXXVII). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wie nia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 70. Jak takiego demona, taką siłę nazywają ? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadpr dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprać. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 2. Jak takiego demona nazywają ? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09df815db970545834b03c1435348abd.pdf 40a71682075e33c37696a36bdd2a34e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5975 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5567 Title A name given to the resource Okres lub wiek dziecka, kiedy może być porwane lub zamienione/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Okres lub wiek dziecka, kiedy może być porwane lub zamienione Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż porwania lub zamiany dziecka przez demony są możliwe: 1 — tylko przed chrztem, 2 — również po chrz 3 — do wywodu matki, 4 — niemowlęta, 5 — małe dzieci, 6 — do czasu aż dziecko nauczy się chodzić, 7 —chodzące już, 8 miesięcy, albo do czasu aż nauczyło się chodzić, 9 — cyfry w kółkach odnoszą się do wieku porywanych dzieci, np.do dwóch lat, do trzech lat itd., 10 — do kilku lat, 11 — rzadko dzieci starsze, 12 — potwierdzone informacje z kwestionariusza VII, 13 tradycji, 14 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzen urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w Kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 69. W jakim okresie dzieciństwa zdarza się to np. tylko przed chrztem, przed wywodem matki? Do jakiego cza niejszych? Od jakiego wieku dziecka nie zdarza się już? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadp dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 6. Przybliżony wiek porwanego dziecka, czy porwania dotyczyły niemowląt, które nie chodzą, czy dzieci starszy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06397a2fa793def03a485adce2104d1a.pdf a82ef5acb317e4896b99635b7455769c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5974 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne demonologia ludowa dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5566 Title A name given to the resource Demon porywa lub odmienia dzieci pozostawione bez opieki/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Demon porywa lub zamienia dzieci pozostawione bez opieki Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci porywają lub zamieniają, gdy te są: 1 — pozostawione bez opieki, 2 — potwierdzone infor cje z Kwestionariusza VII, 3 — w innym miejscu [zob. mapa 2], 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzen urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 5. W obu kwestionariuszach nie znalazło się bezpośrednio pytanie o porywanie dzieci pozostawionych bez opieki, jednak często powtarzające się wypowiedzi informatorów pozwoliły na opracowanie powyższej mapy. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wie nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 68. Zbadać czy we wsi znane jest opowiadanie, że w pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła n który porywa matce dziecko, a podrzuca swoje, zazwyczaj potworkowate? W jakich miejscach się to przeważni na łące, na pastwisku, na granicy pól, na skrzyżowaniu dróg, w domu, w innym miejscu, jakim?) oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i i dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 5. Skąd demon porywa dziecko? Z chałupy, spod chałupy, z granicznej miedzy, w polu, w zbożu, do którego dzie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d06b0796ab1d46631619a92ecaf1b22.pdf fa65b84d3f756ddaec67f81ff33de1e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5973 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne demonologia ludowa dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5565 Title A name given to the resource Demon porywa lub odmienia dzieci w przestrzeni nieoswojonej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Demon porywa lub odmienia dzieci w przestrzeni nieoswojonej Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci porywają lub zamieniają: 1 — z kołyski (ustawionej gdzieś' poza domem), 2 — z pola, zboża, 3 — z miedzy, 4 — na rozstajnych drogach, 5 — nad wodą, 6 — w lesie, 7 — potwierdzone informacje z Kwestion 8 — inne miejsce [zob. mapa 3]9 — brak tradycji, 10 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzen urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i nia urodzinowe, opracć. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 68. Zbadać czy we wsi znane jest opowiadanie, że w pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła n który porywa matce dziecko, a podrzuca swoje, zazwyczaj potworkowate? W jakich miejscach się to przeważni na łące, na pastwisku, na granicy pól, na skrzyżowaniu dróg, w domu, w innym miejscu, jakim?) oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nad dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 5. Skąd demon porywa dziecko? Z chałupy, spod chałupy, z granicznej miedzy, w polu, w zbożu, do którego z kolebki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ca947d7bd3909d20230a3a15f4e03ee.pdf 1a455d97525430399145bebabd6b1506 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5972 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5564 Title A name given to the resource Miejsce porwania lub zamiany dziecka w przestrzeni oswojonej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Miejsce porwania lub zamiany dziecka z przestrzeni oswojonej Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnickj Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci porywają lub zamieniają: 1—z chałupy, 2—spod chałupy, z podwórza, 3—z kołyski, 4 Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i w nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 68. Zbadać czy we wsi znane jest opowiadanie, że w pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła ni który porywa matce dziecko, a podrzuca swoje, zazwyczaj potworkowate? W jakich miejscach się to przeważnie na łące, na pastwisku, na granicy pól, na skrzyżowaniu dróg, w domu, w innym miejscu, jakim?) oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 5. Skąd demon porywa dziecko? Z chałupy, spod chałupy, z granicznej miedzy, w polu, w zbożu, do którego d kolebki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60e20b8b6edcf5106c068b9717a8ee43.pdf 34b33c0e2524356f42f0684d51ea287b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5971 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5563 Title A name given to the resource Miejsce i czas porwania lub zamiany dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Miejsce i c z a s porwania lub zamiany dziecka Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci porywają lub zamieniają: 1—z chałupy, 2—spod chałupy, z podwórza, 3—z kołyski, 4 Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzen urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i w nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 68-69. Zbadać czy we wsi znane jest opo pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła nieczysta, strach, który porywa matce dziecko, a podrzu czaj potworkowate? W jakich miejscach się to przeważnie zdarza (w polu, na łące, na pastwisku, na granicy pól, dróg, w domu. w innym miejscu, jakim?) W jakim okresie dzieciństwa zdarza się to np. tylko przed chrztem, matki? Do jakiego czasu w latach późniejszych? Od jakiego wieku dziecka nie zdarza się już? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nad dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XIV. Demony porywające, zamieniające dzieci 5-6. Skąd demon porywa dziecko? Z chałupy, spod chałupy, z granicznej miedzy, w polu, w zbożu, do któreg z kolebki. Przybliżony wiek porwanego dziecka, czy porwania dotyczyły niemowląt, które nie chodzą, czy dzieci starszych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf3388ba50b977d16ecae4b3478724e0.pdf 29acc68d43f829b026ee55d6f8b2a28a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5970 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne demonologia ludowa dziecko- przesądy ludowe przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5562 Title A name given to the resource Porwania lub zamiana dzieci przez demony/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Porwania lub zamiana dzieci przez demony Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci: 1—porywają, 2—zamieniają (podrzucając w to miejsce swoje), 3 Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracow nię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu odmieńca Zbadać czy we wsi znane jest opowiadanie, że w pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła nieczy sta, strach, który porywa matce dziecko, a podrzuca swoje, zazwyczaj potworkowate? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadprzyrodzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XIV. Demony porywające i zamieniające dzieci 1. Czy w badanej wsi znane są opowiadania o demonach porywających dzieci i podrzucających swoje własne? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42275bf358dff84985aca2fed8ce5039.pdf 0547cb2eafb8c03bd69d5aeec6f0de5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5977 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko- przesądy ludowe demonologia ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5569 Title A name given to the resource Nazwa demona, którego główną funkcją jest porywanie lub odmienianie dzieci, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.235 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Nazwa demona, którego funkcją główną jest porywanie lub odmienianie dzieci, I Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Nazwa demona, którego porywanie lub odmienianie dzieci stanowi główną funkcję: 1 — mamuna, 2 — sibila, 3 — bogin mienica, 5 — dziwożona, 6 — potwierdzone informacje z Kwestionariusza VII, 7 — inna nazwa [zob. mapa 9.], 8 — brak 9 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzen urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 5. Oznaczenia wykorzystane na mapie zaczerpnięto z mapy pt. Demony porywające i odmieniające niemowlęta, opracowanej przez K. Jagiełę (mapa PAE nr 491, karta CCLXXVII). 6. W dwóch wsiach (punkt 10.18.1, — Sokólsko, ok. Strzelec Krajeńskich; 12.22.VIII — Kowalewo, ok. Kościana) odnotowano, mamuna występuje w postaci mężczyzny Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wie nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 70. Jak takiego demona, taką siłę nazywają? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadp dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprać. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 2. Jak takiego demona nazywają? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97935a5e58a1b98aad620072c85005b4.pdf 89f95345cf8cccd7cda416180821556a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5976 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5568 Title A name given to the resource Nazwy odmieńca/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Nazwy odmieńca Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Nazwa odmieńca (dziecka odmienionego przez demony): I — odmieniec, 2 — podrzutek, 3 — podciep/ek, 4 — odmia potwierdzone wierzenie z kwestionariusza VII urodzinowego, 6 — brak tradycji, 7 — brak odpowiedzi. Kolejne cyfry w kółkach oznaczają: I — boginiak, 2 — skrzotowy syn, 3 — krośnięce dziecko, 4 — podziomek/podzimek, 5 — nańduch, 8 — kozak, 9 — zamienok, 10 — diebełek, 11 — potyrczak, są to nazwy odmienionych dzieci sporadycznie występujące ludowych. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wie nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca " W kwestionariuszu nr VII nie padło pytanie wprost o nazwę odmienionego dziecka, jednak często powtarzające informatorów pozwoliły na opracowanie tej mapy. oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadpr dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 6. Stwierdzić czy w badanej wsi, czy w relacjach informatorów — porwaniu dziecka towarzyszyło podrzucenie d Jeśli tak — jak podrzutka nazywają? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cbd829855ef3888f035102c5cc348f1b.pdf 4eb4913c68fd7e0b990a1aec4b89193a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:946 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:869 Title A name given to the resource Pożywienie Cyganów na polskim Spiszu / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.145-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Długosz, Elżbieta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ELŻBIETA DŁUGOSZ POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M SPISZU Cyganie koczujący, jak i Cyganie osiadli, nigdy nie egzystowali s a ­ modzielnie, lecz uzależnieni byli od społeczeństw, w ś r ó d k t ó r y c h przysz to im żyć. U C y g a n ó w spiskich o w ą zależność zauważa się r ó w n i e ż w spo­ sobie zdobywania p o ż y w i e n i a , sami bowiem nie wytwarzali go. Problem p o ż y w i e n i a i zachodzące w t y m zakresie zmiany s t a n o w i ł y przedmiot badań, k t ó r y c h rezultaty przedstawiam w niniejszym opracowaniu. P r e ­ zentowany materiał pochodzi z badań prowadzonych w ś r ó d C y g a n ó w za­ m i e s z k a ł y c h w Czarnej Górze i Jurgowie na Spiszu . 1 W s p ó ł ż y c i e C y g a n ó w Karpackich z m i e j s c o w ą ludnością w i e j s k ą opie­ rało się g ł ó w n i e na tym, że ś w i a d c z y l i oni na jej rzecz rozmaite u s ł u g i (prace kowalskie, muzykowanie, najem do prac rolnych i inne), a jako wynagrodzenie otrzymywali produkty ż y w n o ś c i o w e , rzadziej z a ś p i e n i ą ­ dze. Powszechnie r ó w n i e ż zdobywano ż y w n o ś ć poprzez codzienne żebra­ nie. Stan taki u t r z y m y w a ł się do lat pięćdziesiątych, wtedy bowiem za­ istniały m o ż l i w o ś c i zatrudnienia poza w s i ą i Cyganie zaczęli stopniowo, zarzucać swoje tradycyjne zajęcia. Od tego czasu zanika r ó w n i e ż żebrac­ two. W konsekwencji tych zmian zależność C y g a n ó w od społeczności chłopskiej poczęła się znacznie zmniejszać. Z a r ó w n o w okresie, gdy istniały ścisłe związki ekonomiczne ze wsią, jak i po ich rozluźnieniu, Cyganie nastawieni byli na pozyskiwanie prze­ de wszystkim p r o d u k t ó w ż y w n o ś c i o w y c h . Do lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h byli przy tym zdani g ł ó w n i e na produkty wytworzone w gospodarstwie w i e j ­ skim — ofiarowane żebrzącej Cygance za darmo lub jako zapłata za pracę c z ł o n k ó w jej rodziny (często przy okazji obchodu żebrzącej ko­ biety po chałupach), czy też kupowane za pieniądze zarobione przez C y ­ g a n ó w przy n i e k t ó r y c h pracach. Podstawowym, n a j ł a t w i e j d o s t ę p n y m produktem b y ł y zawsze ziem­ niaki. W skład codziennego p o ż y w i e n i a w c h o d z i ł y również: mleko, t ł u ­ szcze z w i e r z ę c e (najczęściej słonina), kapusta, mąka, kasza, rzadziej fa1 A. B a r t o s z , Problematyka cygańska w badaniach etnograficznych skim Spiszu, „Wierchy", t. 44:1975, s. 216-221. 10 — Etnografia Polska t. X X I I na Pol­ �146 ELŻBIETA DŁUGOSZ sola. Najbardziej jednak p o ż ą d a n y m a r t y k u ł e m b y ł o m i ę s o , w tym prze­ de wszystkim k o n i n a . Zdarzało się, ż e Cyganie s p o ż y w a l i r ó w n i e ż p a d l i n ę . W sklepach wiejskich i karczmach zaopatrywali się g ł ó w n i e w alkohol, a także w sól, cukier, r y ż itp. Biorąc pod u w a g ę sposoby, jakimi Cyganie zdobywali ż y w n o ś ć , a więc codzienne chodzenie Cyganek po prośbie, najmowanie się do pracy w sy­ tuacji, gdy głód z m u s z a ł do tego, n a l e ż y s t w i e r d z i ć , ż e Cyganie przeja­ wiali daleko idącą bierność i brak troski o zapewnienie sobie ż y w n o ś c i poza c h w i l ą bieżącą. Bardziej aktywnie zabiegali o p o ż y w i e n i e jedynie przy okazji ś w i ą t i uroczystości rodzinnych. Natomiast gdy w dniu pow­ szednim mieli m o ż l i w o ś ć zdobycia tak p o ż ą d a n e g o przez nich mięsa, nie odkładali go na zapas, tylko konsumowali od razu w całości, po czym zdani b y l i znowu na bardzo skromne, zapracowane lub wyproszone je­ dzenie. 2 3 W z w i ą z k u z tym Cyganie rzadko m a g a z y n u j ą i k o n s e r w u j ą produk­ ty ż y w n o ś c i o w e . N i e m o ż l i w ą do spożycia od razu część p r o d u k t ó w m i ę ­ snych konserwowano na ogół prostymi sposobami (wędzono pod dachem w dymnej izbie lub trzymano na mrozie przy domu), z a ś w i ę k s z ą ilość z i e m n i a k ó w przechowywano w dole ziemnym pod podłogą lub w kącie izby. P r z e t w ó r s t w o ż y w n o ś c i b y ł o r ó w n i e ż s ł a b o r o z b u d o w a n ą sferą go­ spodarki domowej. Najczęściej bowiem to, co Cyganka do domu przy­ niosła, przyrządzała do spożycia od razu. W sytuacji, gdy Cyganie ( p o c z ą w s z y od lat pięćdziesiątych) dyspo­ n u j ą w coraz w i ę k s z y m stopniu g o t ó w k ą , gospodarstwa c h ł o p s k i e prze­ stają b y ć g ł ó w n y m ź r ó d ł e m pozyskiwania ż y w n o ś c i . Odtąd zakupy robi się coraz częściej w sklepach — wiejskich i miejskich. N a s t ę p u j e w ó w ­ czas stopniowa zmiana w składzie nabywanych a r t y k u ł ó w , choć w duże; mierze dawny asortyment pozostaje zachowany. Ziemniaki są nadal pod­ stawowym a r t y k u ł e m ż y w n o ś c i o w y m , ale p o j a w i ł s i ę obok nich chleb 2 Górale spiscy nie jedzą mięsa końskiego. Jedzenie koniny powszechne u tam tejszych Cyganów wzbudza zgorszenie zarówno wśród ludności wiejskiej, jal i u innych Cyganów. Zdarza się więc, że goszcząc swoich krewnych lub powino watych spoza Spiszą Cyganie spiscy ukrywają przed nimi, że podają koninę. Por. J . B l o c h , Les tsiganes, Paris 1960, s. 55; J . P. C l e b e r t , Les tsiga nes, Paris 1961, s. 235; E . H o r v á t h o v á , Cigání na Slovensku, Bratislava 196 s. 21, 126, 130, 157, 237; A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestąpczoścu Zielona Góra 1973, s. 140-142. Należy tu wyjaśnić, że spożywanie mięsa padłyc zwierząt nie jest jakąś „cygańską specyfiką", co sugerują wypowiedzi niektóryc autorów, a spowodowane było ubóstwem i niskim stopniem świadomości. Wsza i u uboższych chłopów jadano mięso niekiedy tylko wtedy, gdy w gospodarstw zdechło zwierzę. Zob. też W. J o s t o w a, Z życia biedoty góralskiej, „Wierchy t. 22:1953, s. 120. Mięso zdechłych zwierząt gotowano przed spożyciem dość dłi go, a rosół wylewano; H o r v á t h o v á , op. cit., s. 237. Wśród niektórych gn Cyganów rozpowszechnione jest twierdzenie, które wyraża się w słowach: „zwi rzę, które zabił Bóg, ma lepszy smak od tego, które zabił człowiek", t a m ż s. 246 (przypis); I . D a n i ł o w i c z , O Cyganach, Wilno 1824, s. 32. 3 fiu II �POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U 147 9. Cyganka z Szaflar. Fot. A. Bartosz którego Cyganie dawniej prawie nie jedli. Mięso jest wciąż najbardziej lubianym i poszukiwanym rodzajem p o ż y w i e n i a , a kupuje się je obecnie częściej dzięki posiadanej g o t ó w c e . Nabiał zaś (oprócz mleka) oraz j a ­ rzyny i owoce z a j m u j ą w dalszym ciągu bardzo nikłą p o z y c j ę w jadło­ spisie C y g a n ó w . Nie spotyka s i ę już w y p a d k ó w s p o ż y w a n i a padliny. Ale gdy tylko Cyganie mają okazję, zaopatrują się nadal w mięso końskie. W tym ce­ lu np. co parę m i e s i ę c y grupka Cyganek wybiera się specjalnie do K r a ­ kowa, gdzie k o n i n ę m o ż n a k u p i ć w jednej z hal targowych. Obok w i ę c wskazanej w y ż e j bierności w zdobywaniu p o ż y w i e n i a , z w ł a s z c z a w prze- �148 ELŻBIETA DŁUGOSZ szłości, Cyganie w y k a z u j ą duże p r z y w i ą z a n i e do swoich tradycyjny с u p o d o b a ń w tym zakresie, pomimo że np. z a m i ł o w a n i e do koniny naraz ich n a ś m i e s z n o ś ć w opinii chłopów. Zróżnicowanie w zamożności rodzin c y g a ń s k i c h b y ł o do lat pięćdzie­ s i ą t y c h bardzo niewielkie, a w i ę c i sposób o d ż y w i a n i a przedstawiał si podobnie. W sytuacji obecnej przy zatrudnieniu C y g a n ó w w przedsi-: biorstwach p a ń s t w o w y c h na różnie p ł a t n y c h stanowiskach nastąpiło zró¿ nicowanie w zamożności rodzin, widoczne na pierwszy rzut oka w w y g l ą dzie i urządzeniu mieszkań. Zróżnicowanie m a j ą t k o w e w mniejszy;' stopniu dotyczy natomiast sfery samego o d ż y w i a n i a się, zwłaszcza je;;; chodzi o ilość pożywienia. Zaznacza się to raczej w jego jakości i r<> dzaju. If 1 Ilość .posiłków, a przede wszystkim ich skład, zależały dawniej od te­ go, co w danym dniu dostała kobieta na wsi. Rano w domu cygański n nie b y ł o nic do jedzenia. Wszystko bowiem zjadano poprzedniego dnL; a jeśli coś zostało, to oddawano gospodarzom dla zwierząt lub wyrzucaru (o czym będzie mowa dalej). Kobieta w y c h o d z i ł a w i ę c na czczo z domu a domownicy czekali bez jedzenia do jej powrotu. Mąż, jeśli szedł dt pracy, to r ó w n i e ż na czczo. Przed p o ł u d n i e m Cyganka wracała i przygo­ t o w y w a ł a jedzenie, które nieraz s t a n o w i ł o jedyny posiłek w ciągu dnia Na ogół jednak przyrządzała dwa posiłki — jeden przed p o ł u d n i e m drugi po południu. Z r e g u ł y na pierwszy posiłek b y ł y ziemniaki, które s p o ż y w a n o najczęściej omaszczone słoniną lub zalane k w a ś n y m mlekiem g o t o w a n ą kapustą lub w o d ą z k w a ś n e j kapusty. Ziemniaki spożywane i w innych postaciach — z gotowanych pieczono na tłuszczu placki, su­ rowe zaś drobno pokrajane smażono, a także po ugotowaniu gniecioni mieszano z czarnymi jagodami lub ś l i w k a m i . Podobnie i potrawy mączne przyrządzano w różny sposób. S y p i ą c m ą k ę na wrzącą w o d ę otrzymy­ wano bryję, którą polewano mlekiem lub t ł u s z c z e m albo też formowano z niej kluski i podawano omaszczone. Ze z w y k ł e g o ciasta, z m ą k i i zim­ nej wody, Cyganki robiły kluski, pierogi, najczęściej nadziewano serem wymieszanym z tłuszczem, a także p i e k ł y placki wprost na p ł y c i e pieca Potrawy m ą c z n e oraz gotowana kasza s t a n o w i ł y danie powszednie, czę­ sto podawane, jakkolwiek nie tak często jak potrawy z z i e m n i a k ó w ; i!. IT" ¡lí it Na drugi posiłek gotowano r ó w n i e ż którąś z m ą c z n y c h lub ziemnia­ czanych potraw. A gdy udało się zdobyć k a w a ł e k m i ę s a (często b y ł y to zwyczajne odpadki), gotowano rosół s p o ż y w a n y z ziemniakami; mięso Cyganie jedli samo, bez dodatków. P o s i ł e k popijano mlekiem słodkim lub k w a ś n y m , czasem herbatą z kwiatu lipowego lub kminku. Niekiedy przyrządzano napój z w y p r a ż o n e g o na karmel cukru. Do dziś jednak najczęściej jedzenie popija s i ę czystą w o d ą . Na d w ó c h posiłkach na ogół k o ń c z y ł o się przyrządzanie Por. H o r v á t h o v á , op. cit., s. 239. pożywienia �POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U 149 w ciągu dnia. Ponadto k a ż d y z d o m o w n i k ó w zazwyczaj brał sobie jesz­ cze coś do jedzenia, jeśli pozostało z poprzedniego posiłku. Dwa posiłki dziennie jada się w n i e k t ó r y c h domach do dziś, prze­ trwało r ó w n i e ż inne przyzwyczajenie — kobiety w y c h o d z ą po zakupy na czczo i dopiero po powrocie p r z y g o t o w u j ą posiłek domownikom. Jed­ nak w wielu domach obecnie przygotowuje się jedzenie trzy razy dzien­ nie, wymaga tego bowiem inny tryb życia — dzieci idą do szkoły, m ę ż ­ czyźni i niektóre m ł o d e kobiety do pracy. Na ranny posiłek składa się najczęściej kawa zbożowa, mleko lub herbata i chleb ze smalcem, m a ­ słem, słoniną czy kiełbasą. Posiłek podawany wczesnym p o p o ł u d n i e m jest dzisiaj najczęściej m i ę s n y i składa się z rosołu, do k t ó r e g o dodaje się ziemniaki, oraz z m i ę s a gotowanego lub (rzadziej) pieczonego. Wie­ czorem je s i ę pozostałości z obiadu lub podobnie jak na śniadanie — chleb ze smalcem, m a s ł e m lub w ę d l i n ą . Co pewien czas kobiety robią którąś z potraw m ą c z n y c h lub ziemniaczanych, przyrządzając je w spo­ sób wspomniany uprzednio. P r z y przyrządzaniu potraw w y r a ź n i e widać w y n i k a j ą c ą z g u s t ó w smakowych C y g a n ó w tendencję, by jedzenie b y ł o jak najbardziej tłuste. Zawsze poszukują najbardziej tłustego mięsa, a n i e m i ę s n e potrawy jak najobficiej maszczą. C a ł k i e m inaczej przedstawia się c z ę s t o t l i w o ś ć po­ siłków wtedy, gdy zaopatrzono się w dużą ilość mięsa. W zależności od posiadanej g o t ó w k i , w i e l k o ś c i zwierzęcia, a też od pory roku (mając na uwadze psucie się mięsa), całe z w i e r z ę kupuje jedna rodzina lub parę rodzin do spółki. P r z e w a ż n i e jest to baran, świnia, a przed kilku laty również często k o ń . S z c z e g ó l n i e dawniej, do lat pięćdziesiątych, jedno­ razowy zakup w i ę k s z e j ilości m i ę s a zmieniał c a ł k o w i c i e r y t m dnia. Nie­ jednokrotnie i dziś po zabiciu zwierzęcia od razu gotuje się m i ę s o , po czym zaraz p r z y s t ę p u j e się do konsumpcji. Sposoby przyrządzania m i ę s a nie są urozmaicone — s p o ż y w a się je przede wszystkim gotowane, n a j ­ częściej samo, bez dodatków. Z r e g u ł y towarzyszy temu alkohol. Z d a ­ rzało się, że po ugotowaniu m i ę s a wylewano rosół, jako p o t r a w ę gorszego gatunku przy chwilowym nadmiarze jedzenia. Do domu, w k t ó r y m od­ bywa się uczta, schodzą się uprzednio zaproszeni krewni i sąsiedzi bli­ sko z tą rodziną żyjący. Często tworzy się w takiej sytuacji w e s o ł y nastrój; biesiadnicy ś p i e w a j ą i tańczą. Je się do przesytu, a jeśli nie można zjeść wszystkiego w jeden dzień, to nazajutrz biesiada zaczyna się od nowa. Zwłaszcza dawniej, tj. do lat pięćdziesiątych rozrzutność w^ traktowaniu jedzenia w^ chwili dostatku szczególnie silnie kontrasto­ w a ł a ze skromnym p o ż y w i e n i e m n a s t ę p n y c h dni 5 Jak widać, w i ę k s z a ilość m i ę s a i alkohol w z w y k ł y m dniu wprowa­ dza o d ś w i ę t n y nastrój do domu. Właśnie obfitością jedzenia zaznaczają się u C y g a n ó w ś w i ę t a doroczne i uroczystości rodzinne, przy czym w z a 5 Tamże, s. 244. �p 150 ELŻBIETA DŁUGOSZ sadzie brakuje u nich potraw o b r z ę d o w y c h • Oznaką ś w i ę t o w a n i a jest m i ę s o oraz staranniej niż na codzień przyrządzone potrawy mączne, do k t ó r y c h dodaje się bardzo dużą ilość tłuszczu, i zawsze alkohol, przede wszystkim czysta w ó d k a . Zachowanie się C y g a n ó w podczas s p o ż y w a n i a p o s i ł k u nie jest podda­ ne ś c i s ł y m r e g u ł o m . W dymnych domach c y g a ń s k i c h , w k t ó r y c h na środku klepiska paliło się ognisko, domownicy grupowali się w o k ó ł jed­ nego naczynia siadając na ziemi. Wszyscy jedli razem, bez ustalonej kolejności i p r z y w i l e j ó w w sięganiu po jedzenie. P o c z ą w s z y od lat trzy­ dziestych, gdy kurne domy c y g a ń s k i e z a c z ę ł y zanikać, założono podłogi i p o w a ł y , p o j a w i ł y s i ę w ó w c z a s w izbach c y g a ń s k i c h skromne drewniane sprzęty, takie j a k łóżka, ławki, a z czasem szafki i stoły. Nadal jednak, podobnie jak w k u r n y m domu, Cyganie grupowali się w o k ó ł jednego na­ czynia ustawionego na ławce, a niekiedy i na podłodze, siadając, gdzie kto mógł podłodze, na ł a w c e albo na łóżku. G d y b y ł o w i ę c e j osób, je­ dzenie rozdzielano do d w ó c h n a c z y ń albo też część d o m o w n i k ó w do­ s t a w a ł a jedzenie w drugiej kolejności z tego samego naczynia. W n i e k t ó ­ rych, p r z e w a ż n i e uboższych domach do dziś z a c h o w a ł się ten sposób je­ dzenia. S t ó ł nie przyjął się tam iako miejsce przy k t ó r y m zasiada się do uosiłku a zdarza sie że w o s ó l e go w izbie nie m a Jednak iuż w w i ę k s z o ś c i d o m ó w a zwłaszcza u r z ą d z o n y c h n o w o c z e ś n i e jada się te­ raz orzv stole kazdv z osobneeo naczvnia Jedvnie m i ę s o ń o d a i e sie na iednvm w s o ó l n v m talerzu Nie uzvwa sie s z t u ć c ó w przv iedzen u m i ę s a kazdv odkrawa sobie odpowiedni k a w a ł e k i ziada trzvmaiac eo w re¬ kach Do Obtarcia rąk bierze s i ę ręcznik n a 7 W gospodarstwie c y g a ń s k i m sprzęt do przyrządzania potraw jest bar­ dzo skromny. Tylko n i e k t ó r e gospodynie posiadają maszynki do mięsa, stolnice, w a ł k i do ciasta itp. W wielu domach brakuje w i ę k s z e j ilości talerzy, odpowiedniego noża czy też nawet kieliszka. P o ż y c z a się je w razie potrzeby od sąsiadów. Posiłki gotuje się i s p o ż y w a z a r ó w n o w domu, jak i w jego najbliż­ szym otoczeniu. Na letnie bezdeszczowe dni wiele rodzin stawia sobie bowiem na p o d w ó r z u proste piecyki. N i e k t ó r z y gotują wprost na ogni­ sku, umieszczając garnki nad p ł o m i e n i e m w taki sposób, w jaki stawia- 6 Wieczerza wigilijna wraz z życzeniami i ł a m a n i e m opłatka upowszechnia się u C y g a n ó w spiskich od połowy okresu międzywojennego. W Wigilię je się na ogół mięso. W niedzielę wielkanocną u Cyganów tradycyjnie podaje się jajecznicę na kiełbasie. Również smażenie pączków na Wielkanoc i Boże Narodzenie praktykuje się odkąd Cyganie sięgają pamięcią. Ostatnio rozpowszechnia się zwyczaj piecze­ nia na święta słodkich ciast. Na pierwszym miejscu pozostaje jednak mięso, bez którego nie odbędzie się żadne święto. Identyczne niemal wyposażenie izb i sposób spożywania posiłków w y s t ę p o w a ł y w ubogich domach chłopskich w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ; K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Społeczność wiejska, Łódź 1948, s. 135. 7 f) .ii Ai, m �POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U 151 no je w k u r n y m domu, a w i ę c na kamieniach, na p r ę t a c h ż e l a z n y c h wbi­ tych w z i e m i ę albo na p ł y c i e ż e l a z n e j , opartej na kamieniach e. Poziom higieny z w i ą z a n e j z p o ż y w i e n i e m jest jeszcze w wielu do­ mach bardzo niski. J a k już w s p o m n i a ł e m , uderza brak sprzętu i miejsca przeznaczonego do przyrządzania posiłków. Naczynia, a i samo jedzenie, bardzo często kładzie się byle gdzie, nierzadko na podłodze. A jedno­ cześnie panuje bardzo rygorystycznie przestrzegany zwyczaj nakazujący, by naczyń, w k t ó r y c h się gotuje i s p o ż y w a posiłki, nie u ż y w a ć do ż a d ­ nych innych c e l ó w . Nie wolno w i ę c u m y ć rąk w naczyniu, w k t ó r y m trzyma się ż y w n o ś ć lub w o d ę do picia, nie m ó w i ą c już o praniu (Cyga­ nie w y s t r z e g a j ą się bardzo zetknięcia ż y w n o ś c i z odzieżą, którą się nosi zwłaszcza bezpośrednio przy ciele). N i e w ł a ś c i w i e u ż y t e naczynie u w a ż a ­ ją za nie nadające się do dalszego stosowania w kuchni. Problem pow­ staje przede wszystkim w sytuacji, gdy w domu c y g a ń s k i m gospodarują n i e - C y g a ń k i , m ł o d e ż o n y C y g a n ó w . Bardzo często naczynie takie w y r z u ­ ca się, albo przeznacza do c z y n n o ś c i nie z w i ą z a n y c h z p o ż y w i e n i e m , a niekiedy sprawa k o ń c z y się tylko na d o k ł a d n i e j s z y m jego umyciu . 9 10 Rozgraniczenie w przeznaczeniu n a c z y ń nie ma znaczenia dla faktycz­ nej czystości s p o ż y w a n y c h potraw. Zwyczaj ten nasuwa raczej m y ś l o magicznie pojmowanej „czystości" jedzenia. B y ć m o ż e , że z t y m w i ą ż e s i ę przestrzegany już tylko przez starsze kobiety o b o w i ą z e k n a ­ krywania g ł o w y g o t u j ą c e j Cyganki. P r z e w i ą z a n i e g ł o w y chustką, u nie­ k t ó r y c h m ł o d y c h dziewcząt przynajmniej upięcie w ł o s ó w , ma zabezpie­ czyć przed wpadaniem ich do jedzenia. Reakcja Cygana bowiem, gdy znajdzie w naczyniu w ł o s , m u c h ę czy c o ś podobnego, jest bardzo g w a ł ­ towna — wyrzuca on całą zawartość naczynia. Cyganie t ł u m a c z ą to w s t r ę t e m do s k a ż o n e g o w ten sposób jedzenia. W e d ł u g zasady głoszonej powszechnie przez C y g a n ó w , nie s p o ż y w a j ą oni jedzenia p o z o s t a ł e g o z poprzedniego dnia. W stosunku do n i e k t ó ­ rych cenniejszych p r o d u k t ó w , jak np. mięso, odstępuje się od tej za­ sady. Na ogół jednak potrawy przyrządzonej raz nie zostawia się i nie odgrzewa na drugi dzień. Resztki wyrzuca się lub oddaje gospodarzom dla ś w i ń . R ó w n o c z e ś n i e w ś r ó d C y g a n ó w funkcjonują nadal z dawna zakorze­ nione zakazy s p o ż y w a n i a pewnych potraw. Czują olbrzymi, graniczący z l ę k i e m w s t r ę t do żab. Ten specyficzny do nich stosunek u j a w n i ł się szczególnie w konfrontacji z faktem, że do I I wojny ś w i a t o w e j Spiszacy 8 Ilustracje takich samych lub bardzo podobnych palenisk cygańskich służą­ cych do gotowania podaje H o r v á t h o v á , op. cit. » Por. J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965, s. 155-156. ™ W latach sześćdziesiątych praktykowano jeszcze, dziś już zarzucony zwy­ czaj odseparowania kobiety przez pewien czas po urodzeniu dziecka. Uznawano bowiem, ż e do „wywodu" jest ona nieczystą. Dlatego też nie wolno jej było m. in. dotknąć naczyń i jedzenia innych osób, prócz noworodka. Położnica, nie gotowała, a jedzenie dla niej podawano w osobnym naczyniu. �152 ! Ij • ELŻBIETA DŁUGOSZ bardzo chętnie ż a b y j a d a l i " . Można d o m y ś l a ć się jedynie, że stosunek ten ma z w i ą z e k z nie znanym już dziś p o d ł o ż e m wierzeniowym. U nie- PM - li Si j j| I li I I i j |i I j 12 ! I U ! j| : I I I I Í ¡¡ f \ k t ó r y c h C y g a n ó w wstręt do żab rozciąga się na inne stworzenia w jakiś sposób kojarzące się z nimi — jak np. ryby, raki, kaczki (kaczki ż y w i ą się żabami), toteż unikają ich jedzenia. Cyganie brzydzą s i ę r ó w n i e ż m i ę s e m psim i kocim. Silnie to podkreślają, nie omieszkając przy tym zaznaczyć, że mięso psie jedzą znani im Cyganie zamieszkali w innych miejscowościach . O b o w i ą z u j ą c e u C y g a n ó w nakazy i zakazy mają na celu zapewnienie im p o ż y w i e n i a , które m o g ą jeść bez w s t r ę t u , na co szczególnie zwracają u w a g ę . Wielu z tych zasad przestrzegają sumiennie, czasem niemal rygorystycznie, lecz w wielu przypadkach przejawiają brak konsekwencji. Zwyczaje te są n i e w ą t p l i w i e archaicznego pochodzenia i mają cha¬ rakter reliktowy, a ich treść jest dla C y g a n ó w trudna do interpretacji, W kuchni C y g a n ó w spiskich trudno doszukać się potraw oryginal­ nych, nie znanych miejscowym góralom. Przy tym u C y g a n ó w zacho­ w a ł y się niektóre z powszechnie dawniej znanych n a wsi potraw, jak np. placki z wody i mąki, zwane na góralszczyźnie moskolami, czy też bryja. Natomiast cechą, która w sposób najbardziej t r w a ł y zdaje się char a k t e r y z o w a ć tę grupę C y g a n ó w , jest swoisty styl konsumpcji. P o ż y wienie jest tą dziedziną życia, do której Cyganie p r z y w i ą z u j ą pierwszorzędną w a g ę . Mimo że dogodzenie s w y m gustom w tej dziedzinie stawiają przed innymi potrzebami ż y c i o w y m i , nie zabiegają jednak zbytnio o w ł a ś c i w e czy c h o ć b y regularne o d ż y w i a n i e się. Zdając się całkowicie na produkty wytworzone przez otoczenie, przejawiali do niedawna beztroskę, jeśli chodzi o zaopatrywanie się w ż y w n o ś ć , co w okresie, gdy byli uzależnieni od wsi, s t a w i a ł o ich często u progu głodowania. Nie czyniąc zapasów, dostatek ż y w n o ś c i cenią sobie bardzo. Charakterystycz¬ ne jest, że przy nadarzającej się obfitości jedzenia okazują wielkie zadowolenie z tego, akcentując te chwile beztroską biesiadą w szerszym gronie w s p ó l n i e u c z t u j ą c y c h k r e w n y c h i znajomych. 1 31 St 'i : j{ i i < 1, Elżbieta Długosz 1 T H E FOOD O F G Y P S I E S I N T H E P O L I S H P A R T OF SPISZ if ¡jl , Summary i , W i' Gypsies have not produced food, but obtained it from the surrounding peasant population, in exchange for services rendered (blacksmithing, music making, odd farm jobs) and by begging. f i 'i , J' ! 'j' Ł i'. ii tli i! г 1 1 Zob. M. K o p a c z , Konsumpcja żywnościowa w Jurgowie na Spiszu Polskim w drugiej połowie XIX i w XX wieku, K r a k ó w 1968 (praca magisterska wyk. w Katedrze Etnografii Słowian UJ), s. 40-41. Por. H o r v á t h o v á , op. cit., s. 236. 1 2 �POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U 153 Since they have been given ready food, their own processing procedures ten­ ded to .be scant. Their list of alimentary products was also little differentiated. They used to eat, and still do so, mostly potatoes, flour dishes and meat which they appreciate the most; they usually ate it in form the worst offals. Until a ti­ me, Gypsies also used to eat carcass. 'There are no specifically Gypsy dishes, but they have preserved some star­ vation receipts once applied by local peasants. Gypsies have never hoarded foot. If they succeded to obtain a large amount of it, they feasted, sometimes for days together. At cooking, women observe the old principles warranting the „purity" of food. E.g., they never use the vessels set apart for cooking or eating for any other purposes. Since nineteen fifties, when Gypsies started to work in urban settings, mos­ tly in state-owned enterprises, their links with the countryside have been dimi­ nishing and their feeding habits have also changed. Their traditional model of consumption is on the wane, although many relics of the old style have still survived in their apparently modern households. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bff0db776bea53da024ded77cb686c0.pdf d094b461c7d29a0aeaac66ba423deead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:870 Title A name given to the resource Mangavipen - zaślubiny cygańskie / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.155-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Długosz, Marian Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 I II M A R I A N DŁUGOSZ III MANGAVIPEN ZAŚLUBINY CYGAŃSKIE A r t y k u ł ten p o w s t a ł na podstawie badań przeprowadzonych wśród C y g a n ó w o s i a d ł y c h w dwu spiskich wsiach, w Czarnej Górze i Jurgowie. Ze w z g l ę d u na stosunkowo dużą liczebność z a m i e s z k a ł y c h tam C y g a n ó w oraz ich różnorodne p o w i ą z a n i a z innymi Cyganami m i e s z k a j ą c y m i na Spiszu, zebrany m a t e r i a ł m o ż e s i ę odnosić do całego Spiszą w granicach polskich. Celem a r t y k u ł u jest przedstawienie tradycyjnej formy zaślubin, zwa­ nych po c y g a ń s k u mangavipen. U C y g a n ó w spiskich mangavipen pełni do dziś f u n k c j ę o b r z ę d o w e g o zawarcia m a ł ż e ń s t w a , a jego forma znana jest r ó w n i e ż innym grupom C y g a n ó w . Aczkolwiek w kulturze Cyga­ n ó w , z w ł a s z c z a osiadłych, notuje się wiele w p ł y w ó w miejscowej k u l ­ tury, to p o w s z e c h n o ś ć w y s t ę p o w a n i a tej formy zaślubin u C y g a n ó w wskazuje na stosunkowo dawne jej pochodzenie. Jako element reliktowy w kulturze C y g a n ó w Karpackich jest ona obrazowym p r z y k ł a d e m ilu­ s t r u j ą c y m o d m i e n n o ś ć c y g a ń s k i e j kultury w stosunku do miejscowej ludności góralskiej. 1 P o n i e w a ż zwyczaj ten funkcjonuje do dziś, przedstawiona zostanie j e ­ go postać z lat 1972-1974, kiedy przeprowadzono badania, w odpowied­ nich miejscach zaś opis u z u p e ł n i ą p r z y k ł a d y z przeszłości. W e d ł u g c y g a ń s k i c h norm m a ł ż e ń s t w o m o g ą zawierać bardzo młodzi ludzie. Wiek kojarzenia p a r t n e r ó w waha się w granicach 16-18 lat, ale w przeszłości zdarzały się także m a ł ż e ń s t w a zawierane przez 13-14letnie d z i e w c z ę t a i niewiele starszych 15-16-letnich chłopców. W p r z e w a ż a j ą c e j w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w młodzież poszukuje sobie w s p ó ł m a ł ż o n k ó w poza w ł a s n ą osadą, mimo że mogliby znaleźć odpowied­ nią p a r t n e r k ę na miejscu. Egzogamii wioskowej sprzyja duża r u c h l i w o ś ć — mimo osiadłego trybu życia C y g a n ó w — powodowana rozlicznymi wizytami i rewizytami, wyjazdami w celach zarobkowych i innych, 1 J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965, s. 254; L . M r ó z , Cyganie, Warszawa 1971, s. 134; E . H o r v á t h o v á , Cigání na Slovensku, Brati­ slava 1964, s. 333-334. 1 �156 MARIAN DŁUGOSZ w czasie k t ó r y c h ł a t w o o nowe kontakty i bliższe znajomości. Zjawisko to nie w y s t ę p u j e jako u ś w i a d a m i a n a norma prawna. U C y g a n ó w spis­ kich zawieranie m a ł ż e ń s t w poza w ł a s n ą osadą obecnie jest raczej trady­ cją w y n i k a j ą c ą z tego, że w przeszłości wskutek patrylokalności, nie­ wielkich liczebnie skupisk cygańskich, cała osada składała się z c z ł o n ­ k ó w najbliższej rodziny i egzogamia wioskowa była n o r m ą konieczną. Okres n a r z e c z e ń s t w a u C y g a n ó w bywa krótki, nierzadko ogranicza się do rozeznania przeprowadzonego przez najbliższą rodzinę dziewczyny i chłopca. Rodzice m ł o d y c h , za p o ś r e d n i c t w e m znajomych, a przede wszy­ stkim krewnych, zasięgają opinii, czy będzie m o ż l i w e ich skojarzenie. Zbierają oni w i a d o m o ś c i na temat rodziny kandydata na • małżonka, czy jej c z ł o n k o w i e nie kradną, nie są osobami k ł ó t l i w y m i , jaka jest ich pozycja materialna, jak odnoszą się do synowych. Często jednak sporo 0 tej rodzinie w i e d z ą już w c z e ś n i e j . W wypadku n i e p o m y ś l n y c h u s t a l e ń , do porozumienia nie dochodzi. Młodzi w ó w c z a s nie mogą liczyć na m a ł ż e ń s t w o ; jedynie w wypadku, gdy ich uczucie jest dość silne, d e c y d u j ą się na u c i e c z k ę z domu. Nato­ miast jeżeli obie strony są pewne, ż e nikt nie będzie czynił zasadniczych przeszkód w zawarciu ślubu, w ó w c z a s rodzice dziewczyny ł u b chłopca korzystają z pierwszej okazji, by w formie p r z y m ó w k i , żartu, a nawet wprost — dać m ł o d y m do zrozumienia, ż e powinni się pobrać. Rozmowa taka zostaje powtórzona przez syna lub córkę rodzicom. Zdarza się, że wyboru partnera d o k o n u j ą rodzice wbrew woli dziecka, zwłaszcza jeżeli stwierdzają, że ich syn czy córka w y k a z u j ą duże zain­ teresowanie płcią odmienną, jeżeli to powoduje k ł o p o t y wychowawcze, młodzi p r z e b y w a j ą wieczorami poza domem i staje się to przedmiotem ż a r t ó w krewnych i sąsiadów. Rodzice nakłaniają ich do ożenku, nie­ rzadko wbrew woli m ł o d y c h lub co najmniej przy ich biernym do tego stosunku. R o z m o w ę na temat przyszłego m a ł ż e ń s t w a inicjują rodzice chłopca udając się do domu dziewczyny. Spotkanie to ze strony rodziny chłopca jest z a a r a n ż o w a n e pod pretekstem na przykład odwiedzin, p o g a w ę d k i 1 na p o c z ą t k u posiada zawoalowany charakter — nie w y j a w i a się praw­ dziwego celu przybycia. Rodzice chłopca wiedzą, ż e rodzice dziewczyny są zorientowani w powodach odwiedzin, nie m a j ą jednak absolutnej p e w n o ś c i , czy w y r a ż ą oni zgodę na ślub. W wypadku, kiedy w ą t p l i w o ś c i są d u ż e , bardziej zainteresowani upijają opornych, a w takiej sytuacji jest ł a t w i e j u z y s k a ć pożądaną o d p o w i e d ź . Zazwyczaj rozmowa p r z y b y ł y c h z rodzicami dziewczyny przybiera n a ­ s t ę p u j ą c y przebieg: ojciec chłopca, niby uskarżając się i radząc rodzi­ c ó w dziewczyny, zauważa że syn chodzi wieczorami z ich córką, a on nie wie, w jaki sposób temu zaradzić. Jeżeli rodzice dziewczyny nie zgadzają się na m a ł ż e ń s t w o , kierują tak r o z m o w ą , ż e b y rodzice chłopca odczuli, ż e nie mają tu czego szukać. Natomiast jeżeli są przychylni z w i ą z k o w i . �MANGAVIPEN 157 wtedy r ó w n i e ż ojciec dziewczyny powiada, że i jego córka przychodzi późno do domu i jego zdaniem n a l e ż y zmienić ten stan. M y ś l tę pod­ chwytuje ojciec chłopca i proponuje, ż e b y m ł o d y m urządzić mangavi­ pen. W pertraktacjach biorą udział także obecni krewni, którzy przy­ słuchują się rozmowom i zabierają głos w zależności od podejmowanych problemów. Po dojściu do porozumienia zostaje o m ó w i o n a kwestia zamieszkania m ł o d y c h po ślubie. Z r e g u ł y dziewczyna sprowadza się do domu chłopca; w w y j ą t k o w y c h sytuacjach, np. gdy chłopiec jest sierotą, gdy nie ma gdzie zamieszkać w domu rodziców, gdy rodzice dziewczyny sprzeciwia­ ją się, aby z a m i e s z k a ł a ona u chłopca z obawy, że będzie źle traktowana, chłopiec przeprowadza się do dziewczyny 2. T y d z i e ń od momentu w s t ę p n e g o porozumienia się do mangavipen u p ł y w a dla obu rodzin na przygotowaniach. Obie rodziny na dwa lub trzy dni przed uroczystością robią w s p ó l n e zakupy. Tradycyjnie alkohol (wódkę i piwo) kupuje rodzina chłopca, mięso — rodzina dziewczyny. Posiłek jest m a ł o skomplikowany i c z ę ś c i o w o przygotowuje się go w cza­ sie przyjęcia. Stanowi go najczęściej ugotowane mięso s p o ż y w a n e razem z chlebem, do tego pije się alkohol. Do lat pięćdziesiątych niekiedy zda­ rzało się, że Cyganie pili denaturat przefiltrowany przez chleb. Wśród bliskich k r e w n y c h wyszukuje się też odpowiednie osoby, k t ó ­ re u m i a ł y b y we w ł a ś c i w y sposób poprowadzić uroczystość. Na ogół w y ­ biera się w u j a ze strony chłopca i ciotkę ze strony dziewczyny. Muszą b y ć to ludzie cieszący się dobrą opinią, o stosunkowo wysokiej pozycji materialnej, nieskorzy do b ó j e k i zwad; w a ż n ą cechą jest t a k ż e ich elok w e n t n o ś ć . C e l e b r u j ą c e g o z a ś l u b i n y Cyganie n a z y w a j ą najczęściej „sta­ rostą", czasem u ż y w a j ą w ł a s n e j nazwy papus (cyg. dziadek). Na mangavipen zapraszani są g ł ó w n i e c z ł o n k o w i e „bliskiej rodziny", do której Cyganie zaliczają oprócz c z ł o n k ó w najbliższej rodziny (rodzi­ ców, dziadków, dzieci) także w u j ó w , ciotki, bratanków, siostrzeńców i k u ­ z y n ó w . Rzadko zaprasza s i ę c z ł o n k ó w dalszej rodziny. Rodzice dziewczyny i chłopca zapraszają swoich krewnych osobno. W przeddzień lub w dniu uroczystości proszą ich „na jedzenie i picie". W dialekcie C y g a n ó w spiskich zaproszenie takie w y g l ą d a następująco: Javen te pijel palenka te chai masa o goja (chodźcie pić w ó d k ę , jeść mięso i kiełbasę). Jest znamienne, że w zaproszeniu akcent jest prze­ niesiony na s p r a w ę konsumpcji, a nie na samą uroczystość. 2 W wyniku polepszenia się sytuacji mieszkaniowej w domu Heleny M., jej syn Franciszek po dwóch latach zamieszkiwania u żony w Szaflarach przeprowadził się z żoną i dziećmi do domu matki, gdzie mieszkali poprzednio. Poza tym naruszenie zasady patrylokalności znane jest mi w 3 przypadkach. W dwu przypadkach m ę ż ­ czyźni są sierotami, w jednym — chłopiec nie ma matki, a jego ojciec mieszka u starszego syna. Natomiast nie znam wypadku, aby dziewczyna została w domu rodziców z obawy с złe traktowanie u teściów choć podkreśla się często taką moż­ liwość. �158 M A R I A N DŁUGOSZ Mangavipen odbywa się w domu dziewczyny. Do I I wojny ś w i a t o w e j , gdy Cyganie mieszkali jeszcze w j e d n o w n ę t r z o w y c h domach z otwartym paleniskiem, latem z a ś l u b i n y o d b y w a ł y się z r e g u ł y na z e w n ą t r z . Wie­ czorem w pobliżu domostw Cyganie rozpalali o g i e ń , zasiadali dookoła na s ł o m i e i w takiej scenerii przebiegała uroczystość zaślubin . G d y ślub b y ł zawierany w budynku, Cyganie na ten czas kładli n a klepisku ś w i e ż ą słomę, ż e b y b y ł o wygodniej siedzieć, a na środku rozpalali ognisko. N a j ­ bliżej ognia zasiadali najstarsi i najbardziej szanowani Cyganie, młodzież siadała z t y ł u za ich plecami. 3 Choć obecnie w y p o s a ż e n i e w n ę t r z bogatszych b u d y n k ó w c y g a ń s k i c h nie odbiega standardem od w n ę t r z c h ł o p s k i c h d o m ó w , to u u b o ż s z y c h C y g a n ó w ilość s p r z ę t ó w jest nadal bardzo ograniczona i nierzadko b r a ­ kuje w nich podstawowych mebli: krzeseł, stołów, a także s p r z ę t ó w gospodarstwa domowego — noży, w i d e l c ó w , g a r n u s z k ó w itp. Na mangavipen Cyganie zjeżdżają się zwykle w sobotę, w godzinach p o p o ł u d n i o w y c h . Ojciec młodej c z ę s t u j e p r z y b y ł y c h w ó d k ą . Pije się z jednego lub k i l k u kieliszków. Na początek gospodarz przepija do ojca chłopca, później n a p e ł n i o n y kieliszek podaje się n a j b l i ż s z y m s ą s i a d o m niezależnie od ich pozycji i wieku. W tym czasie kobiety, na ogół matki młodej pary, gotują mięso. Po ugotowaniu w y k ł a d a j ą je n a jeden lub kilka talerzy i jeszcze gorące podają na stół. Obok leżą noże. K a ż d y z gości kroi sobie dowolny k a w a ł e k i s p o ż y w a t r z y m a j ą c m i ę s o w ręku. N i e k t ó r z y w czasie jedzenia p o m a g a j ą sobie n o ż e m , odkrawając mniejsze kawałki. C e r e m o n i a ł c y g a ń s k i c h zaślubin jest niezwykle skromny. Rozpoczy­ nają się one p r z e m o w ą „starosty". Zwraca s i ę on w niej do m ł o d y c h i wszystkich zebranych z przypomnieniem, ż e z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i zawie­ ra się na c a ł e ż y c i e , a nie tylko n a jedną noc, ż e m ą ż i żona powinni b y ć sobie wierni, kochać się i s z a n o w a ć . Nie jest to oracja wyuczona, lecz improwizowana w czasie k a ż d e j uroczystości w e d ł u g podobnego schematu. Po w s t ę p i e , który podkreśla w a g ę m a ł ż e ń s t w a , „starosta" z a ­ pytuje m ł o d y c h , najpierw d z i e w c z y n ę : — Komes les? (chcesz go?) Dziewczyna odpowiada — hi (tak). O to samo pyta chłopca — Kames la? (chcesz ją?). Chłopiec również odpowiada — hi (tak). Młodzi po publicz­ n y m oświadczeniu, że pragną się pobrać, z a p y t u j ą swoich rodziców, czy w y r a ż ą z g o d ę na ich m a ł ż e ń s t w o . Po w y g ł o s z e n i u przyzwolenia przez ro­ dziców na m a ł ż e ń s t w o ponownie zabiera głos „starosta" i zapytuje ich z kolei, najpierw rodziców chłopca Kamen la borakhe? (czy chcecie ją za s y n o w ą ? ) . Ojciec lub matka odpowiadają, że chcą. N a s t ę p n i e „sta­ rosta" pyta rodziców dziewczyny Kamen les dziamutreskhe? (czy chcecie go za zięcia?). Po w y r a ż e n i u ich zgody n a s t ę p u j e zawarcie s ł o w ­ nej umowy p o m i ę d z y obiema rodzinami, która dodatkowo umacnia manF i c o w s k i , op. cit., s. 254, H o r v á t h o v á , op. cit, s. 33-334. �MANGAVIPEN 159 gavipen m ł o d y c h . Ojcowie poprzez podanie rąk zawierają p o m i ę d z y sobą układ, tzw. „zakład". Oznacza to, że c z ł o n k o w i e rodzin b ę d ą c z u w a ć nad trwałością zawartego w tej chwili z w i ą z k u . W wypadku jego rozpadu c z ł o n k o w i e rodziny poszkodowanej mają prawo żądać z a d o ś ć u c z y ­ nienia ze strony przeciwnej. J e ż e l i dziewczyna opuści w s p ó ł m a ł ż o n k a , je­ go rodzina ma prawo na znak h a ń b y ostrzyc dziewczynie w ł o s y lub ż ą ­ dać zwrotu takiej kwoty p i e n i ę d z y , jaką w ł o ż y l i w przygotowanie do mangavipen. Natomiast jeżeli m ę ż c z y z n a odejdzie od żony, jej rodzina powinna zbić winnego i żądać także zwrotu pieniędzy. Obecnie zawieranie „zakładu" ma charakter symboliczny, bo chociaż m a ł ż e ń s t w o rozpada się z w i n y jednej lub drugiej strony, nie zdarza s i ę , by egzekwowano prawo w y n i k a j ą c e z zawartego „zakładu". Cyganie spiscy nie pamiętają już p r z y p a d k ó w , aby za i c h pamięci ostrzyżono d z i e w c z y n ę , znane są im natomiast sporadyczne wypadki pobicia chłopca. ¡' ) J Po zawarciu „zakładu" starosta w i ą ż e m ł o d y m ręce c z e r w o n ą w s t ą ż ką lub chustą tego samego koloru. D o k ł a d n i e nie jest ustalone, kto powinnien w y k o n y w a ć tę c z y n n o ś ć ; robi to „starosta" lub „starościna". Chłopcu w i ą ż e s i ę rękę l e w ą , dziewczynie p r a w ą . W momencie w i ą z a ­ nia „starosta", k t ó r y wykonuje tę czynność, m ó w i : zaphandav tumenge o vasta pe cało dživipen (wiążę wam ręce na całe życie). W t y m czasie drugi ze „starostów" nalewa do kieliszka w ó d k ę i podaje ją dziewczy­ nie. G d y upije ona kilka kropel, bierze od niej kieliszek chłopiec i w y ­ pija w ó d k ę do dna. Starzy Cyganie pamiętają, że za i c h młodości alko­ hol nalewano m ł o d y m w z w i ą z a n e dłonie i ci wzajemnie sobie go spi­ jali . Po wypiciu w ó d k i chłopiec często rzuca kieliszkiem o ziemię, ż e b y | ! | ' ¡¡ j • 1 4 — jak m ó w i ą Cyganie rozbił się na szczęście. W ó w c z a s też „starosta" r o z w i ą z u j e m ł o d y m dłonie. Od tej chwili Cyganie u w a ż a j ą z w i ą z e k m ł o ­ dych za p e ł n o p r a w n e m a ł ż e ń s t w o . M a ł ż e ń s t w o to posiada wszystkie przy­ wileje z w i ą z a n e z t y m stanem: partnerzy m o g ą razem ze sobą mieszkać, w s p ó ł ż y ć , m i e ć dzieci legalnie uznawane przez społeczność itd. P o w a ż n a do tego momentu atmosfera uroczystości rozluźnia s i ę i roz­ poczyna się zabawa, która trwa do p ó ź n y c h godzin nocnych, a nierzadko przeciąga s i ę aż do n a s t ę p n e g o dnia. Na drugi dzień lub za kilka dni dziewczyna sprowadza się do domu męża. Mangavipen to w pełni usankcjonowana społecznie forma zawierania m a ł ż e ń s t w a w ś r ó d C y g a n ó w na Spiszu. Ś l u b y kościelne zaczęto zawierać sporadycznie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , a w r ó ż n y c h parafiach zależało to od presji księdza. T a k np. w kilka lat po ostatniej wojnie jurgowski ksiądz udzielał jednorazowo ś l u b ó w wszystkim s t a d ł o m ż y j ą c y m razem od lat na zasadzie mangavipen. W latach ostatnich zawiera się również ś l u b y cywilne ze w z g l ę d u na ewentualne komplikacje prawne związane * F i c o w s k i , op. cii., s. 334. I �160 MARIAN DŁUGOSZ z nazwiskiem dzieci, dodatkiem rodzinnym w miejscu pracy czy w przy­ padku z a b i e g ó w o odroczenie s ł u ż b y wojskowej. Dla społeczności c y g a ń s k i e j mangavipen nadal wystarcza do zaakcep­ towania m a ł ż e ń s t w a . Silne p r z y w i ą z a n i e C y g a n ó w do tej formy ślubu powoduje, że obecnie nawet p e ł n o l e t n i partnerzy przed zawarciem ślubu cywilnego i kościelnego zawierają mangavipen s. J e d n o c z e ś n i e jest to zwyczaj s p e ł n i a j ą c y doskonale s w ą rolę w przy­ padku z w i ą z k ó w m i ę d z y partnerami n i e p e ł n o l e t n i m i w ś w i e t l e prawa p a ń s t w o w e g o czy kościelnego. W takim wypadku stosuje się tradycyjne prawo c y g a ń s k i e , p r o w a d z ą c e do zachowania r ó w n o w a g i społecznej. Oczy­ w i ś c i e mangavipen zawiera się tylko wtedy, gdy obydwoje partnerzy s ą Cyganami. W przypadku n i e p e ł n o l e t n i c h par mieszanych nie zawiera się go i młodzi ż y j ą ze sobą bez jakiejkolwiek formy usankcjonowania tego związku. Kultywowanie do chwili obecnej zwyczaju mangavipen przez Cyga­ n ó w z dawna o s i a d ł y c h jest wyrazem niechęci stosowania się do narzu­ conych im przez otaczające ich ś r o d o w i s k o norm, a także jest p r z y k ł a d e m kierowania się w ł a s n y m i prawami p o z w a l a j ą c y m i społeczności p r a w i d ł o ­ wo f u n k c j o n o w a ć . U C y g a n ó w spiskich w y s t ę p u j ą jeszcze inne tradycyjne formy zawie­ rania m a ł ż e ń s t w . S ą to: m a ł ż e ń s t w o przez zasiedzenie, kiedy chłopiec przychodzi do dziewczyny i w s p ó l n i e z nią zamieszkuje, oraz ucieczka m ł o d y c h z domu, w wypadku niezgody r o d z i c ó w na mangavipen, trakto­ wana przez C y g a n ó w jako zawarcie m a ł ż e ń s t w a . S ą to jednak zwyczaje w y s t ę p u j ą c e obecnie bardzo rzadko. Marian Długosz MANGAVIPEN — THE GYPSY WEDDING CEREMONY Summary 4 \- The traditional form of a wedding ceremony is still preserved among Gypsies in the region of Spisz. It is called m a n g a v i p e n . The ritual itself is not very elaborate; its significant element is the tying together of the young couple's hands in the presence of witnesses; Gypsies recognize this as the token of a legally con­ tracted marriage. This form of marrying, once commonly observed, usually prece­ des even now the formal lay and church ceremonies. The latter, official forms of marriage take place, if at all, mainly under a pressure of non-Gypsy opinion, or for the sake of material advantages. Among Gypsies, especially those who abide by their traditions, m a n g a v i p e n is recognized as sufficient to make a wedlock legal. T =~Uañgavipen jest także zawierany przez Cyganów w sytuacji braku rozwodu z poprzednim partnerem lub partnerką. Cyganie żyjący na zasadzie mangavipen związek ten legalizują poprzez ślub cywilny dopiero po trzechletniej seperacji, wymaganej przez prawo cywilne do uzyskania rozwodu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/008a035f81e85ad86376961ac174661a.pdf 15af8bee3410ad25558cc0b26dc90cf4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1704 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1577 Title A name given to the resource Tbilisi - mała ojczyzna gruzińskiej Polonii / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.155-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Doboszyńska, Justyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLV: 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Warszawa TBILISI - M A Ł A OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 1 Punktem wyjścia do b a d a ń prowadzonych w Tbilisi, w czasie d w ó c h kolejnych jesieni 1997 i 1998 г., była wieść o odrodzeniu się w Gruzji (po rozpadzie Z S R R ) środowiska polonijnego. Kilkutygodniowe wyprawy zaowoco­ w a ł y 22 w y w i a d a m i z m i e s z k a ń c a m i gruzińskiej stolicy, k t ó r z y m a j ą P o l a k ó w w ś r ó d swoich p r z o d k ó w , w liniach tak po mieczu, j a k i po kądzieli. „ P o l a c y " mieszkają w Tbilisi od dwu do k i l k u p o k o l e ń i dziś większość z nich nie m ó w i po polsku . N a siedmiuset członków Stowarzyszenia „ P o l o n i a " w 1997 r. po polsku m o g ł o się p o r o z u m i e ć o k o ł o trzydziestu . R o z m ó w c y mówili o sobie r ó ż n i e , albo że są „rosyjskojęzyczni", czasami śmiejąc się - że są ludźmi „ z n i k ą d " , lub niekiedy, że - są Polakami. Po granicach będziemy chodzić - ż a r t o w a l i (wyw. X X I ) . Często też używali określenia „Tbiliscy" . Niektórzy odwoływali się do korzeni słowiańskich: Ja mógłbym być Gruzinem, ale ja [jestem] Słowianin. Bliższy mi jest język rosyjski (wyw. X X I ) . I n n i , poprzez etymologię gruzińskiego słowa sięgali do najstarszej p r a w s p ó l n o t y : [Gdy ktoś pyta o moje pochodzenie, to odpowiadam, że] po gruzińsku mówi się „adamiani" [to znaczy po gruzińsku „człowiek"]. My wszyscy od Adama pochodzimy - m ó w i ł a pani Irena (wyw. I ) . Tbilisi m a w sobie ogromny urok. P o ł o ż o n e w ś r ó d gór, bogate w mineralne źródła, barwne, eleganckie. Ł a t w o jest je polubić. „ O t o c z o n e zielonym pierście­ niem gór, Tbilisi kojarzy [...] się z głębokim talerzem. Leżące w kotlinie [...] amfiteatrem opada k u rzece, [...] [która] wirując i kipiąc na w i o s n ę , a ledwie szemrząc w dniach letniej posuchy, przecina ten talerz na dwie p o ł o w y : wyższą 2 3 4 5 1 Artykuł jest fragmentem pacy magisterskiej „Polonia w Tbilisi. Przeszłość i teraźniejszość. Na podstawie badań przeprowadzonych w latach 1997-1998", napisanej pod kierunkiem prof. Anny Zadrożyńskiej, UW i prof. Andrzeja Woźniaka, PAN, obronionej w maju b.r. w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Wywiady były przeprowadzone wspólnie z Patrycją Prześlakiewicz (studentką Katedry Etno­ logii i Antropologii Kulturowej UW) i Joanną Konikiewicz (studentką Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UW). Terminu „Polak" używam w cudzysłowie, co nie jest oceną, lecz jedynie pewnym uproszczeniem. Według p. M. Kozłowskiego, wyw. przeprowadzony w 1997 г.; wszystkie wywiady są w po­ siadaniu autorki. „Tbiliscy", „Tbilisiec" po rosyjsku brzmi naturalnie, po polsku - dość niezgrabnie, będę zatem unikać tych terminów. 2 3 4 5 �156 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA i n i ż s z ą " ( A m i r a d ż i b i 1996, s. 76). Często p o r ó w n y w a n o Tbilisi z teatrem. M a j a k o w s k i w y k r z y k n ą ł z G ó r y Dawidowej: „ T o dopiero audytorium! Z ta­ kiej sceny m o ż n a p r z e m a w i a ć do całego ś w i a t a ! " (Stepanow b.d.w., b.s.). N a dzisiejszą a t m o s f e r ę stolicy bardzo d u ż y wpływ m i a ł a historia ostatniego dwustulecia. Obraz miasta byłby niepełny bez uwzględnienia tak niedawnych w p ł y w ó w z m u z u ł m a ń s k i e g o p o ł u d n i a , k t ó r e są „ w i n k r u s t o w a n e " w k u l t u r ę g r u z i ń s k ą . Byłby nieprawdziwy bez pamięci o licznych migrantach, k t ó r z y są od p o k o l e ń Tbiliscami, o kulturze Ormian, K u r d ó w , Asyryjczyków, Ż y ­ d ó w , N i e m c ó w , Rosjan, P o l a k ó w . Kalejdoskop k u l t u r odbija się w języku (językach). W i l u i j a k i c h j ę z y k a c h m ó w i się w Tbilisi? „ P o o r m i a ń s k u m ó w i ? M ó w i ! - w y c h w a l a ł c ó r k ę pewien tbiliski Ormianin - Po gruzińsku m ó w i ? Naturalnie! Angielskiego się uczy? Uczy się! A w szkole u c z ą po francusku? U c z ą ! I jeszcze Gwanca, c ó r k a naszego dozorcy Fizuły, uczy j ą t r o c h ę po k u r d y j s k u " (Dumbadze 1988, s. 123). T b i l i s i scala w ą t k i w s p ó l n e kulturze europejskiej, chrześcijańskiej, a z dru­ giej strony jest miastem ulegającym przez lata w p ł y w o m islamu. Przyglądając się historii poprzedniego stulecia stawiamy t a k ż e w pełniejszym świetle tutejsze ś r o d o w i s k o polonijne. Pozytywny stereotyp Polaka, istniejący do dziś w ś r ó d G r u z i n ó w , u k s z t a ł t o w a n y został przez historię X I X i X X wieku i wpisuje się w europejskie ambicje G r u z i n ó w , jak i w sferę trzebionych w ramach systemu sowieckiego w a r t o ś c i chrześcijańskich. W t y m ponad m i l i o n o w y m mieście p o w s t a ł o po rozpadzie Z S R R k i l k a organizacji polonijnych skupiających łącznie blisko tysiąc o s ó b . N a pytanie, dlaczego doszło do takiej „eksplozji p o l s k o ś c i " , nie ma chyba jednej odpowie­ dzi. N i e g r u z i ń s k a część społeczności Gruzji sięga dziś ponad 30% wszystkich obywateli. Po rozpadzie Z S R R w 1991 r. bardzo wiele o s ó b , m o ż e zwłaszcza tych z rodzin interetnicznych, stawiało sobie pytania d o t y c z ą c e t o ż s a m o ś c i etnicznej. P o w s t a ł y r ó w n i e ż inne organizacje n a r o d o w o ś c i o w e . O Tbilisi, mieście wieloetnicznym, żywiołowym, n i e k t ó r z y p o w i a d a j ą , że jest p a ń s t w e m w p a ń s t w i e , tak bardzo r ó ż n i się od reszty kraju. Czy jego m i e s z k a ń c y , o k r e ś ­ lający siebie j a k o „ T b i l i s c y " , szukają innego zakorzenienia? Zdaje się, że tak. Jednak n i e k t ó r z y r o z m ó w c y zarzucali nam nawet eksplicite, że zadając pyta­ nia d o t y c z ą c e t o ż s a m o ś c i etnicznej szukamy j e d n o z n a c z n o ś c i , nie dopuszcza­ j ą c m o ż l i w o ś c i pewnego niedookreślenia. T o prawda, że „ z b i o r o w o ś c i społecz­ ne przez n a s t ę p s t w o p o k o l e ń trwają w zmianie, a wraz z n i m i t r w a i rozwija się ich k u l t u r a " ( K ł o s k o w s k a 1996 s. 35), jednak stale n u r t o w a ł y mnie pyta­ nia: Czy m o i r o z m ó w c y są Gruzinami? Czy czują się Polakami? Czy w ogóle d e k l a r u j ą j a k ą k o l w i e k j e d n o z n a c z n o ś ć ? Czy ma dla nich znaczenie p o l s k o ś ć przekazana po kądzieli, czy tylko ta po mieczu? W ś r ó d czternastu n a s t o l a t k ó w ze szkółki j ę z y k a polskiego przy Polskim Centrum Edukacyjnym p r z e p r o w a d z i ł a m d r o b n ą ankietę. C z w ó r k a dzieci de­ k l a r o w a ł a n a r o d o w o ś ć p o l s k ą . Dwoje u w a ż a ł o się w r ó w n y m stopniu za Pola­ k ó w , co za G r u z i n ó w , reszta - za G r u z i n ó w . W d u ż y m stopniu odpowiedzi dzieci były w y p a d k o w ą w y b o r ó w ich r o d z i c ó w i niemałego w p ł y w u nauczycieli �157 MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII polonijnych. Co ciekawe, n i e k t ó r e dzieci o gruzińskich nazwiskach deklaro­ w a ł y p o l s k o ś ć , t ł u m a c z ą c , że ich m a t k i , czy babcie były P o l k a m i . G d y Aleksander Dumas - ojciec zobaczył Tbilisi, p o c z u ł się j a k odkrywca nowej planety. Miasto wywarło na n i m takie wrażenie , j a k b y powiedziano - Oto Saturn! A l b o - Oto M e r k u r y ! " {Tbilisi 1972; W s t ę p b.s.). Wszystko jednak zależy od o c z e k i w a ń i w y o b r a ź n i , k t ó r a k a r m i się l e k t u r ą , m o d ą , o b i e g o w ą opinią. Daleki od apoteozy jest komentarz współczesnego publicysty: „ T o było najzwyczajniejsze sowieckie miasto z p o p r a w k ą na kaukaskie obyczaje" ( K a b a k o w 1998, s. 14). Jednak c h c i a ł a b y m poświęcić k i l k a słów tej „ p o p r a w c e " . Tbilisi obejmuje dziś 350 k m i ponad m i l i o n m i e s z k a ń c ó w (Regards sur la culture g é o r g i e n n e 1998, s. 11). N i e jest wielką m e t r o p o l i ą w p o r ó w n a n i u z i n n y m i stolicami E u r o p y czy A z j i . N a p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych s k u p i a ł o jednak a ż c z w a r t ą część obywateli Gruzji, przedstawicieli kilkudzie­ sięciu r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i (Furier 1993, s. 171). T a k a r ó ż n o r o d n o ś ć skła­ niała do rzucania śmiałych w y z w a ń : „ W i e ż a Babel runęła, a Tbilisi t r w a ! " (Stepanow b.d.w., b.s.). Stolica w y r ó ż n i a ł a się, bo inne miasta gruzińskie nie b y w a ł y t a k i m konglomeratem kaukaskich, azjatyckich i europejskich żywio­ łów. A tradycja osadnicza sięga w Tbilisi k i l k u tysiącleci. Archeolodzy przypi­ sują siedlisku nawet do sześciu tysięcy lat i zarzucają fałsz t y m , k t ó r z y „ l e k k ą r ę k ą obchodzili [zaledwie] tysiąc pięćsetlecie miasta w 1958 r . " (Kvirkvelija 1969, s. 9; Chucišvili 1983, s. 10). O charakterze miejsca decyduje zatem r ó w ­ nież i to, że z o s t a ł a w n i m zachowana gruzińska „ d u c h o w a zasiedziałość". W k o ń c u X V I I I w . d o s z ł o do kolejnej inwazji na Tbilisi. Perski szach k a z a ł spalić to miejsce. G r u z i ń s k i e powitanie Gamardżoba znaczy - „ z w y c i ę s t w o " . T o oczywiste, że wydarzenia z przeszłości t k w i ą w dzisiejszej codzienności, jednak w T b i l i s i wydaje się, że historią żyje się mocniej z uwagi na zmiany polityczne i społeczne. Czasy p r z e ł o m u , zwłaszcza takiego, k t ó r y jest etapem od zniewolenia k u wolności, skłaniają do p o d s u m o w a ń , do syntezy, do od­ w o ł y w a n i a się do przeszłości, p r z y w o ł y w a n i a wielkich postaci historycznych. 2 W ostatnich latach zdecydowana większość mieszczan żyje w warunkach u b ó s t w a , pozbawiona podstawowych u d o g o d n i e ń cywilizacyjnych. Gdy opusz­ czałyśmy Gruzję w 1998 г., nie było żadnych nadziei na realną p o p r a w ę sytuacji w stolicy, w k t ó r e j i tak żyje się lepiej niż na prowincji. M i a s t o w delikatniejszym, jesiennym słońcu złoci się wulkanicznym b o l niskim tufem, k t ó r y m o b ł o ż o n o wiele reprezentacyjnych b u d o w l i (Miłoszowie 1979, s. 176). W z d ł u ż ulic i na bazarach piętrzą się owoce - winogrona, ż ó ł t o p o m a r a ń c z o w a h u r m a , wypełniająca stertami b a g a ż n i k i i całe w n ę t r z a s a m o c h o d ó w osobowych. Owoce p o c h o d z ą z o g r o d ó w przy letnich daczach, p r z y w o ż o n e są nawet z dalekiej prowincji, a sprzedawane b e z p o ś r e d n i o z ulicy. D o c h o d y z handlu „ b a g a ż n i k o w e g o " łatają b u d ż e t niejednej rodziny. D a g e s t a ń c z y c y - sprzedawcy a r b u z ó w , koczują tygodniami przy wylotowych 6 7 6 7 Bolnisi - miasto położone na południe od Tbilisi. Owoc przypominający wyglądem pomidor. �158 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA trasach z miasta. N a n i e k t ó r y c h ulicach, obsadzonych gwarnym t ł u m e m sprze­ d a w c ó w , wirują zapachy zielonych cytryn p a c h n ą c y c h j a ł o w c e m , estragonu, pietruszki, wszelkiego ziela, k t ó r y m targują A z e r b e j d ż a n k i . Tbiliskie bazary z p o c z ą t k u wieku, w s p o m i n a ł Konstanty Paustowski, p a c h n i a ł y s k ó r ą , winem, octem, sokiem z dzikich śliwek, miodem, woskiem i wonnym tytoniem (Paustow­ ski 1962, s. 251). D z i ś , żeby d o p e ł n i ć ten swoisty wachlarz w o n i trzeba powie­ dzieć o wieczornym, nisko przy ziemi p r z y s i a d ł y m m e l a n ż u z a p a c h ó w : siarki, rozgrzanego asfaltu, nie wywiezionych śmietników, benzyny, spalin, kurzu, intensywnej w o n i i g l a k ó w i piekarni, zapachu kiszonego czosnku na szuabazari - śródmiejskim, reprezentacyjnym targu - gdzie cieszą oczy brzoskwinie, melony, zielonożółte, soczyste i aromatyczne owoce fejoa, granaty, k i l k a g a t u n k ó w lepkich od dojrzałości fig i b a k ł a ż a n y . A po k t ó r y m ś z jesiennych w e e k e n d ó w w i d a ć nagle u wielu p r z e c h o d n i ó w charakterystycznie c i e m n o b r ą z o w e dłonie, k t ó r e trudno d o m y ć po zdzierania łupin orzechów. Orzechy są bogactwem tego kraju i z n a c z ą c y m akcentem w jego kuchni. P r z y w o ż o n e z urodzajnej Kachetii czy Raczy, schną na miejskich balkonach, werandach, parapetach i p o d w ó r k a c h , ich g o r y c z k ą pachnie całe miasto. O b o k wiszą girlandy p o m a r a ń c z o w o ż ó ł t y c h k w i a t ó w - aksamitek , służących j a k o przyprawa do gruzińskich d a ń . 8 „ S t a r e " Tbilisi, znane powojennemu pokoleniu, to dzieło XIX-wieczne, odbudowane po klęsce, k t ó r ą zadali w 1795 r. Persowie. M i m o ćwierćwiecza wojen, k t ó r e w y b u c h ł y zaraz po przyłączeniu Gruzji do rosyjskiego imperium (1801 г.), Tbilisi r o z r a s t a ł o się intensywnie . Jak to bywa po każdej wojnie, miasto u t r a c i ł o swój przedwojenny koloryt. Przyczynił się do tego m . i n . ogromny n a p ł y w u r z ę d n i k ó w , inżynierów i rzemieślników z t e r e n ó w imperium rosyjskiego oraz stymulujące k o n i u n k t u r ę oddziały wojsk carskich i d o w ó d z ­ two K o r p u s u Kaukaskiego (Miłoszowie 1979, s. 167). O d strony ekonomicz­ nej rosyjski protektorat z a p o w i a d a ł w Tbilisi zmiany na lepsze, przynajmniej dla tych, k t ó r z y z takiej k o n i u n k t u r y chcieli i potrafili skorzystać. W 1821 r. wznowiono swobodny tranzyt t o w a r ó w przez Gruzję. P ó ł wieku później nowe linie kolejowe, łączące Tbilisi z Poti, Batumi i Baku stały się zaczątkiem całej sieci nowoczesnych s z l a k ó w komunikacyjnych na Zakaukaziu. W latach dzie­ więćdziesiątych r o z p o c z ę t o b u d o w ę sieci telefonicznej, a na centralnych u l i ­ cach pojawiły się elektryczne latarnie (Chucišvili 1983, s. 33). Tbilisi ponownie n a b i e r a ł o rangi żywego centrum handlowego, lecz o charakterze coraz bar­ dziej europejskim z akcentami b ę d ą c y m i k o n t y n u a c j ą miejscowych tradycji: d o m a m i zdobnymi w drewniane balkony, galeriami, rzeźbionymi gankami, tarasami (Miłoszowie 1979, s. 169). 9 N o w y m z a g r o ż e n i e m dla k u l t u r podbitych n a r o d ó w K a u k a z u i Zakauka­ zia był Z w i ą z e k Radziecki. Co stało się z Tbilisi i jego m i e s z k a ń c a m i po t y m , j a k w l u t y m 1921 r. do Gruzji w k r o c z y ł a A r m i a Czerwona? Gruzini mieli za 8 Po gruzińsku zwane „żółtymi kwiatami", w Polsce popularnie - aksamitkami. Wojny z Persją były prowadzone przez Rosję w latach 1805-1813 i 1826-1828, z Turcją - d o 1829 r. 9 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 159 s o b ą trzy lata niepodległości, stale niepokojonej o b e c n o ś c i ą rosyjskich b o l ­ szewików, żywo zainteresowanych Zakaukaziem. „ Z g l a j c h s z a l t o w a n i e " w c i ą ­ ganych w rewolucję bolszewicką n a r o d ó w nie było tylko pozorne. Betonowe „ b l o k o w i s k a " , znane ze wszystkich stolic byłego B l o k u Wschodniego, n a b r a ł y z czasem miejscowego charakteru, z p o d w ó r k o w y m i miejscami biesiadnymi, balkonami zamienionymi na werandy, stolikami do wieczornej partyjki d o m i ­ no, s z a c h ó w czy n a r d y . K u l t u r a w Z w i ą z k u Radzieckim m i a ł a b y ć , j a k wiadomo, narodowa w formie, a socjalistyczna w treści, co charakteryzuje t a k ż e specyficzny r o z w ó j k u l t u r y materialnej, tzw. gruzinizmu. Z a czasów k o m u n i ­ stycznych konstrukcje dachowe n i e k t ó r y c h b u d y n k ó w użyteczności publicz­ nej, m . i n . szkoły łyżwiarstwa artystycznego dla dzieci i P a ł a c u Sportu, wzoro­ wano na tradycyjnym darbazi (Stepanow b.d.w., b.s.). Jan Berson słusznie przypuszczał, że największe obostrzenia nowego systemu dotyczyły nie architek­ tury, a j ę z y k a , a ściślej b i o r ą c tego, co ten język m a b u d o w a ć (Berson 1935, s. 128). Współczesny filozof - M . Mamardaszwili, pisał: „ N i e walczę o język gru­ ziński. T a walka j u ż z o s t a ł a wygrana. Ja walczę o to, co się m ó w i w j ę z y k u g r u z i ń s k i m " (cyt. za: Jagielski 1994, s. 37). W ł a d z a radziecka „ z n i e w a l a ł a o d w e w n ą t r z " , a mechanizm zrównywania dotyczył wszystkich i niemal wszystkiego (prócz wspomnianych folklorystycznych p o z o r ó w odrębności kulturowej), czyli sfery myślenia, a nawet uczuć, bo choć to wydaje się absurdalne, bolszewicy na swój sposób „pragnęli miłości", specyficznie do niej nakłaniając (Kabakow 1998, s. 14; A m i r a d ż i b i 1997, s. 58-66). 10 11 12 O atmosferze Tbilisi wiele m ó w i ą jego bazary. „ K a ż d y przyjezdny, c h c ą c p o z n a ć miejscowe życie, winien zwiedzić ormiański bazar - czytamy w kalenda­ rzu z p r z e ł o m u X I X i X X w. P r ó c z targowisk jest tam cała r ó ż n o r o d n o ś ć stoisk u s ł u g o w y c h . Cyrulik [...] m y d l i policzki i b r o d ę c z a r n o w ą s e g o gruzińskiego franta, lub [...] Persa i głośno brzęcząc swoimi nożycami, wymienia się dowcipa­ m i z s ą s i a d a m i i przechodniami. Ludzie myją się, [...] strzygą, ubierają i rozbie­ rają, j a k u siebie w sypialni, na t y m gościnnym dla wszystkich, r o d z i m y m bazarze" ( M o s k v i č b.d.w., s. 239). „ D o k o ł a targu - wspomina Tbilisi k i l k a ­ dziesiąt lat później H . A m i r a d ż i b i - m o ż n a było zobaczyć r o z t a ń c z o n e Cyganki z o b o w i ą z k o w y m i złotymi k o ł a m i w uszach, a na samym targu spotykali się [...] Chewsurzy i Gurijcy, Polacy i Szwedzi, A j s o r z y i Turcy [...] wszystko rozkrzy­ czane i pstrokate" ( A m i r a d ż i b i 1996, s. 76). Dzisiaj bazary nieco się zmieniły. H a n d l e m „ n a r ę c z n y m " zajmuje się ogromna część społeczeństwa oraz wielu u c h o d ź c ó w z prowincji o g a r n i ę t y c h w o j n ą lub głodem. N a targu m o ż n a k u ­ p i ć p r o d u k t y tureckie, polskie, p r z e w o ż o n e tutaj koleją w szalonym trudzie. Imigranci p r z y b y w a j ą c y do Tbilisi przez cały X I X i p o c z ą t e k X X w . z czasem 13 1 0 Gra planszowa przypominająca warcaby. „Darbazi" - dachy przypominające stożek, zwieńczone otworem dymno-okiennym. Z badań przeprowadzonych wśród młodej inteligencji gruzińskiej wynika, że aż 18% gru­ zińskich respondentów zna lepiej język rosyjski niż gruziński (Furier 1993 s. 176). Asyryjczycy. 1 1 1 2 1 3 �160 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA uznawali miasto za swoje. A sprzyjała temu odwieczna wieloetniczność miejsca i tradycyjna o t w a r t o ś ć jego m i e s z k a ń c ó w . Z łatwością m o ż n a było się t u z a d o m o w i ć . T b i l i s i , j a k pisano wciągało p e w n ą lekkomyślnością, „ m i e s z a n i n ą m ą d r o ś c i , hojności i smutku..." (Ajwazjan 1977, s. 415). Istnieje specyficzny sposób poruszania się po tbiliskiej ulicy. „Rustawelić się" - t o określenie u ż y w a n e przez nas w trakcie b a d a ń . Odnosi się do sposobu życia na głównej stołecznej ulicy - A l e i Szoty Rustawelego. „ R u s t a w e l i ć s i ę " - to r e p r e z e n t o w a ć szyk i elegancję bliską, na pierwszy rzut oka, europejskiemu rozumieniu tego słowa. Dziewczyny z wyniosłym, zamglonym spojrzeniem p r z e c h a d z a j ą się p o d r ę k ę w parach lub t r ó j k a m i . Czasem „ p r o w a d z a j ą s i ę " w ten s p o s ó b c h ł o p c y . M ł o d z i na powitanie i na „ d o widzenia" wielokrotnie c m o k a j ą się w policzki. N a Rustaweli spotyka się znajomych, słychać śmiechy i głośne rozmowy, czasem dochodzi do jakieś bójki. Błyszczą w słońcu białe kołnierzyki i wyglancowane buty. Eleganckie dziewczyny i chłopcy, tacy zdawało­ by się beztroscy, j a k b y kłębiące się w o k ó ł problemy zupełnie ich nie dotyczyły. W z a u ł k a c h miasta, p r z y p o m i n a j ą c y c h niekiedy m a ł ą mieścinę, rozlegają się rankiem o k r z y k i : Maconi! Maconi! Sprzedawcy kaukaskiego j o g u r t u r o z n o s z ą swój towar j u ż bez osiołków, o k t ó r y c h Paustowski pisał, że były tak „ c z a r n e i tak zakurzone [...] j a k b y wszyscy przechodnie d ł u g o wycierali o nie nogi j a k 0 s ł o m i a n e m a t y " (Paustowski 1962, s. 231). Z tych m a ł y c h d o m ó w , gdzieś z góry, niby strumyki do głównej arterii schodzą prześliczne, eleganckie dziewczy­ ny i r ó w n i e zadbani chłopcy. Mijając nas, zostawiali za s o b ą w o n n o ś c i z P a r y ż a (?). T o rzeczywiście miasto nie z tego świata. „ S k ą d się ci ludzie b i o r ą ? " z a d a w a ł y ś m y sobie pytania, wracając do mieszkania, k t ó r e - j a k niemal wszyst­ kie domostwa w Gruzji - było pozbawione stałej dostawy p r ą d u i wody. OD POLSKOŚCI U T R Z Y M A N E J DO R E K O N S T R U O W A N E J P o c z ą t e k lat dziewięćdziesiątych otwiera w Gruzji t r u d n ą d e k a d ę od strony politycznej, ekonomicznej i społecznej. „ S t a r z y " m i e s z k a ń c y stolicy musieli się p o g o d z i ć z n a p ł y w e m masy u c h o d ź c ó w z gruzińskich t e r e n ó w objętych w a l ­ k a m i . Z m i e n i ł się obraz codziennego życia eleganckiego miasta. Przyniosło to wiele nowych n a p i ę ć . Przybysze pozbawieni dachu nad głową i pewności j u t r a , to przede wszystkim Gruzini. Niejednokrotnie zapewne rodziło się pytanie: K t o jest gospodarzem miasta? Przede wszystkim Gruzini? M o ż e całe wieloetniczne ś r o d o w i s k o zasiedziałe t u o d p o k o l e ń ? W takich warunkach „ w y t r ą c i ł a s i ę " tbiliska Polonia. Z a i s t n i a ł a j a k o efekt przemian politycznych i społecznych, do k t ó r y c h doszły niemałe problemy materialne. N i e p o w s t a ł a , rzecz jasna, „ z niczego". O d w o ł y w a ć się m o g ł a do tego, co zostało utrzymane subiektywnie - w pamięci (historie rodzinne) 1 obiektywnie - j a k o funkcjonujący w ś r ó d G r u z i n ó w pozytywny stereotyp Polaka. Po rozpadzie Z S R R u d o s t ę p n i o n o m a t e r i a ł y archiwalne, p o m a g a j ą c e wielu m i e s z k a ń c o m Gruzji r e k o n s t r u o w a ć swoją t o ż s a m o ś ć etniczną. �161 MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII N a p r z e ł o m i e X I X i X X w . Polacy mieszkający w Tbilisi stanowili p o ł o w ę całej gruzińskiej Polonii. Nie zakładali k o l o n i i , j a k Niemcy. Polskie domostwa s p o t y k a ł o się nieco częściej w pewnych regionach miasta: na K u k a c h , w oko­ licy k o ś c i o ł a świętych a p o s t o ł ó w Piotra i P a w ł a oraz na Sololaki. W y j ą t k i e m b y ł a b y bardzo słabo zbadana historia „polskiej okolicy" w dzielnicy Issani. T o miejsce było związane z osadnictwem wojskowym. W ś r ó d żołnierzy carskich stacjonujących na Kaukazie po upadku powstania styczniowego Polacy byli bardzo liczni, osadzono ich m i ę d z y innymi tutaj, stąd nazwa - polski okolodok. Tatiana Felkin jest przedstawicielką szóstego pokolenia „ P o l a k ó w " za­ mieszkujących jeden z tych „ p o l s k i c h " d o m ó w : Tu mieszkali polscy oficerowie - m ó w i - [...] / dlatego to miejsce nazywali polski rejon... polski okolodok. O, te trzy ulice (wyw. X V I I I ) . D z i ś , poza p a n i ą Felkin, z „ P o l a k ó w " mieszka t u j u ż t y l k o k i l k a zrusyfikowanych rodzin o polskich nazwiskach. W p a m i ę t n i k a c h p r z e t r w a ł y relacje o domach, w k t ó r y c h gromadzili się od czasu do czasu tbiliscy Polacy. D o takich należał niegdyś dom generała Józefa C h o d ź k i (1800-1881), geodety i topografa, k t ó r e g o p o s t a ć i dzieło opisał ciekawie Andrzej Furier (Furier 1998, s. 819). Było też sporo innych d o m ó w , k t ó r y c h gospodarze pragnęli, by stanowiły „ostoję życia polonijnego". W ś r ó d zesłańców polskich n i e m a ł o było wybitnych p o e t ó w , pisarzy, m u z y k ó w , folk­ l o r y s t ó w . I c h patriotyczne postawy, romantyczna wrażliwość na otaczającą rzeczywistość i szerokie zainteresowania sprawiły, że określa się ich mianem nieformalnego ugrupowania P o e t ó w Kaukaskich, zwanego nawet „filią" litera­ tury polskiej (Inglot 1994, s. 433). Członkowie tego grona nawiązywali przyjaciel­ skie k o n t a k t y z czołowymi postaciami ówczesnej kultury gruzińskiej. Poeta Tadeusz Ł a d a Z a b ł o c k i (1813-1847) przyjaźnił się z M i c h a ł e m Tumaniszwili i Nikolozem Barataszwili. Kazimierz Ł a p c z y ń s k i (1823-1893) w s p ó ł p r a c o w a ł natomiast w Tbilisi z Wachtangiem Orbelianim i Giorgim Eristawim . Zajmował się t ł u m a c z e n i e m dzieła Szoty Rustawelego, a t a k ż e tworzył prace z pogra­ nicza etnografii, historii i literatury. Mateusz Gralewski był badaczem zwy­ czajów K a u k a z u i Zakaukazia. Leon Janiszewski, uzdolniony muzyk i literat (1810-1861) p o z o s t a w i ł po sobie w muzycznej schedzie m . i n . Polkę tyfliską (Baranowski, Baranowski 1987, s. 162). D o p o e t ó w skupionych w o k ó ł najwybit­ niejszego z nich - Tadeusza Ł a d y Zabłockiego, należeli: Wincenty D a w i d , Albert W . Potocki i Juliusz S t r u t y ń s k i . 14 W j a k i m stopniu to t w ó r c z e grono uczestniczyło w życiu K o ś c i o ł a i miejs­ cowej parafii katolickiej? D o lat siedemdziesiątych X I X w. wszystkich t b i l i skich wiernych K o ś c i o ł a Rzymsko-katolickiego g r o m a d z i ł a jedna świątynia p o d wezwaniem Zaśnięcia Najświętszej M a r i i Panny. Polacy z r o k u na r o k stanowili coraz znaczniejszy procent p a r a f i a n (Chmielecki 1998, s. 225). 15 1 4 G . Eristawi (1811-1864) dramaturg, tłumacz. Został zesłany w latach trzydziestych za działalność antyrosyjską na tereny Litwy, Białorusi i Królestwa Polskiego, poznał język polski. Jak podaje ks.T.T. Chmielecki, są dwie „wersje" nazwania starego kościoła, druga to: Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. 1 5 �162 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA W 1897 r. na 160 tys. o s ó b zamieszkałych w stolicy odnotowano 4133 Pola­ k ó w ( M ą d z i k 1987, s. 29). Inicjatorem budowy drugiego katolickiego k o ś ­ cioła w mieście był pracujący w Tbilisi ksiądz M a k s y m i l i a n O r ł o w s k i (1813-1891) ; (Chmielecki 1998, s. 354). Po n i m kolejnym proboszczem na K u k a c h , do 1907 г., był znowu Polak - ks. Józef Baranowski. Po trzech kolejnych probostwach księży G r u z i n ó w , w 1970 r. pojawił się w parafii ksiądz Jan Śnieżyński, późniejszy proboszcz, k t ó r y p r a c o w a ł w Tbilisi 24 lata. Za jego c z a s ó w msze święte odprawiane były po gruzińsku, o r m i a ń s k u , asyryjsku i dwa razy w tygodniu w języku polskim (wyw. V I I ) . W czasie pierwszej wizyty w T b i l i s i , w 1989 г., b y ł a m razem z m o j ą r o d z i n ą w kościele św. a p o s t o ł ó w Piotra i P a w ł a . Zwróciliśmy tam na siebie u w a g ę kościelnego, k t ó r y podszedł, z a p y t a ł czy jesteśmy z Polski, po czym powiedział, że msza święta będzie odprawiona po polsku, specjalnie dla nas. Jak się potem o k a z a ł o , po polsku przeczytana była Ewangelia, kazanie było po rosyjsku, a reszta po ł a c i n i e . N a b o ż e ń s t w a były tak odprawiane jeszcze do niedawna. D z i ś księża nie uży­ wają innych j ę z y k ó w p r ó c z gruzińskiego i łaciny, z pewnymi w y j ą t k a m i dla rosyjskiego i o r m i a ń s k i e g o (Chmielecki 1998, s. 327). Zatem, w kościele na K u k a c h w ostatnim dziesięcioleciu wprowadzono wiele reform, k t ó r e nie wszystkim się p o d o b a j ą . P o w s t a ł problem: j a k p o g o d z i ć p o w s z e c h n o ś ć świą­ t y n i (język, k t ó r y r o z u m i e j ą jeszcze chyba wszyscy dorośli m i e s z k a ń c y miasta, to rosyjski), o t w a r t o ś ć na społeczność gruzińską (język gruziński) oraz jej symboliczne i historyczne p o w i ą z a n i a z miejscową P o l o n i ą (uczącą się j ę z y k a polskiego)? W p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych było trzystu parafian polskie­ go pochodzenia (Borawski 1993, s. 11). Póki u nas jeszcze był ksiądz Jan Śnieżyński - wspomina siostra Helena Ł a b o n a r s k a - u nas były wszystkie praktyki, takie jak w Polsce: i wigilia i opłatki. I wszystkim tłumaczyło się jak to trzeba ten wieczór [wigilijny] spędzić [...], a później jak przyszło już dużo ludzi do kościoła, to opłatki zniesiono, bo ludzie nie wiedzieli o co chodzi i mylili go z komunią świętą . Teraz na wigilię ksiądz proboszcz święci oplatek Polakom. Bo oni rozumieją, nie trzeba im już tłumaczyć (wyw. I V ) . 1 6 17 18 19 K o ś c i ó ł świętych A p o s t o ł ó w p o z o s t a w a ł przez lata miejscem, gdzie m o ż n a było usłyszeć język polski. Pan M i k o ł a j K o z ł o w s k i przyznaje, że język polski zna s ł a b o , a i to wyłącznie przez kościół, [który] zawsze był tutaj centrum wszystkich Polaków, którzy nie mieli dotąd [do 1995 r. - J.D.] stowarzyszenia [...] Dla wiary, przez wyznanie oni tutaj przychodzili i spotykali się [...]. Żeby 1 6 Nie licząc Polaków służących w carskiej armii. Tradycja katolicka związana jest z Tbilisi od czasu pierwszych misji X I I I w., a kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP był kolejną świątynią rzymsko-katolicką usytuowaną w tym rejonie miasta (Chmielecki 1998 a, s. 225). Zakaz używania języka gruzińskiego w kościołach na terenie Gruzji był wydany jeszcze za caratu. Ówczesne władze bardzo nieżyczliwie patrzyły na Gruzinów-katolików, a chcąc im utrud­ nić swobodne wyznawanie wiary wydały dekret, zakazujący używania gruzińskiego przez księży katolickich (Chmielecki 1998b, s. 316). Chodzi o lata dziewięćdziesiąte. 1 7 1 8 1 9 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 163 być Polakiem, trzeba, jak się mówi, prowadzić życie po polsku. Mieć taką polskość. Śpiewać, tańczyć jak to się mówi. No, a tego nie bylo. Obyczaju i tego wszystkiego nie było. No, jeżeli obyczaj i tradycja - to ta, która była związana z Kościołem. Święta - tak. Boże Narodzenie, Wielkanoc - to wszystko było. Kościół tak, ale życie było sowieckie. Rozumiecie? (wyw. X X I ) . W ostatnich latach siostra Helena katechizuje d o r o s ł y c h . Jest w ś r ó d nich t a k ż e k i l k u „ P o ­ l a k ó w " , k t ó r z y sami często przyznają, że tęsknotę za wiarą zachowali dzięki dziadkom (wyw. I V ) . Po t y m religijnym pokoleniu z a c h o w a ł y się p a m i ą t k i , m o d l i t e w n i k i , obrazy. K s i ą d z A d a m , gdy przyjechał do Gruzji w sierpniu 1991 г., o d w i e d z a ł razem z ks. Śnieżyńskim zaprzyjaźnione z n i m rodziny. D o takich miejsc, w k t ó r y c h regularnie b y w a ł ks. Jan należał p o n o ć d o m p a ń s t w a W i ł k o m i r s k i c h . W p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych bardzo wielu z tych ludzi, k t ó r y c h w i d y w a ł o się w kościele przez cały okres k o m u n i z m u wyjechało z Gruzji. Jak m ó w i M a ł g o r z a t a M o n i k a Pawlak, „wszyscy Polacy z ostatniej, dobrowolnej emigracji, dziś - z p o w o d u tragicznej sytuacji ekonomicznej, wyjechali do kraju [ , . . ] " (Pawlak 1997, s. 5). 2 0 Ze „ s t a r e g o " grona „ p o l s k i c h parafian" p o z o s t a ł o , zdaje się, niewielu. R o z m a w i a ł y ś m y z L i u b o w Brejnakowską-Kadeiszwili, k t ó r a t u ż po wojnie chodziła do kościoła ze swoją m a m ą : W szkole, co prawda, zabraniano - m ó w i - ale w kościele b y w a ł a choćby z ciekawości. My na noc chodziłyśmy [...] [w czasie świąt Wielkanocnych], żeby nas nikt nie widział, bo w szkole potem krzyczą. A n a t e m ą o b ł o ż o n e było t a k ż e świętowanie domowe. Mama mi szyko­ wała choinkę - śmiejąc się opowiada pani L i u b o w - i chowała, żeby nikt nie widział (wyw. I I I ) . K s i ą d z A d a m O c h a ł o t a m t y m ś r o d o w i s k u wie ze w s p o m n i e ń poprzed­ niego proboszcza. Relacja, j a k ą nam p r z e k a z a ł jest zatem z drugiej ręki. Ludzie ci - m ó w i ksiądz A d a m - zostawali po mszy, by się wspólnie modlić po polsku. Mieli „swoje" nabożeństwo Drogi Krzyżowej. Był także polski organista pan Adam, który w początku lat dziewięćdziesiątych wyjechał z rodziną do Brześcia. Ksiądz Śnieżyński był dużym wsparciem dla tego praktykującego po­ kolenia Polaków. Opiekował się [...] duchowo [moją ciocią] - o p o w i a d a ł a Jadwiga K o ł u s o w s k a - i pracowali razem. Ciocia [...]jak buchalter pomagała. Potem coś tam w kościele, jakaś sprawa była. Trzeba było znaleźć dobrego prawnika i ciocia znalazła, i sprawę wygrali (wyw. X I V ) . W Z S R R o b o w i ą z y w a ł „ p o w s z e c h n y zakaz nauczania religii do 18 r o k u ż y c i a " (Chmielecki 1998, s. 316). Siostrom zakonnym (nosiły wyłącznie ubra­ nia cywilne) p r z y ł a p a n y m na j a k i m k o l w i e k kontakcie z dziećmi groziła kara trzech lat więzienia (wyw. I V ) . Jednak duszpasterze p r ó b o w a l i zachęcać m ł o ­ dzież do odwiedzania kościoła. Jak przyjechałyśmy - m ó w i siostra Helena - było jedno dziecko w kościele [...] [chłopiec] z niemiecko - ormiańskiej rodziny. Siedział z babcią. Nie było żadnej procesji i kiedy proboszcz [znalazł] tam na 2 0 O licznych wyjazdach „starych polskich parafian" mówi zarówno siostra Helena (wyw. IV), ks. Adam Ochał i jego gosposia p. Nina (wyw. VII), jak i M . Niezabitowska (wyw. X l i i ) . �164 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA strychu chorągiew, jeszcze w dobrym stanie [powiedział, że] procesja może będzie [...]. Ale jest zdjęcie [...] za pięć lat już była procesja (wyw. I V ) . U r o c z y s t o ś c i r o k u liturgicznego i wszelkie inne tradycyjne n a b o ż e ń s t w a , p r z y w r ó c o n e w Kościele katolickim po rozpadzie Z S R R na jego byłych tery­ toriach, m a j ą szczególne znaczenie w procesie odtwarzania tożsamości. W k a ż ­ d y m numerze biuletynu Polskiego Centrum Edukacyjnego - „ P o l o n i a K a u k a ­ ska" są zdjęcia i liczne wzmianki o obchodach świąt katolickich. „Nauczyciele Szkółki J ę z y k a Polskiego [ . . . ] - czytamy w pierwszym numerze Polonii Kauka­ skiej - postanowili p r z y p o m n i e ć swym uczniom p i ę k n e polskie tradycje [...] K s i ą d z Andrzej Graczyk, znany dzieciom z lekcji religii [...] s p o g l ą d a ł [...] na o d r a d z a j ą c e się nie tylko polskie tradycje, ale i polskie dusze" (Polskie dzieci witają Wielkanoc 1999, s. 16). Z polskich tradycji opisano t a k ż e spotkanie „ o p ł a t k o w e " i , j a s e ł k a " . Świętowanie podtrzymuje etniczną t o ż s a m o ś ć i jedno­ cześnie sięga do dobrej tradycji. Jest przecież i zła tradycja, t a k ż e scalająca etnicznie. D o incydentów etnicznych dochodziło, niestety, w ramach tego samego K o ś c i o ł a t a k ż e w Tbilisi. K a t o l i c y wiedli m i ę d z y s o b ą spory dotyczące m.in. „ p r a w a w ł a s n o ś c i " kościoła na K u k a c h (Chmielecki 1998, s. 322-332). W swojej obszernej pracy dotyczącej gruzińskiego katolicyzmu, ks. T y m o n T . Chmielecki, pisze o tej sprawie tak: „kościół [św. Piotra i P a w ł a - J.D.] nie był jedynie «własnością» P o l a k ó w , lecz p o w s t a ł przy udziale wielonarodowej społeczności katolickiej ówczesnego Tbilisi i przy aktywnym wsparciu gruzińskich k a t o l i k ó w " (Chmielecki 1998, s. 243). 21 W ciągu ostatniego dziesięciolecia kościół katolicki bez p r z e s z k ó d groma­ dzi wiernych na uroczystości r o k u liturgicznego. W ś r ó d nowych parafian u świętych Piotra i P a w ł a jest wielu G r u z i n ó w , O r m i a n , K u r d ó w , Asyryjc z y k ó w , Rosjan i tych wszystkich, k t ó r z y określają się j a k o „rosyjskojęzyczni m i e s z k a ń c y T b i l i s i " . N i e k t ó r z y ludzie dopiero d r o g ą „przez k o ś c i ó ł " od­ najdują swoją t o ż s a m o ś ć etniczną. Bywa też i odwrotne, gdy ludzie naj­ pierw o d n a j d u j ą swoje polskie korzenie, poprzez a k t y w n o ś ć np. w świeckich o ś r o d k a c h polonijnych, a dopiero potem p r z y c h o d z ą do kościoła. Przycho­ d z ą t a k ż e ci, k t ó r z y cenią „ z e w n ę t r z n y " związek świątyni z polskością, do­ strzegają odmienny charakter, na p r z y k ł a d w sposobie bycia wiernych. W cer­ kwi - m ó w i pani M a r i n a - wszyscy przepychają się nawzajem, w kościele lepiej... (wyw. X I I I ) . 22 K s i ą d z A . O c h a ł jest proboszczem od 1995 r. Siostra Helena Ł a b o n a r s k a pracuje tutaj od 1972 r. Oboje zostali poproszeni o udział w życiu polonijnym. I c h opory przed w i ę k s z y m z a a n g a ż o w a n i e m się wynikały z odmiennych ocze­ k i w a ń i celów, jakie przyświecają K o ś c i o ł o w i Katolickiemu i towarzystwu polonijnemu. A l e są t a k ż e inne, prozaiczne względy. Jak m ó w i siostra Helena - u mnie nie m a czasu z a j m o w a ć się swoim narodem. U mnie tyle katechizacji. 2 1 K s . Andrzej Graczyk pracuje w parafii św. Piotra i Pawła od jesieni 1998 r. Ormianie greko-katolicy w stolicy Gruzji pozbawieni są duszpasterza, który sprawowałby liturgię w ich obrządku (Chmielecki 1998 b, s. 323). 2 2 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 165 22 Po drugie nasze zgromadzenie mieszane . My przyjmujemy u nas siostry różnej narodowości. Tak [chciał] nasz założyciel. Żeby żadna nie wyczula w Gruzji, wśród Gruzinek, że ona jest Polka [...] I po drugie, że teraz na katechizacji różnej narodowości ludzie. Ja nigdy nie pytam jakiej narodowości. Tylko żeby on rozumiał. Jest pytany: Gruzin? Rozumiesz po rosyjsku? Jeżeli rozumie to znaczy niech sobie siedzi. A jeżeli już nie rozumie po rosyjsku, to ja wtedy do takiej pani prowadzę, co uczy katechizmu [po gruzińsku - J.D.] [...]. Mnie się zdaje, że jeżeli [miejscowi „ P o l a c y " - J.D.] nie będą rozumieć po polsku, to po rosyjsku będzie można im [katechezę] wytłumaczyć. Jakoś to będzie (wyw. I V ) . K s i ą d z A d a m O c h a ł przyszedł jednak na pierwsze spotkanie polonijne, k t ó r e b y ł o w 1994 r. Właściwie, to go zmusiłam, żeby przyszedł - m ó w i założycielka p o w s t a ł e g o później Stowarzyszenia „ P o l o n i a " , pani M a r i a F i l i n a N a t y m spotkaniu modliliśmy się razem i naprawdę byla dobra atmosfera - wspomina (wyw. V ) . Potem k s i ą d z proboszcz j u ż nie przychodził. Jak sam m ó w i , był zdziwiony, że świeckie zgromadzenie polonijne z g r o m a d z i ł o d u ż o więcej o s ó b niż niedzielna msza święta i comiesięczna msza w j ę z y k u polskim, na k t ó r ą przychodzi o k o ł o 30 wiernych. Reszta „ P o l a k ó w " , jeśli j u ż się pojawia w kościele, to jedynie na W i e l ­ kanoc, czy na B o ż e Narodzenie. Ja tam im zawsze to wygarniałem - m ó w i , śmiejąc się, k s i ą d z A d a m - wszyscy księża z byłego Związku Radzieckiego mówią, że tam gdzie zagubili wiarę, tam i zagubili potem polskość. No, może tutaj się to nie sprawdza teraz, bo w Stowarzyszeniu 200 ludzi, a w kościele ich jest 30—40... nie, nawet tyle nie ma (wyw. V I I ) . Zwyczaj „ p o l s k i e j " mszy został p r z y w r ó c o n y , po k i l k u latach przerwy, na p r o ś b ę grupy parafian, k t ó r y c h zachęcił do tego ks. Jerzy Szymerowski (Chmielecki 1998, s. 325). P r z y c h o d z ą c a na tę mszę świętą garstka „ P o l a k ó w " n a u c z y ł a się śpiewać i o d p o w i a d a ć - m ó w i siostra Helena - ale jak ksiądz kazanie mówi, to nie rozumieją wszystkiego [...] Z czasem dzieci będą przy­ chodzić i lepiej rozumieć jak te babcie, bo u pani Małgorzaty się uczą [języka polskiego] . Wszystko zaczyna się (wyw. I V ) . K o ś c i ó ł św. św. a p o s t o ł ó w Piotra i P a w ł a m a szansę stać się żywym o ś r o d ­ kiem „ p o l o n i j n y m " . W przeszłości ta niewielka świątynia p o m a g a ł a polskiej k o l o n i i z a c h o w a ć poczucie ś w i a d o m o ś c i narodowej. Obecnie jest pomocna w rekonstruowaniu nie tylko życia religijnego, duchowego, ale także tożsamości 2Ar 25 26 2 3 Zgromadzenie Sióstr Służebniczek Jezusa w Eucharystii. Założycielem zakonu był bł. Jerzy Matulewicz. Siostra Helena jest jedyną Polką w tym zgromadzeniu zakonnym, pracującą na terenie Gruzji. Jak sama mówi, pojawiały się inne siostry z Polski, ale nie wytrzymując trudów wracały do kraju. Ks. A. Ochał dopiero potem dowiedział się, że w 1998 r. Stowarzyszenie było już dużo liczniejsze. Ks. J. Szymerowski pracuje na stałe w parafii w Wale, koło Achalciche, w południowej części kraju. W Tbilisi pracował tylko po przyjeździe do Gruzji w 1995 r. Małgorzata M . Pawlak prowadziła lekcje języka polskiego jeszcze przy Stowarzyszeniu „Polonia". W 1998 r. założyła oddzielne Polskie Centrum Edukacyjne. 2 4 2 5 2 6 �166 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA narodowej ( O c h a ł 1999, s. 13). W przyparafialnej grupie „ P o l a k ó w " do o s ó b z a a n g a ż o w a n y c h należy pani Irena K o z ł o w s k a , k t ó r a pragnie założyć dzie­ cięcy polonijny c h ó r k o ś c i e l n y . My - starzy, odchodzimy - m ó w i pani Irena - Młodzi niech mają tego ducha polskiego (wyw. I ) . Z w i ą z k i z kościołem były niekiedy drugim r ó w n o l e g ł y m spoiwem u m a c n i a j ą c y m relacje m i ę d z y l u d ź m i polskiego pochodzenia. Jak m ó w i M . Filina: Moja babcia razem z [...] panią Łopatyńską, chodziły do kościoła razem. No i cała rodzina zaprzyjaźniła się z tej polskości, powiedzmy. Nie wiem nawet czy z polskości, czy z katolickości. W sumie nie wiadomo (wyw. V ) . 27 W projekcie statutu Stowarzyszenia „ P o l o n i a " , utworzonego w 1994 г., gwarantowano m . i n . pomoc w odnajdywaniu k o n t a k t ó w z r o d z i n ą w Polsce, organizowanie w y j a z d ó w do Polski dla młodzieży polskiego pochodzenia (Ustav Sodružestva..., b.d.w., s. 3). Jednak poszukiwania k o n t a k t ó w , zbieranie w i a d o m o ś c i o Polsce na w ł a s n ą rękę oraz p r ó b y utrzymywania, czy odnawia­ nia więzi rodzinnych, trwały od dawna, od kiedy się d a ł o . Pani Brejnakowska m ó w i , że całe życie g a r n ę ł a się do wszystkiego, co polskie: Ja nie mogę powiedzieć - tęsknię, bo tam nie mieszkałam, lecz nostalgia jakaś jest. Bardzo trudno (wyw. I I I ) . N i e k t ó r z y przechowali w pamięci nazwiska k o l e g ó w p o l ­ skiej n a r o d o w o ś c i , jeszcze z czasów szkolnych . M a r i n a Niezabitowska z k o l e ż a n k ą ze szkolnej ławy, p a n i ą C z a p l i ń s k ą , utrzymuje k o n t a k t do dziś. Obie n a l e ż ą do Stowarzyszenia „ P o l o n i a " . Jednak innych „ p o l s k i c h " k o l e g ó w nie spotyka, c h o ć nazwiska, m . i n . M a ł ż y ń s k i e j i Rzeplińskiego, z a c h o w a ł a w p a m i ę c i (wyw. X I I I ) . W radzieckim Tbilisi, poza kościołem św. Piotra i P a w ł a , z „ p o l s k o ś c i ą " m o ż n a się było z e t k n ą ć w Instytucie Literatury Słowiańskiej na T b i l i s k i m Uniwersytecie P a ń s t w o w y m . Zajęcia w Instytucie prowadzone były przez ponad 10 lat przez Giorgoa G r i g o ł o w a (męża członkini Stowarzyszenia „ P o l o n i a " , pani Świetlany K o s z u t ) . K u r s o b e j m o w a ł literaturę p o l s k ą , czeską i b u ł g a r s k ą . Po śmierci G . G r i g o ł o w a przejął (i do dziś prowadzi) w y k ł a d y z literatury słowiańskiej Serioża Hangulian (wyw. I I ) . Lektorat j ę z y k a polskiego prowa­ dzony był m . i n . przez prof. M a r i ę Filinę, M a ł g o r z a t ę M . Pawlak i T a m a r ę Bilińską. Z uniwersyteckich zajęć od lat korzystali nie tylko „Polacy", ale właśnie dla nich te spotkania m o g ł y b y ć momentem u t o ż s a m i e n i a się z polskością. 28 2 9 W radzieckiej Gruzji d o s t ę p n e były niektóre polskie czasopisma, j a k „Szpil­ k i " , „ P r z e k r ó j " , czy „ F i l m " , bo c h o ć „ c a ł a właściwie prasa «kapitalistyczna» z n a j d o w a ł a się na indeksie, [...] [to te tytuły] m o ż n a było swobodnie k u p i ć [...]. Prawie to samo da się powiedzieć o beletrystyce" (Duszenko 1995, s. 164). Pan K o z ł o w s k i wspomina, że w Tbilisi m o ż n a było k u p i ć „ T r y b u n ę L u d u " i „ P a n o - 2 7 Choć jest mężatką nosi nazwisko panieńskie, jak wiele kobiet w Gruzji. Jak tłumaczy ten zwyczaj jedna z kobiet Jesteśmy niezależne [...] (śmiech). Poza tym [...] w sowieckich czasach, tam jakoś liczyło się żeby kobieta byla niezależna (wyw. II). O „geografii polskich nazwisk w Gruzji pisze P. Prześlakiewicz (1999, s. 55-56). W latach pięćdziesiątych. 2 8 2 9 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 167 r a m ę " (wyw X X I ) . I n n i czytywali miesięcznik „ P o l s z a " (wyw. X I I I ) . Jak podaje Igor Sikirycki - w 1959 r. o k o ł o tysiąca pięciuset m i e s z k a ń c ó w Tbilisi prenume­ r o w a ł o stale polskie gazety i czasopisma (Sikirycki 1969, s. 227). D o k o n t a k t ó w z rodakami z kraju d o c h o d z i ł o niekiedy w czasie wakacji: W Gliwicach mam znajomych - m ó w i T . Felkin - Byli w Tbilisi wiele razy. Poznaliśmy się na urlopie nad Morzem Czarnym, niedaleko od Soczi (wyw. X V I I I ) . W kolejnych latach gliwiccy znajomi, odwiedzający często Gruzję, składali wizyty w d o m u pani Felkin, w k o ń c u przyjechali specjalnie na jej zaproszenie. Ona sama jednak nie zdążyła p o j e c h a ć do Polski przed rozpadem Z w i ą z k u Radzieckiego. Potem kryzys ekonomiczny'zaprzepaścił możliwość wyjazdu (tamże). Spotkania z ludźmi o tych samych n a z w i s k a c ^ n a l e ż a ł y natomiast do szczególnie w a ż n y c h i b u d u j ą c y c h , bo w pewnym stopniu wypełniały lukę po zerwanych więzach rodzinnych. Gdy w latach trzydziestych panu Brejnakowskiemu poradzili p r z e r w a ć k o r e s p o n d e n c j ę z r o d z i n ą w Polsce, listy wracały do nadawcy. W kra­ j u zrozumieli dlaczego tak się działo, c h o ć jego m a t k a jeszcze przez j a k i ś czas pisała na adres tbiliskich s ą s i a d ó w - Odpowiedzcie, gdzie Stanisław z ro­ dziną?! (wyw. I I I ) . Po latach L i u b o w - c ó r k a pana Brejnakowskiego, j u ż j a k o Kadejszwili, p o z n a ł a w Wilnie m ł o d e m a ł ż e ń s t w o , W a n d ę i M a r k a Brejnakowskich: Nie takie bliskie pokrewieństwo ale... Oni byli u nas [...] Mieszkają w Warszawie. Piszemy do siebie (wyw. I I I ) . Ojciec pani K w i t e k u t r z y m y w a ł k o n t a k t y z r o d z i n ą w Polsce i do k o ń c a życia m i a ł nadzieję, że uda m u się p o j e c h a ć do kraju. D o swojej córki m a w i a ł : Reginoczka, no jak, pojedziesz do Polski? Z m a r ł w 1961 r. na z a w a ł serca, a zaraz potem zaczęli d a w a ć pozwole­ nia na wyjazdy - żali się pani Regina. Wspomina ojca, k t ó r y po w i e l o k r o ć ubiegał się o pozwolenie na wyjazd. A potem, oczywiście, ja sama marzyłam... nawet teraz marzę, tą ziemię zobaczyć, gdzie urodził się tata (wyw. XVT). W 1994 г., w u d o s t ę p n i o n e j sali uniwersyteckiej, s p o t k a ł a się stuosobowa grupa m i e s z k a ń c ó w Tbilisi, w ś r ó d k t ó r y c h byli t a k ż e liczni potomkowie Pola­ k ó w . Nie tylko członkowie powstałego później Stowarzyszenia P o l a k ó w w G r u ­ zji, ale k a ż d y , kto po prostu przyszedł na to zebranie, mówił, ze dawno nie było takiej atmosfery romantycznej, jaką [stworzyli] ci Polacy (wyw. V ) . W ciągu n a s t ę p n y c h miesięcy zawiązał się komitet założycielski „ P o l o n i i " . Najbardziej w ó w c z a s z a a n g a ż o w a n ą o s o b ą była pani M a r i a Filina, prawnuczka p o w s t a ń c a 1863 г., a wnuczka Polki z K i j o w a , k t ó r a przyjechała t u w 1909 r o k u , tutaj wyszła za m ą ż i p o z o s t a ł a do k o ń c a życia ( W o ź n i a k 1996, s. 52; w y w . V ) . Pani Filina była założycielką i prezesem zarejestrowanego w lutym 1995 r. Stowarzy­ szenia P o l a k ó w w Gruzji „ P o l o n i a " . J u ż w latach siedemdziesiątych na ł a m a c h gruzińskiej prasy, a r t y k u ł e m „Polskie drogi na gruzińskiej ziemi", r o z p o c z ę ł a propagowanie polskiej kultury w Gruzji. W latach dziewięćdziesiątych była j e d n ą z c z o ł o w y c h organizatorek pomocy dla o s ó b polskiego pochodzenia w Gruzji, zwłaszcza w Tbilisi, gdzie - j a k p o d k r e ś l a z d u m ą , żyją p o t o m k o w i e polskich zesłańców i polskiej szlachty (Filina 1995 b, s. 8-9). Z n a c z n ą część Stowarzyszenia „ P o l o n i a " stanowili od samego p o c z ą t k u ludzie w p o d e s z ł y m wieku. T o określiło najpilniejsze potrzeby. W 1997 r. �168 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Stowarzyszenie o b e j m o w a ł o 700 o s ó b . Emeryci potrzebowali pomocy materia­ lnej i medycznej, ale j e d n o c z e ś n i e przychodzili i deklarowali g o t o w o ś ć służenia Polsce (Filina 1995 b, s. 9). Zaledwie kilkudziesięciu c z ł o n k ó w Stowarzyszenia nie m a wyższego wykształcenia. Reszta - wylicza M . Filina - to „ p r o f e s o r o ­ wie, lekarze, inżynierowie, architekci, artyści, malarze, nauczyciele... N i k o m u dziś niepotrzebna kategoria [...] n ę d z a r z y " (Filina 1995 b, s. 8). D o d a t k o w o prawie n i k t z nich nie m a krewnych na wsi, a to oznacza odcięcie od źródeł żywności. Pani M a r i a (i k i l k a w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z n i ą kobiet) jest - c h c ą c nie c h c ą c - „ s p o w i e d n i k i e m " tych, k t ó r z y p r z y c h o d z ą c do niej, j a k o miejsco­ wej P o l k i , w y k ł a d a j ą historie swojego życia. K ł o p o t y materialne, zdrowotne i stany depresyjne d o t y k a j ą właściwie wszystkich (tamże). O Polonii tbiliskiej M . F i l i n a m ó w i specyficznym językiem. W s p o m n i a ł a m j u ż o p o d k r e ś l a n i u tułaczej i męczeńskiej przeszłości. D o tego dochodzi ostat­ nio „ b e z d o m n o ś ć duchowa", s a m o t n o ś ć i b e z r a d n o ś ć wobec p r o b l e m ó w ma­ terialnych. L i d e r o m organizacji polonijnej nie s p o s ó b p o z o s t a ć o b o j ę t n y m na los tych ludzi. Szefowa Stowarzyszenia przyjęła jednak zasady pewnej „ g r y " , k t ó r a o d k r y w a „ m e c h a n i z m mitycznego p o w r o t u do pierwotnej bezwarunk o w o ś c i " (Burszta 1996, s. 90-91). „ P o t o c z n e koncepcje narodu [...] zależą od m o m e n t u historycznego, tradycji i aktualnej sytuacji danej zbiorowości narodowej, p o z i o m u jej oświaty i postaw etycznych. W rozumieniu potocz­ n y m dominuje jednak ujmowanie narodu j a k o zjawiska naturalnego [ . . . ] " ( K ł o s k o w s k a 1996, s. 15). P o m i ę d z y s ł o w a m i listów i a r t y k u ł ó w M . Filiny, publikowanych od lutego 1995 r. na ł a m a c h Biuletynu Stowarzyszenia Wspól­ nota Polska (dalej BSWP), kryje się w y k ł a d n i a p r a w d odwiecznych i praw­ dziwego p o r z ą d k u świata (Burszta 1996, s. 90-91). P r o ś b y o wsparcie mate­ rialne i słowa wdzięczności za o t r z y m a n ą pomoc pisane są tonem dramatycz­ n y m , ale taka też była (i p o z o s t a ł a ) sytuacja ekonomiczna Gruzji. „ N a s z a druga ojczyzna - pisze pani M a r i a - p r z e ż y w a niezwykle ciężki kryzys p o l i ­ tyczny i gospodarczy [...] p r z e m y s ł [jest] zniszczony [...] masowe bezrobocie [...] panuje prawdziwy głód [...] najtragiczniejsza jest sytuacja dzieci i o s ó b star­ szych [...] C a ł a ta sytuacja i brak perspektyw na najbliższą przyszłość zmusza nas, by zwrócić się do Was, naszych dalekich braci wspólnej krwi, z p r o ś b ą 0 pomoc w dowolnej f o r m i e " (Filina 1995 a, s. 6). L u d z i , k t ó r z y p o d e j m u j ą d r o g ę mitycznego p o w r o t u Wojciech Burszta n a z w a ł „ m a g a m i " (Burszta 1996, s. 90). W s t ę p u j ą oni na scenę w y d a r z e ń , gdy w sytuacji obiektywnego lub subiektywnego zagrożenia w s p ó l n o t a potrzebuje nowego zadomowienia. By d o k o n a ć tego p o w r o t u do bezpiecznego miejsca 1 czasu, magowie sięgają do wzorca pozaczasowego, do m i t u . „ M e c h a n i z m p o w r o t u do pierwotnej b e z w a r u n k o w o ś c i " zamienia historię w n a t u r ę , pokazu­ je j a k w soczewce w s p ó l n o t ę w jej formie jeszcze nie podzielonej z „cegiełkami ś w i a t a w a r t o ś c i n a r o d o w y c h " (Burszta 1996, s. 90). R o k 1995 był p r z e ł o m o w y - pisze M . F i l i n a - bo gruzińscy „ P o l a c y " „ w k o ń c u m o g l i się z j e d n o c z y ć " 30 3 0 Podkreślenie J.D. �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 169 (Filina 1995 b, s. 8). O uczuciach żywionych do praojczyzny M . F i l i n a pisze używając s f o r m u ł o w a ń n a r z u c a j ą c y c h rozumienie narodu j a k o rzeczywistości istniejącej naturalnie. T ę s k n o t a do Polski „żyje we k r w i " , „zew k r w i jest bardzo silny" (Filina 1998 b, s. 8). Świadectwem tej siły jest m . i n . to, że m i m o słabej znajomości j ę z y k a pragnienie polskiej lektury nie z a m a r ł o (Filina 1995 b, s. 9). D z i ę k u j ą c za otrzymane dary z Polski m ó w i , że jest to „dzielenie się d u s z ą " (Filina 1996, s. 6). W k i l k u gruzińskich wsiach, k t ó r e odwiedzała, żyją miesz­ k a ń c a c h polskiego pochodzenia. Niewiele, lub zgoła nic o Polsce nie w i e d z ą - w przeciwieństwie do tbiliskiego ś r o d o w i s k a , k t ó r e m u dziś nie brakuje o ś r o d k ó w polonijnych, ani nauczycieli j ę z y k a polskiego . O tych ludziach na prowincji m ó w i się jednak „ p o l s k a krew". C h ł o p i byli uradowani - zapewnia M . F i l i n a - że o nich p a m i ę t a m y (Filina 1995 b, s. 8). „ P a m i ę t a n i e " z a k ł a d a przecież, że istnieje w ich ś w i a d o m o ś c i j a k i ś p u n k t odniesienia do wcześniejszej w s p ó l n o t y . W ich o g r ó d k a c h k w i t n ą polskie kwiaty - „ j a k o p a m i ę ć genetycz­ n a " - żartuje (?) autorka a r t y k u ł u , jeszcze raz p o w r a c a j ą c do w ą t k u więzi w s p ó l n o t o w e j , k t ó r e j istnienie m a m o b i l i z o w a ć do działania wszystkich roda­ k ó w , t a k ż e tych w Polsce. D o nich przecież kierowane są p r o ś b y na ł a m a c h BSWP. „ E . Casirer w y p o w i a d a j ą c się na temat rozwoju m o w y ludzkiej stwier­ dzał, że w historii kultury słowo spełniało dwie o d r ę b n e funkcje; określił je j a k o semantyczne i magiczne użycie s ł o w a " (Burszta 1996, s. 48). T o ostatnie zastosowanie nie jest p r e h i s t o r i ą języka, m o w a spełnia tę funkcję t a k ż e w s p ó ł ­ cześnie. Podstawowym n a r z ę d z i e m „ m a g ó w " jest język. A Polska dla gruziń­ skiej Polonii - pisze szefowa tbiliskiego Stowarzyszenia - to „więcej niż ojczyzna, to marzenie o raju [...] przez p a m i ę ć p r z o d k ó w . T o też jest prawdziwa Polska" (Filina 1998 b, s. 9). Nie m a t u miejsca na ż a d n ą dyskusję. Jednak pani F i l i n a dystansuje się niekiedy do swoich wypowiedzi i jednocześnie do swojej (zatem świadomej?) r o l i „ m a g a " , m ó w i ą c : Jasne, że [Polska to - J.D.] inny świat. Ale raj?! To wykluczone ( ś m i e c h ) (wyw. V ) . „ M a g o w i e " są odpowie­ dzialni za poruszenie całego mechanizmu p o w r o t u do mitycznej praojczyzny, do raju. M o g ą stać się t a k ż e „ o f i a r a m i " swego p o w o ł a n i a , j a k m ó w i jedna z lekarek: Jest oczywiście taka kategoria ludzi [wśród c z ł o n k ó w Stowarzyszenia, J . D ] , którzy uważają, że my musimy to zrobić [tzn. p o m a g a ć , J.D.]. Dlaczego? Tego nie rozumiem. Ale oni tak myślą, że my jesteśmy zobowiązani. Skoro ona Polka, a on Polak, to znaczy Polska powinna o nim myśleć (śmiech!); (wyw. V ) . 3 1 32 33 Celem Stowarzyszenia „ P o l o n i a " „jest umacnianie i rozwijanie wieloaspek­ towych z w i ą z k ó w m i ę d z y Polakami żyjącymi w Gruzji, w Polsce i gdziekolwiek na świecie, okazywanie wszechstronnej pomocy Polakom w Gruzji i zaspo­ kojenie ich r ó ż n o r o d n y c h potrzeb (kulturalnych, naukowych, ekonomicznych, 3 1 Ludzie na prowincji, nie tylko polskiego pochodzenia, posługują się głównie gruzińskim, z rzadka znają rosyjski. 32 w 1 pracowały w Tbilisi trzy nauczycielki języka polskiego. M . Filina była jedną z niewielu osób tbiliskiej Polonii, utrzymujących stały, bezpośredni kontakt z Polską. r 3 3 �170 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Fot. J. Doboszyńska Rye. 1. Przygotowanie do otwarcia Polskiego Centrum Edukacyjnego w Tbilisi. Trzecia z prawej założycielka ośrodka - Małgorzata Monika Pawlak, czwarty z lewej - pan Mikołaj Kozłowski, jego syn - drugi z lewej edukacyjnych i i n n y c h ) " (Ustav Sodružestva..., b.d.w., s. 2). Potrzeby medyczne były najpilniejsze. B r a k i edukacyjne z a s p o k a j a ć m i a ł kurs j ę z y k a polskiego prowadzony przez p a n i ą Ałłę S a d o w s k ą - A l i o c h i n ę i byłą s t u d e n t k ę prof. M a r i i F i l i n y , M a ł g o r z a t ę M o n i k ę Pawlak-Szaraszenidze. Pani Pawlak jest d r u g ą w a ż n ą p o s t a c i ą ś r o d o w i s k a polonijnego w Tbilisi. W Gruzji znalazła się w 1983 г., jeszcze jako studentka warszawskiej polonistyki. W Tbilisi „ d a ł a się p o n i e ś ć głosowi serca", wyszła za m ą ż i została w Gruzji (Pawlak, 1997 s. 5). J a k ą p o s t a w ę reprezentuje pani M a ł g o r z a t a ? Bycie żoną Gruzina, to niełatwa sprawa, m ó w i ł a p a t r z ą c na zegarek, b ę d ą c j u ż mocno s p ó ź n i o n a do d o m u . W rozmowach z nami p o w t a r z a ł a , żebyśmy u w a ż a ł y na zaloty gruzińskich chłopców i nie daly się nimi zwieść . Polskę wspomina zawsze z rozrzewnieniem i o d w i e d z a j ą dość często. Idziesz w Warszawie ulicą, a wszyscy mają takie jasne włosy i niebieskie oczy! M o n i k a Pawlak jest w y s o k ą , j a s n ą b l o n d y n k ą , zatem na ulicy w Tbilisi nigdy nie pozostaje n i e z a u w a ż o n a . Często dystansuje się od tutejszego ś r o d o w i s k a , a wtedy - m ó w i ą c „ u nas" - m a na myśli rodzinne Podlasie, gdzie j u ż u p a t r z y ł a sobie „ p o l a n k ę na w i e c z n o ś ć " . Zostawiając sentymenty na boku działa niezwykle energicznie i chyba głównie za to jest ceniona przez w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . To bardzo bojowa kobieta - m ó w i ą 34 35 3 4 Pani A. Sadowska-Aliochina zmarła w 1997 r. (Filina, 1998 a, s. 7). Niestety, mimo zabiegów nie udało się przeprowadzić wywiadu z panią Pawlak. Wszystkie przytaczane wypowiedzi (jeśli nie stoi za nimi przypis bibliograficzny) pochodzą z notatek. 3 5 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 171 (wyw. X X I ) . D z i ę k i jej przedsiębiorczości p o w s t a ł w 1998 r. w Tbilisi n o w y o ś r o d e k polonijny - Polskie Centrum Edukacyjne (PCE). Oficjalne otwarcie p l a c ó w k i o d b y ł o się 2 p a ź d z i e r n i k a 1998 r. R o k później szkółka polskiego przy PCE liczyła ponad 120 u c z n i ó w w wieku szkolnym i 45 o s ó b d o r o s ł y c h . Nauczycielkami, p r ó c z pani Pawlak, są dwie absolwentki tbiliskiego uniwersyte­ tu: Irena Kaczarowa-Keskiull i L i i i Somchiszwili-Sobolewska. W programie zajęć PCE jest historia, geografia Polski i religia. „Uczniowie m a j ą też m o ż n o ś ć p o z n a ć bogate tradycje polskie, a co najważniejsze o d c z u w a ć s w ą więź z ojczyzną Sienkiewicza, Chopina, Mickiewicza" (Otwarcie szkoły... 1999, s. 14). Pierwsza wzmianka w BSWP o Centrum M o n i k i Pawlak p o j a w i ł a się w p a ź d z i e r n i k u 1998 r. K r ó t k i tekst o koloniach dzieci tbiliskich w Jaśle napisany jest r ó w n i e ż w duchu „ m i t y c z n e g o p o w r o t u " : Wskrzeszając ducha polskości w tych dzieciach - pisze pani Pawlak - „oddaje [się] dług wobec tych, k t ó r z y żyjąc na zesłaniu i u m i e r a j ą c w obcej ziemi płacili najwyższą cenę za w a l k ę o w o l n o ś ć P o l s k i " (Pawlak 1998, s. 21). Ż e b y u w y p u k l i ć rolę PCE, i n a d a ć gruzińskiej Polonii wyrazistości, wiele spraw jest w wypowiedziach M . Pawlak upraszczanych, a zawiłe historie rodzin polskiego pochodzenia przedstawiane są w c z a r n o - b i a ł y m schemacie. „ D o p i e r o od niedawna - m ó w i w j e d n y m z pierwszych swoich w y w i a d ó w M . Pawlak - m o ż n a p r z y z n a w a ć się do swojej p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej. Dawniej, wszystkim Polakom w Gruzji, do d o k u m e n t ó w wpisywano « R o s j a n i n » [...] C h o ć k i m jesteśmy wiedzieliśmy zawsze [...] Polacy są rozsiani po całej Gruzji. M i m o iż są tam j u ż od p ó ł t o r a wieku, to do dziś ich gruzińscy sąsiedzi na prowincji m ó w i ą o nas «priszelcy». Język polski z a n i k a ł ze strachu przed p r z e ś l a d o w a n i a m i , a polskości wyrzekano się ś w i a d o m i e " (Pawlak 1997, s. 5). I dodaje gdzie indziej: „ T r z e b a jednak przeżyć t o wszystko, by zrozumieć co znaczy Centrum dla ludzi p o w r a c a j ą c y c h po latach do utraconej p o l s k o ś c i " (Otwarcie szkoły... 1999, s. 14). Dzięki PCE tbiliscy „ P o l a c y " rzeczywiście m a j ą m o ż l i w o ś ć s p o t y k a ć się przy r ó ż n y c h okazjach, t a k ż e rocznic narodowych - 3 maja i 11 listopada. Pani M a ł g o r z a t a w p r o w a d z i ł a n i e k t ó r e świąteczne zwyczaje, wcześniej w Tbilisi nieznane albo zapomniane, j a k przygotowywanie święconki, czy dzielenie się jajkiem. Podtrzy­ muje też tradycje wigilijne. Właściwie nie ukrywa, że „ s p r o w a d z i ł a na p o l o n i j n ą d r o g ę " k i l k a , zwłaszcza m ł o d y c h , o s ó b . J e d n ą z nich jest nauczycielka j ę z y k a polskiego w PCE, L i i i Somchiszwili-Sobolewska , k t ó r a tak m ó w i o p o c z ą t ­ kach swoich k o n t a k t ó w z polskością: Byliśmy na drugim roku filologii i byly dwa języki [do wyboru - J.D.] polski i czeski. Pani Monika powiedziała, że skoro nazywam się Sobolewska, to muszę uczyć się polskiego (wyw. I X ) . Podobnie ukierunkowane są dzieci w PCE, w ś r ó d k t ó r y c h pani Pawlak cieszy się d u ż y m autorytetem. B ę d ą c w stałym kontakcie ze swoją r o d z i n ą i przyjaciółmi w kraju jest ona w Tbilisi o s o b ą o p i n i o t w ó r c z ą jeśli chodzi o „ s t a n d a r d y " współczesne­ go życia w Polsce. „ W utartej opinii - pisze A . Finkielkraut - należy widzieć [...] glebę, k t ó r ą się k a r m i myśl, zarzewie, ź r ó d ł o i m a t r y c ę myślenia [ . . . ] " 36 Sobolewska, to nazwisko panieńskie jej matki. �172 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA (Finkielkraut 1992, s. 15). „ U c z u c i a rozdarcie nie miewam/nie ginę w głębinie nieszczęścia" - pisze w wierszu z 1999 r. jeden z tbiliskich p o e t ó w (Chudziński 1999, s. 17). Zatem cel mitycznego p o w r o t u , za k t ó r y o d p o w i e d z i a l n o ś ć bierze r ó w n i e ż M . Pawlak, został w j a k i m ś stopniu osiągnięty? W 1999 r. u k a z a ł się pierwszy numer biuletynu PCE Kaukaska Polonia. Jest to pismo wydawane jednocześnie w polskiej i rosyjskiej wersji językowej, adresowane do polskiej w s p ó l n o t y na Zakaukaziu. Pismo j u ż o d pierwszych stron o d w o ł u j e się do symboli. N a o k ł a d c e pierwszego numeru - zarys Gruzji z flagą Polski u m i e s z c z o n ą przy nazwach dwunastu większych miast Gruzji. Symetrycznie w z g l ę d e m mapy rozrysowano O r ł a w koronie i „ C i o ł k a " Ponia­ towskich otoczonego czterema polami, na k t ó r y c h są dwa białe Orły i dwie Pogonie. C a ł o ś ć z w i e ń c z o n a jest k o r o n ą (jest to herb p a ń s t w a z czasów ostat­ niego k r ó l a P o l s k i ) . O d w o ł u j ą c się do symboliki I Rzeczypospolitej, t w ó r c y pisma d o w o d z ą implicite, że n a r ó d jest pojęciem pozaczasowym i ponadgeograficznym, jest „ m i t y c z n y m zatrzymaniem w czasie narodowej esencji", k t ó r e j sens nie jest o k r e ś l a n y j a k o p r a w i d ł o w o ś ć konwencjonalna, lecz natu­ ralna. „ M i t y c z n e j ą d r o k a ż d e g o narodu znajduje swój wyraz w narodowych symbolach, nacjonalistycznej poezji, muzyce, a t a k ż e utrwalonych j ę z y k o w y c h metaforach" (Burszta 1996, s. 88-89). U kresu Z S R R generacja p o z o s t a ł a p o emigrantach, zesłańcach i u c h o d ź c a c h polskich s t a n o w i ł a z b i o r o w o ś ć rozpoz­ n a w a l n ą głównie przez sentymenty, wynikające z tradycji historycznej i świa­ d o m o ś c i w s p ó l n e g o pochodzenia. Programowa asymilacja za czasów carskich, a n a s t ę p n i e programowa sowietyzacja przyczyniły się do przyjmowania wzo­ r ó w rosyjskich i radzieckich, a jednocześnie do selekcji i zmiany znaczenia e l e m e n t ó w k u l t u r y polskiej (Posern-Zieliński 1982, s. 66). Babcia - A n t o n i n a K r a w c z y ń s k a , m ó w i pani Koszut, zawsze bardzo lubiła robić mazurki [...] i ja od niej przejęłam. Też robię w domu... jeśli bym wiedziała wcześniej, że przyj­ dziecie zrobiłabym wam mazurek. Kiedy babcia robiła mazurki? - pytamy. Na Nowy Rok - odpowiada pani Koszut (wyw. I I ) . 3 7 38 P o w r ó t do p o l s k o ś c i m a p o l e g a ć na zbieraniu ocalałych symboli, wczyty­ w a n i u się w nie i nadawaniu i m nowych znaczeń. Mieszkający w Tbilisi p o t o m k o w i e P o l a k ó w chcą jednak p o w r a c a ć do starych znaczeń, dlatego że znany i m stereotyp k a ż e u t o ż s a m i a ć Polaka z k u l t u r ą w y s o k ą . Inaczej jest w przypadku Polonii w Stanach Zjednoczonych. Opisując z a a n g a ż o w a n i e etniczne trzeciej generacji Polonii a m e r y k a ń s k i e j , Aleksander Posern-Zieliński zwraca u w a g ę , że poszukiwanie nowych treści w dziedzictwie p r z o d k ó w z w i ą z a n e jest z chęcią zerwania z negatywnym stereotypem polonijnego getta, kojarzonego z prostactwem i zacofaniem (Posern-Zieliński 1982, s. 218). Symbol, j a k w i a d o m o , m a żywą i tajemniczą n a t u r ę , a proces jego interpre- 3 7 Fragment wiersza „Scherzo". Rodzina mieszkającego w południowej Gruzji Nodara Poniatowskiego jest członkiem Związku „Polonia", a od 1998 r. powołała do istnienia Związek Polaków Gruzji Południowej (Prześlakiewicz 1999). 3 8 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 173 tacji jest n i e s k o ń c z o n y . W biuletynie Kaukaska Polonia widzimy na zdjęciach dzieci t a ń c z ą c e poloneza w czasie spektaklu pt. „Bal w Tuchanowiczach" . N a stronach p o ś w i ę c o n y c h znanym Polakom przedstawiony jest a r t y k u ł 0 A d a m i e Mickiewiczu, k t ó r e g o nazwisko do dziś nosi jedna z mieszkających w Tbilisi rodzin. Wiele innych, symbolicznych dla polskiej historii nazwisk p o j a w i ł o się na liście c z ł o n k ó w z a r ó w n o „ P o l o n i i " , j a k i PCE. Są w ś r ó d nich: Sienkiewicz, Orzeszko, Kosowski-Kościuszko, Rodziewicz, matka jednej z człon­ k i ń n a z y w a ł a się P i ł s u d s k a (Filina 1995 b, s. 8). M i k o ł a j K o z ł o w s k i , historyk - amator, działacz Stowarzyszenia „ P o l o n i a " i PCE interesuje się spuścizną, k t ó r ą zostawili po sobie Polacy. Jak m ó w i - chciałby zgłębić, co stworzyli 39 1 przynieśli ze sobą do Gruzji Polacy na przestrzeni wieków, jak przeplata się historia Polski z historią Gruzji (wyw. X X I ) . W e d ł u g pana Kozłowskiego, bardzo w a ż n e jest przypominanie o tych Polakach, k t ó r z y mieli swój w k ł a d , m i ę d z y i n n y m i w r o z w ó j architektury w Gruzji, bo wszyscy ci ludzie byli bardzo wykształceni - mówi pan M i k o ł a j - byli przykładem, wzorem. Oni byli twórcami (wyw. X X I ) . Pan K o z ł o w s k i chciałby też, żeby k o n s e k w e n c j ą działalności polonijnej było nawiązanie stałej, bezpośredniej łączności z Polską. Żeby Polska strona mogła oprzeć się na Polakach, którzy mieszkają tutaj [...] A dla samych tutejszych Polaków najważniejsze jest, żeby przywrócić polskość (wyw. X I I ) , co m a p o l e g a ć przede wszystkim na nauce języka, by za jego p o ś r e d n i c t w e m n a b r a ć zrozumienia dla kultury polskiej i m i e ć w niej większy udział (Posern-Zieliński 1982, s. 54). D l a zdecydowanej części tbiliskiej „ P o l o n i i " językiem rodzinnym jest bowiem rosyjski. Co ja poradzę, że mnie tak wyuczyli rosyjskiego - żali się pani Brejnakowska (wyw. I I I ) . Ze znajomością polskiego jest bardzo s ł a b o , jednak d u ż y potencjał intelektualny dzieci - pisze M . Filina - budzi nadzieję na przyszłość (Filina 1998b, s. 9). D o r o ś l i , w większości nie znający polskiego, t a k ż e zaczęli się go uczyć. W Tbilisi istnieje jeszcze k i l k a innych u g r u p o w a ń polonijnych, p r ó c z Sto­ warzyszenia „ P o l o n i a " i PCE. W maju 1999 r. p o w s t a ł w s p ó ł p r a c u j ą c y z PCE i p a r a f i ą św. Piotra i P a w ł a - D o m Polski, ś w i a d o m i e nawiązujący do ist­ niejącej w latach 1906-1917 organizacji o tej samej nazwie. D o m Polski skupia 70 polskich rodzin (Po stu latach... 1999, s. 18). P r z e w o d n i c z ą c y m jego za­ r z ą d u jest pan A n a t o l K a ź b i e l e w s k i , k t ó r y w 1992 r. w s p ó ł o r g a n i z o w a ł z Aleksandrem Rusieckim d o ś ć elitarny K l u b G r u z i n ó w polskiego pochodze­ nia szlacheckiego ( W o ź n i a k 1996, s. 51). Pan Kaźbielewski uważa się za szlach­ cica - m ó w i ą ludzie, k t ó r z y się z n i m zetknęli (wyw. X I I I ) . Jak nam t ł u m a c z o ­ no, K l u b pana Rusieckiego wyłonił się z działającego przy D o m u Słowiańskim K l u b u Szlacheckiego (wyw. V ) . 40 J e d n ą z pierwszych imprez kulturalnych PCE była, odnotowana t a k ż e na ł a m a c h BSWP, wystawa malarstwa polskiego (Borawski 1999, s. 12). 3 9 Spektakl autorstwa B. Jedynak, redaktora kwartalnika Rota (Polonia Kaukaska 1999, s. 15). W wywiadzie z panem A. Kaźbielewskim stosowałam inną, zdawało mi się akceptowaną przez mojego rozmówcę pisownię jego nazwiska: Kazbilewski. 4 0 �174 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA M i ł o ś n i k ó w polskiej m u z y k i klasycznej zebrała natomiast w o k ó ł siebie, dzia­ łająca w PCE, pani M a r i n a Niezabitowska (Wieczór Chopina w PCE 1999, s. 17). W marcu 1999 r. c z ł o n k o w i e k o ł a wystąpili z koncertem chopinowskim. Podobnie z o s t a ł a uczczona w p a ź d z i e r n i k u tegoż r o k u 150 rocznica śmierci k o m p o z y t o r a ( K r o n i k a życia polonijnego 1999, s. 17). Z drugiego numeru Polonii Kaukaskiej dowiadujemy się t a k ż e o powstaniu przy PCE O d d z i a ł u W s p ó ł p r a c y Kulturalno-Artystycznej M i ę d z y P o l s k ą a G r u z j ą (tamże). Biorąc p o d u w a g ę większe z a a n g a ż o w a n i e ś r o d o w i s k a w działalność kulturalnoo ś w i a t o w a niż religijną, m o ż n a p r z y w o ł a ć to, co powiedziano w obronie tzw. „ m s z y p ó ł k o w y c h " w Stanach Zjednoczonych: „ W i ę k s z o ś ć tego, co w y r a ż a « m u z y k a etniczna» m a bardziej modlitewny charakter, niż wiele m e a n d r ó w duchowych spotykanych w muzyce w s p ó ł c z e s n e j " (Rokicki, 1994, s. 379). Jak inaczej, niż przez mistyczno-religijny o d b i ó r muzyki, w y t ł u m a c z y ć to, że w czasie jednej z wizyt u pani M . Niezabitowskiej, gdy gospodyni z p e ł n ą p a s j ą z a g r a ł a nam poloneza Chopina, m u s i a ł a go zaraz p r z e r w a ć z p o w o d u wielkiego wzruszenia. O Polsce, w której była pierwszy raz dopiero w 1999 r. pani M a r i n a w y r a ż a się z wielką t ę s k n o t ą . - O d dzieciństwa wszystko co było polskie w jej rodzinie zbierało się w niej - m ó w i (wyw. X I I I ) . Dlatego sama, m a j ą c j u ż w n u k i , p o s t a n o w i ł a n a u c z y ć się j ę z y k a polskiego: Jeśli ja nie przywróciłabym [języka] to po mnie kto? A tak, teraz wnuczek już uczy się. M . Niezabitowska (po m ę ż u jest - Gzijadze, lecz nosi nazwisko panieńskie) nie m a braci i dlatego chciałaby za z g o d ą w n u k a p r z e k a z a ć m u swoje p a n i e ń s k i e nazwisko: Bo tam daleko [jest] moja historyczna ojczyzna i o niej ja zawsze myślę i pamiętam, tak? Jakie wysokie słowa? To nie ja, to moja dusza [...] Ja mówię, że jeśli ja nie zdążę przed śmiercią pojechać do Polski, to po śmierci moja dusza [tam] poleci (wyw. X I I I ) . 41 P a m i ę ć m o ż e w y r a ż a ć się w micie i historii, ale t a k ż e w nostalgii (Sikora 1994, s. 113). Sam wyraz nostalgia pochodzi z j ę z y k a n o w o ł a c i ń s k i e g o : nostos o z n a c z a ł o p o w r ó t , algos - cierpienie. Pierwotny jego sens oznaczał silne prag­ nienie ujrzenia ojczyzny „ U c z u c i e nostalgii - pisze W . Burszta - o d n o s i ł o b y się zatem do czegoś, co było i jest w nas samych, ale czego zewnętrzne atrybuty nie są w danej chwili d o s t ę p n e " (Burszta 1996, s. 97). W czasie m o i c h b a d a ń w T b i l i s i o d n i o s ł a m w r a ż e n i e , że po 1991 r o k u poruszyły się wszystkie po­ wstrzymywane przez system sowiecki mechanizmy pamięci, „ K a ż d y rodzaj pamięci modyfikuje i przekształca doświadczenie, raczej destyluje przeszłość niż 4 2 4 1 W „ruch półkowy" (w którego ramach w latach siedemdziesiątych pojawiły się również i „msze półkowe") zaangażowani są głównie ludzie z trzeciej i czwartej generacji potomków chłopskiej fali imigracyjnej z końca X I X i pierwszych dziesięcioleci X X w. Przedstawicielami „pozornej kultury Poloneza" są emigranci powojenni większość inteligencji polonijnej. Stanowią oni opozycję w stosunku do „rzeczywistej kultury polki" (Rokicki 1994, s. 371-372). Od dawna nostalgia „rozpleniła swój sens" - pisze W. Burszta - Utraciła charakter jed­ nostkowy, zaczęła obejmować całe grupy, pokolenia ludzi i nie chodzi tu o generacje wewnątrz jednego społeczeństwa lecz „formację w wymiarze globalnym". Nostalgia stała się także pożądaną wartością, modą, retro (Burszta 1996, s. 97). 4 2 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 175 o d z w i e r c i e d l a j ą b e z p o ś r e d n i o " - pisał D a v i d Lowenthal (cyt. za: Sikora 1994, s. 113). O ile bardziej jest to prawdziwe wobec tych „ m e c h a n i z m ó w " , k t ó r e poszły w ruch z o g r o m n ą szybkością n a d r a b i a j ą c wieloletnie zaległości. M o c n o przetrzebione zostały przez ostatnie dziesięciolecia zbiory słów i p r z e d m i o t ó w . Te, k t ó r e ocalały, j a k prawdziwe talizmany p r z y n o s z ą szczęście, c h r o n i ą od złej przygody kompletnego zagubienia. Reiner M a r i a Rilke pisał: To co w nas śpi, czuwa w rzeczach, z nich śledzą nas pociemniałe oczy i długo towarzyszą naszym gestom: gdy rzeczy trwają, my szukamy trwania. (Nocą 2 grudnia 1899; Rilke 1976, s. 10). W p r ó b a c h odnajdywania się w „ p o r a d z i e c k i e j " rzeczywistości p o m a g a j ą z a p a m i ę t a n e nazwy miejscowości, z k t ó r y c h pochodzili przodkowie: Z a m o ś ć , Siłowierzba, Tuchlin, Białystok, K r a k ó w , Warszawa. Brańszczyk? To chyba gdzieś koło Krakowa? - pyta pani Brejnakowska. M ó w i m y , że to na wschodzie Polski. Odnajdujemy na mapie Podlasie. T o tam. Wzruszona przypomina sobie j a k ojciec chwalił u r o d ę rodzinnych okolic. Razem z nazwami miejscowości, rzucane są - j a k stare miedziaki - nazwiska znanych, a bezpotomnie w y m a r ł y c h r o d ó w . Wspominani są ludzie, k t ó r z y stąd wyjechali i słuch po nich zaginął. Pytano nas, czy b r z m i ą po polsku nazwiska do dzisiaj u ż y w a n e : Felkin, to polskie nazwisko? . Z a c h o w a ł y się zdjęcia: Ja pani fotografię [teścia] pokażę - m ó w i ż o n a p. L u d w i k a Zakryszewskiego - Nie znałam go, ale bardzo go lubię. Nie wiem dlaczego (wyw. V I I I ) . Ojciec pani Reginy K w i t e k u t r z y m y w a ł j a k i ś czas k o r e s p o n d e n c j ę z krewnymi w Polsce. P a t r z ą c na p r z y s ł a n ą fotografię jednej z kuzynek m ó w i ł : Ty bardzo jesteś podobna do niej, Regina (wyw. X V I ) . W k i l k u domach (u pani Koszut, u pani Kołusowskiej) wiszą obrazy M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Z a c h o w a ł y się książki, najczęściej klasyka literatury - Sienkiewicz, Mickiewicz, Słowacki, Ż e r o m s k i , a t a k ż e „ d a m s k a beletrystyka", jak m ó w i M . Filina, w s p o m i n a j ą c czytywaną przez babcię Złotą perełkę. W ś r ó d p a m i ą t e k są modlitewniki, korespondencja d z i a d k ó w , rodziców. Listy zawierały niekiedy przestrogę, testament: Na pamiątkę daję Ci trzy warunki: [żyj?] skrom­ nie kochaj Boga i Ojczyznę a nie zapomnij o mnie. Brejnakowski. W Tuchlinie, poczta Brańszczyk nad Bugiem (wyw. I I I ) . Pani Felkin p a m i ę t a stojące przy tbiliskim d o m u swojego stryjecznego dziadka ogromne drewniane [półokrągłe] wrota, w polskim stylu (wyw. X V I I I ) . D l a niej przeszłość z a c h o w a ł a się w jej w ł a s n y m d o m u , w y b u d o w a n y m w 1841 r. na ziemi, k t ó r a była w y k u p i o n a przez jej polskich p r z o d k ó w służących w armii carskiej - j a k m ó w i pani Tatiana. A w d o m u nic nie bylo [od tamtych czasów] zmieniane. Z p a m i ą t e k po dziadku została laska inkrustowana srebrem (wyw. X V I I I ) . 43 4 3 Nic nam to nazwisko nie mówiło, nawet trudno było powiedzieć czy jest polskie. Potem sprawdziłam, że według wydanego w 1993 r. Słownika nazwisk współcześnie w Polsce używanych, jest pięć osób w b. woj. siedleckim o nazwisku Felkin. �176 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Fot. J. Doboszyńska Ryc. 2. Wnętrze kościoła rzymsko-katolickiego św. apostołów Piotra i Pawła w tbiliskiej dzielnicy Kuki W u t r z y m y w a n i u lub odtwarzaniu polskiej t o ż s a m o ś c i etnicznej w rodzi­ nach interetnicznych d u ż e znaczenie m ó g ł m i e ć pozytywny stereotyp Polaka w Gruzji, ale t a k ż e ogromna rola rodziny w przekazywaniu tradycji i w a r t o ś c i . Stolicę Gruzji zamieszkuje dziś ponad m i l i o n dwieście o s ó b (Furier 1993, s. 23). Stowarzyszenie „ P o l o n i a " łącznie z PCE i „ K l u b e m P o l s k i m " zrzeszają o k o ł o tysiąca d o r o s ł y c h o s ó b . Prezesowa „ P o l o n i i " m ó w i - wydaje się, że co dwudziesty Gruzin miał babcię Polkę i dodaje ze śmiechem, że to jakby taki bon ton przyznawać się do polskich korzeni (Filina 1995 b, s. 8; w y w . V ) . W y m i e n i a też rodziny o gruzińskich nazwiskach, w k t ó r y c h z a c h o w a ł się język i p a m i ę ć o polskich przodkach. D o takich należy m i ę d z y innymi rodzina Wacznadze, rodzina Eugeniusza Maczawariani, muzykologa, k t ó r y m a b a b c i ę K o z ł o w s k ą , lekarza Grzegorza Awaliszwili (Filina 1995 b, s. 8). P r ó c z p o l s k o - g r u z i ń s k i c h sporo jest rodzin z m a ł ż e ń s t w g r u z i ń s k o - o r m i a ń s k i c h , gruzińsko-rosyjskich, p o l s k o - o r m i a ń s k i c h , polsko-rosyjskich i innych. W moim synu płynie siedem krwi - m ó w i pani Koszut, wyliczając kolejno p r z o d k ó w francuskich, niemiec­ kich, włoskich, polskich, czeskich, węgierskich i gruzińskich (wyw. I I ) . 4 4 W działalność Stowarzyszenia i PCE angażują się osoby nieznające języ­ ka, a k t ó r y c h t y l k o przodkowie p o kądzieli byli Polakami. Pani Natalia Dane szacunkowe. �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 177 K o ł b a c h i d z e jest G r u z i n k ą , aktywnie działa w Stowarzyszeniu, chce się sama i c ó r k ę uczyć polskiego. Jej babcia n a z y w a ł a się Wojakowska (wyw. X I I ) . G d y w p a ź d z i e r n i k u 1996 r. p o w s t a ł a s z k ó ł k a j ę z y k a polskiego przy Stowarzysze­ n i u „ P o l o n i a " , to zazwyczaj właśnie babcie p r z y p r o w a d z a ł y na lekcje swoje w n u k i (Pawlak 1997, s. 5). W określaniu t o ż s a m o ś c i etnicznej pana K o z ł o w ­ skiego i jego siostry Ireny d u ż e znaczenie m i a ł a babcia Rozalia Siemionko. Gdyby nie ona - przyznaje pani Irena - nie mielibyśmy żadnych kontaktów i świadomości polskości (wyw. I ) . W historiach rodzinnych taki schemat po­ w t a r z a ł się często. O d p o w i e d z i a l n o ś c i ą za przekazywanie tradycji rodzinnej, polskiej czy jakiejkolwiek innej, obarczane są w świadomości naszych roz­ m ó w c ó w m a t k a lub babka. Podobnie jest z w y z n a w a n ą religią i o b r z ą d k i e m - to kobieta decyduje. Zgodnie z t y m , pan K o z ł o w s k i , zapytany k i m czują się jego synowie, odpowiada, że sami zadecydują gdy d o r o s n ą , p o n i e w a ż jego ż o n a jest R o s j a n k ą (wyw. X I I ) . Starszy syn, k t ó r y jest uczniem P C E , b r a ł u d z i a ł w wyjazdach wakacyjnych do Polski i u w a ż a się za Polaka (ankieta przeprowadzona w PCE). W rodzinach o polskich nazwiskach, gdzie m a t k a była G r u z i n k ą , bardzo często m ó w i się dziś wyłącznie po gruzińsku - twierdzi pan K o z ł o w s k i , wymie­ niając rodziny Trypolskich, Cytryckich z Pasanauri i Jankowskich (wyw. X I I ) . M . F i l i n a dorzuca do tej (niepełnej przecież) listy nazwiska Sobczyńskich, Zimblickich, Gajos-Mickiewiczów. W tych domach nie z a c h o w a ł się j ę z y k polski (wyw. V ) . Jednak rodziny te są w Stowarzyszeniu „ P o l o n i a " . D z i ś m o ż n a samemu d e c y d o w a ć o swojej n a r o d o w o ś c i : To czysta demokra­ cja, która przyszła do Gruzji - śmieje się pan K o z ł o w s k i . Jest u nas [w PCE - J.D.] Kuczkowska ' , [...] [której] ojciec jest Gruzinem i ona powinna była pójść do gruzińskiej szkoły i poszła [...] A chodzi [jednocześnie] do kościoła i śpiewa rosyjskie pieśni, i łacińskie, i polskie (wyw. X I I ) . Trzeba, żeby gruzińska Polonia m i a ł a swój w ł a s n y wyraz - k ł o p o c z e się jeden z naszych tbiliskich r o z m ó w c ó w (wyw. X I I ) . Myślę, że m ó g ł b y o d n a l e ź ć ó w szczególny rys tbiliskiego ś r o d o w i s k a j u ż dziś, bo - j a k u p r z e d z a ł a nas m i e s z k a j ą c a o d p o k o l e ń w Tbilisi pani Koszut - niezależnie co by o sobie mówili ci, z którymi rozmawiacie, ci ,,Polacy", oni są przede wszystkim związani z tym miastem, oni są z Tbilisi (wyw. I I ) . 4 5 PODSUMOWANIE Pozytywny stereotyp Polaka funkcjonujący w ś r ó d G r u z i n ó w z d e c y d o w a ł o skali zainteresowania m i e s z k a ń c ó w Tbilisi p o l s k ą przeszłością w ł a s n y c h r o ­ dzin, a co za t y m idzie o liczebności polonijnych o ś r o d k ó w p o w s t a j ą c y c h w ostatniej dekadzie w stolicy Gruzji. 4 5 Nazwisko Kuczkowska jest zapewne odziedziczone po kądzieli, a używane jako „znak rozpoznawczy" polskości. �178 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Ó w stereotyp t w o r z y ł się przede wszystkim na przestrzeni X I X i X X w . Z n a j o m o ś ć tbiliskich organizacji polonijnych działających w t a m t y m okresie, wydanie k i l k u n u m e r ó w Tygodnika Polskiego, pozwala sądzić, że nie brako­ w a ł o w ś r ó d miejscowej diaspory ludzi światłych, wrażliwych i z a a n g a ż o w a ­ nych w p r a c ę społeczną. N i e b r a k o w a ł o też w ś r ó d e m i g r a n t ó w z ziem polskich i ich p o t o m k ó w ludzi szczerze oddanych pracy w Gruzji - nowej ojczyźnie pozbawionej niepodległości, j a k ówczesna Polska. W czasach stalinizmu i p ó ź ­ niejszych, aż do rozpadu Z S R R , w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w Gruzji przechowywany był pozytywny stereotyp Polaka, a w wielu rodzinach - polski sentyment, przez p a m i ę ć s c h o d z ą c ą w głąb historii rodzinnych po mieczu lub po kądzieli. Obywatelem niepodległej Gruzji po 1991 r. m o ż e być każdy mieszkaniec byłej gruzińskiej republiki Z S R R . W nowych dokumentach nie m a miejsca na deklarowanie narodowości. Te dzieci, których przynajmniej jedno z rodziców jest Gruzinem, m a j ą obowiązek uczyć się gruzińskiego, pozostałe m o g ą uczęszczać do ciągle działających szkół rosyjskich. C i , k t ó r y m trudno jednoznacznie określić swoją etniczną t o ż s a m o ś ć , p o w o ł u j ą się najpierw na swoje związki z miastem i j ę z y k i e m rosyjskim. W ś r ó d rosyjskojęzycznej części społeczności Tbilisi, po rozpadzie Z S R R , zaistniała potrzeba określenia swojej t o ż s a m o ś c i . N i e k t ó r z y budują j ą odwołując się do pamięci o polskiej, choćby zamierzchłej historii swojej rodziny. P a m i ę ć o tęsknocie do Polski r o d z i c ó w i d z i a d k ó w , ich t r u d n o ś c i a c h związanych z powrotem do kraju pozostaje motorem działania dzieci i w n u k ó w . Rekonstrukcje polskiej t o ż s a m o ś c i d o k o n u j ą się jednocześnie na podstawie sentymentu, znanego stereotypu oraz nowych elementów, pojawiających się dzięki opiniotwórcom, „ m a g o m " , to jest liderom poszczególnych o ś r o d k ó w polonijnych. Dziś w stolicy Gruzji istnieje ich k i l k a . Pewna grupa społeczników, charyzmaty­ k ó w , d o m o r o s ł y c h historyków gromadzi w o k ó ł siebie ludzi tego - diachřonicznie rzecz b i o r ą c - wieloetnicznego ś r o d o w i s k a . Sposoby i cel d z i a ł a n i a poszczegól­ nych u g r u p o w a ń wzajemnie się wykluczają lub k o n k u r u j ą ze s o b ą . 4 6 N i e dla wszystkich miejscowych „ P o l a k ó w " punktem wyjścia do odtwarza­ nia „ p o l s k o ś c i " jest ten sam moment historyczny. R ó ż n i e u k ł a d a ł y się dzieje poszczególnych rodzin, ich sytuacja społeczna i materialna. Poza t y m , że byli to głównie wierni K o ś c i o ł a Rzymsko-katolickiego, trudno jednoznacznie określić tutejszą P o l o n i ę z p r z e ł o m u X I X i X X w . Niejednorodne jest i dzisiejsze, badane m . i n . przeze mnie i moje k o l e ż a n k i ś r o d o w i s k o . W Tbilisi, w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w o polskim pochodzeniu, są t a k ż e tacy ludzie, k t ó r z y p o c z ą t k o w o nie chcieli włączać się w organizacje polonijne. Jednak wraz z rozpadem Z S R R utracili grunt materialnej stabilizacji, tak j a k inni m i e s z k a ń c ó w Gruzji. Powsta­ j ą c e w latach dziewięćdziesiątych organizacje polonijne, zwłaszcza Stowarzysze­ nie „ P o l o n i a " , ofiarowały pomoc, stwarzając m o ż l i w o ś ć przeżycia najtrudniej­ szego okresu. W i e l u m i e s z k a ń c ó w Tbilisi - p o w o ł u j ą c się na swoich polskich 4 7 4 6 Tak jak w 1918 r. poróżnionych rodaków pogodził na moment przejazd przez Tbilisi oddziału armii polskiej, tak pod koniec wieku przyczynkiem do pojednania mogła być wizyta papieża. Bardzo ciekawie o starej gruzińskiej Polonii pisze prof. Andrzej Woźniak (patrz literatura). 4 7 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 179 a n t e n a t ó w - s k o r z y s t a ł o z tej pomocy. Takie „ ł a t w e p o w r o t y do p o l s k o ś c i " są dla n i e k t ó r y c h solą w oku. Nie jest to bowiem postawa, k t ó r ą m o ż n a się szczycić, a j e d n o c z e ś n i e niweczy ona stereotyp Polaka - dumnego, p e ł n e g o godności, dla k t ó r e g o najważniejsze są ojczyzna i wiara, a nie sprawy material­ ne. R o s n ą c a z r o k u na r o k liczba c z ł o n k ó w Stowarzyszenia „ P o l o n i a " m i a ł a świadczyć przecież przede wszystkim o t y m , że te w a r t o ś c i , zawierające się p o d pojęciem „ p o l s k o ś c i " , p r z e t r z y m a ł y czas komunizmu. D l a pana K o z ł o w s k i e g o , jednego z tbiliskich działaczy polonijnych, „ p r a c a u podstaw" w badanym przeze mnie ś r o d o w i s k u ma p o l e g a ć na przywróceniu ducha polskiego, nie po to, by wracać do Polski, ale żeby ożywić ducha przez przywrócenie tego wszystkiego, co było zakazane za Sowietów. Język, wyjazdy, kontakty listowne. Polskie diaspory - m ó w i pan M i k o ł a j - różnią się między sobą. Trzeba, żeby Polonia gruzińska miała swój własny wyraz (wyw. X I I ) . Rekonstruowane ś r o d o w i s k o „ p o l s k i e " inspiruje się t y m , co zostało zachowa­ ne w p a m i ę c i p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b , rodzin. Czerpie, c h o ć b y p o d ś w i a d o m i e , w a r t o ś c i z z a s o b ó w k u l t u r y gruzińskiej, z k o l o r y t u tbiliskiego, gdzie p o w s t a ł i f u n k c j o n o w a ł pozytywny, j a k d o t ą d , stereotyp Polaka. LITERATURA A j waz j a n A. 1977, Tyfliskie wywieszki, [w:] Antologia opowiadań radzieckich, Warszawa, s. 415^20. A m i r a d ż i b i H. 1996, Słodkie życie księżniczki, Warszawa. - 1997, Bolszewicy pragnęli miłości, Pro Georgia, t. VI, s. 58-66*. - „Bal w Tuchanowiczach", 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Eduka­ cyjnego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 15. B a r a n o w s k i В., B a r a n o w s k i K . 1987, Historia Gruzji, Wrocław. B e r s on (Otmar) J. 1935, Minus Moskwa (Wołga-Kaukaz-Krym), Warszawa. B o r a w s k i P. 1993, Gruzja. Polacy w Tbilisi, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 20, s. 10-11. - 1999, Gruzja. Wystawa malarstwa polskiego w Tbilisi, Biuletyn Stowarzyszenia Wspól­ nota Polska, nr 8, s. 12. B u r s z t a W. J. 1996, Nostalgia i mit, albo o mechanizmie powrotu, [w:] Czytanie Kultury. Pięć szkiców, Łódź, s. 183-196. C h m i e l e c k i ks. T . T . 1998, Gruziński katolicyzm w XIX i na początku XX wieku w świetle archiwów watykańskich, Toruń. C h u c i s v i l i G . 1983, Tbilisi cerez veka i gody, Tbilisi. C h u d z i ń s k i J. 1999, Scherzo, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 2, Tbilisi, s. 17. D u m b a d z e N. 1988, Prawo wieczności, Warszawa. D u s z e n k o K . 1995, Polak i Polka w oczach Rosjan, [w:] Narody i Stereotypy, T. Walas (red.), Kraków, s. 158-164. F i l i n a M . 1995a, List od Polaków z Gruzji, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 2, Warszawa, s. 2. * „Pro Georgia" jest pismem Towarzystwa Gruzińsko-Polskiego z siedzibą w Łodzi. Zawiera (wskazane jest to w podtytule) prace i materiały do dziejów polsko-gruzińskich. Po ukazaniu się ostatniego, ósmego, numeru pisma działalność Towarzystwa została praktycznie zawieszona. �180 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA - 1995 b, Polacy w Gruzji, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 6, Warszawa, s. 8-9. - 1996b, Dary serca, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 2, Warszawa, s. 6. - 1998 a, Gruzja. Polska choinka, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 3, War­ szawa, s. 7-8. - 1998b, Gruzja. Polacy z gruzińskiej wioski, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 6, Warszawa, s. 19-21. F i n k i e l k r a u t A. 1992, Porażka myślenia, przeł. M . Ochab, Warszawa. F u r i er A. 1993, Gruzja i Gruzini, Sprawy Narodowościowe Seria nowa, t. II, z. 2(3), s. 23-29. - 1998, Józef Chodźko -mierniczy Kaukazu, Przegląd Wschodni, t. IV, z. 4 (16), s. 819-851. I n g i ot M . 1994, Kaukaska grupa poetów, [w:] Literatura Polska. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa, 1.1, s. 433. J a g i e l s k i W. 1994, Dobre miejsce do umierania, Poznań. K a b a k o w A. 1998, Kaukaz nie ma dokąd odejść, Gazeta Wyborcza, 17-18 stycznia, s. 14-16. K ł o s k o w s k a A. 1996, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa. Kronika życia polonijnego 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji ml, Tbilisi, s. 16-17. K v i r k v e l i j a Т. 1969, Tbilisi, Moskwa, seria - goroda SSSR. M ą d z i k M . 1987, Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. M i ł o s z o w i e G . i A. 1979, Kaukaz, Warszawa. M o s k v i č G . b.d.w., Ilustrirovannyj praktičeskij putevoditel' po Kavkazu, S. Pietierburg 1888-1914, s. 230. Otwarcie szkoły, 1999, Polonia Kaukaska. Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 14. P a u s t o w s k i K . 1962, Skok na południe, Warszawa. P a w l a k M . 1997, To nie był los, Echo Podlasia, nr 32(335), s. 5. - 1998, Gruzja. Lato w Polsce, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 10, s. 20-21. Polskie dzieci witają Wielkanoc, 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyj­ nego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 16. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1982, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii Amerykańskiej, Wrocław. Po stu latach..., 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 2, Tbilisi, s. 18. P r z e ś l a k i e w i c z P. 1999, Między mitem a ideą. O budowaniu polskiej tożsamości przez miesz­ kańców Gruzji Południowej, Warszawa. Praca magisterska dostępna w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Regards sur la culture géorgienne, Printemps 1998 - printems 1999, Une anněe culturelle de la Georgie en France, France, A F F A , Minister des Affaires Etrangeres (b.m.w.). R i l k e R . M . 1976, Wiersze, wybór i przekład В. Antochewicz, Wrocław. R oki c k i J. 1994, Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach Zjednoczonych Ameryki, [w:] Kultura skupisk polonijnych. Materiały z sympozjum nau­ kowego, Warszawa, s. 369-383. Si k i r y c k i I . 1969, Z notatnika Kaukaskiego, [w:] Podróże do trzech czasów, Łódź, s. 223-262. S i k o r a S. 1994, Fotografia schyłku wieku. Fotografie i mit. Polska Sztuka Ludowa Konteksty, 1/2, s. 113-121. Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych, 1993, [Pod hasłem:] Felkin, t. 3, Kraków. Step an o w T. b.d.w., Tbilisi. Légendes et realitě, Editions de Г Agence de Presse Novosti, Moscou. Tbilisi. Stolica Gruzinskoj Sovetskoj Socjalističeskoj Respubliki, 1972, Tbilisi. Ustav Sodružestvapolaków Gruzii ,,Polonia", b.d.w., projekt. Wieczór Chopina w P C E , 1999, Polonia Kaukaska. Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 17. W o ź n i a k A. 1996, Polacy w Republice Gruzji, Pro Geogia, t. V, s. 50-53. �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 181 J U S T Y N A DOBOSZYŃSKA TBILISI - T H E " L I T T L E H O M E L A N D " O F T H E POLISH C O L O N Y I N G E O R G I A Summary The term "little homeland" has become extremely popular within the recent decade although it is not accepted by everybody. Those who define homeland associating it with great cultural community deeply rooted in common history (which is right, indeed) reject the notion "small homeland" as interally contradictory. Why should I still stick to it? Because the notion seems well applicable to particular communities defined in historical, ethnic and geographical terms which join together into a bigger community, the Homeland in its proper sense. In the centralized political and social system of the Soviet Union but also in communist Poland "little homeland", i.e. local community life could not be exposed. There were places, however, in the Soviet Union too, which were surrounded with legends, wrapped in special atmosphere. Tbilisi belonged to such places. The town was promoted as the capital. At the same time it was vibrant with life of past generations. For centuries Tbilisi had attracted people of various national background. Elements of their culture merged with the indigenous Georgian ones. Poles were among those immigrants as well. Some of them remained in Georgia after the World War I and shared the vicissitudes of the population under communist regime. Now, more than a decade after the collapse of the Soviet empire both the Georgians and other ethnic groups living in that country are burdened with something which is sometimes named "Sovietness" - a specific complex of attitudes, patterns of behaviour and mental structures. Among the population of Tbilisi the proportion of educated people has always been consider­ able, which is typical for capital towns. There are also many educated people among those whose ancestors arrived from Poland long time ago. They are still conscious of their roots. The language they use at home, however, is mainly Russian. Political transformations of the recent decade brought about the revival of national identities within the former empire. I assume that Tbilisi has the symbolic meaning of "little homeland" for all its residents who share common history, common experiences. It is a "homely", familiar place. On the other hand each of the groups varying in their origins might refer to its own history which, in many cases used to be banned and concealed under communism. Nowadays some of those histories are being rediscovered, some of them reluctantly revealed, accepted in various ways. They make up culture and everyday life of Tbilisi. In my research I focused on the cultural and social changes there. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/137d621bfd8469d3d0026d7e2fa6a5ca.pdf 22b06b3bca26ff6454c02279bbe47f06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5692 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5292 Title A name given to the resource Strój pyrzycki/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych,część 1, Pomorze;z.1; s.39 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dobrowolska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A* T • L* A • S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH I A G N I E S Z K A D O B R O W O L S K A S T R Ó J PYRZYCKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H S T R O J Ó W I L U D O W Y C H POMORZE A G N I E S Z K A S T R Ó J ZESZYT I D O B R O W O L S K A P Y R Z Y C K I lilliiteka : , ; j p r [¡ Zakład Ku Ruro znawstwa B i b I i o t eJc 9- /i/r-1Nr Inwentarzowy ád.fí&.£F'F /ł9 Pli WROCŁAW 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA 5 5 LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW WYDAWANY POLSKIE PRZEZ LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET ADAM REDAKCYJNY: GLAPA, ANNA MŁODZIANOWSKI, ROMAN REDAKTOR OKŁADKA PLANSZE i ZESZYTU: BARWNE: CZESŁAWA ADAM PIETKIEWICZ, TADEUSZ NACZELNY: ADAMA GAJEK, KUTRZEBA, KAZIMIERZ REINFUSS, REDAKTOR JÓZEF SEWERYN JÓZEF JÓZEF GAJEK GAJEK MŁODZIANOWSKIEGO MARIA ORŁOWSKA LEWANDOWSKA UKŁAD GRAFICZNY HMORTKOWICZ-OLCZAKOWA DRUKARNIA KLISZE TRÓJBARWNE KRAKOWSKIE REDAKCJA NARODOWA I W JEDNOBARWNE ZAKŁADY ATLASU: WROCŁAW, 1 KRAKOWIE OFFSETOWE NANKERA 4. Nakład 6.200 egz. Ark. wyd. 4^3, ark. druk. S /^ Papier ilustracyjny bezdrzewny, 100 g. 61x86/8. Oddano do składania 20 grudnia 1954. Podpisano do druku 19 kwietnia 1955. Druk ukończono w maju 1955. Zam. 1047/54. M-5-80356. Cena zł 22.— �OD REDAKCJI Redakcja „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" wydając monografię A. Dobrowolskiej o stroju pyrzyckim pragnie włączyć swoją działalność do ogólnego dorobku nauki polskiej poświęconego problematyce Pomorza w 500-letnią rocznicę powrotu ziemi tej do Polski. Redakcja pragnie podkreślić, iż strój pyrzycki, który powstał na prastarej ziemi sło­ t wiańskiej na Pojezierzu Szczecińskim w X V I I I W ., posiada w y r a ź n e nawiązania do strojów słowiańskich, jak to z toku przedstawionej analizy w y n i k a j zasługuje też na uwagę w ramach wydawnictw Atlasu i z tego powodu, że jest przykładem, jak t r w a ł e są niektóre formy odzieży słowiańskiej. Monografia ta nie ma na celu wskrzeszania stroju pyrzyckiego — w terenie bowiem nie jest on obecnie ani noszony ani nawet znany, monografia jest tylko próbą r e k o n ­ s t r u k c j i , która dla celów naukowych w całokształcie wydawnictwa jest konieczna. Będzie ona również pożyteczna dla zespołów artystycznych. �WSTĘP Ziemia pyrzycka położona na południowy wschód od Szczecina graniczy na p o ł u d n i u poprzez powiat myśliborski z ziemią lubuską, na zachód z powiatem gryfińskim położo­ n y m na p r a w y m brzegu Odry, na wschód z powiatem stargardzkim. Nazwa Pyrzyc, po­ chodząca od słowiańskiego yojro-pszenica, dała podstawę Niemcom do określenia obsza­ r ó w leżących w dorzeczu jeziora Miedwieckiego i Płońskiego, połączonych ze sobą szere­ giem bagnisk aż po Odrę jako tzw. Weizacker, czyli pszennej gleby. Ziemię pyrzycka zamieszkiwało w dobie wczesno-historycznej słowiańskie p l e m i ę Pyrzyczan, wchodzące obok Wolinian w skład Pomorzan Zachodnich. Ziemia pyrzycka wchodziła niegdyś w obręb księstwa szczecińskiego, które wraz z Pomorzem Zachodnim (Przedodrzańskim) należało za Mieszka I i Bolesława Chro­ brego do Polski. Za Mieszka I I natomiast boczna linia Piastów, o ile za taką uznamy ród Gryfitów, objęła tron książęcy na Pomorzu, ale pod zwierzchnictwem Polski, wywodząc się od Świętopełka, syna Mieszka I . L i n i a Piastów Pomorskich panowała do r. 1637, stwarzając stałą więź duchową wiążącą Pomorze Zachodnie z Polską, jakkolwiek w a r u n k i polityczne zmusiły ją z czasem do składania hołdu cesarzowi niemieckiemu czy elektorowi brandenburskiemu i do uznania się jego lennikiem. Po w y m a r c i u l i n i i Piastów Pomorze Zachodnie zostało wcielone do Marchii Brandenburskiej, stając się z czasem zalążkiem p a ń s t w a pruskiego. Rdzennie słowiańskie i polskie p l e m i ę Zachodnich Po­ morzan było bardzo wcześnie narażone na procesy germanizacyjne ze strony Niemiec, co rzecz jasna nie mogło pozostać bez w p ł y w u także i na kształtowanie się ludowej odzieży. Ponieważ historia i t y p opisanego stroju łączy się najściślej z zagadnieniami natury polityczno-gospodarczej i społecznej, które znajdują również odbicie w ubiorze ludowym, tok pracy pójdzie w k i e r u n k u związania tych d w u zagadnień, przy zachowaniu metody kolejnego notowania faktów w ich jednoczesnym oddziaływaniu na siebie. Do czołowych zagadnień tego t y p u należą tutaj przede wszystkim zagadnienia osadnicze. Akcję kolonizacyjną na terenie ziemi pyrzyckiej zaczął na większą skalę sprowadzony z Danii w r. 1174 przez księcia Warcisława zakon cystersów osiedlony w Kołbaczu. Biorąc w swe posiadanie większość pyrzyckich osiedli, zajmował się trzebieniem puszczy, osuszaniem bagien oraz u p r a w ą urodzajnej gleby. Do celów tych sprowadzał osadników z zachodu, jak z Holandii, Flandrii, Fryzji i Saksonii, które to kraje przodowały od X I I w. począwszy w zasiedlaniu słowiańskich terytoriów, t j . środkowych i wschodnich połaci Niemiec, jak to zresztą podaje H e l m o l d , oraz Polski, Czech, W ę g i e r i krajów nadbał­ tyckich. W r. 1554 został klasztor na skutek reformacji zniesiony. Sugestie nauki nie­ mieckiej idą w k i e r u n k u związania grupy etnicznej, której strój opisany jest w niniejszej pracy, z kolonizacją cystersów kołbackich sprowadzających, oczywiście jej zdaniem, element wyłącznie niemiecki i to ze Starej Marchii. Cóż, kiedy wystarczy rzucić okiem na opisany ubiór, by się przekonać, że z działalnością cystersów nie może on mieć nic 5 �wspólnego. Ubiór ten bowiem stosunkowo późnego pochodzenia nie mógł powstać wcześniej, i to dopiero u swych źródeł, jak w X V I I w . , kiedy to klasztoru już dawno nie było. Tak więc powyższe sugestie najzupełniej bezpodstawne trzeba całkowicie w y e l i m i ­ nować, nie bawiąc się w ich roztrząsanie. Grupa etniczna, której strojowi poświęcona jest praca niniejsza, stanowi g r u p ę lud­ nościową obcą, napływową, wyróżniającą się swym strojem nie tylko od stroju miejsco­ wego, ale w ogóle od strojów noszonych w Polsce. Nawarstwiając się na już istniejące podłoże przejęła pewne elementy odzieżowe, a zwłaszcza zdobnicze od ludności miejscowej do swego stroju, co wynika jasno z dalszego opisu. Zagadnienia osadnicze zaważyły bardzo silnie na obliczu k u l t u r o w y m ziemi zachodnio­ pomorskiej. Stanowią one problemy o kapitalnym znaczeniu, których szersze opraco­ wanie nie mieści się w ramach niniejszego wydawnictwa. W z g l ę d y demograficzne i słaby stan zaludnienia powodował konieczność sprowadzenia ludności obcej. Akcja ta zapo­ czątkowana jak wspomniano w X I I w . podjęta została powtórnie na jeszcze większą skalę w X V i X V I w . trwając do końca wieku X V I I I , a nawet początku X I X w . Elementu osadniczego dostarczały głównie Niderlandy, t j . Holandia, Flandria i Fryzja, ponadto zachodnie Niemcy (Saksonia, Westfalia) oraz Francja, Anglia, Szwecja, Czechy i W ę g r y , a nawet Szwajcaria. Zwłaszcza Holendrzy i Fryzowie wyspecjalizowani w robotach wodnomelioracyjnych, nauczeni tego w w ł a s n y m kraju, zagospodarowywali całe wybrzeże morskie po Ł o t w ę i Estonię oraz większość pobrzeży rzecznych, stąd ślady ich spoty­ kamy t a m wszędzie w obfitości. Na terenie ziemi pyrzyckiej, atrakcyjnej dla wszelkiego rodzaju osadnictwa z uwagi na urodzajny czarnoziem przydatny do upraw pszenno-buraczanych, ośrodkiem zagad­ n i e ń gospodarczych stały się dwa ogromne jeziora: Miedwie i Płońskie oraz ich spływy. I to nie tyle z uwagi na rozwijające się t a m rybołówstwo, w M i e d w i u bowiem żyje bar­ dzo rzadki i cenny gatunek siei (Coregonus Maraene) wymagający specjalnego sprzętu do połowu, ile z uwagi na konieczność ciągłych melioracji wodnych; dno Miedwia leży bowiem poniżej poziomu morza (jest to tzw. kryptodepresja), brzegi jeziora są płaskie, a powierzchnia jego wynosi około 37 k m . Przez r y n n y obu jezior przepływa rzeczka Płonią wpadająca do Jeziora Dąbskiego pod Szczecinem. Otóż podmokłe pobrzeża jezior i bagniste tereny rzeczki Płoni i sąsiedniej I n y w y m a g a ł y przeprowadzania nieustannych robót terenowych, w związku z t y m i ściągnięcia odpowiednio fachowych r ą k do pracy. Jak wspomniano, specjalistami w tej dziedzinie byli Holendrzy i Fryzowie, których penetracja na te tereny datuje się od wczesnego średniowiecza. Roboty wodne na dużą skalę, jak np. obniżanie zwierciadła Miedwia, zaczęto przeprowadzać na tych obszarach w latach 1770-tych pod kierunkiem Holendra Haerlema za panowania Fryderyka I I , roboty te t r w a ł y aż do czasu wybudowania i otwarcia w 1854 r. przez Schoninga k a n a ł u łączącego te dwa jeziora. Tak samo prace nad osuszaniem bagien Odry przy Gardżcu, Gryfinie, D ą b i u i t d . , jak w ogóle cały system wodny ziemi pyrzyckiej był czynnikiem skupiającym wokół siebie duże masy ludności i decydującym nieraz o takim, a nie i n n y m typie zaludnienia. Ogromnie ważna arteria komunikacyjna, jaką była Odra i biegnące na jej pobrzeżach szlaki handlowe, stwarzały nader korzystne warunki rozwoju gospodar­ czego ziemi pyrzyckiej, dlatego też chętnie przybywali na te tereny osadnicy z całej zachodniej Europy, a nie rzecz jasna, wyłącznie z Niemiec, które nie były w możności dostarczenia takich ilości ludzi jak to się powszechnie przypuszcza; fakt ten należy pod­ kreślić z całym naciskiem. Otóż produktem takiej właśnie kolonizacji zachodnio-europejskiej na terenach sło­ wiańskich jest ostatnio noszony strój pyrzycki. Analiza ubioru doprowadziła do wyjaś­ nienia jego genezy; punktem wyjściowym dlań była wschodnia Fryzja l u b jej najbliższe okolice, jak np. fryzyjski Oldenburg na l e w y m brzegu Wezery, t a m to bowiem ubiór uformowany pod w p ł y w e m holenderskiego baroku, przybrał cechy nieledwie hiera2 6 �tycznej pompatyczności, odznaczając się o g r o m n ą sztywnością i ciężkością spowodowaną nagromadze­ niem spódnic czy sukien o niezliczonej ilości fałd utrudniających poruszanie się. Fałdy te były nieje­ dnokrotnie dołem spódnicy ujmowane w skórzane pasy lub obręcze, żeby umożliwić chodzenie. Przy­ dana do tego niekiedy ciężka biżuteria srebrna oraz kosztowne nakrycia głowy stanowią łącznie ze strojem swoistą całość. Cechą również bardzo t y ­ pową dla tamtego stroju są bardzo krótkie spódnice i.wychodzące spod spódnicy koszule, które obserwu­ jemy w Pyrzycach, gdzie ogromnie fałdziste i sute, a bardzo krótkie spódnice, których jest osiem, i wychodzące dołem koszule przypominają w ogól­ n y m wyrazie strój fryzyjski (ryc. 1). Natomiast pyrzyckie czepce są typowo holenderskiego pocho­ dzenia, pokazały się one na początku X V I I w . wszę­ Ryc. 1. Kolonizatorski strój z powiatu dzie tam, gdzie zjawiali się Holendrzy, t j . w zachod­ pyrzyckiego. XIX w. niej i centralnej Europie. Ponieważ ubiór ten ufor­ mowany został pod w p ł y w e m mody miejskiej, ma rzecz jasna swe najzupełniej zresztą ogólne analogie na zachodzie, gdzie ubiór tego t y p u noszono, a więc gorsety przypinane lub przyszywane do spódnic, wałki przy gorsecie dla lepszego oparcia spódnic, spódnice z k a w a ł k i e m gładkiego i prostokątnego przodu jako reliktem dawnego fartucha. Z mody miejskiej zachodu pochodzą torby, aksamitne podwiązki, m u f k i , płaszcze w typie holen­ derskiej hoiki, jak w Pyrzycach oraz haftowane rękawice i pończochy, bardzo typowe znowu dla odzieży północnej. Podobnie sztywną i fałdzistą spódnicę obserwujemy np. w Pilźnie, lecz przyszytą do typowego dla Czech, jak u nas dla Śląska Cieszyńskiego, żywotka. Takie same spódnice z wychodzącymi koszulami znajdują się i na Słowaczyźnie Morawskiej, na W ę g r z e c h i t d . , jednym słowem wszędzie tam, gdzie był infiltrat odzieży holendersko-fryzyjskiej, której wkład tak silnie zaważył w Pyrzycach. Strój ten odbiega zupełnie od innych strojów polskich (nie zachodnio-pomorskich), różni się tak samo od stroju miejscowej ludności polskiej zamieszkującej ziemię pyrzycką, jak to wynika z rozdziału I I , w k t ó r y m pierwotny strój pyrzycki został omówiony. Rozdział I OBECNY S T A N STROJU L U D O W E G O N A B A D A N Y M OBSZARZE Strój ludowy opisany w niniejszej monografii w terenie obecnie już nie istnieje. Na skutek granicy polskiej przeprowadzonej w 1945 r. na Odrze i Nysie dawna ludność powróciła po wojnie do Niemiec. Nie była ona zresztą ludnością miejscową, lecz jak z poprzedniego rozdziału wynika, ludnością sprowadzoną w drodze kolonizacji i nawar­ stwioną na miejscowe podłoże słowiańskie. Strój ten zaczął już zresztą zanikać po latach 1900, jakkolwiek w 1910 r. no­ siło go jeszcze przeszło 300 kobiet i 8 mężczyzn, a przed d r u g ą wojną światową już tylko 10 osób. Było to jednak stare pokolenie, n i k t bowiem z młodych nie chciał go nosić. A nie chciano dlatego, żeby nie zwracać u w a g i ; wyróżniał się widocznie bardzo spośród otoczenia jako obcy w t r ę t i to do tego stopnia, że np. polscy krawcy wyśmiewali się z niego, 7 �co spowodowało, że coraz mniej był w użyciu. Po w t ó r e był też niewygodny, kosztowny, podczas gdy kupowany w mieście był tańszy i nadążał za modą nie podkreślając niczyjej odrębności etnicznej. Zadaniem tej monografii jest r e k o n s t r u k c j a dawnego stroju pyrzyckiego, mająca na celu podkreślenie tych jego cech, które niewątpliwie nawiązują do starej słowiańskiej odzieży ludowej, a także do tych reliktowych cech ludowego stroju polskich grup etnicz­ nych na Zachodnim Pomorzu, jakie przetrwały t a m do dnia dzisiejszego. Rozdział I I ZARYS H I S T O R Y C Z N Y ROZWOJU STROJU PYRZYCKIEGO Za najstarszą w z m i a n k ę na temat stroju można uważać w y m i e n i o n ą w aktach wizyta­ cyjnych miasta Wolina w 1560 r. relację dotyczącą „szarej pyrzyckiej sukni" (ein grau pyritzisch Kleidt), wdziewanej przez mężczyzn. S u k n i ą t ą była bez w ą t p i e n i a noszona od Pyrzyc po wybrzeże szara s u k m a n a pochodzenia lokalnego, t j . polskiego. Pyrzyczanie bowiem cieszyli się opinią najlepszych tkaczy sukna na Pomorzu, jak już o t y m wspomina kronika z X V I w. Pomerania. Natomiast jeśli chodzi o czas powstania obecnej odzieży pyrzyckiej, nic dziwnego, że nie opisuje jej autor Pomeranii w X V I w., jak również C h e l o p e u s w r. 1574, jak­ kolwiek sam pochodził z Pyrzyc. Strój pyrzycki jest bowiem o wiele późniejszy i nie mógł wcześniej powstać niż w X V I I lub nawet w X V I I I w. jako produkt mody baroku. Dziwniejsze jest natomiast, iż milczą na ten temat całkowicie, jednego słowa nie poświę­ cając tak charakterystycznemu strojowi jak pyrzycki, kroniki z X V I I I w., jakkolwiek w t y m czasie mógł był już strój ten istnieć. I tak M i c r a e l i u s w r. 1725, aczkolwiek opowiada jak zasobna i bogata jest ziemia pyrzycka na skutek obfitych plonów rolnych zbieranych corocznie, milczy całkowicie na temat odzieży. Znany podróżnik B e r n o u i l l i w opisie swych podróży przez B r a n d e n b u r g i ę , Pomorze i t d . w latach 1777—-78 podaje ciekawy opis stroju kaszubskiego, lecz o pyrzyckim nie wspomina ani słowa. Analogicznie przedstawia się sprawa u B r u g g e m a n a w r. 1779, jak też i w opisie W u s t r a c k a z r. 1795. Milczy jeszcze całkowicie na ten temat relacja z podróży królowej L u d w i k i po Pomorzu w r. 1798 w g B l a s e n d o r f f a , której ogromnie podobał się strój jamnieński pod Koszalinem, natomiast o pyrzyckim ani nie wspomina, choć się zatrzy­ m a ł a w Chrapowie, Ryszewie i Dębicy Pyrzyckiej. Wszystkie te relacje zdają się świadczyć o jednym mianowicie, że w X V I I I w. opisy­ wanego stroju ciągle jeszcze w Pyrzycach nie było. Wydaje się to t y m dziwniejsze, że X V I I I wiek to niejako „złoty wiek" kolonizacji niemieckiej na Pomorzu, po której można by oczekiwać wprowadzenia tego stroju na omawiane obszary, jak bowiem wspo­ mniano wyżej, strój ten obcego pochodzenia, przywieziony przez kolonistów, nie pochodził ani nawet z X V I I I w., był bowiem również w koloniach fryderycjańskich nie znany, co już zwróciło u w a g ę B e r g h a u s a w r. 1868. Pierwszą wiadomością na temat opisywanego ubioru pyrzyckiego jest wzmianka, którą podaje zarówno B e r g h a u s , jak i K a r p o w s k y , iż w r. 1826 stany pomorskie urządziły wielkie święto k u czci Fryderyka W i l h e l m a I I I w Koszewku nad Miedwiem, a na starym słowiańskim wale dziewczęta pyrzyckie ubrane w swe stroje ofiarowały królowi wiersz. Ponieważ również i inne fakty, jak np. obrazek malarza Mosta z 1840 r. przedstawiający dziewczynę w stroju pyrzyckim, zgadzają się mniej więcej z powyższą datą, zdawałoby się z tego wynikać, iż strój ów przynieśli ze sobą koloniści sprowadzeni 8 �1*MI ł U l Tablica 1 STRÓJ PYRZYCKI Mai. M. Orłowska �za Fryderyka Wilhelma I I I i to jak się zdaje dopiero po wojnach napoleońskich, które ogromnie przetrzebiły stan zaludnienia na Pomorzu, a więc około 1816 r. za prezyden­ t u r y Sacka. Jakkolwiek Sack już kolonistów nie sprowadzał z braku pieniędzy, nie­ mniej przeprowadzał w dalszym ciągu roboty wodne nad Odrą oraz nad Miedwiem i Płońskim, które skończyły się dopiero po jego śmierci otworzeniem przez Schoninga w 1854 r. k a n a ł u łączącego te dwa jeziora. Relacją potwierdzającą datę naniesienia stroju w latach 1820 jest bardzo cenna informacja terenowa niejakiej Franciszki Bodenstein, ur. w 1820 r. w Kołbaczu. Podaje ona, iż w Kołbaczu i w okolicy opisywany strój pyrzycki w ogóle nie był noszony jak tylko przez przychodzących do sądu z dalszych wsi wieśniaków. Nie tylko zresztą w Kołbaczu — twierdziła dodając, „iż w latach mniej więcej 1820-tych b y ł noszony w s z ę d z i e całkiem inny strój", miejscowego pochodzenia, wyparty potem przez przy­ byszów, a dożywający swego końca w granicznych wsiach o k r ę g u do lat 1900. Do owych wsi należały jak to stwierdził R. H o l s t e n : Kołbacz, Żelewo, Rekowo, Biełkowo, Kobylanka na północy, Swochowo na zachodzie, Mielno i Sitno myśliborskie na południu, Strzebielowo iRzeplino na wschodzie, a jeszcze w r. 1910 zarówno w Żabowie, jak i w samych Pyrzycach znalazły się dwie kobiety, które posiadały ostatnie nakrycia głowy i potrafiły związać chustę, którą t u reprodukujemy jako jedyną pozostałość po dawnej, autochtonicznej odzieży pyrzycki ej (ryc. 2). I tak w e d ł u g opisu wymienionej Franciszki Bodenstein dawny ubiór pyrzycki miejsco­ wego pochodzenia stanowiła płócienna krótka koszulka pod gorset z krezą i szeroko mar­ szczonymi, długimi r ę k a w a m i podciągniętymi do łokcia, bogato zdobionymi, dalej gorset z ciemnego aksamitu w kwiaty, głęboko wycięty przy dekolcie i pod pachami, na bardzo cienkich ramiączkach, spódnice z ciemnej wełny, zdobne dołem listwą i sięgające do pół łydki, oraz przypięte do gorsetu — na haftkach lub wiązane — far- I Ryc. 2. Chusta o wiązaniu czołowym. Fragment miejscowego stroju pyrzyckiego. XIX w. 9 �tuch okalający całą spódnicę nao­ koło i chusta jedwabna czar­ na lub czerwona, haftowana w duże kwiaty albo też z druko­ wanego w kwiaty perkalu. Zło­ żona po przekątni i skrzyżowana na piersiach, założona była z przodu za fartuch. Bogatsze kobiety wkładały jeszcze sznury bursztynów. Nakryciem głowy była czapeczka z białego mate­ riału, zakładana na t y ł głowy i wiązana pod brodą (ryc. 5 ) ; pochodzenia francuskiego nosiła nazwę „sans peine". Najład­ niejszym jednak przybraniem głowy była czarna chusta jed­ wabna, złożona po przekątni i wiązana nad czołem w dużą kokardę (ryc. 2), którą dziew­ częta haftowały po bokach w kwiaty (tabl. I I I ) . W zimie wkładano ciepłe, podbite kabaty, w lecie duże, białe fartuchy i jasne spódnice oraz zazwyczaj Ryc. 3. Biała czapeczka „sans peine", dawne nakrycie białe chustki na głowę. W mo­ miejscowego stroju pyrzyckiego. XIX w. mentach obrzędowych nosiły starsze kobiety czepiec, którego opis zgadza się dokładnie z przejętym do nowego stroju czepcem do k o m u n i i Św., tak zbliżonym do czepców śląskich. Nawet fryzury były inne, dawne bowiem kobiety czesały się z przedziałkiem, przybyszki inaczej, bo pod górę. Mężczyźni nosili krótkie spodnie, pończochy, skórzane buty — w lecie białe, lniane ubrania i drewniaki lub wysokie buty. Na podstawie tego opisu dokonano rekonstrukcji stroju miejscowego przedstawionego na tabl. I I I . Strój kobiecy stanowi t u spódnica przykryta fartuchem, haftowana chusta na ramiona do białej bluzki i chusta haftowana na głowę, wiązana nad czołem w kokardę. Strój męski natomiast tworzą białe, płócienne spodnie do w y ­ sokich b u t ó w , granatowa kamizelka i granatowa sukmana, zwana „ F u t t e r h e m d " przez Niemców, złożona z trzech części, t j . pleców i d w u przodów, bez kołnierza i kieszeni. Relacje o niej przetrwały w terenie (por. opis stroju męskiego), podobnie jak w Jam­ nie Koszalińskim. Sukmana ta przypomina wyraźnie sukmany polskie, podczas gdy strój kobiecy powstał pod silnym w p ł y w e m stroju dolno-łużyckiego, a nie alzackiego(!), jak to sugeruje Holsten, gdzie s z a l a nie chusta w i ą z a n a nad czołem w kokardę nic z pyrzyckim strojem nie ma wspólnego. Jak wynika więc z opisu, dawny strój pochodzenia miejscowego, który dał się zre­ konstruować w Pyrzycach najzupełniej inaczej wyglądał od nowego, aczkolwiek nie był oczywiście ubiorem odosobnionym, jak bowiem wiadomo, wiązana nad czołem chusta bierze swe źródło na Łużycach, noszona jest w kolorze czarnym łącznie z czarnym ka­ batem w Świebodzinie w ziemi lubuskiej, oraz w Uradzie nad Odrą, także w powiecie myśliborskim, pokazuje się w Pyrzyckiem jak również po drugiej stronie jezior pyrzyckich zarówno w powiecie stargardzkim, jak i gryfickim na północy. Fotografie z Suchanówka stargardzkiego (ryc. 4) jak i z Gosławia gryfickiego z 1860 r. (ryc. 5) przedstawiają strój 10 �dla starszych cały czarny, t j . j e d n o b a r w n ą spódnicę, czarną bluzkę wiązaną pod szyją w żabocik, czarną chustę na ramiona i czarną chustę na głowę, wiązaną w dużą ko­ kardę nad czołem, oraz fartuch w cienkie paski. Podobne szczegóły stroju podaje też jako charakterystyczne i dla Kaszub Fr. L o r e n t z . W y m i e n i a on bowiem również jednobarwne, ciemne spódnice, czarne kabaty, chustki oraz czarną chustę przemyślnie wiązaną na głowie w kokardę i wzorzyste rękawice. Jak więc z powyższego wynika, ubiór tego t y p u znany był na całym Pomorzu Zachodnim jako też i Wschodnim po Elbląg oraz również okazał się po bliższym zbadaniu miejscowym strojem noszonym W Pyrzy­ cach. Tak samo jednobarwne spódnice z listwami i fartuchy naokoło spódnicy oraz skrzyżo­ wane chusty na ramionach spotykamy na Łużycach i na Śląsku. Gorset pyrzycki wzorzysty i niski, z głębokimi wycięciami charakterystyczny był np. dla Opolszczyzny i Pszczyny. Czapeczka biała natomiast zakładana na t y ł głowy, pochodzenia francuskiego, ma też swoją analogię na Kaszubach i na Mazurach, w Skandynawii i na Zachodzie. Zapewne też noszono niegdyś wałek chusty jako pozostałość po dawnej płachcie od deszczu, który to wałek typowy dla całej grupy słowiańskiej pokazuje się w najbliższym są­ siedztwie, bo zarówmo w ziemi lubuskiej, jak i w Gdańsku, by swym zasięgiem dotrzeć do Bremy i do heskiego Schwalmu. Co ciekawsze jednak, haftowana w duże kwiaty chusta na ramiona została prze­ szczepiona ze starego stroju na nowy, jak i w ogóle zresztą całe zdobnictwo występujące w n o w y m ubiorze poza chustą też na fartuchach, pończochach i torbach. Jak się do tego wniosku doszło, że nowy strój przejął całe zdobnictwo autochtoniczne do swego kostiumu? Otóż na podstawie zdjęć reprodukujących pyrzycki strój do kościoła, w jego fazie pierwo­ tnej (ryc. 6) i późniejszej (ryc. 8) wynika, iż pierwotnie strój ten pozbawiony b y ł zupełnie haftów. Fartuch bowiem był w paski, bez żadnego haftu, tak samo pończochy nie były haftowane, lecz miały tylko markowane wężykiem wyszycie, a chusta była drukowana t Ryc. 4. Strój miejscowy (dla starszych) w. XIX i Suchanówka, pow. stargardzki. Ryc. 5. Strój miejscowy z 1860 r. Goslaw, powiat gryficki. �Ryc. 6. Pierwotny wygląd kolonizatorskiego stroju do kościoła z powiatu pyrzyckiego. Pocz. XIX w. 12 �w kwiaty, noszona zresztą do ostatka pod wierzchnią haftowaną. Brak też było m u f k i jak i ozdobnych torb i podwiązek (ryc. 6). Tak więc nieliczne hafciarki zdobiące póź­ niej strój pyrzycki, a skupione w Stróżewie, Nieborowie i Pyrzycach były pochodze­ nia miejscowego, haft zaś ten nie miał oczywiście nic wspólnego z ubiorem kolonistów, którzy zamieszkali w dawnych osadach słowiańskich ziemi pyrzyckiej i gryfińskiej i prze­ jęli ich zdobnictwo. Jeśli chodzi natomiast o czas powstania poszczególnych części stroju pyrzyckiego, to trzeba stwierdzić, że nie jest on jednolity. Najstarszą częścią odzieży pyrzyckiej jest nie­ wątpliwie bluzka pod gorset, o starym kroju p o n c h o , jakkolwiek posiada z przodu boczne rozcięcie, tak że nie wkłada się jej przez głowę (ryc. 7). Jak wiadomo, krój poncho datuje się od czasów przedhistorycznych, a dla t e r e n ó w północnych potwierdza go znane wykopalisko bluzki jutlandzkiej z epoki brązu. Jak wiadomo bluzki wykonywane z cienkich płócien charakterystyczne były dla Słowian oraz, jak twierdzi H o t t e n r o t h , zachowały się t a m wszędzie, gdzie Słowianie zasiedlali wschodnie Niemcy, t j . w iUtenburgu saskim, Bawarii, wschodniej Hesji i wschodniej Westfalii (por. leksykon H o o p s a ) . Strój osadników, jak już wspomniano, wzoruje się na miejskiej modzie późnego baroku, jednakże warto zauważyć, że gorset (ryc. 7), który nie jest wprawdzie wykrojony z jednego kawałka m a t e r i a ł u , jak to obserwujemy na gorsetach wczesnych, bowiem składa się z czterech części, nie jest też zszywany sposobem francuskim z dużej ilości brytów. Natomiast spódnice t y p u pyrzyckiego, m u f k i , torby z aksamitu i ozdobne podwiązki już niewiele z ludowością stroju mają wspólnego, choć są w właściwy sobie sposób przez lud przyswojone. Tak samo płaszcz zszywany z tępo ściętych trójkątów, dołem poszerza­ nych klinami, wzorowany jest na kroju płaszcza holenderskiego, zwanego hoiką, a przy­ brany górą pelerynką w formie kołnierzy zachodzących na siebie i spięty k l a m r ą meta­ lową, przypomina najzupełniej płaszcz z epoki biedermayeru, co podkreśla jeszcze nakrycie głowy w formie biedermayerowskiej budki (ryc, 8 i 9). Ryc. 7. Kroje: 1. bluzka typu poncho, 2. gorset, 3. czepiec, 4. spódnica; wedle R. Holstena. XIX w. 15 �Ryc. 8. Kolonizalorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór kobiecy /według Kretschmera) 14 �Ryc. 9. Kolonizatorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór męski (według Kretschmera). XIX �Ryc. 10. Chusta kohiet uboższych, haftowana na obu rogach, Brzesko, Letnin (powiat pyrzycki). XIX w. Strój męski złożony z krótkich zamszowych spodni, wysokich butów, z granatowego płaszcza z czerwonymi wyłogami i l a m ó w k a m i , z t y ł u ściągniętego dragonem, wzorowany jest na stroju w ojskowym X I X w. Do części wzorowanych na modzie miejskiej X V I I I w . należą również obcisłe, krótkie spodnie, sprzączkowe niskie buciki, pończochy oraz wcięty płaszcz z d u ż y m kołnierzem, zwany z francuska Rocklohr (ryc. 9). Do odzieży pocho­ dzenia miejscowego o bardziej p r y m i t y w n y m wyglądzie należy zaliczyć granatowy surdut ubierany na niektóre świąteczne okoliczności, bez kołnierza, z jednym r z ę d e m guzików, zwany Futterhemd, oraz niebieski surdut wdziewany przez mieszkańców północnych okolic ziemi pyrzyckiej (Tabl. I ) . Niestety krój obu tych części odzieży nie jest znany. Jak wiadomo z innych t e r e n ó w , to jest z Jamna pod Koszalinem, nazwą „ F u t t e r h e m d " określano po prostu s u k m a n ę pochodzenia lokalnego, o bardzo p r y m i t y w n y m kroju, złożoną z trzech części, bez kołnierza, kieszeni i zapięcia, którą noszono też i w Pyrzycach. Strój pyrzyckich kolonistów jest w przeciwieństwie do skromnego stroju miejscowego ubiorem bardzo bogatym, świadczącym o dużej zamożności omawianej grupy. Co cie­ kawsze jednak, początkowo nie miał on tak strojnego w y g l ą d u , jakiego n a b r a ł z czasem, późniejsze bowiem nabytki w rodzaju m u f k i , ozdobnych podwiązek i torb oraz niezwykle bogatego zdobnictwa na chustkach i pończochach świadczą o wzroście zamożności. Zja­ wisko to będzie niewątpliwie stało w związku ze wzrostem uprzemysłowienia i tak zresztą bogatej z natury ziemi pyrzyckiej, jakie miało miejsce w X I X w. Rozkwit ustroju kapi­ talistycznego, rozwój przemysłu fabrycznego, podniesienie gospodarki rolnej w w y n i k u jej uprzemysłowienia, zracjonalizowana hodowla rybna na dużą skalę w d w u jeziorach, wysoko postawione ogrodnictwo i warzywnictwo, nastawione na dostawy do pobli­ skiego Szczecina, i inne współczynniki gospodarcze znalazły swe odbicie w zamożności r lo �Mai. Cz. Lewandowska �pyrzyckiego ubioru ludowego. Ziemia pyrzycka jedna z pierwszych otrzymała połącze­ nia kolejowe z Prusami centralnymi, w przeciwieństwie do innych, mniej urodzajnych prowincji, co również obok uregulowanego systemu dróg wodnych przyczyniło się do wzbogacenia i unowocześnienia szlaków komunikacyjnych, a co za t y m idzie, do wzrostu dobrobytu jej mieszkańców. W t y m stanie rzeczy polska ludność miejscowa zepchnięta do roli pośledniej nie miała żadnych szans rozwoju, a zatem i stworzenia strojniejszego odzienia. Fakt ten znalazł swój wyraz w etuonimice o tyle, że polscy krawcy chałupnicy i robotnicy w y ­ śmiewali się z obcego ubioru, co nie pozostało bez w p ł y w u na szybkość jego zanikania. Niemniej i w obrębie tak bogatego stroju pyrzyckiego dawały się zauważyć różnice związane ze stanem zamożności poszczególnych jednostek, t j . wielko- i małorolnych. Różnice te nie dotyczyły wyglądu stroju jako całości, lecz jakości jego e l e m e n t ó w skła­ dowych a przede wszystkim zdobin. Tak więc kobiety uboższe miały chusty haftowane wełną, a nie jedwabiem. Chusta taka była na jednym narożniku wyszyyana czerwono, na drugim niebiesko, by mogła równocześnie służyć po złożeniu jej po przekątni na dwie okazje, t j . zarówno świąteczne jak i pogrzebowe (ryc. 10). Kobiety bogatsze miały oczywiście zdobioną jedwabiem osobną chustę na każdą uroczystość, przy czym na specjalne okazje chusta ta była wyszywana dodatkowo cekinami, a zarys ornamentu zdobniczego, w t y m przypadku kwiatu, obrzeżony był złotym sznureczkiem czy szutażem, w przeci­ wieństwie do skromnego wyszycia na chustach kobiet uboższych. Kobiety zamożniejsze wkładały na szyję sznury bursztynów, na co kobiety biedniejsze nie mogły sobie pozwolić. W stroju m ę s k i m stosunkowo dość skromnym, różnice te nie przejawiały się tak ostro. Co najwyżej odzież ludową zastępowano wiele tańszą konfekcją pochodzenia miej­ skiego, dzięki czemu ludowy strój męski zanikł o wiele szybciej aniżeli kobiecy. Rozdział I I I Z A S I Ę G STROJU PYRZYCKIEGO Jak wspomniano w rozdziale poprzednim, strój pyrzycki nie był bynajmniej strojem jednolitym. Istniały zwłaszcza różnice w stroju między ziemią gryfińską a pyrzycką (por. m a p ę 2). I tak strój o wiele uboższy, posiadający skromne chusty, jak się zdaje nie haftowane lecz drukowane, brak podwiązek i m u f k i , noszonej rzadko (również określenie na gorset josip* było nieznane) cechował miejscowości powiatu gryfińskiego położone bliżej Odry. Należały t u : Kołowo, Binowo, Chlebowo, Wysoka, Żelisławiec, W e ł t y ń , Kartno, Gardno, Sobieradz, W i r ó w , Chwarstnica, Bartkowo, M i e lenko, Borzym, Runowo. Zasięg jego na północ dochodził do powiatu szczecińskiego i miejscowości takich jak Śmierdnica i Płonią. Resztę wsi obejmował powiat pyrzycki wraz z swym strojem nieporównanie bogatszym, o wspaniale haftowanych chustach, podwiązkach, pończochach, torbach i przydanych do stroju mufkach. Miejscem najwięk­ szego rozkwitu stroju było Wierzbno nad Miedwiem, penetrowane od dawnych czasów przez ludność pochodzenia niderlandzkiego. W czystszej formie zachowany strój powiatu gryfińskiego wskazywałby na fakt, że osadnicy przyszli poprzez wcześniej kolonizowaną B r a n d e n b u r g i ę , gdzie zatrudnieni byli przy osuszaniu bagien Odry. O Fryzach w Bran­ denburgii na l e w y m brzegu Odry por. m a p k ę u A. Schródera (Bemalter Hausrat Leipzig), co potwierdzałoby naszą tezę o fryzyjskim pochodzeniu niemieckich osad­ ników. W powiecie pyrzyckim, gdzie osiedlano większe ilości przybyszów zachodnio17 �europejskich, nastąpiła symbioza rozmaitych e l e m e n t ó w odzieżowych i zdobniczych. Największe zbliżenie wykazuje późniejszy ubiór pyrzycki ze strojem z okolic Damny Łużyckiej (Dahme), t a m bowiem nosi się też spódnice z czerwonego pasiaka, aksamitne gorsety, długie fartuchy, haftowane chusty oraz zimą i latem tak charakterystyczny szczegół jak mufka futrzana. Różnią go natomiast zupełnie inne nakrycia głowy. Jak z tego wynika, na terenie Pyrzyc nawarstwiały się rozmaite grupy etniczne a zatem i rozmaite typy odzieży. Tak samo zaznaczały się pewne różnice w ubiorze między północą a p o ł u d n i e m ziemi pyrzyckiej; dwa jeziora stanowiły t u naturalny dział terenu. Fakt ten znalazł odbicie przede wszystkim w stroju m ę s k i m , np. na p o ł u d n i u powiatu wdziewano tylko granatowy surdut z czerwoną podszewką, wyłogami i l a m ó w k a m i , w zięty z pruskiego lub szwedz­ kiego płaszcza wojskowego oraz okrągły kapelusz (ryc. 9), na północy natomiast surdut niebieski, tak typowy dla stroju kaszubskiego, noszony również do skórzanych spodni, pończoch i b u t ó w (tabl. I ) oraz futrzaną czapkę na głowę. Tak samo północny strój ko­ biecy był zróżnicowany o tyle, że posiadał koszulę z r ó w n a n ą ze spódnicą jak na Kaszubach, południowy —• koszulę wystającą poniżej s u k n i ; żółte buty nosiło się na północy, zielone na p o ł u d n i u i t d . Dowodziło to, że południe ciążyło k u szybciej niemczonemu Pomorzu Nadodrzańskiemu, północ natomiast k u przesyconemu elementami kaszubskimi powia­ t o w i stargardzkiemu. Przez powiat ten bowiem przechodziła kaszubska granica językowa, wytyczona na podstawie m a t e r i a ł u onomastycznego z X I I — X V w . przez T . L e h r a S p ł a w i ń s k i e g o (por. m a p ę 1), co rzecz jasna nie mogło pozostać bez w p ł y w u na kształ­ towanie się pewnych e l e m e n t ó w k u l t u r y ludowej. Dawny ubiór miejscowy natomiast udało się odnaleźć jeszcze we wsiach peryferycznych ziemi pyrzyckiej, gdzie dożywał swego końca. Należały t u : na północy Kobylanka, Biełkowo, Rekowo, Żelewo, Kołbacz w powiecie gryfińskim. Był on też u ż y w a n y w Swochowie na zachodzie, Mielnie i Sitnie myśliborskim na południu, Strzebielewie i Rzeplinie na wschodzie. Natomiast w Żabowie i Pyrzycach znalazły się dwie kobiety w 1910 r., które posiadały ostatnie nakrycia głowy i u m i a ł y wiązać chustę nad czołem w tradycyjny sposób. Hafciarki z kolei skupione były w Nieborowie, Stróżewie i Pyrzycach. Analogiczny strój do ubioru miejscowego w Pyrzycach odnaleziono również na pod­ stawie fotografii w sąsiednim S u c h a n ó w k u w powiecie stargardzkim oraz na północy w Gosławiu w powiecie gryfickim, co dowodzi, iż miejscowa ludność pomorska ubierała się podobnie. Wszystkie zasięgi bowiem stroju pyrzyckiego jak i opis jego opi.ra się głównie na danych literatury niemieckiej, a mianowicie na wyczerpującej mono­ grafii o Pyrzycach R. H o l s t e n a , jak i na podstawie zabytków ikonograficznych, t j . fotografii odnalezionych w M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie. Rzecz jasna, że przeprowadzono pewne korektury zasięgów wątpliwych oraz uwypuklono zasięgi daw­ nego ubioru miejscowego. r Rozdział I V O G Ó L N Y OPIS STROJU M Ę S K I E G O S t r ó j m ę s k i składał się z koszuli, krótkich zamszowych spodni, białych pończoch, wysokich b u t ó w , kamizelki i długiego surduta. Na głowie noszono filcowy kapelusz z szerokim, okrągłym rondem. S t r ó j z i m o w y był ten sam, jedynie pod kamizelkę wkładano sięgający bioder wzorzysty kaftan, a na wierzch granatowy płaszcz, w k ł a d a n y w ogóle w razie niepogody i do drogi. Na głowę nakładano futrzaną czapkę z klapami na uszy. 18 �S t r ó j l e t n i nie różnił się od opisanego na początku. Strój roboczy natomiast składał się z białych lub niebieskich lnianych spodni i z niskich b u t ó w do białych pończoch. Na kamizelkę nakładano kaftan w kwiaty sięgający bioder, na głowę zaś futrzaną czapkę, u ż y w a n ą też po domu. Do prac domowych ubierano również długie skórzane spodnie, dołem przewiązane^ na spodnie pończochy, a na stopy drewniaki. S t r ó j o b r z ę d o w y u ż y w a n y był tylko do kościoła lub w czasie obrzędu ślubnego. Składał się on z zamszowych spodni, wysokich lub niskich sprzączkowych b u t ó w , pończoch, z kamizelki, surduta granatowego lub czarnego na czerwonej podszewce widocznej na wyłogach kołnierza, czarnej chustki na szyję, rękawic i kapelusza z szerokim rondem lub też z cylindra (ryc. 8 i 9). Na niektóre świąteczne okoliczności wkładało się zamiast surduta g r a n a t o w ą suk­ m a n ę bez kołnierza, z jednym r z ę d e m guzików. Był to strój miejscowy dawnego pocho­ dzenia, tzw. Futterhemd (Tabl. I I ) . W niektórych wsiach jak Brzezin, Ryszewo no­ szono spodnie długie, bardzo wąskie, z granatowego sukna, wpuszczone do wysokich butów. S t r ó j w e s e l n y był taki sam, jedynie na głowę wkładano cylinder zdobny z boku p ę k i e m m i r t u i kwiatów oraz wstęgami. O b r z ę d o w y s t r ó j m ł o d z i e ż y stanowiły zamszowe spodnie, buty z czerwono w y ­ kończonymi cholewami, długi surdut oraz cylinder obwiedziony paskiem złotego papieru, przybrany gałązką rozmarynu i ośmioma kolorowymi w s t ę g a m i , zwisającymi do łokcia. Rozdział V S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS STROJU M Ę S K I E G O K a p e l u s z czarny z filcu, o rondzie szerokości 8 cm i o głowie wysokiej na 11 cm noszony był tak do roboty, jak i do kościoła. Głowę kapelusza otaczała czarna, szeroka wstęga z jedwabiu, zakończona z t y ł u dużą kokardą o końcach długości 40 cm (ryc. 9). C z a p k a f u t r z a n a w y k ł a d a n a w e w n ą t r z futrem miała główkę z czerwonego lub zielonego fryzu i była zszyta z czterech części zakończonych górą złotym chwastem długości 8 cm. Brzegi czapki były podniesione do góry, przód był wysoki na 6 cm, część zaś tylna na 10 c m ; część t ę specjalnie w a t o w a n ą , opuszczano zimą na uszy (tabl. I ) . K o s z u l a z r ę k a w a m i naprzód wszywanymi, potem przypinanymi, sięgała kolan; kołnierzyk był także przypinany wokół szyi. S p o d n i e ze skóry lub płótna sięgały kolan, dokoła których były zapinane na guziki. Długie spodnie noszone na co dzień sporządzano ze skóry, paradne zaś z granato­ wego sukna. Nakładano do nich zawsze białe pończochy, nawet pod wysokie buty. Górą spodnie były przytrzymywane paskiem, z przodu zamykane szeroką, k w a d r a t o w ą klapą, zapinaną na dwa guziki (tabl. I ) . K a m i z e l k i szyto z grubego czarnego lub granatowego sukna na czerwonym spodzie. T y ł kamizelki robiono z podszewki, przód zapinano na 13—18 mosiężnych guzików, dziurki obrzucano zielonymi nićmi. Po obu stronach kamizelki były czerwone lamowane kieszonki zdobne r z ę d e m 10 guzików u g o r y , a jednym pośrodku oraz szlakiem czerwonego i zielonego haftu krzyżykowego wzdłuż guzików lub niekiedy w poprzek, zależnie od ich układu. Górą kamizelka była wykończona stojącym, przylegającym kołnierzykiem wysokim na 3,5 cm. S u r d u t ciemnogranatowy lub czarny na czerwonej podszewce z fryzu był długi na 1,25 m i sięgał kostek. Zszyty b y ł z 4 części, t j . 2 przednich i 2 t y l n y c h zszywanych 19 �środkiem wzdłuż pleców. Szwy boczne jak i dragon na 2 guzikach ściągający tył sur­ duta był czerwono lamowany. Zamiast dragona bywały też tylko dwa guziki, a pod n i m i dwa szwy długości 20 cm, w które w razie niepogody wsadzano poły surduta. Przód m i a ł dwa rzędy guzików obleczonych m a t e r i a ł e m i czerwono lamowany w y k ł a d a n y kołnierz z czerwonymi wyłogami. Dwie kieszenie po bokach były też czerwono obrze­ żone. R ę k a w y m i a ł y wywijane mankiety, zdobne 4—6 guzikami na wyłogach i nosiły nazwę „szwedzkich" lub „ b r a n d e n b u r s k i c h " . W związku z surdutem zachodziły też zmiany zależnie od okolicy; jezioro Płońskie wraz z jeziorem Miedwieckim stanowiło naturalny dział terenu, wzdłuż którego biegła granica zasięgu niektórych e l e m e n t ó w stroju ludowego. A więc na p o ł u d n i u wkładano surduty ciemnogranatowe, na północy jasnoniebieskie. Na p o ł u d n i u podszewka i lamówki były czerwone, na północy niebieskie; w ogóle kolor czerwony b y ł typowy dla południa, a niebieski dla północy (ryc. 9 i tabl. I ) . P ł a s z c z dawniej u ż y w a n y sporządzany był z niebieskiego sukna na takiej samej podszewce, na plecach miał kołnierz wycinany w łuki i nazywał się Rockelohr (z franc. r o ą u e l a u r e ) (ryc. 9). Rozdział V I O G Ó L N Y OPIS STROJU KOBIECEGO S t r ó j k o b i e c y składał się z koszuli, białej bluzki, z welwetowego spodniego gorsetu w kwiaty, z g r u b y m w a ł k i e m w stanie, dźwigającym 5—8 krótkich i mocno fałdowanych spódnic, czerwonych u młodszych, czarnych u starszych, z wierzchniego gorsetu z czar­ nego sukna, długiego czerwono haftowanego fartucha i z czerwono haftowanej chusty na ramiona. U z u p e ł n i e n i e m stroju była kreza na szyi, sznury bursztynów, torba i weł­ niane, haftowane rękawice. Głowę przybierano białą, szeroką przepaską oraz obcisłym czepcem, niebieskim u młodych, czarnym u starszych, którego dwa zaokrąglone szpice na uszach zachodziły na policzki. Na nogi zakładano haftowane pończochy czerwone lub czarne, odpowiednie do spódnicy, przytrzymywane ozdobnymi podwiązkami, na stopy pantofle aksamitne lub barwnie wyszywane (ryc. 8). S t r ó j z i m o w y nie różnił się od poprzedniego, jedynie w razie chłodu wkładano czarny fałdowany płaszcz zamiast chusty, u ż y w a n y jeszcze do niedawna przez starsze kobiety. W czasie zimna lub niepogody noszono wysokie buty z cholewami, żółtymi na południu, zielonymi na północy powiatu. Na ręce wkładano w e ł n i a n e rękawice. S t r ó j l e t n i nie odbiegał od opisanego na początku stroju kobiecego, uzupełniał go tylko w k ł a d a n y na czepiec wysoki, wąski kapelusz słomkowy, z rondem szer­ szym nad czołem, przybrany wzorzystą aksamitką, w typie biedermeierowskiej budki (ryc. 9). ' ' S t r ó j r o b o c z y natomiast był znacznie zredukowany, ograniczał się do koszuli, dwóch spódnic i spodniego gorsetu. Na głowie noszono czepiec, który w razie u p a ł u przy robotach polnych zdejmowano, a jego miejsce zajmował wówczas duży, okrągły słomkowy kapelusz, (ryc. 9, po prawej na ziemi). S t r ó j o b r z ę d o w y , t j . strój do kościoła, do komunii, strój ślubny i żałobny był nieco zróżnicowany. S t r ó j do k o ś c i o ł a stanowił całość, która na ogół nie różniła się od stroju opisanego na początku. T u dochodziły jeszcze pewne dodatkowe szczegóły, jak bogatsza kreza, kolorowo wyszywane rękawice oraz najważniejsza ozdoba, t j . duża mufka z niedźwie­ dziej skóry, przybrana zielonymi lub niebieskimi w s t ę g a m i , noszona nawet w największe �upały. Przez m u f k ę musiała być przeciągnięta biała, tiulowa kupna chustka, wielkości 1,40x1,25 m , której długie końce zwisały dekoracyjnie po obu stronach m u f k i (tabl. I ) . S t r ó j o b r z ę d o w y młodych dziewcząt przypominał trochę strój ślubny, wyróżniał się w i e ń c e m z m i r t u i sztucznych kwiatów na głowie oraz kolorowymi w s t ę g a m i . Na barwnie haftowaną chustę nakładano chustę białą tiulową, tak jak na kolorowy fartuch, biały tiulowy. Tak wyglądał strój do konfirmacji, jedynie w stroju do k o m u n i i św. zacho­ dziły pewne zmiany, głównie w kolorze u b i o r u ; spódnica bowiem była czarna, z czarną wstęgą u dołu. Do niej czarne pończochy z niebieskim haftem. Na niebiesko haftowaną chustkę na ramiona zarzucało się d r u g ą , białą tiulową, tak aby haft przeświecał. Tak samo zakładano biały t i u l o w y fartuch haftowany i m u f k ę oraz torbę. Jako nakrycie głowy wkładano tiulowy, biały czepiec o długiej fałdowanej ryżce z haftem, a na n i m z t y ł u głowy osadzano mały, czarny czepiec z aksamitu strzyżonego w kwiaty, obszyty s r e b r n ą t a ś m ą z szychu. Strój ten noszony był również i na inne uroczyste okazje (ryc. 11). S t r ó j w e s e l n y utrzymany cały w czerwonej tonacji, nie różnił się od stroju do kościoła, jedynie ubiór głowy stanowił obcisły i gładki, biało haftowany lub srebrem wyszywany czepiec oraz girlanda z m i r t u i k w i a t ó w w formie czółka, z którego zwisały z t y ł u czerwone wstęgi. Strój uzupełniała kreza, wiązana pod brodę w białą, dużą kokardę, i futrzane rękawice, wyszywane złotem. S t r ó j ż a ł o b n y b y ł cały czarny, tylko hafty, zazwyczaj czerwone, zastępowano niebieskimi. Chustka przeciągana przez m u f k ę miała mniejsze w y m i a r y i robiona była nie z t i u l u , lecz z m u ś l i n u zdobionego na rogach czarnym haftem krzyżykowym. Rozdział V I I S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS STROJU KOBIECEGO N a k r y c i e g ł o w y składało się z zawsze widocznej z przodu białej płóciennej prze­ paski oraz z czepca. Przepaska był to płat wielkości 20 cm kwadratowych, trójkątnie zło­ żony i tasiemką przywiązany z t y ł u do warkocza. Czepiec noszony był przez mężatki, dziewczęta i dzieci. Szyto go z niebieskiego lub czarnego jedwabiu; zachodził zaokrąglo­ n y m i szpicami na policzki, podczas gdy czoło i część włosów pozostawały odsłonięte. Czepiec był wiązany pod brodą w s t ę g a m i długimi na 1 m , z t y ł u posiadał szeroką kokardę dłu­ gości 50 cm o końcach długości 90 cm. Składał się z d w u części: przedniej i tylnej i nie posiadał denka, zamiast którego był z t y ł u ściągnięty na okrągło tasiemką. T e n t y p czepca był najbardziej popularny i najbardziej charakterystyczny dla stroju pyrzyckiego (ryc. 13). D r u g i m typem był czepiec czarny, o wysoko podniesionym i usztywnionym t r ó j ­ k ą t n y m dnie i gładkiej części przedniej, zsunięty też z czoła, a noszony przez stare ko­ biety (ryc. 12). Najzupełniej inny, nietypowy dla całości stroju b y ł czepiec u ż y w a n y do kościoła. Był on biały, tiulowy, z długą, fałdowaną ryszą wokół twarzy i czarną, sztywną, od t y ł u zakładaną głową ze strzyżonego aksamitu, obrzeżoną srebrną t a ś m ą z szychu. Czepiec taki był wzorowany na dawnym czepcu, przejętym z miejscowego stroju pyrzyckiego (ryc. 15). Czepce białe do ślubu zdobne były białym delikatnym haftem o ornamentyce roślinnej (ryc. 14). K o s z u l a płócienna była bez rękawów, jedynie przy szyi zapinano j ą na guzik. D ł u ­ gość koszuli pokrywała się z długością spódnicy, jak np. na północy; na p o ł u d n i u powiatu koszula wychodziła p a r ę c e n t y m e t r ó w poniżej spódnicy, tak że jej biała k r a w ę d ź była na dole widoczna. 21 �Biała b l u z k a płócienna skła­ dała się z zasadniczego p ł a t u mate­ riału przydłużonego na dole po obu stronach 10 cm listwami z otwo­ rem na głowę i bocznym nacięciem z przodu. L i s t w y te wychodziły 4 cm poza obręb zasadniczego p ł a t u (patrz krój nr 1). Wzdłuż nacięcia, po jego węższej stronie b y ł dosztu­ kowany kawałek płótna 10x 54 cm, którego zadaniem było rozszerzenie przodu bluzki. Na t y m k a w a ł k u był przy szyi wyhaftowany mono­ gram właścicielki. Dolne listwy były ze sobą zszyte wzdłuż boków. W środkową część bluzki wszywano r ę k a w y , długości 55 cm, szerokości 24 cm. Były one na ramionach zmarszczone na długości 11 cm, a dołem łączył je z bluzką k l i n , szerokości 12 cm. Bluzka nie była zapinana, lecz ściągnięta przy szyi tasiemką, przy czym zakładano do niej fałdowaną krezę. R ę k a w y w y ­ kańczano lamówką haftowaną w ząbki. Bluzka taka to stary krój p o n c h o zachowany w dość p r y m i ­ tywnej formie, dolne listwy bowiem były albo wycinane razem z jed­ nego p ł a t u , albo też doszywane (ryc. 7). S p o d n i g o r s e t {Josip) z welw e t u w kwiaty posiadał zupełnie ten sam krój co i gorset wierzchni (patrz krój n r 2), pozbawiony był tylko fałdów i klapek na dole, za­ miast których m i a ł wszyty gruby Rye. 11. Strój obrzędowy z XIX wieku. wałek dźwigający spódnicę. Skła­ dał się z czterech części, d w u tylnych i d w u przednich a zapinany z przodu na guziki posiadał duży, okrągły dekolt (ryc. 7). krój. Był to S p ó d n i c e w ilości 5—6, a nawet 7—8 posiadały wszystkie "ałdy; przód prostokątny kawał pasiaka, w y m i a r ó w 1 x 6 łokci, zaprasowamane, spódszerokości jednego łokcia pozostawał gładki (ryc. 7). Fałdy t h haftek, nice bowiem wciągano przez głowę i umocowywano na w a ł k u . Dolne spódnice m i a ł y o pół łokcia mniejszą szerokość i były 2,0 ypódnice szyto z fryzu lub też watowano. Kolor spódnic u młodszych był czerwony. Spódnice w cien kie, czarne, podłużne paski wykończone były dołem wzdłuż brzegu trzema jedwabnymi wstążkami, czerwoną, zieloną i niebieską. Starsze kobiety nosiły spódnice czarne w wąskie niebieskie paski, dołem wykończone niebieską i zieloną wstążką. Spódnice te były bardzo 22 �sztywne i sięgały zaledwie poza kolana, a po zdjęciu zwijało się je w wałek, zawiązywało tasiemką i wkładało do kufra lub też sta­ wiało w kącie szafy jak parasol. Wierzchni gorset (Jopc) z czarnego lub zielonego sukna na cr^-wonej podszewce m i a ł ten sam . - ^i-zodu tylko posiat że ten ost osiadał też ręki. oył na 7 ozdobnyc Ji guzików, z których 1 i> aolne mogły być zapięte. U wycięcia gorsetu były przyszyte dwie zielone, wzorzyste wstęgi w y m i a r ó w 7x 44 cm, wią­ zane na piersi w kokardę. Były też wstęgi niebieskie, dobrane do haftu, lub czarne u starszych. Obcisłe r ę k a w y miały mankiet zapinany na sześć guzików i sześć zielonych dziurek oraz ozdobione były dwoma lub trzema zielonymi wstęgami, które w formie stuły długości 12 cm zwisały u rękawa. Spięte były guzikiem otoczonym czerwonym hafcikiem z koniczyn, Ryc. 12. Starsza kobieta w dawnym czepcu. Strój kolonizatorski ptaszków itp. Fałdy u dołu gorse­ z powiatu pyrzyckiego. XIX w. t ó w były też czerwono obrze­ żone. F a r t u c h ujęty wzorzystą wstęgą, luźno wiązaną z przodu w kokardę, zrobiony był z perkalu w paski. Bardziej paradny — szyto z jedwabiu haftowanego w kwiaty odpowiednie do haftu na chustce. Fartuch był dłuższy od spódnicy na szerokość dłoni. Do kościoła wdziewano kupny biały fartuch tiulowy, bogato haftowany wzdłuż szlaków. C h u s t y składano wzdłuż, a nawet dawniej marszczono środkiem pleców, by fałdy rozchodziły się promienisto; ostatnio używano gładkich chust — spodnia zazwyczaj była z czerwonego perkalu, drukowana w kwiaty i wierzchnia haftowana również w kwiaty, czarna dla starszych — dla młodszych czerwona albo też jak u m a ł y c h dziewczynek zielona. Haft w duże kwiaty był w kolorze czerwonym; dla starszych i do żałoby obowią­ zywał kolor niebieski. Haft wykonywano z jedwabiu ściegiem płaskim, k ł a d z i o n y m ; były to wzory kwiatowe, jak np. róże, tulipany, goździki, r u m i a n y lub serca i gwiazdy oraz gałązki jodłowe. Środki kwiatów zdobione były niebieskożółtymi lub też białymi i zielonymi nićmi, a przy specjalnie uroczystych okazjach dodawano błyszczące cekiny, podczas gdy motyw kwiatowy obszywano dodatkowo złotym sznureczkiem, tak że haft wyglądał z daleka jak aplikacja. Chusty obszywano krótkimi frędzlami. Uboższe kobiety haftowały chustę w e ł n ą ; nieraz też kwadratowa chusta u jednego rogu była haftowana czerwono, u drugiego niebiesko, aby służyć po złożeniu na parę okazji (ryc. 10). C h u s t y b i a ł e noszone do obrzędów kościelnych bywały z bardzo bogatego, hafto­ wanego kupnego t i u l u , odpowiednie do białego fartucha wdziewanego na powyższe okazje. Chodziło bowiem o to, aby zarówno spodnia chusta jak i fartuch przeświecały 23 �od spodu. Dawne chusty były muślinowe obszyte koronką i haftowane białą sznelką w promieniste rumiany, goździki i gałązki (ryc. 15). Strój kobiecy uzupełniała torba podłużna, przewiązana wokół stanu na krajce domowej roboty, wykonanej na tkackich deseczkach, tak samo haftowana jak fartuch i chusta, zrobiona z aksamitu, obrzeżona szeroką, zieloną w czerwone kwiaty wstęgą z czerwoną lamówką, miała na dole haftowany monogram właścicielki (ryc. 15 i 16). P o ń c z o c h y czerwone lub czarne, robione na drutach, wyszywane były po obu stronach kostek wzdłuż długości haftem dwojakiego typu. Jeden typ to haft roślinny, zazwyczaj gałąź roślinna o prostej osi z dużymi kwiatami po bokach. Haft był wykonany włóczką żółtą, zieloną, szafirową lub fioletową. D r u g i typ to haft geometryczny, za­ zwyczaj gruby zygzak, z nikłą, geometrycznie rozwiniętą lamówką z geometryzowanych t u l i p a n ó w po obu stronach zwieńczonych pośrodku u góry centralnym d u ż y m motywem w formie rozety czy r o m b ó w . Pończochy czarne haftowano niebieskimi nićmi. Wyszywane były również i aksamitne pantofle (tabl. I I ) . Pończochy przytrzymywano ozdobnymi p o d w i ą z k a m i . Wycięte z czarnego aksamitu w formie elipsy 25x 7 cm, na płóciennej podszewxe, obrzeżone 1 cm szeroką w stążką, haftowane były podobnie jak fartuchy i chusty, z dodatkiem cekinów. Po obu bokach elipsy przyszywano wstążki długości 75 c m ciemnoczerwone w zielone i czerwone kwiaty, przytrzymujące podwiązki (ryc. 13). Rękawice z zielonej wełny, bez palców, robione były na drutach a wykończone w zygzak, sięgały 8 cm powyżej przegubu. Na powierzchni był naszyty kawałek sze7 r I < 3 Ryc. 13. Dodatki do stroju kolonizatorskiego: czepiec, paradne rękawice futrzane, pończocha, chusta, torba, podwiązka z powiatu pyrzyckiego. XIX w. 24- �Ryc. 14. Białe czepce ślubne biało haftowane, Brzesko-Lctnin. XIX w. pow. pyrzycki wiotu 10x 8 cm, obrzeżony czerwoną lamówką i wyszyty czerwono podobnym wzorem jak i chusta w róże, tulipany czy rozety jako motywem centralnym. Paradne rękawice futrzane bywały na całą rękę, ze złotvm haftem wyszywanym wprost na skórze w piękną rozetę i serca (tabl. I I i ryc. 13). P ł a s z c z z czarnego sukna był górą na czerwonej podszewce, zszyty z trzech kawałków w formie trapezu (120x 110 cm), dołem były wszyte k l i n y długości 50 cm, aby płaszcz poszerzyć. Przy szyi płaszcz był u k ł a d a n y w fałdy, a z przodu czerwono oblamowany; posiadał też sztywny wysokości 4 cm stojący kołnierzyk i 5—5 kołnierzy z czerwoną lamówką, zakrywające ramiona w formie pelerynki (najkrótsza 22 cm, najdłuższa — 42 cm). Wierzchni kołnierz był po obu stronach haftow any czerwonym i zielonym haftem, posiadał monogram właścicielki i datę (rok), a na reszcie powierzchni kwiaty. Płaszcz spinany był dwiema stalowymi sprzączkami w formie rozety i przypominał najzupełniej płaszczyk stylowy z epoki biedermeieru, jakkolwiek krój jego wzorowany był na kroju holenderskiej hoiki. r Ryc. 15. Biała chusta muślinowa. Stary Przylep, powiat pyrzycki. XIX w. 25 �Stroju dopełniały: haftowana, sztywna kreza z batystu, raczej niewielka, sznury bursztynów, wiązane z t y ł u szeroką, wzorzystą aksamitką i mufka z niedźwiedziego futra. Chusta przeciągnięta przez mufkę, kupna, tiulowa, a z okazji żałoby batystowa, posiadała na rogach nieraz wyjątkowo piękny haft wykonany t e c h n i k ą krzyżykową. Był to zazwyczaj motyw drzewa z ptaszkami na gałęziach, nazwisko właścicielki i data (rok), (ryc 17). M o t y w ten również wypełniano nieraz realistycznie u j ę t y m motywem kwiatowym, przeszczepionym z haftu miejskiego. Ryc. 16. Torba haftowana z powiatu pyrzyckiego. XIX w. Rozdział V I I I WYTWÓRCY I MATERIAŁY Materiały, z których wyrabiano odzież, były dwojakie, domowe i kupne. Do w y ­ robów przemysłu domowego należało tylko płótno na koszule i pasiak na spódnice. Jak poświadczają wykopaliska w Gdańsku, technika tkactwa pasiakowego znana była na Po­ morzu w X I I w . , a jak wspomniano poprzednio, Pyrzyczanie uznawani byli powszechnie jako 20 �najlepsi tkacze sukna na Pomorzu już w X V I w. Z materiałów kup­ nych natomiast robiono gorsety i płaszcze oraz z kupnych jed­ wabi i tiulów fartuchy. Wyroby dziewiarskie, jak pończochy i r ę ­ kawice robione na drutach, nale­ żały do zwykłych zajęć domo­ wych, podobnie jak i krajki do torb sporządzane na specjalnych deseczkach tkackich znanych na całym Pomorzu od czasów przed­ historycznych. Szyciem nato­ Ryc. 17. Haft krzyżykowy na chuście do mufki z 1867 r. miast spódnic, gorsetów i płaszczy zajmowali się krawcy; jak wspo­ mniano przedtem b y l i n i m i Polacy, którzy słynęli np. z wyrobu gorsetów. Gorset musiał być tak obcisły, iż m i a r ę brano wprost na gołym ciele. Zdobieniem natomiast chust, torb i fartuchów t r u d n i ł y się specjalne hafciarki, bardzo nieliczne zresztą, u których zawód ten był dziedziczny, przechodził bowiem z matki na córkę. Rozdział I X HAFTY I ZDOBINY Rjc. 18. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego XIX w 27 �Specjalnego omówienia wymaga pyrzyckie zdobnictwo hafciarskie, które jak przed­ tem wspomniano, uważa się za miejscowe, nie mające ze strojem obcym nic wspólnego. I t u jednak wykazuje ono pewne zróżnicowanie, zależnie od swej fazy pierwotnej, sto­ sunkowo najczystszej, oraz od fazy późniejszej, wynikłej na skutek w y m a g a ń przybyszów, a więc już zmienionej. Haft ten można podzielić na jedwabny haft roślinny oraz na haft wykonany t e c h n i k ą krzyżykową. J e d w a b n y h a f t r o ś l i n n y występuje na chustach, fartuchach, torbach, podwiąz­ kach. Za zdobienie pierwotne, analogiczne do zdobień na meblach tak pyrzyckich jak i jamnieńskich uważać można haft, który aczkolwiek wykazuje w p ł y w y stylu historycz­ nego, a w t y m przypadku rokoka, jest niemniej przetworzony przez artystę ludowego w sposób bardzo swoisty — na kompozycję, której cechą zasadniczą jest l i n e a r y z m i związana z n i m przejrzysta delikatność. Linearyzm ów polega na wyszyciu samego k o n t u r u m o t y w u zdobniczego ściegiem kreskowym, czasem sznureczkowym, ale środek jego rzadko kiedy bywa w y p e ł n i o n y haftem. Kontur ten jest przy t y m w y ­ bitnie niespokojny, postrzępiony, posługuje się zygzakiem, czy miotełkowatymi rzucikami lub wirującymi strzępkami. Jego porwana linia i subtelnie skomponowana całość dość wiernie odtwarza nastrój i wdzięk stylu rokoka. Ażurowość podkreśla jeszcze często użycie rzucików z jodłowej gałązki, maleńkich gwiazdek i kropek. M o t y w e m zdobniczym bywa wówczas rokokowy kosz w delikatną kratę, a na n i m osadzona płasko duża margerita, motyw abstrakcyjnej róży otoczonej tulipanami lub inny zygzakowaty okrąg, na ogół Rvc. 19. Haft jeduahny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. 2« �Ryc. 20. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. bez użycia gałęzi roślinnej (ryc. 18). Obok koszów widzimy tak typowy dla haftu pyrzyc­ kiego tulipan, różę, goździk o wymiarach dość dużych i dość gęsto położonych obok siebie, tak że raczej z b ę d n y m staje się użycie jednolitej gałęzi roślinnej łączącej poszcze­ gólne kwiaty. Falisty pas czy gałąź kwietna rozwija się jedynie wzdłuż prostych brzegów chusty. Na okazje bardziej uroczyste wyszywano dodatkowo chustę cekinami, tak że wyżej opisany haft zagęszczał się masą błyszczących krążków, wśród których prze­ zierały promieniste gwiazdy czy margerity w schodowatych otokach, tulipany, palmetowato rozwinięte goździki, jodełki i kosze (ryc. 19). Ów linearny haft kreskowo-sznureczkowy stanowiłby niejako pierwszą fazę haftu pyrzyckiego, który z biegiem czasu przechodzi swoistą ewolucję; kontur bowiem jeszcze w dalszym ciągu niespokojny zaczyna się wypełniać w całości haftem płaszczyznowym. M o t y w y kwiatowe dostają środki wykonane ściegiem płaskim i otoki obrzeżone jeszcze ciągle zygzakiem kreskowym, do czego specjalnie nadają się margerity, jakkolwiek'na przykład i serce ma charakterystyczny schodowaty kontur oraz jest zwieńczone u góry dwiema gałązkami z świeczką pośrodku (ryc. 20). W końcowej fazie kontur zygzakowaty zanika, haft staje się spokojny, niejako statyczny, duże motywy kwiatowe o falistych brzegach leżą gęsto przy sobie; przeważa t u róża, tulipan, serce, lecz haft jeszcze ciągle potraktowany płaszczyznowo działa przez to estetycznie i w sposób pełen u m i a r u (tabl. I I ) . Jak się zdaje, pod w p ł y w e m w y m a g a ń przybyszów , o czym relacjonują hafciarki, zdo­ bienie chust zaczyna się degenerować. Haft bowiem płaszczyznowy staje się r ó w n o ­ cześnie malarski. M o t y w y kwiatowe bywają cieniowane i haftowane jak zwykle czerwo7 29 �Ryc. 21. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. n y m czy niebieskim jedwabiem, dostają środki wypełnione swoistymi kompozycjami, wyszytymi jaskrawą zielenią lub o r a n ż e m (ryc. 21). Do tego dochodzą u ż y w a n e od parady cekiny oraz złoty sznureczek obrzeżający falisty zarys kwiatu, tak że całość robi się prze­ ładowana i nieestetyczna, dostosowana natomiast do bogactwa i wystawności stroju (ryc. 22 i 23). Haft roślinny, o k t ó r y m mowa, znany też w pewnych okolicach Brandenburgii, przypomina może nieco hafty kolorowe, gęsto stłoczone na dawnych gorsetach pszczyń­ skich, aczkolwiek te drugie działają bardziej delikatnym wzorem, podobnie jak znacznie delikatniejsze są też wyszycia krakowskie czy zalipiańskie. Natomiast haft na chustach pyrzyckich łudząco przypomina w jego środkowej fazie haft słowacko-węgierski; przy­ pomina mianowicie swą b a r w ą i krasą stylizację dużych m o t y w ó w kwiatowych, jak róży, goździka, tulipana, gęsto stłoczonych obok siebie, bez użycia osi oraz często stosowa­ n y m czerwonym kolorem na czarnym tle. Wyszycia takie występujące na wspaniałych kożuchach węgierskich, wykonane wełną, na czepcach lub też jedwabiem na fartuchach nasuwają bliskie analogie. Podobną stylizację wykazuje też haft czeski, dochodzący aż do okolic Chebu. T a m znowu typowe są kosze z płasko potraktowaną m a r g e r i t ą czy różą o dużych wymiarach (bez gałęzi) jak w Pyrzycach, aczkolwiek kolorystycznie grawitują raczej k u zestawieniom niebiesko-czarnym, typowym dla zachodu. H a f t k r z y ż y k o w y . Wyjątkowo piękny bywa haft wykonany t e c h n i k ą krzyżykową na chustach żałobnych i ślubnych, z tkwiącą w wazonku gałęzią z ptaszkami po bokach, rozwiniętą w symetryczne drzewo (str, 5). Obok tego jednak, jak świadczy wzornik 50 �Ryc. 22. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. (ryc. 24), pojawiają się też inne motywy roślinne, np. kosze kwietne czy gałązki drzew rozwinięte w sposób realistyczny, następnie motywy sakralne, jak gwiazdy, architekto­ nicznie rozwinięte ołtarze, wieńce z koroną u góry, a nawet ulubione sceny o charakterze biblijnym, jak Adam i Ewa pod drzewem, krucyfiks z dwiema M a r i a m i , św. Florian itp. Ponadto pojawiają się same motywy antropomorficzne i zwierzęce (ptaki, baranki lub l w y i gryfy), wykonane jednak t e c h n i k ą cieniowaną na wzór miejskich haftów. Naj­ piękniejszym, o najstarszych tradycjach w zasięgu ogólno-światowym jest oczywiście haft pierwszego typu, t j . wazy z p a l m e t o w a t ą gałązką, zazwyczaj z ptaszkami, jakkolwiek na ogół haft krzyżykowy ma w stroju pyrzyckim minimalne zastosowanie, bo tylko na żałobnych lub też ślubnych chustkach przy mufce. Wszystkie hafty pyrzyckie pochodzą z X I X w., są bowiem zazwyczaj datowane, acz­ kolwiek, jak wspomniano wyżej, drzewko życia w hafcie krzyżykowym jest niewątpliwie starszego pochodzenia. Odpryski natomiast historycznego haftu krzyżykowego spotyka się wzdłuż całego wybrzeża zachodniego w mniej lub bardziej ludowych odmianach, a więc w Nowogardzie (z r. 1711), Dobropolu Kamieńskim, Gryfii, Grzymiu meklemburskim, w puszczy liineburskiej, Brunświku, Hesji; ten pas północny posiada bardzo jednolity charakter zdobnictwa krzyżykowego. O hafcie krzyżykowym na Kaszubach dziś już nie­ stety nic nie wiemy, spotykamy go natomiast w centralnej Polsce (Opoczno), na Kur­ piach, jak w ogóle na p o ł u d n i u w hafcie polskim, u k r a i ń s k i m a także na Węgrzech, Słowaczyźnie, Morawach i dalej. 51 �Ryc. 25. Haft jedwabny na chuście 7. powiatu pyrzyckiego, XIX w. Haftowane pończochy i rękawice są, jak wspomniano, charakterystyczne dla krajów północnych, t j . dla Skandynawii, Danii, Finlandii, pojawiają się też na L i t w i e , jak i na zachodnim wybrzeżu, jakkolwiek zdobnictwo to różni się od pyrzyckiego. Pyrzyckie pończochy wzorem geometrycznym przypominają północne motywy, natomiast roślinne ich wyszycie stanowi całość ze zdobnictwem występującym na chustach, jest bowiem płasko potraktowane w duże wzory kwiatowe. Jakkolwiek północne rękawice były wykony­ wane na drutach i wiązane z wzorem wrabianym, czy t e ż — j a k futrzane — wyszywane w motywy florystyczne, niemniej motywy te były odrębne od pyrzyckich. Najbardziej może wiążą się z pyrzyckimi pończochy litewskie, lecz motyw wyszywanej gałęzi roślinnej jest t u potraktowany bardziej realistycznie i jest cieniowany. Tak więc mając przed oczyma całokształt zmian, j a k i m ulegało zdobnictwo pyrzyckie, stwierdzić trzeba, że wykazywało ono bardzo swoisty charakter, którego cechy jak wybitna płaszczyznowość i dekoracyjność, duże rytmiczne motywy kwiatowe pozbawione osiowej gałęzi kwietnej, z nader n i k ł y m centralnym motywem narożnikowym, raczej u k r y t y m na chuście — pozwoliły na włączenie go raczej do grupy zdobnictwa polskiego a także południowego, czesko-węgierskiego. Liczne w p ł y w y , jakie się krzyżowały na sło­ w i a ń s k i m Pomorzu, nie tylko polskie, ale czeskie i węgierskie, a obok tych — północne, wytworzyły swoistą k u l t u r ę zdobniczą. W kulturze tej przeważają wspomniane elementy pochodzenia południowego, akcentując jej organiczną łączność z całością obszarów sło­ wiańskich, a zwłaszcza polskich. �T a b l i c a III DAWNY STRÓJ PYRZYCKI Rekonstrukcja Mai. M. Orłowska �u Ryc. 24. Wzornik haftu krzyżykowego ze Starego Przylepu. R. 1829. Rozdział X CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Źródłami, j a k i m i można było się w obecnej pracy posłużyć, były tylko publikacje nie­ mieckie, z których drogą ż m u d n y c h dociekań trzeba było wyłuskać celowo zatarty obraz dawnych procesów historycznych oraz mechanizm powstawania pewnych zjawisk k u l t u ­ rowych. Nie miejsce tutaj na przeprowadzanie polemiki z rasistowską n a u k ą niemiecką na temat „urdeutsches Wesen" stroju jak i k u l t u r y ludowej na Pomorzu, z uwagi na niemożność przeprowadzenia całego przewodu etnograficznego, dotyczącego jej powstania na ongiś polskich ziemiach. Podstawowym zagadnieniom bowiem, j a k i m są w t y m przy­ padku problem)^ osadnicze, należałoby poświęcić osobne studium, co przekracza jednak ramy niniejszego wydawnictwa, niemniej źródła te są dość liczne, jak potwierdza załączony wykaz literatury. Natomiast nie można było z uwagi na długotrwałe procesy niwelacyjne w X I X i po­ czątkach X X w. znaleźć żadnych reliktów stroju w terenie. Cennym u z u p e ł n i e n i e m będą źródła dla opracowywanego stroju kaszubskiego, wykażą one bowiem, jakie związki prze­ t r w a ł y między dawnym strojem pyrzyckim a kaszubskim. 35 �LITERATURA 1. L'art populaire hongrois, Budapest 1918. 2. Baltische Studien t. I—57, Stettin, do 1940. 5. Bernouilli, Reisen durch Brandenburg, Pommern usw. in den Jahren 1777 und 1778, Leipzig 1779, str. 54, II, str. 170. 4. Berghaus; Landbuch von Pommern, 1868, t. I I , 3, 476, 804. 5. Brüggemann: Ausfürliche Beschreibung von Vor-und Hinterpommern, Stettin 1779, t. 1 — 3. 6. Chelopeus, De Pomeranorum regione et gente 1574, wyd. Zinzow, Pyritz 1869, str. 51. 7. O. Glazer, Die Niederländer in der brandenburg-preussischen Kulturarbeit, Berlin 1939. 8. R. Holsten, Aus dem pyritzer Weizacker, Stettin 1914. 9. R. Holsten, Kopftuch u. Mütze. Monatsblätter, Stettin 1911. 10. Hoops, Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Strasburg 1911, t. IV, str. 349; autor stwierdza, że bluzki germańskie nigdy nie były wykonywane z cieńszych materiałów niż skóra, filc i wełniany fryz. Por. też Hottenroth, Album der deutschen Trachten, str. 722. 11. Z. Kaczmarczyk, Kolonizacja niemiecka na wschód od Odry, Poznań 1945. 12. T. Kantzow, Chronik von Pommern 1897. 13. Karpowsky, Chronik von Pyritz, Pyritz 1855. 14. A. Kretschmer, Deutsche Volkstrachten, Leipzig 1864, pl. 9. 10. 15. T. Lehr-Spławiński, Zachodnia granica językowa Kaszubszczyzny w wiekach średnich. Slavia Occidentalis, 16. Poznań. 16. Lorentz-Fischer-Lehr-Spławiński, Kaszubi, Kultura ludowa i język, Toruń 1934. 17. Micraelius, Sechs Bücher vom alten Pommernlande, Leipzig-Stettin, 1723, VI, 428. 18. J. Mitkowski, Pomorze Zachodnie w stosunku do Polski, Poznań 1946. 19. Monatsblätter d. Gesellschaft für pommersche Geschichte u. Altertumskunde, t. I —- 30. Stettin. 20. Peasant Art in Austria and Hungary, London, The Studio, 1911. 21. Peasant Art in Sweden, Lapland and Iceland, London 1910. 22. Pomerania, wyd. Gaebel, Stettin 1908, I I , 186, cyt. z Holstena. 25. Pomorze Zachodnie, wyd. Instytut Zachodni, Poznań 1949. 24. J. Przeworska, Ubiory ludowe, Warszawa 1954. 25. A. Schröder, Bemalter, Hausrat, Leipzig. 26. B. Stelmachowska, Zdobnictwo ludowe ziemi pyrzyckiej, Poznań 1946. 27. Strój z Jamna pod Koszalinem, Polska Sztuka Ludowa zesz. 7, 1954. 28. M. Wehrman, Geschichte von Pommern. Gotha 1904. 29. M. Wehrmann, Friedrich der Grosse als Kolonisator in Pommern, Pyritz 1897. 34 �P E 3 I O M E IlbiiKiiUKHM mma, Kpaii, npimafljieacaji Ha3BaHne KOToporo n p o w c x o f l M T OT c J i a B H H C K o r o n bi p o — I I I e n H H C K O M y K H a j K e c T B y , r # e u a p c T B O B a j i a n o 6 o n H a a JIMHHH I I H C T O B , j^vmacrma. K o r ^ a c j i e , q o B a T e j i b H O HCTHHHO n o J n s c K a a IIoMopŁe KHHJKecTBo M 3 a n a A H o e B 1637 oHa B b m e p j i a n e p e i m i M BO B J i a ^ e H M e ilpyccMM, r., nbiJKHUKoro Kpaa HeoSxOflMMOCTb npMB03a Tax AByx c nojibCKoii jxpymx M3 CBepx Kpaii. Toro, Me^Ba orpoMHLix 03ep: nOCTOaHHBIX MejIHOpaiJHM. 3 T O HacejieHMa ntiJKimKHM HajiHHHe u CTpaH, aBJiaJIOCb KOTopoe B ypojKanHbin BOMH, M STO B 6oJibinoM n p M B 0 3 H O B b l X KOJIOHHCTOB. K o J I O H H C T b l r r p H X O A H J I J l r J i a B H b I M o 6 p a 3 0 M a IIlBeuMM, HexocjioBaKHM, BeHrpHH repMaHCKwx CTpaH KaK CaKCOHHa B M e H b i n e M C T e n e H M M3 w. ftajKe H 3 IIlBeHHapHK, a M BecTcbajiMa. npWHHH BCJieACTBHe n a c T b i x KSK M C H e M e u K o i ł c r o p o H b i 3acTaBjiajio n p o B e c r a TO e c T b r o j u i a H ^ M M , ^ j i a H A p M M M <J>pii3HM, Bbi3biBaJin OCHOBHblX nepecejiajiocb nacTŁ B O A H a a CMCTe- M IIjioHCKOro OAHOK W3 OXOTHO Majio 6BIJIO HacejieHMa ^einracKoe cocTaBHaa K&K B p a H ^ e H G y p r c K o r o M a p K r p a c p C T B a . <£>n3H0rpacpHa CTpamsi, a B ocoSeHHOCro Ma nnie- BMecTe OTJiMHHbie M3 MacniTaGe HjwflepJiaHflOB, <3?pamijm, A H T J I H H , c TeM n 3 3 a n ą n ; H 0 - cneuMajiHCTbi no BOAHBIM o6yneHHbie sTOMy Ha p o A H H e , r o J i j i a H A H b i H <I>pH3bi K 0 J i 0 H H 3 0 B a j i H Bce M o p c K o e no6epe?Kbe, a TaKJKe S o J i b i H M H C T B o pe*mbix n o S e p e j K H H . O H M n o a B M J i M C b T a K J K S B rrt>iXCMHKOM K p a e , n p M B e 3 e H b i H a BOflHbie p a o o T b i n p n o c y u i a H H H penHbix GOJIOT O A P B I pa6oTaM, paBHo K a K pa3JiHB0B M y j K C K O i i A B y x B b i u i e y n o M a H y T b i x 03ep M p e K H3 HHX BbiTeKaioiinra. H a p a A OTJiHHaeTca 3 a M i n e B b i M M JIMSO c y K O H H b i M H K O P O T K M M M H i T a H a - M M , B b i c o K M M H MJIM H M 3 K M M M c a n o r a M H c n p a j K K O H , n y j i K a M M M c i o p T y K O M H a A e B a e M b i M H a J K H J i e T K y . 3 T O T c i o p T y K ( p n c . 8 M 9), T e a m o r o i r s e T a Ha KpacHOH noAKJiaAKe, c KpacHbiMM oTBopoTaMH BoeHHofł M OTopoHKaMM, HacTHHHO noApascaeT nxuHejiM. TOJIBKO rojiySoM I). CTapramaa c e p M a r a T e M H o c M H e r o HBeTa MecTHoro npoHcxoacAeHHa, 6e3 BopomuKa M 3acrejKeK M 3 B e c T H a n o o n M c a H H M M p e K O H C T p y u p o B a H a Ha TaSji. I I I . H a p a A B O c n o j i H a e T K p y r j i a a m j i a n a Ha r o j i o B e , UMJIMHAP M J I H M e x o B a a n i a n K a . B e c b H a p a A B O 3 H M K B n o 3 A H e i v i n e p M O A e , o c o G e H H o njiam c H a n i H B ciopTyK KOH 3 a H M C T B 0 B a H OT c T a p M H H o r o H a p a A a CTarnBaiomeM ero B noace „urdeutsiches Wesen" KaK HayKa, HO Ha H a p a A - M cjieAOBaTejibHO STO T m a T e j i b H o KOCTIOM 3 a n a A H O r o X e H C K H H oneHb c3aAH, KaK CMJibHO H a n o M M H a e T (Ta6ji. nbrraeTca HMHTO H e A0Ka3aTb yKa3braaeT pacucTCKaa BbrreKaeT H3 noApo6Horo CPPH3MHCKHM H a p a A ' . KOCTioMa, Te xce B o c e M b nbUKMuxMH Haronroił M3 n e T b i p e x RJisi H a p a A a SoraTaa p a 3 y K p a c K a HbiMM pnHHoro HapaAa Hbie MaTepnajie. Ha HacejieHwe A o O a B J i e H M a M M SBIJIH: Ha HacTeii rojuiaHACKHe nenubi. njiaTKax u (pwc. Topa3AO a TaKJKe II) Henen; no3AHeMuiMMM H 3Toro HapaAa 1). nepBHHHO HanoMMHaeT cyMKH. OneHB 3 a H M C T B 0 B a H a OT GBIJI Ha- ^onoji- HecymecTBeH- K a K cBHAeTejibCTByiOT HCCJieAOBaHHa <I>pii3HMCKo-nbiJKMr!;KiiM H a p a A MycpTbi, 7), (puc. MycpTa, n o A B a 3 K n u 6apxaTHbie n y j i K a x (Ta6ji. nojibCKoro HacejieHMa, niHBKH paBHo KaK HoBoe KopceT OT 3 a T b i J i K a HapaA KopoTeHbKMx, oneHb IOSOK, T e JKe B b i n y c K a e M b i e H H 3 0 M p y 6 a x n 3T0T H a p a A ero n p o w c x o j K A e H M a , BO3HMKIHMM BCJieACTBue KOJioHM3aij;MM. KpoxMajieHHbix H c6opHaTbix 3aKJiaAaHHbie Ha repMaHCKaa coBceM crra- npoBeAeH- jnmieH c y M K u H n o A B a 3 0 K , K a K STO BMAHO H a H J i J i i o c T p a i i H H ( p u c . rrpoHcxoAHjio, no B e e n BepoaTHOCTH, H3 KaeT H3 M e c T H b i x MCCjieAOBaHHM, n o c e j i n j i o c b jiHuib B XIX OjibAeHBypra n, Bbi- 6). K a K STO B b i T e - cTOJieTHH B n b i H o m K O M p a i t o H e . 55 �MecTHfciM nbixMijKKM ocHOBaHHH HapHA KOToporo OH nojiŁCKoro 6biji Hac6JIGHMH peKOHCTpynposaH M3BecT6H (Taßji. I I I ) , a TOjibKO HTO no onwcaHMM, xacaeTCH Ha cpoTopracpHii, jiMiHb TCJibKO ( p p a r M e H T b i Hapn^a 6 b i j i n H a ñ f l e H b i ( p u c . 2 , 3 ) . K a K OH B b i r j i a f l e J i B n e J i o M M05KHO BblBeCTM Ha OCHOBaHMM CHHMKOB H a p O f t H O r O KOCTIOMa H 3 C O C e f l H H X paílOHOB, a HMeHHO CTapraflCKoro H rpbidpnirKoro. H a S T H X CHHMKax OH coBepnieHHO HanoMnnaeT "apynie HapoflHbie HapHAbi nojibCKoro HacejieHMH I I o M o p b H B X I X CTOJieTHH ( p u c . 4, 5). C a M o ñ C T a p u i e i ł H a c T b K ) B c e r o H a p H ~ a ; a H B j i a e T C H 6 j i y 3 K a nop, K o p c e T , T M n a n o H x o , one/ąoBaTejibHO BeCbMa npMMMTHBHOÍÍ KpOÍlKH (pUC. 7), H3BeCTH0Íl VJKe B n p e f l H C T O p H H e C K O M 6 p O H 3 0 B O M nepnofle. CnMCOK MJIJIROCTPArCMÏÏ K ntDKMITKOMy HAPH,Hy PMC. 1. K 0 " n 0 H M 3 a T 0 p C K M M PMC. 2. I T j i a T O K PMC. 3. B e j i a n PMC. 4. M e c T H b i M PMC. 5. M e c T H b i i i H a p a f l nbKKMnKMM HapHfl. XIX B. CBH3aHHfaiiî H a J i 6 y — cpparivieHT MecTHoro nbDKMUKoro Hapa,H,a. X I X B. i n a n o H K a , CTapMHHbiM TOJIOBHOM y 6 o p — c p p a r i v i e H T MecTHoro ntiscMUjKO-KauiyoCKoro Hapa#a. X I X B. Hapafl nostHjibix jnofleü). (fljia 1860 r. TocjiaB, CyxaHyBeK, rpbicpnnK'/iM CTaprapflCKwii paftOH. X I X B. paüoH nbiJKMUKoro p a M O H a . X I X B. Lienen., 4. roÔKa; n o P . T o j i C T e H y . PMC. 6. I l e p B M H H b i í i BH/J K O J i O H H 3 a T O p c K o r o PMC. 7. B b i K p o i i K M : PMC. 8. K o j i o H M 3 a T o p c K M M n b i J K n n K M i i H a p H f l , 1864 r . "JKeHCKMH H a p a f l (no KpeTHMepy) KojiOHM3aTopcKHH nbiJKnn,KMfi napaß, 1864 r. M y j K C K o i ł H a p n f l (no KpeTHMepy) PMC. 9. PMC. 1. 6 j i y 3 K a 10. T I j i a T O K M e H e e JKMU;KMM Tun JKGHUJJMH. c BÍIUIMBKOM H a 3a?KMTOHHbix paüOH). X I X PMC. 11. PMC. 12. C T a p M H H w ń n e n e n , H a p a ^ a , M3 2. KODCCT, 3. noHxo, yrjiax. O6OMX X I X B. BaiecKO-JIeTHMH (nbi- B. KojioHM3aTopcKMñ Hapaa flua o^eBaeMbiił npM npnnacTMM. noscMjibix steHinim. XIX CpparMeHT B. KOJi0HM3aTOpcKcro Hapafla nbiJKMi^Koro paííoHa. X I X B. PMC. 13. . Ę o f o B O H H b i e Hbie PMC. p u , nacrai KOJiOHM3aTopcKoro HapaflHbie MexoBbie Hapafla: nepnaTKM, lenen. ofleBaeMbiñ npM npnnacTMii M B 14. B e j i b i e cBa,a;e6Hbie n e n n b i c S e j i o i i B b i u i H B K K O M . E s K e c K O - J I e T H M H . PMC. 15. B e j i b i i i TiojieBbiM PMC. 16. C y M K a c PMC. 17. B b i n i M B K a K p e c T O M PMC. 18. I J i e j i K O B a a BbiniMBKa Ha njiaTKe nbUKMUKoro paöOHa. XIX B. PMC. 19. H T e J i K O B a a BbiniMBKa Ha njiaTKe nbiJKMUKoro paiíOHa. XIX B. njiaTOK. O r a p b i i i I I j K M j i e n , n b i J K M i ; K o r o BbiuiMBKOM n b i j K i i u K o r o Ha nJiaTKe paiioHa. c 1867 PMC. 2 0 . I I I e J i K O B a a BbiniMBKa BbiniMBKa Ha njiaTKe nbiJKMn,Koro PMC. 2 2 . I I I e J i K O B a a BbiniMBKa njiaTKe PMC. 23. I I I e J i K O B a a BbiniMBKa Ha PMC. 24. 06pa3en. BMIIIMBKH KpecTOM, BbiniMBKa Ta6jinna I . BocKpecHbiii ceBepHbix TaßjiMiia I I . 1. TaSjiMtta KapTa Ha KpecroM, 1863 nbUKMUKoro CTapbiii JKCHCKMM Hapsfl IIjKMjien. pańoHa. SanaflHoro HapHfl IIoMopbH B. X I X B. B. B. B. IIjKMjien njiaTKe nbijKMintoro nbiJKMUKoro pañOHa n b U K M i ^ K o r o p a f ł o H a . PMC. PMC. paiioHa B. r. 2 , 3. n y j i K M , 4. H a p n ^ H b i i i n j i a T O K , CTapbiii paiioHa. X I X paííoHa. X I X paiioHa. X I X JKM3HM, H a r., ^ e p e B o I I I . / I p e B H M M nbijKMi^KMM I. KapTa nbUKnuKoro XIX B. njiaTKe nbiJKMUKoro pañOHa. XIX OKpecTHoCTeií pyKaBMqa, TPayp» njiaTKe MycpToü, XIX PMC. 2 1 . I I I e J i K O B a a Ha BocKpec- n y j i o K , njiaTOK, cyMKa, noflBH3Ka n w j K w q K o r o 5. panoHa, M BOCKpeCHbiü M. Ha CTp. 3. MyjKCKOií Hapafl M3 OpjiOBCKaa. njiaTOK fljiH nojKMJibix rKemuMH w na JleBaHJioBCKan. 1 ( P e K O H C T p y K i í M H ) . PMC. M. OpjiOBCKan. c H3biK0B0ií rpaHMn,eñ K a m y ö c K o r o Kpaa (no T. Jlep-CnjiaBMH- CKOMy). KapTa II. PacnojiojKeHMe KOjioHH3aTopcKoro n b i j K M i ^ K o r o H a p a ^ a , n p M M e M y í M T b m a e T C H MCCTHMM H a p a ^ (MeCTHOCTM 6 b I J I M U O f l H e p K H y T b l BO.TIHMCTOÍÍ JIMHMeM). COÍEPiKAHME BcTynjieHMe — PMHecKaa IV. fla OnMcaHMe — napada — c o c T O H H M e H a p a f l O B H a M C C J i e ^ y e M o í i T e p M T o p M M — C T p . 7. I I . HCTOCTp. 8. CTp. 19. V I . O n n c a H H e s c e H C K o r o n a p a d a — XapaKTepMCTMKa CTp. 2 1 . VIII. MCTOHHMKOB — CTp. B o6mMx 18. V. nepTax McnojiHMTejiM M MaTepwajibi CTp. 33. noHBJiaeTca Hapafl — I I I . T p a H n n a MeCTHOCTM r ^ e M y j K C K o r o H a p a s a B OÖIUMX n e p T a x — •»ceHCKoro H a p a ^ a X. C T p . 5. I . H a c T o a m e e xapaKTepncTMKa JIwTepaTypa — rioflpoSHoe — — CTp. CTp. CTp. 34. 20. 26. onMcaHMe VII. IX. CTp. MyjKCKoro IIoflpoSHoe BbiuiMBKM — 17. Hapa- onncaHMe CTp. 27. �SUMMARY PEASANT COSTUMES I N T H E P Y R Z Y C E D I S T R I C T The Pyrzyce land, the name of w h i c h is derived from the Slavonic pyro, meaning ,,wheat", belonged to the ancient principality of Szczecin which was ruled by a junior branch of the Piast dynasty, that is a t r u l y Polish dynasty. After its extinction i n 1637, the principality of Szczecin passed, together w i t h Western Pomerania, to Prussian rule as a part of the Brandenburg Mark. The physiographical character of the country, and especially the water system of the Pyrzyce district w i t h its two big lakes, the Miedwia and the Płońskie Lake, involved the construction of large scale canals and ditches which had to be constantly maintained and preserved. This was one of the main reasons for bringing i n foreign settlers who, i n fact, w i l l i n g l y came to the fertile soils of Pyrzyce. I n the second place, the rather sparsely populated country, owing to frequent wars both on the Polish and the German side, demanded the settling of the area on a large scale. The settlers came chiefly from the L o w Countries, that is the Netherlands, Flan­ ders, Frisia, but also from France, England, Sweden, Bohemia, Hungary, and even Switzerland as well as from the Western German provinces such as Saxony and West­ phalia. First rate irrigation experts such as the Dutchmen and the Frisians who had much opportunity to learn the dyke construction i n their own countries colonised the whole coast area as well as most territories adjoining the river banks. They undertook the work of building canals and ditches over the river swamps of the Oder and the marshy lands connected w i t h the two above mentioned lakes and their tributaries. The characteristic features of m e n ' s dress of the Pyrzyce district were short trousers, made of suede or cloth, h i g h boots or low buckled shoes, stockings, and a jacket w o r n over a waistcoat. This jacket (Fig. 8 and 9), dark w i t h a green l i n i n g , w i t h red lapels and bindings was modelled on a m i l i t a r y coat. Only the blue jacket was taken over from the ancient local dress (Table I ) . On the other hand, the old long coat, w h i c h was blue and also of local origin and which had no collar and no fastenings, is known only from a reconstructed description. The dress was completed by a round hat, tophat or a fur cap. The whole dress is of late origin, especially the coat gathered into a half-belt at the back. Therefore there is no ground for the theory of the ancient Germanic origin, of Urdeutsches Wesen of this dress, so vigorously advocated by the racist German science. M u c h more convincing is the theory of Western European origin of the dress i n question which gradually established itself during the long process of the settlement of the area. W o m e n ' s dress of the Pyrzyce area, as our analysis shows, greatly resembled Frisian dress, chiefly owing to the very short, stiff and rather pleated skirts of w h i c h eight were worn, and also owing to petticoats, showing below (Fig. 1). W i t h this a low piece corset was worn (Fig. 7), while the bonnet resembled Dutch bonnets worn on the back of the head. Rather late additions, quite untypical of the dress, were the muff, garters, and velvet laced bags. Very rich ornamentation connected w i t h the said dress and found on kerchiefs and stockings (Table I I ) , was taken over from the ancient local Polish dress. This is clearly shown by our material. As can be seen from the illustration (Fig. 6), the original Frisian 57 �Pyrzyce costume had embroidery neither on the dress nor the muff, bag, nor garters. These people came most probably from the Frisian t o w n of Oldenburg, and, according to the local records available, settled there as late as the X l X t h century. On the other hand, the local dress of the Polish population is only k n o w n from descriptions, according to which reconstructions were made and as far as photographic material is concerned, only fragments have been found (Fig. 2 and 5). The appearance of the f u l l Pyrzyce costume can only be inferred on the basis of the photographs of the peasant dress from neighbouring districts such as that of Stargard and Gryfice which greatly resembled other peasant dress worn by the Polish population of Pomerania i n the X l X t h century (Fig. 4 and 5). The oldest i t e m of the whole costume was the blouse of poncho type, which was w o r n under the corset of a very old and primitive cut known even as early as the prehistoric Bronze Age. L I S T OF P L A T E S Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 1. The Pyrzyce settler's dress. X I X c. 2. A kerchief tied round the forehead — a fragment of the local peasant costume. X I X c. 3. A small white cap, former headcovering forming an item of the Pyrzyce-Cassubian dress. X I X c. 4. Local dress (for the elderly) from Suchanówek, the district of Stargard. X I X c. 5. The local dress of 1860, Gosław. the district of Gryfice. 6. Former appearance of the settler's dress from the P3Tzyce district. X I X c. 7. Cut: 1. blouse, 2. corset, 3. bonnet, 4. skirt (according to R. Holsten). 8. The Pyrzyce settler's costume of 1864. Women's dress (according to Kretschmer). 9. The Pyrzyce settler's costume of 1864, Men's costume (according to Kretschmer). 10. Kerchief of poorer women, embroidered at the corners. Brzesko, Letnin. X I X c. 11. Settler's dress for Holy Communion. X I X c. 12. Former type of bonnet for the elderly — settler's cut of the Pyrzyce districL X I X c. 13. Accessories to the settler's costume: a bonnet for Holy Communion and the festive Sunday fur gloves, stockings, kerchief, bag, and the garter of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 14. White bridal bonnets, white embroidered. Brzesko, Letnin. X I X c. Fig. 15. A white tulle kerchief. Stary Przylep, Pyrzyce district. X I X c. Fig. 16. An embroidered bag of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 17. Cross - stitch embroidery of 1867 on a muff handkerchief. Fig. 18. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 19. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 20. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 21. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 22, Silk embroider)' on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 25. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 24. Pattern for cross-stitch embroidery from Stary Przylep. Cross-stitch embroider) of 1863, representing tree of life, on a kerchief of the Pyrzyce district, page 3. Table I . Women's Sunday dress from the Pyrzyce district and men's Sunday dress from the northern part of the Pyrzyce district. Painted by M . Orłowska. Table I I . 1. gloves, 2 and 5. stockings, 4. festive kerchief, 5. kerchief for the elderly and mourning kerchief, Stary Przylep. Painted by Cz. Lewandowska. Table I I I . The old dress from Pyrzyce dictrict (reconstruction). Painted by M . Orłowska. Map I . Map of Western Pomerania with linguistic boundary of the Cassub country (according to T. Lehr-Spławiński). Map I I . The area of the Pyrzyce settlers' costume, including the local dress. 7 CONTENTS 1. Introduction p. 5— 2. The present position of the peasant dress on the area under investigation p. 7 — 3. Historical development of the Pyrzyce dress p. 8— 4. The area and distribution of the costumes studied p. 17 — 5. General description of men's costume p. 1 8 — 6. Detailed description of men's costume p. 1 9 — 7. General description of women's costume p. 2 0 — 8. Detailed description of women's costume p. 2 1 — 9. Producers and materials p. 2 6 — 10. Decorations and embroidery p. 2 7 — 11. Sources and their characteristic p. 3 3 — 12. Litera­ ture p. 3 4 — List of Illustrations. 5« �SPIS I L U S T R A C J I DO STROJU PYRZYCKIEGO Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. Kolonizatorski strój z powiatu pyrzyckiego. X I X w. 2. Chusta o wiązaniu czołowym. Fragment miejscowego stroju pyrzyckiego. X I X w. 3. Biała czapeczka, „sans peine". Dawne nakrycie głowy miejscowego stroju pyrzyckiego. X I X w. 4. Strój miejscowy (dla starszych) w. X I X z Suchanówka, powiat stargardzki. 5. Strój miejscowy z 1860 r. Gosław, powiat gryficki. 6. Pierwotny wygląd kolonizatorskiego stroju do kościoła z powiatu pyrzyckiego. Pocz. X I X w. 7. Kroje: 1. bluzka typu poncho, %. gorset, 3. czepiec, 4. spódnica; wedle R. Holstena. X I X w. 8. Kolonizatorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór kobiecy (wg Kretschmera). 9. Kolonizatorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór męski (wg Kretschmera). 10. Chusta kobiet uboższych, haftowana na'obu rogach, Brzesko, Letnin (powiat pyrzycki). X I X w. 11. Strój obrzędowy z X I X w. 12. Starsza kobieta w dawnym czepcu. Strój kolonizatorski z powiatu pyrzyckiego. X I X w. 13. Dodatki do stroju kolonizatorskiego, czepiec, paradne rękawice futrzane, pończocha, chusta, torba, podwiązka z powiatu pjTzyckiego. XIXw. Ryc. 14. Białe czepce ślubne biało haftowane. Brzesko-Letnin. X I X w. Ryc. 15. Biała chusta tiulowa, Stary Przylep, powiat pyrzycki. X I X w. Ryc. 16. Torba haftowana z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 17. Haft krzyżykowy na chustce do mufki z 1867 r. Ryc. 18. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 19. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 20. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 21. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 22. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 23. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 24. Wzornik haftu krzyżykowego ze Starego Przylepu. R. 1829. Haft krzyżykowy z 1865 r. z „drzewem życia", na chustce z powiatu pyrzyckiego, str. 3. Tablica I . Strój niedzielny żeński z powiatu pyrzyckiego i strój niedzielny męski z północnej części powiatu pyrzyckiego. Malowała M . Orłowska. Tablica I I . 1. rękawica, 2., 5. pończochy, 4. chusta paradna, 5. chusta dla starszych i do żałoby, Stary Przylep. Malowała Cz. Lewandowska. Tablica I I I . Dawny strój pyrzycki (rekonstrukcja). Malowała M . Orłowska. Mapa I . Mapa Pomorza Zachodniego z granicą językową Kaszubszczyzny (wg T. Lehra-Spławińskiego). Mapa I I . Zasięg stroju pyrzyckiego. SPIS TREŚCI Wstęp — 5 str. Rozdział I . Obecny stan stroju ludowego na badanym obszarze — 7. str. Rozdział I I . Zarys historyczny rozwoju stroju pyrzyckiego — 8. str. Rozdział I I I . Zasięg stroju pyrzyckiego — 17. str. Rozdział I V . Ogólny opis stroju męskiego — 18. str. Rozdział V. Szczegółowy opis stroju męskiego — 19. str. Rozdział V I . Ogólny opis stroju kobiecego — 20. str. Rozdział V I I . Szczegółowy opis stroju kobiecego — 21. str. Rozdział V I I I . "Wytwórcy i materiały — 26. str. Rozdział I X . Hafty i zdobiny— 27. str. Rozdział X. Charakterystyka źródeł — 35. str. Literatura — 34. str. 59 �Mapa Pomorza Zachodniego, 7. zaznaczonymi grupami kostiumowymi omówionymi w tekście oraz z zachodnią językową Kaszubszczyzny (wg T. Lehra-Spławińskiego). granicą ��ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1/ ¿s' 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 5. Haliną Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze). 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1/ 1. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, l/ 2. Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, • / 5. Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski. Część V. MAŁOPOLSKA: ]/1. 2. y 5. (/ 4. ] / 5. Roman Reinfuss — Strój górali szczawnickich, Edyta Starek — Strój spiski. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki. W druku znajdują się: Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE 4. Janina Krajewska •— Strój opoczyński Część I . POMORZE 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09303f5a7b4cb16ff88eeaa78ca49986.pdf 3cfa89388de1208dbe88379433cf7c0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:363 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:324 Title A name given to the resource Zróżnicowanie klasowe i zawodowe wsi Siołkowice Stare i Nowe w XIX i XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.117-149 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dobrowolska, Danuta Myrcik-Markowska, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DANUTA DOBROWOLSKA i DANUTA MYRCIK-MARKOWSKA ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE I ZAWODOWE WSI SIOŁKOWICE STARE I NOWE OD POŁOWY X I X W. DO 1955 R. I. WSTĘP. Z N A C Z E N I E Z A G A D N I E N I A . P O D S T A W O W E Z A D A N I A B A D A W C Z E Poznanie struktury społeczno-gospodarczej, w szczególności zróżnico­ wania klasowego i zawodowego wsi posiada doniosłe znaczenie dla wła­ ściwego ujęcia i zrozumienia procesów kulturowych przebiegających w życiu społeczności wiejskiej. Ułatwia bowiem zarówno zrozumienie głębokich zróżnicowań kulturowych związanych z poszczególnymi klasa­ mi, warstwami społecznymi i kategoriami zawodowymi na wsi, jak również uchwycenie roli zmian społeczno-gospodarczych w przeobraże­ niach kultury. Stąd też przy opracowywaniu monografii etnograficznej Siołkowic zagadnienie zróżnicowania klasowego i zawodowego wsi stało się przedmiotem specjalnych badań. Badaniami zostały objęte następujące problemy: 1) rozwój społecznogospodarczej struktury wsi w określonych ramach czasowych, 2) czynni­ ki gospodarcze, polityczno-ustrojowe, ideologiczne i inne, które ten roz­ wój kształtowały, 3) przeobrażenia w sytuacji społeczno-gospodarczej po­ szczególnych klas, warstw i kategorii zawodowych na wsi, 4) rozwój wza­ jemnych stosunków pomiędzy wyżej wymienionymi kategoriami społecz­ no-gospodarczymi (klasami, warstwami i kategoriami zawodowymi), 5) kształtowanie się związanych z nimi ideologii i ocen społecznych, 6) społeczna rola zróżnicowania klasowego i zawodowego wsi w rozwoju kultury. Dotychczasowe studia tylko w pewnej mierze oświetliły wyżej wymie­ nione zagadnienia. Studia te polegały na częściowym zapoznaniu się z l i ­ teraturą przedmiotu i z odnośnymi źródłami, przede wszystkim zaś na systematycznych badaniach terenowych. II. L I T E R A T U R A PRZEDMIOTU I ŹRÓDŁA Zagadnienie społeczno-gospodarczego rozwoju wsi śląskiej u schyłku ustroju feudalnego i w dobie kapitalizmu było przedmiotem licznych stu­ diów. Problemem tym interesowali się od dawna uczeni i publicyści nie- �D. 318 DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSK A mieccy '. Już na przełomie X V I I I i X I X w. pojawiło się sporo artykułów i broszur, często o charakterze publicystycznym, poświęconych analizie struktury agrarnej Śląska. Zmierzały one do wyjaśnienia przyczyn coraz wyraźniej zarysowującego się wówczas kryzysu feudalnych stosunków na w s i . Ożywiona polemika na ten temat rozwinęła się znowu w latach czterdziestych X I X w. W okresie tym jeszcze wyraźniej zaznaczyło się bowiem ujemne oddziaływanie pozostałości feudalnych na rozwój życia gospodarczego. Dużą wartość posiadają pochodzące z tego okresu prace E. Pełza , A. Lengerkego , a zwłaszcza jednego z pierwszych członków Związku Komunistów, przyjaciela Marksa i Engelsa, W. Wolffa . Z drugiej połowy X I X w. pochodzą pierwsze próby syntetycznego ujęcia rozwoju wsi śląskiej w ubiegłym stuleciu pióra G. F. Knappa , G. Dessmanna , L . Jacobiego , T. Goltza i innych. Autorzy ci podkreśla­ ją przede wszystkim znaczenie przemian natury prawnej, przy równocze­ snym pomijaniu analizy sytuacji gospodarczej wsi. Gloryfikują oni rze­ komo postępową rolę państwa fryderycjańskiego jako opiekuna mas chłop­ skich. Z nowszych opracowań historyków burżuazyjnych na uwagę zasłu­ guje dzieło J. Ziekurscha Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte . Bardziej wszechstronne od innych, kładzie większy nacisk na omówienie problematyki gospodarczej, nie pomija też walki klasowej chłopstwa z feudałami. 2 s 4 5 6 7 8 9 10 1 Zob. omówienie literatury w pracy W. D ł u g o b o r s k i e g o Krytyka histo­ riografii i niektóre zagadnienia z dziejów wsi śląskie? w 1-ej polowie X I X w., [w:] Konferencja Śląska, t. 1. Wrocław 1954, s. 365—383. Zob. np: C. F . L . S c h a f f e r , Einige noch unbehauene Bruchstücke zum Robothwesen in Schlesien und besonders in Oberschlesien für die schlesischen Stände, Racibórz 1804. E . P e l z , Das Schutzgeld, Skizze aus der Gegenwart, Leipzig 1845; t e n ż e Die Verwaltung der Landgemeinden, Wrocław 1845; t e n ż e , Die Patrimonial-Gerichtsbarkeit, Leipzig 1843; i inne prace. A. L e n g e r k e , Beiträge zur Kenntnis der Landwirtschaft, Bd 1; Sachsen und Schlesien, Berlin 1846; t e n ż e , Die ländliche Arbeitsfrage, Berlin 1849. W. W o l f f , Wybór pism o Śląsku, w oprać, i przekł. W. Długoborskiego, Wrocław 1954. " G. F . K n a p p , Die Bauern-Befreiung und der Ursprung der Landarbeiter in den älteren Theilen Preussens, Leipzig 1887. G. D e s s m a n n, Geschichte d. schles. Agrarverfassung, Abhandlungen aus dem staatswissenschaftlichen Seminar in Strassburg, H. 19, Strassburg 1904. L . J a c o b i , Ländliche Zustande in Schlesien während des vorigen Jahr­ hunderts, Wrocław 1884. T. G o l t z , Geschichte der deutschen Landwirtscłiaft, t. 1 i 2, Berlin 1903, 1905. Goltz szereg prac poświęci! zagadnieniu robotników rodnych. J. Z i e k u r s c h , Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte, wyd. I, [w:] Darstellungen und Quellen zur schlesichen Gesichte, Bd 20, Wrocław 1915, I I wyd. Wrocław 1927. 2 :) 4 5 7 8 9 1 0 �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH Dosyć bogata jest historyczna literatura niemiecka dotycząca rozwoju przemysłu śląskiego i położenia śląskiej klasy robotniczej. I on"a jednak jest niepełna i wybitnie tendencyjna. Gloryfikuje na ogół panowanie pruskie na Śląsku, a zaciemnia kwestię upośledzenia gospodarczego tej ziemi w ramach państwa niemieckiego. Stara się ponadto wykazać zasługi kapitalistów dla rozwoju gospodarczego kraju . Z niemieckich opracowań powojennych należałoby wymienić marksi­ stowskie prace J. Kuczyńskiego. Odnoszą się one wprawdzie do całego państwa niemieckiego, oświetlają jednak również rozwój stosunków go­ spodarczych na Śląsku . Dawniejsze prace polskie dotyczące społeczno-gospodarczej historii Śląska w ciągu ostatnich trzech stuleci są stosunkowo nieliczne. Na szczególną uwagę zasługuje studium J. Marchlewskiego Stosunki spo¬ łeczno-ekonomiczne w ziemiach polskich zaboru pruskiego , napisane w duchu marksistowskim. Burżuazyjna historiografia polska z okresu międzywojennego poruszała przede wszystkim sprawę ekonomiczno-politycznego ucisku ludu polskiego przez władze niemieckie, stojące na usłu­ gach kapitalistów i junkrów pruskich. Dorobek jej zresztą, o ile chodzi o problematykę społeczno-gospodarczą, jest n i e w i e l k i . Problematyka śląska stała się przedmiotem specjalnego zainteresowa­ nia historyków polskich w okresie powojennym. W pracach swych zmie­ rzają zarówno do rewizji z pozycji marksistowskich naszej dotychczaso­ wej wiedzy o Śląsku, jak też do jej pogłębienia przez rozszerzenie bazy źródłowej i zastosowanie właściwych metod badawczych, W studiach nad rozwojem społeczno-gospodarczym wsi śląskiej duże zasługi położył wro­ cławski oddział Instytutu Zachodniego . Spod pióra jego pracowników wyszło szereg artykułów dotyczących końcowego okresu feudalizmu i po­ czątków kapitalizmu w rolnictwie. Artykuły te były drukowane prze11 12 13 14 1S 11 Zob. omówienie literatury przez K. P o p i o ł k a w referacie Rozwój kapita­ listycznego przemysłu na Śląsku (1850—1914), [w.] Konferencja Śląska, t. 1, Wro­ cław 1954, s. 191—265. J . K u c z y ń s k i , Studien zur Geschichte des deutschen Imperialismus, Bd 1, Berlin 1948, Bd 2, Berlin 1950; t e n ż e , Położenie robotników w Niemczech, War­ szawa 1952. J . M a r c h l e w s k i , Pisma wybrane, t. 1, Warszawa 1952, s. 179—522. Zob. np.: P. P a m p u c h , 150 lat niewoli pruskiej, czyli męczeństwo polskiego ludu śląskiego pod rządami pruskimi; t e n ż e , Usamowolnienie i uwłaszczenie pol­ skich chłopów górnośląskich 1807 do 1865, [w:] Pisma, Stalinogród 1955. Ponadto problematykę śląską uwzględniły w pewne: mierze prace omawiające ogólnie dzieje wsd polskiej. W kwietniu 1953 r. funkcje wrocławskiego oddziału Instytutu Zachodniego przejęła odpowiednia komórka Instytutu Historii P A N . 12 13 1 4 15 �I). 120 DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA 16 ważnie w „Przeglądzie Zachodnim" . Na specjalną uwagę zasługują prace prof. S. Wysłoucha: Wieś górnośląska od połoioy XVIII do połoioy XIX w. i Kapitalistyczna przebudowa rolnictwa śląskiego i jej skutki w latach 1850—1880 . Omawiają one m. in. sytuację wsi opolskiej. Ważnym źródłem dla oświetlenia interesujących nas zagadnień są dwa tomy materiałów z konferencji śląskiej, zorganizowanej przez Instytut Historii P A N w połowie 1953 r. we Wrocławiu . Na uwagę zasługują zarówno poszczególne referaty (dotyczące rozwoju kapitalizmu, walk na­ rodowowyzwoleńczych, sytuacji Śląska w Polsce Ludowej), jak też głosy w dyskusji. Problem przeobrażeń struktury społecznej wsi w dobie kapitalizmu poruszali m. in. W. Długoborski i S. Wysłouch, a zagadnienie położenia klasy robotniczej i ruchu robotniczego w t y m samym czasie — J. Jończyk, H . Altman, J. Durko, A. Galos i wielu innych. Problematyka robotnicza była również przedmiotem szeregu artykułów rozrzuconych w różnych czasopismach historycznych . 17 18 19 20 1 6 Cztery tomy „Przeglądu Zachodniego" zostały specjalnie poświęcone proble­ matyce śląskiej: R. 5:1943 nr 5—6; R. 6:1950 nr 7—8; R. 8:1952 nr 1—2 i R. 8: 1952 nr dodatkowy (wyd. w r. 1953). S. W y s ł o u c h , Wieś górnośląsko od polowy XVIII do połowy XIX w., „Przegląd Zachodni", R. 8: 1952 nr 1—2, s. 13—52. S. W y s ł o u c h, Kapitalistyczna przebudowa rolnictwa śląskiego i jej skutki w latach 1850—1880, „Przegląd Zachodni", R. 8: 1952 nr dodatkowy, s. 1—119; zob. też: T. Ł a d o g ó r s k i , Ludność Śląska i jej struktura społeczna w 2-giej poło­ wie XVIII w., „Przegląd Zachodni", R. 6:1950 nr 7—8, s. 31—48; J . P o p k i e w i c z , Z badań nad strukturą klasową Górnego Śląska, „Przegląd Zachodni", R. 8:1952 nr dodatkowy, s. 403—418; K . O r z e c h o w s k i , Postępowanie uwłaszczeniowe na Górnym Śląsku, „Przegląd Zachodni", R. 8: 1952 nr 1—2, s. 178—235; t e n ż e , Uwagi o przebiegu i rezultatach uwłaszczenia w pow. kozielskim na Górnym Ślą­ sku, „Przegląd Zachodni", R. 8:1952 nr dodatkowy, s. 120—202; T e n ż e , Rozdrab­ nianie gruntów chłopskich w XIX w. w dwu wsiach górnośląskich, „Sobótka", R. 9: 1954 z. 1—2, s. 450—504 i in. Konferencja Śląska Instytutu Historii P A N , t. I i I I , Wrocław 1954. W. D ł u g o b o r s k i , Rekrutacja górników w Zagłębiu Górnośląskim w okre­ sie przed zniesieniem poddaństwa, „Przegląd Zachodni", R. 6:1950 nr 7—8, s. 49— 88; t e n ż e , Początki kształtowania się klasy robotniczej na Górnym Śląsku, „Kwar­ talnik Historyczny", R. 61:1954 nr 1, s. 150—177; J . J o ń c z y k , Strajk górników w 1871 r. w Królewskiej Hucie na tle sytuacji klasy robotniczej na Górnym Śląsku (1869—1878), „Przegląd Zachodni", R. 8:1952 nr dodatkowy, s. 310—368; K . J o ń c a , Strajk na Górnym Śląsku w 1889 r., „Przegląd Zachodni", R. 8: 1952 nr dodatkowy, s. 369—402; H. Z i e l i ń s k i , Z dziejów walki proletariatu górnośląskiego w latach wzniesienia rewolucyjnego 1918—21, „Sobótka", R. 7:1952, s. 217—226; B. S z er e r , Rozwój ruchu robotniczego na Śląsku w latach 1905—1107, INS przy K C PZPR, Materiały i studia, t. I , Warszawa 1954, s. 190—213. Zagadnieniom ruchu robotni­ czego na Opolszczyźnie poświęcona jest broszurka opracowana przez S. P o p i ó ł k a i J . S l e z i o n ę , Dokumenty z dziejów walki komunistów na Opolszczyźnie, I I wyd., Opole 1955. 17 1 8 19 2 0 �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWK SIOŁKOWIC STARYCH 12J W ostatnich latach ukazało się ponadto kilka prac o charakterze popu­ larnonaukowym, przedstawiających położenie ludności polskiej (a więc przede wszystkim chłopów i robotników) na Śląsku pod panowaniem nie­ mieckim . Zarys całej historii Śląska od czasów najdawniejszych do chwili obecnej daje, po raz pierwszy w ujęciu marksistowskim, niedawno wydana pod red. E. i K. Maleczyńskich praca zbiorowa pt. Dzieje Śląska . Szereg zagadnień z historii Śląska do X V I I I w. włącznie poruszają, opra­ cowane również zespołowo, Szkice z dziejów Śląska . Rozwojowi Śląska w Polsce Ludowej poświęcone jest ciekawe studium E. Osmańczyka . Na odrębną uwagę zasługuje wydawnictwo o charakterze źródłowym, dotyczące specjalnie Opolszczyzny. Są to Pamiętniki Opolan, opubliko­ wane w 1954 r. przez Wydawnictwo Literackie w Krakowie. Napisane przez polskich robotników i chłopów (obecnie często pracowników umy­ słowych), zawierają wiele ciekawego materiału, zwłaszcza z rozwoju r u ­ chu robotniczego na Śląsku. Scharakteryzowana powyżej literatura historyczna w niewielkiej t y l ­ ko mierze uwzględnia kwestię rozwoju struktury rolnej na Śląsku w okre­ sie, który nas specjalnie interesuje, tzn. w dobie imperializmu niemiec­ kiego i istnienia Polski Ludowej. Dostarcza ona również niewiele danych do dziejów prawobrzeżnej, rolniczej Opolszczyzny. Materiały źródłowe dotyczące społeczno-gospodarczego rozwoju wsi śląskiej są dosyć bogate. Są to przede wszystkim liczne wydawnictwa sta­ tystyczne pruskie, które w drugiej połowie X I X w. posiadają już znaczną wartość. Z innych źródeł na szczególną uwagę zasługują księgi hipoteczne i gruntowe, które pozwalają dokładnie wniknąć w rozwój struktury r o l ­ nej wsi. Źródła powyższe tylko w niewielkim stopniu zostały wyzyskane do tej pory w odniesieniu do Siołkowic. Przeglądnięto niektóre wydawnictwa statystyczne omawiające ogólnie stosunki społeczno-gospodarcze na Gór­ nym Śląsku, poza tym szereg opisów statystycznych i wykazów gmin, któ­ re zawierają między innymi informacje o Siołkowicach. Wyzyskano r ó w ­ nież niektóre materiały archiwalne z Wojewódzkiego Archiwum w Opo­ lu i pewne źródła pisane, będące w posiadaniu mieszkańców Siołkowic. 21 22 23 24 2 5 21 K . P i w a r s k i, Polacy śląscy w walce o społeczne i narodowe wyzwolenie 1848—1914, Warszawa 1955; K . P o p i o ł e k , Z niedoli i walk śląskiego proletariatu.. Warszawa 1955; J . B a ł ł a b a n, Swit nad Opolszczyzną, Warszawa 1953; O. S. P o ­ p i o ł e k , Bunty chłopskie r.a Górnym Śląsku do 1811 r., Warszawa 1954. Dzieje Śląska, pod red. E . i K . M a l e c z y ń s k i c h , Warszawa 1955. Szkice z dziejów Śląska, pod red. E . Maleczyńskiej, Warszawa 1953. E . I. O s m a ń c z y k, Śląsk w Polsce Ludowej, Warszawa 1953. Wyciągi z tych materiałów sporządzili pracownicy archiwum pod kierun­ kiem mer O. S. Popiołka. 22 23 2 4 2 5 �\22 I). DOBROWOLSKA i D. MYRCTK-MARKOWSKA III. BADANIA TERENOWE Główną podstawę źródłową niniejszego sprawozdania stanowią jed­ nak materiały uzyskane drogą badań terenowych w sierpniu 1955 r. Za­ sadniczą techniką pracy terenowej były wywiady z mieszkańcami Siołkowic, uzupełnione obserwacją sytuacji obecnej. Wśród dotychczasowych informatorów przeważali ludzie starsi, mężczyźni, przede wszystkim robotnicy i rzemieślnicy. W słabszym natomiast stopniu uwzględniłyśmy na razie środowisko chłopskie. Starałyśmy się też zebrać dane dotyczące historii poszczególnych rodzin. W pewnej mierze przebadałyśmy również kwestię narodową, ściśle związaną z interesującymi nas zagadnieniami. Dotychczasowe badania przyniosły tylko ogólną orientację w odnie­ sieniu do zróżnicowania klasowego i zawodowego wsi. Wymagają one jeszcze znacznego pogłębienia, uzupełnienia podstawy statystycznej ba­ danych zjawisk i gruntowniejszego zapoznania się z odnośnymi materia­ łami archiwalnymi. IV. W Y N I K I , B A D A N Analiza zebranych materiałów pozwoliła przede wszystkim ustalić prowizorycznie periodyzację badanych procesów. Obejmuje ona cztery okresy: 1850—1890, 1891—1918, 1918—1945, 1945—1955. Poniżej przed­ stawimy zróżnicowanie klasowe i zawodowe Siołkowic w każdym z tych okresów po kolei. Najpierw omówimy ogólne przemiany w strukturze społeczno-gospodarczej wsi i czynniki, które je kształtowały, następnie do­ kładniej scharakteryzujemy trzy podstawowe kategorie społeczno-gospo­ darcze we wsi: chłopów, rzemieślników i robotników. Z kolei przedsta­ wimy kształtowanie się wzajemnych stosunków pomiędzy tymi katego­ riami, zwłaszcza chłopstwem siołkowickim a robotnikami. Szczególny na­ cisk położymy na kształtowanie się przeciwieństw klasowych. 1850—1890 Omówienie przeobrażeń struktury klasowej i zawodowej Siołkowic na­ leży rozpocząć od przedstawienia procesu rozwarstwienia ludności wiej­ skiej. Niestety, dane, którymi na razie rozporządzamy, są bardzo niepełne. Nieliczne tylko publikacje statystyczne podają informacje o strukturze społeczno-gospodarczej poszczególnych wsi śląskich. Dopiero gruntowne przepracowanie wszelkich dostępnych materiałów statystycznych, ksiąg hipotecznych itp. pozwoli na wyczerpujące oświetlenie wspomnianego za­ gadnienia. O ile chodzi o rozwój stosunków własnościowych w Siołkowicach, na razie możemy przytoczyć tylko dane z 1844 i 1861. r. Dla porównania zestawimy je z danymi z 1783 r. Należy tutaj podkreślić, że stosunki te odmiennie kształtowały się w Siołkowicach Starych i Nowych. W pierw­ szych podstawowy zrąb ludności stanowili aż do czasów uwłaszczenia �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH gburzy, mniejsze zaś ilościowo grupy tworzyli zagrodnicy i chałupnicy. Siołkowice Nowe natomiast, powstałe jako kolonia w czasach Fryderyka Wielkiego, obejmowały wyłącznie gospodarstwa zagrodnicze i chałupnicze. Siołkowice Stare Lata Gburzy 26 1783 1844 1861 " 27 2 Półgburzy Kwartniey — 45 — 36 27 - 24 Zagrod­ nicy Chałup­ nicy 32 12 32 23 22 16 Chałup­ nicy wygonowi Wszyscy mieszk. wsi — 809 1722 2063 110 28 30 Co do Siołkowic Nowych, posiadamy jedynie informacje z 1861 r. Było wówczas 19 kolonistów, 4 półkolonistów i 7 chałupników wygonowych — łącznie 255 mieszkańców . Analiza powyższych danych wskazuje na stopniowy wzrost ilości go­ spodarstw średnich i małych przy zmniejszaniu się liczby gospodarstw gburskich. Uwagę naszą zwraca również fakt zwiększania się ilości bez­ rolnych. Jeżeli bowiem przyjmie się, że przeciętnie na rodzinę chłopską przypadało 5 osób , w 1783 r. na 809 mieszkańców wsi było 309 bezrol­ nych (38,2%), a w 1861 r. na 2063 było ich 1018 (49,3%). Sprawa ta w y ­ magałaby jeszcze dokładniejszego zbadania. Brak nam danych statystycznych dotyczących przeobrażeń struktury rolnej Siołkowic w następnych dziesięcioleciach X I X w. Prawdopodobnie jednak zasadniczy kierunek rozwoju nie uległ zmianie. Wskazywałyby na to wiadomości, jakie posiadamy o sytuacji gospodarczej całego powiatu opolskiego. W przeciwieństwie do żyznych okręgów Dolnego Śląska proces koncentracji ziemi w rękach wielkich właścicieli i zamożniej­ szych chłopów wykazywał tutaj w drugiej połowie X I X w. słabe nasi­ lenie, przyrost ludności wywoływał zaś coraz większe rozdrabnianie się 3 1 3a 33 211 F . A. Z i m m e r m a n n , Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, Bd I I I . Brzea 1784, s. 83. Reces w separacji wspólnej roli w Siołkowicach w Opolskim Kresie, 19 V I I I 1844. Reces ten nie obejmuje pewnej ilości zagrodników i chałupników mieszkają­ cych poza wspólnotą podlegającą rozdziałowi. Cyfra ta nie pochodzi z recesu, ale z pracy wyd. przez J . G. Knie, Alpha­ betisch-statistisch-topographische Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte und ande­ ren Orte der Königlich Preussischen Provinz Schlesien..., I I wyd., Wrocław 1845, s. 583. 2» p T r i e s t , Topographisches Handbuch von Oberschlesien, Wrocław 1864, s. 115. so T r i e s t , op. cit., s. 48. " T r i e s t , jw., s. 114. T r i e s t , jw., s. 48. Według O r z e c h o w s k i e g o , Rozdrobnienie gruntów chłopskich..., s. 459, taka była przeciętna liczebność rodziny chłopskiej na Śląsku w X I X w. 2 7 3 8 112 ,:! �n DOBROWOLSKA i D. M Y R C I K - M A R K O W S K A gruntów. Świadczy to o słabym rozwoju kapitalizmu w miejscowym rolnictwie . Pewne wątpliwości budzi jedynie kwestia bezrolnych. Ilość ich w całym powiecie opolskim była niewielka; w 1882 r. wynosiła tylko 20,40% ogółu ludności rolniczej , co również dowodzi słabego rozwoju procesów kapitalistycznych. Trudno jest w tej chwili rozstrzygnąć, czy rozwój Siołkowic z ich dużą ilością bezrolnych był nietypowy dla całe­ go powiatu, czy też raczej w latach osiemdziesiątych i tutaj zmniejszyła się liczba bezrolnych na skutek emigracji zarobkowych. Wyżej przedstawiona struktura rolna Siołkowic wpływała na koniecz­ ność szukania przez ich mieszkańców dodatkowych źródeł zarobków. W omawianym okresie jednak możliwości znalezienia pracy dodatkowej (dla bezrolnych praca ta była głównym źródłem utrzymania) były nie­ wielkie. Część ludności trudniła się rzemiosłem, skierowanym przede wszystkim na potrzeby wsi względnie najbliższej okolicy. W Siołko­ wicach Starych znajdowały się 3 wiatraki, 1 młyn wodny, 4 kuźnie; w Siołkowicach Nowych była kuźnia, blech (warsztat do bielenia płócien) i smodarnia. Długą tradycję miało we wsi miotlarstwo i koszykarstwo. Zajmowały się nim stale lub tylko sezonowo rodziny chałupnicze i bez­ rolne. Drobna wytwórczość miała swój odpowiednik w organizacji zbytu. Był to drobny handel domokrążny. Trudniło się nim wiele osób, przy tym niekiedy byli to sami wytwórcy. Mimo skromnych rozmiarów umożliwiał on jednak w pewnych wypadkach wzbogacenie się. 34 35 Ponadto ludność małorolna lub bezrolna Siołkowic utrzymywała się też z pracy najemnej we wspomnianych już większych warsztatach rze­ mieślniczych, w pobliskim, państwowym lesie (głównie mieszkańcy Sioł­ kowic Nowych), a przede wszystkim w rolnictwie. Praca najemna w rolnictwie wiązała się z gospodarstwami miejscowych gburów lub z dużymi majątkami rolnymi, przeważnie na Dolnym Śląsku, dokąd w y ­ jeżdżano na sezon. Dosyć rozpowszechnione również było tzw. mataczkarstwo (flis). Nieliczni tylko informatorzy wspominają o wyjazdach do okręgów przemysłowych na Górnym Śląsku albo w Niemczech zachod­ nich i północnych. Sezonowe migracje zarobkowe na zachód rozpoczęły się po 1870 r., masowy charakter przybrały jednak dopiero z końcem X I X w. Z innych zajęć należałoby wymienić myślistwo i rybołówstwo, a tak­ że zbieractwo jagód, grzybów i szyszek, rozpowszechnione zwłaszcza w Siołkowicach Nowych. Cechą charakterystyczną wymienionych wyżej zajęć w latach 1850— 1890 była ich sezonowość i sporadyczność, poza tym duża elastyczność 34 S. W y s ł o u c h , Kapitalistyczna ™ W y s l o u c h, .iw., s. 112. przebudowa..., s. 112, 113. �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 125 i zmienność. Trudniący się nimi chłopi względnie bezrolni łatwo prze­ rzucali się z jednego rodzaju pracy do drugiego, w zależności od chwi­ lowej koniunktury. Zajęcia ich miały na ogół charakter lokalny; dalsze migracje do pracy zdarzały się jedynie wyjątkowo. Ogólnoniemiecki r y ­ nek pracy w niewielkim tylko stopniu, zwłaszcza przed 1870 r., wchła­ niał nadmiar r ą k roboczych prawobrzeżnej Opolszczyzny. Przejdźmy teraz do omówienia warunków życia i pracy trzech zasad­ niczych kategorii społeczno-gospodarczych w Siołkowicach, tzn. chłopów, rzemieślników i robotników. C h ł o p i . W okresie badanym wśród chłopów wyraźnie wyodrębnia­ ją się trzy warstwy: gburzy, zagrodnicy i chałupnicy. W ustroju feu­ dalnym przedstawiciele tych warstw różnili się miedzy sobą zarówno ilo­ ścią posiadanej ziemi, jak też rodzajem i wysokością obciążeń p a ń ­ szczyźnianych. W drugiej połowie X I X w. o przynależności do każdej z nich decydował również w pewnej mierze stan posiadania. Według określenia informatorów za gburów uważano gospodarzy, którzy mieli powyżej 40 względnie 50 morgów (często powyżej 100). Stan posiadania zagrodników wynosił mniej więcej od 15 do 40 morgów, chałuuników poniżej 15 morgów. Z biegiem czasu zresztą na skutek rozdrobnienia gruntów, a także podnoszenia s .ę poziomu gospodarki rolnej zmieniały sie krvter'.a, według których oceniano wielkość majątku g^ura lub za­ grodnika. Ilość posiadanej ziemi nie była jedynym czynnikiem d°cvdującym o przynależności do danei warstwy. Drugim, niemniej istotnym, było pochodzenie. Gburem mógł być tylko syn gbura zamieszkujący cen­ trum wsi zwane „Gbury". Nie był natomiast uważany za gbura syn cha­ łupnika, który dorobił się większej ilości ziemi. W słabszym stopniu po­ chodzenie decydowało o przynależności do warstwy zagrodników i c h a ł u p ­ ników. Chałupnikiem mógł zostać zarówno syn gbura, jak zagrodnika. i- Wspomniany już poprzednio proces rozdrabniania gruntów chłop­ skich powodował przesuwanie się ludności chłopskiej z warstwy gburów do warstwy zagrodników, a następnie chałupników. Zagadnienie to wiąże się ściśle z problemem spadkobrania. Jak wiadomo, przepisy prawa spad­ kowego obowiązującego na Śląsku pozwalały na dowolne dzielenie grun­ tów (z wyjątkiem włości rentowych) . Zwyczajowe zasady spadkobra­ nia kształtowały się jednak różnorodnie. Jak podają najstarsi nasi infor­ matorzy, kilkadziesiąt lat temu, gdy możliwości zarobkowe były niewiel­ kie, rozpowszechnione było dzielenie gospodarstw pomiędzy dzieci. Rzad­ kie natomiast były wypadki zostawiania na całym gospodarstwie jedne­ go dziedzica, który spłacał pozostałych. 36 3 0 S. K u c z k o w s k i , Zwyczaje spadkowe na Górnym spadkowe włościan w Polsce, cz. I I , Warszawa 1929. Śląsku, fw:] Zwyczaje �D. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA Charakterystyczne jest, że rodzice dość często przekazywali w całości swe gospodarstwo dzieciom za swojego życia. Miało to miejsce zwłaszcza w zamożniejszych rodzinach chłopskich. W takim wypadku rodzice zo­ stawiali sobie jedynie kilka morgów gruntu, które mieli im obrabiać ich spadkobiercy. Ponadto zastrzegli sobie niekiedy określoną ilość produktów rolnych, drzewa opałowego itp. Materialne warunki ich życia miały być dobre, na skutek tego nawet stosunkowo młodzi ludzie decydo­ wali się pójść na wysyp. Wysypnicy, czyli wycuźnicy, mieszkali w od­ rębnej, specjalnie dobudowanej części domu względnie w osobnym domku. Na specjalne omówienie zasługuje zagadnienie warunków pracy i po­ ziomu życia gburów, zagrodników i chałupników. Zagadnienie to na­ szkicujemy tutaj bardzo ogólnie, ponieważ jest ono przedmiotem również innych sprawozdań (zwłaszcza sprawozdania poświęconego rolnictwu w Siołkowicach). Gospodarstwa samowystarczalne posiadali jedynie gburzy i część zagrodników. Czasem tylko właścicielami ich byli również chałupnicy, którzy wzbogacili się na wytwórczości rzemieślniczej lub handlu. We­ dług relacji informatorów w ostatnich dziesięcioleciach X I X w. gospo­ darstwa te wynosiły przynajmniej 30 morgów . Gburzy na ogół nie trud­ nili się żadnymi zarobkowymi zajęciami ubocznymi, na co im zresztą nie pozwalał braik czasu. Zdarzały się jednak wypadki, że zamożniejsi spośród nich lokowali swe kapitały w miejscowych karczmach i młynach. Do pomocy brali sobie wówczas siły najemne. Niektóre gospodarstwa gburskie zatrudniały zresztą stale parobka i służącą, a oprócz tego robot­ ników sezonowych, zazwyczaj spośród miejscowych chałupników lub bez­ rolnych. W przeciwieństwie do gburów większa część zagrodników i z reguły chałupnicy mieli jakieś zajęcia dodatkowe. Czasem była to stała praca rzemieślnicza albo najemna, zwykle jednak zajęcia te mia­ ły charakter dorywczy, sezonowy. 37 Gburzy stanowili w zasadzie najlepiej sytuowaną materialnie war­ stwę chłopską, co odbijało się naturalnie na ich stopie życiowej i k u l ­ turze materialnej. Sytuacja materialna większości rodzin zagrodniczych i prawie wszystkich chałupniczych była ciężka, stąd też niejednokrot­ nie do pracy zarobkowej zmuszone były też kobiety. Niekiedy jednak zagrodnicy względnie chałupnicy na swych zajęciach dodatkowych do­ rabiali się pewnego kapitału, który umożliwiał im dokupienie gruntu lub założenie większego warsztatu rzemieślniczego. 3 7 Według doskonałego znawcy stosunków górnośląskich, T. Schucka, granica samowystarczalności gospodarstw pow. opolskiego, położonych po prawym brzegu Odry, już w latach pięćdziesiątych X I X w. wynosiła 25—30 morgów (Oberschlesien, Statistik des Begierunas-Bezirks Oppelrt, Iserlohn 1860, s. 177). �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOLKOWIC STARYCH 3 8 R z e m i e ś l n i c y . Rzemieślnicy siołkowiccy pochodzili na ogół z rodzin małorolnych lub bezrolnych i sami pozostawali nadal w ramach tych warstw społecznych. Jeżeli wykonywane przez nich rzemiosło mia­ ło charakter sezonowy, trudnili się ponadto dorywczo innymi zajęciami, jak pracą najemną w lesie lub na roli, zbieractwem płodów ileśnych itp. Odrębną kategorię stanowili rzemieślnicy pochodzący z lepiej sytuowa­ nych rodzin chłopskich. B y l i to przeważnie synowie lub zięciowie boga­ tych gburów, którzy nie odziedziczyli ziemi, a otrzymane spłaty lub posagi lokowali w warsztatach rzemieślniczych. Ich sytuacja materialna była więc od początku lepsza od sytuacji rzemieślników wymienionych poprzednio, rzadko tez byli zmuszeni do szukania dodatkowych źródeł zarobku. W obrębie Siołkowic możemy wyróżnić dwie zasadnicze kategorie rzemieślników: jedni pracowali na zamówienie poszczególnych miesz­ kańców wsi (względnie osad okolicznych), drudzy produkowali dla nie­ znanego odbiorcy na szerszy rynek. Do pierwszej kategorii należeli na przykład szewcy, krawcy, cieśle, młynarze, kowale. Ci ostatni zajmo­ wali się zarówno robotami reperacyjnymi, jak też wyrabianiem narzędzi rolniczych na zamówienia gospodarzy siołkowickich. Do drugiej kategorii należałoby zaliczyć przede wszystkim koszykarzy. W połowie X I X w. ogólna ich liczba nie przekraczała 20 osób, stopniowo jednak zwiększała się coraz bardziej. O ile dla Siołkowic Starych charakterystyczne było koszykarstwo, w Siołkowicach Nowych dużą rolę odgrywało miotlarstwo. Trudniono się nim sezonowo obok szeregu innych zajęć dorywczych. Na szerszy zbyt obliczona była również produkcja smolarni w Siołkowicach Nowych i jednej z kuźni w Siołkowicach Starych. W kuźni tej wyrabia no narzędzia rolnicze, takie jak sierpy, kosy, pługi. Według opowiadań mieszkańców wsi miała być ona zwdązana z kuźnicą, w której przetapiano miejscową rudę darniową. Zarówno kuźnia, jak smolarnia stanowiły własność synów gburskich, a zatrudniały po kilka osób. r Omawiając organizację rzemiosła należy podkreślić, że rzemieślnicy siołkowiccy pracowali przeważnie sami, czasem przy pomocy rodziny, a w nielicznych wypadkach zatrudniali uczniów i czeladników lub inne siły najemne. Pomoc rodziny odgrywała specjalnie dużą rolę w koszykarstwie i miotlarstwie. Każdy z członków rodziny miał wówczas swoje ściśle określone funkcje, miejscem zaś pracy była przeważnie kuchnia lub szopa. Jak już wspomniano powyżej, sami wytwórcy niekiedy trudni- 3 8 Dokładne omówienie sytuacji gospodarczej i społecznej rzemieślników znaj­ duje się w Sprawozdaniu ze stanu badań nad rzemiosłem w Siołkowicach Starych, pow. Opole, napisanym przez I. N i z i n s k ą , „Etnografia Polska", t. 1: 1957, s. 162. �)2«S D DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA li się handlem i rozwozili swe towary po wsiach okolicznych lub bardziej odległych częściach Śląska. Poza t y m jednak handlem domokrążnym zaj­ mowała się specjalna kategoria ludzi rekrutująca się z rodzin małoi bezrolnych, często spośród krewnych drobnych wytwórców. Poziom zamożności rzemieślników był różny, w zależności od kapi­ tału, z k t ó r y m rozpoczynali pracę, wykorzystywania przez nich sił najem­ nych oraz od koniunktury gospodarczej. Przeważnie jednak, jak już wspo­ mniano, rzemiosło nie dawało dochodów wystarczających do utrzymania rodziny, łączono je wiec z innymi typami zajęć. Styl życia rzemieślników był podobny do stylu życia chłopów, t j . tej warstwy, z której się przeważnie rekrutowali. Rodzaj zajęcia znaj­ dował jednak tu pewne odbicie, na przykład w organizacji pracy w ro­ dzinie oraz w użytkowaniu mieszkania i zabudowań gospodarczych. Pe­ wien wpływ na styl życia rodzin rzemieślniczych wywierał również fakt, że mężczyźni, którzy trudnili się handlem domokrążnym, dużo podróżo­ wali, a przez to przyjmowali wzory obce w silniejszym stopniu niż miej­ scowa ludność rolnicza. R o b o t n i c y . Kształtowanie się siołkowickiej klasy robotniczej wią­ że się ściśle z procesem rozwarstwienia tutejszego chłopstwa. Rekruto­ wała się ona zarówno spośród chałupników, jak też licznej w omawianym okresie ludności bezrolnej. Robotnicy siołkowiccy nie tworzyli jednak je­ szcze grupy zwartej, wyodrębniającej się wyraźnie spośród innych kate­ gorii zawodowych. Przyczyniało się do tego zarówno ich silne powiąza­ nie z miejscowym chłopstwem, jak też duża zmienność zawodowa, po­ legająca na łatwym przerzucaniu się z jednego zajęcia do drugiego, z pracy najemnej do handlu i rzemiosła. Dopiero z końcem X I X w., gdy wzmogły się sezonowe migracje zarobkowe do Niemiec północnych i zachodnich siołkowicka klasa robotnicza zaczęła się wyraźniej wyod­ rębniać. W omawianym okresie najbardziej rozpowszechniona była praca na­ jemna u miejscowych gburów i zagrodników. Praca ta miała charakter stały (służba), sezonowy lub dniówkowy, była zaś opłacana gotówką lub produktami rolnymi. Dużą rolę odgrywały również sezonowe wyjazdy do majątków rolnych, przeważnie na Dolny Śląsk. Inne natomiast ro­ dzaje pracy najemnej (u miejscowych rzemieślników, w lesie, w dalszych zakładach pracy) posiadały dla życia wsi mniejsze znaczenie, zatrud­ niały bowiem stosunkowo nieznaczną ilość ludzi. Ponieważ zarobki męż­ czyzn nie wystarczały na utrzymanie rodziny, do pracy szły również ko­ biety i dzieci. Ponadto, jak już wspomniano, większość robotników zaj­ mowała się dorywczo innymi pracami zarobkowymi. Położenie materialne robotników, zwłaszcza bezrolnych, było bardzo ciężkie. Wielu z nich nie posiadało własnych domów i wynajmowało mieszkania w dużych �ZRÓŻNICOWANIE 1 KLASOW '] SIOŁKOWIC STARYCH 129 domach chłopskich (zwykle w części przeznaczonej dla wysypników). Byli wówczas zobowiązani do pomocy w gospodarstwie, rzadziej nato­ miast do płacenia pewnego czynszu. Ponieważ wysokość świadczeń w robociźnie nie była zazwyczaj dokładnie określona, gburzy dysponowali do­ wolnie pracą komorników. Zależni gospodarczo od zamożniejszych chło­ pów robotnicy ulegali im również pod względem kulturalnym i ideo­ logicznym. Wzajemne stosunki pomiędzy kategoriami ludności poszczególnymi wsi Na osobne omówienie zasługują stosunki pomiędzy poszczególnymi klasami, warstwami społecznymi względnie kategoriami zawodowymi w obrębie wsi badanej. W drugiej połowie X I X w. w Siołkowicach w y ­ raźnie zaznacza się następująca hierarchia społeczna, oparta na stosun­ kach własnościowych w rolnictwie i na tradycji: 1) gburzy, 2) zagrodni­ cy, 3) chałupnicy, 4) bezrolni. Hierarchia ta, odziedziczona po okresie przeduwłaszczeniowym, stopniowo ulegała pewnym zmianom związanym z rozwojem kapitalizmu w rolnictwie i ze wzrostem znaczenia niektórych zawodów pozarolniczych. Zmiany te były jednak w przeciągu omawianego okresu stosunkowo nieznaczne. Pomiędzy wymienionymi warstwami istniało szereg powiązań, przede wszystkim o charakterze gospodarczym. Polegały one na dzierżawieniu gruntów, wymianie usług (np. odrobek albo usługi rzemieślnicze w za­ mian za robociznę konną), niekiedy na transakcjach handlowych. Zazna­ czały się one specjalnie wyraźnie w stosunkach między zamożniejszymi chłopami a chałupnikami i bezrolnymi, tworzącymi zawiązek miejscowej klasy robotniczej. Jak już wspomniano, gburzy zatrudniali biedotę wiej­ ską w swych gospodarstwach, dawali jej niekiedy w dzierżawę małe parcele, wynajmowali mieszkania. Z wszystkich tych usług potrafili wy­ ciągnąć dla siebie znaczne korzyści. Pomimo licznych powiązań gospodarczych, kulturowych, a często też rodzinnych, istniał duży dystans pomiędzy poszczególnymi warstwami społecznymi na wsi. Wyrażał się on między innymi w układzie teryto­ rialnym wsi. Gburzy zamieszkiwali centrum wsi, a z czasem też przy­ siółek Bedaszkę, zagrodnicy zaś, chałupnicy i bezrolni — peryferie (Bło­ nie, Kopiec, Klapacz). Również Siołkowice Nowe zamieszkiwali prawie wyłącznie chałupnicy i ludność bezrolna. Wspomniany dystans przejawiał się także w życiu towarzyskim wsi. Tak na przykład gburzy korzystali z odrębnej karczmy, do której nie mieli wstępu przedstawiciele innych warstw. Ci zaś z kolei gromadzili się v/ swych kółkach w innych Ikarczrnach siołkowickich. Podobnie na uroczystości rodzinne, jak chrzciny, wesela, zapraszano przeważnie ludzi Etnografia Polska I 9 �130 n. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA z własnej warstwy. Różnice społeczne przejawiały się także w życiu gminnym (zarząd gminy był z reguły w ręku gburów) i parafialnym. W kościele na przykład przedstawiciele poszczególnych warstw mieli swe stałe, wyznaczone miejsca: koło samego ołtarza siedzieli wycuźnicy, dalej gburzy, zagrodnicy, chałupnicy, a na końcu, dopiero komornicy [ służba. Taka hierarchia społeczna była wyrazem panującego we wsi syste­ mu wartości, według którego o stanowisku społecznym człowieka decy­ dował przede wszystkim stan posiadania, a zwłaszcza wielkość gospodar­ stwa rolnego. Stanowisko społeczne chłopa było więc wyższe od stano­ wiska robotnika, bez względu nawet na wysokość dochodów. W drugiej połowie X I X w. powyższy układ wartości przyjmowany był nie tylko przez chłopów, ale też przez ludność bezrolną, która bezapelacyjnie uzna­ wała autorytet gburów. 1891—1918 Brak nam na razie szczegółowych danych statystycznych o przeobra­ żeniach struktury rolnej Siołkowic w omawianym okresie. Według rela­ cji informatorów przeobrażenia te szły w zasadzie w t y m samym kierun­ ku co poprzednio, mianowicie w kierunku zwiększania się ilości gospo­ darstw średnich i małych przy równoczesnym zanikaniu większych. Na pewne osłabienie tego procesu wpłynęła zapewne emigracja sze­ regu rodzin chłopskich do Ameryki lub do innych części p a ń s t w a pru­ skiego. Emigracja do Ameryki rozpoczęła się jeszcze w okresie poprzed­ nim, a objęła około 40 miejscowych rodzin, przeważnie małorolnych. Poza tym kilkanaście rodzin średniorolnych przeniosło się do Wielkopolski (z końcem X I X w.) i w okolice Gliwic (z początkiem X X w.). W obydwu ostatnich wypadkach przyczyną emigracji była możność nabycia na ko­ rzystnych warunkach większej ilości urodzajnej ziemi (w jednym ka­ wałku), pochodzącej z parcelacji majątków rolnych. Sprzedaż dawnych gospodarstw przez emigrantów musiała wpłynąć na zmiany w stosun­ kach własnościowych w rolnictwie Siołkowic, brak nam jest jednak 0 t y m bliższych danych. Również otwarcie się nowych możliwości zarobkowych w prze­ myśle niemieckim wpłynęło w pewnej mierze na osłabienie procesu rozdrabiania gruntów chłopskich i częstsze pozostawianie na gospodarstwie jednego dziedzica. Gwałtowny rozwój przemysłu niemieckiego po 1870 r. stworzył bowiem zapotrzebowanie na siły robocze. W Siołkowicach 1 w wsiach okolicznych pojawili się wówczas liczni agenci werbujący ro­ botników do pracy w różnorodnych przedsiębiorstwach przemysłowych. Rozpoczęły się najpierw sporadyczne, a z końcem X I X w. już masowe sezonowe migracje mieszkańców Siołkowic na Zachód. Znajdowali oni �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 13.1 najczęściej zatrudnienie przy robotach ziemnych i budowlanych, takich jak zakładanie kanalizacji, wodociągów, ewentualnie budownictwo miesz­ kaniowe (Berlin, Hamburg, Lipsk, Drezno i okolice, oraz Westfalia). Wielu robotników pracowało również przy budowie dróg bitych lub zakładaniu torów kolejowych (np. linia Berlin—Hamburg, Berlin—Drezno). Ponad­ to otworzyły się możliwości zarobkowe dla kobiet i dziewcząt. Wyjeżdża­ ły one na sezon letni do Berlina i innych miast niemieckich, gdzie pra­ cowały u ogrodników. Niektóre z nich angażowały się także do pewnych robót ziemnych, np. przekopywania rowów. Migracje do pracy w mająt­ kach rolnych utrzymały się nadal, ale stopniowo zmieniły swój charakter. Podczas gdy dawniej uczestnikami ich byli przeważnie mężczyźni, teraz wyjeżdżała najczęściej młodzież albo kobiety. Obraz powyższy wymaga pewnych wyjaśnień. Nasuwa się bowiem pytanie, dlaczego robotnicy siołkowiccy emigrowali przede wszystkim na teren Niemiec północnych i zachodnich, a nie do pobliskiego górnośląs­ kiego okręgu przemysłowego, a także co determinowało ich rodzaj pracy. Jeśli chodzi o kierunek migracji, Siołkowice nie stanowią wyjątku. W okresie badanym migracje ludności śląskiej na zachód miały charak­ ter masowy. Jak wiadomo, Śląsk był w ramach państwa junkiersko-kapitalistycznego ziemią specjalnie upośledzoną gospodarczo. W następstwie tego warunki pracy robotników w górnośląskim okręgu przemysłowym były wyjątkowo ciężkie, a płace niskie. Ponadto z końcem X I X w. po­ jawiła się tutaj konkurencja taniego robotnika z Galicji i Królestwa. Nic więc dziwnego, że Ślązacy odpływali na zachód, gdzie zresztą byli bardziej wyzyskiwani i gorzej płatni niż robotnicy miejscowi. Podejmo­ wali się robót ciężkich, sezonowych, jak np. właśnie roboty ziemnobudowlane. Przejawem umacniania się stosunków kapitalistycznych w Siołkowicach było nie tylko wciągnięcie tutejszych robotników w ogólnoniemiecki rynek pracy, ale także przeobrażenia w organizacji miejscowego rzemiosła. Wyraźnie zaznaczyły się one w zakresie koszykarstwa, a pole­ gały na stopniowej koncentracji zbytu, która stwarzała przesłanki do koncentracji produkcji. Także w innych gałęziach produkcji nastąpiły w t y m okresie dosyć istotne zmiany. Pod koniec X I X w. upadły dawne drobne zakłady pracy, cakie jak blech, smolarnia oraz kuźnia, produkująca narzędzia rolnicze na szerszy rynek, z początkiem zaś X X w. została założona duża cegiel­ nia i tartak o nowoczesnym wyposażeniu technicznym. Powstanie obydwu tych przedsiębiorstw, zatrudniających łącznie kilkadziesiąt osób, było związane z szybkim rozwojem budownictwa w Siołkowicach i okolicy, wynikłym z napływu gotówki do wsi. Właścicielami tych przedsiębiorstw byli przedstawiciele miejscowej burżuazji wiejskiej. Ponadto z począt- �332 U. DOBROWOLSKA i D. MYRC1K-MARKOWSKA kiem X X w. zostały założone w Siołkowicach i w pobliskim Dobrzeniu niewielkie fabryczki pończoch. Lata I wojny światowej były ciężkie dla większości mieszkańców Siołkowic. Ponieważ wielu mężczyzn było w wojsku, ciężar pracy zawo­ dowej spadł na kobiety. Trudniły się one przeważnie handlem domo­ krążnym (tekstyl, galanteria, kosze) i koszykarstwem. Okres ten był jednak pomyślny dla rozwoju miejscowego rzemiosła, którego produkcja była skierowana na potrzeby wojskowe. W latach 1891—1918 zaszły dość duże zmiany w warunkach życia i pracy poszczególnych kategorii społeczno-gospodarczych na wsi. C h ł o p i . W omawianym okresie utrzymały się w zasadzie wspo­ mniane poprzednio trzy warstwy chłopskie. Proces rozdrabniania gruntów chłopskich uległ jednak prawdopodobnie pewnemu osłabieniu. Infor­ matorzy nasi wspominają, że na przełomie X I X i X X w. na skutek ma­ sowego odpływu ludności do pracy w przemyśle częstsze niż poprzednio były wypadki przejmowania całego gospodarstwa przez jednego dziedzi­ ca, który spłacał pozostałych. Na ogół zresztą dbano o to, by każde z dzieci otrzymało jakieś zabezpieczenie bytu pod postacią ziemi, pienię­ dzy lub też określonego fachu. Warunki życia i pracy poszczególnych warstw chłopskich uległy pew­ nym zmianom w zestawieniu z okresem poprzednim. Chłopi wielkoi średniorolni przeszli na gospodarkę intensywną, stopniowo wprowa­ dzali ulepszone narzędzia rolnicze, coraz powszechniej używali nawozów sztucznych. Rozbudowa l i n i i kolejowych przyczyniła się do rozwoju go­ spodarki towarowej. Inna była sytuacja chłopów małorolnych, którzy nie mogli sobie pozwolić na większe inwestycje w gospodarstwie. Trud­ nili się oni nadal różnymi zajęciami dodatkowymi. Charakterystyczne jest jednak, że w ostatnich latach przed I wojną światową coraz częściej dodatkowa początkowo praca chałupnika, zwłaszcza najemna praca w przemyśle, przybierała charakter zajęcia głównego. Rozwój gospodarczy przyczynił się do podniesienia dotychczasowego poziomu życia gburów. Niemniej jednak, gdy w okresie poprzednim sta­ nowili oni warstwę ludności wiejskiej o najwyższej stopie życiowej, obec­ nie pod t y m względem przewyższali ich niekiedy, pomijając nielicznych przedsiębiorców, bezrolni lub małorolni robotnicy, zatrudnieni sezono­ wo w przemyśle niemieckim. Gburzy 'bowiem znaczną część dochodów poświęcali na „spłacenie rodziny" i na inwestycje gospodarcze, robotnicy zaś zarobki swe zużywali przede wszystkim na cele konsumpcyjne (bu­ dowa nowych domów, urządzenie mieszkań, ubranie, pożywienie). Należy przy t y m podkreślić, że wymagania rodzin gburskich były niejednokrot­ nie mniejsze niż robotniczych, co wiązało się z brakiem szerokich kon­ taktów i możliwości porównania. �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOLKOWIC STARYCH Pod względem politycznym decydującą rolę w życiu chłopów siołkowickich odgrywały w omawianym okresie dwie partie: Centrum i par­ tia polska. Obydwie miały charakter katolicki, a skupiały przede wszyst­ kim zamożniejszych chłopów. R z e m i e ś l n i c y . Jak w okresie poprzednim, rzemieślnicy siołkowiccy rekrutowali się przede wszystkim z miejscowych rodzin małoi bezrolnych, niekiedy tylko z rodzin zamożniejszych chłopów. W organizacji rzemiosła, zwłaszcza koszykarstwa, którym trudniło się na przełomie X I X i X X w. około 50 osób, zaszły dość duże zmiany, związane z rozwojem stosunków kapitalistycznych na Śląsku. Podczas gdy dawniej każdy z drobnych wytwórców zaopatrywał się sam w su­ rowiec i zazwyczaj sam sprzedawał swoje wyroby, obecnie dostawą su­ rowca i organizacją zbytu zaczęło się zajmować k i l k u przedsiębiorców, którzy sprzedawali koszykarzom wiklinę i kupowali od nich gotowe w y ­ roby, a następnie rozwozili je po całej Rzeszy. Jako ludzie majętni dyspo­ nowali odpowiednimi środkami transportowymi, a w różnych miejsco­ wościach Rzeszy posiadali swoje składy. W ten sposób przedstawiciele kapitału handlowego, pochodzący zresztą przeważnie z sąsiedniego ośrod­ ka koszykarskiego w Chróścicach, uzależnili od siebie dotychczas samo­ dzielnych wytwórców. Nowa organizacja zbytu, która nie objęła zresztą wszystkich drobnych wytwórców, stworzyła przesłanki do powstania nowej organizacji produkcji. W Siołkowicach zostały mianowicie zało­ żone trzy większe warsztaty koszykarskie, zatrudniające przez cały rok po 5—6 sił najemnych, a poza t y m pracujących w domu chałupników. Były to więc początki systemu nakładczego. Właściciele wspomnianych warsztatów pozostawali w stałym kontakcie z przedsiębiorcami-handlarzami, którym sprzedawali całą swoją produkcję. W podobnym kierunku szedł rozwój miotlarstwa w Siołkowicach Nowych; i tutaj zaznaczyła się bowiem tendencja do koncentracji zbytu. W czasie I wojny światowej w sposób sztuczny przyspieszony został proces koncentracji siołkowickiego koszykarstwa. Produkcję skierowano wyłącznie na potrzeby armii (plecenie koszyków na granaty), a wszyst­ kich koszykarzy zmuszono drogą zarządzeń administracyjnych do pracy w trzech wspomnianych warsztatach. Ilość pracowników w każdym z nich wzrosła do dwudziestu k i l k u osób. Stosunkowo mniejszym przeobrażeniom uległy rzemiosła mające cha­ rakter usługowy na rzecz wsi. W związku z rozbudową wsi wzrosła ilość cieśli i stolarzy, pojawili się również krawcy miarowi i krawczynie szy­ jące suknie według wzorów miejskich. Konkurencja wyrobów fabrycz­ nych sprawiła, że kowale przeszli prawie wyłącznie na prace typu reperacyjnego. Jak już wspomniano, powstały w Siołkowicach tartak i cegiel­ nia, zakłady te jednak miały charakter przedsiębiorstw kapitalistycznych. �134 D. DOBROWOLSKA i D. MYRCTK-MARKOWSKA Podobnie jak w okresie poprzednim sytuacja materialna ogółu rze­ mieślników, zwłaszcza koszykarzy, była ciężka. Swą pracę wytwórczą łączyli więc z innymi zajęciami zarobkowymi, coraz częściej z sezonową pracą w przemyśle niemieckim. Jedynie nieliczni koszykarze dorabiali się niekiedy majątku i stawali się samodzielnymi przedsiębiorcami. W związku ze zmianą w a r u n k ó w pracy styl życia większości koszy­ karzy zbliżał się coraz bardziej do stylu życia robotników. Natomiast rzemieślnicy pracujący na usługi wsi byli na ogół silniej związani ze środowiskiem chłopskim. R o b o t n i c y . W omawianym okresie siołkowicka klasa robotnicza wzrastała liczebnie i stopniowo wyodrębniała się spośród innych miesz­ kańców wsi. Rekrutowała się nadal przede wszystkim z ludności małoi bezrolnej, coraz częściej jednak w jej szeregi wchodzili również sy­ nowie zamożniejszych chłopów. Ze względu na stan posiadania można wyróżnić w jej obrębie: wła­ ścicieli karłowatych gospodarstw, robotników bezrolnych, ale posiada­ jących własne domy, oraz komorników. Podział ten krzyżuje się z podzia­ łem według rodzaju zajęcia i wysokości dochodów z pracy najemnej. Najgorzej płatni byli robotnicy rolni, którzy pracowali u miejscowych gospodarzy względnie wyjeżdżali na sezon do wielkich majątków. Lepsza była sytuacja robotników przemysłowych zatrudnionych w miejscowych lub okolicznych zakładach pracy (zakłady koszykarskie, tartaki, cegiel­ nie, cementownie itp.). Największe dochody mieli jednak wspomniani już robotnicy ziemni i budowlani, zwłaszcza ci, którzy uzyskali wyższe kwalifikacje zawodowe. Pomimo dość wysokiego poziomu życia mogli so­ bie pozwolić na systematyczne składanie oszczędności, zużytkowywanych przeważnie na budowę domu względnie na zakupienie gruntu. Dążeniem bowiem wielu robotników w t y m czasie było posiadanie własnego go­ spodarstwa. Można to wytłumaczyć zarówno chęcią zabezpieczenia sobie bytu na wypadek utraty pracy (przeważnie zresztą sezonowej), jak też oddziaływaniem panującego wówczas systemu wartości, według którego stanowisko społeczne chłopa było wyższe od stanowiska robotnika. Robotnicy pracujący przy robotach ziemnych i budowlanych, a także w majątkach rolnych, wyjeżdżali z Siołkowic zazwyczaj wczesną wio­ sną, wracali zaś późną jesienią, gdy rozpoczynające się mrozy nie po­ zwalały pracować na otwartej przestrzeni. Przez większą część roku ro­ botnicze peryferie wsi były więc jakby wyludnione, a dopiero miesiące zimowe gromadziły wszystkich ich mieszkańców. Niektórzy z robotników, zwłaszcza żonaci, przyjeżdżali w odwiedziny częściej, nieraz nawet raz na miesiąc lub raz na dwa tygodnie, zależnie od odległości miejsca pracy. Czasem robotnicy brali ze sobą rodziny. W takim wypadku rodzina osie­ dlała się w t y m mieście, w którym była siedziba przedsiębiorstwa robot- �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 135 nika. Kobiety trudniły się zazwyczaj pracami dorywczymi, takimi jak handel domokrążny lub posługi. Niekiedy zarówno mąż, jak i żona praco­ wali najemnie, zwykle w tym samym przedsiębiorstwie. Dzieci zostawia­ l i wówczas u rodziny w Siołkowicach. Na uwagę zasługuje problem asymilacji siołkowiczan w obcym śro­ dowisku, na przykład Berlina lub innych miast niemieckich. Problem ten wiąże się ściśle z kwestią narodową, której trudno na tym miejscu po­ święcić więcej uwagi. Już w początkach X X w. w wielu ośrodkach nie­ mieckich istniały większe skupiska ludności śląskiej. Ludność ta nie zawsze posiadała wyraźną świadomość narodową polską, niemniej jednak miała poczucie odrębności w stosunku do innych mieszkańców Niemiec. Przed I wojną światową ludność śląska współżyła najczęściej z grupami polskimi z Królestwa lub Galicji. Jak wspominają starsi spośród naszych informatorów, życie towarzyskie w ośrodkach skupiających większą ilość Polaków (w Berlinie, Westfalii) było silnie rozwinięte. Posiadali oni własne gospody, urządzali wspólne zabawy, śpiewali polskie pieśni, a we­ sela i inne uroczystości rodzinne obchodzili tak samo jak we wsiach, z których pochodzili. To wszystko wpływało korzystnie na ich samopo­ czucie w obcych, niemieckich miastach, a zarazem przyczyniało się do zachowania odrębności narodowej i utrzymania dawnego, wiejskiego stylu życia. Wspomniane emigracje oddziaływały niewątpliwie na zapoznanie si? z ruchem robotniczym większych ośrodków przemysłowych, a przez to na rozwój świadomości klasowej robotników siołkowickich. Zagadnienia te są słabo uwzględnione w naszych dotychczasowych materiałach. Na­ leżałoby zwłaszcza przebadać związek ruchu robotniczego z kwestią na­ rodową. W każdym razie fakt szybkiego rozwoju ruchu robotniczego po I wojnie światowej świadczyłby o tym, że ruch ten miał już stare tra­ dycje. Wzajemne stosunki pomiędzy poszczególnymi kategoriami ludności wsi W latach 1890—1918 we współżyciu mieszkańców Siołkowic zaszły dosyć istotne zmiany. Z wolna zaczyna się zacierać dawny, powstały je­ szcze w ustroju feudalnym podział na gburów, zagrodników, chałupni­ ków i komorników. Coraz wyraźniej natomiast zaznaczają się różnice po­ między środowiskiem chłopskim (zwłaszcza chłopów wielko- i średniorol­ nych) a robotniczym. Poniżej przedstawimy w wielkim skrócie przebieg tego procesu. Powstanie nowych możliwości zarobkowych na przełomie X I X i X X w. Wywarło znaczny wpływ na stopniowe uniezależnianie się miej­ scowej ludności mało- i bezrolnej od zamożniejszych chłopów. Coraz �.13« D. DOBROWOLSKA i V. MYRCIK-MARKOWSKA rzadziej pracowała u nich najemnie, niechętnie też wynajmowała miesz­ kania za odrobek. Rozwój budownictwa mieszkaniowego przed I wojną światową wpłynął wydatnie na zmniejszenie się liczby komorników. Liczne migracje za pracą, zetknięcie się z innymi środowiskami, pod­ niesienie poziomu życia siołkowickich robotników, a także ich uniezależ­ nienie gospodarcze od miejscowego zamożnego chłopstwa przyczyniły się do powstania nowego, odmiennego od panującego dotychczas systemu wartości. Polegał on na uznawaniu wyższości pracy robotnika nad pra­ cą chłopa i na wysokiej ocenie robotniczego stylu życia. W ostatnich la­ tach przed wybuchem wojny oceny powyższe były w środowisku robot­ niczym dosyć rozpowszechnione. Ta emancypacja kształtującej się na przełomie X I X i X X w. siołkowickiej klasy robotniczej zaznaczała się wyraźnie także na wielu innych odcinkach. Przede wszystkim więc znajdowała swoje odbicie w prze­ obrażeniach kulturowych. W drugiej połowie X I X w. kultura ludności bezrolnej, pracującej najemnie, była w zasadzie chłopska. Nawet migra­ cje za pracą do dużych ośrodków przemysłowych z wolna dopiero tę jej chłopskość przełamywały. Stopniowo jednak, zwłaszcza w ostatnich la­ tach przed I wojną światową, kształtuje się w siołkowickim środowisku robotniczym nowy obyczaj, zmienia się ubiór i sposób urządzania wnętrz Obok stylu życia chłopskiego coraz wyraźniej zaznacza się styl robotni­ czy, ulegający zresztą silnym wpływom tego pierwszego. Obejmuje on również znaczną część rzemieślników, zwłaszcza pracujących na odle­ gły rynek koszykarzy. Klasa robotnicza emancypuje się także w zakresie życia politycznego. Świadoma rozbieżności swoich interesów z interesami bogatego chłopstwa skupia się koło Partii Socjaldemokratycznej. Należy jednak podkreślić, że wyżej przedstawione zmiany dokony­ wały się powoli, a dominującą rolę w życiu społecznym i kulturalnym wsi odgrywali nadal chłopi. 1918—1945 Lata 1918—1945 stanowią okres rozwoju imperializmu niemieckiego, którego najbardziej specyficznym przejawem jest faszyzm. Z punktu widzenia gospodarczego można w okresie t y m wyróżnić cztery zasadni­ cze fazy. Bardzo wyraźnie zaznaczają się one w życiu mieszkańców Siołkowic. Pierwszą z nich stanowią lata bezpośrednio powojenne: 1919—-1923. Gospodarka niemiecka znajdowała się wówczas w stanie anarchii i de­ zorganizacji. Duże rozmiary przybrało bezrobocie, występujące zwłaszcza na terenie Śląska. Wobec zastoju w przemyśle małorolni i bezrolni miesz­ kańcy Siołkowic utracili swe dotychczasowe zarobki. W wielu wypadkach �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 137 powrócili więc do dawnych prymitywnych form gospodarczych, jak zbie­ ractwo, drobna wytwórczość rzemieślnicza lub handel domokrążny (ga­ lanteria, tekstylia, kosze). Informatorzy nasi wspominają również o krót­ kotrwałych wyjazdach do pracy w przemyśle na teren państwa polskiego. W pewnych okresach płace robotników były tam wyższe niż na Śląsku niemieckim. Od 1924 r. rozpoczęło się stopniowe ożywienie gospodarcze. Mieszkań­ cy Siołkowic, podobnie jak przed wojną, emigrowali do sezonowych ro­ bót ziemnych i budowlanych na terenie całej Rzeszy względnie (kobiety) do pracy w ogrodach podmiejskich. Częste były również wypadki prze­ noszenia się całych rodzin do większych miast niemieckich, zwłaszcza do Berlina. Coraz bardziej wzrastała ilość robotników, coraz częściej też wiązali się oni na stałe z określonymi przedsiębiorstwami niemieckimi. Wzrosła również liczba robotników zatrudnionych na miejscu. Ogólne ożywienie gospodarcze wywołało dalsze przeobrażenia w orga­ nizacji miejscowego koszykarstwa. Szły one w tym samym kierunku co w okresie poprzednim, mianowicie w kierunku koncentracji produkcji. Podobny proces można było zaobserwować i w innej dziedzinie. Właści­ ciel siołkowickiego tartaku i cegielni wszedł w porozumienie z miejsco­ w y m i mistrzami murarskimi i ciesielskimi i stworzył rodzaj przedsiębior­ stwa budowlanego. Rzemieślnicy dawniej samodzielni zaczęli teraz pra­ cować pod kierunkiem kapitalisty. Budowali przede wszystkim domy mieszkalne na zamówienie miejscowej ludności, zwłaszcza dobrze zara­ biających robotników. W 1929 r. nastąpiło jednak nowe załamanie gospodarcze. Tym razem było ono związane z kryzysem ogólnoświatowym, który zakończył się dopiero w 1933 r. Okres kryzysu odbił się bardzo dotkliwie na miesz­ kańcach Siołkowic. Większość robotników utraciła pracę i powróciła na wieś. Podstawą ich utrzymania były zasiłki wypłacane bezrobotnym ewentualnie gospodarstwa rolne, a ponadto różnego rodzaju zajęcia do­ rywcze. Trudniono się więc zbieractwem, koszykarstwem, kłusownic­ twem lub pracą najemną u bogatszych gospodarzy. Niekiedy wyjeżdżano na roboty sezonowe do wielkich majątków rolnych na Dolnym Śląsku lub na Pomorzu. Początek ponownego ożywienia gospodarczego przypada na 1934 r. Miało ono charakter sztuczny, było bowiem związane z przygotowania­ mi wojennymi. Przekształcenie gospodarki Niemiec na gospodarkę wo­ jenną dokonało się przede wszystkim przez intensywny rozwój prze­ mysłu ciężkiego. Duży nacisk położono również na ulepszenie komuni­ kacji lotniczej, a także na rozbudowę sieci dróg bitych oraz autostrad. Robotnicy siołkowiccy pracowali w t y m czasie przy budowie lotnisk, baz amunicyjnych lub innych obiektów wojskowych. Znajdowali rów- �138 TX D O B R O W O L S K A i D. MYRCIK-MARKOWSKA nież zatrudnienie przy zakładaniu nowych kanałów, budowie autostrad względnie przy budownictwie mieszkaniowym. Kobiety nadal pracowa­ ły u ogrodników podmiejskich, natomiast wyjazdy do majątków rolnych należały już do rzadkości. Ilość robotników na terenie Siołkowic znowu wzrosła. Przyczyną tego była zarówno atrakcyjność pracy robotniczej ze względu na jej wysokie zarobki, jak też wprowadzenie few. zagród dzie­ dzicznych (o t y m niżej). Władze faszystowskie czyniły próbę ustabilizowania struktury zawo­ dowej przez związanie robotników w sposób trwały z określonym miej­ scem pracy oraz określonym zawodem. Pierwszy tego rodzaju przepis, dotyczący robotników rolnych, wydano w 1934 r. Następne przepisy z 1934 i 1936 r. odnosiły się do robotników przemysłu metalowego. Nie pozwalały one na zmianę miejsca pracy bez zezwolenia odnośnego urzę­ du pracy. W 1937 r. podobnym ograniczeniom poddano niektóre grupy wykwalifikowanych robotników budowlanych. Celem tych wszystkich rozporządzeń było rozmieszczenie i wyzyskanie sił roboczych pod kątem widzenia przygotowań wojennych . Wprowadzenie tych przepisów w ży­ cie wywarło również wpływ na strukturę zawodową Siołkowic. Zahamo­ wały one dawną płynność zawodów i miejsc pracy. Zasadnicze przeobrażenia nastąpiły w czasach hitlerowskich w zakre­ sie gospodarki rolnej. Ustawą z dn. 291X 1933 r. wprowadzono zasadę niepodzielności samowystarczalnych gospodarstw chłopskich, które mogły być tylko w całości przekazywane spadkobiercom. Wielkość tych tzw. zagród dziedzicznych ustalono na 7,5 ha do 125 ha. Wspomniania ustawa miała zarówno cele gospodarcze (utworzenie silnego rolniczego stanu średniego), jak też polityczne. Bogaci chłopi mieli stać się główną ostoją faszyzmu na w s i . Wprowadzenie jej w życie wywołało' ostry protest ludności polskiej na Śląsku. Protest ten nie przyniósł jednak żadnego rezultatu . Równocześnie z ustanowieniem zagród dziedzicznych stwo­ rzenie tzw. stanu żywicielskiego miało zapewnić ścisłą kontrolę nad wszelkimi dziedzinami rolnictwa w celu podniesienia jego wydajności. W czasie wojny, gdy znaczną ilość mężczyzn powołano do wojska, do pracy poszły kobiety. Wiele młodych kobiet z Siołkowic znalazło wówczas zatrudnienie w administracji w Opolu i w okolicznych zakładach przemy­ słowych. Do Siołkowic natomiast przybyła pewna ilość dziewcząt z Polski i Ukrainy, przydzielonych tutaj do pomocy w rolnictwie. W okresie wojny nastąpiło ożywienie niektórych rzemiosł, między innymi koszykarstwa. 39 4 0 41 3,1 J . K u c z y ń s k i . Położenie robotników w Niemczech, Warszawa 1.952, s. 417—422. A. Ż a b k o - P . o t o p o w i e z, Rolnictwo w Ul Rzesza. Polityka gospodarcza ,111 Rzeszy, L w ó w 1938, s. 93 n. " S. W a s v i e w s k i , Na Śląsku Opolskim, Katowice 1937, s. 267—268. 1 0 �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 139 C h ł o p i . W sytuacji chłopstwa w latach międzywojennych trzeba wyróżnić dwa okresy: 1) przed 1933 r., kiedy struktura własnościowa rol­ nictwa oraz produkcja rolnicza kształtowały się samorzutnie jako kon­ tynuacja stanu przedwojennego, oraz 2) po 1933 r. okres ścisłej kontroli rolnictwa ze strony czynników administracyjnych. W okresie pierwszym dozwolone było, tak jak przed wojną, dzielenie gospodarstw. W praktyce jednak zaznaczała się tendencja do przekazywania całego gospodarstwa jednemu dziedzicowi. Pozostali spadkobiercy otrzymywali spłaty i zosta­ wali rzemieślnikami lub robotnikami. Miało to miejsce zwłaszcza w latach koniunktury gospodarczej, w okresie kryzysu bowiem, gdy trudno było uzyskać gotówkę potrzebną na spłaty, częstsze były wypadki dzielenia gospodarstw. W okresie drugim, po wprowadzeniu zasady „zagród dzie­ dzicznych", struktura własnościowa w rolnictwie zaczyna wykazywać sta­ bilizację. Odnosi się to jednak wyłącznie do gospodarstw większych. W latach międzywojennych utrzymuje się jeszcze tradycyjna nazwa gbur na określenie gospodarza posiadającego kilkadziesiąt morgów gruntu i pochodzącego z rodziny gburskiej. Natomiast stopniowo zacierają się różnice pomiędzy dawnymi zagrodnikami i chałupnikami i nazwy te w y ­ chodzą coraz bardziej z użycia. Coraz większa ilość małorolnego chłop­ stwa trudni się pracą najemną; wchodzi więc w szeregi klasy robotniczej. Robotnikami zostają również niekiedy synowie gburów. Zagadnienie położenia społeczno-gospodarczego chłopstwa w okresie międzywojennym wymaga jeszcze gruntownego przebadania. R z e m i e ś l n i c y . Omawiając sytuację rzemieślników w t y m czasie zajmiemy się przede wszystkim koszykarzami. Stanowili oni bowiem grupę specjalnie liczną w Siołkowicach, a na warunkach ich życia i pracy najdobitniej odbił się rozwój ustroju kapitalistycznego. W latach międzywojennych formy organizacyjne koszykarstwa uległy dalszym zmianom, będącym kontynuacją przeobrażeń z okresu poprzed­ niego. Wzrastające zapotrzebowanie na wyroby koszykarskie na terenie Rzeszy wpłynęło na wzrost ilości handlarzy, zajmujących się dostawą su­ rowca i organizacją zbytu. Ponieważ dotychczasowa drobna wytwórczość nie była jednak w stanie pokryć ich zapotrzebowania, a skup od drob­ nych producentów stawał się uciążliwy, handlarze ci, jak już wspomniano, dali impuls do tworzenia większych warsztatów koszykarskich, chociaż me oni je zakładali. Warsztaty te rozwijały się stopniowo. Trzy największe z nich, po­ wstałe przed I wojną światową, zatrudniały w latach trzydziestych łącz­ nie około 90 robotników. Nadto wielu mieszkańców Siołkowic pracowało w dużych zakładach koszykarskich w Chróścicach. W miarę: rozwoju war­ sztaty koszykarskie zasięgiem swoim obejmowały coraz większą ilość dotychczas samodzielnych wytwórców, którzy zamieniali się w chałupni- �D. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA ków. Należy jednak podkreślić, że obok wspomnianych przedsiębiorstw o charakterze kapitalistycznym utrzymała się nadal pewna ilość drobnych rzemieślników, którzy sami trudnili się sprzedażą swoich wyrobów. W rezultacie w okresie międzywojennym koszykarze siołkowiccy roz­ padają się na trzy grupy: 1) właściciele większych zakładów, 2) robotnicy pracujący w tych zakładach i 3) drobni wytwórcy. Jedynie tych ostatnich możemy właściwie uważać za rzemieślników. Wspomniane kategorie koszykarzy różniły się między sobą sytuacją gospodarczą, społeczną i stylem życia. Właściciele warsztatów utrzymuwali stosunki rodzinne i towarzyskie z miejscowymi handlarzami, właś­ cicielami cegielni, tartaków itp. Dochody swoje lokowali głównie w obiek­ tach budowlanych: stawiali duże, nowoczesne domy. Kupowali również ziemię, której zresztą nie uprawiali, lecz oddawali ją w dzierżawę. Koszykarze-robotnicy natomiast utrzymywali kontakty z innymi robotnikami, od których swoim stylem życia nie odbiegali. Dochody swe zużytkowywali zwykle na cele konsumpcyjne, niekiedy również na budowę domów. Drobni wytwórcy, często byli to małorolni chłopi, najsilniej byli związani z uboższym chłopstwem, a w pewnej mierze również z robotnikami. Tendecja do przekształcania się rzemieślników w robotników zazna­ czyła się także w obrębie innych rodzajów rzemiosła. Wspomniano już O' powstaniu w Siołkowicach przedsiębiorstwa budowlanego, zatrudniają­ cego cieśli i murarzy. Wielu innych przedstawicieli tych zawodów zna­ lazło zatrudnienie w przedsiębiorstwach budowlanych na zachodzie Rzeszy. Nadal utrzymywali się rzemieślnicy typu usługowego. W t y m zakresie zmiany były stosunkowo nieznaczne. Wzrosła ilość krawców i krawczyń szyjących według wzorów miejskich, pojawili się stolarze wyrabiający nowoczesne komplety mebli. Natomiast nie zmieniła się prawie liczba bednarzy, kołodziejów, kowali. Związki ich z miejscowym chłopstwem były nadal silne. R o b o t n i c y . W okresie międzywojennym, jak już wspomniano, a zwłaszcza w czasach hitlerowskich, szeregi siołkowickiej klasy robotni­ czej znacznie się zwiększyły. Część jej (zwykle małorolni chłopi) była za­ trudniona na miejscu, większość jednak emigrowała na sezon do robót ziemnych i budowlanych do różnych, nieraz odległych miast niemieckich. Na peryferiach wsi, nie opodal Klapacza, powstało całe osiedle robotnicze, którego centralną ulicę stanowiła tzw. Berlinerstrasse (obecnie ul. War­ szawska), zamieszkała przez robotników zatrudnionych w Berlinie. Podobnie jak w okresie poprzednim sytuacja materialna poszczegól­ nych kategorii robotniczych układała się różnorodnie. Nadal najgorzej sytuowani byli, nieliczni już zresztą, robotnicy rolni, lepiej robotnicy zatrudnieni w okolicznych zakładach przemysłowych, najlepiej zaś ro- �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOW1C STARYCH [41 botnicy ziemni i budowlani. Wśród tych ostatnich zaznaczało się jednak także wyraźnie zróżnicowanie w zależności od kwalifikacji lub (w cza­ sach hitlerowskich) od przynależności partyjnej. Specjalnie uprzywilejo­ wani byli członkowie NSDAP, którzy dostawali doskonale płatne zajęcia przy budowie obiektów wojskowych. W t y m samym zaś czasie b. człon­ kowie KPD z trudem jedynie mogli znaleźć jakąkolwiek pracę. Różnice w zarobkach oddziaływały na różnice w stylu życia. Robotnicy wysoko wykwalifikowani jako dobrze sytuowani pracowali przez całe życie w jednym zawodzie, a niekiedy nawet w jednym przedsiębiorstwie. Nie szukali też żadnych zajęć dodatkowych, a także ich żony nie praco­ wały zarobkowo. Gospodarstw na ogół n i epotsiadali; nie chcieli się zresztą zajmować pracą na roli. Inna była sytuacja robotników niewykwalifiko­ wanych, gorzej uposażonych. Często zmieniali oni swoje warsztaty pracy, zajmowali się czasem także handlem lub chałupnictwem. Niektórzy z nich posiadali małe gospodarstwa rolne, które były dla nich zabezpieczeniem na wypadek przejściowego bezrobocia. Główny ciężar pracy przy gospo­ darstwie spadał wówczas na barki kobiety. W rodzinach tego typu ko­ biety z reguły pracowały zarobkowo, przeważnie zajmowały się handlem domokrążnym, sprzedażą koszy, galanterii, tekstylii. Oprócz tych dwóch przeciwstawnych typów rodzin robotniczych istniało naturalnie szereg og­ niw pośrednich. Dążeniem każdego robotnika było posiadanie własnego domu. Więk­ szość z tą właśnie myślą robiła oszczędności. Niektórzy z dobrze zarabia­ jących robotników kupowali także ziemię, przeważnie jednak traktowali to jako lokatę kapitału. Sposób życia robotników ziemnych i budowlanych był podobny jak w okresie poprzednim. Wyjeżdżali oni również na wiosnę, a wracali późną jesienią. Częstsze jednak były wypadki (zwłaszcza w latach trzydziestych) wyjazdów całych rodzin. Czasem rodzina taka posiadała dwa mieszkania: jedno w Siołkowicach, drugie w Berlinie, Hamburgu itp. Niektóre rodziny prowadziły tryb życia w pewnym sensie koczowniczy, to znaczy przeno­ siły się z miejsca na miejsce, tam gdzie w danym okresie pracował męż­ czyzna. Kwestię mieszkaniową rozwiązywano różnorodnie. W pewnych wypadkach wynajmowano mieszkanie umeblowane, w innych meble k u ­ powano we własnym zakresie, najczęściej na raty. Niekiedy robotnicy specjalnie dobrze sytuowani budowali nawet w swoich miejscach pracy własne domki. Ci natomiast, którzy wyjeżdżali na roboty bez rodzin, mieszkali w pokojach sublokatorskich czy też, zwłaszcza w latach trzy­ dziestych, w specjalnie na ten cel zbudowanych barakach. Jest charakterystyczne, że w okresie międzywojennym robotnicy siołkowicey o wiele łatwiej niż poprzednio zżywali się z środowiskiem nie- �M2 D. DOBROWOLSKA i D . MYRCIK-MARKOWSKA mieckim w miejscowościach, w których byli zatrudnieni. Ulegali więc wpływom tego środowiska zarówno, gdy chodzi o urządzenie domu lub strój, jak i formy towarzyskie i uroczystości rodzinne. Proces asymilacji ułatwiała im lepsza niż w poprzednim pokoleniu znajomość języka nie­ mieckiego. Niektórzy tylko siołkowiczanie, o wyraźnym poczuciu pol­ skości, starali się utrzymywać kontakty z lokalnymi grupami polskimi. Na okres międzywojenny przypada też silny rozwój ruchu robotni­ czego w Siołkowicach. Bezpośrednio po I wojnie światowej wielu zwo­ lenników miała Socjaldemokracja, stopniowo jednak na pierwszy plan wśród partii robotniczych wysunęła się KPD. Już w latach dwudziestych niektórzy robotnicy siołkowiccy byli jej członkami w powiązaniu ze swymi miejscami pracy. Kilkakrotnie również próbowano założyć lokalną orga­ nizację komunistyczną w Siołkowicach, na skutek jednak corocznych dłu­ gotrwałych wyjazdów robotników do pracy nie mogła się ona utrzymać. Dopiero powrót większości robotników do Siołkowic w okresie kryzysu umożliwił w 1931 r. zorganizowanie tego rodzaju komórki. Sprzyjały temu również panujące na wsi nastroje niezadowolenia i k r y t y k i pod adresem rządu. KPD, która liczyła początkowo około 100 członków (a o wiele większą ilość sympatyków), rozwinęła od razu ożywioną działalność propagando­ wą. Utrzymywała stale kontakt z organizacjami z Opola i wsi sąsiednich, a niektórzy jej członkowie brali nawet udział w próbach nawiązania sto­ sunków z Komunistyczną Partią Polski. W latach większego nasilenia r u ­ chu narodowo-socjalistycznego komuniści siołkowiccy byli coraz bardziej prześladowani. Starano się przeszkodzić organizowaniu przez nich zebrań, często robiono u nich rewizje, nie mogli dostać pracy w okolicznych za­ kładach. W pamięci miejscowych działaczy komunistycznych wyrył się specjalnie dzień 3 marca 1933 r., gdy w okresie szalejącego terroru faszy­ stowskiego przyłapani zostali przez patrol SA na przylepianiu afiszów propagandowych. Jeden z komunistów (Wojciech Kampa) został wów­ czas ciężko ranny, dwóch innych (Franciszka Siemicka i Macioszka) za­ aresztowano. Zostali oni przewiezieni do tzw. Braunes Haus w Opolu i tam skatowani. Po zdelegalizowaniu KPD komuniści siołkowiccy schodzili się od czasu do czasu na zebraniach organizowanych w mieszkaniach prywatnych. Wkrótce zresztą masowe wyjazdy do pracy uniemożliwiły żywszą dzia­ łalność na miejscu. Wielu robotników jednak nie zrezygnowało z dzia­ łalności w miejscowościach, gdzie byli zatrudnieni. W następstwie tego kilku siołkowiczan zostało wysłanych do obozu koncentracyjnego, a jeden został skazany na karę śmierci przez ścięcie. Część robotników siołkowickich poszła jednak na lep propagandy fa­ szystowskiej i zapisała się do NSDAP. Zadecydował o t y m zarówno coraz �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 143 silniejszy terror, jak też względy natury materialnej (możność otrzyma­ nia dobrze płatnych zajęć, pożyczek itp.). Wzajemne stosunki pomiędzy poszczególnymi kategoriami ludności wsi W okresie międzywojennym nadal zacierał się dawny podział na war­ stwy społeczne, oparty na stosunkach własnościowych w rolnictwie, co­ raz wyraźniej natomiast wyodrębniało się środowisko robotnicze od chłop­ skiego. Powiązania gospodarcze pomiędzy robotnikami a zamożniejszymi chłopami stopniowo ulegały dalszemu osłabieniu. Odnosi się to zwłaszcza do okresów koniunktury gospodarczej, gdy wobec dużej łatwości otrzy­ mania stosunkowo dobrze płatnego zajęcia w przemyśle praca u miejsco­ wych gburów stała się mało atrakcyjna. W okresach jednak kryzysów gospodarczych ten rodzaj pracy był ważnym źródłem zarobku dla ro­ botników. Ich zależność gospodarcza od chłopów znacznie więc wzra­ stała. Pod względem mieszkaniowym natomiast robotnicy prawie całkiem uniezależniają się od chłopów. Większość z nich buduje sobie własne domy, a pozostali chętniej mieszkają jako lokatorzy w dużych domach robotniczych (budowanych zresztą specjalnie z myślą o podnajmie) niż chłopskich. Za korzystniejsze bowiem dla siebie uważają płacenie czyn­ szu niż odrobek, którego na ogół wymagają chłopi. Dawny dystans towarzyski między robotnikami a chłopami w zasa­ dzie nadal się utrzymuje, zmienia jednak swój charakter. Dystans ten wynika nie tyle z przekonania o niższości społecznej robotników, ile ra­ czej z braku płaszczyzny kontaktów. Jak już wspomniano, dzielnica ro­ botnicza Siołkowic znacznie się rozbudowała, wielu więc jej mieszkańców w życiu codziennym prawie całkiem nie stykało się z chłopami. Nie można jednak tego zjawiska generalizować, zwiększyła się bowiem również liczba robotników pochodzących z rodzin gburskich i zagrodniczych i ci nie tylko utrzymywali kontakt towarzyski ze swym dawnym środowiskiem, ale budowali także domy w centrum wsi ,,Na gburach". Ponadto częściej niż poprzednio zdarzają się małżeństwa córek gburskich z robotnikami. Wiąże się to z przeobrażeniami w sposobach wartościowania. Powstały w okresie poprzednim układ wartości, polegający na wysokiej ocenie ro­ botniczego stylu życia, nie tylko dominuje obecnie w kołach robotniczych, ale zyskuje zwolenników także w środowisku chłopskim. Coraz częściej zdarzają się wypadki niechęci do pracy na roli u synów gburskich lub zagrodniczych i przechodzenia ich do kategorii robotniczej, nawet wów­ czas gdy mieli możność pozostania na gospodarstwie. Pod względem kulturowym klasa robotnicza w dalszym ciągu emancypuje się spod wpływów chłopskich. Poziom życia zamożniejszych ro- �144 D. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA botników jest na ogół wyższy od poziomu życia gburów, większą ilość pieniędzy mogą wydać na cele konsumpcyjne, a ponadto mają większe wymagania. W zakresie kultury materialnej, a w znacznej mierze też duchowej i życia społecznego zamożniejsi robotnicy ulegają w wysokim stopniu wpływom miejskim. Natomiast gorzej sytuowani materialnie ro­ botnicy w swym sposobie życia bardziej zbliżają się do chłopów. Charakterystyczny jest układ stronnictw politycznych w okresie mię­ dzywojennym (przed dyktaturą faszystowską). Najsilniejszą partią jest wprawdzie Centrum, ale następne miejsce zajmują obie partie robotnicze łącznie (SD i KPD), co świadczy zarówno o wzroście znaczenia robotni­ ków we wsi, jak też o ich uniezależnianiu się ideologicznym od chłopów. Jak już wspomniano powyżej, w okresie międzywojennym wyraźnie wystąpił proces rozwarstwiania się dawniej samodzielnych rzemieślników, zwłaszcza koszykarzy. Jedni stawali się właścicielami większych war­ sztatów, inni znajdowali w tych warsztatach zatrudnienie. Pierwsi utrzy­ mywali kontakty z innymi przedstawicielami burżuazji wiejskiej, drudzy wchodzili w szeregi klasy robotniczej. Równocześnie wzrosła ilość inteli­ gencji pracującej pochodzenia siołkowickiego. Rekrutowała się ona prze­ ważnie z zamożniejszych rodzin chłopskich. Część jej pozostawała na wsi, część zaś odpływała do pobliskich miast. 1945—1955 Rok 1945 jest datą przełomową dla społeczno-gospodarczego rozwoju Siołkowic. Oznacza on bowiem wyrwanie ich z kapitalistycznego systemu gospodarczego Niemiec i włączenie do systemu gospodarczego Polski L u ­ dowej. Okres bezpośrednio powojenny zastał wieś wyludnioną w około czter­ dziestu procentach. Znaczna część mężczyzn powołanych do armii nie­ mieckiej znalazła się w momencie zakończenia działań wojennych na te­ renie Rzeszy. Część ludności wycofała się na ziemie rdzennie niemieckie przed wkroczeniem armii radzieckiej. Ponadto nowo powstałe władze polskie udzieliły zezwolenia na repatriację ludności niemieckiej zamiesz­ kującej wieś. Zniszczenia wojenne były w okolicy dość znaczne: zerwane mosty, zerwane przewody elektryczne oraz poniszczone i ogołocone z maszyn miejscowe przedsiębiorstwa, takie jak tartak, cegielnia i wielkie zakłady koszykarskie. W przedsiębiorstwach tych zaprzestano produkcji, podobnie załamała się chwilowo drobna wytwórczość koszykarska. Wprawdzie mniejsze warsztaty rzemieślnicze na ogół nie poniosły szwanku, ale zer­ wanie łączności z dotychczasowymi dostawcami surowca i rynkami zbytu uniemożliwiło natychmiastowe podjęcie pracy. �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 145 Z dawnych warunków społeczno-gospodarezych ocalały następujące: nie została zniszczona wieś jako zespół zabudowań mieszkalnych i gospo­ darczych; zachowały się również maszyny i narzędzia rolnicze; z inwen­ tarza żywego ubyła jedynie znaczna liczba koni. Mimo wyludnienia wieś dysponowała jednak pewnym zasobem sił ro­ boczych, gdyż pewna część ludności, zatrudniona zazwyczaj w głębi Nie­ miec, znajdowała się w momencie wyzwolenia w Siołkowicach, odcięta od swoich dawnych zakładów pracy. Znalazła ona wkrótce zatrudnienie przy odbudowie szeregu obiektów przemysłowych i usługowych na terenie Opolszczyzny i Śląska Dolnego. W latach 1946—1947 stopniowo zaczęli wracać do swej wsi siołkowiczanie rozproszeni po terytorium Niemiec. W t y m czasie zostały odbudowane okoliczne zakłady pracy, mianowi­ cie: tartak w Popielowie, fabryka trykotarska w Dobrzeniu i cegielnia w Siołkowicach. Również większość koszykarzy powróciła do swego rze­ miosła; w początkowym okresie jednak każdy z nich pracował na własny rachunek i samodzielnie organizował zbyt. Ogólnie można powiedzieć, że do 1950 r. wśród zajęć pozarolniczych siołkowiczan przeważały te, które były związane z odbudową Śląska Opol­ skiego i Dolnego. S t r u k t u r ę zawodową wsi cechowała wówczas jednak duża płynność. Stabilizacja nastąpiła dopiero po 1950 r. Większość robot­ ników pracuje obecnie w śląskich przedsiębiorstwach budowlanych i prze­ mysłu maszynowego, ponadto we wspomnianym wyżej tartaku, cegielni i fabryce trykotaży. Dużą rolę odgrywa również praca w państwowych i spółdzielczych zakładach koszykarskich w Siołkowicach i Chróścicach. Oprócz stałych zajęć pozarolniczych pewne znaczenie posiadają zajęcia sezonowe. Należy do nich praca w spółdzielni „Las", która co roku orga­ nizuje wyjazdy na teren Karkonoszy oraz w okolice Sanoka i Przemyśla dla dokonania zbioru jagód i grzybów. Duże znaczenie pracy najemnej w życiu wsi pozostaje w ścisłym związku z przeobrażeniami struktury własnościowej w rolnictwie, które są w zasadzie kontynuacją przemian dotychczasowych. Według danych Gromadzkiej Rady Narodowej w Siołkowicach z 1955 r. struktura rolna wsi była w t y m czasie następująca: powyżej 15 10—15 5—10 3— 5 poniżej 3 ha ha ha ha ha Siolkowice Stare 5 gosp. 34 gosp. 62 gosp. 95 gosp. 217 gosp. Siolkowice Nowe 1 gosp. — 8 gosp. 28 gosp. 47 gosp. 4 2 Jak widać z powyższego zestawienia, przeważają na terenie Siołkowic gospodarstwa średnio- i małorolne, a ponadto znaczna jest ilość go4 2 Zestawienie statystyczne sporządził mgr E . Jaworski. Etnografia Polska I 10 �146 D. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA spodarstw małych, karłowatych (do 3 ha), które nie stanowią oczywiście podstawy egzystencji swych właścicieli. Faktycznie w ogromnej przewa­ dze są to drobne działki robotników. Według szacunkowych danych Gro­ madzkiej Rady Narodowej w Siołkowicach ludność utrzymująca się z do­ chodów pozarolniczych lub uzupełniająca nimi swój budżet stanowi 65% ogółu mieszkańców wsi. Mimo to do tej pory chłopi stanowią ważny ele­ ment struktury społeczno-gospodarczej wsi. C h ł o p i . Ludność miejscowa wyróżnia obecnie wyraźnie i jedynie „gburów", określając zazwyczaj t y m terminem właścicieli gospodarstw od 10 ha wzwyż. Natomiast nazwy: zagrodnik i chałupnik wyszły już prawie całkiem z użycia. Większe gospodarstwa na ogół utrzymują się od szeregu pokoleń w r ę ­ kach tych samych rodzin. Znamiennym jednak zjawiskiem w powojen­ nym dziesięcioleciu jest tendencja do dzielenia gospodarstw między dzieci dla uniknięcia nadmiernych ciężarów podatkowych i dostaw obowiązko­ wych. Zjawisku temu skutecznie przeciwdziała masowa ucieczka mło­ dzieży do przemysłu; nawet w dużych gospodarstwach chłopskich pozo­ stali jedynie ludzie starsi i małe dzieci. Palącym problemem większych gospodarstw staje się kwestia sił roboczych, których brak daje się dotkli­ wie odczuwać. Na skutek tego płace robotników rolnych są stosunkowo wysokie. Wiele gospodarstw posługuje się głównie pracą dzieci, kobiet i starców. Wszystkie te trudności powodują, że rolnictwo nie jest obecnie zawo­ dem atrakcyjnym dla młodzieży. Nawet synowie bogatych gburów pra­ cują w przemyśle. R z e m i e ś l n i c y . Już w okresie międzywojennym część rzemieśl­ ników, jak murarze czy cieśle, przeszła do kategorii robotników, znajdu­ jąc stałe zatrudnienie w przedsiębiorstwach budowlanych na terenie Rze­ szy lub w miejscowej „Siedlungsgesellschaft". Również wielu koszykarzy, mianowicie stali pracownicy wielkich zakładów koszykarskich, należało w t y m czasie do kategorii robotników. Okres powojenny pogłębia ten pro­ ces odnośnie do takich zawodów, jak koszykarze, murarze, cieśle. W rozwoju jednak koszykarstwa w latach 1947—1953 daje się zauwa­ żyć chwilowy nawrót do produkcji typu rzemieślniczego. Powstało wów­ czas szereg drobnych warsztatów, których właściciele, rekrutujący się przeważnie spośród małorolnych chłopów i ludności bezrolnej, sami zdo­ bywali surowiec i organizowali zbyt swoich wytworów. Pracowali na ogół przy pomocy swych rodzin lub niekiedy nielicznych sił najemnych. W 1953 r. rozpoczęła się akcja zrzeszania miejscowych koszykarzy w za­ kładach państwowych (Zakłady Przemysłu Wikliniarsko-Trzciniarskiego w Brzegu, a od 1955 r. w Oleśnicy). Podczas gdy w 1953 r. we wspom­ nianych zakładach pracowało tylko 12 koszykarzy z Siołkowic, obecnie �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 147 (1955 r.) jest tam zatrudnionych 82 siołkowiczan, w t y m 15 kobiet. Nie jest to jednak całkowita liczba koszykarzy siołkowickich, bowiem około 30 osób pracuje w Chróścicach w Rzemieślniczej Spółdzielni Pracy, nadto istnieje jeszcze wielu koszykarzy samodzielnych. W najbliż­ szym czasie projektuje się założenie w Siołkowicach stałego, zwartego zakładu o taśmowym systemie produkcji i zwiększonej liczbie pracowni­ ków. Na uwagę zasługuje fakt, że w koszykarstwie pracuje coraz więcej młodych dziewcząt. Ich masowy napływ związany jest z wprowadzeniem nowej produkcji, mianowicie wyrobów rogożynowych (damskie torebki, foteliki dla dzieci itp.). Przeprowadza się stałe kursy dokształcające dla młodszych koszykarzy, a egzaminy czeladnicze dla bardziej zaawansowa­ nych. Nowe warunki gospodarczo-społeczne i ustrojowe Polski Ludowej spowodowały zupełny zanik prywatnych właścicieli dużych przedsię­ biorstw koszykarskich i wielkich handlarzy. Stopa życiowa koszykarzy uległa znacznemu wyrównaniu; różnice wywołane są jedynie takimi fak­ tami, jak większa ilość pracujących zawodowo członków rodziny lub wyż­ szy stopień kwalifikacji zawodowych pracownika. Koszykarze siołkowiccy swoim stylem życia zbliżają się do robotni­ ków. Często zresztą w obrębie jednej rodziny spotyka się zarówno ro­ botników, jak rzemieślników. Większość koszykarzy posiada swoje domy, przy czym w domach nowo zbudowanych mają zazwyczaj osobne pomiesz­ czenie przeznaczone na pracownię. Oszczędności swe zużywają przeważnie na budowę domu (o ile go jeszcze nie mają), wyposażenie jego wnętrza oraz zakup odzieży. Obok rzemiosła koszykarskiego na uwagę zasługuje jeszcze miótlarstwo, występujące głównie w Siołkowicach Nowych. Prace miotlarskie są wykonywane sezonowo na zamówienie Spółdzielni „Las", która dostar­ cza surowca i odbiera gotową produkcję, opłacaną akordowo. Rzemiosła typu usługowego, takie jak kowalstwo, szewstwo, krawiectwo, zacho­ wały swój charakter tradycyjny. R o b o t n i c y . Jak już wspomniano, w życiu gospodarczym Siołkowic ostatniego dziesięciolecia dużą rolę odgrywa praca najemna w prze­ myśle. Ilość robotników w stosunku do ogółu mieszkańców wsi wzrosła w porównaniu do lat trzydziestych mniej więcej o 20%. Zjawisko to wiąże się z jednej strony z faktem ucieczki młodzieży z rolnictwa do przemysłu, a z drugiej strony z przekształceniem się wielu dotychczaso­ wych rzemieślników w typowych robotników. Sytuacja społeczno-gospodarcza robotników jest różnorodna. Należy wyodrębnić wśród nich następujące kategorie: robotników posiadających drobne działki ziemi przeznaczone głównie pod uprawę ziemniaków, ro- �148 D. DOBROWOLSKA i U. MYRCIK-MARKOWSKA botników krzyżujących swój zawód z zawodem rzemieślniczym (np. wyrób mioteł), wreszcie robotników typowych, nie posiadających ziemi i nie trudniących się żadnym rzemiosłem. Jeśli chodzi o zróżnicowanie robotników według wykonywanych zawo­ dów, to przeważają pracownicy budowlani. Delegowani przez Wrocław­ ską Dyrekcję w różne zakątki Śląska przyjeżdżają tylko na niedzielę, a przez cały tydzień mieszkają w hotelach robotniczych, utrzymując się z diet. Praca ich ma charakter akordowy; zarobki miesięczne są stosun­ kowo wysokie. W przedsiębiorstwach budowlanych pracują również robot­ nicy posiadający własne konie (przeważnie synowie gburscy). Są oni za­ trudnieni przy wywozie ziemi, transporcie materiałów budowlanych. Za­ robki ich sięgają niekiedy znacznej wysokości, są dwukrotnie wyższe niż innych robotników budowlanych. Dobrze płatna jest również praca ślusarzy i tokarzy, zatrudnionych przeważnie w fabryce samochodów ciężarowych w Jelczu. Natomiast o wiele niższe są płace robotników pracujących w miejscowych zakładach przemysłowych (tartak, cegielnia, fabryka trykotaży) i płace początkują­ cych koszykarzy zatrudnionych w państwowych zakładach koszykarskich. Koszykarze bowiem wykwalifikowani zarabiają stosunkowo dobrze. Mimo przedstawionych powyżej różnic w wyposażeniu robotników różnych zawodów i różnych przedsiębiorstw poziom życia rodzin robot­ niczych jest dosyć wyrównany, a to na skutek tego, że gorzej płatni ro­ botnicy uzupełniają swój budżet dzięki zajęciom dorywczym. Przyczynia się do tego również fakt, że w każdej prawie rodzinie pracuje po kilka osób, które składają część swoich zarobków do wspólnej kasy na pokry­ cie kosztów gospodarstwa domowego. Robotnicy na ogół mają własne domy, a wśród mieszkających „na komornem" można obserwować wyraźne dążenie do zdobycia pieniędzy na budowę własnego domu. Dużą wagę przywiązują również do urządzenia wnętrza domu oraz stroju i pożywienia. Wzajemne stosunki pomiędzy poszczególnymi kategoriami ludności wsi W stosunkach pomiędzy poszczególnymi kategoriami społeczno-gospo­ darczymi ludności wiejskiej zaszły w ostatnim dziesięcioleciu następujące zmiany. W dalszym ciągu występuje zjawisko uniezależniania się gospo­ darczego robotników od zamożniejszych chłopów. Nie spotyka się juz obecnie na terenie wsi przypadków dawniej częstych stałego powiązania określonych rodzin mało- lub bezrolnych z bogatymi rodzinami gburskimi. Tego rodzaju powiązania zachodzą natomiast niekiedy pomiędzy ro­ dzinami gburskimi a biednymi, bezrolnymi starcami. Zjawisko to zyskało na nasileniu na skutek braku sił roboczych w rolnictwie. Coraz większą rolę odgrywa obecnie najem za pieniądze, a coraz mniejszą odrobek. �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOLKOWIC STARYCH 149 I tak na przykład gotówką opłaca się zarówno sezonowe lub dniówkowe siły najemne pracujące u zamożniejszych gospodarzy, jak też pracę sprzężajną bogatego gospodarza na małej działce robotnika lub rze­ mieślnika. Okres powojenny przyniósł znaczne wyrównanie dochodów wszyst­ kich kategorii ludności wsi. Likwidacja prywatnych wielkich warsztatów koszykarskich, cegielni, tartaku oraz obniżenie się dochodów wielkich gospodarstw gburskich przybliżyły sytuację ekonomiczną wspomnianych kategorii do sytuacji ekonomicznej robotników i rzemieślników. Jaskrawo odbija od tego dość wyrównanego obrazu położenie ludzi starszych, bezrolnych, którzy ze względu na swój wiek nie mogą być zatrudnieni w przemyśle i utrzymują się z posług u bogatszych gospodarzy. Na tle wyrównującej się sytuacji ekonomicznej daje się obserwować przełamanie izolacji towarzyskiej poszczególnych grup ludności. Najjaskrawiej uwidacznia się to w przypadku warstwy gburskiej, która miała zawsze silną tendencję do izolacji. Dziś ma ona cały szereg powią­ zań rodzinnych z robotnikami. Synowie gburów przeszli niejednokrotnie do kategorii robotników; córki wychodzą za mąż za robotników lub rze­ mieślników. Okres powojenny ostatecznie załamał wysoką ocenę bogatego chłopa, stawiając na jej miejsce uznanie dla dobrze płatnych robotni­ ków lub rzemieślników. Wśród wszystkich kategorii ludności wsi zjawia się tendencja do kształcenia dzieci, przy czym najbardziej popularnym zawodem jest zawód lekarza, inżyniera i księdza. Do chwili obecnej utrzymują się natomiast różnice w pewnych ce­ chach kultury chłopów i robotników siołkowickich. Różnice te występują na przykład wyraźnie w wyglądzie mieszkań. Domy gburskie są na ogół stare, natomiast domy robotników czy rzemieślników powstały najczęściej w okresie międzywojennym i w związku z tym są bardziej nowocześnie urządzone. W rodzinach robotniczych i rzemieślniczych obserwuje się również znacznie większą dbałość o estetykę mieszkania. W zakresie stroju różnice dają się zauważyć jedynie w ubiorach star­ ców i kobiet średniej generacji. Mianowicie żony gburów noszą jeszcze dziś stroje ludowe, zwłaszcza odświętne, podczas gdy żony robotników już od dawna ubierają się po miejsku. Inaczej wygląda również styl życia rodzinnego poszczególnych kate­ gorii ludności. Wystarczy wspomnieć, że zupełnie odmiennie kształtują się stosunki rodzinne u robotników pracujących dalej od wsi, inaczej u robotników lub rzemieślników zatrudnionych na miejscu, a jeszcze ina­ czej w tych rodzinach chłopskich, których dzieci pracują na gospodar­ stwie ojca i pod jego kierownictwem. Niemniej na gruncie postępują­ cej niwelacji w sytuacji ekonomicznej również w życiu społecznym wsi i zakresie kultury materialnej i duchowej zaznaczają się pewne ten­ dencje niwelacyjne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e5a47add3b52cac9e711d59d0929d43.pdf 169ff62237ed32f62ef4d73e46c70eb8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2969 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2773 Title A name given to the resource Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A.R. Radcliffe-Browna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.82-85 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dohnal, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text są pamiętniki formą autoterapii. Podobnie jak sen i marzenia. Napisałem pamiętnik, a to znaczy - zmanipulowałem siebie, tyle, że nie świadomie. Wyczuwam szarą strefę, w której rozcieńcza się prawda pamięci, zmieniają proporcje wydarzeń. Pytano mnie, czy to, co piszę, jest prawdą. ,W jakim stopniu? Odpowiedziałem - w dziewięćdziesięciu procentach. Pominą­ łem wątki intymne. Ale po pewnym czasie j u ż nie byłem pewny tej odpowiedzi. Pisząc wyczuwam grę, którą prowadzi we mnie świadomość z podświadomością. Zamazuje, ukrywa fakty i odczucia, które mogłyby zakłócić spokój mego ducha, broni - nawet wbrew mojej woli. Próbuję j ą zdemaskować, tę podświadomość, ale to wcale nie łatwo. Szara strefa. Magma. Czego? Pamięci, czy nie-pamięci? Przypomina się scena z filmu Felliniego - budowniczowie rzymskiego metra niespodzianie wdzierają się do groty pokrytej naskalnymi malunkami. W tej samej chwili widzą jak farby blakną, łuszczą się, ginie rysunek postaci. Zostaje ślad olśnienie, niemożliwy do odtworzenia. Pamięć nie jest kliszą fotograficzną. Drążąc ją, zmuszając do posłuszeństwa, wywołuję pewne sekwencje wydarzeń, czasem zaledwie jeden płaski, wyrwany z całości, obraz. Więc wracam do swego zmartwienia, obraz jest, może nawet wiernie od­ tworzony, ale czy to, że szanowna pamięć zechciała go wynaleźć i wyświetlić, nie jest j u ż poddane innym prawom, niż mojej woli? Ja j ą proszę, powiedz jak było - i wszystko się zgadza, to co przywlekła z zakamarków mózgu na pewno miało miejsce, ale co ukryła? Co przekłamała? Szukam świadectw innych ludzi. Najtrudniej o zrozumienie siebie, tego co się czuło, myślało przed pół wiekiem. Co się j u ż wiedziało, czego jeszcze nie pojęło. Tam, gdzie myśl daje się powiązać z zapamiętanym wyraźnie faktem, tam j ą mam, wtedy wiem - a więc j u ż wtedy utraciłem resztki jakiejś wiary... Ale kiedy, jak się to zaczęło? Ciągły opór szarej strefy. O co jej chodzi? Czy rzeczywiście w dysku pamięci, gigantycznej komodzie o tysiącach szufladek - niektóre „ k l i s z e ' ' zblakły zupełnie, źle wywołane, źle do tych szufladek włożone, czy też moja Pani Podświadomość nie otwiera ich dla mojego dobra. W jej intencje nie wątpię ani przez chwilę. Nasza gra przypomina przekomarzania dziecka z matką - pokaż m i ! pozwól obejrzeć film z okrutnymi scenami, uwierz, będę później spał spokojnie... A l e ona wie swoje, pewnie lepiej. Nie - powiada - tego ci nie pokażę. Podświadomość jest czułym, bez granic oddanym obrońcą naszego spokoju psychicznego. Cenzorem, który przysięga, że działa tylko w naszym interesie. A l e , jak to bywa z cenzurą, ingeruje także tam, gdzie by się bez niej cudownie obyło. Czytam teraz, j u ż z dystansem, wcześniej napisane stronice. Są jak moje, ale i nie moje. Razem je pisaliśmy (z cenzurą w środku) wybierając z materii pamięci to, co wydało się nam charakterystyczne i ciekawe. Czy jednak to samo, tak samo byśmy napisali mieszkając, powiedzmy od dziesięciu lat, w Kanadzie? Afryce, Australii? A w Domu Rencisty, w K w i dzyniu czy Górze Kalwarii? Leżałbym w zaduchu wspólnej sali, wiedząc że nikomu nie będę potrzebny i nikt z bliskich o mnie nie pamięta? Czy pisałbym to samo i tak samo? Pracując nad pamiętnikiem konstruuję na nowo swoje życie. Nawet wtedy, gdy jestem pewny, że je tylko rekonstruuję. To są truizmy. Ale towarzyszą, jak powidoki, procesowi pisania, oddzielenia się od autora jego alter ego z pamiętnika. Lepszego, czy gorszego, ale zawsze trochę innego. Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A.R. Radcliffe-Browna Wojciech Dohnal Dobrze znany polskiemu czytelnikowi profesor Adam Kuper jedną ze swych ostatnich prac - The Invention of Primitive Society poświęcił historii antropologicznej refleksji nad zasadami organiza­ cji społeczeństw pierwotnych. Książka ta stanowi krytyczny prze­ gląd, powstałych na gruncie kolejnych szkół i orientacji, teoretycz­ nych modeli opisujących rzeczywistość plemienną. Obok aspektu historycznego podniesiony w niej został problem adekwatności i prawomocności omawianych koncepcji. Zasadne zatem wydaje się jej zaliczenie do tego nurtu współczesnej refleksji antropologicz­ nej, który stawia pytania o granice poznania antropologicznego. Problematyka ta znajduje się również w obszarze moich zaintere­ sowań badawczych, czego wyrazem jest prezentowany szkic. Chciałbym w nim zaproponować nowe spojrzenie na dorobek teoretyczny wybitnego przedstawiciela brytyjskiej antropologii społecznej Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna. Celem moim jest wykazanie, iż proponowany przez niego model społeczeństwa pierwotnego skonstruowany został w znacznej mierze w oparciu o przyjętą przez niego teorię, a nie był - jak zakładał autor - wynikiem prowadzonych badań empirycznych. Innymi słowy, problem z jakim się tu stykamy sprowadza się do pytania o zakres podmiotowej rekonstrukcji kultury. Uczynienie z Radcliffe-Browna „bohatera'' poniższego szkicu nie jest, w co wierzę, decyzją czysto arbitralną. Wydaje mi się, że każdy kto bliżej interesuje się poruszaną tu tematyką przyzna, że z jego osobą wiąże się istotny przełom, jaki dokonał się w naukowym myśleniu o społeczeństwach 1 82 pierwotnych. Zbudowana przezeń koncepcja stała się, obok teorii Bronisława Malinowskiego, inspiracją dla kilku następnych poko­ leń badaczy, ajej echa obecne są w humanistyce po dzień dzisiejszy. Realizacji nakreślonego powyżej celu służyć ma przyjęty przeze mnie układ artykułu. W pierwszej kolejności zreferuję w nim podstawowe założenia teoretyczne koncepcji Radcliffe-Browna oraz ukażę ich źródła. W dalszej kolejności postaram się, poprzez odwołanie do konkretnych przykładów, ukazać w jaki sposób przyjęta teoria wykorzystana była do porządkowania i interpretowa­ nia rekonstruowanej rzeczywistości kulturowej. Pewnych wnios­ ków na temat jej epistemologicznych ograniczeń doszukiwał się więc będę w historii. Próbę zarysowania najważniejszych znamion uprawianej przez Radcliffe-Browna antropologii należy z pewnością zacząć od prezentowanej przez niego wizji tej dyscypliny. W oczywisty sposób rzutuje ona bowiem na proponowane przez autora The Anadman Islanders rozwiązania teoretyczne. Radcliffe-Brown widział antropologię społeczną jako socjologię porównawczą, teoretyczną naukę o formach życia społecznego wśród społe­ czeństw pierwotnych. Jej celem było porównywanie tych form i poszukiwanie takich generalizacji, które pozwoliłyby formułować ogólne prawa socjologiczne. Instrumentem mającym służyć realiza­ cji tego zamierzenia była wypracowana przezeń metoda strukturalno-funkcjonalna, której teoretyczną wykładnię przedstawił w 1952 roku w pracy - Structure and Function in Primitive Society , 2 3 4 �będącej zbiorem opubikowanych wcześniej esejów. Konieczne w tym miejscu staje się zwrócenie uwagi na inspira­ cje, z których autor The Andaman... czerpał konstruując postulowa­ ną przez siebie metodę badań antropologicznych. W pracach swych powoływał się on na dorobek Herberta Spencera i Emila Durkheima. To właśnie w ich koncepcjach socjologicznych odnaleźć można podstawowe dla stworzonej przez Radcliffe-Browna metody pojęcia „struktury" i „funkcji". Brak miejsca nie pozwala tutaj na przedstawienie sposobu w jaki Radcliffe-Brown adoptował i reinterpretował te pojęcia dla potrzeb prowadzonych analiz antropolo­ gicznych. To co najważniejsze to fakt, że ukształtowane pod wpływem tradycji spencerowsko-durkheimowskiej poglądy na zawsze odsunęły go od, dominujących dotąd w antropologii, modeli wyjaśnień genetycznych. Co więcej, to właśnie na gruncie tej tradycji stworzył on swój program analizy strukturalno-funkcjonalnej, wykorzystanej później przez wielu następców. Niezwykle interesujący problem, w jaki sposób paradygmat ten był dalej wzbogacany i modyfikowany przez kolejne pokolenia badaczy nie może być w tym miejscu szerzej rozwinięty. Z pewnością wart jest on jednak osobnego i wnikliwego omówienia. Istotną, pozytywistyczną cechą teorii Radcliffe-Browna było jego przekonanie o istnieniu daleko idących analogii pomiędzy życiem społecznym i organicznym. Stanowisko to widoczne jest już w samym widzeniu przez niego antropologii społecznej. W 1940 roku w artykule On Social Structure pisał on: „Antropologię społeczną pojmuję jako teoretyczną naukę przyrodniczą o społe­ czeństwie ludzkim. Oznacza to, że badanie zjawisk społecznych dokonuje się metodami bardzo podobnymi do tych, których używa się w naukach fizycznych czy biologicznych." Najistotniejszych analogii pomiędzy tymi dwoma typami organizmów - społecznym i biologicznym - upatrywał Radcliffe-Brown w podobnym sposobie ich organizacji, które istotę stanowiło powiązanie poszczególnych elementów - jednostek bądź komórek - w zintegrowaną całość. Podobnie zatem jak to ma miejsce w naukach przyrodniczych, również w antropologii społecznej wyróżnić można, zdaniem autora, trzy rodzaje badań struktury społecznej. Pierwszy to morfologia społeczna - badania nad istotą struktury społecznej, jej zróżnicowaniem i klasyfikacją. Drugi to fizjologia społeczna - badania nad funkcjonowaniem struktur społecznych. I trzeci wreszcie, to badania nad rozwojem i zmianami struktur. W duchu tej właśnie tradycji intelektualnej Radcliffe-Brown prowadził badania społeczeństw pierwotnych. Stworzona przez niego metodologia może być, zgodnie ze słowami autora, „sprowa­ dzona do trzech podstawowych i połączonych ze sobą pojęć: procesu, struktury i funkcji" . Punktem wyjścia w rozważaniach autora Structure and Func­ tion... było przekonanie, iż rzeczywistość z jaką ma do czynienia antropolog jest procesem życia społecznego. Na proces ten składa się nieskończona liczba indywidualnych i zbiorowych działań i interakcji międzyludzkich. Wśród ich różnorodności istnieją jednak dające się uchwycić regularności, owe - wspomniane już -formy życia społecznego. Analityczny opis działań składających się na proces społeczny ukazuje w jaki sposób są one ze sobą powiązane i jak tworzą koherentny system społeczny. Opis taki uwidacznia ponadto, że działania te nigdy nie są przypadkowe. Przeciwnie, tworzą one uporządkowany układ - strukturę społecz­ ną.' W ramach takiej struktury jednostki powiązane są ze sobą w zintegrowaną całość dzięki istnieniu relacji społecznych (np. stosunków pokrewieństwa). Obok nich za część struktury społecz­ nej Radcliffe-Brown uważał zróżnicowanie jednostek i klas (np. pozycja społeczna kobiet i mężczyzn, wodzów i członków wspólno­ ty) . Co szczególnie istotne, uważał on, że struktura społeczna nie jest konstrukcją teoretyczną, lecz stanowi bezpośredni przedmiot obserwacji, korespondujący wprost z empiryczną rzeczywistością. Istnienie i trwanie struktury społecznej zapewnione są przez proces życia społecznego, funkcjonowanie struktury. W ten sposób dochodzi Radcliffe-Brown do kolejnego istotnego punktu swojej teorii, do pojęcia funkcji. Funkcją wszelkiej aktywności społecznej określał on rolę jaką odgrywała ona w życiu społecznym jako całości i poprzez to wkład jaki wnosiła w utrzymywanie ciągłości strukturalnej, tj. istnienie grupy." Pojęcie ciągłości strukturalnej określało według Radcliffe-Browna pierwszy warunek konieczny dla istnienia każdego społeczeństwa. Drugim warunkiem zaś była 5 6 7 8 10 konieczność istnienia w każdej grupie zespołu praw dotyczących ludzi i rzeczy, które w sposób precyzyjny zapobiegają powstawaniu nierozwiązywalnych konfliktów. Istnienie takich konfliktów wyni­ ka z wewnętrznego zróżnicowania grupy. Zdaniem RadcliffeBrowna istotne jest jednak by równocześnie istniały instytucjonalne formy ich rozwiązywania. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że stanowisko teoretyczne autora Structure... z biegiem czasu ulegało istotnym przeobraże­ niom, przechodząc od prostego traktowania społeczeństw jako zwartej całości organicznej, poprzez zwrócenie uwagi na ich wewnętrzne zróżnicowania, aż do próby odkrycia i wytłumaczenia zasad leżących u podstaw tego zróżnicowania. W efekcie wy­ pracował on strukturalno-funkcjonalną metodę badań społeczeństw pierwotnych, która głównym przedmiotem analizy uczyniła struk­ turę społeczną. W oparciu o tę teorię wysunął szereg hipotez badawczych poddanych później antropologicznej interpretacji. Spektrum zainteresowań badawczych Radcliffe-Browna było bardzo szerokie. W pracach swych poruszał on wiele tematów - od rozważań dotyczących statusu antropologii, przez zagadnienia metodologiczne, po pytania dotyczące systemów pokrewieństwa, religii czy organizacji politycznej. Wszystkie one rozwijały przyję­ te przezeń założenia teoretyczne i dowodziły, że działania społecz­ ne w ramach tych systemów były zorganizowane wokół instytucji, takich jak małżeństwo, rodzina, wodzostwo i innych. Mówiąc zaś o funkcjach tych instytucji podkreślał rolę jaką odgrywały one w trwałości struktury społecznej. Szczególnie wiele uwagi po­ święcił Radcliffe-Brown badaniom systemów pokrewieństwa, które uważał za podstawę organizacji społeczeństw pierwotnych. W roku 1935 napisał on: „Cechą charakterystyczną większości tych społeczeństw (pierwotnych - przyp. W.D.) jest to, że wzajem­ ne stosunki jednostek są w nich w większości oparte na bazie pokrewieństwa; realizowane jest to poprzez istnienie ustalonych wzorów zachowań wobec każdej rozpoznawalnej kategorii po­ krewieństwa.' ' Tym co szczególnie interesowało Radcliffe-Brow­ na w badaniach systemów pokrewieństwa była ich morfologia. Pytał zatem o ich istotę i przyczyny zróżnicowania poszczególnych systemów oraz próbował je klasyfikować. Punktem wyjścia w tych dociekaniach stało się stwierdzenie, że podstawą każdego systemu pokrewieństwa jest rodzina. W niej bowiem odnaleźć można podstawowe dla danej grupy typy więzi społecznych łączących ze sobą różne kategorie krewnych. Na poziomie podstawowym są to bowiem relacje pomiędzy rodzicami i dziećmi, mężem i żoną oraz rodzeństwem. Relacje drugiego rzędu zależą od powiązań między dwoma rodzinami podstawowymi - mamy w nich do czynienia z takimi kategoriami jak ojciec ojca czy brat matki. Jeszcze wyżej stoją takie stosunki jak żona brata matki czy syn brata ojca. Zdaniem Radcliffe-Browna w każdym społeczeństwie istnieje określona liczba tego typu więzi, która potrafi być właściwie rozpoznawana przez jednostkę. Zatem pierwszą cechą różnicującą systemy po­ krewieństwa jest ich zasięg, który decyduje o tym jaki krąg krewnych jest rozpoznawany. Istnieją systemy o szerokim i wąskim zasięgu. W każdym jednak z nich, w ramach rozpoznawanego zbioru krewnych, istnieją określone sposoby nazywania rodzaju łączącej ich więzi. To właśnie od tych sposobów zależy charakter danego systemu. Zdaniem Radcliffe-Browna reguły jakie pojawiają się w określaniu poszczególnych krewnych zależą od cech systemu pokrewieństwa. Nie wdając się tutaj w szczegółowe opisy wszystkich typów terminologii pokrewieństwa stwierdzić jednak należy, że zarówno systemy klasyfikacyjne jak i nieklasyfikacyjne (opisowe) dzielą krewnych na ściśle określone kategorie. Wobec każdej z nich obowiązuje odpowiedni wzór zachowania. Naczelną zasadą jest zawsze fakt, że włączenie dwóch krewnych do jednej kategorii - np. określenie ich terminem ojciec - implikuje istnienie daleko idącego podobieństwa w zachowaniu wobec nich. Z kolei zakwalifikowanie dwóch osób do odmiennych kategorii - np. ojciec i brat - powoduje różnice w zachowaniu się wobec nich. W obu przypadkach społeczna funkcja systemu pokrewieństwa jest jednak taka sama - zapewnia on uporządkowany i efektywny układ zachowań łączący jednostki. Równie wiele miejsca co studiom nad morfologią systemów pokrewieństwa poświęcił Radcliffe-Brown analizie ich funkcjono­ wania. Stawiał on pytanie o to, w jaki sposób przyczyniają się one 12 13 1 4 13 83 �do utrzymywania ciągłości strukturalnej systemu społecznego, do jego życia. By mogły one temu służyć konieczne jest ciągłe ich odtwarzanie w praktyce społecznej. Dokonuje się ono nie tylko przez powtarzające się uzusy terminologiczne, lecz również za­ chowania właściwe danej strukturze pokrewieństwa. Aby jednak mogły one trwać konieczne jest by były przekazywane pomiędzy pokoleniami. Według Radcliffe-Browna najlepiej warunek ten realizują unilinearne formy organizacji. W ich ramach dokonuje się bowiem transmisja statusu społecznego oraz towarzyszących mu praw i obowiązków wobec wspólnoty. Dowodem potwierdzającym trafność tego spostrzeżenia miał być fakt, iż większość społe­ czeństw pierwotnych to właśnie unilinearne grupy pochodzeniowe. Niezależnie od tego, czy są to grupy matry- czy patrylinearne funkcja systemu pokrewieństwa jest w nich identyczna - utrzymuje on organizację społeczną danej zbiorowości w określonych trady­ cjach (wzory zachowań) i określonych warunkach środowiska naturalnego. W ten sposób systemy te przyczyniają się do zachowania ciągłości strukturalnej grupy i wypełniają pierwszy, z wspomnianych wcześniej, warunków niezbędnych dla istnienia każdego społeczeństwa. Warunek drugi - konieczność istnienia instytucjonalnych form zapobiegania nierozwiązywalnym konflik­ tom i utrzymywania stabilności systemu społecznego-zabezpieczają szczególne regulacje, których przykładem mogą być tzw. stosunki żartobliwej poufałości (joking relationship). Odrzucając wcześniejsze, pseudohistoryczne teorie tłumaczące ich genezę, Radcliffe-Brown wskazał, że istotą ich funkcji jest właśnie łagodze­ nie i stabilizowanie potencjalnie wrogich stosunków pomiędzy jednostkami (np. brat matki i syn siostry), bądź grupami społecz­ nymi (np. plemionami). 16 17 Istotną myślą jaka nieustannie przewija się w rozważaniach autora Structure... jest przekonanie, że dla zrozumienia każdego aspektu życia społecznego, ekonomicznego, politycznego czy religijnego, niezbędna jest znajomość systemu pokrewieństwa. W nim bowiem zakodowany jest podział grupy na takie struktury jak moiety, ród czy lineaż. Co więcej, to poprzez system pokrewień­ stwa sprawowana jest kontrola nad ziemią i organizacją gospodarki plemiennej. Nie sposób w ramach tak krótkiego szkicu zaprezentować poglądów interesującego nas autora dotyczących wszystkich poru­ szanych przezeń tematów. Istotnym jest jednak stwierdzenie, że niezależnie od tego jakiej sfery zagadnień one dotyczyły - prawnej, religijnej czy politycznej - to zastosowany w nich schemat interpretacyjny był zawsze taki, jak w przypadku badań nad strukturami pokrewieństwa. Ich celem było ukazanie roli jaką podsystemy te odgrywają w istnieniu i odtwarzaniu ogólnego systemu. Dobrego przykładu dostarczają tu uwagi Radcliffe-Brow­ na dotyczące społecznej funkcji religii. W analizach tych, zgodnie z przyjętymi założeniami metodologicznymi, odrzucał on spekula­ cje na temat pochodzenia religii i jej ewolucji. Uwagę swą koncentrował natomiast na poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie o wkład jaki wnosi ona w ukształtowanie się i trwanie porządku społecznego. Autor The Anadaman... uważał, że przedmiotem antropologicznych badań nad religią nie powinny być wierzenia, ocena ich prawdziwości bądź fałszywóści, ale ich konsekwencje - to znaczy zbiorowe obrzędy i rytuały. To w ich kontekście należy stawiać pytanie o społeczną funkcję religii." Wiemy już z wcześ­ niejszych rozważań, iż wzory stosunków społecznych danej zbioro­ wości zakodowane są w jej strukturze pokrewieństwa. Radcliffe-Brown zadaje jednak pytanie o ich motywacje, rządzące nimi przekonania, i stwierdza, że: „uporządkowane życie społeczne zależy od obecności w ludzkich umysłach pewnych uczuć, które kontrolują zachowanie jednostki wobec innych. Rytuały (religijne -przyp. W.D.) można traktować jako symboliczne wyrażanie tych uczuć". " Ich funkcją zaś jest regulowanie, trwanie i międzypokoleniowe transmitowanie uczuć, od których zależy konstrukcja układu społecznego. Oczywiście, a jest to teza morfologii społecz­ nej, istnieje wielkie zróżnicowanie religii ludów pierwotnych. Dzieje się tak dlatego, że społeczeństwa te różnią się między sobą swą strukturą. A ponieważ religia, poprzez swoje obrzędy, służy wyrażaniu uczuć, od których ona zależy, więc spotkać można tak wiele jej postaci. 18 2 Słuszności tej tezy autor dowodzi interpretując kult przodków oraz totemizm, które traktuje jako różne formy religii. Zwracał on uwagę na fakt, że kult przodków najczęściej występuje wśród 84 plemion, których organizacja społeczna oparta jest na grupach lineażowych. Wyrażany jest on w obrzędach poświęconych zmar­ łym członkom lineażu. W ten sposób ich żyjący członkowie umacniają w sobie poczucie przynależności do grupy i odtwarzają swą strukturę społeczną, która oparta jest na jedności lineażu. Z kolei totemizm rozpowszechniony jest głównie wśród Australij­ czyków. Ich plemiona bazują na niewielkich grupach terytorial­ nych. Poprzez rytuały totemiczne podkreślany jest związek każdej z tych zbiorowości z wybranym gatunkiem naturalnym. Przyczynia się to do utrwalenia jej solidarności i służy podkreśleniu uczucia odrębności. Z drugiej zaś strony, poprzez powiązanie szeregu grup lokalnych z różnymi gatunkami naturalnymi, wyrażony jest zwią­ zek plemienia jako całości z odwiecznym porządkiem świata natury. Później Radcliffe-Brown zaproponował nową interpretację tote­ mizmu zwracając uwagę na fakt, że dobór takich a nie innych gatunków tworzy w skali plemienia pary opozycji (np. jastrząb i wrona), których funkcja społeczna jest analogiczna do stosunków żartobliwej poufałości w systemie pokrewieństwa. W obu inter­ pretacjach istotne jest jednak to, że obrzędy totemiczne zapewniają ciągłość strukturalną grupy. Badania prowadzone nad kultem przodków i totemizmem służyły ich autorowi do wykazania tezy, iż wśród niektórych społeczeństw, zwłaszcza pierwotnych, istnieje bezpośredni i ścisły związek między religią i strukturą społeczną. W przypadku ludów bardziej złożonych, których struktura jest bogatsza, związek ten jest często niebezpośredni i trudny do uchwycenia. Przedstawiłem dotychczas ogólne założenia teoretyczne, jakich dokonał Radcliffe-Brown, w odniesieniu do dwóch zagadnień badawczych - stosunków pokrewieństwa i religii. Z całą pewnością można stwierdzić, że problematyka ta stanowiła centralny punkt jego zainteresowań antropologicznych. Dlatego też proponuję, by zastanowić się przez chwilę nad tym, jakie były najistotniejsze cechy uprawianej przez niego antropologii. Innymi słowy, w tej chwili interesować mnie będzie problem jej statusu epistemologicznego. Należałoby rozważania te zacząć od zwrócenia uwagi na fakt, że zainteresowanie problemami epistemologicznego statusu twierdzeń naukowych stanowi, od pewnego czasu, coraz istotniejszy temat współczesnej refleksji humanistycznej. Również na gruncie pol­ skim tendencja ta zdaje odnajdywać swoje potwierdzenie. Przy­ kładem mogą być choćby wydane niedawno prace Jerzego Kmity Kultura i poznanie oraz Michała Buchowskiego i Wojciecha Burszty O założeniach interpretacji antropologicznej . Truizmem już dzisiaj wydaje się stwierdzenie, że antropolog w swej pracy postępuje zgodnie z przyjętymi przez siebie założenia­ mi teoretycznymi (to, czy jest on tego świadom czy nie, jest dla rezultatu prowadzonych badań drugorzędne). Założenia te wyras­ tają z jego edukacji kulturowej oraz akceptowanej przezeń wizji świata i człowieka. W efekcie „w teren" wyrusza on wyposażony w swego rodzaju „przedsądy", dotyczące interesującej go rzeczy­ wistości, i z nimi przystępuje do jej badania. I choć często w trakcie prowadzonych badań ulegają one przeobrażeniom, to ich teoriotwórcza rola pozostaje bardzo istotna. Powstaje zatem w tym kontekście pytanie o prawomocność proponowanej przezeń inter­ pretacji badanych aspektów kultury. Jeśli wrócimy teraz do punktu, w którym przedstawiłem tradycję intelektualną, jaka przyczyniła się do ukształtowania teorii kultury (społeczeństwa) proponowanej przez Radcliffe-Browna, to-trafnie chyba - dojdziemy do wniosku, że „przedsądy" z jakimi przy­ stępował on do badania ludów australijskich i afrykańskich skrys­ talizowały się pod wpływem tradycji spencerowsko-durkheimowskiej, oraz ustaleń nauk biologicznych. Poglądy te, mimo porzucenia przez autora Structure... paradygmatu ewolucjonistycznego i za­ stąpienia go funkcjonalistycznym, pozostały niewruszenie pozyty­ wistyczne. U ich podstaw leżało przekonanie, że nauka, więc także antropologia, potrafi z precyzją odkrywać prawa rządzące światem, tak społecznym jak biologicznym. Jej ustalenia zaś są w tym zakresie niepodważalne i prawomocne. 21 22 23 24 11, 26 27 Doniosłą konsekwencją pozytywizmu Radcliffe-Browna było postrzeganie przez niego społeczeństw pierwotnych jako funkc­ jonalnie ustrukturyzowanych całości. Znalazło to odbicie w postu­ lowanym kontekstowym interpretowaniu rzeczywistości. Tylko poprzez odniesienie danego zjawiska do innych można, zgodnie �z tym postulatem, właściwie odczytać jego funkcję. Jest to naczelne zadanie antropologa, który starać się winien interpretować badane zjawiska kulturowe poprzez funkcjęjaką odgrywają one w utrzyma­ niu procesu życia społecznego. Przedmiotem badań antropologicz­ nych staje się więc struktura społeczna będąca uporządkowanym układem działań. Przykłady zrelacjonowanych wcześniej analiz systemów pokrewieństwa i religii dobitnie wykazują, iż w pracach swych Radcliffe-Brown pozostawał wierny tym założeniom. Podkreślić tutaj należy kolejną konsekwencję przyjętej przezeń teorii. Otóż autor The Andaman... postrzegał system pokrewieństwa jako coś rzeczywistego, realnie istniejącą strukturę, którą można badać i opisywać wprost. Co więcej, nie odróżniał on ideologicz­ nego i empirycznego poziomu systemu pokrewieństwa, ujmując go jako uwzorowany układ relacji międzyjednostkowych i grupowych. W pracach swych Radcliffe-Brown wyrażał przekonanie, że system pokrewieństwa jest głównym modulatorem życia społeczeństw pierwotnych. Stanowisko takie stało się później przedmiotem poważnej krytyki jego adwersarzy (wyraża ją np. Edmund Leach w swym autobiograficznym eseju Glimpses of the Unmentionable In The History of British Social Anthropology *). 1 Akceptowanie biologicznie rozumianej koncepcji struktury im­ plikowało szereg innych konsekwencji epistemologicznych. Radc­ liffe-Brown zakładał i dowodził, że wszystkie elementy systemu społecznego są funkcjonalne, służą podtrzymywaniu ciągłości strukturalnej i zapobiegają nierozwiązywalnym konfliktom. Wyda­ je się, że założenie to miało doniosłe znaczenie i wpływało na dobór interesujących go tematów badawczych. Z ustaleń współczesnej antropologii wiemy bowiem, że nie wszystkie aspekty kultury są w takim rozumieniu funkcjonalne. Osobnym problemem jaki nasuwa się przy lekturze prac Radcliffe-Browna jest zagadnienie dynamiki społecznej. Choć postulował on konieczność prowadzenia badań nad przemianą struktur, to jednak w praktyce poświęcił temu bardzo niewiele uwagi. Dokony­ wane przez niego opisy społeczeństw pierwotnych skupiały się na zagadnieniu społecznego ekwilibrium. Wynikało to z faktu, iż zakładana koncepcja plemienia jako ustrukturalizowanej całości funkcjonalnej przyjmowała jego pełną integrację i zdolność do doskonałej reprodukcji. Twierdził, przypomnijmy to tutaj, że w każdej zbiorowości istnieją instytucje zapobiegające powstawa­ niu takich konfliktów, które mogłyby zagrozić jej trwaniu. Wy­ klucza to zatem możliwość powstania takich napięć, które mogłyby przeobrazić istniejącą strukturę. Z dzisiejszej perspektywy wydaje się, że pomijanie problematyki dynamiki procesów społecznych, wynikające z konstrukcji przyjętej teorii, stanowiło istotny element ograniczający jej możliwości poznawcze. Ponadto nasuwa się pytanie o adekwatność proponowanego przez Radcliffe-Browna modelu społeczeństwa pierwotnego, wobec zmieniającej się prze­ cież rzeczywistości. Jest to więc pytanie o wzajemny stosunek abstrakcyjnego, postulowanego modelu teoretycznego i jego od­ niesienia. Chciałbym w tym miejscu zwrócić jeszcze uwagę na kolejny istotny element omawianej tu koncepcji. Dla rozstrzygnięć prob­ lemu epistemologicznego statusu wysuwanych teorii ma on z pew­ nością znaczenie fundamentalne. Rozstrzyga bowiem o sposobie PRZ 1 A. Kuper, The Invention of Primitive Society. Transformations of an Illusion, London 1988 A.R. Radcliffe-Brown, The Andaman Islanders, Cambridge 1922 A.R. Radcliffe-Brown, Introduction, w: A.R. Radcliffe-Brown, Structure and Function in Primitive Society. Essays and Addresses, London s. 2 A.R. Radcliffe-Brown, Structure and Function in Primitive Society. Essays and Addresses, London A.R. Radcliffe-Brown, On Social Structure, w: wyd.cyt., s. 189 A.R. Radcliffe-Brown, On the Concept of Function in Social Science, w: wyd.cyt., s. 180 A.R. Radcliffe-Brown, Introduction, w: wyd. cyt., s. 14 * Tamże, s. 4 Tamże, s. 10 A.R. Radcliffe-Brown, On Social..., wyd. cyt., s. 191 " A.R. Radcliffe-Brown, On the Concept..., wyd. cyt., s. 180 A.R. Radcliffe-Brown, Patrilineal and Matrilineal Succesion, w: wyd. cyt., s. 43 M. Flis, Teorie struktury społecznej w antropologii funkcjonalnej, WroclawWarszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 47 " A.R. Radcliffe-Brown, The Mother's Brother in South Africa, w: wyd. cyt., s. 29 " A.R. Radcliffe-Brown, The Study of Kinship Systemu, w: wyd. cyt., ss. 49-88 " A.K. Paluch, A.R. Radcliffe-Brown, w: A.K. Paluch, Mistrzowie antropologii 2 ! 4 5 6 7 5 10 12 13 ujmowania przez badacza opisywanej rzeczywistości kulturowej. Radcliffe-Browna interesowało porównywanie kultur, wskazywa­ nie na dzielące je różnice i tłumaczenie ich poprzez odwołanie się do odmiennych sposobów ich uwzorowania. Było to podstawą dokonywanych klasyfikacji według systemów pokrewieństwa (opartych na zasadach matry- lub patrylinearności). Krytycy takiego stanowiska wskazywali na fakt, że typologizacje takie - w swej istocie zaczerpnięte z nauk przyrodniczych - opierały się na europocentrycznych i ewolucjonistycznych schematach. Leach określił tę metodę jako „kolekcjonowanie m o t y l i " . Przy­ znając rację tym zarzutom należy jednocześnie podkreślić, iż podejście to niosło ze sobą istotne konsekwencje poznawcze - oznaczało bowiem w istocie przeniesienie wartościowań właś­ ciwych własnej kulturze na kultury badane. Z interesującego mnie tutaj punktu widzenia świadczy to o niedostrzeganiu specyficznych problemów poznania antropologicznego. Należy zatem zadać podstawowe pytanie o to, z jakim sposobem oglądu opisywanej rzeczywistości kulturowej mamy do czynienia w pracach Radcliffe-Browna. Odpowiedź na nie, w świetle tego wszystkiego co wcześniej powiedziałem o jego metodzie, wydaje się jednoznaczna - jest to perspektywa obiektywistyczna (ra­ cjonalistyczna). Z prac tych bowiem wynika jasno przekonanie autora, antropolog może formułować prawomocne sądy dotyczące społeczeństw pierwotnych. Przenosząc to stwierdzenie na płasz­ czyznę sporu pomiędzy relatywizmem i obiektywizmem, można zatem powiedzieć, iż u podstaw teorii funkcjonalno-strukturalnej leżało przekonanie o istnieniu pewnych uniwersaliów poznaw­ czych, dzięki którym możliwe jest interpretowanie zjawisk i in­ stytucji kultur obcych badaczowi. Radcliffe-Brown podkreślał wprawdzie partykularność każdego systemu kultury, ale podejście jego zakładało racjonalizm poznawczy. 29 30 Jak zatem najkrócej można określić uprawianą przez niego antropologię? W aspekcie epistemologicznego problemu poznania cechowała ją z pewnością obiektywizująco-przyrodoznawcza op­ tyka badań kultur pierwotnych. Jej centralnym zadaniem było odkrywanie i tłumaczenie funkcji poszczególnych ich aspektów. Równocześnie zakładała ona pełen obiektywizm proponowanych rozstrzygnięć. Towarzyszyło temu nieuświadamianie sobie po­ strzegania badanych kultur poprzez pryzmat własnych „przedsądów" kulturowych i europocentryzmu. Można więc zaryzykować stwierdzenie, że z pism Radcliffe-Browna, przynajmniej tyle samo co o społeczeństwach pierwotnych, dowiadujemy się o ich europej­ skiej wizji. Nie oznacza to oczywiście, że proponowane przez niego ustalenia tracą swoją wartość. Przeciwnie, Radcliffe-Brown i jego kontynuatorzy stworzyli bardzo inspirującą poznawczo teorię kul­ tury. Umożliwiła ona wyzwolenie się antropologii ze schematów ewolucjonistycznych oraz zaproponowała zupełnie nowe spoj­ rzenie na kulturę pierwotną. Poznanie jej epistemologicznych ograniczeń w niczym wartości tej nie umniejsza. Chciałbym na koniec zaznaczyć, że przedstawiony tutaj szkic nie pretenduje do czynienia ostatecznych ustaleń na poruszany temat. W zamierzeniu moim stanowi on wstępne zasygnalizowanie prob­ lemu jakim jest epistemologiczny aspekt antropologicznych kon­ cepcji plemienia. P I S Y społecznej, Warszawa 1990, s. 170 A.R. Radcliffe-Brown, On Joking Relationships, w: wyd. cyt., s. 90-105 A.R. Radcliffe-Brown, Introduction, w: A.R. Radcliffe-Brown, D. Forde (eds), African Systems of Kinship and Marriage, London 1975, s. 43 A.R. Radcliffe-Brown, Religion and Society, wyd. cyt., s. 155 Tamże, s. 157 Tamże, s. 163 A.R. Radcliffe-Brown, The Sociological Theory of Totemism, w: wyd. cyt., s. 117-132 A.K. Paluch, wyd.cyt, s. 173 A.R. Radcliffe-Brown, Religion..., w: wyd. cyt., s. 177 J. Kmita, Kultura i poznanie. Warszawa 1985 M. Buchowski, W. Burszta, O założeniach interpretacji antropologicznej, War­ szawa 1992 Tamże, s. 9 E . Leach, Glimpsas of the Unmentionable in the History of British Social Anlhroplogy, „Annual Review of Anthropology", vol. 13:1984 E . Leach, Rethinking Anthropology, w: tenże, Rethinking Anthropology, London 1961, s. 2 "' M. Buchowski, W. Burszta, wyd. cyt., s. 81 17 IR 15 2,1 21 22 21 24 25 2 6 27 2ii 2y 85 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e98d715e889b6d2c7072d79df3b1106.pdf 034b516bbaa6279fe203a3e46250d499 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6162 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia miasta globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5747 Title A name given to the resource Globalne miasta i ich mieszkańcy / LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dohnal, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 WOJCIECH DOHNAL Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań G LOBA LNE M IASTA I ICH MIESZKAŃCY. PERSPEKTYW A A N TRO PO LO G IC ZN A Od 1991 roku, kiedy Saskia Sassen, amerykańska socjolożka i ekonomistka, profesor Columbia University i London School o f Economics and Political Science, opublikowała książkę The Global City (Sassen 1991), tytułowa katego­ ria miasta globalnego funkcjonuje w słowniku potocznym i naukowym; jest uży­ wana niekiedy wymiennie z terminem „miasto światowe”. Pierwotnie określenie to zostało zastosowane w odniesieniu do trzech miast: Nowego Jorku, Londy­ nu i Tokio, które zdaniem Sassen stanowiły jedyne wówczas przykłady miast nowego typu. W jednej ze swych późniejszych książek (Sassen 1994), autorka rozszerzyła pierwotną listę, dodając do niej Miami, Toronto i Sydney, a także, z pewnymi zastrzeżeniami, Hong Kong, Los Angeles, Zurich, Frankfurt, Ciudad de México i Sao Paulo. Publikacje Sassen spotkały się z żyw ą reakcją środowiska naukowego. Liczni ekonomiści, socjologowie, demografowie i urbaniści podjęli studia zmierzające do uchwycenia i objaśnienia zmian, jakim u schyłku XX wieku podlegały m ia­ sta. Badania te jednoznacznie dowiodły, że istotnie jesteśm y obecnie świadkami wyraźnej polaryzacji, w wyniku której część miast traci dotychczasową pozycję, popada w regres i marginalizację, podczas gdy inne zwiększają swą rolę, zysku­ jąc status prawdziwie globalnych metropolii. I choć wykaz zaproponowany przez Sassen był później wielokrotnie modyfikowany, to jednak do dzisiaj dominuje przekonanie, że prawdziwie światowych miast jest zaledwie kilkanaście. Co po­ woduje, że tak niewiele spośród wielu tysięcy miast osiągnęło status globalny? Odpowiadając na to pytanie, większość badaczy skłania się do wniosku, że de­ cydują o tym czynniki ekonomiczne. To one dają impuls zmianom obejmującym swym zasięgiem wszystkie wymiary funkcjonowania miasta. Sądzę, że warto po­ krótce przyjrzeć się tym procesom. Z oczywistych powodów interesuje mnie tu głównie ich wymiar społeczny i kulturowy. �48 Wojciech Dohnal Geneza miast światowych Historycy urbanizacji zgodnie twierdzą, że pierwsze miasta powstały w celu ułatwienia handlu lub jako centra władzy politycznej i religijnej. Od początku ich istnienia ośrodki te cechowała pewna istotna właściwość - były miejscem spotkania przedstawicieli różnych kultur i grup społecznych. Chronologicznie rzecz ujmując, najpierw wykształciły się miasta ortogeniczne, tak zwanej małej tradycji1 - względnie jednorodne kulturowo ośrodki związane z lokalną trady­ cją chłopską. Z czasem, w miarę rozwoju polityczno-ekonomicznego, doskona­ lenia środków komunikacji oraz wzrostu mobilności społecznej, przekształciły się one w miasta heterogeniczne, „wielkiej tradycji” - swoiste tygle kulturowe zamieszkiwane przez ludzi różnego pochodzenia. Ich związki z rodzimymi, czę­ sto odległymi kulturami uległy osłabieniu, a przywiązanie do tradycyjnych norm i wartości ustąpiło miejsca nowemu myśleniu wyznaczonemu przez obowiązują­ ce przepisy administracyjne i techniczne (Hannerz 2006: 191). Od tego momentu różnorodność stała się niezbywalną cechą wszelkich miast. Taki charakter miały zarówno starożytne polis, jak średniowieczne miasta feudalne. Podręcznikowym przykładem takiej heterogenicznej metropolii był, przez blisko 1500 lat swej hi­ storii, Konstantynopol, największy rynek pośredniczący w handlu pomiędzy Eu­ ropą i Azją, a zarazem centrum administracyjne kontrolujące terytoria na trzech kontynentach (Smart, Smart 2003: 264). Przez znaczną część epoki nowożytnej miasta heterogeniczne rozwijały się w sposób stopniowy. Rosła ich liczba, wielkość i znaczenie, zmieniała się struk­ tura społeczna oraz formy organizacji przestrzennej12. Proces ten trwał do połowy XIX wieku, kiedy to rewolucja przemysłowa, rozwój gospodarki kapitalistycznej oraz systemu kolonialnego przyczyniły się znacząco do gwałtownego przyspie­ szenia procesu urbanizacji. Świadczą o tym liczby - o ile w 1800 roku zaledwie około trzech procent ludzi zamieszkiwało w miastach, o tyle sto lat później odse­ tek ten wzrósł do 13%, by na początku XXI wieku przekroczyć granicę 50%3. Dokonująca się od XIX wieku transformacja miast była związana, jak okre­ ślał to Max Weber (1994), z przejściem od tradycyjnych do racjonalnych form organizacji życia społeczno-ekonomicznego. Dawniejsze miasta feudalne i burżuazyjne przekształcały się stopniowo w zindustrializowane centra polityczno­ -ekonomiczne i kulturalne, których mieszkańcy, pomimo braku formalnej legi­ 1 Rozróżnienie pomiędzy miastami orto- i heterogenicznymi wprowadzili R. Redfield i M. Singer (1954). 2 Szerzej na temat historycznych typów miast oraz ich charakterystyki zob. Węcławowicz (2003: 56 i n.). 3 Prognozy demograficzne przewidywały, że pod koniec 2007 r. ponad połowę ludności świata stano­ wić będą mieszkańcy miast. Co więcej, uważa się, że w latach 2000-2030 liczba ludności świata wzrośnie o ok. 2,2 mld, z czego absolutną większość, bo ok. 2 mld, stanowić będą mieszkańcy miast. Zob .-.Future W orld... 2007. �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna 49 tymacji, pełnili rzeczywistą władzę w społeczeństwie kapitalistycznym. Takim miastem, stolicą XIX-wiecznego modernizmu był niewątpliwie Paryż, którego literacki opis zawdzięczamy Walterowi Benjaminowi. Jego fláneur, przechadza­ jąc się niespiesznie po paryskich ulicach i skwerach, odkrywa przed czytelnikiem wielką różnorodność miasta - niezwykłą mozaikę ludzkich typów, miejsc i prze­ strzeni. Łącznie tworzą one wielowątkową opowieść, barw ną i złożoną historię miasta. Innym, już nie tak wyidealizowanym przykładem miasta kapitalistycznego, stało się Chicago, które Robert Park, Ernest Burgess i Roderick McKenzie po­ traktowali jako model wielkiego miasta (Park, Burgess, McKenzie 1925). N aj­ istotniejszą jego cechą była złożona struktura społeczno-przestrzenna, przedsta­ wiona w postaci diagramu obejmującego kilka stref koncentrycznych. Różniły się one między sobąnie tylko lokalizacją, której m iarą była odległość od centrum miasta, ale także cechami społeczno-kulturowymi zamieszkującej je ludności. I tak, w Chicago strefami tymi były: strefa pierwsza, elitarna dzielnica centralna - The Loop; strefa druga, obejmująca między innymi underworld, Chinatown, m ałą Sycylię, slumsy oraz tanie mieszkania komunalne; strefa trzecia, na terenie której znajdowała się dzielnica niemiecka, osiedla imigrantów i domy robotni­ cze; strefa czwarta, the bright light area, z licznymi hotelami, okazałymi apar­ tamento wcami i domkami jednorodzinnymi, a także strefa piąta, właściwie już podmiejska, której mieszkańcy dojeżdżali do pracy w centrum miasta4. Społeczna i przestrzenna segregacja Chicago była wynikiem masowej m i­ gracji, zwłaszcza okresu międzywojennego, kiedy do miasta napłynęły fale imi­ grantów różnego pochodzenia. Osiedlając się w centrum i strefach ościennych tworzyli oni zwarte, względnie izolowane grupy, których kontakty z innymi były bardzo ograniczone. W rezultacie heterogeniczna struktura miasta była wypadko­ w ą podziałów o charakterze ekonomicznym, kulturowym i funkcjonalnym. O ile Paryż był przede wszystkim stolicą XIX-wiecznej kultury i sztuki eu­ ropejskiej, o tyle Chicago z początków XX wieku pełniło rolę ważnego ośrodka przemysłu amerykańskiego. Miasta te posiadały jednak cechy wspólne: oba były prawdziwie międzynarodowe i heterogeniczne, a ich znaczenie wykraczało dale­ ko poza wymiar lokalny. W różnych okresach minionego stulecia podobną rangę - w dziedzinie kultury, gospodarki czy polityki - posiadało wiele innych miast, takich choćby, jak Nowy Jork, Berlin, Wiedeń, Londyn czy Madryt. Jednak żadne z nich, pomimo swej wielkości, znaczenia i ponadlokalnego oddziaływania, nie pełniło do niedawna roli, jak ą dziś odgrywają miasta globalne. Decyduje o tym kilka przyczyn. Po pierwsze, jakkolwiek z ekonomicznego punktu widzenia niektóre z nich stanowiły ważne ośrodki handlu międzynarodowego, to jednak, inaczej niż ma to miejsce w gospodarce globalnej, obrót dobrami i usługami był wówczas ści­ 4 Szerzej na ten temat zob. Dohnal (2002). �Wojciech Dohnal 50 śle kontrolowany przez silne i niezależne państwa narodowe (Taylor 1995: 3). Po drugie, pomimo znacznego niekiedy odsetka imigrantów, mieszkańcy tych miast byli mało mobilni, w nowym środowisku tworzyli enklawy, które cecho­ wała izolacja i zamknięcie. W znacznej mierze decydowały o tym czynniki m a­ terialne, które ograniczały swobodę poruszania się. Nie sprzyjało to tworzeniu trwałej sieci powiązań międzykulturowych. Po trzecie wreszcie, choć z wielu z nich promieniowały nowe idee i trendy kulturowe, to jednak, głównie z powodu ograniczeń komunikacyjnych i technologicznych, oddziaływanie to nie obejmo­ wało swym zasięgiem całego świata. W miastach globalnych wszystkie te ogra­ niczenia tracą znaczenie. Tym, co przede wszystkim cechuje globalizację, jest bowiem swobodny, ponadnarodowy przepływ idei, towarów i ludzi, otwartość i mobilność, wielość różnego typu połączeń i interakcji (Bauman 2000: 83; Flis, Romaniszyn b.d.). Powiązania transnarodowe Zmiany te stały się możliwe dzięki nowej polityce gospodarczej, którą najwyżej rozwinięte kraje świata wprowadziły w latach 70. minionego stulecia jako odpo­ wiedź na kryzys fordyzmu. Terminem tym określa się dominującą w XX wieku formę organizacji pracy, którą cechowała między innymi standaryzowana, m a­ sowa produkcja sprzężona z równie m asową konsumpcją, silny interwencjonizm państwowy, protekcjonizm i fiskalizm. W wymiarze społecznym, system ten skutkował wzrostem znaczenia klasy robotniczej, zwykle słabo wykształconej, za to ściśle związanej z miejscem stałej pracy i zamieszkania oraz otoczonej opieką państwa socjalnego. Przez dziesięciolecia fordyzm skutecznie przyczyniał się do rozwoju gospo­ darczego Europy i Ameryki Północnej, jednak z czasem jego wydajność zaczęła spadać. Niedostatki dotychczasowego systemu szczególnie bezwzględnie ob­ nażył światowy kryzys energetyczny z drugiej połowy XX wieku. Wymusił on głębokie zmiany gospodarcze, polegające przede wszystkim na rozwoju nowych technologii oraz liberalizacji barier handlowych. Uwolnienie międzynarodowego obrotu gospodarczego stworzyło warunki do swobodnego przepływu kapitału, ludzi i technologii. Na tym polega istota globalnej ekonomii. Towary i usługi są w niej wytwarzane i dystrybuowane przez oligopolistyczną sieć globalnych korporacji, których działania przekraczają granice państwowe, ale tylko w niewielkim stopniu regulowane są przez państwa narodowe (Taylor 1995: 3). Rozproszona, nie znająca barier kulturowych i terytorialnych gospodarka oplotła świat, tworząc sieć globalnych powiązań, nazywanych przez Ulfa Flannerza transnarodowymi. Stało się to możliwe dzięki informatyzacji, której skut­ �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna 51 ki Manuel Castells (1996) porównuje do XIX-wiecznej rewolucji przemysłowej. W warunkach społeczeństwa informatycznego przemysł traci swoje dominujące znaczenie, informacja staje się ważniejsza niż produkcja, a punkt ciężkości świato­ wej ekonomii przesuwa się z miast przemysłowych, takich jak Chicago, Detroit czy Manchester, w stronę centrów finansowych, technologicznych i usługowych. Poważnym błędem byłoby jednak redukowanie globalizacji wyłącznie do wy­ miaru ekonomicznego. Jest to bowiem złożony i wielowymiarowy proces, który w różnym stopniu dotyka wszelkich dziedzin kultury. Zanikowi barier ekono­ micznych towarzyszy swobodny przepływ ludzi, informacji, wiedzy, mody czy ideologii, co sprzyja tworzeniu się nowej jakościowo kultury globalnej - kul­ tury interakcji i wymiany. Jej dominującą cechą jest kompresja czasu i prze­ strzeni (Smart, Smart 2003: 264), w wyniku której odczuwamy kurczenie się świata. W „globalnej wiosce”, nazywanej przez Hannerza e kum cną, zdarzenia „stąd” i „stamtąd” splatają się ze sobą, a obecność krzyżuje się z nieobecnością (Giddens 1990). To jedna twarz globalizacji. Istnieje jednak także jej drugie oblicze. Równocześnie z uniformizacją postępuje proces odwrotny - stopnio­ we pogłębianie się istniejących różnic i polaryzacja społeczno-kulturowa funk­ cjonująca zarówno na poziomie lokalnym, jak i globalnym. Jak ujął to Anthony McGrew, dialektykę globalizacji można wyrazić w pięciu opozycjach: uniwer­ salizm versus partykularyzm, homogeniczność versus różnorodność, integracja versus fragmentacja, centralizacja versus decentralizacja oraz zbliżenie versus oddalenie (McGrew 1992: 74-75). Tendencje te, działając jednocześnie i komplementarnie, decydują o współ­ czesnym obliczu wielkich miast. Z jednej strony powodują ich upodabnianie się, z drugiej zaś sprzyjają utrzymywaniu się istotnych różnic. Dla potrzeb prowadzo­ nej tu analizy pragnę skupić się na cechach, które m ają charakter uniwersalny. Występują zarówno w Londynie, Nowym Jorku, jak i w Tokio, tworząc katalog cech konstytuujących kategorię miasta globalnego. Wspomniałem już wcześniej, że kulturową konsekwencją postfordyzmu jest powstanie sieci powiązań transnarodowych. Miasta globalne stanowią jej punkty węzłowe, sąjak komputerowe „serwery”, które, udostępniając swe zasoby innym podmiotom, zapewniają sprawne działanie całego systemu. Saskia Sassen defi­ niuje miasta globalne w następujący sposób: Niezależnie od długotrwałego pełnienia roli głównych ośrodków międzynarodo­ wego handlu i bankowości, miasta te funkcjonują obecnie w czterech nowych wy­ miarach: po pierwsze - jako zwarte centra zarządzania gospodarką światową po drugie - jako miejsca, w których ulokowane są siedziby najważniejszych instytucji finansowych i innych wyspecjalizowanych firm usługowych, stanowiących obec­ nie najważniejszy sektor gospodarki, po trzecie - jako miejsca produkcji, zwłasz­ cza dóbr innowacyjnych w wiodących gałęziach przemysłu, oraz po czwarte - jako rynki zbytu dla tych produktów i innowacji (Sassen 1991: 3-4). �Wojciech Dohnal 52 Mieszkańcy miast globalnych Miasta globalne są nie tylko wytworami współczesnego kapitalizmu, który bywa niekiedy określany mianem „kapitalizmu triady” (Flis, Romaniszyn b.d.), ale także stymulatorami zachodzących przeobrażeń. Nie jest zatem przypadkiem, że to właśnie w trzech wyróżnionych przez Sassen ośrodkach są ulokowane naj­ ważniejsze instytucje gospodarcze: światowa giełda papierów wartościowych (Nowy Jork), światowy rynek walutowy (Londyn) oraz światowe centrum ban­ kowe (Tokio). Potwierdzeniem dominującej pozycji Nowego Jorku, Londynu i Tokio jest zaliczenie ich do grupy tak zwanych miast alfa, w światowym rankin­ gu miast stowarzyszenia GaWC (Globalisation and World Cities) (Beaverstock, Smith, Taylor 1999: 445-458). Globalność miast nie jest wyłącznie funkcją ich pozycji ekonomicznej. Kon­ centracja kapitału i zaawansowanych technologii uruchamia efekt kuli śnieżnej - miasta te jak magnes przyciągają do siebie rzesze przybyszów, którzy poszu­ kują w nich pracy i lepszego życia, rynków zbytu, albo po prostu zafascynowani są m agią i sławą tych miejsc. Swobodny przepływ ludzi, migracje, to dla wielu badaczy najistotniejszy wymiar globalizacji. Legalni bądź nielegalni imigranci, którzy na stałe lub czasowo zamieszkują wielkie miasta, stanowią o ich prawdzi­ wie transnarodowych powiązaniach. Do najważniejszych kategorii społecznych tworzących miasta globalne Hannerz zalicza: 1. przedstawicieli biznesu między­ narodowego, 2. populacje pochodzące z trzeciego świata, 3. ludzi kultury oraz 4. turystów. Wszyscy oni są fizycznie obecni w miastach światowych przez większą lub mniejszą część swo­ jego życia, ale mają również silne powiązania z różnymi innymi miejscami na świecie. (...) Bez nich (...), w takiej czy innej konfiguracji, miasta te nie miałyby swojego globalnego charakteru (Hannerz 2006: 193). Warto dodać, że niektórzy badacze do tej listy dodają jeszcze jedną grupę: przedstawicieli świata nauki (King 1995: 216). Wyróżnione przez Hannerza kategorie różnią się wielkością, statusem społecz­ nym i kulturą, a w środowisku, w którym żyją, zajm ują odmienne miejsca. W ten sposób zróżnicowanie społeczne znajduje swoje odzwierciedlenie w strukturze przestrzennej miast. Każda grupa manifestuje w niej swoją obecność poprzez odrębne style życia, symbole i wzory zachowań, a także formy architektoniczne, które ujawniają ich transnarodowy charakter. Przedstawiciele biznesu międzynarodowego stanowi najbardziej elitarną ka­ tegorię mieszkańców wielkich miast. To w jej rękach skupiona jest pełnia władzy ekonomicznej oraz ogromne wpływy polityczne. Należący do niej bankowcy, prawnicy, wysokokwalifikowana kadra kierownicza i profesjonaliści posiadają �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna 53 nieograniczony dostęp do wiedzy i informacji - rzeczywistych narzędzi współ­ czesnej władzy, którąpotrafiągenerować, przetwarzać i wykorzystywać (Castells 1996). Grupę tę cechuje ogromna mobilność oraz skłonność do izolacji. „Na­ turalnym środowiskiem” międzynarodowego biznesu są przede wszystkim luk­ susowe siedziby wielkich koncernów, największe banki i instytucje finansowe, ekskluzywne hotele oraz najdroższe centra handlowe. Miejsca te, zwane niekiedy cytadelami lub miastami luksusu (Dohnal 2002: 78), nie tylko symbolicznie, ale i faktycznie dominują nad miastem. Ponieważ często są one projektowane przez tych samych architektów, a ich wystrojem zajm ują się ci sami projektanci, za­ pewniają one swym użytkownikom szczególne poczucie „bycia u siebie”, nieza­ leżnie od tego, gdzie rzeczywiście się znajdują. To jeden z efektów kondensacji przestrzeni - w Paryżu, Londynie czy Tokio biura, pokoje hotelowe i restauracje są jednakowe, a dzięki dostępności połączeń lotniczych szybko można się m ię­ dzy nimi przemieszczać. W świecie transnarodowych powiązań terytorialność traci znaczenie, rodzi się „nowy kosmopolityzm”, który Arjun Appadurai (1991) uznaje za w ażną właściwość miast globalnych. Przedstawiciele biznesu stanowią nieliczną, ale wyróżniającą się populację miasta. Zajmowana przez nich przestrzeń jest w znacznym stopniu sprywatyzo­ wana, odgrodzona licznymi barierami, z których tylko niektóre m ają charakter symboliczny. Dosłownie i przenośnie izolują one elitę od pozostałych mieszkań­ ców miasta, włączając j ą jednocześnie do kosmopolitycznej wspólnoty transna­ rodowej. Całkowicie odmienna jest kategoria imigrantów z krajów trzeciego świata, którą od innych grup odróżnia przede wszystkim liczebność oraz niski status materialny. Rzesze przybyszów z najbardziej nieraz odległych zakątków stano­ w ią znaczny odsetek mieszkańców miast globalnych. Na przykład w Nowym Jorku około 1/3 populacji stanowią imigranci, w Londynie jest ich blisko 25%, zaś w aspirujących do pierwszej ligi miast światowych Toronto, Montrealu i Vancouver ponad 2/3 mieszkańców urodziło się poza Kanadą (Smart, Smart 2003: 276). W przeważającej większości imigranci są słabo wykształceni, posiadają ni­ skie kwalifikacje i wykonują najniżej płatne prace. Co prawda, choćby z powodu wykonywanych zajęć, m ają oni kontakt z m iejską elitą, ale są to asymetryczne relacje dominacji i podległości. Ich szanse awansu społecznego są na ogół ogra­ niczone, a mobilność niewielka. Grupa ta jest przykładem nierównomiemości globalizacji, gdyż w światowej sieci powiązań funkcjonuje ona raczej jako ofiara przepływu kapitału i ludzi niż jako jej beneficjent. Związki z krajami pocho­ dzenia są utrzymywane przez nią zazwyczaj dzięki nowoczesnym technologiom, rzadziej m ają formę osobistych i ścisłych kontaktów. Wszystko to sprawia, że - zdaniem wielu autorów - w przypadku populacji pochodzących z trzeciego świata bardziej zasadnie jest mówić o powiązaniach translokalnych niż transna­ rodowych (Smith 2001). �54 Wojciech Dohnal Upośledzenie ekonomiczne imigrantów posiada swój wymiar przestrzenny. W strukturze miasta zajm ują oni miejsca niechciane. Są nimi często zubożałe dzielnice poprzemysłowe oraz enklawy ubóstwa, w których warunki mieszka­ niowe są zwykle bardzo złe, a poziom bezpieczeństwa niewielki. Anthony King (1995: 226) nazywa te obszary „matecznikami niemocy”. W układzie urbani­ stycznym miast globalnych brak jednoznacznych symboli związanych z imigran­ tami. Roli tej nie pełnią z pewnością modne restauracje z kuchnią etniczną gdyż adresowane są one głównie do klientów spoza własnej grupy, a ich właścicieli zaliczyć należy raczej do jednej z pozostałych kategorii niż do populacji pocho­ dzącej z trzeciego świata. Prawdziwie etniczny charakter, związany z kulturą kraju pochodzenia, zachowują zatem najczęściej niewielkie świątynie, lokalne garkuchnie, kluby muzyczne, rzadziej lokalne media. Trzecią z wyróżnionych przez Ulfa Hannerza kategorii transnarodowych są ludzie związani z szeroko pojętą działalnością artystyczną między innymi mala­ rze, rzeźbiarze, literaci, fotograficy, filmowcy, muzycy itp. Grupa ta, jakkolwiek niewielka i słabo zintegrowana, odgrywa bardzo istotną rolę w miastach świato­ wych, decydując o pełnieniu przez nie roli rynków kulturowych. Tak jak finan­ siści budują potęgę ekonomiczną miast, tak artyści kreują ich wizerunek jako światowych centrów kultury i sztuki. W tym przypadku działa samonapędzający się mechanizm - twórców przyciąga sława i artystyczna tradycja takich ośrod­ ków, jak Paryż, Nowy Jork czy Londyn. Dodatkowym magnesem sąm ożliw ości kształcenia, kontakt z innymi twórcami, swoboda i łatwość zbytu własnych pro­ dukcji. Osiedlając się w miastach, wzbogacają ich ofertę kulturalną podtrzymują opinię o nich jako miejscach niezwykłych i twórczych, co z kolei przyciąga ko­ lejne rzesze żądnych sławy adeptów. Dwa dodatkowe elementy zasługują tu na podkreślenie. Po pierwsze, twór­ czość artystyczna niejako z definicji nie zna granic. Ludzie kultury są więc par excellence transnarodowcami, ich związki z innymi miejscami, choćby tylko duchowe czy ideologiczne, są niezwykle silne, co znajduje swój wyraz w ich twórczości. Po drugie, w społeczeństwie informatycznym głównym narzędziem komunikacji są media, zwłaszcza elektroniczne. Światowe sieci telewizyjne, fir­ my komputerowe i wytwórnie filmowe, podobnie jak inne gałęzie sektora usłu­ gowego, m ają swoje siedziby w miastach globalnych. Za pośrednictwem mediów rozprzestrzenia się wielka różnorodność idei i form kulturowych, w newsroomach, na planach filmowych i w pracowniach komputerowych produkuje się tre­ ści i informacje, które następnie rozsyłane są po całym świecie. W procesie tym kluczową rolę odgrywają ludzie kultury. O ile znaczenie tej kategorii społecznej nie budzi wątpliwości, o tyle trudność sprawia jej umieszczenie w przestrzeni miasta. Artyści funkcjonują bowiem we wszystkich obszarach. Niektórzy należą do elit, inni do klasy średniej, podczas gdy niemała część, dobrowolnie lub z konieczności, przestaje z ubogimi imigran­ tami. Trzymając się metafory zaproponowanej przez Hannerza, w której życie �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna 55 miasta przyrównane jest do spektaklu, można powiedzieć, że to właśnie artyści grają w nim pierwszoplanowe role. Ważnymi, choć ze swej natury epizodycznymi bohaterami, są turyści, ludzie aktywnie zaangażowani w transnarodowy przepływ kultury. Z racji swej ruchli­ wości stanowią oni kategorię łączącą szczególnie wiele miejsc, a przemieszcza­ jąc się między nimi, propagują formy i treści kulturowe, z którymi stykają się na swej drodze. Ze swych najczęściej krótkich pobytów wyw ożą zmitologizowane wrażenia, które później upowszechniają w świecie. W sposób niezamierzony sta­ j ą się tym samym ambasadorami miast globalnych, które w wyobraźni zbiorowej zaczynają funkcjonować jako ważny element kultury. Podobną rolę pełnią media, docierające również tam, gdzie nie pojawiają się turyści (Hannerz 2006: 207). Turyści celowo i dobrowolnie angażują się w życie miasta, ich stała obecność działa na nie stymuluj ąco, pobudza do ciągłej aktywności i umacnia kulturową hegemonię. Również w tym przypadku zachodzi relacja zwrotna - turyści przy­ bywają do miast, bo dzieje się w nich coś ciekawego, zaś miasta organizują różne atrakcje, aby przyciągać turystów. Do tej właśnie grupy, jako szczególnie pożąda­ nych klientów i konsumentów, jest adresowana oferta kulturalna, z m yślą o nich organizowane są różne imprezy, do ich użytku przeznaczane są hotele, kawiarnie i restauracje. Turyści i miasta żyją w pełnej symbiozie, ku obopólnej korzyści. Fałszywe byłoby przekonanie, że cztery omówione tu kategorie tw orzą cało­ ściową populację miast światowych. Tak oczywiście nie jest. Najliczniejszą gru­ pę mieszkańców stanowią w nich „tubylcy” - ludzie, dla których Londyn, Paryż czy Tokio są miejscami, w których się urodzili, pracują i żyją. Miasta te są dla nich przede wszystkim domem. Grupę tę wyróżnia przewaga związków lokal­ nych, narodowych, wewnętrznych nad powiązaniami transnarodowymi, co nie oznacza jednak, by była ona z nich całkowicie wyłączona. Lokalni mieszkańcy pozostają w stałej interakcji z innymi populacjami miejskimi, ale ich aktywność i udział w globalnym przepływie kultury są bardziej ograniczone. Z tego powodu nie są oni uznawani za kategorię transnarodową. * * * Dotychczasowe uwagi na temat miast globalnych wymagają krótkiego podsu­ mowania. Przede wszystkim chciałbym podkreślić, że dyskutowaną tu kategorię miasta globalnego należy rozumieć jako pewną konstrukcję teoretyczną model idealny, który nie odnosi się wprost do żadnej empirycznej rzeczywistości, lecz ra­ czej skupia w sobie cechy, jakie w różnym natężeniu występują we wszystkich tak klasyfikowanych metropoliach. Globalne podobieństwa nie zamazują jednak lokal­ nej różnorodności. Te dwa aspekty sąjak awers i rewers tego samego procesu. Kolejna uwaga dotyczy zasięgu omawianych zjawisk. Nierównomiemość glo­ balizacji jest bezdyskusyjna - najsilniej zaznacza się ona w tak zwanym pierw- �Wojciech Dohnal 56 szym świecie, podczas gdy inne obszary są z niej w znacznym stopniu wyłączo­ ne. Istnieją jednak poważne przesłanki, które już dzisiaj pozwalają stwierdzić, że w wielu miastach współczesnej Afryki, Ameryki Południowej czy Azji nasi­ lają się tendencje, jakie od wielu lat obserwować można w miastach globalnych. I choć tempo zmian jest w nich wolniejsze, to wyraźnie prowadzą one w tym samym kierunku. Meksyk, Hong Kong i Sao Paulo już są w pierwszej lidze miast światowych, podczas gdy Bombaj, Kair czy Lima m ogą stać się wkrótce jej ko­ lejnymi ważnymi graczami. Ostatnia uwaga dotyczy antropologicznych badań nad miastami globalny­ mi. Otóż krytycznie przyznać trzeba, że w tym zakresie dorobek antropologii jest niezwykle skromny. Jak skrupulatnie wyliczyli Alan i Josephine Smartowie (2003: 267), zaledwie dwa, spośród 173 artykułów opublikowanych w 2002 roku na łamach najważniejszych czasopism poświęconych problemom miast i urba­ nizacji, napisane zostały przez antropologów. Myślę, że istnieje kilka przyczyn takiego stanu rzeczy. Po pierwsze, miasto jako przedmiot, a nie miejsce badań wciąż jeszcze nastręcza wiele problemów, gdyż brakuje wypracowanej teorii i metodologii takich badań. Po drugie, nawet wtedy, gdy antropolog pochyla się nad wielkim miastem, to przywiązanie do tradycji powoduje, że częściej skupia on sw ą uwagę na populacjach wywodzących się z Trzeciego Świata niż elitach biznesowych czy turystach, by trzymać się zaproponowanych przez Hannerza kategorii. Po trzecie, nad badaniami miejskimi wciąż jeszcze zdaje się ciążyć niewypowiedziane przekonanie, że jest to teren, na którym antropolog jest in­ truzem, który może co prawda wypowiadać się na różne tematy szczegółowe, ale nie posiada kompetencji i narzędzi, by zabierać głos w kwestiach bardziej ogólnych. O tym, że antropologiczna refleksja nad kulturą współczesną, właściwymi jej stylami życia i codziennymi praktykami, dostarczać może płodnej poznaw­ czo perspektywy teoretycznej, w której takie zjawiska, jak globalizacja wielkich miast stają się lepiej zrozumiałe, dowodzi choćby Hannerzowska koncepcja po­ wiązań transnarodowych. Słowa kluczowe: miasto, miasto globalne, urbanizacja, globalizacja, powiązania trans­ narodowe LITERATURA Appadurai A. 1991 Global Ethnoscapes : Notes and Queries fo r a Transnational Anthropology, w: R.G. Fox (ed.), Interventions: Anthropologies o f the Present, Santa Fe: School of American Research, s. 191-210. �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna Bauman Z. 2000 57 Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Beaverstock J.V., Smith R.G., Taylor P.J. 1999 A Roster o f World Cities, GaWC Research Bulletin 5, „Cities” 16: 6, s. 445-458. Castells M. 1996 The Rise o f the Network Society, The Information Age: Economy, Society and Culture, vol. 1, Oxford: Blackwell. Dohnal W. 2002 Przeobrażenia struktur społeczno-przestrzennych wielkich miast, w: A. Brencz (red.), Szkice etnologiczne dedykowane profesor Annie Szyfer, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 69-86. Flis M., Romaniszyn K. b.d. Nierównomierność globalizacji w perspektywie antropologicznej, http:// www.is.phils.uj.edu.pl/publikacje/PDF/globalizacja.pdf (12.10.2007). Future World... 2007 Future World Population Growth to Be Concentrated in Urban Areas o f World, http://www.un.org/esa/population/publications/wup2001/WUP2001-pressrelease.pdf (10.10.2007). Giddens A. 1990 The Consequences o f Modernity, Cambridge: Polity Press. Flannerz U. 2006 Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. King A.D. 1995 Re-presenting World Cities: Cultural Theory/SocialPractice, w: PL. Knox, P.J. Taylor (eds.), World Cities in a World-System, Cambridge: Cambridge University Press, s. 215-231. McGrew A. 1992 A Global Society?, w: S. Hall, D. Held, A. McGrew (eds.), Modernity and its Futures, Oxford: Polity Press, s. 61-116. Park R.E., Burgess E.W., McKenzie R.D. 1925 The City: Suggestions fo r Investigation o f Human Behavior in the Urban Environment, Chicago: University of Chicago Press. Redfield R., Singer M. 1954 The Cultural Role o f Cities, „Economic Development and Cultural Change” 3, s. 53-73. Sassen S. 1991 Global City. New York, London, Tokyo, Princeton: Princeton University Press. 1994 Cities in a World Economy, Thousand Oaks, California: Pine Forge/Sage Press. Smart A., Smart J. 2003 Urbanization and the Global Perspective, „Annual Review of Anthropo­ logy” 32, s. 263-285. Smith M.P 2001 Transnational Urbanism: Locating Globalization, Malden: Blackwell. �Wojciech Dohnal 58 Taylor P.J. 1995 World Cities in a World-System, w: P.L. Knox, P.J. Taylor (eds.), World Cities in a World-System, Cambridge: Cambridge University Press, s. 3-20. Weber M. 1994 Etyka protestancka a duch kapitalizmu, przeł. J. Miziński, Lublin: Wydawnictwo Test. Węcławowicz G. 2003 Geografia społeczna miast, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Wojciech Dohnal GLOBAL CITIES AND THEIR INHABITANTS. AN ANTHROPOLOGICAL PERSPECTIVE (Summary) The article discusses global cities - the economic, political and financial centres of the modem world. However, the author does not focus on the economic importance of global cities but on their socio-cultural uniqueness. In this perspective cities are perceived as the most advanced evolutionary form of urban organisms, which developed during post­ industrial globalisation. The latter made modem global cities centres with free movement of people and migrations as their inalienable features. By reference to U lf Hannerz’ con­ cept of transnational connections the author discusses four main social categories that make up global cities: representatives of international business, populations originating in the Third World, the people of culture and tourists. While describing all four of them, the author draws attention to the consequences that the presence of these groups have in the cultural, social and spatial dimensions. Key words: city, global city, urbanisation, globalisation, transnational connections � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53e8ebd7d04ddb152283b9c1218cee73.pdf d4e995bd1f004f7446d138b9673b1d08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6135 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource władza - aspekt antropologiczny antropologia polityki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5721 Title A name given to the resource Władza i autorytet - przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.13-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dohnal, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 I. ARTYKUŁY WOJCIECH DOHNAL Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań WŁADZA I AUTORYTET PRZYWÓDZTWO POLITYCZNE W UJĘCIU ANTROPOLOGICZNYM Wprowadzenie Antropologia polityczna jest subdyscypliną antropologii społecznej, której za­ sadniczym celem jest zrozumienie sposobu, w jaki polityka jest obecna i jak funk­ cjonuje w różnych społeczeństwach ludzkich. Z tego punktu widzenia jest ona zatem bliska takim naukom, jak politologia, filozofia, psychologia czy socjologia polityki. Jednak zbieżność przedmiotu zainteresowań nie oznacza, że dyscyplin tych nie dzielą poważne różnice. Tym, co stanowi o specyfice antropologicznych badań nad polityką, jest na pewno odrębność korzeni historycznych, stosowana metodologia oraz, co wydaje się najważniejsze, sam sposób rozumienia polity­ ki. Mówiąc najkrócej, antropologia odrzuca pojmowanie polityki w kategoriach formalnych struktur i instytucji oraz kwestionuje etnocentryczne przekonanie, że jest ona domeną społeczeństw rozwiniętych, zaś idealną i właściwą formą orga­ nizacji politycznej jest państwo (zob. Herzfeld 2004: 175). Zamiast tego uznaje, że polityka zawsze manifestuje się poprzez kulturę, dostrzec ją można w róż­ norodnych dyskursach i praktykach społecznych, które często wykraczają poza konwencjonalnie rozumianą sferę polityczną. Antropologia zrodziła się ze zderzenia świata europejskiego z kulturową od­ miennością, z doświadczenia inności i towarzyszącego mu dążenia do jej „oswo­ jenia” i zrozumienia. Od początku swego istnienia interesowała się ona tym, co marginalne, skupiała uwagę na „egzotyce”, a głównym przedmiotem swo­ �14 Wojciech Dohnal ich badań uczyniła społeczeństwa przedindustrialne, zwane często pierwotnymi czy prostymi, których kultura we wszystkich niemal aspektach różniła się od znanych wzorców świata zachodniego. Dotyczyło to również polityki. Jej opi­ sanie i wyjaśnienie stało się głównym celem antropologii politycznej. Stąd też zainteresowanie różnorodnością pierwotnych systemów politycznych, ich gene­ zą i przekształceniami, specyfiką obserwowanych instytucji, sposobami zdoby­ wania i sprawowania władzy, symbolicznym wymiarem polityki oraz sferą tak zwanej kultury politycznej (Kwaśniewski 1987: 37). Wśród podejmowanych zagadnień ważne miejsce zajmowały studia nad przywództwem. Miały one na celu odkrywanie różnych instytucji i mechanizmów, które konstytuowały rządy w społecznościach pierwotnych, analizę procesów podejmowania decyzji, za­ pewniania bezpieczeństwa oraz rozstrzygania sporów. Znamienne jest przy tym, że w ujęciu antropologicznym przywództwo polityczne niemal od samego po­ czątku traktowane było jako struktura dynamiczna, aspekt całościowej praktyki społecznej nierozerwalnie powiązany z innymi dziedzinami kultury, takimi jak pokrewieństwo, religia, ekonomia czy prawo. Podejście takie znacząco różni się od dominującej w naukach o polityce tradycji ujmowania przywództwa jako spe­ cyficznego zjawiska, ogniskującego się na władzy państwowej związanej z mo­ nopolem na legalne stosowanie przemocy i przymusu fizycznego (Kaczmarek 2000: 91). Celem niniejszych rozważań jest prześledzenie historii antropologicznej re­ fleksji nad przywództwem politycznym oraz ukazanie zmieniających się sposo­ bów jego rozumienia na gruncie różnych orientacji teoretycznych. Uważam, że dzięki umiejętności łączenia perspektywy mikropolitycznej, skupiającej uwagę na konkretnym wymiarze lokalnym, z uogólniającą interpretacją teoretyczną, an­ tropologia polityczna może znacząco wzbogacić dorobek studiów nad przywódz­ twem, prowadzonych dotąd głównie przez przedstawicieli innych dyscyplin. Początki badań nad przywództwem i polityką Za datę symbolicznych narodzin antropologii politycznej uznaje się zwykle rok 1940, kiedy to opublikowana została praca African Political Systems pod redakcją Meyera Fortesa i Edwarda E. Evans-Pritcharda — pierwsza w dziejach antropologii książka, która w całości poświęcona została analizie systemów po­ litycznych tak zwanych ludów pierwotnych. Nie znaczy to jednak, że we wcześ­ niej publikowanych tekstach polityka była nieobecna. Przeciwnie, w zasadzie od początku istnienia antropologii podejmowane były w niej tematy par excellence polityczne, jakkolwiek ich autorzy często kwestionowali obecność polityki w ży­ ciu badanych przez siebie ludów. To tylko pozorny paradoks. Podejście takie wynikało bowiem z przyjmowanych założeń teoretycznych i było konsekwencją minimalistycznego rozumienia polityki (Balandier 1970: 23-24). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 15 Paradygm at historyczny Dziewiętnastowieczni badacze zakładali, że pojawienie się autonomicznej sfery politycznej wraz z towarzyszącymi jej instytucjami jest zdobyczą zaawan­ sowanego stadium ewolucji społeczno-kulturowej, określanego przez nich jako cywilizacja. Wcześniejsze fazy rozwoju, dzikość i barbarzyństwo, cechować zaś miała całkowita dominacja stosunków pokrewieństwa, które zapewniały podsta­ wę integracji społecznej, stanowiąc jedyne źródło wszelkich efektywnych relacji międzyjednostkowych i międzygrupowych. Stąd przekonanie o braku polityki w życiu badanych społeczeństw i prymacie stosunków pokrewieństwa jako nad­ rzędnego regulatora całokształtu praktyki społecznej. W perspektywie ewolucjonistycznej postrzegano także problematykę przy­ wództwa. Upraszczając nieco, można stwierdzić, że według tych poglądów w najprostszych społeczeństwach ludzkich nie występowało sformalizowane przywództwo polityczne. Ograniczoną i raczej symboliczną niż rzeczywistą wła­ dzę sprawowały w nich jednostki zajmujące uprzywilejowane miejsce w syste­ mie pokrewieństwa. Przywódca lineażu bądź rodu był jak primus inter pares, a rzeczywista sfera jego wpływu ograniczała się zwykle do własnej grupy krewniaczej. Społeczeństwa zdominowane przez pokrewieństwo cechował bowiem pełen egalitaryzm oraz brak rozwiniętej własności prywatnej. Dopiero później­ szy rozwój społeczno-ekonomiczny przynieść miał zmiany, w wyniku których stosunki krewniacze ustąpiły znaczenia więziom terytorialnym, a pogłębiające się nierówności społeczne dały impuls do zmian prowadzących do wyłonienia rządu, czyli instytucjonalizacji przywództwa. W ujęciu klasyków ewolucjonizmu przejście „od krwi do ziemi” oznaczało początek polityki. Pierwsze dekady XX wieku to w antropologii czas dominacji paradygmatu dyfuzjonistycznego, który jednak nie przyniósł zasadniczej reorientacji poglądów autorów zajmujących się problematyką polityczną. Wprawdzie coraz powszech­ niej kwestionowano zasadność rozróżnienia pomiędzy wspólnotami krewniaczymi i terytorialnymi, ale zasadniczy tok myślenia pozostawał niezmienny: przeobrażenia gospodarcze i demograficzne oraz wynikające z nich narastanie konfliktów wewnętrznych prowadzą do powstania państwa, które posiada mono­ pol na stosowanie przymusu. Podejście funkcjonalistyczne Istotne novum w antropologicznym sposobie myślenia o polityce pierwotnej przyniósł dopiero funkcjonalizm, który walnie przyczynił się do odrzucenia sil­ nie zakorzenionego w etnocentryzmie minimalistycznego traktowania polityki, na rzecz podejścia maksymalistycznego. Oznaczało ono szerokie jej rozumienie. �16 Wojciech Dohnal Polityki nie definiowano już dłużej poprzez obecność lub brak określonego rodza­ ju instytucji, na przykład rządu, lecz poprzez pełnioną przezeń funkcję, którą jest umacnianie i kontrolowanie porządku społecznego w granicach jednostki poli­ tycznej. W takim ujęciu podkreśla się, że każde, nawet najprostsze społeczeństwo posiada jakąś formę organizacji politycznej, bowiem istnieją w nim instytucje powołane do zaprowadzania i utrzymywania ładu społecznego, choć oczywiście nie wszędzie są one zorganizowane w sposób porównywalny do scentralizowa­ nej władzy typu europejskiego. Odrzucając historyzm, który zainteresowany był głównie odkrywaniem gene­ zy instytucji politycznych, Meyer Fortes i Edward Evans-Pritchard postulowali konieczność prowadzenia badań porównawczych różnych typów systemów, by w ten sposób odkrywać i wyjaśniać istniejące między nimi podobieństwa oraz współzależności łączące je z innymi aspektami organizacji społecznej. Na pod­ stawie bogatego materiału etnograficznego pochodzącego z różnych regionów Afryki autorzy wyróżnili dwa zasadnicze typy występujących tam systemów: państwa pierwotne (state societies) oraz systemy bezpaństwowe (stateless so­ cieties). Pierwsze cechować miało istnienie scentralizowanej władzy, machiny administracyjnej i instytucji sądowniczych, słowem — rządu, a podział boga­ ctwa, przywilejów i statusu odpowiadał w nich rozkładowi władzy i uprawnień. Natomiast systemy bezpaństwowe pozbawione były rządu i wyraźnego zróżnico­ wania rangi, statusu czy bogactwa (Fortes, Evans-Pritchard, eds., 1983: 3). Jedna z istotnych różnic pomiędzy wyróżnionymi typami systemów dotyczyła umiejscowienia i sposobu funkcjonowania władzy. Otóż w państwach pierwotnych system polityczny wpisany był w strukturę terytorialną i zachowywał całkowitą niezależność od struktur pokrewieństwa, co oznaczało, że również system spra­ wowania władzy opierał się w nich na zhierarchizowanej strukturze terytorialno­ -administracyjnej, miał zatem charakter formalny. Na czele największej jednostki politycznej stał najwyższy przywódca, któremu podlegali wodzowie sprawujący władzę na niższych szczeblach organizacji. Pozycja najwyższego władcy wynikała z przysługującej mu wyłączności na stosowanie środków przymusu, reguł okre­ ślających zasady sukcesji, z prawem mianowania urzędników niższego rzędu oraz mistycznych sankcji sprawowanego przezeń urzędu. System ten cechowała przy tym wewnętrzna równowaga sił. Zgodnie z nią, ograniczenie szerokich uprawnień władcy zapewniały liczne instytucje kontrolne, takie jak rada królewska czy dostoj­ nicy kapłańscy, którzy posiadali rozstrzygający głos w sprawach inwestytury. In­ stytucje te czuwały, by władza królewska nie była absolutna. Podobny mechanizm wzajemnej kontroli występował pomiędzy administracją centralną i terenową. Wówczas, gdy król nadużywał swej władzy, regionalni przywódcy polityczni mieli prawo wypowiedzieć mu posłuszeństwo i zorganizować zbrojną rewoltę. Jeśli na­ tomiast zbrojni liderzy przekraczali powierzone im kompetencje, mogli zostać siłą zmuszeni do podporządkowania się królowi. Generalna prawidłowość systemów zhierarchizowanych polegała na przekazywaniu części uprawnień na niższe po­ �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 17 ziomy administracji. W rezultacie tworzyła się swoista piramida organów władzy. Na każdym szczeblu odpowiedzialność osoby sprawującej urząd polityczny była proporcjonalna do zakresu posiadanych przez nią uprawnień. Według całkowicie odmiennych zasad funkcjonowały systemy bezpaństwo­ we, zwłaszcza opisywane przez autorów plemiona segméntame, które nazywano „plemionami bez rządu”. Nie istniał w nich bowiem żaden centralny ośrodek poli­ tyczny, który dominowałby nad innymi. Przywództwo było rozproszone, a każdy segment, to jest jednostka terytorialno-krewniacza, reprezentował zbliżony po­ ziom siły. Na czele segmentów stali pozbawieni realnych uprawnień, nieformalni liderzy lokalnych wspólnot pochodzeniowych, których pozycja opierała się prze­ de wszystkim na autorytecie, jakim cieszyli się wśród swych krewniaków. Mimo że odgrywali oni ważną rolę w życiu społecznym, gospodarczym i religijnym, ich władza nie miała charakteru politycznego, gdyż całkowicie pozbawieni byli moż­ liwości stosowania środków przymusu bezpośredniego. Przywództwo starszych oznaczało w tym przypadku wywieranie silnego wpływu na innych, dzięki zaj­ mowaniu określonej pozycji w strukturze społecznej, pozycji, którą wyznaczała obowiązująca reguła pochodzeniowa sankcjonowana przez przekonania świato­ poglądowe członków grupy. Praca African Political Systems na wiele lat wyznaczyła kierunek studiów nad systemami politycznymi społeczeństw pierwotnych. Jej znaczenie polega­ ło, po pierwsze, na zerwaniu z tradycją badań historycznych zorientowanych na rekonstrukcję minionych epok rozwoju kultury na rzecz analiz społeczeństw współczesnych. Po drugie, wprost wskazywała, iż jakkolwiek systemy politycz­ ne mogą być zorganizowane i funkcjonować bardzo różnie, to jednak występują one we wszelkich społecznościach ludzkich, choć nie wszędzie działają w sposób podobny do systemu europejskiego. Po trzecie, przedstawiona w niej klasyfika­ cja systemów afrykańskich stała się punktem odniesienia dla wielu późniejszych badań o charakterze typologicznym. I wreszcie, co z dzisiejszej perspektywy wy­ daje się najważniejsze, praca ta jednoznacznie dowodziła, że zrozumienie istoty przywództwa jest możliwe wyłącznie poprzez odwołanie się do uwarunkowań kulturowych i społecznych. Studia nad przywództwem w pierwotnych systemach politycznych Druga połowa XX wieku przyniosła znaczący wzrost liczby studiów z za­ kresu antropologii politycznej oraz ich wyraźne zróżnicowanie tematyczne i te­ oretyczne. Wśród podejmowanych zagadnień ważne miejsce zajmowały prace poświęcone analizie mechanizmów powstawania i funkcjonowania ośrodków władzy w różnych typach społeczeństw. W tym nurcie szczególnie znaczące były prace amerykańskich neoewolucjonistów, którzy zajmowali się rozwojem polityki pierwotnej. Zaproponowali oni klasyfikację tradycyjnych systemów �18 Wojciech Dohnal politycznych, wyróżniając ich cztery podstawowe typy: hordy (ang. band), ple­ miona, wodzostwa i protopaństwa, zwane też państwami pierwotnymi (zob. m.in. Service 1962; Johnson, Earle 1987; Lewellen 1992). Jakkolwiek klasyfi­ kacja ta opierała się przede wszystkim na kryterium poziomu wewnętrznej in­ tegracji społecznej, związanej z obecnością lub brakiem scentralizowanych instytucji politycznych, to jednak wydaje się ona użyteczna również wówczas, gdy chodzi o ukazanie różnic pomiędzy charakteryzującymi je typami przy­ wództwa. Najogólniej stwierdzić można, że przywództwo polityczne w systemach zde­ centralizowanych, a więc hordach i plemionach, opiera się na autorytecie, zaś w systemach scentralizowanych, czyli wodzostwach i państwach, na mniej lub bardziej sformalizowanej władzy. Rozróżnienie to ma charakter zasadniczy. Au­ torytet jako rodzaj przywództwa oznacza nieinstytucjonalny wpływ na funkcjo­ nowanie grupy. Jego źródłem może być miejsce zajmowane przez jednostkę lub grupę w strukturze społecznej, związane choćby z przynależnością do określo­ nego lineażu albo rodu, płeć, wiek, bądź posiadanie szczególnych umiejętności lub cech osobowościowych. W każdym przypadku ma on jednak charakter nie­ formalny, nie podlega sukcesji oraz, co najważniejsze, nie dysponuje formalny­ mi środkami przymusu. Z kolei władza oznacza przywództwo sformalizowane, regulowane przez istniejące normy prawne (przy czym nie ma znaczenia, czy prawo to jest sformalizowane czy zwyczajowe), podlegające sukcesji i dysponu­ jące monopolem na stosowanie środków przymusu. Przyjrzyjmy się zatem, jak antropologowie charakteryzują różne typy przywództwa w wyróżnianych przez siebie systemach politycznych. H ordy W literaturze podkreśla się, że hordy to „najbardziej rudymentarna forma orga­ nizacji społecznej” (Service 1962: 107), charakterystyczna dla niewielkich grup złożonych z luźno zintegrowanych zespołów rodzinnych, wspólnie zamieszkują­ cych określone terytorium i silnie powiązanych ekonomicznie. Podstawą utrzy­ mania takich wspólnot jest zbieractwo i łowiectwo, cechuje je ponadto koczowni­ czy tryb życia. W aspekcie integracji wewnętrznej zwraca uwagę dominacja więzi rodzinnych, co przesądza o nieformalnym, bezpośrednim i ścisłym charakterze relacji interpersonalnych (zob. Steward 1977: 217). Hordy określane są zwykle jako społeczności całkowicie egalitarne, w których stosunki ekonomiczne opiera­ ją się na zasadzie wzajemności (Fried 1967: 48). W konsekwencji nie występuje w nich trwałe zróżnicowanie statusu majątkowego i społecznego jednostek, któ­ rych pozycja zależy raczej od indywidualnych cech osobowościowych aniżeli od posiadanego bogactwa czy rangi. Egalitaryzm dotyczy także dostępu do władzy. Jak w każdym społeczeństwie ludzkim, tak i tu występują liderzy, ale ich pozycja �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 19 nie jest w żaden sposób sformalizowana. Ma raczej charakter sytuacyjny, doraź­ ny i nietrwały. Przywódcą grupy może potencjalnie zostać każda jednostka, która w określonej sytuacji cieszy się największym autorytetem, przez co zyskuje moż­ liwość wpływania na innych. W praktyce jednak rolę tę pełnią najczęściej przy­ wódcy grup rodzinnych, zgodnie z zasadą starszeństwa. Posiadana przez nich władza ogranicza się do kontrolowania zasobów żywności i wody, rozstrzygania sporów wewnątrzgrupowych oraz reprezentowania wspólnoty w kontaktach ze światem zewnętrznym. Funkcja ta nie podlega prostej sukcesji, co więcej, jeśli przywódca nie spełnia pokładanych w nim oczekiwań, jest nieskuteczny bądź grupa uznaje go za winnego swych niepowodzeń, traci on swój autorytet i wpływ na innych. Sytuacyjny charakter przywództwa oznacza, że osoby, które cieszą się szczególnym autorytetem w pewnych okolicznościach, na przykład podczas polo­ wań, mają ograniczony lub zgoła żaden wpływ w innych dziedzinach, na przykład w podejmowaniu decyzji o zmianie miejsca pobytu grupy (Marshall 1960). Naj­ ważniejszą cechą nieformalnego przywództwa w hordach jest to, że nie towarzy­ szy mu żadna sankcja, co oznacza, że prócz posiadanego autorytetu lider nie dys­ ponuje środkami oddziaływania na członków grupy. Działa jako arbiter, ekspert i doradca, ale jego władza ma w gruncie rzeczy wymiar symboliczny. Faktycznym suwerenem pozostaje bowiem grupa jako całość i tylko ona może karać swych członków. Klasycznymi przykładami hord, przedstawianymi w literaturze antropologicz­ nej są Pigmeje Mbuti, Buszmeni !Kung oraz brazylijscy Indianie Nambikwara. Plem iona W antropologii politycznej termin „plemię” odnosi się do społeczności posia­ dających zdecentralizowany system polityczny, w którym władza rozproszona jest pomiędzy wieloma niewielkimi grupami, zaś jedność i integracja ponadlokalna osiągane są poprzez sieć stosunków międzygrupowych i międzyjednostkowych (Service 1962). Gospodarka plemion opiera się głównie na uprawie roślin bądź hodowli, a ich liczebność jest zwykle większa niż hord. W takiej sytuacji warunkiem wykształcenia się solidarności ogólnoplemiennej jest istnienie insty­ tucji, które skupiałyby członków różnych wspólnot lokalnych. Taką rolę pełnić mogą na przykład rady starszych, tajne bądź jawne związki i stowarzyszenia, kla­ sy wieku lub inne wyspecjalizowane instytucje. Niektóre z nich mogą stanowić stały element struktury społecznej, podczas gdy inne funkcjonują tylko w szcze­ gólnych okolicznościach. W każdym jednak przypadku instytucje te służą usta­ nawianiu więzi i poczucia wspólnoty pomiędzy osobami należącymi do różnych, na co dzień silnie autonomicznych wspólnot lokalnych (Fried 1967: 154). Plemiona cechują się znacznym stopniem ffagmentaryzacji i rozdrobnieniem. Na poziomie organizacji ogólnoplemiennej nie istnieją w nich żadne ośrodki �20 Wojciech Dohnal władzy centralnej, a wewnętrzna spoistość całościowego systemu politycznego osiągana jest dzięki interakcji między jego częściami składowymi. W procesie tym ważną rolę odgrywają lokalni przywódcy. Podobnie jak w hordach, są nimi najczęściej osoby zajmujące uprzywilejowaną pozycję w strukturach krewniaczych. O ile jednak w hordach są to grupy rodzinne, o tyle w plemionach są to zazwyczaj unilineame grupy pochodzeniowe (lineaże lub rody). Przywództwo w grupie pochodzeniowej ma przy tym dużo donioślejsze znaczenie społeczne niż w prostej strukturze rodzinnej. Wynika to z kilku przyczyn. Przede wszystkim naczelnik lineażu czy rodu uosabia łączność grupy z przodkami, dzięki czemu jego urząd jest wyposażony w sankcję światopoglądową, która stanowi ważne źródło autorytetu. Z racji zajmowanego miejsca pełni on także często funkcję przywódcy ekonomicznego, na przykład kontrolując dystrybucję ziemi upraw­ nej i sposób jej wykorzystania. Co więcej, w wielu plemionach jest on także przywódcą religijnym, charyzmatycznym pośrednikiem między sacrum i profanum. Jego władza nie jest jednak sformalizowana. Nawiązując do klasycz­ nej propozycji Maxa Webera, można powiedzieć, że mamy w tym przypadku do czynienia z przywództwem tradycyjnym. Naczelnik rodu posiada autorytet i wpływa na członków grupy, gdyż żywią oni przekonanie, że z racji starszeń­ stwa posiada on prawo do sprawowania władzy. Jednak w praktyce jego kompe­ tencje są wyraźnie ograniczone i sprowadzają się do pełnienia funkcji rozjemcy i arbitra wyznaczającego standardy postępowania, a nie rzeczywistego wład­ cy, który może innym narzucać swą wolę. Nie dysponuje on bowiem innymi, poza perswazją, środkami nacisku. Przywództwo takie podlega zwykle sukce­ sji zgodnie z regułami pochodzeniowymi, ale większość badaczy podkreśla, że oprócz zajmowania szczególnego miejsca w strukturze społecznej przywódca musi mieć charyzmatyczne cechy osobowości, dużą wiedzę i doświadczenie. W przypadku gdy potomek dotychczasowego naczelnika cech tych nie posiada, grupa nie dopuszcza go do pełnienia urzędu i powierza funkcje przywódcze innej osobie. Szczególnym typem przywództwa jest Big Man. Przywódca taki jest charak­ terystyczny dla wielu społeczności Melanezji oraz niektórych plemion indiań­ skich północno-zachodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych i traktowany być może jako swoisty pomost pomiędzy klasyczną organizacją zdecentralizowaną a scentralizowanymi systemami wodzowskimi (Lewellen 1992: 32). Big Man to przywódca, który swój autorytet i pozycję w grupie zawdzięcza w najwięk­ szym stopniu okazywanej hojności i wspaniałomyślności. Zostać nim mogą naj­ bardziej ambitne i przedsiębiorcze jednostki, które nierzadko latami gromadzą znaczne ilości wartościowych dóbr, na przykład świń, które następnie, podczas organizowanych przez siebie wystawnych ceremonii, rozdają członkom własnej i innych grup. W ten sposób zyskują ponadlokalny prestiż i szacunek. W anali­ zach antropologicznych podkreśla się, że Big Man nie tylko działa na rzecz bu­ dowania własnej pozycji i autorytetu, ale stanowi także ważny element redystry­ �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 21 bucji towarów i dóbr. W ten sposób instytucja ta wykazuje cechy przypisywane zwyczajowo urzędowi wodzowskiemu. Klasycznymi etnograficznymi przykładami społeczności plemiennych są sudańscy Nuerowie, amerykańscy Irokezi czy wenezuelscy Yanomami. Wodzostwa Wodzostwo to „autonomiczna jednostka polityczna złożona z wielu grup po­ zostających pod władzą najwyższego wodza” (Cameiro 1991: 167). Podstawą utrzymania tych grup jest najczęściej ekstensywne rolnictwo lub hodowla, cechu­ je je ponadto znaczna liczebność i zamieszkiwanie rozległego terytorium. W po­ równaniu z prostymi systemami zdecentralizowanymi wodzostwa charakteryzu­ je także większy stopień zróżnicowania społecznego, i to zarówno w wymiarze symbolicznym, jak ekonomicznym i politycznym. Najważniejszą cechą wodzostwa wydaje się istnienie scentralizowanej i sfor­ malizowanej władzy politycznej. Jej pojawienie się wyjaśniać należy przez od­ wołanie się do szerokiego kompleksu uwarunkowań społeczno-kulturowych, przede wszystkim zaś do właściwej systemom wodzowskim ustratyfikowanej struktury społecznej. Na jej czele stał lineaż wodzowski, któremu hierarchicznie podporządkowane były pozostałe wspólnoty lokalne. One również opierały się na więzach pokrewieństwa unilineamego (Earle 1987). Istniejąca stratyfikacja stwarzała warunki dla rozwoju zinstytucjonalizowa­ nego przywództwa. Jednak jego pełne zrozumienie wymaga wskazania na trzy współzależne filary, na których opierała się rzeczywista władza wodzów. Po pierwsze, supremacja lineażu wodzowskiego miała swe źródła w wierzeniach religijnych, w których istotne miejsce zajmował kult przodków. Zgodnie z nim pozycja wodza wynikała z przekazania tej rangi przez przodków. Należał on bowiem do lineażu, który wywodził swe pochodzenie od sił rządzących sferą sakralną (Posem-Zieliński, Kairski 2004: 326). Członkowie wszystkich pozosta­ łych lineaży uznawali się za potomków mniej znaczących przodków, co tłuma­ czyło i sankcjonowało ich niższą rangę społeczną. Sakralna legitymizacja władzy wodza wyposażała go w niezbędną charyzmę oraz niesłychanie silnie umacniała jego uprzywilejowaną pozycję społeczną. W praktyce regulowała ona też kwestię sukcesji. W połączeniu z regułą pochodzeniową stanowiła bowiem czynnik li­ mitujący dostęp do najwyższego urzędu politycznego, który zarezerwowany był jedynie dla osób należących do lineażu wodzowskiego. Drugim, oprócz religijnego, filarem władzy wodzowskiej była specyfika stosun­ ków gospodarczych. O ile ekonomia prostych systemów egalitarnych, to jest hord i plemion, opierała się na zasadach zrównoważonej wymiany wzajemnej, organi­ zowanej na szczeblu rodzinno-lokalnym, o tyle w wodzostwach przybierała ona zwykle postać centralnej redystrybucji dóbr, towarów i usług. Sytuacja ta wiązała się z zaawansowaną specjalizacją ekonomiczną poszczególnych jednostek i grup �22 Wojciech Dohnal oraz rozległym zasięgiem kooperacji. Znacznie ograniczało to efektywność prostej wymiany, a sprawne funkcjonowanie całego systemu zależało w coraz większym stopniu od istnienia głównego ośrodka koordynującego obrót gospodarczy. Rolę tę pełnił wódz. W ten sposób stawał się on niezbędnym zwornikiem życia gospodarcze­ go, dzięki czemu jego władza ulegała dodatkowemu wzmocnieniu i stabilizacji. Kolejnym źródłem pozycji wodza była jego władza militarna. Jako przywódca grupy wódz stał na czele sił odpowiedzialnych za utrzymywanie bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego. Jego urząd dysponował monopolem na stosowa­ nie przymusu, choć w praktyce sytuacje takie należały do rzadkości. Suma omawianych tu czynników powodowała, że pozycja i władza wodzów zazwyczaj była bardzo mocna, często wręcz autorytarna. W zasadniczy sposób różniła się ona od władzy nieformalnych przywódców w systemach zdecentralizo­ wanych. Wodzowie wywierali przemożny wpływ na życie swoich poddanych i to we wszystkich jego aspektach. Nie zmieniał tego fakt, że na poziomie struktur lo­ kalnych to nie oni bezpośrednio sprawowali władzę, lecz ich przedstawiciele. Otóż rozległość terytorialna i znaczna liczebność większości wodzostw powodowały, że efektywność rządzenia wymagała istnienia instytucji wspomagających władzę naj­ wyższego wodza. Funkcję tę pełnili powoływani przez niego pomniejsi przywód­ cy, którymi z reguły zostawali naczelnicy lokalnych lineaży. W ten sposób tworzyła się piramida władzy, odpowiadająca hierarchii zależności między poszczególnymi jednostkami terytorialno-krewniaczymi. Strukturę tę uzupełniali wyspecjalizowani urzędnicy wyznaczani do kierowania wybranymi dziedzinami praktyki społecznej, na przykład przywódcy wojskowi, poborcy podatkowi czy sędziowie. Przykładami społeczeństw z organizacją wodzowską, opisywanymi w litera­ turze antropologicznej, są Kwakiutlowie, polinezyjscy Tikopiańczycy czy afry­ kańscy Aszantowie. Państw a pierw otne Państwo to typ organizacji, którą cechuje największy stopień złożoności struk­ tury społecznej, powszechnie opisywanej jako klasowa (Classen, Skalnik, eds., 1978; Haas 1982). Wielu autorów podkreśla ponadto, że istotną cechą różniącą wczesne państwa od zaawansowanych systemów wodzowskich jest istnienie wy­ specjalizowanej warstwy biurokratycznej, oparcie na intensywnym rolnictwie, dominacja gospodarki towarowo-pieniężnej, formalizacja systemu prawnego oraz trójdzielny podział administracyjny (Posem-Zieliński, Kairski 2004: 329). Systemy państwowe wyróżnia jeszcze silniejszy niż w wodzostwach stopień koncentracji władzy i administracji, postępująca autonomizacja sfery politycznej względem innych dziedzin kultury i praktyki społecznej, zwłaszcza tak silnie do­ tąd z nią splecionego pokrewieństwa, oraz zdecydowana przewaga przywództwa legalnego nad tradycyjnym (by raz jeszcze przywołać rozróżnienie Webera). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 23 Jest charakterystyczne, że antropologiczne studia nad protopaństwami kon­ centrują się w głównej mierze na dociekaniach dotyczących ich genezy. Poprzez analizę konkretnych przypadków usiłują one zidentyfikować czynniki sprawcze narodzin państwa i odkryć mechanizmy powodujące przekształcanie się niektó­ rych wodzostw w systemy bardziej zaawansowane. Stosunkowo mniej uwagi po­ święca się w tych pracach analizie organizacji politycznej państw, w tym mecha­ nizmów zdobywania i sprawowania władzy. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest dość powszechne przekonanie, że wczesne państwa, pomimo całej swej egzotyki i wyjątkowości, reprezentują jednak typ organizacji przypominający dobrze zna­ ne społeczeństwa historyczne. Przywództwo ma więc w nich charakter formalny (instytucjonalny), a zakres wpływu władcy jest ściśle określony przez stosowne przepisy prawne. Tymczasem antropologowie zawsze bardziej interesowali się nie­ formalnymi mechanizmami władzy, skupiając swą uwagę na tym, co nieoczywiste, marginalne i egzotyczne. W takiej perspektywie państwo biurokratyczne ze wszyst­ kimi jego instytucjami po prostu się nie mieściło, przynajmniej do niedawna. Przedstawiona powyżej ogólna charakterystyka typów przywództwa w społe­ czeństwach przedindustralnych wyraźnie pokazuje, że władza opierała się w nich na czterech źródłach: politycznym, ideologicznym, ekonomicznym i militarnym (Mann 1986: 22-27). I choć autorzy reprezentujący różne tradycje teoretyczne prowadzą spory na temat znaczenia poszczególnych czynników, to jednak bez­ dyskusyjny wydaje się fakt, że kompleksowa analiza przywództwa w każdym przypadku powinna uwzględniać wszystkie cztery elementy. Ich wzajemna kon­ figuracja rozstrzyga bowiem o kształcie partykularnego systemu. Istotnym osiągnięciem studiów nad pierwotnymi systemami politycznymi było także odejście od rozumienia przywództwa jako autonomicznej dziedziny praktyki społecznej, która wiąże się ze sprawowaniem władzy. W ujęciu neoewolucjonistów przywództwo uznane zostało za dynamiczną relację społeczną, której istota polega na wywieraniu wpływu na innych. Nie musi ono posiadać charakteru sformalizowanego, nie zawsze wyposażone jest w sankcje i możli­ wość egzekwowania władzy. Co najważniejsze jednak, przywództwo polityczne nie jest wyłączną właściwością systemów państwowych, lecz ma charakter po­ wszechny, choć występuje w różnej postaci (zob. Holly 2000: 248). Przywoływanymi w literaturze przykładami protopaństw są między innymi miasta-państwa prekolumbijskiej Mezoameryki, organizacje polityczne Sume­ rów oraz przedkolonialnych Zulusów. Dynamiczne koncepcje przywództwa Neoewolucjonizm stanowił ważny, lecz niejedyny nurt antropologicznych studiów nad polityką, jakie zaczęły się rozwijać od połowy XX wieku. W schył­ kowym okresie kolonializmu w dyscyplinie tej nasiliła się krytyka dotychcza­ �24 Wojciech Dohnal sowego sposobu rozumienia polityki i przywództwa. Zarzuty dotyczyły wielu kwestii: zaniedbywania historii, eksponowania prymitywizmu kosztem złożo­ ności, służenia celom administracji kolonialnej i lekceważenia dorobku innych nauk. Krytykowano także nadmierny formalizm oraz koncentrowanie uwagi na instytucjach i urzędach politycznych. Coraz powszechniej wyrażano przekona­ nie, że w dominującym dotąd podejściu zbyt mało uwagi poświęcano inicjaty­ wom jednostek, strategiom, procesom, rywalizacji o władzę i zmianie politycz­ nej. Jednym z pionierów tej krytyki był Edmund Leach, który w swej pracy na temat systemu politycznego birmańskich Kachinów wykazał, że lokalna polityka nie jest stabilnym i zrównoważonym systemem, ale dynamicznie przekształca­ jącą się strukturą - procesem, którego przebieg wyznaczały wybory i strategie kalkulujących swoje interesy jednostek (Leach 1954). Co więcej, dowodził on również, że polityka manifestuje się w różnych dziedzinach życia społecznego. Nawet zachowania, które pozornie nie mają z nią wiele wspólnego, takie choćby jak wybory matrymonialne czy transakcje ekonomiczne, motywowane są poli­ tycznie, a ich ukrytym celem jest zdobycie władzy nad innymi. Leach podkre­ ślał ponadto, że analiza procesu politycznego nie może zamykać się w granicach lokalnych systemów, lecz wymaga uwzględnienia szerszego kontekstu, ich po­ wiązań ze światem zewnętrznym, który często nie wprost, ale znacząco wpływa na transformacje życia społecznego. Wiązał się z tym również postulat rozpa­ trywania badanych zjawisk w perspektywie historycznej, gdyż tylko ona umoż­ liwiała dostrzeżenie ich dynamiki i zmienności. Tak zrodził się procesualizm, nowe podejście w antropologii politycznej, które dało impuls do jej dalszego rozwoju. W przełamaniu ograniczeń podejścia funkcjonalistycznego duży udział miał także Max Gluckman, który w swych pracach analizujących funkcjonowanie zu­ luskiego systemu wodzowskiego dowodził na przykład, że dynamiczna równo­ waga, jaka cechowała go w czasach przedkolonialnych, została zachwiana przez ingerencję administracji brytyjskiej. Ingerencja ta wpłynęła destrukcyjnie na wartości leżące u podstaw tradycyjnego systemu, doprowadzając do osłabienia pozycji wodza i zakłócenia mechanizmu sukcesji (Gluckman 1965). Zmianą w rozumieniu polityki było także zerwanie z wyobrażeniem systemu zamkniętego w granicach terytorium plemiennego. Zaczęto dostrzegać, że nawet niewielkie i pozornie izolowane wspólnoty nie są samotnymi wyspami. Prze­ ciwnie, poprzez sieć złożonych relacji ekonomicznych, administracyjnych i poli­ tycznych są one powiązane ze światem zewnętrznym. Najbardziej bodaj znanym przykładem takiego podejścia jest seria prac Lrederica Baileya, które pokazywa­ ły, jak lokalne stosunki ekonomiczne i polityczne w jednej z indyjskich wiosek ze stanu Orisa przekształcały się pod wpływem wydarzeń rozgrywających się na szczeblu powiatowym, obwodowym i krajowym (np. Bailey 1957). Odejście od systemowo-strukturalnej analizy polityki plemiennej w stronę zainteresowania strategiami jednostek znalazło swój wyraz w głośnej monogra- �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 25 iii Frederica Bartha Political Leadership among Swat Pathans (1959). Analizując lokalny system polityczny pakistańskich Pasztunów z doliny Swat, autor zwrócił uwagę na znaczenie rywalizacji o władzę między posiadaczami ziemskimi. W celu zdobycia i utrzymania poparcia społecznego, będącego źródłem rzeczywistej władzy i wpływów politycznych, sięgają oni po różne metody — zawierają so­ jusze, rozdają przywileje swoim zwolennikom, obejmują ich opieką i wsparciem, obdarowują posiadanymi dobrami. W ten sposób, jak dowodził Barth, przywódz­ two polityczne wśród Pasztunów ma charakter dynamiczny i bezpośrednio wią­ że się z działaniami i wyborami dokonywanymi przez rywalizujące o władzę jednostki. Procesualizm zainicjował zmianę w antropologicznym rozumieniu polityki. Polegała ona na podjęciu studiów nad dynamiką i otwartością polityki pierwot­ nej. Zwrot ten ostatecznie potwierdzony został w 1966 roku w książce Political Anthropology, pod redakcją Marca Swartza, Victora Turnera i Arthura Tundena. Był to manifest badaczy, zwolenników teorii działania (action theory), którzy odrzucali dominujące wcześniej podejście genetyczne i typologiczne oraz zain­ teresowanie tym, co lokalne i tradycyjne. W obliczu historycznie uwarunkowa­ nych, szybkich zmian, jakich doświadczać zaczęły społeczeństwa kolonialne, zwrócono uwagę na znaczenie sporów, rywalizacji i konfliktów w łonie polityki plemiennej. Nie miały one charakteru systemowego, ale wiązały się z działania­ mi podejmowanymi przez jednostki, aktorów sceny politycznej uczestniczących w grze o władzę. Politykę rozumiano jako arenę walki. Uczestniczące w niej strony dążyły do przekonania innych, że ich partykularne interesy są celami pu­ blicznymi. Poparcie społeczne było warunkiem niezbędnym do zdobycia władzy, ta zaś dawała możliwość realizowania własnych interesów. Takie rozumienie nie miało wiele wspólnego z postrzeganiem przywództwa przez pryzmat niezmiennych struktur i instytucji. Akcentowało natomiast jego dynamikę, znaczenie dokonywanych wyborów, strategii podejmowania decyzji oraz sposobów mobilizowania poparcia społecznego. W miejsce schematycz­ nych analiz systemowych proponowało badanie sposobów, za pomocą których uczestnicy życia politycznego manipulowali wartościami i normami leżącymi u podstaw istniejącego porządku społecznego. Kierowało to uwagę antropolo­ gów w stronę zaniedbywanego dotąd symbolicznego aspektu przywództwa. Symbole, z racji swej niespójności i wieloznaczności, okazywały się bowiem ważnym elementem gry politycznej, wykorzystywanym przez jednostki i grupy rywalizujące o władzę do mobilizowania poparcia opinii publicznej i legitymi­ zowania swoich działań. Ten nurt zainteresowań dał początek podejściu sym­ bolicznemu. Znaczące miejsce zajmują w nim prace Abnera Cohena, zwłaszcza Two-Dimensional Man (1974), w której użyta została metafora „człowieka po­ litycznego”. Cohen dowodził w niej, że władza nie występuje nigdy w czystej postaci, lecz zawsze uwikłana jest w kontekst społeczny. W związku z tym rów­ nież towarzyszące jej obrzędy nie są zwykłymi manifestacjami władzy, ale spo­ �26 Wojciech Dohnal sobami jej symbolicznego zdobywania i podtrzymywania. „Człowiek Politycz­ ny jest zarazem Człowiekiem Symbolicznym. Człowiek jest dwuwymiarowy” (Cohen 1974: xi). Problemowi znaczenia symboli, mitów i rytuałów we współczesnej polity­ ce poświęcona jest także książka Davida Kertzera, Politics and Symbols (1996). Analizując funkcjonowanie Włoskiej Partii Komunistycznej (PCI), autor poka­ zał, w jaki sposób manipulowanie symbolami i historią oraz kreowanie mitów służy budowaniu pozycji partii na scenie politycznej oraz walce o poparcie wy­ borców (Kertzer 1996: 24). Wyrazem coraz powszechniej podzielanego przekonania, że przywództwo polityczne polega przede wszystkim na wywieraniu wpływu na innych, był ję ­ zyk, za pomocą którego starano się je opisać. Nowe słownictwo, akcentujące aspekty przestrzenne i procesualne, zastępować zaczęło terminologię stosowaną w podejściu funkcjonalnym. Kluczowymi pojęciami stały się: pole, kontekst, are­ na, aktor, scena i ruch. Polityka została porównana do gry, której reguły określają normy i wartości danej kultury. To powoduje, że rywalizacja przybierać może różne formy, prowadzić ją można na wielu arenach oraz stosować różne metody. Wszelako jedno pozostaje niezmienne — celem i stawką, o jaką toczy się gra, zawsze jest władza (zob. Bailey 1969). Od połowy lat 60. XX wieku teoria działania stała się dominującym para­ dygmatem antropologii politycznej po obu stronach Atlantyku. Zbliżenie poglą­ dów dużej grupy badaczy było konsekwencją podobnego stosunku do wydarzeń rozgrywających się na arenie międzynarodowej. W reakcji na zmiany, jakie do­ konywały się w świecie w wyniku rozpadu systemu kolonialnego, antropologia dogłębnie zrewidowała swe dotychczasowe założenia oraz praktykę badawczą. Nie pozostało to bez wpływu na rozwój studiów nad przywództwem. Współczesne studia nad przywództwem Przez pierwsze sto lat swojego istnienia antropologia koncentrowała uwagę niemal wyłącznie na społeczeństwach prostych. Podyktowane to było zarówno strukturą ówczesnej nauki, jak i uwarunkowaniami historycznymi. Wydawać by się zatem mogło, że upadek systemu kolonialnego, który pociągnął za sobą zanik tradycyjnych systemów i upowszechnienie się modelu państwowego, położy kres antropologicznym badaniom nad polityką lub całkowicie zmargi­ nalizuje ich znaczenie. Tak się jednak nie stało. Co prawda dominujące wcześ­ niej badania komparatystyczne, zainteresowanie taksonomiami i pierwotnymi systemami sprawowania władzy straciły na znaczeniu, ale ich miejsce zajęły pojawiające się coraz liczniej prace koncentrujące się „na praktykach i kodach władzy, a zwłaszcza roli, jaką odgrywają w nich aktorzy społeczni” (Herzfeld 2004: 176). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 27 Przywództwo w krajach postkolonialnych Zmiana przedmiotu badań dokonywała się stopniowo. Początkowo, nieco zachowawczo, antropologowie skupili swą uwagę na mechanizmach rządzenia w skali mikrospołecznej, na polityce we wspólnotach ograniczonych, takich jak społeczności wiejskie czy mniejszości miejskie, które mimo modernizacji za­ chowały wiele tradycyjnych cech. Wybór taki był konsekwencją przekonania, że pomiędzy tradycyjnie przez nich opisywanymi systemami a dominującymi współcześnie formami państwowymi istnieje zasadnicza niewspółmiemość skali. Badacze nie czuli się przygotowani do podjęcia studiów nad złożonymi społeczeństwami zachodnimi. Zwrócenie się w stronę tego, co marginalne, lo­ kalne i mniejszościowe było dla nich bardziej naturalne. „Antropologia politycz­ na ograniczała się do światów mikroskopijnych; pokutował obraz insulamych, autochtonicznych i niezmiennych struktur politycznych w zamkniętym świecie społeczności wiejskiej. Badania te skupiały się na tradycyjnych aspektach życia politycznego” (Herzfeld 2004: 183). W tym kontekście zrozumiałe jest, że uprzy­ wilejowanym regionem badań stały się kraje tak zwanego Trzeciego Świata. Powstało wiele prac analizujących wpływ zmiany kulturowej na tradycyjne sy­ stemy sprawowania władzy. Klasycznym już dzisiaj przykładem takiego podejścia jest książka Arnolda Epsteina, Politics in an UrbanAfrican Community (1958), opi­ sująca mechanizmy wyłaniania i funkcjonowania nowych przywódców w środowi­ sku górników z zagłębia miedziowego w Zambii. Autor ukazuje w niej zmierzch pozycji wodzów i liderów plemiennych, których miejsce zaczęli zajmować działa­ cze związków zawodowych. W warunkach miejskich to oni stali się rzeczywistymi przywódcami górników, lokalnymi autorytetami reprezentującymi grupę w kon­ taktach zewnętrznych i wywierającymi przemożny wpływ na jej funkcjonowanie. Jednocześnie okazało się, że rzeczywistą determinantą ich postępowania często nie był interes wspólnoty, ale dążenie do maksymalizowania własnych korzyści. W tym celu manipulowali grupąi zabiegali ojej poparcie. Przywództwo polityczne zbliżyło się w tym przypadku do przywództwa organizacyjnego. Otwarcie się antropologii na problemy społeczeństw postkolonialnych za­ owocowało także podjęciem badań nad konsekwencjami zderzenia się nowo­ czesnych struktur państwowych z tradycyjnym systemem sprawowania władzy. W wielu regionach świata, zwłaszcza w Ameryce Południowej i krajach Morza Śródziemnego, doprowadziło ono do wykształcenia się patronatu jako formy przywództwa politycznego (Boissevain 1974; Lenclud 2001). Zdaniem autorów analizujących ten problem, przyczyną popularności patronatu jest nieefektyw­ ność państwa, które nie obejmuje swą kontrolą niewielkich społeczności wiej­ skich, oraz słabość powiązań pomiędzy lokalnymi wspólnotami. W rezultacie funkcjonują one w znacznej izolacji. W takich warunkach osoba pośrednicząca w kontaktach lokalnej mikrostruktury z szerszym systemem politycznym zyskuje �28 Wojciech Dohnal szczególnie uprzywilejowaną pozycję, skupiając w swych rękach znaczną wła­ dzę (Gledhill 1994: 125). W zamian za głosy oddane w wyborach patron zapew­ nia swym poplecznikom posady w administracji lub inne stanowiska publiczne oraz otacza opieką prawną, chroniąc w ten sposób ich często nielegalne interesy. Istnienie takich systemów tłumaczy się uwarunkowaniami kulturowo-historycznymi, gwałtownym przeskokiem, jakiego doświadczyli żyjący tam ludzie. Do niedawna funkcjonowali oni w dobrze znanym sobie świecie, otoczeni protekcją lokalnych przywódców. I choć nie było to życie szczególnie dostatnie, jednak względnie bezpieczne i przewidywalne. W nowych warunkach politycznych, pod rządami obcych, niezwiązanych z regionem władz, które często nie rozumiejąc lokalnych problemów narzucały miejscowej ludności szereg niezrozumiałych zobowiązań prawnych (np. w postaci poważnych obciążeń fiskalnych), ludzie ci całkowicie zatracili poczucie bezpieczeństwa. Próbując je ponownie odzyskać, poszukiwali opieki nowych przywódców, którzy w zamian za okazane im popar­ cie gwarantowali spokój i nietykalność przez aparat państwowy. Na tym polega relacja patron — klient (Da Matta 1987). Innym problemem, z jakim borykały się liczne kraje postkolonialne, było doj­ ście w nich do władzy skorumpowanych rządów autorytarnych lub brutalnych junt wojskowych. Pomimo oficjalnie wyrażanego potępienia, państwa zachodnie tolerowały tę sytuację. Co więcej, często wspierały lokalne reżimy, tłumacząc to obawą przed ekspansją komunizmu. Tymczasem, jak dowodzili autorzy ana­ lizujący ten problem, rzeczywistą przyczyną takiej polityki były interesy eko­ nomiczne. Nowe, pozbawione mandatu demokratycznego elity były całkowicie uzależnione od wsparcia Zachodu. Nie było ono jednak bezinteresowne — ceną za gwarancje bezpieczeństwa była zgoda na wyzysk ekonomiczny. Kraje postko­ lonialne pełniły rolę rezerwuaru dóbr naturalnych i taniej siły roboczej, w zamian otrzymując bardzo niewiele. Niedemokratyczni przywódcy i tyrani byli zatem, w pewnym sensie, produktem polityki Zachodu (Kay 1989). Przywództwo w system ach złożonych Począwszy od lat 60., obok tradycyjnych studiów mikropolitycznych koncen­ trujących uwagę na analizie przywództwa politycznego w skali lokalnej, popular­ ność zaczęły stopniowo zyskiwać prace, które podejmowały problemy funkcjono­ wania złożonych systemów politycznych. Coraz częściej badano społeczeństwa państwowe posiadające rozbudowane struktury i instytucje polityczne, liczną biurokrację oraz powiązania transnarodowe. Wkroczenie przez antropologów na teren tradycyjnie zarezerwowany dla przedstawicieli innych dyscyplin stało się dla nich dużym wyzwaniem. Z czasem okazało się jednak, że prace te stały się silnym bodźcem do rozwoju antropologii politycznej oraz znacząco wzboga­ ciły dorobek studiów nad przywództwem. �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 29 Pionierami antropologicznych studiów nad państwem byli Jeremy Boissevain i John Friedl (1975). W pracy swej postulowali oni konieczność podjęcia badań nad polityką, w których analiza lokalnych zjawisk i form sprawowania władzy łączy się z szerszą perspektywą ukazującą powiązania z systemami o ponadlokalnym zasięgu. W tym kontekście mówili wręcz o konieczności zerwania z wy­ obrażeniem „plemiennej Europy”, zgodnie z którym narody europejskie trakto­ wano jak ludy pierwotne, ograniczone i izolowane jednostki posiadające własną, unikatową kulturę. W zainicjowanym przez Boissevaina i Friedla nurcie badań mieściły się także prace Marca Abelesa. Autor ten dowodził, że wszelkie formy polityki, w tym także dominujące w niej typy przywództwa, są zawsze wynikiem wzajemnego oddziaływania na siebie władzy, determinacji i dążenia do osiąga­ nia wspólnych celów oraz istnienia sfery publicznego działania. Abeles był też jednym z pierwszych badaczy, którzy zwrócili uwagę na wzrastającą współzależ­ ność pomiędzy społeczeństwami zachodnimi i tradycyjnymi oraz uniwersalność pewnych mechanizmów rządzących polityką. Stąd, jego zdaniem, obecność „ple­ mion” polityków we współczesnych państwach (Abeles 1990). Zajmując się społeczeństwami zachodnimi, antropolodzy pozostali wierni tra­ dycyjnej metodzie badawczej opartej na bezpośrednim kontakcie i badaniach te­ renowych. Okazało się, że doświadczenia ze studiów nad społeczeństwami bez­ państwowymi, zwłaszcza zaś umiejętność dostrzegania politycznego wymiaru wielu zjawisk i praktyk kulturowych, sąpomocne w analizowaniu mechanizmów rządzących polityką w warunkach państwa narodowego. Spojrzenie z „żabiej per­ spektywy”, analiza zjawisk politycznych w ich lokalnym i codziennym wymiarze ujawniły, że pomimo niewspółmiemości skali, sposoby uprawiania polityki, style przywództwa i formy rządzenia w systemach państwowych i pierwotnych wcale tak bardzo nie różnią się od siebie. Przeciwnie, wykazują one wiele podobieństw, podlegają analogicznym zasadom i uwarunkowaniom. W 1981 roku John Weatherford opublikował książkę Tribes on the Hill, pierw­ sze w dziejach antropologii studium opisujące elitę polityczną— kongresmenów i senatorów amerykańskich. Autor udowadnia w nim, że pomiędzy funkcjonowa­ niem amerykańskiego Kongresu, który poznał pełniąc funkcję asystenta senatora Glenna, oraz systemów wodzowskich występują liczne podobieństwa. Wybory do Senatu, na przykład, przypominają rywalizację o sukcesję w systemach wodzow­ skich. Strony ubiegające się o władzę koncentrują się wówczas na mobilizowaniu jak największej liczby zwolenników. W tym celu pretendenci do urzędu wodzowskiego odwołują się do poparcia członków swoich grup pochodzeniowych, zaś kan­ dydaci do foteli senatorskich szukają zwolenników w okręgach wyborczych. Jedni i drudzy sięgają przy tym do podobnych metod perswazji i agitacji, nie wahają się przed manipulowaniem opinią publiczną, obiecując jej liczne korzyści i przywileje (Weathersford 1981: 7). Znamienne jest również, że w systemie demokratycznym, podobnie jak w wo­ dzostwie, elementem odgrywającym ważną rolę w życiu politycznym i sukcesji �30 Wojciech Dohnal elit jest pokrewieństwo. W Senacie amerykańskim funkcjonują prawdziwe klany polityczne, które przez wiele pokoleń kształtują politykę państwa. Władza jest w nich często przekazywana z pokolenia na pokolenie (Bushowie, „klan” Kennedych), a więzy rodzinne okazują się ważniejsze niż deklarowane programy i związek z okręgiem wyborczym. Oczywiście, oprócz członków rodziny do struktur takich należą także wszyscy ci, którzy czerpią osobiste korzyści ze sprawowania władzy, przez przywódcę klanu. Co więcej, dążąc do poszerzania swej władzy członkowie, różnych klanów często zawierają ze sobą sojusze, a ich najskuteczniejszą formą jest wymiana matrymonialna. Strategia ta łudząco przypomina opisywane przez Leacha praktyki birmańskich Kachinów (Weatherford 1981: 45-63). Ze względu na sposób sprawowania władzy, senatorów podzielić można na trzy kategorie: szamanów, wodzów wojennych oraz ojców chrzestnych. Pierwsi to osoby zajmujące szczególnie eksponowane stanowiska, politycy z pierwszych stron gazet, gwiazdy programów informacyjnych. Źródłem ich siły i władzy jest umiejętność przekonywania wyborców o swych nadzwyczajnych kompeten­ cjach, manipulowanie emocjami, na przykład przez wzbudzanie lęków i wska­ zywanie wrogów oraz schlebianie populistycznym poglądom politycznym. „Wo­ dzami wojennymi” są z kolei ci politycy, którzy koncentrują się na rzeczywistym sprawowaniu władzy. Są oni zazwyczaj przewodniczącymi ważnych komisji senackich, co daje im realny wpływ na sprawy publiczne. Zmonopolizowanie jednej dziedziny, na przykład finansów czy obronności, staje się zwykle wstę­ pem do stopniowego rozszerzania wpływów. W tym celu wodzowie stosują czę­ sto brutalne metody nacisku ekonomicznego i politycznego. Ich władza wynika z przekonania wyborców, że w kierowanych przez siebie dziedzinach są rzeczy­ wistymi ekspertami i strażnikami interesu publicznego. Tymczasem, według Weatherforda (1981: 64-86), ich faktyczne motywacje sprowadzają się na ogół do zapewnienia sobie całkiem wymiernych korzyści. Trzecią kategorię przywódców stanowią „ojcowie chrzestni”. Są oni „szarymi eminencjami” polityki, pozostają zazwyczaj w cieniu głównych wydarzeń, ale poprzez zdolność do wpływania na innych, stosowanie różnorodnych technik perswazyjnych oraz umiejętność za­ wierania sojuszy wywierają przemożny wpływ na rządzących. W polityce, zarówno tej nowoczesnej, jak pierwotnej, ważna jest symbolika i rytualizm. Senatorowie i kongresmeni przywiązują wielkie znaczenie do wszel­ kich publicznych wystąpień, podczas których manifestują swą władzę i zdobywa­ ją poparcie wyborców. Często jednak jest to jedynie fasada, za którą wcale nie kryją się rzeczywiste działania polityczne. Spektakularne debaty parlamentar­ ne, przesłuchania przed komisjami czy zjazdy partyjne, podobnie jak opisywane przez Gluckmana rytuały rebelii, służą raczej integrowaniu społeczeństwa wokół wspólnych symboli i wartości niż rzeczywistemu uprawianiu polityki. Najważ­ niejsze decyzje i tak podejmowane są w zaciszu gabinetów, podczas osobistych spotkań liderów, którzy walczą o utrzymanie posiadanej władzy (Lewellen 1992: 191-195). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 31 „Plemienność” polityki zachodniej to nie tylko przypadek amerykański. Jak do­ wodzi Takis Pappas (1999), również w republikańskim rządzie greckim powiązania rodzinne i klientelizm odgrywają istotną rolę. Powstałe po upadku dyktatury par­ tie polityczne, zwłaszcza rządząca w latach 1974-1981 Nowa Demokracja, były areną ścierania się charyzmatycznego przywództwa ze zrutynizowanym działa­ niem biurokracji, a nepotyzm i patronat stanowiły nieodłączny element greckiej sceny politycznej. Z kolei liczne studia poświęcone funkcjonowaniu elit politycz­ nych w państwach poradzieckiej Azji Środkowej pokazują, że nadal opierają się one na strukturach rodowo-plemiennych (Wierzbicki, Załęski 2008). W innych współczesnych pracach antropologicznych analizowany jest status przywódców. Wyniesieni do władzy przez wybory powszechne, ludzie ci, będący dotąd zwy­ kłymi obywatelami, z dnia na dzień powoływani są do tego, by uosabiać inte­ resy wspólnoty. Michael Herzfeld doszukuje się w tym analogii do pozycji tak zwanych boskich królów w niektórych społecznościach afrykańskich (Herzfeld 2004: 182). Uwagi końcowe Przywoływane przykłady świadczą o tym, że wraz z zanikiem tradycyjnych struktur i powstaniem państw biurokratycznych antropologia polityczna nie stra­ ciła racji istnienia. Przeciwnie, dzięki właściwej sobie skłonności do badania codziennego życia, kwestionowania tego, co oczywiste i konsekwentnie kry­ tycznego zainteresowania światem, jest ona zdolna do odnajdywania przejawów polityki w obszarach, które pozornie nie mają z nią wiele wspólnego. W odnie­ sieniu do badań nad przywództwem oznacza to między innymi śledzenie współ­ zależności pomiędzy jego tradycyjnymi i współczesnymi formami, odejście od poszukiwań dzielących je różnic w stronę tropienia podobieństw, demaskowanie mechanizmów zdobywania i wykorzystywania władzy oraz dążenie do zrozu­ mienia współzależności pomiędzy władzą a inicjowanymi przez nią praktykami. Wymaga to przede wszystkim bacznego przyglądania się działaniom przywód­ ców i innych aktorów życia politycznego, sposobom sprawowania przez nich władzy w określonym kontekście społeczno-kulturowym. Z pewnością nie jest to zadanie łatwe. Jego realizacja wymaga szerszego otwarcia się antropologii na problemy, które w większości pozostawały dotąd poza obrębem jej zainte­ resowań, ale trud ten może przybliżyć nas do dostrzeżenia różnych aspektów polityki we wszelkich przestrzeniach społeczeństwa i kultury. W istocie bowiem wszystko, co wchodzi w skład życia społecznego, ma współcześnie charakter polityczny. Słowa kluczowe: antropologia polityczna, przywództwo, autorytet, władza �Wojciech Dohnal 32 B IB L IO G R A FIA Abélès M. 1990 Bailey F.G. 1957 Anthropologie de l ’État, Paris: Armand Colin. Caste and the Economie Frontier: A Village in H ighland Orissa, M anches­ ter: M anchester University Press. Stratagems and Spoils: A Social Anthropology o f Politics, Oxford: Blackwell. 1969 Balandier G. 1970 Political Anthropology, London: Routledge & Kegan Paul. Barth F. 1959 Political Leadership among Swat Pathans, London: Athlone Press. Boissevain J. 1974 Friends o f Friends: Networks, Manipulators and Coalitions, London: Blackwell. Boissevain L, Friedl J. 1975 B eyond the Community: Social Process in Europe, The Hague: University o f Amsterdam. Cameiro R.L. 1991 The Nature o f the Chiefdom as Revealed by Evidence from the Cauca Val­ ley o f Colombia, w: A.T. Rambo, K. Gillogly (eds.), Profiles in Cultural Evolution, Anthropological Papers, No. 85, Ann Arbor, Michigan: Museum o f Anthropology, s. 167-190. Classen H.J., Skalnik P. (eds.) 1978 The Early State, The Hague: Mouton. Cohen A. 1974 Two-Dimensional Man: An Essay on the Anthropology o f Power and Sym­ bolism in Complex Society, London : Routledge & Kegan Paul. Da M atta R. Carnivals, Rogues and Heroes: An Interpretation o f the Brazilian Dilem­ 1987 ma, Notre Dame, IN: University o f Notre Dame Press. Earle T. Chiefdoms in Archeological andEthnohistorical Perspective, „Annual R e­ 1987 view o f Anthropology” 16, s. 279-308. Epstein A. 1958 Politics in an Urban African Community, Manchester: M anchester Univer­ sity Press. Fortes M., Evans-Pritchard E.E. (eds.) 1983 African Political Systems, London & New York: KPI. [1940] Fried M.H. 1967 The Evolution o f Political Society: An Essay in Political Anthropology, N ew York: Random House. Gledhill J. 1994 Power and its Disguises. Anthropological Perspectives on Politics, Lon­ don: Pluto Press. �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 33 Gluckman M. 1965 Politics, Law and Ritual in Tribal Society, Oxford: Oxford University Press. Haas J. 1982 The Evolution o f the Prehistoric State, New York: Columbia University Press. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Holly R. 2000 Przywództwo, w: Z. Bokszański, A. Kojder (red.), Encyklopedia socjologii, t. 3, Warszawa: Oficyna Wydawnicza, s. 244-251. Johnson A., Earle T. 1987 The Evolution o f Human Societies: From Foraging Group to Agrarian State, Stanford: Stanford University Press. Kaczmarek B. 2000 Przywództwo polityczne a przywództwo organizacyjne, „Studia Politolo­ giczne” 5, s. 50-96. K ayC . 1989 Latin American Theories o f Development and Underdevelopment, London: Routledge. Kertzer D.I. 1996 Politics and Symbols: The Italian Communist Party and the Fall o f Com­ munism, N ew Haven: Yale University Press. Kwaśniewski K. 1987 Antropologia polityczna, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 37-38. Leach E. 1954 Political Systems o f H ighland Burma. A Study o f Kachin Social Structure, Boston: Bacon Press. Lenclud G. 2001 Le patronage politique. D u contexte aux raisons, w: D. Albera, A. Blok, C. Bromberger (dir.), L ’anthropologie de la Méditerranée, Paris: M aison­ -neuve & Larose, s. 277-306. Lewellen T. 1992 Political Anthropology. An Introduction, Westport & London: Bargin & Garvey. Mann M. 1986 The Sources o f Social Power, vol. 1, A History o f Power from the Begin­ ning to A.D. 1760, Cambridge: Cambridge University Press. M arshall L. 1960 IKungBushm an Bands, „Africa” 30: 4, s. 325-355. Pappas T. 1999 M aking Party Democracy in Greece, London: M acmillian Press. Posem-Zieliński A., K ański M. 2004 Początki państw a w ujęciu antropologicznym, w: W. Falkowski (red.), Kolory i struktury średniowiecza, Warszawa: DiG, s. 318-337. �Wojciech Dohnal 34 Service E.R. 1962 Primitive Social Organization: An Evolutionary Perspective, New York: Random House. Steward J. 1977 The Foundation o f Basin-Plateau Shoshonean Society, w: J.C. Steward, R.F. Murphy (eds.), Evolution and Ecology. Essays on Social Transforma­ tions by Julian H. Steward, Urbana: University o f Illinois Press, s. 202-234. Swartz M., Turner V., Tunden A. 1966 Political Anthropology, N ew York: ALDINE Publishing Company. Weatherford J. 1981 Tribes on the Hill, N ew York: Rawson Wade. Wierzbicki A., Załęski P. 2008 Trybalizm a władza w Azji Centralnej, Pułtusk: Akademia Humanistyczna im. A. Gieysztora. W ojciech D o h n al P O W E R A N D A U T H O R IT Y - PO LITIC A L LEA D ER SH IP IN A N TH R O PO L O G IC A L PER SPEC TIV E (Sum m ary) The article describes leadership concepts developed in political anthropology from its very beginnings until m odem times. The author tries to trace the history o f anthropologi­ cal reflection on political leadership and shows how its understanding in different theore­ tical orientations was changing. These changes are discussed against the background o f socio-political transformations taking place in the Western world. The article presents the views o f evolutionists, classical functionalist concepts o f leadership and their subsequent modifications made by representatives o f processualism and the theory o f action as well as the concepts o f power and authority developed by neo-evolutionists. The last part o f the article addresses m ost recent studies on leadership in the post-colonial world and in pluralist Western societies. The history o f anthropological studies on leadership shows how its understanding has evolved - from formal perspective, when leadership was perceived as a category identical to an exercise o f power, to approaches in which leadership is understood as a dynamic structure, an aspect o f social practice inseparably connected to other areas o f culture such as kinship, power, prestige, religion, economics or law. Key words: political anthropology, leadership, authority, power � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c66652d06ca142127b469139a154b42.pdf 0f3656baa18a21b81d1facc72d822e7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5072 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource Muzeum Etnograficzne w Krakowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4705 Title A name given to the resource Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.83-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dolińska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 MAGDALENA DOLIŃSKA Muzeum Etnograficzne lm. S. Udzieli w Krakowie MUZEUM ETNOGRAFICZNE W KRAKOWIE - WIERNOŚĆ TRADYCJI Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, jedno z najstarszych i największych polskich muzeów, obchodziło niedawno jubileusz dziewięćdziesięciolecia istnienia. Jubileusz skłaniający do zadumy i refleksji nad dziejami tej instytucji, tym więcej znaczący, że działając niemal nieprzerwanie od chwili założenia w 1911 roku nie tylko zdołała ona przetrwać dwie wojny światowe, zmiany ustroju oraz ciągłe trudności finansowe i uchronić swe zbiory od zniszczenia, ale też przez cały ten czas służyła wiernie idei, która przyświecała jej założycielowi i pierwszemu dyrektorowi, Sewerynowi Udzieli. Świadectwem owego upartego i wiernego trwania wbrew przeciwnościom losu są gromadzone od początku bogate kolekcje etnograficzne, zarówno polskie, jak i egzotyczne, częstokroć pochodzące jeszcze z XIX wieku, a także naj starsza część wystawy stałej, zrealizowana przed pięćdziesięciu laty na sposób skansenowski zgodnie z zamysłami samego Udzieli. Warto więc przypomnieć dzieje nie tylko samego Muzeum, ale i jego wystawy stałej, która jest niewątpliwie ewenementem w muzealnictwie polskim. Uroczyste otwarcie krakowskiego Muzeum Etnograficznego miało miejsce 19 lutego 1911 roku, myśl o jego założeniu zrodziła się jednak znacznie wcześniej, bo już w początkach XIX wieku, gdy tworzyły się pierwsze w Polsce kolekcje etnograficzne. Budzące się w tamtym czasie zainteresowanie kulturą ludową wyrosło z zapoczątkowanego przez romantyzm poszukiwania w niej pradawnych, rdzennie polskich i nie skażonych obcymi wpływami pierwiastków, które mogłyby się przyczynić do odnowy i rozwoju kultury polskiej, przy braku własnej państwowości zagrożonej wynarodowieniem i rozmyciem w kosmopolitycznej szarzyźnie i nijakości. Podtrzymane zostało przez pozytywizm, który ze swym hasłem twórczej pracy organicznej przyniósł zainteresowanie stanem ekonomicznym kraju i rozwojem rodzimej wytwórczości, także wiejskiej, w podniesieniu jej poziomu widząc patriotyczny obowiązek oraz szansę dla polskiego przemysłu i rzemiosła. Towarzyszące temu odkrywanie piękna w przedmiotach, w których wcześniej widziano jedynie użyteczność i prymitywizm wykonania, zachęcało wielu miłośników rzeczy pięknych do ich kolekcjonowania. Niekiedy zaś kolekcjonerskim pasjom to- �84 Magdalena Dolińska warzyszyło lub z nich wyrastało głębsze zainteresowanie kulturą wsi i dążenie do ratowania od zapomnienia tego, co już wtedy zdawało się bezpowrotnie odchodzić w przeszłość. W Krakowie kolekcjonowanie wytworów kultury ludowej zapoczątkowali dwaj wybitni przedstawiciele świata nauki, Wincenty Pol, poeta, geograf, folklorysta, prekursor polskiego muzealnictwa, oraz JózefŁepkowski, archeolog, historyk sztuki i konserwator zabytków. Pierwszy z nich zbierał je z myślą o założeniu muzeum etnograficznego, drugi kilkuset zgromadzonymi okazami zasilił utworzony przez siebie na Uniwersytecie Jagiellońskim gabinet archeologiczny!. Kolekcje te trafiły w latach 60. XIX wieku do Muzeum Starożytności (ob. Archeologiczne), utworzonego w 1850 roku ze zbiorów archeologicznych i starożytniczych, gromadzonych od kilkudziesięciu już lat przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie2• To ostatnie przekształciło się w 1872 roku w Akademię Umiejętności, do której trafiły z czasem znaczące kolekcje etnograficzne z terenów Polski oraz z krajów europejskich i pozaeuropejskich, darowane przez przedstawicieli polskiej nauki. W podobny sposób zbiory o charakterze etnograficznym znalazły się w krakowskim Muzeum Narodowym, założonym w 1879 roku z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, ukierunkowanym na gromadzenie przede wszystkim pamiątek narodowych i rodzimej sztuki. Okazy etnograficzne pojawiały się także na modnych od końca XVIII stulecia wystawach przemysłowych i rolniczych3, które miały demonstrować osiągnięcia gospodarcze w dziedzinie przemysłu, rolnictwa i rzemiosła, przyciągać kapitały, pobudzać rozwój produkcji i wymiany handlowej. Były również miejscem wymiany poglądów i informacji na temat badań technicznych, przyrodniczych, humanistycznych, a także prezentacji rodzimej wytwórczości, która miała dostarczyć wzorów, form i motywów zdobniczych dla rzemiosła i przemysłu artystycznego. Z czasem posiadały odrębne działy etnograficzne prezentujące, w ograniczonym zakresie, wytwórczość ludową różnych regionów. Nie interesowano się przy tym samą wsią czy kulturą ludową, a jedynie tzw. przemysłem domowym, w którym szukano inspiracji dla sztuki stosowanej czy użytkowej. Wzorem dla wystaw organizowanych w większych i mniejszych miastach Polski stała się wystawa wiedeńska z 1873 roku, na której urządzono dwa duże działy etnograficzne - przemysłu domowego i budownictwa ludowego, z okazami również z terenów Galicji, m.in. kompletnie wyposażonymi autentycznymi chatami włościańskimi. Podobne działy zorganizowano w 1887 roku na krakowskiej Krajowej Wystawie Rolniczej I J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1919), "Zeszyty Naukowe UJ, Prace Etnograficzne", z. 8, Kraków 1975, s. 64. 2 Od 1815 r. 3 Pierwsza taka wystawa miała miejsce w 1798 roku w Paryżu. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 85 i Przemysłowej, na której starano się pokazać ,jak najwierniejszy obraz bytu naszego ludu wiejskiego we wszystkich jego odmianach"'!, wskazując jednocześnie na artystyczne walory ludowych wyrobów, mogące mieć znaczenie dla ich ewentualnego zbytu5• Podobnymi założeniami i celami kierował się dr Adrian Baraniecki, lekarz, zesłaniec i społecznik, zakładając w 1868 roku Muzeum Przemysłowe, którego podstawą stała się przywieziona przez niego z podróży do Anglii i Francji i podarowana Krakowowi kolekcja około pięciu tysięcy przedmiotów z zakresu przemysłu, techniki i rzemiosła. Utworzone przez niego muzeum miało wspomagać rozwój rodzimego rzemiosła, dlatego organizowało pracownie i warsztaty rzemieślnicze, prowadziło kursy i szkoły rzemieślnicze, gromadziło też jako wzory wszelkie "przedmioty użytkowe, opracowane pod względem artystycznym, czyli (...) należące do dziedziny przemysłu artystycznego"6. Znalazły się wśród nich również cenne kolekcje etnograficzne, nie tylko polskie, ale i egzotyczne, zebrane przez krakowskich uczonych, zbieraczy i podróżników, często przyjaciół Baranieckiego, wciąganych przez niego do współpracy z Muzeum. W podzielonej zaborami Polsce pierwszą instytucją, która gromadzenie okazów etnograficznych, zarówno krajowych i słowiańskich, jak i pozaeuropejskich, uczyniła głównym swoim celem i która robiła to systematycznie i planowo, było warszawskie Muzeum Etnograficzne, założone w 1888 roku w ramach warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa7. Nie było natomiast takiego muzeum w zaborze austriackim, gdzie ogarniętych ludoznawczą pasją ludzi, tak uczonych, jak i zwykłych kolekcjonerów, skupiło założone w 1895 roku we Lwowie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego liczne oddziały, powstające w mniejszych miejscowościach, gromadziły wytwory kultury ludowej, przyczyniając się do rozwoju muzeów regionalnych, jednak przez długi czas nie udawało się - mimo zawartych w statucie postulatów - zrealizować idei samodzielnego muzeum etnograficznego. Powrócił do niej dopiero w 1903 roku krakowski, a raczej podgórski oddział Towarzystwa, wydając odezwę, w której pisano: "czytamy chętnie klechdy i baśnie z obcych stron, (...) unosimy się nad cudzemi sztukami i tam szukamy wzorów dla siebie, a mało komu przyjdzie na myśl wniknąć w tajniki ludu naszego i tu szukać rodzimych zabytków chlubnej przeszłości naszej. (...) Muzeum takie powin4 Program 1-li)Ista1-li)l etnograficznej na 1-li)Istawierolniczo-przemysłowej krajowej w Krakowie, Kraków 1887, s. 1 (za: J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ... , s. 30). s J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 16-17. 6 K. Homolacs, I. Bojarska, Przewodnik po zbiorach Muzeum. Przemysłowego im. Dra Baranieckiego w Krakowie, Kraków 1928, s. 10-11. 7 Zdołało ono zgromadzić znaczące zbiory, o dużej wartości poznawczej, które zostały niestety całkowicie zniszczone w pieIWszych dniach II wojny światowej (zob. J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 38-62). �86 Magdalena Oolińska no dać dokładny obraz całego życia ludu wiejskiego i miejskiego, tak w dniach powszednich, jak w czasie kościelnych lub domowych uroczystości. (...) Stworzenie takiego muzeum etnograficznego ma dziś tern większą wagę, że pod wpływem rozmaitych czynników zaciera się i ginie powoli u ludu naszego wszystko to, co tworzyło do tej pory wybitnąjego charakterystykę',g. Autorem odezwy był Seweryn Udziela, jeden z naj aktywniej szych członków Towarzystwa, w tym czasie także współredaktor wydawanego przez nie "Ludu", od lat nie tylko kolekcjonujący wytwory kultury ludowej, ale i pisujący o niej poważne rozprawy. Ten urodzony w 1857 roku w Starym Sączu wnuk górali gorczańskich, syn skromnego urzędnika sądowego, a sam z wykształcenia nauczyciel, etnografią zainteresował się już jako gimnazjalista9. Gromadzenie danych empirycznych uważał za jej podstawowy obowiązek lO i sam temu właśnie poświęcił całe swoje życie. Przez wiele lat tułał się, jako nauczyciel szkół ludowych i wydziałowych, po galicyjskich wsiach i miasteczkach, nie tylko samodzielnie uzupełniając w tym czasie wykształcenie pedagogiczne (na studia uniwersyteckie był zbyt biedny) i uzyskując stanowisko inspektora szkolnego, ale jednocześnie rozwijając w wiejskim środowisku aktywną działalność społeczną i oświatową. Inwentaryzował wiejskie ośrodki wytwórcze, próbował tworzyć warsztaty przemysłu ludowego, zakładał czytelnie ludowe i kółka ludoznawcze, prowadził wykłady popularne, pisał i wydawał tanie broszurki dla ludu. Współpracował też korespondencyjnie z krakowskimi uczonymi, m.in. profesorami Izydorem Kopernickim i Bronisławem Gustawiczem - temu ostatniemu już w 1880 roku przesłał zbiór około czterystu pieśni. Od 1888 roku nawiązał kontakt z Janem Karłowiczem, redaktorem "Wisły", w której publikował swoje ludoznawcze artykuły. Na podstawie złożonej z nich obszerniejszej pracy, zatytułowanej Lud polski w powiecie ropczyckim, został w grudniu 1889 roku przyjęty na członka Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności li. Swoje własne etnograficzne zbieranie zapoczątkował Udziela w 1880 roku, zainspirowany wystawami rękodzieła ludowego w seminariach nauczycielskich'2. W ciągu trzydziestu lat zgromadził znaczną kolekcję, którą po raz pieIWszy pokazał w 1902 roku w Sukiennicach, na wystawie zorganizowanej przez utworzone nieco wcześniej Towarzystwo "Polska Sztuka Stosowana". Niedługo potem podjął starania o urządzenie przy Muzeum Narodowym w Krakowie 8 Odezwa Podgórskiego Oddziału Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 1grudnia 1903 r., Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 9 S. Udziela, Pierwsze kroki na polu etnografii, "Orli Lot", R. VI, 1925, s. 23-25. 10 E. Pietraszek, Seweryn Udziela jako badacz kultury ludowej, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. X, Kraków 1991, s. 52. II A. Jacher- Tyszkowa, Seweryn Udziela - założyciel Muzeum Etnogrąficznego w Krakowie, ,,Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. X, Kraków 1991, s. 9-23. 12 Tamże, s. 23. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 87 odrębnego działu etnograficznego i już w styczniu 1904 rokul3 otworzył w sali lewego skrzydła Sukiennic, tzw. Postrzygalni, nową ekspozycję, na którą złożyły się przedmioty pochodzące zarówno z jego liczącej około dwu tysięcy obiektów kolekcji, jak i z darów różnych towarzystw, rad powiatowych miast galicyjskich oraz wielu osób prywatnychl4. Pragnąc stworzyć muzeum, które "przechowałoby i pokazywało naszym potomkom świadectwa dawnego charakteru chłopa polskiego, jego dawnego sposobu życia, nawet wtenczas, gdy fala szarej, uniformującej cywilizacji przemysłowej Zachodniej Europy, już cały nasz kraj zaleje i pochłonie"l5, liczył Udziela nie tylko na połączenie różnych, rozproszonych dotąd zbiorów, ale też na szybkie ich powiększenie dzięki ofiarności społeczeństwa. Nie pomylił się, dary napływały z wszystkich stron, równie szybko jednak rozrastało się Muzeum Narodowe i potrzebowało nowych pomieszczeń na własne kolekcje. Wkrótce więc wystawa etnograficzna została częściowo przeniesiona na "półpiąterko do dwóch bardzo małych i źle oświetlonych salek"16, częściowo zaś spakowana i pomieszczona w składziku koło kaplicy w szkole im. Jana Długosza w Podgórzu oraz w podgórskim mieszkaniu Seweryna Udzieli, gdzie "w przedpokoju (...) mieścił się właściwy zrąb muzeum, biblioteka, pracownia fotograficzna etc. We wszystkich zaś kątach mieszkania, na szafach i piecach były filie tego muzeum"l? W tym stanie zbiory przetrwać miały kilka lat, do czasu, gdy - pod wpływem fermentu intelektualnego, wywołanego obchodami pięćsetnej rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem - powrócono w 1910 roku do idei utworzenia w Krakowie, ,jako w sercu i w dawnej stolicy Polski"l8 , odrębnego muzeum etnograficznego. W odezwie, wydanej 8 lipca tegoż roku przez Seweryna Udzielę i prof. Juliana Talko-Hryncewicza, wzywano do zapisywania się do powstającego Towarzystwa Muzeum Etnograficznego i do składania darów w pieniądzach i przedmiotach. Chodziło o to, by "ocalić od zagłady przeżytki przeszłości znikające bezpowrotnie"l9 i -jak dopowiadano w późniejszym sprawozdaniu - by "w przyszłości nie powiedziano, iż w naszym społeczeństwie nikt nie pomyślał wtedy, gdy to jeszcze było możliwe, o ratowaniu resztek kultury ludowej, zawierającej w sobie ślady prastarej kultury całego naro13 Oddział etnograficzny Muzeum Narodowego, "Czas", z 10.1.1904, nr 7, s. I; Oddział Etnograficzny Muzeum Narodowego (w Krakowie), "Tygodnik Ilustrowany", nr 10, 1904, s. 199. (Powtarzaną niekiedy błędną datę - styczeń 1905 r. - zasugerował sam S. Udziela w swoim artykule Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud", t. 10, 1905, s. 323). 14S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud", t. 10, 1905, s. 323. 15L. Sawicki, Nowe muzeum etnograficzne na ziemiach polskich, "Lud", t. 16, 1910, s. 420. 16Tamże, s. 423. 17T. Seweryn, Seweryn Udziela jako twórca Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Kraków 1938, s. 3. 18 Odezwa Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z dn. 8 lipca 1910 r., Arch. MEK. 19Tamże. �88 Magdalena Dolińska du"20. Wezwanie poparł m.in. krakowski "Czas", pisząc: "To nie jest czczy sentymentalizm, muzeum etnograficzne będzie mieć dla naszego narodu doniosłe znaczenie jako środek walki o lepszą przyszłość. Będzie się przyczyniało do podnoszenia świadomości narodowej wśród ogółu naszego społeczeństwa, (...) do budowy naszej kultury narodowej w kierunku artystycznym"21; odpowiedzieli zaś na nie krakowscy uczeni i artyści. Kilka miesięcy później, 9 lutego 1911 roku, mając już zatwierdzony przez c.k. Namiestnictwo statut, zawiązało się Towarzystwo Muzeum Etnograficznego22. Prezesem został prof. Julian Talko-Hryncewicz, lekarz i antropolog, skarbnikiem prof. Franciszek Bujak, historyk, sekretarzem dr Franciszek Kiernik, anatom, a kustoszem muzeum Seweryn Udziela. Przyszłe Muzeum obejmować miało "wszystkie dzielnice dawnej Polski, a po części i ziemie ludów ościennych, które w jakikolwiek sposób przyczyniły się do wytworzenia kultury naszej"23, miało też w nim być miejsce także i dla "zbiorów etnograficznych egzotycznych, o ile by zostały ofiarowane przez polskich podróżników lub zbieraczy"24. Przejęte przez Towarzystwo zbiory Udzieli i innych ofiarodawców pomieszczono w wynajętym od 1 grudnia 1910 roku lokalu, złożonym "z dwóch pokoików i kuchenki w podwórzu"25 przy ulicy Studenckiej. Muzeum, będące własnością Towarzystwa i z jego składek utrzymywane (jego założyciele i niektórzy członkowie zobowiązali się wpłacać przez pierwsze trzy lata więcej niż wymagał statut26), zostało uroczyście otwarte 19 lutego 1911 roku. Wystawę, którą urządził Udziela przy pomocy dwóch zaprzyjaźnionych nauczycieli, mimo niekorzystnych warunków zwiedziło do końca roku, a więc w ciągu 113 zaledwie dni jej otwarcia, 1705 osób, nie tylko z Krakowa, co niewątpliwie dobrze świadczy o skuteczności podjętej przez Towarzystwo akcji propagandowej27. "Nieodpowiednio umieszczony, ciemny, szczupły i niewygodny"28 lokal na Studenckiej nie mógł pomieścić przyrastających szybko - dzięki ofiarodawcom - zbiorów, nie stwarzał też właściwych warunków na ich eksponowanie, niebawem więc rozpoczęto starania o nową, obszerniejszą siedzibę. Zna- 20 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie za rok 1911, Kraków 1912, s. 3. 21 F. Bujak, Polskie Muzeum Etnograficzne. Nowa instytucja kulturalna w Krakowie, "Czas", nr462 i464z 10 i 11 XI 1911. 22 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa ... za rok 1911, s. 4. 23 Odezwa Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z 8 lipca 1910 r., Archiwum MEK. 24 Odezwa do Wydziału Krajowego, 1911 r., Archiwum MEK; F. Bujak, Polskie Muzeum Etnograficzne, op. cit. 25 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia", 1926, nr 13-14, s. 196. 26 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa ... za rok 1911, Kraków 1912, s. 10. 27 Tamże. 28 S. Udziela, Muzeum ..., "Ziemia", 1926, nr 13-14, s. 196. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 89 leziono ją na Wawelu, w budynku dawnego seminarium św. Michała, zajmowanym częściowo przez inne instytucje. W lutym 1914 roku Sejm galicyjski uchwalił przekazanie nowego lokalu Muzeum Etnograficznemu na okres dwudziestu lat, pod warunkiem jednak wyremontowania go w całości. Było to - zważywszy zły stan tej "wielkiej rudery"29 oraz nikłe dochody Towarzystwa, do 1919 roku utrzymującego się głównie ze składek i darów - wyzwanie bardzo trudne, podjęto je jednak, znajdując w nim szansę na dalszy rozwój muzeum. Już VI 1913 roku, nie czekając na oficjalną decyzję, rozpoczęto przenoszenie zbiorów i nieustające remonty, których nie zaniechano nawet podczas długich lat wojny światowej. Dzięki ogromnemu wysiłkowi, rok po roku, w miarę jak pozwalały na to skromne środki, oddawano "pokoik za pokoikiem"30, otwierając kolejne ekspozycje ze zbiorami ilustrującymi różne obszary kultury ludowej, nie tylko polskiej, ale również ludów ościennych, a nawet egzotycznych. Ostatnie sale urządzono i otwarto dla publiczności w latach 1920-21, a kilka lat później pisał Udziela z żalem: "mamy już 15 sal wystawowych przepełnionych, a przydałoby się chociażby drugie tyle"3l. Tymczasem nie tylko nie było możliwości dalszego rozmieszczania przybywających wciąż zbiorów, nie tylko brakowało miejsca na pracownie i czytelnię, a nawet na kancelarię Zarządu, ale także już urządzonym salom groziło zamknięcie, budynek bowiem popadał w ruinę, a jedynym środkiem zaradczym, jaki z braku pieniędzy stosowano, było podpieranie pękających stropów słupami32. Kilkakrotnie ponawiane próby przekazania Muzeum na własność miastu lub państwu nie powiodły się33. W dodatku Zarząd Zamku Królewskiego na Wawelu wypowiedział lokal i Towarzystwo Muzeum stanęło wobec konieczności znalezienia nowego do końca lipca 1931 roku, co z niedostatku odpowiednich funduszy zdawało się niemożliwe. Opiekę nad zbiorami zaoferował wówczas wojewoda śląski, w zamian jednakże za przeniesienie ich do Katowic34. Muzeum dla Krakowa niespodziewanie uratowała praczka S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, ,,Ziemia" ..., s. 196. Tamże. 31 Tamże. 32 T. Seweryn, Sprawozdanie za rok 1937/38, rkps., Archiwum MEK; E. Pietraszek, Seweryn Udzielajako badacz kultury ... , s. 84. 33 Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z 20 marca 1917 r., Archiwum MEK; G., Fr. G., Z Towarzystwa Muzeum Etnograficznego na Wawelu, "Nowa Reforma", z 25 V 1917, nr 240; S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" ..., s. 201; A.D., Echa krakowskie, ,,Kurjer Warszawski", z 14 IV 1936; E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ... , s. 76; 34 Muzeum Etnograficzne w Krakowie straciło dach nad głową, "I1ustrowany Kuryer Codzienny", z 13 VI 1930, nr 155; Wawelskie Muzeum Etnograficzne w niebezpieczeństwie, "Czas", z 12 VI 1930, nr 132; Na bruk. do piwnic. czy do Katowic?, "Naprzód", z 16 VI 1930, nr 132; Kraków wobec groźby utraty Muzeum Etnograficznego. "Głos Narodu", z 14 I 1931; Pomieszczenie Muzeum Etnograficznego nie jest zdecydowane, "I1ustrowany Kuryer Codzienny", z 22 I 1931, nr 22. 29 30 �90 Magdalena Dolińska Maciejowa, wpadając z pełną prania balią i częścią stropu z drugiego piętra do sali wystawowej ze strojami lubelskimi i opoczyńskimi. Gdy o przygodzie przerażonej kobiety, ścianach opryskanych brudnymi mydlinami i stropach podpartych nieheblowanymi słupami rozpisała się szeroko prasa35, informując jednocześnie o trudnościach Towarzystwa, władze Krakowa podjęły wreszcie energiczne kroki w celu przekazania Muzeum Etnograficznemu nowego lokalu na pierwszym piętrze sąsiedniego, tzw. poszpitalnego, gmachu na Wawelu36. Tym razem jednak to Zarząd Muzeum nie zdecydował się na podpisanie umowy, ponieważ warunkiem objęcia nowych pomieszczeń, i to tylko na pięć lat, było odrestaurowanie ich na własny koszt. W rezultacie Muzeum pozostało w dotychczas zajmowanym gmachu poseminaryjnym, coraz bardziej popadającym w ruinę. Zarysowywały się i pękały mury oraz sufity, osunęło się sklepienie piwnicy, grożąc zniszczeniem biblioteki. Ratowano się przed katastrofą podpieraniem walących się stropów słupami i zamykaniem kolejnych sal przed zwiedzającymi37• "Żałosny widok zmurszałych i rozsypujących się murów wywoływa śmiertelnie przygnębiające wrażenie, a depresję pogłębia olbrzymie stłoczenie cennych zbiorów, wypełniających nie tylko szatY i gabloty wystawowe, ale i szuflady, w których nikt ich nie może oglądać ..."38, pisano w ówczesnej prasie. Uwagę władz miały zwrócić nie tylko tego typu enuncjacje, ale również masowe i demonstracyjne ofiarowywanie do Muzeum darów w postaci dzieł sztuki ludowej i zabytków etnograficznych, a niekiedy nawet całych, bardzo cennych kolekcjP9. Było to tym ważniejsze, że gościnę krakowskiemu Muzeum Etnograficznemu oferowały już nie tylko Katowice, ale i Lwów, przeznaczający na ten cel specjalny gmach i środki na utrzymanie40• Przez całe lata nie starczało pieniędzy nie tylko na remonty, ale nawet - jak pisano w dorocznym sprawozdaniu - na "utrzymanie należytego porządku i czystości, odpowiednie ogrzanie w zimie, aby zbiory uchronić od uszkodzenia, wreszcie utrzymanie chociażby dwóch, trzech funkcjonariuszy, potrzeb- Jl Praczka w Muzeum etnograficznem, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 22 V 1931, nr 140; W Muzeum Etnograficznem zawalił się sufit, "Głos Narodu", z 21 V 1931, nr 135; Jak praczka wpadła do Muzeum Etnograficznego?, "Nowy Dziennik", z 22 V 1931, nr 137; Praczka w Muzeum, "Naprzód", z 21 V 1931, nr 114. J6 T. Seweryn, Seweryn Udzielajako twórca Muzeum ..., s. 9. J7 T. Seweryn, Zbiorom krak. Muzeum Etnograficznego grozi zagłada, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 19 IV 1934, nr 107; Krakowskie Muzeum Etnograficzne w. .. trumnach, "Głos Narodu", z 18 N 1934; Oryginalna demonstracja w obronie Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ,,Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 16 V 1934, nr 134; Wawel-kolebka Muzeum Etnograficznego ma stać sięjego grobem?, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 10 VI 1936, nr 160. J8 Krakowskie Muzeum Etnograficzne w... trumnach, "Głos Narodu", z 18 IV 1934. J9 Oryginalna demonstracja ... ; Hojny zapis na rzecz Muzeum Etnograficznego w Krakowie, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 9 V 1934, nr 127. 40 A.D., Echa krakowskie, "Kurjer Warszawski", z 14 IV 1936. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 91 nych do ciągle wzrastającej pracy w Muzeum"41. Dalej dodawano: "dzisiejszy kustosz nie tylko kieruje sprawami Muzeum, prowadzi kancelarię, jest preparatorem, ale musi najczęściej spełniać czynności służącego: przenosić szafy i gabloty, zamiatać i kurze ścierać. A w zimie, gdy nie ma czem palić i nie ma kto palić, marznie, chcąc chociażby najpilniejsze załatwić sprawy"42. Przez długie lata Udziela nie tylko sam załatwiał sprawy finansowe i administracyjne, ale też inwentaryzował i katalogował zbiory, prowadził bibliotekę i archiwum, oprowadzał zwiedzających, do pomocy mając na stałe jedynie dwóch emerytowanych nauczycieli43 i tylko przy urządzaniu wystaw angażując - też bezpłatnie - kilka innych osób, w tym własne dzieci. A przy tym do 1920 roku pracował również zawodowo, objeżdżając jako inspektor szkolny wsie i miasteczka województwa krakowskiego, co wprawdzie ułatwiało rozwijanie działalności kolekcjonerskiej, do której wciągał miejscowych nauczycieli i urzędników, a także młodzież szkolną, utrudniało jednak pracę muzealną i naukową. Dopiero od 1919 roku Muzeum zaczęło otrzymywać - oprócz subwencji od różnych instytucji, m.in. od Rady miasta Krakowa - stałe wsparcie finansowe od państwa, co pozwoliło na zakup sprzętu muzealnego i najpierw doraźne, potem już regularne miesięczne wynagrodzenia dla kustosza Muzeum oraz zarządcy i służącego, a z czasem nawet Uuż w latach 30.) na zatrudnienie na stałe paru osób44. Pomimo absorbujących go zajęć, związanych z prowadzeniem Muzeum i pracą zawodową, Udziela utrzymywał także liczne kontakty z innymi muzeami, wysyłał eksponaty na wystawy zagraniczne i krajowe, planował badania terenowe nad północnymi Krakowiakami oraz urządzenie skansenu w Lasku Wolskim koło Krakowa, pisał, publikował, doradzał. Ułożył wspólnie z profesorem Julianem Talko-Hryncewiczem program wykładów z antropologii i etnografii dla nauczycieli szkół podstawowych, a dla młodzieży napisał kwestionariusz zatytułowany Opis kapliczek, zapoczątkowując w ten sposób całą serię podobnych opracowań, drukowanych w miesięczniku dla młodzieży "Orli Lot". Akcja kolekcjonerska, prowadzona za pośrednictwem tego pisma, przyniosła Muzeum spore ilości nie tylko materiałów opisowych, rysunków i fotografii, ale także materialnych wytworów kultury ludowej45. Był to poważny sukces, nie tylko bowiem udało się znacznie powiększyć zbiory, ale także wpłynąć na ich kształt, co nie było łatwe przy ciągłym niedostatku środków finansowych. Ubolewał nad tym Udziela jeszcze w 1926 roku, pisząc, że "roz41 Sprawozdanie UYdzialu Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie za rok 1920, s. 4, Archiwum MEK. 42 Tamże. 4) Jak podaje Sprawozdanie UYdzialu Towarzystwa ... za rok 1911, s. 4 i 6, byli to Feliks Taroni i Antoni Warchałowski. 44 E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 79. 4S J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 76. �Magdalena Dolińska 92 wój Muzeum postępuje powoli i dorywczo, przypadkowo, bo zawisł tylko od darów różnych dobrodziei i przyjaciół Muzeum, stąd wielkie szczerby w zbiorach, które można zapełnić tylko przez systematyczne, celowe zapełnienie ich drogą kupna"46. Pod koniec życia, mimo ubywających sił i nękających go chorób, nadal cały swój czas poświęcał Seweryn Udziela Muzeum, które stanowiło sens jego życia i było niemalże jego domem. Swoim uporem sprawił, że mimo wszelkich przeciwności pozostało ono w tym samym miejscu na Wawelu, kiedy zaś przeniesienie z takim trudem rozmieszczonych zbiorów do innego, pobliskiego gmachu stało się realne, nie potrafił się już z tym pogodzić47. Zmarł we wrześniu 1937 roku, w wieku osiemdziesięciu lat. Jeszcze w tym samym roku uczczono jego zasługi nadaniem Muzeum Etnograficznemu jego imienia48. Jego następcą na stanowisku dyrektora został Tadeusz Seweryn, historyk sztuki i artysta malarz, od kilku już lat pracujący w muzeum jako kustosz49• Urodzony w 1894 roku w Żabnie, w rodzinie nauczyciela, w Krakowie chodził do gimnazjum, a następnie studiował na Akademii Sztuk Pięknych oraz na Wydziale Filozofii i Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obie uczelnie ukończył z wyróżnieniem, mimo przerwy spowodowanej czynnym udziałem w walkach o niepodległość. Podczas I wojny światowej walczył w I Brygadzie Legionów Piłsudskiego, a po ucieczce z austriackiego obozu jenieckiego ukrywał się w Janowie Lubelskim, gdzie pod zmienionym nazwiskiem pracował w gimnazjum jako nauczyciel łaciny i niemieckiego. Stamtąd dojeżdżał do Krakowa na studia, tam też zaczął zbierać materiały etnograficzne, a w 1918 roku założył muzeum regionalne. Po odzyskaniuprzez Polskę niepodległości przeniósł się do Chełma, gdzie w 1920 roku zorganizował z uczniów seminarium nauczycielskiego dwa szwadrony, by włączyć się z nimi do walki przeciwko najazdowi bolszewickiemu na terenie Lubelszczyzny i Podlasia. Następnych kilka lat spędził w Tomaszowie Mazowieckim, wykładając historię w seminarium nauczycielskim i prowadząc badania etnograficzne w okolicznych powiatach oraz na Kaszubach i na Huculszczyźnie. Znajdował jeszcze czas, by i tu urządzić muzeum regionalne, ajednocześnie pisać, malować i rysować. W 1929 roku przeniósł się do Krakowa, gdzie rozpoczął pracę jako nauczyciel rysunków w gimnazjum orazjako kustosz w Muzeum Etnograficznym, którego zbiory wzbogacał już od wielu lat. Poświęcając się z wielkim oddaniem pracy muzealnej, nie zaniedbywał swojej kariery naukowej (w 1929 roku uzyskał tytuł doktora filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim, a kilka lat później habilitował się na Uniwersytecie Poznańskim), artystycznej (wystawiał obrazy olejS. Udziela. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. "Ziemia" ...• s. 200. T. Seweryn. Seweryn Udzielajako twórca ..., s. 9. 48 Tamże. 49 A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograf, muzeolog, artysta, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. XIII. Kraków 1996. s. 9-30. 46 47 �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 93 ne, akwarele, drzeworyty) oraz popularyzatorskiej (w zakresie etnografii, sztuki ludowej, muzealnictwa i krajoznawstwa). Objąwszy po śmierci Seweryna Udzieli stanowisko dyrektora Muzeum, pozostał na nim - z przerwą na konspirację podczas wojny - do emerytury w 1965 roku. Do końca życia wiele publikował, działał aktywnie w Polskiej Akademii Umiejętności i w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, uczestniczył w pracach nad Słownikiem Starożytności Słowiańskich, współredagował "Atlas Polskich Strojów Ludowych" oraz niektóre czasopisma etnograficzne, m.in. "Lud" i "Polską Sztukę Ludową", a także "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie". Zmarł w styczniu 1975 roku, w wieku osiemdziesięciu jeden lat50• Zaraz po objęciu stanowiska dyrektora Muzeum przeprowadził Tadeusz Seweryn niezbędny już remont sal wystawowych oraz korytarzy (wymieniono między innymi zniszczone stropy, zmurszałe podłogi i ramy okienne, uzupełniono tynki, pobielono ściany), zakupił dodatkowy sprzęt wystawowy i odnowił ekspozycję. Zorganizował też nowe pracownie - fotograficzną oraz renowacji obrazów51• Jesienią 1938 roku uzyskał dla Muzeum znakomicie położony w samym centrum miasta, między Dworcem Głównym i Teatrem Słowackiego, pałac Wołodkowiczów przy ulicy Lubicz i już w czerwcu następnego roku, po błyskawicznie przeprowadzonym remoncie i adaptacji budynku, otworzył na pierwszym piętrze wystawę wsi krakowskiej, na której znalazła się m.in. izba krakowska, olejarnia oraz piec garncarski52. Mimo ogromnego powodzenia wystawa trwała zaledwie trzy miesiące, gdyż zaraz po wybuchu wojny, we wrześniu 1939 roku, spakowano ją w skrzynie, podobnie jak resztę zbiorów na Wawelu53• Eksponaty z wystawy krakowskiej zaginęły, natomiast pozostałe zostały wiosną następnego roku przeniesione przez Niemców do nowego, pustego jeszcze gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie specjalna komisja niemiecka dokonała selekcji, około 40% z nich przeznaczając dla muzeów w Berlinie, Wrocławiu i Wiedniu. Ostatecznie zbiorów nie wywieziono - zostały zdeponowane w siedzibie Polskiej Akademii Umiejętności przy ulicy Sławkowskiej, w dwóch salach ówczesnego Muzeum Archeologiczneg054, gdzie przez cały okres wojny opiekował się nimi kustosz Roman Reinfuss (w jego mieszkaniu znalazły już po wojnie schronienie biuro, biblioteka i archiwum Muzeum), podczas gdy Tadeusz Seweryn, który zaangażował się w działalność konspiracyjną (z ramienia Delegatury Rządu RP na Kraj pracował m.in. w Kierownictwie Walki Cywilnej, przekształconym następnie w Okręgowe Kierownictwo Oporu Społecznego, likwidował A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograj,' muzeolog ..., s. 9-30. E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 84. 52 Tamże, s. 85. 53 Tamże, s. 86. 54 A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograf, muzeolog ..., s. 20. 50 51 �94 Magdalena Dolińska konfidentów, prowadził sabotaż gospodarczy oraz propagandę antyniemiecką), musiał się ukrywać 55. Po wojnie, 27 kwietnia 1945 roku, na ostatnim, nadzwyczajnym walnym zebraniu Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie, na które przybyło już tylko piętnaście osób, uchwalono przekazanie całości zbiorów, biblioteki i sprzętu muzealnego "na własność Państwa, z równoczesną prośbą o zatrzymanie dotychczasowej nazwy"56. W sierpniu tegoż roku zbiory zostały przejęte przez Urząd Wojewódzki w Krakowie i Muzeum Etnograficzne przestało być instytucją prywatną. Tadeusz Seweryn, aresztowany niedługo po wyzwoleniu i zwolniony po trzech miesiącach bez rozprawy sądowej (jedynie na podstawie złożonego oświadczenia, że po wypędzeniu Niemców nie zajmował się już żadną działalnością podziemną57), powrócił tymczasem na stanowisko dyrektora i natychmiast rozpoczął starania o nową siedzibę dla Muzeum, zwłaszcza że nie powiodła się próba powrotu na Wawel. Najpierw przeniósł zbiory do budynku koszar przy ulicy Warszawskiej, a dopiero kilka lat później - w 1948 roku - udało mu się uzyskać zabytkowy gmach ratusza przy placu Wolnica na Kazimierzu, pod warunkiem jednak znalezienia i wyremontowania lokali dla dotychczasowych użytkowników58. Ratusz przy kazimierskim rynku, pochodzący z XVI wieku i rozbudowany wiek później o piętro i attykę, popadł z czasem w ruinę i w początku XIX wieku miał zostać rozebrany. Ostatecznie przebudowano go na potrzeby szkoły, najpierw przemysłowo-handlowej, później powszechnej, utrzymywanej przez gminę żydowską, dodając obszerne, pseudo-renesansowe skrzydło. Wokresie II wojny światowej okupanci niemieccy umieścili w ratuszu Zarząd Miejski i policję, a po wyzwoleniu użytkowało go kolejno kilka instytucji59. Przystosowanie budynku do potrzeb muzealnych wymagało gruntownych prac rem ontowo-adaptacyjnych, które ciągnęły się z przerwami przez około dwadzieścia lat i zakończone zostały ostatecznie w 1968 roku. Zrekonstruowano w tym czasie naj starszą część, przywracając jej dawny wygląd, zmieniono i zmodernizowano instalacje, przesunięto ściany i stropy, przebudowano sale wystawowe, wymieniono dach60.Nie zaniedbywano przy tym, pomimo trudnych warunków i ogromu pracy, realizacji statutowych zadań Muzeum, chcąc pokazać, że prze- SS A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograf muzeolog ..., s. 19-20; E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 86. 56 E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ...• s. 86. S7 A. Jacher-Tyszkowa. Tadeusz Seweryn, etnograf muzeolog ..., s. 19; T. Dubowik, B. Łopuszański, Prof dr Tadeusz Seweryn (1894-1975), "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie". t. VI, 1976, s. 11. S8 E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 86-87. S9 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik, Kraków 1970, s. 9-10. 60 T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum Etnograficznego, "Lud". t. 44, 1957, s. 412-414. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 95 trwało ono wojnę i nadal istnieje. Tadeusz Seweryn przygotował w niedługim czasie, wraz z zespołem pracowników, nową ekspozycję stałą, prezentującą polską kulturę ludową (jej pierwszą część otwarto już w 1951 roku), organizował wystawy objazdowe, pokazujące historię, kulturę i sztukę polskiej wsi, prowadził badania terenowe, ustalając straty, jakie poniosła kultura polska w okresie wojennym, inwentaryzował zbiory. Było to możliwe m.in. dzięki temu, że krakowskie Muzeum Etnograficzne, w przeciwieństwie do większości polskich muzeów (w tym warszawskiego etnograficznego, z którego ocalały jedynie dwa nadpalone eksponaty61), nie musiało odbudowywać swoich zasobów od nowa, utraciwszy w wyniku wojny tylko kilkaset obiektów62. W połowie 1965 roku, po odejściu Tadeusza Seweryna na emeryturę, stanowisko dyrektora Muzeum objął na ponad dwadzieścia lat Edward Waligóra, historyk sztuki. Zamknął on Muzeum dla publiczności na dwa lata, podczas których ukończył ostatecznie prace remontowo-adaptacyjne oraz opracował i przygotował wraz z zespołem pracowników nową koncepcj ę wystawy stałej, otwartej ponownie w styczniu 1969 roku63. Pod jego kierunkiem nadal rozwijano intensywną działalność oświatową i naukową, prowadzono badania terenowe, mające na celu uzupełnianie zbiorów i dokumentację zabytków kultury ludowej, przygotowywano liczne wystawy czasowe, prezentowane nie tylko w Polsce, ale i za granicą. W 1973 roku Muzeum było organizatorem Ogólnopolskich Targów Sztuki Ludowej, biorąc w nich jednocześnie udział dwiema wystawami - rzeźb Jana Staszaka i malowanych kaf1i64. Jednym z ważniejszych osiągnięć była niewątpliwie otwarta w 1982 roku i ciesząca się ogromnym powodzeniem wielka wystawa Matka Boska Częstochowska w sztuce ludu polskiego, za którą jej twórcy otrzymali nagrodę im. Brata Alberta65. W latach 70. udało się poszerzyć chwilowo wystawę stałą, uzyskano bowiem w użytkowanie budynek przy ulicy Sarego, dokąd przeniesiono najpierw (na krótko, choć pierwotnie z nadzieją ich eksponowania) zbiory egzotyczne, potem -już na stałe - magazyn ceramiki, a także pracownie konserwatorską i fotograficzną. W latach 90. Muzeum zmuszone było, ze względów finansowych, zrezygnować ostatecznie z tamtych pomieszczeń66 i wszystkie 1. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 62. Tamże, s. 80. 63 A. Ogorzałek, Kronika działalności Muzeum Etnograficznego w Krakowie za lata 1965-1967, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. III, Kraków 1968, s. 311. 64 B. Łopuszański, Kronika za rok 1973, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. IV, 1974, s. 320-322. 65 E. Pietraszek, K. Wolski, Działalność Muzeum Etnograficznego w Krakowie w latach 1977-1989, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. X, Kraków 1991, s. 171. Nagrodę otrzymali: mgr Aleksandra Jacher- Tyszkowa - pomysł i scenariusz; mgr Maciej Beiersdorf realizacja; mgr Edward Waligóra - dyrektor Muzeum. 66 M. Zachorowska, Kronika działalności Muzeum Etnograficznego w Krakowie im. Seweryna Udzieli za lata 1990-1995, ,,Rocmik Muzeum Etnograficmego w Krakowie", t. XIII, Kraków1996, s. 128. 61 62 �Magdalena Oolińska 96 zbiory oraz pracownie z powrotem znalazły się w głównym gmachu. Zachowano natomiast uzyskany w latach 80. zabytkowy budynek przy ulicy Krakowskiej, tzw. Esterkę, gdzie pomieszczono biura dyrekcji i administracji oraz bibliotekę, a z czasem przygotowano w piwnicach sale wystaw czasowych. * W ciągu dziewięćdziesięciu lat swego istnienia Muzeum Etnograficzne kilkakrotnie zmieniało siedzibę i dyrektorów, kilkakrotnie też tworzyło i przekształcało swoje ekspozycje stałe, zawsze jednak zachowując wierność podstawowej idei, która od początku przyświecała jego twórcy, pragnącemu "odtworzyć życie ludu takie, jakie ono jest w dniu powszednim i świątecznym, w chwili radości i w chwili smutku"67. Już na wystawie w Sukiennicach w 1904 roku, mając jedną tylko salę na pomieszczenie całości zbiorów, starał się Seweryn Udziela pokazać je tak, by dać w miarę możności "dokładne i wszechstronne wyobrażenie o twórczości ludu w różnych dzielnicach Polski, o jego ubiorze i otoczeniu codziennym i świątecznym, o jego zatrudnieniu"68. Obok siebie umieścił stroje kieleckie i lubelskie oraz kurpiowskie i łowickie, odcinając je modelem zakopiańskiej willi Stanisława Witkiewicza od rzeczy podhalańskich,,,tworzących osobną całość, wykwintną w szczegółach, lecz skromną w kolorze"69, na osobnej zaś ścianie prezentując litewskie tkaniny oraz ruskie stroje i naczynia. W gablotach znalazły się hafty białe oraz kolekcja pisanek, w dwóch zaś wielkich szafach rysunki i malunki przedstawiające ludowe hafty, stroje, sprzęty, naczynia. Najważniejszą część ekspozycji stanowiła izba krakowska, odcięta od reszty ścianą z okienkami, z odtworzonymi pomimo ograniczeń narzuconych przez konstrukcję sali muzealnej - najbardziej charakterystycznymi cechami wnętrza chaty z podkrakowskich Bronowic, jak okna, piec z okapem oraz "nieodzowna ściana z fryzem z obrazów świętych u góry"70, wypełniona malowanymi skrzyniami, ławami, stołami, kołyską. Uzupełnieniem były krakowskie stroje weselne oraz krakowskie i śląskie czepce, a także przedmioty związane z obrzędowością (palmy i kołatki wielkanocne, zabawki, szopka kukiełkowa z Wieliczki, wieńce dożynkowe, różdżki weselne), całość zaś zamykał model chałupy wiejskiej, wykonany pod kierunkiem Włodzimierza Tetmajera na wzór domu Błażeja Czepca, gospodarza z Bronowic Wielkich7'. 67 68 69 70 71 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud", t. 10, 1905, s. 326. Tamże, s. 324. Oddział etnograficzny Muzeum Narodowego, "Czas", z l O I 1904, nr 7, s. l. S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud" ..., s. 324. Tamże, s. 324-325. �Fot. 1. Ekspozycja stała. Izba podhalai1ska. Fot. Marek Grabski. �Fot. 2. Ekspozycja stała. Izba krakowska. Fot. Marek Grabski. Fot. 3. Ekspozycja stała. Izba dolnośląska. Fot. Marek Grabski. �Fot. 4. Ekspozycja stała. Okjarnia. Fol. Marek Grabski. Fot. 5. Ekspozycja stała. Folusz. Fol. Marek (jrabski. �Fot. 6. Ekspozycja stała. Narzędzia do obróbki drewna, wyroby plecionkarskie i inne. Fot. Marek Grabski. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 97 Tymczasowa wystawa w oficynie kamienicy na Studenckiej zajmowała wszystkie trzy salki nowo otwartego muzeum, z konieczności będące zarazem magazynem z szeregiem wypełnionych całkowicie gablot i szuflad. Mieściły się tu obok siebie, bez żadnej naukowej metody i porządku, tak różne obiekty, jak hafty i stroje z różnych okolic Galicji, modele wiejskich chat, spichlerza, stodoły, młyna wodnego, warsztat tkacki, sprzęty domowe, naczynia ceramiczne, góralskie fajki, laski, czerpaki, zabawki, wielkanocne kołatki, pisanki, a także obrazy, fotografie i literatura odpustowa72 . A jednak i tutaj, pomimo ciasnoty miejsca, spróbował Udziela dać wyobrażenie krakowskiej izby wiejskiej, na którą przeznaczył pierwszy pokój, służący także za kancelarię73. Stał tam piękny model chaty krakowskiej, a obok malowany jaskrawo kredens, wypełniony barwnymi miskami, malowana skrzynia krakowska, wzdłuż zaś ścian ciągnęły się wąskie ozdobne półki, czyli listwy, ze wspartymi na nich obrazami74. Na Wawelu, gdzie do dyspozycji było kilkanaście pomieszczeń, starał się Udziela pokazać znacznie już większe i bogatsze zbiory możliwie najpełniej, grupując je z jednej strony tematycznie (sale poświęcone budownictwu, strojom, obrzędowości rodzinnej i dorocznej, gospodarowaniu, tkactwu, sprzętom domowym), z drugiej zaś regionalnie (sale z obiektami podhalańskimi i orawskimi oraz litewskimi, ruskimi i huculskimi), jako swego rodzaju tło dając na parterze, w największej sali, wystawę kolekcji egzotycznych, m.in. syberyjskiej Benedykta Dybowskiego, mongolskiej Juliana Talko-Hryncewicza, jawajskiej Mariana Raciborskiego oraz afrykańskiej Stefana Szo1c-Rogozińskieg075.Specjalne miejsce zachował dla izby krakowskiej, urządzonej tym razem na wzór chaty z Radziszowa, z bielonym wapnem piecem z nalepą, z oryginalnie malowanymi skrzyniami, ławami z oparciem, łóżkiem wysłanym wysoko pierzynami, kołyską, stołkami, półką na miski, kominkiem do palenia smolnych szczyp oświetlających wnętrze. Izbę zdobił szereg obrazów świętych pod powałą i ozdobne pająki ze słomy i papieru, zwieszone u pułapu76. W pałacu Wołodkowiczów przy ulicy Lubicz, gdzie miała się mieścić filia Muzeum, wystawa urządzona przez Tadeusza Seweryna w trzynastu salach 72 Polskie Muzeum Etnograficzne, "Czas", nr 82 (wydanie popołudniowe) z 20 II 1911; S. Warcholik, Towarzystwo etnograficzne w Krakowie, "Słowo polskie", Lwów, z 20 II 1911, nr 84. 73A. Kallas, Muzeum etnograficzne w Krakowie, "Kuryer Lwowski", Lwów, z 22 II 1911, nr 54. 74 M. Treter, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Gazeta Wieczorna", Lwów, z 24 111911, nr 54. 75 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" ..., s. 197. Po raz pierwszy ekspozycja ze zbiorami egzotycznymi została otwarta na krótko już w 1914 r., ponownie urządzona została w 1921 r. 76 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" ..., s. 198; Muzeum etnograficzne na Wawelu. Z okazji otwarcia czterech nowych sal, "Czas", 29 i 3D III 1916, nr 161 i 163. �Magdalena Dolińska 98 pierwszego piętra poświęcona była w całości kulturze ludowej ziemi krakowskiej77. Zaprezentowano tu również wnętrza dwóch izb wiejskich z okolic Krakowa, bronowickiej i zalipiańskiej. Pierwsza charakteryzowała się niską powałą wspartą na tragarzach, dwoma maleńkimi okienkami w ścianie frontowej, potężnym piecem w kącie i szeregiem świętych obrazów na ścianie. Druga, ozdobiona malunkami przez kobiety z jednej z sąsiadujących z Zalipiem wsi, mieniła się "cudownąpstrokacizną kwiatów"78, pokrywających piec, powałę, ściany. W następnych pokazano hafty krakowskie, szopki i przebierańców z noworocznych grup kolędniczych, wnętrza warsztatów olejarskiego i garncarskiego, ule figuralne i rzeźby ludowych artystów, a także modele budownictwa wiejskiego. Nie zabrakło izby krakowskiej także i w powojennej siedzibie Muzeum, w której pierwszą część ekspozycji stałej otworzył Tadeusz Seweryn - pomimo trwających remontów - już w 1951 roku. Rozbudował tu nawet zamysł Udzieli, rekonstruując, oprócz krakowskiej, także izby podhalańską i dolnośląską oraz odtwarzając autentyczne wnętrza kilku wiejskich warsztatów rzemieślniczych79. Ta część wystawy przetrwała do dzisiaj w niezmienionym niemal kształcie, zachowano bowiem, z niewielkimi tylko modyfikacjami, wnętrza, jedynie ekspozycję skrzyń krakowskich na korytarzu zastępując w 1968 roku prezentacją typowych dla polskiej wsi układów osadniczych i budynków mieszkalnych. Znacznie większym zmianom podlegała reszta wystawy, mająca charakter systematycznego wykładu. Tadeusz Seweryn zrezygnował tu z przedstawiania regionalnej różnorodności na rzecz objaśniania wybranych zagadnień polskiej kultury ludowej, odszedł też całkowicie od dominującego przed wojną typu wystawy-magazynu. Przygotował ekspozycję starannie przemyślaną pod względem merytorycznym i plastycznym, pokazującą - w przekroju czasowym - jak człowiek zdobywał pożywienie, jak mieszkał ijak się odziewał, a także jaką tworzył z dostępnych sobie materiałów sztukę80. W 1968 roku tę część wystawy zmodernizowano, rezygnując z wyraźnych wcześniej odwołań do klasyków marksizmu i skupiając się na prezentacji różnych dziedzin kultury ludowej, nadal jednak z naciskiem na krzywdę i niedolę chłopską81. Otwierała ją na pierwszym piętrze galeria strojów ludowych, ciągnąca się wzdłuż całego korytarza w wielkiej, przeszklonej gablocie, dalej w salach pokazywano zajęcia stanowiące podstawę tradycyjnej gospodarki wiejskiej, począwszy od zbieractwa, łowiectwa i bartnictwa, poR. Reinfuss, Muzeum z tysiąca ijednej nocy, "Orli Lot", R. XX, 1939, nr l, s. 98-102. Tamże, s. 99. 19 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1964. 80 T. Seweryn, Z. Szewczyk, M. Woleńska, Ludowa kultura materialna, Przewodnik po wystawie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1954. 81 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik, Kraków 1970. 77 18 �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 99 przez pasterstwo i hodowlę po rolnictwo, następnie tak ważne w życiu wsi rzemiosła, jak kowalstwo i tkactwo, wreszcie instrumenty ludowe i akcesoria związane z obrzędowością, przede wszystkim szopki, przebierańców i pisanki wielkanocne. Na drugim piętrze znalazło się miejsce dla szeroko rozumianej sztuki ludowej, tradycyjnej i współczesnej, do której prócz rzeźby i malarstwa zaliczono także ceramikę, wycinanki, ule figuralne i skrzynie wianne82• W tym kształcie wystawa przetrwała do roku 1985, kiedy to podjęto decyzję o jej kolejnej modernizacji i dostosowaniu do współczesnych wymogów, planując też wprowadzenie nowoczesnych środków i metod ekspozycyjnych. Z nowoczesności szybko zrezygnowano z powodu chronicznego dla polskich muzeów niedostatku pieniędzy i ostatecznie pozostawiono bez większych zmian parter oraz galerię strojów na pierwszym piętrze, zachowując też zasadniczy układ dalszego ciągu ekspozycji, z pominięciem jednak problemów społecznych wsi oraz ucisku chłopa przez pana. Tak odnowiona wystawa prezentuje zjawiska charakterystyczne dla polskiej kultury ludowej, poczynając od najbliższego człowiekowi i kształtowanego przezeń otoczenia, poprzez podstawowe sposoby zdobywania pożywienia i najpowszechniejsze rzemiosła, po przejawy zaspokajania wyższych potrzeb duchowych i estetycznych. Ekspozycja na parterze, gdzie przedstawione są zagadnienia związane z typową dla wsi polskiej zabudową, a także wnętrza wiejskich domów i warsztatów rzemieślniczych, nawiązuje z jednej strony do XIX-wiecznej koncepcji wystawiennictwa etnograficznego, charakteryzującego się dużą "teatralnością", z drugiej zaś do metod właściwych dla muzeów na wolnym powietrzu, czyli skansenów. Pokazuje - poprzez modele budynków mieszkalnych oraz wnętrza domów i warsztatów rzemieślniczych - świat zwykłych, przeciętnych ludzi i ich codzienne otoczenie, które sarni niegdyś tworzyli i w którym żyli i pracowali. Odwołując się przede wszystkim do odczuć i wrażliwości widza, wprowadza go w nastrój i atmosferę tego świata, który dawno już minął, tej zapomnianej dziś codzienności, która odeszła w przeszłość tak niepostrzeżenie, że ślady jej odnaleźć możemy już tylko na starych fotografiach i w muzeach. Ten dawny świat to malownicze, pokryte drobną siecią pól krajobrazy, w których wykształcone w ciągu stuleci układy osadnicze - wsie niwowe i łanów leśnych, okolnice, ulicówki i rzędówki, wsie folwarczne i olęderskie - wyraźne były jeszcze w XIX wieku. To także drewniane domy zrębowe o dachach wysokich i stromych, krytych przeważnie słomą, wspartych na ścianach z grubych, mniej lub bardziej obrobionych bierwion, które wiązano w węgłach na obłap lub jaskółczy ogon i niekiedy bielono wapnem, uszczelniwszy szpary gliną, mchem lub słomianymi warkoczami. Pokazująje plansze i fotogramy na ścianach korytarza parteru oraz niknący w jego głębi sze82 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik ..., s. 15-43. �100 Magdalena Dolińska reg modeli, oddzielnie podświetlonych, ustawionych na podpartych wąskimi podestami, lekkich płaszczyznach nośnych. Modele, wykonane w skali 1:1O, są pomniejszonym obrazem budynków mieszkalnych, charakterystycznych w XIX wieku dla regionów Krakowskiego i Łowickiego oraz Kurpiów, Kaszub i Orawy (fot. 7). Większość z nich powstała w latach 1949-1950 w pracowni modelarskiej Muzeum83, a tylko jeden - drugi z kolei - pochodzi z roku 1904 i prezentowany był już na pierwszej wystawie Seweryna Udzieli w Sukiennicach. Zrobiony został pod kierunkiem Włodzimierza Tetmajera na wzór chałupy z podkrakowskich Bronowic Wielkich, należącej do Błażeja Czepca84, jednego z bohaterów najsławniejszego w kulturze polskiej wesela. Dość wiernie oddane są tu charakterystyczne cechy i proporcje budynkuniskie zrębowe ściany pod wysokim czterospadowym dachem, krytym słomą i wspartym dodatkowo na słupach nośnych, a także zdobienie ścian wokół okien i drzwi niebieskimi wzorami roślinnymi. Znacznie skromniejsza jest stojąca przy samym wejściu chałupa z Kaszub, o surowych zrębowych ścianach (choć w XIX wieku przeważało tam raczej budownictwo ryglowe, z użyciem trzciny wymieszanej z gliną), z przysionkiem, czyli podcieniem szczytowym, wspartym na czterech słupach oraz z wysokim dachem trój spadowym, krytym zazwyczaj trzciną lub wrzosem. Trzeci model to wydłużona łowicka chata z przechodnią sienią w osi środkowej, o ścianach zdobionych dekoracją malarską w postaci linii falistych i ornamentów roślinnych, z oknami jedynie od frontu, pokazana z fragmentem przylegających do jej szczytowych ścian budynków gospodarczych o konstrukcji sumikowo-łątkowej, skupionych wokół niewielkiego, zamkniętego dziedzińca i połączonych wspólnym czterospadowym, krytym słomą dachem. Dalej wyłania się szerokofrontowa chałupa kurpiowska, wzniesiona z dopasowanych do siebie belek, tzw. kantówek, łączonych dodatkowo drewnianymi spinaczami (tyblami) i osłoniętych w węgłach pionowymi deskami. Gładkich ścian nie bielono, natomiast zdobiono geometrycznymi malunkami okiennice i obramienia okienne, a na dwuspadowym, krytym słomą dachu umieszczano w szczycie budynku tzw. śparogi, czyli sterczyny w formie główek zwierzęcych, wiernie tu odtworzone w odpowiedniej skali. Ostatni z modeli to spotykany wyłącznie na niewielkim obszarze polskiej Orawy, u stóp Babiej Góry, zrębowy dom z wyżką, czyli komorą konstrukcji slegowej, pełniącą rolę spichlerza, umieszczaną w półpiętrze nad izbą białą i dostępną z zewnątrz z galeryjki, wspartej na wysuniętych końcach belek stropowych, tzw. rysiach. Dla pokazania tej specyficznej konstrukcji odsłonięto tu jedną połać dwuspadowego, krytego gontem dachu. 83 Wykonywali je lub kierowali pracami ówcześni pracownicy Muzeum, mgr Zdzisław Szewczyk i prof. Roman Reinfuss. 84 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik ..., s. 16; S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud" ..., s. 324. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 101 Modele, które prezentują charakterystyczne cechy budownictwa drewnianego polskiej wsi, obejrzeć można z każdej strony, można też przez okienko zajrzeć do ich środka. A tuż obok, po obu stronach korytarza, zapraszają do wejścia szeroko otwarte drzwi do izb krakowskiej, podhalańskiej i dolnośląskiej, z których każda jest próbą unaocznienia, jak mieszkano w różnych regionach, zanim jeszcze uprzemysłowienie, nowoczesność i miejskie mody wszystkiego nie upodobniły. O ile w skansenie możliwe jest pokazanie całych budynków wraz z wyposażeniem, w naturalnym otoczeniu (nawet całej wsi i układu pól), w muzeum takim jak to, dysponującymjedynie salami w miejskim gmachu, sięgać trzeba po inne środki. Seweryn Udziela wprowadzał do muzealnych sal Fot. 7. Ekspozycja stała. Parter. modele i autentyczne elementy Fot. Marek Grabski. wyposażenia włościańskiej chaty, jego następca, Tadeusz Seweryn, pokusił się o coś znacznie więcej - całe sale zamienił na wnętrza wiejskich chałup i warsztatów. Sprowadził z terenu nie tylko pełne wyposażenie autentycznych warsztatów, ale i belki z obudowy ścian i powały, a przy ich montażu odwołał się do wiedzy i umiejętności wiejskich majstrów. Podobnie też budowę izb powierzył wiejskim rzemieślnikom, w podhalańskiej pozwalając im nawet rozmieścić sprzęty85. Autentyzmu dodaje użycie tych samych, co w rzeczywistości materiałów - w izbie podhalańskiej ściany zbudowane są z grubych bali sprowadzonych z gór, a piec z kamiennych otoczaków wydobytych z łożyska rzeki Raby, w dolnośląskiej prawdziwa smoła, nie farba, pokrywa tragarze i deski powały, w krakowskiej barwna polichromia wykonana jest tą samą techniką, co w podobnie zdobionych wiejskich chatach86• 85 86 T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum ..., s. 423. Tamże, s. 419-423. �Magdalena Dolińska 102 Tylko jednak w skansenie jest miejsce na pełne pokazanie wielkiej różnorodności kultury ludowej, która - choć jawi się nam dziś jako statyczna, niezmienna, odwieczna - zmieniała się przecież stale, wraz z tworzącymi ją ludźmi i warunkami ich życia. Tylko tam można pokazać - choć też nie w pełni - rozmaitość stosowanych konstrukcji i materiałów oraz rozplanowania i wyposażenia wnętrz. I tylko tam można ożywić ekspozycję, zatrudniając w warsztatach rzemieślników, sprzedających swoje wykonane na miejscu, przy pomocy tradycyjnych technik i materiałów, wyroby. W zwykłym muzeum jest to po prostu niemożliwe - ograniczona przestrzeń narzuca konieczność wyboru oraz skrótów i uproszczeń. Niewielkie warsztaty, jak folusz, olejarnia, czy kuźnia, można więc było odtworzyć w miarę wiernie, domyślności widza pozostawiając jedynie ich wygląd zewnętrzny. Ukazują one konkretne zjawisko w wybranym momencie, bez wgłębiania się w różnorodność stosowanych rozwiązań i zachodzących w czasie przemian. Natomiast dwuizbową chatę - w XIX wieku już najczęstszą - można było pokazać albo odtwarzając jedną z dwu izb, codzienną lub odświętną, albo w jednym pomieszczeniu łącząc je obie. Można też było albo zrekonstruować jakieś autentyczne wnętrze z wybranego okresu, albo w jednym pomieszczeniu nagromadzić przedmioty, które mogły się wprawdzie znajdować w chłopskiej chacie, niekoniecznie jednak w każdej, niekoniecznie w tym samym czasie i niekoniecznie w takim samym porządku. Zastosowane rozwiązanie widoczne jest zwłaszcza w izbie dolnośląskiej, gdzie w nieczęstym już w XIX wieku wnętrzu zrębowej chaty pokazano obok siebie przedmioty pojawiające się w różnym zestawie - w tamtejszych domach wiejskich w okresie od XVII do końca XIX wieku. Do izby krakowskiej (fot. 2), ukazującej wnętrze mieszkalne z połowy XX wieku z Powiśla Dąbrowskiego, gdzie w kilku wsiach kobiety do dziś jeszcze zdobią malowanymi kwiatami ściany, powałę, piece i domowe sprzęty, wchodzi sięjakby z komory. Właściwe wejście, prowadzące z sieni, znajdowałoby się w rzeczywistości na lewo od obecnego, za rozłożystym piecem, który powinien łączyć dwa pomieszczenia: izbę białą i kuchnię. W pierwszej, odświętnej i reprezentacyjnej, służącej gospodarzom za sypialnię oraz za miejsce przyjmowania ważniejszych gości, znajdowała się część grzewcza pieca, bez paleniska. W drugiej, w której toczyło się życie codzienne, znajdował się piec chlebowy i kuchenny, tu już z żelazną płytą (coraz powszechniejszą od końca XIX wieku) oraz z kapą wychwytującą dym do komina. Obszerny zapiecek z tyłu (obok drzwi do komory) dawał w okresie chłodów schronienie starcom i dzieciom, podczas gdy w zagrodzonym płotkiem małym podpiecku z przodu trzymano kwoki lub króliki87• Na płycie kuchennej stoją gliniane i żelazne naczynia, obok zaś pieca przydatne w gospodarstwie urządzenia, częściowo 87 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 5. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 103 wykonane domowym przemysłem, częściowo zakupione u wiejskich rzemieślników lub wędrownych handlarzy. Kredens przy drzwiach do sieni i półkę przy wejściu do komory wypełniają gliniane misy i talerze, bardziej ozdobne niż użytkowe. Na wprost wejścia, pod przeciwległą do pieca ścianą, należącą już raczej do izby białej, stoją dwa drewniane łóżka z piętrzącymi się, ozdobnie haftowanymi poduchami - oznaką zamożności domu. Obok stoi kołyska na biegunach, a między łóżkami dosunięty do ściany niewielki stół - mebel bardzo cenny, rzadko używany, służący przede wszystkim za domowy ołtarzyk, ze świętymi obrazkami i figurkami stojącymi na białym obrusie. Powyżej wiszą rzędem obrazy z wizerunkami Matki Boskiej i Świętych Patronów, opiekujących się domem i jego mieszkańcami, niegdyś przyozdabiane bibułkowymi kwiatami. Krzesła, z reguły proste zydle, nie były sprzętem nazbyt częstym - ważniejsze były ławy, z oparciami lub bez, używane do siedzenia i do spania, a także zamiast stołu. Wyposażenie obu izb było podobne i tylko wielka czystość i stojące pod ścianami malowane skrzynie, w których przechowywano odświętną odzież, świadczą, że jest to raczej izba biała, a nie kuchnia, gdzie nawet po wprowadzeniu kominów, które uwolniły ją od dymu osadzającego się czarną sadzą na ścianach i powale, taki porządek był na co dzień nie do utrzymania. Meble, malowane w barwne ornamenty kwiatowe, pochodzą ze Skawiny oraz z Żabna na Powiślu Dąbrowskim. Natomiast ściany, powałę, obramienia okien i piec ozdobiła różnorodnymi motywami kwiatowymi, tak jak wnętrze własnego domu, ludowa malarka ze wsi Kłyż z tych samych okolic, pokazana podczas tej pracy na fotografii między oknami88. Izba podhalańska (fot. l), przedstawiająca wnętrze znacznie wcześniejsze, bo z końca XIX wieku, została w podobny sposób zrekonstruowana przez cieśli góralskich z Ochotnicy Dolnej89. Także i tutaj pokazano jedno tylko pomieszczenie, chociaż w rzeczywistości w XIX wieku większość domów góralskich posiadała już nie tylko dwie rozdzielone sienią izby, czarną i białą, ale także komorę. Tu także wchodzi się jakby od strony tej ostatniej, mając po lewej stronie lśniący bielą piec, za nim drzwi prowadzące do sieni, a naprzeciwko dwa niewielkie okna oświetlające izbę, nigdy nie otwierane. Ściany zbudowane są - jak w prawdziwie góralskim domu - z szerokich płazów jodłowych, ściemniałych pod wpływem czasu, powałę zaś tworzą ułożone w jodełkę deski, wsparte na pięciu tragarzach, pod którymi biegnie, prostopadle do nich, a równolegle do ściany szczytowej budynku, potężny, szeroki bal, czyli tzw. sosrąb. Na sosrębie, oprócz tradycyjnych motywów geometrycznych, wyrzezane są również litery IHS, data budowy domu oraz imię i nazwisko fundatora. W kącie koło drzwi stoi wielki piec z obszernym za88 T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum ..., s. 419; T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 6. 89 T. Seweryn, Metody ekspozycji istruktura ideologiczna Muzeum ..., s. 423. �104 Magdalena Dolińska pieckiem, zbudowany z otoczaków, wylepiony gliną i pobielony wapnem, służący do pieczenia chleba i do gotowania, a także do ogrzewania izby - tylko czarnej, bowiem biała, oddzielona od niej sienią, była z reguły nie ogrzewana. Jest to już piec z kominem, choć jeszcze w początku ubiegłego wieku Gzęste były na Podhalu piece kurne, z których dym rozchodził się po izbie, powoli wydostając się na strych przez otwór w powale, a po drodze czerniąc ściany sadzą. Wzdłuż jego wolnych boków umocowano u góry dwa drążki do suszenia mokrej odzieży - na jednym wiszą góralskie cyfrowane portki z grubego sukna oraz karple, niezbędne do chodzenia po głębokim śniegu. Wiązka podobnych karpli wisi obok na ścianie, nad niewielką, malowaną skrzynią na przyodziewek. Belkowane obramienia okien i odrzwia oraz większość mebli i sprzętów (półkę, łyżnik, zydle, kołyskę, archaiczną skrzynię sarkofagową) pokrywają gęsto wyrzynane nożem lub dłutkiem ornamenty 6-ramienne gwiazdy wpisane w koło, parzenice, leluje, ząbce, jodełki, recice - w których dopatrzyć się można romańskich, gotyckich i renesansowych reminiscencji90• Natomiast drzwi zdobione są deseczkami, w górnej części ułożonymi w słoneczko, w dolnej w jodełkę lub w szereg gontów. Pod przeciwległą do pieca i do wejścia z sieni ścianą stoi łóżko, nakryte ubogą, szarą pościelą z samodziałowego, tkanego w czerwone pasy płótna, obok otoczony zydlami masywny stół, przy którym gospodarz przyjmował ważniejszych gości. Powyżej, wzdłuż całej ściany, listwa z galeryjką wspat:tych na niej obrazów malowanych na szkle, z wizerunkami Matki Boskiej i patronujących domowi Świętych, do których opieki i pomocy odwoływano się w potrzebie; pod nią druga, z rzędem zawieszonych na kołkach smukłych i barwnych glinianych dzbanuszków. Wystroju dopełniają naczynia kuchenne i drobne sprzęty gospodarskie oraz ławy pod ścianami i niski, koślawy stolik, przy którym, przysiadłszy na samorodnych małych taboretach, spożywano skromne posiłki ze wspólnej misy. Po drugiej stronie korytarza zrekonstruowano tradycyjne wnętrze domu wiejskiego z górskich i podgórskich okolic Dolnego Śląska (fot. 3), a więc regionu całkowicie odmiennego, od wieków stanowiącego obszar pogranicza etniczno-religijnego, z dominacją ludności i kultury niemieckiej. Pokazywane tu zbiory pochodzą ze Szklarskiej Poręby i zgromadzone zostały w okresie międzywojennym przez nieznanego bliżej zbieracza o nazwisku Fischer, a po wojnie sprowadzone do Krakowa przez Tadeusza Seweryna, po nieudanej próbie utworzenia na miejscu muzeum skansenowskiego91• Również w tym T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. II. A. Jacher- Tyszkowa, Zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. II, 1967, s. 234; T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum ... , s. 398-400,423; T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 13-17. 90 91 �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 105 wnętrzu, wzorowanym na domu góralskim ze Szklarskiej Poręby, połączono dla celów ekspozycyjnych kuchnię i izbę świąteczną oraz sień, chociaż w XIX wieku pomieszczenia te były już zazwyczaj oddzielone od siebie. Ograniczyło to, ze względu na brak ścian, możliwość ustawienia mebli, stąd kuchnię i izbę łączy na wystawie stojący pośrodku stół otoczony ozdobnymi zydlami, z wiszącą nad nim dekoracyjną lampą, podczas gdy stół taki stał w rzeczywistości (tak w izbie, jak i w kuchni) w narożniku lub między oknami, przy ławie z oparciem. Podobnie szafa, stojąca obok drzwi do alkierza, a więc jakby w sieni, powinna znajdować się w izbie. Współistnieją tu obok siebie starsze elementy ludowe oraz nowsze mieszczańskie, które przenikały na tamtejszą wieś stosunkowo wcześnie, bo już od początku XVIII wieku. Stąd zapuszczone czarną mazią deski powały i wspierające je grube tragarze, belkowane odrzwia i drzwi nabite kołkami oraz kamienny próg u wejścia do alkierza, a jednocześnie tynkowane ściany, podłoga z desek w izbie i posadzka w kuchni. Dominujący w kuchni olbrzymi piec zbudowany jest już z kafli, ale wciąż jeszcze z tradycyjnym obszernym zapieckiem i otaczającymi go ławami do siedzenia. Na płycie kuchennej stoją żeliwne i mosiężne garnki, obok na przypiecku otwarte worki z mąką i kaszą, za nim drobne sprzęty kuchenne; na ścianie wisi solniczka, niewielka szafka z półką, na której stoi m.in. staroświecki młynek, obok w kredensie wystawione są ozdobne talerze i kufle. W izbie, będącej zarówno sypialnią, jak i pokojem odświętnym, reprezentacyjnym, oprócz spotykanych powszechnie na wsi sprzętów, jak skrzynia, zydle, ława, kołyska, znajdują się również typowo mieszczańskie szafy ubraniowe, szafka wisząca i narożna, zegar wiszący, wreszcie efektowne łoże z baldachimem. Meble te, wzorowane formą i zdobnictwem na mieszczańskich i dworskich z XVII i XVIII wieku, dekorowano malaturą naśladującą intarsję i fornir, o wzorach geometrycznych i z polami zdobniczymi wypełnionymi kompozycjami kwiatowymi, pejzażami z elementami architektury, postaciami zwierząt i ludzi. Podobnie malowane są skrzynie i kołyska, natomiast zydle mają tu zaplecki bądź rzeźbione, bądź zdobione malowidłami portretowymi. Stojące w kredensie fajansowe, kamionkowe i szklane naczynia (talerze, misy, kufle, kieliszki) mają charakter bardziej dekoracyjny niż użytkowy i świadczyć miały o zamożności domu. Pochodzą one przeważnie z dolnośląskich wytwórni kamionka z Bolesławca, fajans z Proszkowa i Glinicy, szkło ze Szklarskiej Poręby. Zjawiskiem typowym były na Dolnym Śląsku obrazy na szkle o tematyce przeważnie religijnej, ale także (częściej niż gdzie indziej) świeckiej, wieszane w reprezentacyjnym narożniku lub między oknami, zawsze nad stołem i ławami. Wykonywano je w rzemieślniczo-artystycznych warsztatach w Górach Izerskich i Karkonoszach, a zwłaszcza w okolicach Jeleniej Góry, Wałbrzycha i Kłodzka. Jest to jedyna izba, którą ożywiono postacią kobiety w regionalnym stroju okolic Jeleniej Góry - może dlatego, że strojów dolnośląskich nie ma w galerii na pierwszym piętrze. �106 Magdalena Dolińska W przeciwieństwie do bogatej izby dolnośląskiej, w podhalańskiej, a w znacznej mierze i w krakowskiej, widać typową dla dawnej wsi dążność do samowystarczalności, jeśli już nie w obrębie własnego gospodarstwa, to przynajmniej wsi. Niemniej jednak zawsze istniało spore zapotrzebowanie na niektóre wyroby, zbyt trudne lub pracochłonne do wykonania we własnym zakresie. Ich produkcją zajmowali się wyspecjalizowani rzemieślnicy wiejscy lub małomiasteczkowi kowale, garncarze, olejarze, folusznicy, młynarze - cieszący się na ogół znacznym poważaniem w swoim środowisku. W ciągu ostatniego wieku ich warsztaty, nie mogąc sprostać konkurencji tańszych wyrobów fabrycznych, w większości zniknęły - zachowały się jedynie te, które przeniesiono do skansenów, lub te, które dostosowały się do współczesności, modernizując wyposażenie i przestawiając się na inną produkcję, np. pamiątkarską. Stąd unikatowa wartość prezentowanych w krakowskim Muzeum Etnograficznym warsztatów - folusza i olejami - przeniesionych wprost z terenu i wiernie tu odtworzonych. Tylko piec garncarski jest modelem - naturalnej wielkości - wykonanym specjalnie dla celów wystawowych, zgodnie jednak z koncepcją Tadeusza Seweryna przez prawdziwych małomiasteczkowych garncarzy92. Umieszczono go w niewielkim pomieszczeniu na końcu korytarza, w dawnym więzieniu "na dnie" wieży ratuszowej93, i podświetlono czerwonym światłem, imitującym żar ognia, w którym - w temperaturze dochodzącej do 800 stopni Celsjusza-wypalano wypełniające go szczelnie naczynia z surowej gliny. Podobne garnki czekają obok na stole, a już gotowe tworzą barwną galerię przed warsztatem, prezentując wielką różnorodność form i zdobień ceramiki z ośrodków garncarskich z całej Polski. Pokazano tu również dwa przykłady koła garncarskiego - narzędzia niezbędnego w pracy garncarza, który przy jego pomocy jednym delikatnym dotknięciem wyczarowuje wszelakiego rodzaju i kształtu naczynia - garnki, dzbanki, wazony, misy i talerze. Nieco dalej wąski korytarzyk prowadzi do olejami (fot. 4), autentycznego warsztatu, przeniesionego z Ochotnicy Dolnej i zrekonstruowanego na miejscu przez wspomnianych już cieśli z tejże miejscowości. Z rozdrobnionych i prażonych nasion, przede wszystkim lnu, wyciskano tu olej, używany do celów technicznych i leczniczych, a także zamiast tłuszczów zwierzęcych podczas rygorystycznie niegdyś przestrzeganych postów. Była to produkcja sezonowa, związana głównie z okresami adwentu i wielkiego postu94. W głębi niewielkiego, mrocznego pomieszczenia znajduje się archaiczna prasa klinowa, zbudowana z potężnych kłód jodłowych, tuż zaś przy wejściu cztery stępy nożne, na których mogło pracować jednocześnie kilku ludzi. Wprawiali oni w ruch - przez rytmiczne nadeptywanie ich końców - okute grubą bla- 92 93 94 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 3 ł. Tamże, s. 3 I. J. Górak, Prasy do wyciskania oleju, w: Z zagadnień kultury ludowej, Lublin 1981, s. 12. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 107 chą bukowe stępory, te zaś, opadając raz po raz w zagłębienia stęp, tłukły na miazgę oczyszczone z łusek siemię lnu. Uzyskaną w ten sposób mączkę mieszano w płytkim korycie z gorącą wodą, ugniatano i w odmierzonych porcjach prażono w kociołku. Odparowany z wody i jeszcze gorący miąższ zawijano w dwa pełniące rolę filtra płaty, jeden utkany z owczej wełny, drugi z krowiego lub koziego włosia. Zawiniątko umieszczano następnie w zagłębieniu lisicy, czyli poziomej belki, osadzonej trwale między dwiema pionowymi kłodami prasy, i przykrywano drewnianym czopem, na który nasuwano drugą belkę, tkwiącą luźno w otworach wyciętych w pionowych kłodach. Siłę nacisku zwiększano za pomocą bukowych klinów, wbijanych z obu stron masywnymi, poruszanymi wahadłowo przez olejarza taranami95, z których jeden umocowany jest tu na zwieszonym od powały żelaznym łańcuchu, drugi przymocowany na mieczowanym ramieniu do obrotowego słupa. Wyciśnięty z miąższu olej wyciekał do podstawionego naczynia przez otwory w dnie zagłębienia - uzyskiwano w ten sposób około póhora litra cieczy z l kg nasIOn. Kolejnym warsztatem zrekonstruowanym na parterze jest folusz (fot. 5), przeniesiony z Jaworek koło Szczawnicy. Urządzenia takie, w których folowano, czyli spilśniano tkaninę wełnianą na sukno, stosowano w niektórych rejonach Polski, zwłaszcza w Karpatach, jeszcze do połowy XX wieku. Tu także odtworzono jedynie ciasne, półmroczne wnętrze z wielką stępą, wspartymi o nią czterema ciężkimi młotami i wałem, poruszanym przez - pozostawione już domyślności zwiedzającego - koło wodne na zewnątrz. Obracając się, wał zahaczał sterczącymi z niego ramionami o kliny (rączki) wystające z młotów, które podnosiły się rytmicznie i opadały w zagłębienie stępy, na tkaninę zanurzoną w gorącej wodzie. Gorącą wodę doprowadzano z miedzianego kotła, stojącego na niskim piecu z płaskich kamieni piaskowca (w kącie na wprost wejścia), przy pomocy rynienki, w podobny sposób odprowadzając zabrudzoną ze stępy. Tkanina poddawana była zabiegowi folowania przez osiem do dziesięciu godzin - niekiedy dwukrotnie, gdy chciano uzyskać sukno grubsze i sztywniejsze - a następnie czyszczona i suszona na słońcu96. Dalszy ciąg wystawy stałej to ciągnąca się wzdłuż całego korytarza pierwszego piętra, w wielkiej przeszklonej gablocie, galeria stroju ludowego z wszystkich niemal (poza północnymi) regionów współczesnej Polski, z okresu największego rozkwitu kultury ludowej, a więc z końca XIX i początku XX wieku. Strój odświętny - barwny, efektowny i na ogół bardzo kosztowny, przechowywany troskliwie przez całe życie i często przekazywany z pokolenia na pokolenie był niegdyś oznaką nie tylko zamożności swych właścicieli, ale też ich stanowej i regionalnej przynależności. Dziś niemal już zanikł, w niektórych tylko regio- a 95 96 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysiu ludowego T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysiu ludowego , s. 22-27. , s. 17-21. �Magdalena Dolińska 108 nach przywdziewany jeszcze podczas ważniejszych uroczystości. Jedna z największych i najcenniejszych w Polsce kolekcji, prezentowana tu w układzie regionalnym, przypomina barwność i urodę strojów góralskich, lubelskich, kurpiowskich, opoczyńskich, łowickich, szamotuiskich i innych, przede wszystkim jednak krakowskich, pokazanych w kilku odmianach. W zajmujących niemal całe pierwsze piętro salach wystawowych jedynym nawiązaniem do ekspozycji na parterze jest rekonstrukcja wnętrza małej, wiejskiej kuźni. Nie można do niej wejść, można jedynie przystanąć na progu i przyjrzeć się urządzeniom i narzędziom kowalskim, widocznym w przyćmionym świetle, które dochodzi zza niewielkiego okienka. Jest tu palenisko z miechem, stół z imadłem, stolik z narzędziami do podkuwania koni, ciężki drewniany kloc z kowadłem oraz półki i żerdzie wypełnione licznymi narzędziarni, z których pomocą zręczny kowal umiał wyczarować z nieforemnych kawałków twardego żelaza najróżniejsze przedmioty, często zadziwiające lekkością i wyrafinowaniem ksztahów - zawiasy, okucia, zamki i wykładki do zamków, pierścienie spinające dyszel, kraty, wrzeciądze i inne. Niektóre z tych przedmiotów pokazano na planszy obok wejścia do kuźni, po drugiej jego stronie umieszczając model wozu chłopskiego, a przy nim naturalnej wielkości koło, chomąto i dyszel z bogato zdobionym okuciem kowalskiej roboty. Pozostała część ekspozycji stałej (fot. 6), prezentująca dawne sposoby zdobywania pożywienia (zbieractwo, łowiectwo, tradycyjne rolnictwo i hodowlę) oraz niektóre z ważniejszych w wiejskiej gospodarce rzemiosł (kołodziejstwo, bednarstwo i ciesielstwo, obróbka włókna, tkactwo i farbiarstwo), następnie instrumenty ludowe oraz obrzędy bożonarodzeniowe i wiosenne, wreszcie - na drugim piętrze - polską sztukę ludową, nie odbiega charakterem od innych tego typu ekspozycji, ograniczając się do systematycznego wykładu, ilustrowanego zarówno eksponatami, jak i archiwalnymi fotografiami. * W muzeum etnograficznym wystawa jest opowieścią o człowieku i jego życiu, a jest to opowieść tym bardziej interesująca, im głębiej pozwoli nam wejść w to życie i je zrozumieć. Dlatego tak wielkim wciąż zainteresowaniem cieszą się wywodzące się jeszcze z XIX-wiecznych pomysłów muzea skansenowskie, a także próbujące podobnych realizacji wystawy takie, jak ekspozycja stała krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Fascynuje ona zarówno dzieci, jak i dorosłych, opowiadając bowiem o dawnym świecie pozwala wręcz wejść do niemal tych samych wnętrz, w których mieszkali i pracowali żyjący w nim niegdyś ludzie. Eksponat niczego tu nie ilustruje, niczego nie przedstawia, on po prostu jest tym, czym zawsze był - niegdyś częścią życia, w którym brał udział, teraz częścią opowieści o tym życiu. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 109 Świętując w 2001 roku jubileusz dziewięćdziesięciolecia istnienia, Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie mogło się jednocześnie poszczycić pięćdziesiątą rocznicą powstania swej wystawy stałej. Ekspozycja ta, bardzo tradycyjna, nawiązująca do XIX-wiecznych wzorów wystawienniczych, niemal teatralna, a zarazem bliska idei skansenowskiej, jest bliska realizacji marzeń twórcy Muzeum, Seweryna Udzieli, który pragnął, by dzięki muzeum wnukowie i prawnukowie mogli się dowiedzieć, ,jak się to ongi żyło w Polsce, (oo.) że nawet w życiu codziennem, nawet w małych chatach wiejskich mieliśmy wiele dobrych i pięknych rzeczy, które przez wieki wytworzył i wykołysał duch narodu"97. Ograniczany brakiem pieniędzy i miejsca, nie doczekał się pełnej realizacji swoich marzeń. Urzeczywistnił je dopiero jego następca, Tadeusz Seweryn, nie tylko wiernie podążając jego śladem, ale i rozbudowując jego pomysły. Stworzył wystawę, która trwając niezmiennie mimo przemijających obok mód, nie tylko nie utraciła nic ze swej atrakcyjności, ale staje się powoli świadectwem przeszłości samego Muzeum i jego wierności własnej tradycji. THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM IN CRACOW - FIDELITY TO TRADITION (Summary) Seweryn Udziela Ethnographic Museum in Cracow, one of the oldest and largest Polish ethnographic museums, celebrated its ninetieth anniversary in 2001. The museum was established by Seweryn Udziela (1857-1937), a teacher and school inspector, collector of folk artefacts, who for many years was its director and the only employee. When he died in 1937, the directorship was taken over by Tadeusz Seweryn (1894-1975), Udziela's collaborator for many years, an art historian and a painter, who managed the institution until his retirement in 1965. The museum, initially housed in three rooms of a private flat, later at the Wawel, after the war was moved to the Town Hall ofKazimierz, a former town, where it has been located until today. Existing without any interruption since its establishment, the museum survived two world wars, the change of the political system and never-ending financial difficulties and managed to preserve its collections from destruction. Throughout this time it served the idea that was professed by its founder, Seweryn Udziela. This fidelity to tradition is evidenced by abundant ethnographic collections, both Polish and exotic, often originating in the 19th century, as well as a permanent exhibition on the ground floor, organized by Tadeusz Seweryn in 1951, resembling an open-air museum and following the concept developed by Udziela. This oldest part of the permanent exhibition, never giving in to various changing fashions and fads, lost nothing of its attractiveness and is becoming the testimony to the Museum itself and its fidelity to its own tradition. 97 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud" ..., s. 323. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ca04e5577b1353c6f6760a32dcce3dc.pdf 86c5320d89be1b42752af460301a10d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Ukraińcy - przesiedlenia tożsamość językowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4812 Title A name given to the resource Ukraińcy na Warmii i Mazurach/ LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.231-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Domagała, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 BOŻENA DOMAGAŁA Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego Olsztyn UKRAIŃCY NA WARMII I MAZURACH. MIĘDZY ZACHOWANIEM TOŻSAMOŚCI JĘZYKOWEJ A JĘZYKOWĄ ASYMILACJĄ Rozważania nad zjawiskiem etniczności we współczesnym świecie pokazały, iż zmieniają się społeczne sensy klasyfikowania ludzi do określonych zbiorowo­ ści etnicznych, a także sensy społecznego „użytkowania" etniczności. Dotyczy to kryteriów, które w praktyce badawczej, jak również w odczuciu badanych, kwa­ lifikują określoną grupę jako grupę etniczną właśnie. Takim podstawowym kry­ terium jest język; asymilacja w sferze kultury dopełnia się, gdy następuje zmiana statusu i następnie zanik języka grupy asymilowanej. Asymilacja językowa może być konsekwencją procesów tworzenia się nowoczesnych narodów, których dy¬ namika zakłada językową homogenizację i celowe działanie instytucji państwa promującego jeden ogólnonarodowy język jako język życia publicznego i kultury. Tego typu uniwersalizacja językowa traktuje język jako jeden z wymiarów polityki narodowej i wiąże się z mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanym przymusem, mimo deklarowanej przez państwa gotowości do ochrony i popierania języków grup mniejszościowych. Asymilacja językowa nie musi być jednak tylko efektem działań politycznych. Pod uwagę należy brać także dynamikę przeobrażeń współ¬ czesnej kultury, związaną z rozpadem wielopokoleniowej rodziny tradycyjnej, z kurczeniem się wiejskich społeczności lokalnych, z zanikiem izolacji terytorial¬ nej i nasilającymi się migracjami do miast. Towarzyszą temu zjawiska opisywane jako desakralizacja życia społecznego, detradycjonalizacja i indywidualizacja, cha¬ rakterystyczne dla gwałtownie urbanizującego się i globalizującego świata. Powo¬ dują one erozję tradycyjnych kultur etnicznych. Proces zaniku tradycyjnych sposo¬ bów kreacji i autokreacji kulturowej ma swoje konsekwencje w postaci głębokich przeobrażeń tych treści kultury, które można uznać za nośniki etniczności oraz za kryteria klasyfikacji określonych grup jako grup etnicznych. Przeciwwagą dla za­ rysowanych powyżej tendencji, które — jak pokazują badania — wzmagają dyna¬ mikę procesów asymilacji, są zjawiska emancypacji etnicznych grup regionalnych. W literaturze są one określane jako mobilizacja etniczna czy etniczne odrodzenie (Burszta, 1998, s. 157-172; Żelazny, 2002, s. 57-85). Zdaniem Ewy Nowickiej, we współczesnym świecie mamy do czynienia z głębokimi przeobrażeniami zasad istnienia grup etnicznych, polegającymi, �232 Bożena Domagała najogólniej rzecz ujmując, na zmianie charakteru więzi społecznej. Chodzi tu o zmniejszanie się pola więzi nawykowej, a poszerzanie obszaru więzi ideolo­ gicznej jako podstawy istnienia tych grup. W konsekwencji etniczna przyna­ leżność czy tożsamość przemieszcza się z płaszczyzny oczywistości, nawyku, bezrefleksyjnej codzienności na płaszczyznę świadomych wyborów i ideologicz­ nie motywowanych deklaracji (Nowicka, 2006, s. 291). Grupy etniczne zyskują świadomość, iż posiadają coś, czego inni ludzie nie mają, pewien „skarb" niezby¬ walny, który może się stać ich politycznym, a nawet ekonomicznym kapitałem — własną niepowtarzalną kulturę etniczną, której znakiem widocznej odrębności jest język. W rezultacie jednym z najbardziej widocznych zjawisk współczesne¬ go świata jest wzrost samoświadomości własnej kultury. Ludy, które przez wieki nie zauważały swojej kulturowej specyfiki, dziś odkrywają j ą jako coś cennego, jako coś, co umożliwia nie tylko budowanie tożsamości indywidualnej i grupo¬ wej, ale także zdobycie odpowiedniej pozycji w świecie. Celem podejmowanych przez nie działań jest nie tyle zachowanie, co wydobycie i ukształtowanie według obowiązujących wzorców własnej tradycji kulturowej. Coraz częściej można za¬ uważyć, pisze Ewa Nowicka, iż używanie języka etnicznego nie jest tylko spra¬ wą podtrzymywania tradycji, ale przede wszystkim sprawą etnicznej świadomości jednostki, jej osobistego zaangażowania i indywidualnych wyborów, które sta¬ j ą się ważną częścią jej osobistego projektu tożsamościowego (Nowicka, 2006, s. 291-292; Babiński, 2005, s. 106-108). W tym procesie powstawania etniczności świadomej i refleksyjnej język ma znaczenie zasadnicze, ponieważ obok wartości, wierzeń i norm jest istotnym składnikiem kultury. Jest także jej produktem, znakiem przynależności, emblematem, przekazywanym z pokolenia na pokolenie w procesie socjalizacji. Nasze kulturowe reprezentacje przybierają językowe formy i oprócz funkcji uczestnictwa w przekazywaniu kultury, język jest głównym środkiem jej internalizacji. Język mówiony i pisany jest jednym z najważniejszych atrybutów kulturowych grupy; w języku zawierają się niepowtarzalny ogląd świata, wzory myślenia i wzory kultury. W tym sensie możemy mówić o tożsamości językowej grupy i jednostki. Badania pokazują, iż to właśnie język jest najwyraźniejszym społeczno-kulturowym wskaźnikiem przebiegu i natężenia procesów asymilacji grupy mniejszościowej w społeczeństwie globalnym, której ostatecznym efektem jest zmiana jednostkowej identyfikacji (Kłoskowska, 1996, s. 103-133). Tożsamość językowa środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach — sytuacja wyjściowa Przybliżając problem tożsamości językowej w kontekście zachowania języ­ ka, jak i zaawansowania procesów asymilacji Ukraińców na Warmii i Mazurach, trzeba sobie uświadomić z jak rozległego obszaru byli oni wysiedlani w roku 1947, i w związku z tym, jak skomplikowana była ich sytuacja językowa po �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 233 osiedleniu. Badania historyków pokazują, iż wysiedlenia objęły cały południowo¬ -wschodni obszar Polski, od byłego województwa krakowskiego po białostockie. Były to tereny zamieszkałe przez Ukraińców Łemkowszczyzny, Bojkowszczyzny, Nadsania, Chełmszczyzny i południowego Podlasia (Sakson, 1998, s. 130-131; Misiło, 1993, s. 7-35). Osiedlani na Warmii i Mazurach Ukraińcy mówili bardzo różnymi odmianami gwary ukraińskiej; zdarzały się sytuacje, że ludzie w jednej wsi ze zdziwieniem konstatowali, iż mówią inaczej, zależnie od tego, skąd przy¬ jechali. Mówiąc o języku trzeba zaznaczyć, iż zwykle ma on dwie odmiany. Jedną potoczną, nieznormalizowaną, różną na różnych terenach obszaru etnicznego; takie odmiany języka zwykle określa się jako gwary, dialekty lub narzecza. Drugą zaś literacką, pisaną, normowaną, w miarę jednolitą dla całego narodu, choć nieko¬ niecznie pokrywającą się z językiem mówionym. Wydaje się, iż osiedlani na War¬ mii i Mazurach Ukraińcy po raz pierwszy uświadamiali sobie, iż mówią różnymi dialektami i że te dialekty dalekie są od jednego ogólnonarodowego językowego wzorca, którego najczęściej wcale nie znali. Pamięć o tym pierwotnym doświad¬ czeniu znajduje potwierdzenie w wynikach badań zrealizowanych w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w latach 1996-1997. W swojej pracy wykorzystuję 27 obszernych wywiadów swobodnych, przeprowadzonych w nastę¬ pujących miejscowościach: Wyskoku, Węgorzewie, Górowie Iławeckim, Zabroście Wielkim, Kętrzynie, Toprzynach, Bajorach Wielkich, Lidzbarku Warmińskim, Runowie, Żywkowie, Miłogórzu, Solance, Wydminach, Mazuchówce, Czarnówce, Bobrowie i Taborze. Badania te dostarczyły obszernego materiału, umożliwiające¬ go ukazanie procesu kształtowania się tożsamości kulturowej, w tym także języko¬ wej, osiedlanych na Warmii i Mazurach Ukraińców, opisywanego przez badaczy jako zderzenie kultur i tak też doświadczanego przez badanych. O językowym zróżnicowaniu mówili przede wszystkim starsi informatorzy; P.S., urodzony w 1921 w Rudzie Żurawieckiej pod Lubaczowem, w momencie prowa¬ dzenia badań zamieszkały w Zabroście Wielkim, zapamiętał zderzenie różnych gwar i dialektów języka ukraińskiego we wsiach, w których osiedlano Ukraińców: Byli Ukraińcy z różnych stron, z Leska, z Włodawy, z Przemyśla, z Lubaczowa (...) oni mówili inaczej, inaczej tam od Sanoka, od Leska, to oni tak jak górale. Trudno się było z nimi porozumieć. I oni nawet mówili: „Ty Ukrainka, dlaczego ty inaczej mówisz?" (...). Teraz tak już wyrównało się, zmieszało. Inny informator, nauczyciel historii z Górowa Iławeckiego, J. N., tak opisywał sytuację językową swojej rodziny, w której spotkały się różne języki: Moja mama potrafi mówić tym dialektem z Podlasia. To też nie jest literacki język, to jest bardzo archaiczny ukraiński język, ojciec z kolei ma znajomość literackiego i dialektu łemkowskiego. J.N. literackiego języka ukraińskiego uczył się w szkole w Żelaznej Górze, gdzie przez pewien czas mieszkał, ponieważ z rodzinnego domu wyniósł jedynie �234 Bożena Domagała znajomość gwary łemkowskiej. Różnych dialektów używało się także w rodzinie młodej Ukrainki J.G., zamieszkałej w Węgorzewie, której ojciec został wysiedlo­ ny z okolic Tomaszowa Lubelskiego, a matka z Wisłoka Krośnieńskiego: Dziadek (ze strony matki) do tej pory nie umie po polsku, babcia też. Mama, jak nami rozmawia, to mówi trochę inaczej, tata inaczej, my tak więcej rozmawialiśmy w domu językiem ukraińskim wymieszanym, ale raczej tak jak tata. Ale na przy­ kład ja się przysłuchiwałam, jak mama rozmawia z babcią, to nie tak, jak ze mną, tylko inaczej. Problem gwarowego zróżnicowania jest nadal widoczny w rodzinach ukra¬ ińskich. Obecnie trzecie i czwarte pokolenie Ukraińców na Warmii i Mazurach wynosi z domu znajomość języka gwarowego w takiej formie, w jakiej znali go dziadkowie czy pradziadkowie. Świadczyć mogą o tym badania zrealizowane przez autorkę w roku 2006 w środowisku nauczycieli języka ukraińskiego. Byli to nauczyciele pracujący w punktach nauczania zorganizowanych w szkołach podstawowych i w gimnazjach. Badania te dotyczyły problemów związanych z nauczaniem języka ukraińskiego, ujmowanych w kontekście kształtowania się tożsamości językowej Ukraińców na Warmii i Mazurach. W sumie zrealizowano w różnych częściach Warmii i Mazur 15 wywiadów swobodnych, które moż¬ na uznać za komplementarne do badań z lat 1996-1997, zwłaszcza jeśli chodzi o proces kształtowania się tożsamości językowej środowisk ukraińskich. Jego badanie z natury rzeczy wymaga przyjęcia perspektywy porównawczej, mię¬ dzypokoleniowej, uwzględniającej procesy długiego trwania. Taka perspektywa pozwala uchwycić trwałość i zmienność wzorców transmisji kulturowej, w tym także zasięg i tempo asymilacji kulturowej, której wskaźnikiem jest zanikanie odrębności językowej społeczności asymilującej się. O etnograficznym zróżnicowaniu językowym środowisk ukraińskich mówili wszyscy nauczyciele pracujący w regionie. K.K. z Ostródy potwierdziła, iż: Dzieci wynoszą z domu gwarę, na lekcji, gdy proszę dzieci by coś mówiły, to wte­ dy mówią gwarą, ale rodzice chcą, by nauczyły się języka literackiego. K.S. z Węgorzewa, z dziesięcioletnim stażem nauczycielki języka ukraińskie¬ go, potwierdza obserwacje z Ostródy: Dzieci z domu wynoszą znajomość ukraińskiego języka, ale to są dialekty. Słyszy się, skąd rodzice pochodzą, to od razu jest rozpoznawalne, kto skąd. To nie tyle ak­ cent, co gwara. Literacki bardzo dobrze opanowują, kiedy są występy, kiedy grają, kiedy czyta się teksty, ale mówią po swojemu. Z wywiadu udzielonego przez M.D.H. z Morąga także wynika, iż przycho¬ dzące na jej zajęcia dzieci „wynoszą z domu dialekt ukraiński, a w szkole uczą się języka ukraińskiego praktycznie od podstaw. Czytać, pisać i porozumiewać się, bo w nielicznych rodzinach mówi się w ogóle po ukraińsku". �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 235 Podobnie jest w Pozezdrzu. Tamtejszy nauczyciel B.K. wskazywał, iż językiem mówionym dzieci pozostaje gwara, nawet jeżeli w szkole uczą się literackiego: Dzieci rozmawiają w domu po ukraińsku, ale gwarą. Zależy, z jakich okolic przy­ jechali rodzice, inny akcent, inne słowa. W klasie rozmawiają tak jak w domu, a między sobą po polsku. Czytają normalnie, ale mówią tak jak w domu, to znaczy gwarą. Badani przeze mnie nauczyciele wskazują nie tylko na gwarowe zróżnicowanie języka mówionego wśród ukraińskich uczniów, ale także na obecność polonizmów. Historycznie rzecz biorąc, wpływ języka polskiego na język ukraiński wynikał ze współistnienia obok siebie obu tych języków na obszarach Polski południowowschodniej. Współistnienie to polegało nie tylko na praktycznej dwujęzyczności znacznej części mieszkańców tych terenów przed II wojną światową, ale także na wy¬ mianie form językowych. Poza tym, język gwarowy, którym posługiwały się środo¬ wiska ukraińskie, nie mógł dostarczyć określeń na oznaczenie pojęć abstrakcyjnych; szukano ich w języku polskim. Zdaniem historyków, zapożyczenia z języka polskie¬ go, zwłaszcza w środowiskach inteligencji zachodnioukraińskiej, stanowiły rzecz zwyczajną (Łesiów, 2006, s. 28-37). W badaniach zrealizowanych w latach 1996¬ -1997 mamy przykłady wypowiedzi, w których rozmówcy potwierdzali mniejszy lub większy wpływ języka polskiego na gwary ukraińskie, zwłaszcza tam, gdzie istniało polsko-ukraińskie sąsiedztwo i działała polska szkoła. Badania te pokazują także, iż mieszkańcy polsko-ukraińskiego pogranicza przed I I wojną światową w zdecydo¬ wanej większości byli dwujęzyczni. Używane przez nich języki tworzyły złożoną i dynamiczną sieć wzajemnych relacji bilingwalnych, z czym łączyła się niestałość i nieostrość podziałów językowych. Historycznie rzecz biorąc, ukraiński był języ¬ kiem życia codziennego ludności chłopskiej, w miastach natomiast używano języka polskiego. Poza tym język polski obowiązywał w instytucjach administracji pań¬ stwowej. Były także znaczące zróżnicowania związane ze strukturą społeczną. Na kresach Polski południowo-wschodniej język polski był językiem elit społecznych, właścicieli ziemskich i urzędników, a na wsi wśród ludności chłopskiej przeważał ukraiński (Serczyk, 1993, s. 219). Mimo to znaczna część przesiedlanych na Warmię i Mazury Ukraińców w mniejszym lub większym stopniu znała język polski. Zdarzali się jednak tacy, którzy nie znali go wcale. Wielu było też takich, którzy oba języki znali, ale tylko w formie mówionej i nie potrafili czytać ani pisać w żadnym. Poza tym oba te języki mieszały się i przenikały wzajemnie. W gwarowych odmianach języka ukraińskiego można dopatrzyć się wielu polonizmów także dzisiaj. Mówili o tym badani nauczyciele; I.O., ucząca w Pieniężnie, stwierdziła: Uczniowie często z domu wynoszą znajomość gwary. To nie jest język literacki, jest to język pełen kalek językowych z polskiego. Ale nawet używanie takiego języka jest ważne, to jest podstawa, na tym się pracuje. O gwarze nasyconej polonizmami mówiła także M.F. z Pasłęka: �236 Bożena Domagała Na te wszystkie dzieci, które uczę, to żadne nie wyniosło z domu języka literackie¬ go. Trzeba zaczynać od początku, bo gwara to mniejszy zasób słownictwa, inna wymowa i częste polonizmy. Z podobnymi problemami zetknęła się w swej pracy L.Ł., z punktu nauczania w Kętrzynie: Gdy uczniowie przychodzą tutaj, to zazwyczaj znajomość języka ukraińskiego jest słaba. Dzieci znają mieszankę polsko-ukraińskiego. Wpływ języka polskiego przejawia się w inny jeszcze sposób: ukraiński i pol¬ ski mieszają się w konkretnych aktach mowy. Mówiła o tym J.K. z Sępopola: Na początku było tak, że jakby dzieci wstydziły się mówić po ukraińsku, miały jakąś blokadę, potem ośmielały się i były już bardziej otwarte, ale trzeba zwracać uwagę, by konsekwentnie mówiły po ukraińsku, a nie zaczynały po ukraińsku, a kończyły po polsku. Jeszcze wyraźniej problemy językowe środowiska zauważa B.M. z Elbląga, nauczyciel który kilkanaście lat temu przyjechał z Ukrainy: Dzieci, jeżeli mówią po ukraińsku, to gwarą, jest sporo dialektów. Żeby rozmawiać językiem literackim, to trzeba znać słowa i składnię, tutaj dzieci mają małe pole do popisu, bo nie znają słów, nie są osłuchane, bo i skąd, jeżeli w wielu rodzinach nie mówi się po ukraińsku, a kiedy już zaczynają mówić, to wplatają wyrażenia gwa¬ rowe lub przechodzą na polski. Niektórzy uważają, że jak dodadzą końcówkę „t" do polskich wyrazów lub inaczej zaakcentują, to już będzie ukraiński, a przecież tylko niektóre słowa są podobne, wiele słów jest zupełnie innych. Odcięcie języka ukraińskiego od źródeł rozwoju, w nowoczesnych narodach istniejących w postaci centrów kulturalnych, skupiających elity intelektualne i ar¬ tystyczne pracujące nad językiem, było jednym ze skutków Akcji „Wisła". W re¬ zultacie język ten przetrwał aż do dzisiaj w postaci luźnego konglomeratu gwar i dialektów nasyconych polonizmami. Można jednak wskazać na inne jeszcze konsekwencje planowych przesiedleń, uderzające bezpośrednio w tę część dzie¬ dzictwa kulturowego Ukraińców, jaką stanowi język. Jednym z podstawowych założeń akcji „Wisła" było takie pokierowanie transportami, by osiedlani Ukraiń¬ cy zostali rozproszeni w polskim otoczeniu. Dążono do tego, by w danej miejsco¬ wości, a nawet w najbliższej okolicy nie było rodzin z tej samej wioski, by ludzie wyrwani siłą z małych społeczności, przeniesieni w obce otoczenie i rozprosze¬ ni, nie odbudowali dawnych więzi (Sakson, 1998, s. 134; Drozd, 2001). W no¬ wym otoczeniu Ukraińcy zostali poddani silnej presji asymilacyjnej, a jednym z wymiarów tej presji był nacisk na asymilację językową. Dokonywała się ona �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 237 poprzez szkoły, przedszkola, miejsca pracy, kontakty sąsiedzkie, a także środki masowego przekazu. Wszechobecność języka polskiego prowadziła nie tylko do mieszania ukraińskich i polskich form językowych, ale i do zmiany społecznej roli języka ukraińskiego. Jego używanie zostało ograniczone do wewnętrznej, prywatnej sfery życia rodzinnego. Po ukraińsku mówiło się w rodzinach oraz w kręgu znajomych pochodzenia ukraińskiego. Używanie ukraińskiego w miej­ scach publicznych było traktowane jako przejaw nacjonalizmu, podobnie jak pie¬ lęgnowanie rodzimych obyczajów i tradycji religijnych. W pierwszym okresie, to jest do roku 1956, Ukraińcy na Warmii i Mazurach byli praktycznie pozba­ wieni zewnętrznego kontaktu z językiem macierzystym; istotną rolę odgrywał tu także czynnik zastraszania ze strony władz oraz wrogie nastawienie części osadników polskich tak zwanych zabugowców. W badaniach zrealizowanych w latach 1996-1997 mamy szereg przykładów wypowiedzi, które pokazują, iż strach był jednym ze skutecznych środków administracyjnie sterowanej języ¬ kowej presji asymilacyjniej. Przykładem może być S. H . z Węgorzowa, która zapamiętała, iż: potem jak żeśmy tu przyjechali, to jak ojciec opowiadał, chodzili pod oknami, spraw­ dzali, jak się mówi, co się mówi (...). Moja rodzina była duża. Razem z nami mieszka­ ła babcia, dziadek i ich oboje dzieci, tak że nas było dziewięcioro i wszyscy mówili po ukraińsku (...). O, jak przypuśćmy, ktoś szedł z Polaków, zbliżał się, to wtedy się za­ czynało po polsku. Przy Polakach się mówiło po polsku (...). Może żeby nie sądził... może to był jeszcze strach, może, że nie rozumiał. Zdaniem Andrzeja Saksona, kulturowa samoizolacja Ukraińców polegała na tym, iż zamknęli się oni w obrębie własnej grupy, utrzymując kontakty tylko ze „swoimi" i zachowując przez długi czas ostrożność w stosunkach z „obcy­ mi" (Sakson 1998, s. 184). Dramatyczna przeszłość rodziny, pamięć przymu¬ sowej deportacji i wrogie nastawienie otoczenia doprowadziły do rozpadu tych elementów kultury, które ułatwiały zewnętrzną identyfikację i mogły wzbudzać w nowym otoczeniu wrogie postawy. Zachowały się natomiast te elementy kul¬ tury, które mogły pozostać wewnętrzną własnością poszczególnych rodzin. W tej zamkniętej sferze kultury znalazł się przede wszystkim język. Badania pokazu¬ ją, iż mówiło się „w domu po ukraińsku, na podwórku po polsku". Jedynie we wsiach, gdzie były większe skupiska osiedleńców, język ukraiński wychodził na ulicę, natomiast tam, gdzie Ukraińcy żyli w rozproszeniu, nie używano języka ukraińskiego w sferze publicznej wcale. Miało to konsekwencje dla jego statu¬ su społecznego. Został on zredukowany do języka domowego, języka tradycji, pamięci, jednak bez większego znaczenia dla życia publicznego. Brak zewnętrz¬ nych kontaktów z językiem macierzystym prowadził do jego erozji strukturalnej (mieszanie się różnych gwar i nasycanie polonizmami) i degradacji społecznej (język domowy). Świadomość tego mają młodzi i wykształceni Ukraińcy. Przy- �238 Bożena Domagała kładem może być wypowiedź Ukrainki z Węgorzowa, M.B., która tak opisuje swoje doświadczenia z pobytu na Ukrainie: Inny tam język był, trochę inne słowa. Może rodzice rozumieli, ja na przykład nie rozumiałam wszystkich słów, bo to był taki typowo czysty język, a nasz to taki był... nawet jak pan Włodek tu przyjdzie i do mnie rozmawia, to ja na przykład część rozumiem, a część nie, bo to typowo ukraiński, a tu, jak mówią, taki chachłacki. Jeszcze wyraźniej problem erozji języka w środowiskach ukraińskich postrze¬ gał młody Ukrainiec z Górowa Iławeckiego, nauczyciel historii w tamtejszym liceum: Ja w ogóle mam krytyczny stosunek do tego języka, jaki panuje tutaj, dlatego że ten język jest strasznie zanieczyszczony, on jest przemieszany polonizmami, albo wyrazami wymyślonymi ( . ) . Mnie to drażni czasem. Ja mówię w języku litera¬ ckim i z początku były trudności ze zrozumieniem mnie, rodzice nie rozumieli mnie. Rola szkoły w podtrzymywaniu tożsamości językowej Ukraińców na Warmii i Mazurach Historia szkolnictwa ukraińskiego na Warmii i Mazurach pokazuje, iż jego rozwój lub regres związane były z prowadzoną przez państwo polityką asymilacji tego środowiska i zainteresowaniem samych Ukraińców możliwościami kształ¬ cenia swoich dzieci w szkołach ukraińskich. Obecnie szkolnictwo ukraińskie na Warmii i Mazurach funkcjonuje na różnych poziomach i jest stosunkowo dobrze rozwinięte. W liceum i gimnazjum z ukraińskim językiem nauczania w Górowie Iławeckim oraz Szkole Podstawowej nr 8 i gimnazjum w Bartoszycach nauczanie wszystkich przedmiotów, oprócz języka polskiego i historii, odbywa się w języku ukraińskim. W szkole podstawowej w Baniach Mazurskich istnieją klasy z do¬ datkową nauką języka ukraińskiego (trzy i więcej godzin tygodniowo). Oprócz tego funkcjonują 42 punkty nauczania języka ukraińskiego, zapewniające kon¬ takt z ukraińskim językiem literackim na poziomie podstawowym; w 2006 roku korzystało z nich 997 dzieci. Liceum w Górowie Iławeckim działa od 1990 roku i jeśli uwzględnić ist¬ niejące przed 1990 rokiem klasy ukraińskie, to w 2004 roku obchodziło ono 35-lecie działalności. W latach 1968-2003 szkoła wykształciła 1111 uczniów z ca¬ łej Polski (w latach 1990-2003 — 660 uczniów); jednak w roku 2006-2007 do pierwszej klasy liceum przyjęto tylko 51 uczniów. Liceum górowskie jest nie tylko szkołą średnią z ukraińskim językiem nauczania, ale także centrum kultury ukraińskiej w Polsce północno-wschodniej, działającym zgodnie z założeniem, �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 239 iż: „Podstawowym zadaniem ukraińskiej szkoły jest (...) stworzenie atmosfery miejsca «przesyconego» ukraińskością, gdzie na każdym kroku słyszy się ukra¬ iński, ucznia angażuje się w wiele działań artystycznych, kulturalnych, związa¬ nych z tradycją ukraińską, kształtuje się poczucie własnej wartości ukraińskiej kultury" (Głowacka-Grajper, 2005, s. 51). Podobną rolę, chociaż na niższym poziomie, odgrywa powołana do życia także w 1990 roku Szkoła Podstawowa nr 8 w Bartoszycach z Ukraińskim Językiem Nauczania. Każdego roku uczy się w niej ponad stu uczniów. O szczególnych zadaniach tej szkoły tak pisała jej dyrektorka: Naszym pragnieniem było uchronić młode pokolenie przed asymilacją, stworzyć swoistą enklawę tożsamości i kultury ukraińskiej. Człowiek bowiem jest nieroze¬ rwalną częścią swojego narodu i zawsze boleśnie odczuwa zerwanie naturalnych więzi ze swoją ojczyzną, tradycjami i obyczajami, w których wzrastali jego przod¬ kowie, a które są mu bliskie" (Rohun, 2000, s. 5). Dzięki powstaniu wielostopniowego systemu szkolnego dokonuje się proces instytucjonalizacji transmisji kultury ukraińskiej na Warmii i Mazurach, polegają¬ cy na przejściu od przekazu rodzinnego, wewnętrznego, do przekazu pozarodzin¬ nego, zewnętrznego, zapewnianego przez szkołę. Oznacza to nie tylko zmianę sposobu transmisji kulturowej, ale także zmianę przekazywanych treści. Insty¬ tucjonalizacja przekazu wymusza określone zmiany w obrębie kultury etnicznej, polegające — zdaniem Ewy Nowickiej — na standaryzacji przekazywanych tre¬ ści, w celu stworzenia jednego, powszechnie obowiązującego (w ramach grupy etnicznej) kanonu czy standardu nauczania (Nowicka, 2006, s. 298). W sferze języka tym kanonem jest ukraiński język literacki, wypierający gwary i dialekty, język, który spełnia funkcje języka ogólnonarodowego i stwarza możliwość swo¬ bodnej komunikacji diaspory z narodem ukraińskim. W sferze historii i kultury tworzą go treści składające się na współczesną ideologię narodową, budujące i podtrzymujące więź ideologiczną z narodem ukraińskim. Szkolnictwo mniejszościowe jest także odpowiedzią na poczucie zagrożenia kultury mniejszościowej ze strony społeczeństwa globalnego. Specyfika stosunków między społeczeństwem większościowym a mniejszością sprawia, że znajomość własnego języka etnicznego, własnej obyczajowości, tradycji literackiej i historii nabiera obecnie szczególnego sensu. Przywódcy zbiorowości etnicznych starają się przeciwdziałać spontanicznie zachodzącym procesom asymilacji poprzez mo¬ bilizację świadomości etnicznej i pokazanie innej perspektywy i innych wartości członkom grupy mniejszościowej. Dotyczy to także programów mniejszościowego nauczania, które mają budować poczucie dumy z posiadania unikatowego i war¬ tościowego dziedzictwa kulturowego, do którego kluczem jest język. Dziedzictwo to może być cenione przez członków grupy mniejszościowej przede wszystkim ze względu na jego oryginalność i niepowtarzalność, co stanowi wartość samą w so¬ bie w społeczeństwie promującym kulturową uniformizację. Jak pisze Nowicka: �Bożena Domagała 240 Nie tylko utrzymanie wybranych, często wyselekcjonowanych lub nawet od nowa skonstruowanych elementów kultury tradycyjnej, ale także uzyskanie określonych efektów o charakterze społecznym (solidarność etnicznej zbiorowości), jak i psycho­ logicznym (poczucie własnej wartości), to cele, które stawiają sobie mniejszościowe systemy edukacyjne czy też programy etnopedagogiki (Nowicka, 2006, s. 299). Tak rozumiana etnopedagogika przekłada się na konkretne cele, jakie stawiają sobie nauczyciele pracujący w punktach nauczania, niezależnie od tego, jaki jest po¬ ziom zaangażowania dzieci i młodzieży uczęszczających na dodatkowe lekcje języka ukraińskiego, na ile jest to tylko wola rodziców, a na ile udało się nauczycielom roz¬ budzić zainteresowanie uczniów. Zdaniem M.D.H, jej praca polega on na tym, iż: Trzeba dzieci uczyć od podstaw czytać, pisać i porozumiewać się, bo tylko w nie¬ licznych rodzinach mówi się po ukraińsku. Bardzo często tak nawet jest, gdy oboje rodzice są Ukraińcami. O pracy od podstaw mówiła także E.K. ze Srokowa. Dzieci które trafiły do jej klas: Coś tam gdzieś słyszały, ale te dzieci nawet podstaw nie znają. Gdy pytam czy coś ro¬ zumieją, to mówią że nie i chcą, żeby tłumaczyć po polsku. Zwłaszcza te młodsze dzie­ ci. Starsze już coś umieją. Początki jednak są takie, jak przy nauce języka obcego, dla wielu dzieci nie jest to język ojczysty, a niektóre nawet czują niechęć, co mnie dziwi. Wielu nauczycieli, choć nie wszyscy, stara się w swej pracy uwzględniać tak¬ że oczekiwania rodziców. Mówiła o tym K.K. z Ostródy: Rodzice oczekują, żeby dzieci dobrze mówiły w języku ukraińskim, żeby czytały gazety, żeby się dobrze umiały porozumieć w tym języku. Mam dużo dzieci po¬ chodzących z rodzin mieszanych i np. rodzice chcą, by dziecko miało jakąś wiedzę o tej kulturze, z której jedno z rodziców wyszło. Według J.K. z Sępopola: Rodzice chcą, by dzieci nauczyły się mówić, pisać i czytać, bo rodzice nie zawsze rozmawiają po ukraińsku (zwłaszcza w rodzinach mieszanych). Uczniowie chcą więcej, zobaczyć fajny film, chcą zabawy. Mnie najbardziej satysfakcjonują zaba¬ wy z maluchami, ale w gimnazjum chodzi o to, by czytać i pisać, pogadać o Lwo¬ wie, o Ukrainie, by mówić w języku. Podobnie jest w Węgorzewie, gdzie rodzice jasno określili, czego oczekują od nauczycieli. K.S., która przybyła z Ukrainy, ma tego świadomość i stara się dostosować do oczekiwań rodziców: �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 241 Rodzice chcą, żeby dzieci czytały prasę, rozumiały, co mówi się w T V (czyli język słuchany i mówiony). Żeby troszkę poprawniej mówiły. Dużo rodziców uważa, że to język ojczysty i chcą, by dzieci mówiły w tym języku, chociaż kilka razy do roku, gdy jest jakiś jubileusz czy święta. Jest bardzo dużo takich rodziców. Czasami ambicje nauczycieli idą dalej niż oczekiwania rodziców. O tym, że ta sprzeczność może być źródłem konfliktów, przekonał się B.M. z Elbląga: Rodzice mieli do mnie pretensje, że zbyt poważnie traktuję ten przedmiot, że za¬ daję do domu, stawiam stopnie. Ja bym chciał, by dzieci poznały trochę historii, by wiedziały coś o Ukrainie, o kulturze ukraińskiej (nie tylko Iwan Franko i Łesia Ukrainka), a to budzi sprzeciw rodziców. Oni chcą, by dzieci trochę czytały, ale nie za dużo, aby trochę pisały, ale też nie za dużo. Młodsze dzieci chcą porysować, chcą pośpiewać, bo to lubią, chcą teatrzyk, kukiełki, by pokazywać dialogi. Także E.K. ze Srokowa napotkała na opór, gdy próbowała wyjść poza utrwa¬ loną w świadomości rodziców i dzieci formułę nauczania języka ukraińskiego w sposób łatwy i przyjemny, bardziej przypominający zabawę niż pracę: Zadałam wierszyk na św. Mikołaja i mama jednego z uczniów stwierdziła, że pani jest zbyt wymagająca. Ogólnie dzieci są znudzone czytankami i ćwiczeniami. Chcą na lekcjach śpiewać, tańczyć, malować plakaty, pisać ogłoszenia, by lekcje nie były monotonne i nużące. U podstaw zorganizowanego szkolnictwa mniejszościowego leży założenie, iż naturalnym dążeniem każdej mniejszości powinno być podtrzymanie i upo¬ wszechnianie znajomości języka ojczystego. Jest on podstawowym warunkiem międzypokoleniowej transmisji i kluczem do kultury narodu, którego częścią te środowiska się czują. Uzyskanie odpowiedniej kompetencji językowej, rozu¬ miane jako nauka języka ogólnonarodowego, literackiego, to cel podstawowy, realizowany w punktach nauczania języka ukraińskiego. Czasami jest on osiąga¬ ny poprzez wykorzenianie nawyków gwarowych w mówieniu, czasami języka trzeba uczyć od początku. Jednak, oprócz tego celu podstawowego, jest jeszcze jeden cel, który dla grup mniejszościowych może być równie ważny, zwłaszcza w konfrontacji ze społeczeństwem globalnym. Etnopedagogika bowiem to nie tylko przyswajanie pozytywnie wartościowanego dziedzictwa kultury, ale także budowanie wspólnoty opartej na wartościach tego dziedzictwa. Jest to możliwe w warunkach społeczeństwa wielokulturowego, którego cechą konstytutywnąjest wolność od nacisków i przymusów asymilacyjnych. Ta wolność jest pomostem ku wartościom i więziom budującym wspólnotę. O tym wymiarze pracy z dzieć¬ mi mówiła na przykład M.F. z Pasłęka. Jej zdaniem, rodzice posyłając dzieci na naukę języka ukraińskiego „na pewno chcą, by dzieci razem się integrowały, żeby tworzyły wspólnotę, by razem pójść na zabawę, do szkoły ukraińskiej". �Bożena Domagała 242 Jeszcze dobitniej wychowawczą i integracyjną rolę szkoły i jej ukraińskiej enklawy, w postaci kilku godzin ukraińskiego w tygodniu, podkreślała I.O. z Pie¬ niężna: Ja im mówię, jeżeli będziesz się ukrywać, to nic nie da, jeżeli jednak będziesz coś wiedzieć o swoim narodzie, będziesz z tego dumna, to zbudujesz swój autorytet. Tutaj nawiązuje się więzi na całe życie. Mniejszość narodowa ma to do siebie, że więzi są ważne, że szuka się kontaktu i szkoła te związki podtrzymuje, to daje ogromne możliwości. Tworzenie więzi i budowanie wspólnoty jest także celem M.S. z Braniewa. Wspólnota obejmuje nie tylko dzieci, ale także rodziców i realizuje się w kon¬ kretnych działaniach: W punkcie nauczania dzieci uczą się ortografii i literatury. Ale rodzice oczekują, by organizować różne święta, imprezy dla dzieci i dla rodziców. Bo to jest jakaś inte¬ gracja dzieci, które tu przychodzą z czterech różnych szkół (z trzech podstawówek i gimnazjum). Co roku wożę dzieci do Elbląga na przegląd zespołów szkolnych, bo dzieci bardzo chcą, dzieci chętnie jeżdżą z występami, poznają inne dzieci i na¬ wiązują kontakty. Chodzi o to, by dzieci utrzymywały ze sobą kontakt, bo dzisiaj nikt już nie wstydzi się swojego pochodzenia, dzieci do mnie mówią „dobry dzień" po ukraińsku. Ja też chcę, by dzieci zauważono, by dzieci nie wstydziły się ( . ) . Przywiozłam ze sobą mapę Lwowa i dzieci same szukają miejsc, z których po¬ chodzą ich dziadkowie. Poza tym wypracowałam sobie taki system, że rodzice są zżyci ze mną, ja wiem, kiedy dziecko nie przyjdzie na lekcje i dlaczego, rodzice utrzymują ścisły kontakt ze mną, bo inaczej ta praca nie miałaby sensu. Na przy¬ kład, gdy przygotowujemy kutię, to rodzice mi pomagają, gdy przygotowujemy wertep to pokazujemy ukraiński dom, dzieci poprzebierane za kozaków chodzą po kolędzie. 1 Takie właśnie działania budują obraz kultury ukraińskiej jako wartościowego dziedzictwa grupy etnicznej, tworzą wspólnotę uczniów i rodziców i pozwalają, jak powiedziała M.S. z Braniewa, „utrzymać klasy, bo przecież dla dzieci to są dodatkowe trzy godziny i nie wszyscy są zachwyceni". Czasami motyw spotka¬ nia może stać się najważniejszy; przekonał się o tym B . M z Elbląga: Robiłem ankietę wśród dzieci i powiedziały mi, że przychodzą po to, by się spot¬ kać, porozmawiać, powymieniać się nagraniami. Rodzice też chcą przede wszyst- 1 Ze Świętami Bożego Narodzenia związany był zwyczaj chodzenia kolędników, z wertepem. Skład grupy kolędników zwykle podobny jest do polskich kolędników, z tą różnicą, że w ukraińskiej wystę­ pują kozacy. W Liceum w Górowie Iławeckim z wertepem chodzą uczniowie; w jego przygotowaniu biorą udział ksiądz i siostra zakonna, następnie kolędnicy chodzą po domach, śpiewają kolędy, recytują zabawne teksty o treści religijno-patriotycznej, są obdarowywani słodyczami i drobnymi pieniążkami. �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 243 kim tego by dzieci ze środowiska ukraińskiego spotykały się, a nauka języka jest na dalszym planie. Podobnie zresztą jest w cerkwi, spotkanie z rodziną i znajomy¬ mi jest najważniejsze. Program działań uwzględniający różne potrzeby uczniów i rodziców jest rea¬ lizowany w Giżycku w Szkole Podstawowej nr 7. Według J.K.: Na lekcjach prowadzone jest szerokie nauczanie i kształcenie ukrainistyczne — uczniowie zapoznawani są z językiem ojczystym, kulturą, tradycją, historią, lite¬ raturą i religią. Organizowane są ciekawe imprezy, spotkania, konkursy, zabawy, wyjazdy krajowe i zagraniczne. Dzięki takim działaniom, oprócz swej funkcji komunikacyjnej, język zaczyna pełnić innąjeszcze funkcję, określaną w literaturze mianem funkcji identyfikacyj¬ nej, istniejącej w relacji do grupy posiadającej wspólne uniwersum symboliczne. Język tworzy wówczas „społeczność językową". Obejmuje ona ludzi posługują¬ cych się tym samym językiem, posiadających świadomość jego symbolicznego zaplecza w postaci wiedzy, baśni, mitów, legend, podzielanej tradycji, wspólnie przeczytanych książek, wspólnie śpiewanych pieśni, słuchanej muzyki czy na¬ wet oglądanych filmów. Wspólne znaczenia i wspólna wiedza, składające się na identyfikacyjną moc języka, mają wpływ na realizację funkcji komunikacyjnej (Niżnik, 1985, s.74-83). Komunikacja jest tym pełniejsza i efektywniejsza, im większa jest jednorodność identyfikacyjnej warstwy języka, w tym przypadku budowanej właśnie poprzez wspólnie obchodzone święta, wyjazdy na Ukrainę, wspólne występy na różnych festiwalach i udział w licznych imprezach organi¬ zowanych przez szkołę. Wywiady z nauczycielami pokazały, iż pojawia się inny jeszcze, bardziej pragmatyczny i stosunkowo nowy rodzaj motywacji do nauki języka ukraińskie¬ go, motywacji wykraczającej poza tradycyjnie rozumianą etnopedagogikę. Coraz częściej zdarza się, iż naukę języka ukraińskiego traktuje się nie tyle jako naukę języka ojczystego, lecz jako naukę jeszcze jednego języka obcego, który w przy¬ szłości może się przydać, zwłaszcza gdyby Ukraina stała się jednym z krajów Unii Europejskiej. Z tym wiązałoby się jeszcze większe otwarcie granic i po¬ szerzenie skali kontaktów gospodarczych i politycznych, dla których warto znać język. O tego typu postawie wobec języka i motywacji do jego nauki mówiła J.K. z Giżycka: I rodzice i uczniowie traktują naukę języka ukraińskiego jako języka ojczystego, choć doskonale rozumieją, że jego znajomość może być traktowana w zgoła innych kategoriach — jako znajomość jeszcze jednego języka (obok angielskiego czy nie¬ mieckiego), który może w przyszłości przydać się w pracy zawodowej (tłumacz z języka ukraińskiego, dziennikarz, polityk, nauczyciel, biznesmen). Wykształco¬ ny, młody Ukrainiec z Polski zna dobrze przynajmniej cztery języki — polski, ukraiński, angielski, niemiecki. �244 Bożena Domagała Podobne perspektywy dla języka ukraińskiego dostrzegali uczniowie K.B. z Reszla. Jej zdaniem: Dzisiaj pojawia się motywacja, że język ukraiński może przydać się w życiu zawo¬ dowym. Język ten słyszy się w mediach, ludzie robią interesy na Ukrainie. Język ten staje się równoprawnym językiem obcym. Także zdaniem M.F. z Pasłęka, znajomość ukraińskiego może stać się kapita¬ łem kulturowym młodego pokolenia Ukraińców w Polsce. Niektórzy rodzice: Uważają, że dobrze jest znać wszystkie języki i może ukraiński też się przyda. To może być atut. Kiedyś takie świadectwo chowało się do szuflady, teraz to jest atut. Dzieci odbierają to czasem jako przymus, ale są takie, które to rozumieją. W rezultacie na lekcje ukraińskiego posyłają swe dzieci także ci, którzy prowadząjakieś interesy z Ukrainą. Planują oni, że kontakty te będą na tyle trwałe, iż w przyszłości zostaną przejęte przez dorastające dzieci i wtedy znajomość ukra¬ ińskiego może okazać się bardzo przydatna, niezależnie od tego, na ile będzie to ich język ojczysty. Przytoczone powyżej wypowiedzi wskazują, iż szkoły ukraińskie oraz punkty nauczania języka ukraińskiego wykonują ogromną pracę, która wchodzi w zakres szeroko rozumianej etnopedagogiki. Szkoła staje się ważnym ogniwem procesu deasymilacji młodego pokolenia Ukraińców, którzy w punktach nauczania pozna¬ j ą literacki język ukraiński i są wprowadzani w kulturę ukraińską. Dzięki szkole dokonuje się proces emancypacji języka: od konglomeratu gwar i dialektów do języka literackiego, czyli języka narodowego. W tym procesie ważna jest tradycja literacka przekazywana przez szkołę; gdy przekaz ten z jakichś powodów zostaje zaniedbany lub przerwany, język z powrotem ulega „uludowieniu" i kulturowej marginalizacji. Folklor językowy, przejawiający się w gwarach, może być trak¬ towany przez niektórych nauczycieli z sentymentem jako dowód etnicznej od¬ rębności i tożsamości, jednak kulturowy awans grup etnicznych jako mniejszości narodowych dokonuje się za sprawą języka literackiego ogólnonarodowego. Dla językowych grup pogranicza oznacza to konieczność ciągłej pracy nad językiem, pracy, do której „w sposób naturalny" angażowani są nauczyciele, pełniący rolę inteligencji odpowiedzialnej za utrzymanie czystości języka. Rola liderów ruchu narodowego wynika stąd, iż nauczyciele są najliczniejszą grupą przekazującą tra¬ dycję historyczną i literaturę ukraińską, grupą związaną ze społecznością ukraińską i znającą jej kulturowe potrzeby. Praca nad językiem zaczyna się w punktach na¬ uczania, a w szkołach z ukraińskim językiem nauczania (podstawowej i średniej) kompetencja językowa staje się pełna. Świadczą o tym matury pisane w języku ukraińskim w Liceum w Górowie Iławeckim. Poza tym uczniowie poznają także te wartości kultury, które tworzą kanon kultury narodowej i są podstawą budowa¬ nia więzi etnicznych. Doceniając znaczenie tego rozwiniętego systemu edukacji etnicznej w regionie, trzeba brać pod uwagę również pewne bariery, których nawet �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 245 tak dobrze zorganizowane szkolnictwo mniejszościowe nie jest w stanie przekro¬ czyć. Włodzimierz Mokry, pisząc o roli szkoły w transmisji kultury ukraińskiej, przestrzegał, iż w szkołach mniejszościowych przekaz kultury jest przekazem prze¬ de wszystkim odtwórczym, a nie twórczym; poza tym szkoła nie ma możliwości przezwyciężenia historycznie utrwalonych kompleksów. Jego zdaniem, w ukraiń¬ skich rodzinach wychowuje się dzieci w języku polskim; ukraiński przestaje być językiem macierzystym i staje się dla dzieci językiem babci i dziadka albo języ¬ kiem wyuczonym w szkole. W rezultacie młode pokolenia Ukraińców mogą być (i to często z trudem) jedynie odbiorcami, a nie twórcami kultury ukraińskiej (Mo¬ kry, 1989, s. 155-183). Interesujące, iż na ten problem zwróciła uwagę tylko jedna moja rozmówczyni, E.K. ze Srokowa. Jej zdaniem, język żyje tylko tam, gdzie się go używa w życiu codziennym rodziny i środowiska: W takich centrach, jak Węgorzewo czy Górowo to język tam trwa, żyje, dzieci cho¬ dzą na imprezy, śpiewają, mówią. To jednak nie może być tylko szkoła, nie tylko książki, ale język musi żyć. Z książek to będzie tylko niechęć do ojczystego języka. Inny rodzaj barier wynika z faktu, że to szkolnictwo większościowe, a nie mniejszościowe, z reguły, choć mogą być wyjątki, zwiększa zasoby kapitału spo¬ łecznego ucznia i lepiej przygotowuje go do życia w społeczeństwie globalnym. To z kolei może być czynnikiem hamującym rozwój szkół mniejszościowych w przyszłości. O dylematach związanych z wyborem szkoły mniejszościowej lub większościowej pisała Katarzyna Pająk wskazując, że istnieje możliwość, iż pod wpływem szkoły większościowej i rówieśników dziecko może zerwać z tra¬ dycyjnymi wartościami, wyznawanymi przez daną rodzinę i wspólnotę etniczną (Pająk, 2005, s.12-13; Tracewicz, 2000, s. 36-77). Nie wiadomo zatem, jaki mo¬ del edukacji będą w przyszłości wybierać dla swych dzieci ukraińskie rodziny. Problemy pojawią się wówczas, gdy będzie to wybór między zwiększaniem kapi¬ tału społecznego dziecka a zachowaniem wierności tradycji rodzinnej. Poza tym rodzice wybierając dla swoich dzieci model edukacji praktycznie dwujęzycznej, muszą uporać się z pewnymi obawami, które pojawiały się także w prezento¬ wanych wypowiedziach. Chodzi o przekonanie, iż edukacja dwujęzyczna może przyczyniać się do obniżenia kompetencji językowej uczniów w obu językach, z których żaden nie jest poznawany w takim zakresie, by stać się językiem umoż¬ liwiającym pełny dostęp zarówno do kultury grupy mniejszościowej, jak i społe¬ czeństwa większościowego (Secada, 1990, s. 81-106). Rodzina, sąsiedztwo, życie publiczne — tożsamość językowa Ukraińców na Warmii i Mazurach wobec wyzwań współczesności Stosunkowo dobrze rozbudowany system ukraińskiego szkolnictwa mniej¬ szościowego na Warmii i Mazurach skłania do postawienia ogólniejszego py- �246 Bożena Domagała tania: jak dzisiaj wygląda sytuacja językowa środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach? Czy system rozbudowanego szkolnictwa ukraińskiego przyczynił się do zahamowania procesów asymilacji językowej, czy też proces ten odzna¬ cza się swoją wewnętrzną logiką, na którą nie mają większego wpływu wysiłki aktywnej części społeczności ukraińskiej w regionie oraz możliwości, jakie stwa¬ rza demokratyczne państwo, zapewniające ochronę praw i swobód językowych mniejszości? Pytanie o współczesny status języka ukraińskiego było jednym z najważniejszych spośród pytań zadawanych w wywiadach przeprowadzonych z nauczycielami nauczającym, w punktach nauczania tego języka. Odpowiedzi pokazują, iż generalnie zakres społecznego zasięgu tego języka, czyli jego moc, uległy ograniczeniom. Nauczyciele, na co dzień pracujący w środowiskach dzie¬ ci i młodzieży, i mający bezpośredni kontakt z pokoleniem rodziców, stwierdzają zgodnie, iż język ukraiński jest językiem domowym tylko nielicznych rodzin, a na zewnątrz jest używany tylko w szczególnych sytuacjach, które albo wyma¬ gają zamanifestowania ukraińskości, albo mają charakter spotkań rodzinno-religijnych. Obserwacje K.B. z Reszla potwierdzają, iż: W większości domów używa się języka polskiego. W tylko niewielu domach zwra¬ ca się uwagę na to, aby używać języka ukraińskiego. Języka ukraińskiego używa się na wszystkich spotkaniach środowiskowych, spotkaniach młodzieży, koncer¬ tach itp. Używa się go również podczas wszystkich wydarzeń kościelnych. Używa¬ nie języka ukraińskiego w domach zależy od bardzo różnorodnych czynników. Są to przede wszystkim: poziom znajomości języka ukraińskiego wśród rodziców oraz ich narodowa samoidentyfikacja, zaangażowanie w sprawy społeczne, utrzymywa­ nie kontaktów z innymi członkami społeczności ukraińskiej oraz cerkiewnej. Osoby, które są nieaktywne w społeczności lub skoncentrowane wyłącznie na sprawach ma¬ terialnych, nie zwracają żadnej uwagi na kwestię języka. M.F. z Morąga, mówiąc o procesie asymilacji językowej środowisk ukraiń¬ skich na Warmii i Mazurach, wskazała na sytuację językową swojej rodziny: Mój mąż jest polskojęzyczny, w domu u mnie też nie mówiono po ukraińsku. Ja się nauczyłam w szkole, w liceum w Legnicy. Pierwszym językiem w mojej rodzinie jest język polski ( . ) . Mąż nie umie, wstydzi się rozmawiać, bo nie umie. W rodzi¬ nach ukraińskich języka ukraińskiego używa się przy spotkaniach rodzinnych i to¬ warzyskich. To jest jednak coś więcej niż język domowy, bo to jest język liturgii. To jest druga okazja, by się spotkać i porozmawiać. Starsza wiekiem i doświadczeniem działaczka ukraińska i nauczycielka, pani L.Ł z Kętrzyna uznała, iż może mówić o całym środowisku, w którym pracuje od lat i bardzo dobrze zna jego sytuację językową: Sądzę, że język ukraiński jest używany na co dzień przez pokolenia dziadków i babć. Z pokoleniem rodziców bywa gorzej, bo oni się nigdzie nie uczyli ( . ) . W Kętrzynie zorganizowano dopiero w połowie lat 80. punkt nauczania, wcześniej �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 247 nie było tutaj. To jest sprawa rodziców, czy uczą swoje dzieci. Języka ukraińskiego używają różnie w różnych domach. Są domy, gdzie się używa języka i wymaga od dzieci, ale język polski wypiera, bo jest łatwiejszy, używany powszechnie (przed¬ szkole, szkoła, na ulicy). Podobną opinię wyraziła M.S. z Braniewa: Ci nasi dziadkowie mówią tylko po ukraińsku, pokolenie średnie w domu po pol¬ sku, a tylko, gdy się spotykamy w swoim gronie, to po ukraińsku. Wśród mło¬ dych rodzin dominuje język polski. Ale są pewne sytuacje, gdy mówi się tylko po ukraińsku: na przykład jak mamy przychodzą do mnie do szkoły, to starają się mówić po ukraińsku. Jest bardzo dużo imprez ukraińskich także w Braniewie (np. Głębock). Na przykład młodzież po polsku mówi ze swoimi rodzicami, ale na imprezach starają się mówić po ukraińsku, chociaż czasami łapię ich na tym, że mówią po polsku. Można więc powiedzieć, iż po ukraińsku mówi się na lekcjach, na imprezach ukraińskich, gdy spotykają się z dziadkami. Na przykład z rodzicami po polsku, ale z dziadkami jakoś nie mogą po polsku. Również obserwacje E.K. ze Srokowa potwierdzają prezentowane powyżej opinie; język ukraiński pojawia się w szczególnych sytuacjach, językiem życia codziennego staje się polski: Kiedy dzieci obchodzą święta, to wtedy wchodzi ukraiński, a na co dzień to polski, najwyżej wtrąca się jakieś słowa i chyba generalnie odchodzimy od tej tradycji, by w życiu codziennym posługiwać się tym językiem. Postępy procesu asymilacji językowej widać, porównując kolejne grupy dzie¬ ci przychodzące na naukę. Jak zauważyła M.S. Z Lidzbarka Warmińskiego, jest to sprawa młodego pokolenia rodziców urodzonych już na Warmii i Mazurach po roku 1956, pokolenia w znaczniej mierze zasymilowanego: Te dzieci, które przyszły w tym roku, to rozumieją po ukraińsku, ale nie mówią w tym języku. W domach rzadko się zdarza, by młodzi rodzice mówili po ukra¬ ińsku. W rezultacie te młodsze dzieci uczy się od początku, a tylko te starsze coś umieją. Zacytowane powyżej wypowiedzi potwierdzają fakt, że istnieje znaczne zróżni¬ cowanie pokoleniowe, jeśli chodzi o znajomość i zasięg języka ukraińskiego w śro¬ dowisku Ukraińców na Warmii i Mazurach. Dla pokolenia dziadków był on natu¬ ralnym językiem komunikacji, językiem życia codziennego, mimo iż wielu z nich znało także polski. Pokolenie średnie jest praktycznie dwujęzyczne: znajomość języka ojczystego wyniosło z domu, jednak językiem, jakiego używa ono w sytu¬ acjach życia codziennego, jest przede wszystkim język polski. W tym też języku rozmawia ono ze swoimi dziećmi. Młodzież zwykle posiada nikłą znajomość ję¬ zyka dziadków, dobrze jeżeli jest z nim osłuchana; języka literackiego uczy się już w szkole. Generalnie jest tak, iż — jak zauważyła J.K. z Sępopola: „To starszym �Bożena Domagała 248 ludziom zależy, by utrzymać język, młodszym nie". Język ukraiński jest dla dzieci i młodzieży językiem ojczystym, bo tak mówi tradycja i tak uczy się w szkole (nie¬ które dzieci, jak te w Srokowie, dowiedziały się o tym dopiero w szkole), ale i z ro¬ dzicami i między sobą młodzi mówią najczęściej po polsku. Oprócz podziałów pokoleniowych istnieje także skomplikowany kontekst sytuacyjny, określający, kiedy i gdzie powinno używać się języka ukraińskiego. Ukraiński to język kursów językowych, język oficjalnych spotkań organizacji ukraińskich, imprez organizo¬ wanych przez stowarzyszenia i organizacje ukraińskie, język cerkwi, a także język, który używany jest wtedy, gdy wielopokoleniowe rodziny ukraińskie spotykają się przy okazji tradycyjnych świąt. Czasami pojawia się na ulicy, co zauważył już na początku lat 90. Tomasz Marciniak (Marciniak, 1998, s. 126). Można zatem przyjąć, iż język ukraiński pojawia się wszędzie tam, gdzie ist¬ nieje potrzeba zamanifestowania odrębności i podkreślenia swojskości, czyli gdy język pełni funkcję identyfikacyjną. W rezultacie język polski i język ukraiński tworzą sieć wzajemnych relacji dysglosyjnych, czyli takich, w których zasady użycia każdego z dwóch języków zostały poddane konwencjom społecznym. Ję¬ zyki te są używane przemiennie w określonych społecznie warunkach i zgodnie z pewnymi normami społecznymi, które wskazują, gdzie wypada mówić w języ¬ ku ojczystym, a gdzie jego użycie może wzbudzać zdziwienie i niechęć polskiego lub ukraińskiego otoczenia (Bobrownicka, 2000, s.19-38). Konwencje te nie są jednak niezmienne; ogólna tendencja jest taka, iż język ukraiński jest wypierany przez język polski z życia publicznego. Reprezentująca starsze pokolenie pani K. z Czarnówki oburza się, gdy na spotkaniach Ukraińców słyszy obecnie język polski: „ A co to za małanka , za zabawa, jak oni pójdą tam i wszystko po polsku gadają, śpiewają po ukraińsku, a cała gadka po polsku". Asymilacja językowa środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach nie prze¬ biega według jednego wzorca ani w jednakowym tempie we wszystkich śro¬ dowiskach. Znaczące są tu różnice pokoleniowe, różnice związane z miejscem zamieszkania (zanik ukraińskiego sąsiedztwa, migracje do miast), stopniem inte¬ gracji środowiska, zwłaszcza w obliczu rosnącej liczby małżeństw mieszanych, które w sposób naturalny odchodzą od dwujęzyczności i w życiu codziennym używają języka polskiego. Mówił o tym B.M. z Elbląga: 2 Ludzie żyją w rozproszeniu. Przychodzą do miasta, żenią się i tracą kontakt ze swoim środowiskiem, niektórzy jeszcze się wstydzą. Jest duża bierność. Ci stara¬ j ą się zatrzeć ślady swego pochodzenia. Jest grupa, która nie wstydzi się, ale też nie manifestuje specjalnie swej ukraińskości. I jest wreszcie grupa świadomych Ukraińców, którzy rozumieją, co to jest tożsamość i starają się j ą podtrzymywać i rozwijać. Oni wiedzą, iż nie wystarczy raz do roku włożyć wyszywaną koszulę i pojechać na festiwal. Generalnie jednak w rodzinach miejskich nie rozmawia się 2 Małanka, od imienia Melanii, to ukraiński Sylwester, przypadający według kalendarza juliańskie­ go na noc z 13 na 14 stycznia. �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 249 po ukraińsku, a jeżeli babcia i dziadek mieszkają daleko, to dzieci praktycznie nie mają kontaktu z językiem, nie są osłuchane. Niektórzy rodzice robią chociaż tyle, iż zakładają anteny satelitarne i odbierają telewizję ukraińską, to chociaż dziecko posłucha muzyki, piosenek, bajek po ukraińsku. W rozważaniach nad stopniem asymilacji językowej środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach nie sposób pominąć kwestii statusu języka ukraińskie­ go jako języka narodowego. Język jest elementem kultury narodowej i jako taki jest obszarem rywalizacji kultur, obserwowanej nie tylko w stosunkach między­ narodowych, ale i trudnej do uniknięcia w relacjach mniejszość — większość społeczeństwa, nawet wówczas, gdy oficjalną ideologią i normą poprawności politycznej staje się kulturowy pluralizm. Język bowiem jest nie tylko biernym, neutralnym narzędziem komunikacji, lecz wartością, która pokazuje, jakie jest miejsce grupy mniejszościowej i jej kultury w systemie społecznym. Mówi o tym koncepcja mocy języka w komunikacji międzykulturowej. Zdaniem Elżbiety Ha¬ łas, moc języka, jego zdolność do trwania i konkurencyjności zależy od zjawisk występujących na zewnątrz języka, takich jak wielkość posługującej się nim gru¬ py, ruchliwość jej członków, poziom ekonomiczny, czynniki polityczne, promie¬ niowanie wartości i idei z nimi związanych (Hałas, 2001, s. 305). Status języka określają praktyki, działania i stosunki społeczne decydujące o tożsamości i miej­ scu kultury grupy w przestrzeni innych jakości kulturowych, identyfikowanych z określonymi kulturami narodowymi. Jeśli chodzi o Ukraińców, to problem kul¬ tury, tożsamości i symbolicznej komunikacji, czyli to, co określa moc języka, wskazuje na jego „niedoistnienie" nie tylko w odniesieniu do kultur i języków europejskich, ale przede wszystkim w odniesieniu do kultury i języka rosyjskie¬ go. Według Włodzimierza Pawluczuka, zjawiska te mają korzenie historyczne. W przeszłości, od X V I I I wieku do przynajmniej połowy X I X wieku, wzorcem kul¬ tury wysokiej, elitarnej, na wschodniej Ukrainie była kultura rosyjska, natomiast kulturę ukraińską uznawano za przeznaczoną dla ludu. Na Ukrainie zachodniej podobną rolę do rosyjskiej odgrywała kultura polska (Pawluczuk, 1998, s. 49). W rezultacie problem statusu i roli języka ukraińskiego jako języka narodowego jest jednym z najważniejszych, z jakim musi się uporać wolna Ukraina. Pisała o tym także Ola Hnatiuk, wskazując, że społeczeństwo ukraińskie domaga się od „elity rządzącej takich rozwiązań, by sfera użycia ukraińskiego przestała się kurczyć" (Hnatiuk, 2003, s. 328) i by język ukraiński awansował do roli języ¬ ka narodowego Ukrainy. Sytuacja na Ukrainie nie pozostaje bez wpływu na sytuację mniejszości ukra¬ ińskiej w Polsce. Można przypuszczać, iż w przyszłości status i rola języka ukraiń¬ skiego diaspory zależeć będzie od relacji mniejszość — większość, czyli od tego, na ile środowiska mniejszości będą podejmować wysiłki, by przeciwstawić się na¬ turalnym procesom asymilacji językowej („diaspora jest diasporą"). Warunkiem jest rozwijanie świadomej, refleksyjnej etniczności nowego typu, opartej na języ- �Bożena Domagała 250 ku. Będzie to możliwe, gdy w środowiskach mniejszości ukraińskiej w Polsce po¬ wstrzymany zostanie proces asymilacji językowej młodego pokolenia, które coraz większym stopniu uczy się literackiego języka ukraińskiego w szkole, a w coraz mniejszym przejmuje go od rodziców czy dziadków. Stwarza to szanse dla no¬ wej etniczności, której oznaką jest upowszechnianie wzorców języka literackiego, ogólnonarodowego. Język gwarowy, ludowy stanowi barierę rozwoju nowoczesnej kultury narodowej i opartej na niej tożsamości, unieruchamiając i izolując daną społeczność w jej folklorze. Język nauczany w szkole musi być jednak traktowany jako język ojczysty, a nie jako jeszcze jeden język obcy, którego można się uczyć z powodów sentymentalnych lub czysto pragmatycznych. Innym warunkiem kulturowego awansu mniejszości ukraińskiej w Polsce, na który ma ona niewielki wpływ, jest powstrzymanie degradacji języka ukraińskiego na Ukrainie. Dowartościowanie języka ukraińskiego w Ojczyźnie i w europejskiej przestrzeni kultur narodowych przełoży się na świadomość, iż jest to rzeczywi¬ ście „skarb" niezbywalny, coś cennego, niepowtarzalnego, co jest źródłem dumy i pozwala na zdobycie i zachowanie odpowiedniej pozycji w stosunkach z innymi grupami i kulturami. Słowa kluczowe: etniczność, tożsamość językowa, mniejszość ukraińska, etnopedagogika BIBLIOGRAFIA Babiński G. 2005 Tożsamość na pograniczach, w: Tożsamość bez granic. Współczesne wyz¬ wania, red. E. Budakowska, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. s. 99-117. Bobrownicka M . 2000 Poliglotyzm społeczeństw słowiańskich a rozwój ich świadomości naro­ dowej, w: Język a tożsamość narodowa, red. M . Bobrownicka, Slavica Universitas, Kraków, s. 19-38. Burszta W.J. 1998 Antropologia kultury, Wydawnictwo Zysk i Spółka, Poznań. Drozd R. 2001 Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944-1989, Tyrsa, Warszawa. Głowacka-Grajper M . 2005 Zróżnicowanie ideologii edukacyjnych w ramach etnicznego szkolnictwa ukraińskiego w Polsce, w: Edukacja w świecie wielokulturowym, red. K. Andrejuk, Instytut Socjologii UW, Warszawa, s. 43-56. Hałas E. 2001 Symbole w interakcji, Oficyna Naukowa, Warszawa. �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... Hnatiuk O. 2003 251 Pożegnanie imperium. Ukraińskie dyskusje o tożsamości, Wydawnictwo UMCS, Lublin. Kłoskowska A. 1996 Kultury narodowe u korzeni, PWN, Warszawa. Łesiów M . 2006 Pogranicze słowa polskiego i ukraińskiego, w: Dziedzictwo polsko¬ -ukraińskie, red. S. Chazbijewicz, K. Szulborski, Instytut Nauk Politycz¬ nych U W M , Olsztyn, s. 28-37. Marciniak T. 1998 Ukraińcy wschodnich Mazur. Istnienie realne, obecność symboliczna, w: Tożsamość kulturowa społeczeństwa Warmii i Mazur, red. B. Domagała, A. Sakson, OBN, Olsztyn, s. 118-125. Misiło E. 1993 Akcja „Wisła": Dokumenty, Archiwum Ukraińskie, Warszawa. Mokry W. 1989 Polaków i Ukraińców wczoraj, dziś, jutro, „Znak" nr 413-415, s. 155-183. Niżnik J. 1985 Symbole a adaptacja kulturowa, Centralny Ośrodek Metodyki Upowszech¬ niania Kultury, Warszawa. Nowicka E. 2006 Etniczność na sprzedaż i/lub etniczność domowa, w: Mniejszości narodowe w Polsce w świetle Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku, red. L. Adam¬ czuk, S. Łodziński, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa, s. 285-301. Pająk K. 2005 Szkolna rzeczywistość a kwestia kulturowej odmienności, w: Edukacja w świecie wielokulturowym, red. K. Andrejuk, Instytut Socjologii UW, Warszawa. Pawluczuk W. 1998 Ukraina. Polityka i mistyka, NOMOS, Kraków. Rohun D. 2000 „10 lat minęło..." Szkoły Podstawowej nr 8 im. Łesi Ukrainki w Bartoszy¬ cach, Wydawnictwo Szkolne, Bartoszyce. Sakson A. 1998 Stosunki narodowościowe na Warmii i Mazurach 1945-1997, Instytut Za¬ chodni, Poznań. Secada W. G. 1990 Research, Politics and Bilingual Education, „Annals AAPSS" n. 508, s. 81-106. Serczyk W. 1993 Die sowjetische und die polnische Ukraine zwischen den Weltkriegen, w: Geschichte der Ukraine, red. F. Golczewski, Vendenhoeck und Rupre¬ cht, Gottingen, s. 210-231. Tracewicz Z. 2000 Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukraińskiej, Wydawnic¬ two Adam Marszałek, Toruń. �Bożena Domagała 252 Żelazny W. 2002 Etniczność w naukach społecznych. rodowościowe" nr 20, s. 57-85. Zarys problematyki, „Sprawy Na­ Bożena Domagała U K R A I N I A N S I N W A R M I A A N D MAZURY. BETWEEN THE PRESERVATION OF LINGUISTIC I D E N T I T Y A N D LINGUISTIC ASSIMILATION (Summary) Ukrainians came to the region of Warmia and Mazury in 1947 when they were re­ settled from southeastern Poland. The resettlement and dispersion were the first stage of the policy of assimilation of the Ukrainian population, including linguistic assimilation, which was pursued in the following years. For the contemporary Ukrainians, who live in Warmia and Mazury, language is one of the basic values, next to religion and histori­ cal memory, which are pillars of their national identity. The basic role in sustaining and developing the linguistic identity of the community is played by the school. Its job is to promote the knowledge of literary language, which matches the standards of the national language. It is a key to the Ukrainian culture and a link between the Diaspora and the Ukrainian people. The school is also an institution which integrates the Ukrainian com¬ munity in the region, particularly the youth. It builds the linguistic community through the organisation of many events and local and regional meetings. The preservation of the Ukrainian language in the minority will depend on the extent to which it w i l l be a language used in everyday communication in families and in the community, despite the spontaneous processes of assimilation. A greater and greater number of mixed marriages is a danger to the Ukrainian language and culture. The migration of Ukrainian families to towns, which disintegrates the families and traditional neighbourhoods, does not favour the strengthening of links with the native language. As a result many Ukrainian families are facing a dilemma today - should they insist that their children attend extra language classes or not? Whatever the ultimate choices are, everything w i l l depend on raising the awareness that the culture of a minority group is a value, which favourably distinguishes a minority group, that it is a source of prestige in the culturally uniform society and that it accords a higher social status. Key words: ethnicity, linguistic identity, Ukrainian minority, ethnopedagogy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fecd675078777effb316fe30f225068.pdf 81b7a0610080e6ccf1c3d697f6f3ed34 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1966 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource społecznośc miejska małe miasta ideały życiowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1825 Title A name given to the resource Ideały życiowe mieszkańców małych miast w Polsce / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.101-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Domagała, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73. 1989 BOZENA DOMAGALA Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie IDEAŁY ŻYCIOWE MIESZKAŃCÓW MAŁYCH MIAST W POLSCE Problematyka małych miast nie leży w centrum zainteresowań zarówno polskich socjologów, jak i etnologów. Z tego choćby względu warto bliżej przyjrzeć się badaniom, które miały szansę lukę tę - przynajmniej częściowo - zapełnić. Mam tu na myśli wydawane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w latach 70-tych prace dotyczące Lidzbarka Welskiego, Rynu i Rucianego-Nidy 1, a przede wszystkim materiały z prowadzonych w latach 1980-1983 badań socjologiczno-etnograficznych, które objęły Nowogród, Dynów i Dobczyce. Badania te obejmowały bardzo szeroką problematykę: począwszy od materialnych standardów życia w małym mieście, poprzez jego strukturę społeczno-zawodową, system więzi społecznych (rodzinnych, sąsiedzkich, zawodowych), różne formy życia kulturalnego (włączając w to także życie religijne, tradycyjną obrzędowość i obyczajowość), na deklaracjach dotyczących podstawowych wartości określających cel i sens życia skończywszy. Tak szeroki zakres celów badawczych wymagał zastosowania odpowiednich technik 2, które z kolei winny bezpośrednio wiązać się z przyjmowanymi na wstępie założeniami co do natury badanych problemów. t Mam tu na myśli następujące pozycje: A. Szyfer, SpoŁeczność i kultura 1TUlŁego miasta, Olsztyn 1982; B. Beba, Tradycja drobnomieszczańska w społeczności maŁomiasteczkowej Lidzbarka Welskiego, Olsztyn 1982; H. Murawska-Koprowska, Ruciane-Nida. Kształtowanie się spoŁeczności uprzemysŁawianego miasteczka, Olsztyn 1984. 2 Głównym narzędziem badawczym był we wszystkich miasteczkach kwestionariusz wywiadu, który miał być realizowany w wytypowanych rodzinach, zamieszkujących w miasteczku przynajmniej od pięciu lat, lub wywodzących się z okolicznych wsi. Poza tym w wymienionych miasteczkach prowadzono obserwację uczestniczącą (około miesiąca), przeprowadzono również wywiady swobodne z osobami, uznanymi za najbardziej wpływowe w miasteczkach, lub najlepiej poinformowane o tym co się dzieje (ksiądz, dyrektor szkoły, sekretarz gminy, sekretarz POP, naczelnik, lokalni twórcy ludowi, osoby zasłużone dla regionu itp.). Jako materiał statystyczny służący analizie procesów społecznych zachodzących w miasteczku (migracje, zmiany struktury społeczno-zawodowej) posłużyły wyciągi z danych przechowywanych przez Urząd Gminny. �10:3 Warto te założenia przedstawić by ukazać w jaki sposób mogły one rzutować na ujęcie interesujących nas kwestii tj. kwestii ideałów życiowych mieszkańców badanych miasteczek. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o założenie, że wszystkie trzy miasteczka, ze względu na to, iż liczą poniżej 5 tys. mieszkańców każde, jak również ze względu na stare tradycje miejskie i, co się z tym wiąże, znaczny stopień zasiedzenia mieszkańców (przynajmniej jeśli chodzi o najstarsze rodziny, stanowiące trzon społeczności miasteczka), prezentują typ społeczności lokalnej. Odwołano się przy tym do tradycji anglosaskiej, która każe ujmować lokalizm w aspekcie: a) wspólnoty terytorium; b) niewielkiej liczebności grupy sprzyjającej bezpośrednim kontaktom; c) całościowego układu ekonomicznego określającego typ struktury społecznej; d) systemu organizacyjnego instytucji zaspokajających podstawowe potrzeby członków społeczności; e) systemu wartości ukształtowanego w wyniku przekazu tradycji, będącego normatywnym układem odniesienia, decydującego o zasadzie społecznego współżycia; f) poczucia przynależności do określonej społeczności, a jednocześnie poczucia odrębności w stosunku do innych 3. Próbowano zatem spojrzeć na małe miasto jak na społeczność autonomiczną, którą charakteryzuje właściwy jej sposób życia wraz z systemem instytucji warunkujących ów sposób życia. By ocenić prawomocność tego założenia należałoby się odwołać do innych badań, szczególnie tych, które status małych miast w Polsce określają w odniesieniu do ich politycznej i ekonomicznej rangi. J. Turowicz na konferencji poświęconej małym miastom, która odbyła się w Kazimierzu Dolnym n/Wisłą w 1986 roku bronił tezy o niesamodzielności i zależności od większych centrów małych miast. Stwierdził, iż przyjGta po roku 1945 w Polsce strategia gospodarcza, wynikająca z założeń politycznych, kładła nacisk na budowę nowego, zurbanizowanego i zindustrializowanego społeczeństwa. Decydującą rolę odgrywać w nim miały wielkie ośrodki miejskie i przemysł produkujący środki produkcji. Polski model industrializacji, czyli - jak podkreślał autor - industrializacja pośpieszna, kapitałochłonna, niezharmonizowana, o charakterze ekstensywnym, nie przewidywał większych środków na rozwój małych miast. Te ostatnie zepchnięte do roli przystanku między wsię a metropolią, traciły szybko swe znaczenie, zarówno jako ośrodki rzemiosła, usług czy drobnej wytwórczości, ale nawet jako miejsca, w którym dokonywano pierwszego etapu przetwórstwa płodów rolnych. Na ogóln(~j kondycji małych miast niekorzystnie zaciążyła również tzw. pseudourbanizacja, czyli ura Par. R. Redfield, The Folk Society. ,.American r. 1947; G. A. Hillery. Definitions oj Community. Sociology", June 1955, s. 111-123. Journal AreG.'i of Sociology" vol. 54, Agreement, "Rural of �103 banizacja opozmona. Jej konsekwencją stały się masowe migracje wahadłowe (w tym również na odległość większą niż 100 km), zniekształcenia struktury socjalnej (małe miasta jako zaplecze większych zakładów przemysłowych), niedorozwój sfery socjalnej (szczególnie usług) 4. Ze wszystkimi powyższymi zjawiskami można się zetknąć w badanych miasteczkach. Nie stanowią one tu wyjątku od reguły. Należą do grupy najbardziej zaniedbanych miasteczek w Polsce, ponieważ źródłem dochodów mieszkańców są: lokalne rzemiosło, rolnicze zaplecze i praca \v większych miastach (w przypadku Nowogrodu dojazdy do Łomży, z którą łączą Nowogród linie komunikacji autobusowej podmiejskiej, w przypadku Dobczyc nawet do Krakowa). W interesujących nas miasteczkach nie ma pozarolniczych bogactw naturalnych, nie rozwija się przemysł, leżą one na uboczu głównych szlaków turystycznych i komunikacyjnych. Wskaźnikiem ich społeczno-gospodarczej recesji jest stały odpływ młodszej i lepiej wykwalifikowanej części ludności do większych miast. W tym sensie zdecydowanie odstają od wzorców anglosaskich, o których pisał Th. Veblen, iż stanowią "doskonały wykwit samopomocy i zaradności na amerykańską skalę" 5. Lokalizm ma również swój wymiar polityczny. Według P. H. Chombarta społeczność lokalna zawiera w sobie organiczną wizję społeczeństwa samorządnego, demokratycznego, stanowiącego ramy dla racjonalnych, swobodnych działań jednostek, jako podmiotów społecznych. Przeciwieństwem tak pojętego lokalizmu jest scentralizowany, autorytatywno-nakazowy system sterowania życiem społecznym. Istnieje w nim w zasadzie tylko jedno centrum decyzyjne i opiniotwórcze, a pozostałym ośrodkom przypada rola odbiorcy płynących z góry dyrektyw. Centralizm, którego narzędziem pozostaje administracyjny, zbiurokratyzowany aparat państwowy, pozbawia ośrodki lokalne nie tylko ich politycznej podmiotowości (podlegają one opiniotwórczym i opiniodawczym ośrodkom zewnętrznym), ale również określa sferę lokalnych interesów i finansów. W tym kontekście lokalizm byłby postulatem, który w całym czterdziestoleciu nie miał w Polsce szans na realizację, i który jest jednym z celów przebudowy społecznej. Potwierdzeniem tego może być status interesujących nas miasteczek, które przed rokiem 1975 nie pełniły żadnych funkcji administracyjnych, a które obecnie pozostają siedzibami gmin. , Por. J. Turowicz, Urbanizacja zharmonizowana, referat wygłoszony na konferencji ..Społeczne problemy małych miast", która odbyła się w dniach 20-23 III 1986 w Kazimierzu n/Wisłą z inicjatywy KUL-u, IFiS PAN i Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. 5 Th. Veblen, The Case of America: The Country Town, cyt. za J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, W-wa 1983 t. II, s. 638. �104 Równie problematyczna wydaje się hipoteza kładąca nacisk na procesy tworzenia podstaw kulturowej tożsamości małych miast, wskazująca na wspólnotę tradycji i dorobku kulturalnego, jedność kodeksów, norm i wzorów regulujących społeczne współżycie i ustanawiających skuteczną kontrolę społeczną. Badania empiryczne, prezentowane na wspomnianej konferencji w Kazimierzu Dolnym n/Wisłą potwierdzają tezę przeciwną, wskazującą na upowszechnianie się wzorów kultury masowej, w których małemu miastu przeciwstawia się duże aglomeracje. Ma to swe odbicie w świadomości mieszkańców miasteczek, którzy mimo deklarowanego przywiązania do swego miejsca zamieszkania wiedzą, iż ich sposób życia cechuje prowincjonalizm i zaściankowość, stano'''''iące realne bariery awansu społecznego, w tym także awansu edukacyjnego ich dzieci 6. Można zatem przyjąć hipotezę, iż kryzys małych miast w Polsce jest jednym z przejawów kryzysu społeczności lokalnych. Jeżeli zatem chcemy traktować małe miasto jako pewną wspólnotę, to trzeba pamiętać o istnieniu całego szeregu ograniczeń, które są źródłem słabości ekonomicznej małych miast w Polsce i ich kulturalnej degradacji. Jedną z barier społeczno-kulturalnego awansu małych miast jest brak wyrażniej zaznaczających się grup ethosowych, które tworzyłyby odrębny wzór małomiasteczkowej kultury, organicznie nawiązującej do wartości lokalnych. W rezultacie więź kulturowa w małym mieście realizuje się na poziomie pewnych, nie zawsze ze sobą połączonych, faktów określających sferę świadomości potocznej. Chodzi tu o przekonania, sądy, opinie, w których wyraża się wspólnota doświadczenia życia codziennego. Wspólnota ta wynika z przyjęcia postawy pragmatycznej, jako pewnego sposobu życia nastawionego na zakres codziennych czynności i problemów. Tę pierwotną i podstawową dla trwania porządku społecznego wiedzę socjolodzy-fenomenologowie określają mianem postawy naturalnej lub świadomości naiwnej, podkreślając, iż dostarcza ona jednostkom pierwszego układu odniesienia umożliwiającego interpretację faktów życia praktycznego, codziennego 7. Zdaniem A. Schiitza wiedza ta stanowi znaczący fakt społeczny z kilku powodów: - jest rzeczywistością nadrzędną, absolutną na poziomie życia codziennego, wykorzystywaną nieustannie przez jednostki w nawiązywaniu stosunków z innymi, Paf. W. Siemieński, Podstawowe problemy spoleczno-przestrzennego rozu;ojll i osadnictwa, E. Bagiński, Male miasta w sieci osiedleńczej kraju, Referaty wygłoszone na konferencji, "Społeczne problemy małych miast". 7 J. H. Morgan, Phenomenological Sociology, [w:] Modern Sociological Theo'l!. An Introduction, ed. M. F. Abraham, Oxford University Press 1982. 6 miast �105- - nadaje zdarzeniom sens, dzięki czemu otaczający świat zyskuje charakter bytu zrozumialego sam przez się (wiedza potoczna jako oczywista, zastana, nic stanowi przedmiotu refleksji; jest raczej zespołem założeń i przekonań milcząco przyjmowanych przez jednostkę w proce~ach interakcji), - jako wiedza wyucZona w procesie socjalizacji w obrębie wspólnego świata społecznego i wspólnej kultury, staje się ona, w miarę interioryzacji, dla każdej jednostki jej rzeczywistością, - daje jednostkom poczucie przekładalności perspektyw (inni są traktowani tak, jak gdyby mieli te same wspólne doświadczenia, ich indywidualne przekonania mają mniejsze znaczenie i nie muszą być brane pod uwagę), - wiedza ta daje jednostkom poczucie i domniemanie, iż świat jest zasadniczo taki sam dla wszystkich, jest wspólny, ponieważ wspólna jest o nim podstawowa wiedza oparta na doświadczeniu życia codziennego, - wiedza ta jest warunkiem i czynnikiem ułatwiającym przystosowanie, ponieważ pozwala innych (na mocy przyjętych powyżej przekonań) traktować jako "obiekty" danego rodzaju, czyli dokonywać typizacji osób i sytuacji bez każdorazowego wnikania w ich znaczenie, co ułatwia bezrefleksyjne i automatyczne uczestniczenie w życiu codziennym B. * * * Z powyższych rozważań wynika, iż wiedzę potoczną i zawarty w me] ideał s t o s o w n e g o życia można traktować jako najbardziej podstawowy, elementarny wymiar wspólnoty społecznej, u podstaw którego leży nie tylko bliskość przestrzenna działających jednostek, ale i bliskość socjalna (klasowa, pokoleniowa). Istotne jest znalezienie odpowiedzi na pytanie w jakim zakresie ten ideał poddaje się empirycznej weryfikacji i jakich wymaga to technik badawczych. Wiadomo, iż fenomenologia społeczna posługuje się przede wszystkim metodami jakościowymi, "miękkimi", które pozwalają odczytywać znaczenie różnego typu zachowań osób badanych. Czy zatem możemy potraktować zebrany w Nowo-· grodzie, Dynowie i Dobczycach materiał jako umożliwiający tego typu analizę. Wydaje się to możliwe, ponieważ interesujący nas kwestionariusz wywiadu, zrealizowany w wymienionych trzech miasteczkach, zawierał przede wszystkim pytania otwarte, które można uznać za pewne dyspozycje dla prowadzącego, nie ingerujące w proces myślenia odpowiadającego, ani nie zamykające wypowiedzi w sztywne ramy ustalonych wcześniej kategoryzacji. Spośród zawartych w kwestionariuszu pytań - dyspozycji do wy8 Por. J. H. Turner, Struktura teorii socjologicznej, W-wa 1985, S. 474-476. �106 wiadu, interesować nas będzie szczególnie pytanie: "Co uwazaJą za najważniejsze w życiu (zawód, pieniądze, szczęście)? Czy ich dzieci też tak uważają?". Sądzimy, iż analiza uzyskanych wypowiedzi pozwoli nam ustalić jak przedstawia się powszechnie akceptowany kanon celów życiowych, wyznaczający w małomiasteczkowej społeczności ideał stosownego życia. Kanon - dodajmy - przyjmowany bezrefleksyjnie, jako 'coś oczywistego, zrozumiałego sarno przez się, określonego przez praktykę życia codziennego. Nie chodzi zatem o to w jaki sposób jest on realizowany tj. czy i w jakim stopniu pozostaje w sferze deklaracji, lecz a to, na ile jest on własnością wspólną, na ile daje ludziom poczucie pełnego uczestnictwa we wspólnocie, wynikające z przekonania, iż inni myślą tak samo. Prezentację uzyskanych w toku badań wypowiedzi rozpoczynamy od Nowogrodu, w którym zebrano 45 wywiadów (rok 1980). Struktura społeczno-zawodowa i wiekowa badanych rodzin przedstawiała się następująco: rolnicy - 17 rodzin, chłopi-robotnicy - 12 rodzin, urzędnicy 7 rodzin, rzemieślnicy - 5 rodzin i robotnicy - 4 rodziny. Rodzin młodych, do lat 30 przebadano 3; w przedziale 30-50 lat - 12, 51-60 lat '20 i powyżej 60 lat - 10. Zdecydowana większość wywiadów została zrealizowana w rodzinach ustabilizowanych, mających już za sobą okres formułowania podstawowych celów życiowych, zajętych raczej ich realizacją. Zobaczmy zatem jaka jest hierarchia owych celów: zdecydowanie najczęściej wskazywano na zachowanie życia i zdrowia (37 wskazaó.); następnie na rodzinę (12 wskazań); dobra materialne (10 wskazań); pra· cę (2 wskazania). Ponadto pojawiły się również deklaracje, które odstawały od powyższego wzorca: świadomość Boga - l; młodość - l; pokój -na świecie - 1; wykształcenie - 1; zabawa i towarzystwo - 1. Dla zilustrowania w jaki sposób mieszkańcy Dynowa mówią o swych dążeniach i celach życiowych, przytoczmy kilka najbardziej typowych i najczęściej powtarzających się wypowiedzi. I tak, jeżeli mówi się o zdrowiu to w następującym kontekście: "młodość i zdrowie", "zdrowie, gdy byłam młodsza, dzieci", "zdrowie, jak jest zdrowie to są i pienią·dze", "zdrowie i dzieci", "zdrowie, a potem szczęście, które daje pieniądz", "teraz życie, kiedyś praca", "zdrowie, a potem pieniądze, bo :z tym kto ma pieniądze wszyscy się liczą", "zdrowie, zgoda, szczęście, warunki bytowe", "teraz zdrowie, kiedyś praca", "zdrowie, szczęście własne i dzieci", "zdrowie i pokój na świecie", "zdrowie, szczęście dzieci". Z kolei najbardziej typowe wypowiedzi wskazujące na cele materialne przede wszystkim: "dobrobyt", "co to za zdrowie bez pieniędzy", "mało robić, dużo zarobić", "wykształcenie dzieci, dużo pieniędzy, własny dom", "najważniejsze, aby dzieciom było dobrze w życiu, a potem zdrowie". Trzecią wreszcie grupę stanowią te wypowiedzi, w których mówi �107 się o rodzinie: "najwazmeJsze jest wychowanie dzieci i praca, która uszlachetnia", "szczęście ,dom z rozumiejącą rodziną", "dziecko", "spokojne, zgodne w~ółżycie rodzinne", "najważniejsze w życiu to dobre wychowanie dzieci". Małomiasteczkowy ideał stosownego życia ma charakter uniwersalny. Nieliczne odstępstwa nie mają charakteru różnic pokoleniowych, ani nie wynikają z miejsca w strukturze społeczno-zawodowej 9, lecz raczej związane są ze specyfiką doświadczeń i przeżyć jednostek wykraczających poza standardy małomiasteczkowych biografii. W rezultacie· w Nowogrodzie niemal wszystkie wypowiedzi mieszczą się w formule: "zdro\vie, szczęście, kochająca i rozumiejąca się rodzina". Autorem jedynej wypo\viedzi, która zdecydowanie odbiegała od powyższego kanonu był 79-letni rolnik, dla którego "w życiu najważniejsza jest świadomość Boga", posiadacz jednej tylko książki - Pisma Swiętego. Dla porównania przedstawmy wyniki tych samych badań zrealizowanych w roku 1982 w Dynowie. Przeprowadzono w nim 107 wywiadów wśród reprezentantów różnych kategorii społeczno-zawodowych i wiekowych: robotnicy - 38 rodzin; chłopi-robotnicy - 18 rodzin; rolnicy 15 rodzin; urzędnicy - 17 rodzin; rzemieślnicy - 10 rodzin; inteligencja - 9 rodzin. Podobnie jak w Nowogrodzie przeważały rodziny starsze, ustabilizowane zawodowo, z długim stażem małżeńskim i rodzinnym: do lat 30 było 8 rodzin; w przedziale 30-50 lat - 45 rodzin, 51-60 lat - 22 rodziny, powyżej 60 lat - 32 rodziny. Hierarchia celów życiowych przedstawiała się tu następująco: zdrowie - 76 wskazań; rodzina27 wskazań; szczęście - 18 wskazań; pieniądze i dobra materialne 16 wskazań; zgoda, spokój, życzliwość i dobre stosunki międzyludzkie - 13 wskazań; zawód - 12 wskazań; mieszkanie - 3 wskazania; uczciwość - 2; miłość - 2; posiadanie celu życiowego - 2; czyste sumienie - 1; Bóg - 1; stabilizacja - 1; rozum - 1; zabawa - 1. Możemy również pokazać w jaki sposób o swych preferencjach mówią mieszkańcy Dynowa. Opinie na temat "zdrowia" przedstawiają się następująco: "zdrowie, wspólne zadowolenie", "zdrowie i harmonijne współ9 Najog6lniej: w poszczególnych grupach społecznych i zawodowych deklaracje przedstawiały się następująco: robotnicy - zdrowie - 47 wskazań łącznie we wszystkich trzech miasteczkach; rodzina - 23; pieniądze - 19; szczęście - 14 rolnicy - zdrowie - 33 wskazania; pieniądze - 10; szczęście - 6; rodzina - 3 chłopi-robotnicy zdrowie 28 wskazań; rodzina 11; szczęście 5; pieniądze - 4 urz~dnicy - zdrowie - 16 wskazań; szczęście - 15; pieniądze - 9; rodzina - 10 rzemieślnicy - zdrowie - 26 wskazań; szczęście - 11; rodzina - 9; pieniądze-7 intelig"ncja - zdrowie - 6 wskazań; szczęście - 5; rodzina - 5; pieniądze - 4. �108 życie w rodzinie", "zdrowie, gdyż gdy się je posiada, człowiek potrafi się naprawdę cieszyć", "zdrowie, praca, szczęścia nie ma, spotkać JE można tylko w filmach", "zdrowie, gdyż gdy się je posiada, wszystko inne łatwiej osiągnąć", "zdrowie, pieniądze nie są ważne", "zdrowie, pieniądze są ważne, ale nie dają w życiu wszystkiego", "zdrowie, potem pieniądz", "zdrowie, jak się ma zdrowie, to się ma i pieniądze", "zdrowie, a poza tym trzeba dążyć do spełnienia swoich zamierzeń", "zdrowie i czyste sumienie", "pieniądz bez zdrowia nic nie da, musi być wszystkiego po trochu", "jeśli jest zdrowie, jest i szczęście", "zdrowie, nie ma nic ważniejszego", "zdrowie i dobre wychowanie dzieci", "zdrowie, pokój w rodzinie, pieniądze", "zdrowie oraz dobra, ciekawa praca", "zdrowie, spokój, ognisko rodzinne", "zdrowie, szczęśliwe pożycie małżeńskie", "zdrowie i zgodne życie małżeńskie, ciepło rodzinne", "najważniejsze jest zdrowie, wspólne zrozumienie w rodzinie, szacunek", "zdrowie i pieniądze czyli dorobienie się". Podobnie jak w Nowogrodzie "zdrowie" jako cel życiowy występuje łącznie z innymi celami, przy czym w Dynowie, drugim najczęściej deklarowanym motywem szczęśliwego, powszechnie akceptowanego, stosownego życia jest "rodzina". Na znaczenie rodziny wskazywać mogą następujące przykłady wypowiedzi: "najważniejsze jest szczęście dziecka. Nie chcielibyśmy nikomu robić krzywdy", "zgoda w rodzinie", "dobrze żyć, wychować dzieci, wyprowadzić je na stanowiska", "najważniejsza jest miłość i porozumienie w rodzinie", "szczęście, które się osiąga drogą współdziałania wszystkich członków rodziny", "szczęście czyli ułożenie sobie życia z człowiekiem, który będzie mnie rozumiał" itp. W porównaniu z Nowogrodem mamy w Dynowie więcej wypowiedzi, które zdają się wskazywać na ideał więzi społecznej, wykraczającej poza krąg najbliższej rodziny. Mieszkańcy miasteczka częściej podkreślają wagę zgody społecznej, życzliwości, pokoju między ludżmi 10. Z drugiej jednak strony, zważywszy w jakim okresie były prowadzone badania, uderza brak szerszych odniesień dla tych preferencji. Nie ma w nich nic, co by wskazywało na konflikt społeczny 1980-1981, nie ma również wzmianki o stanie wojennym, który został zawieszony tuż przed rozpoczęciem badań. Małomiasteczkowy ideał stosownego życia wydaje SH'; być poza historią o tyle, o ile historia nie wpływa bezpośrednio na losy poszczególnych jednostek. Zebrany w Dynowie materiał zdaje się również potwierdzać tezę, iż to nie miejsce w strukturze społeczno-zawo- lO Przykładem mogą być wypowiedzi, iż najwazrueJsze są "porozumienie mi<;dzy ludźmi, wytyczony cel życia, rodzina i dzieci", "dobre słowo, inteligentne otoczenie", "współżycie z sąsiadami, zdrowie, spokój". �109 dowej i demograficznej 11, ani świadomość zachodzących w skali makro procesów społecznych wyznaczają orientacje egzystencjalne jednostki, lecz ich realny wpływ na treść jej życiowego doświadczenia. Przykładem mogą być wypowiedzi, których nietypowość można łączyć z nie~ typowością biografii ich autorów. Dla nauczycielki, wywodzącej się z rodziny byłych właścicieli Dynowa, o historycznych zasługach dla Rzeczypospolitej, obecnie wdowy, której wnuk studiuje na Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie "najważniejsze w życiu to być porządnym człowiekiem". Dla córki byłego kierownika Cepelii, przedwojennego dyrektora Szkoły Rzemiosł we Włodawie, sławnego projektanta wyrobów z wikliny ,najważniejsze jest "uczciwe życie, pomaganie innym - to jest właśnie szczęście i bogactwo, bo ten jest bogaty, kto jest zadowolony z tego co ma". Ważne jest by zapraszać na obiad "biedną Maryś", która odwzajemniając uprzejmość mówi - "Ażeby za ten obiad święty Piotr szeroko Pani bramy otworzył". Dla byłego legionisty z roku 1914, odznaczonego krzyżem walecznych za udział w I i II wojnie światowej (lat 87) najważniejsze jest "zdrowie i czyste sumienie" - szczególnie zagrożone w obliczu pogarszających się warunków życia: "kraść nie umiem, żebrać się wstydzę, pozostaje tylko ciężka praca do śmierci". Na etyczny wymiar życia wskazuje również wypowiedź młodego małżeństwa (oboje około 30 lat, ona - szwaczka, on - ślusarz), dla których "najważniejsze w życiu to żyć zgodnie z własnym sumieniem, a więc uczci\,vie", przy czym eksponowana obecność symboli religijnych w domu każe się domyślać, iż w tym przypadku na treść deklaracji miały wpływ przekonania religijne. W trzecim z badanych miasteczek przeprowadzono 99 wywiadów (rok 1983) w następujących grupach społeczno-zawodowych i wiekowych: robotnicy - 40 rodzin; chłopi-robotnicy - 4 rodziny; rolnicy - 8 rodzin; urzędnicy - 15 rodzin; inteligencja - 8 rodzin i rzemieślnicy 24 rodziny. W przedziale wieku do 30 lat znalazło się 16 rodzin; w przedziale 30-50 lat - 20 rodzin; 51-60 lat - 32 rodziny i powyżej 60 lat 28 rodzin. Struktura badanej zbiorowości nie odbiegała zasadniczo od tej, z jaką mieliśmy do czynienia w pozostałych miasteczkach. Podobnie hierarchia deklarowanych celów życiowych. W rezultacie najwięcej de11 Przy założeniu, iż różnice demograficzne nie mają charakteru różnic poko1eniowych, tj. wynikających z innego typu przeżyć i doświadczeń nadających pokoleniu nie tylko treść statystyczną, ale przede wszystkim historyczną i aksjologiczną. Różnice między pokoleniami byłyby tu nie tylko różnicami wieku, ale glówn~c różnicami treści tzw. "przeżycia pokoleniowego" -- por. J. Garewicz, Po- koleni(! jako kategoria socjo-fiLozOficzna, [w:] Na krawędzi epoki. W-wa 1985, s. 133-154; M. Ossowska, nia, "Studia Socjologiczne" 1963, n. 2, s. 51. ·l.cy i działania człowieka, Rozwój Koncepcja duch 0pokole- �no klaracji odnosiło się do "zdrowia" - 43 wskazania. Mówiono również o szczęściu nie precyzując co ono oznacza - 32 wskazania; o pieniądzach - 30 wskazań; o rodzinie - 23 wskazania; o zawodzie i pracy 14 wskazań; o dobrych stosunkach międzyludzkich - 8 wskazań; o prawdzie - 2 wskazania. Pojedyncze wypowiedzi to: "wesołe i lekkie życie", "czyste sumienie", "mieszkanie", "sprawiedliwość" i "miłość". O "zdrowiu" jako najistotniejszym celu życia mieszkańcy Dobczyc mówili w różnym kontekście. Za najbardziej typowe uznać można v..rypowiedzi: "najważniejsze jest zdrowie i wychowanie dzieci. Pieniądze też są ważne, ale nie najbardziej", "najważniejsze jest zdrowie, aby jak naj dłużej służyć pomocą dzieciom, na drugim miejscu pieniądze", wszystko w życiu jest ważne, ale najważniejsze jest zdrowie", "jak nie ma zdrowia, to niepotrzebne są pieniądze", "zdrowie, pieniądz rzecz nabyta", "najważniejsze jest zdrowie - wszystko inne niczym", "za najważniejsze uważam zdrowie i pieniądze, od tego zależy reszta", "zdrowie, bo dzisiaj nikt krzywdy nie ma", "najważniejsze jest zdrowie, a tego właśnie brakuje mi i mojemu dziecku", "najważniejsze jest zdrowie - za bardzo za pieniędzmi nie jestem", "najważniejsze w życiu to zdrowie. Pieniądze natomiast są obecnie bezwartościowe, bo jeśli nawet są, to nie można za nie nic kupić" itp. Wartość pieniądza i znaczenie rzeczy materialnych pojawiały się zwykle w wypowiedziach typu: "wszystko w życiu się liczy, pieniądze także się przydadzą", "najważniejszy jest dobry zawód, popłatny oraz szczęście osobiste i rodzinne", "najważniejsze żeby zarobić i dobrze się wyżywić", "najważniejsze są pieniądze i dobre urządzenie się w życiu", "najważniejsze jest zabezpieczenie dzieciom przyszłości - pozostawienie im domu, aby nie tułały się po obcych". Problem uznania dla dóbr materialnych i związanego z nim szacunku dla pieniądza komplikuje się jednak w obliczu paradoksów polskiej ekonomii. W rezultacie dla niektórych badanych "najważniejsze są szczęście i pieniądze. Można mieć 1000 złotych i coś kupić, a można mieć 2 tysiące, nie mieć szczęścia i nic nie kupić". Wypowiedź ta zdaje się uzasadniać częstotliwość pojawiania się kategorii "szczęście", odnoszącej się do różnych aspektów życia jednostki. Dla dopełnienia obrazu przybliżającego czytelnikowi kwestie orientacji egzystencjalnych małomiasteczkowej społeczności, zacytujmy również te wypowiedzi, które podkreślają wartość rodziny. Jest t() jeden z elementów szczęśliwego życia, niekoniecznie wykluczający pozostałe (zdrowie, pieniądze): "szczęście rodzinne, spokój w kraju i na świecie. zdrowie", "dobre stoE:unki małżeńskie i rodzinne Sf! najważniejsze", "szczęście rodzinne i pien:ądze", "najważniejszq sjJraw:1 jest zgoda w rodzinie", "naj'vvażniejsze to wychować l wykształcić (':~i.eei". "za naj'Naż- �111 meJsze uważam zgodne życie rodzinne, tak, aby wszystkim było dobrze, pieniądze rzecz nabyta i wcale nie są takie ważne". Odbiegające od powyższego kanonu wypowiedzi dotyczą jednostek, w biografiach których nakładają się doświadczenia wynikające z pewnych sekwencji. i zdarzeń losowych i zajmowanej pozycji społecznej. Dla dyrektora szkoły podstawowej w Dobczycach, członka PZPR, działacza Polskiego Związku Pszczelarskiego (lat 50) "najważniejsza jest sprawiedliwość, żeby przedstawiać fakty takimi jakimi są. Ocenę każdy może mieć inną, lecz fakty są i nic nie powinno ich zmieniać". Dla przewodniczącego miejscowego koła ZBOWiD, który przeżył trzy wojny (1914, 1920 i 1939), a w czasie ostatniej był dowódcą oddziału AK na tych terenach, z zawodu kupca (lat 82) "najważniejszą rzeczą jest pokój". Dla inżyniera-rolnika, repatriantki ze Lwowa, od 1979 zamieszkałej w Dobczycach ze względu na budowę domu (poprzednio mieszkała we Wrocławiu) "najważniejsza jest solidność w pracy, życie wprawdzie". Wresz·· cie dla zegarmistrza (lat 74), który żyje wspomnieniami dawnych cza· sów - "kiedyś było lepiej, czas wolny można było o wiele lepiej spędzić" -- "najważniejsze jest by nigdy nie tracić poczucia dobrego humoru". Przytoczone powyżej stwierdzenia mogą być traktowane jako wyjątki potwierdzające regułę, czyli tezę o zasadniczej jednowymiarowości poglądów małomiasteczkowej społeczności na temat ideału stosownego życia. Zgodność ta największa była w Nowogrodzie. W pozostałych miasteczkach rozrzut stanowisk i poglądów był większy. Tym niemniej obecność bardziej zindywidualizowanych deklaracji nie upoważnia do przyjęcia hipotezy, iż mamy do czynienia z przedstawicielami małomiasteczkowych grup ethosowych, wyrażających na co dzień wartości moralne i promieniujących nimi na szersze społeczeństwo. Grupy takie byłyby ośrodkami potwierdzającymi tożsamość kulturalną miasteczka jako społeczności lokalnej, lecz jedynie w warunkach aktywnego włączania w budowanie rzeczywistej wspólnoty, mającej nie tylko sens moralny, ale i społeczno-polityczny oraz ekonomiczny 12. Tymczasem "życie codzienne" w miasteczku skłania do preferowania innych wartości. Dominuj~ w nim przede wszystkim cele, które są warunkiem dobrego życia i umożliwiają realizację rozmaitych, własnych "interesów życiowych". Dobre życie zatem to życie w miarę dostatnie, wolne od OI'zykrych niespodzianek losowych takich jak choroba, lub inne nies?:częście, życie mające wymiar praktyczny, bez potrzeby kłopotania "ię o spra\vy i problemy '.vykraczające poza codzienność. Pojavi,ja się pyta~ic czy za,ysowany powyżej ideał można odnieEć do tJ-ch ,;ociolo~icmych badań, które wskazywały na odradzanie się w pol:;1,;:ilT. ,;r~,;łtćCz':;11~;tyV;0 neomieszczańskich czy mieszczańskich stylów ży- �112 cia 13. Czy można go traktować jako małomiasteczkowy wariant "polskiego syndromu", opierającego się na sekwencji wartości "wykształcenie-kwalifikacje-praca zawodowa-pieniądze-mała rodzina-troska o dzieci-konsumpcja materialna" 14. Czy zatem możemy mówić o powszechnej afirmacji ideałów rodzinno-konsumpcyjnych 15, lub o wzrastającym znaczeniu ideologii rodzinno-materialnej w środowiskach małomiasteczkowych 16. Nie wydaje się, aby uzyskane w trzech badanych miasteczkach rezultaty mogły stać się płaszczyzną weryfikacji przedstawionych powyżej hipotez. Dotyczą one bowiem innego poziomu życia społeczności, niż poziom, na którym pozostają prezentowane tu badania. W rzeczywistości bowiem orientacje egzystencjalne mieszkańców Nowogrodu, Dobczyc czy Dynowa nie zakładają wymogu w y b o r u wartości, lecz raczej wymóg p r z y s t o s o wan i a do warunków życia w małym mieście. Trudno je wobec tego traktować jako realizację jakiegokkolwiek stylu życia czy ethosu, który ludzkim zachowaniom nadawałby pewną regularność i powtarzalną strukturę o charakterze hierarchicznym i preferencyjnym. Możemy raczej mówić o wspólnocie treści świadomości potocznej mieszkańców małego miasteczka wyrażającej się w istnieniu zasadniczej zgodności poglądów na temat tego, co w życiu jest ważne l,. Wymieniane sprawy nie stają się jednak wartościami kultury, strukturalizującymi i nadającymi sens ludzkim zachowaniom. Potwierdzeniem może być fakt, iż deklarowane uznanie dla rodziny nie wpływa na inne aspekty postaw wobec rodziny. Większość respondentów pytana o znajomość podstawowych faktów z życia własnej rodziny, wykazywała znaczną ignorancję. Tylko niewielu potrafiło podać jakiekolwiek dane na temat pochodzenia, sposobu życia (zawodu) i dziejów swych przodków (w Nowogrodzie - 5 osób, w Dynowie - 18, w Dobczycach - 6). Stosunkowo liczniejsza była ta grupa, która o przeszłości rodziny nie wiedziała nic (w Nowogrodzie - 10 osób, w Dynowie - 17, w Dobczycach - 22). Dla pozostałych reprezentatywną wydaje się wypowiedź a Na takie ujęcie grup 18 [w:] ethosowych wskazuje T. Sza wiei, Struktura ethosowe, "Studia Socjologiczne" 1982 n. 1/2. M. Czerwiński, Historia problemu neomieszczańskiego stylu i postawy Styl spoŁeczna a grupy życia, obyczaje, ethos w Polsce lat siedemdziesiątych życia z w Polsce, perspektywy roku 1981, praca zbiorowa pod red. A. Sicińskiego, W-wa 1983 s. 61-75. Por. także S. Nowak, System wartości społeczeństwa polskiego, "Studia Socjologiczne" 1979, n. 4, s. 155-173. 14 J. Koralewicz-Zębik, Niektóre przemiany systemu wartości, celów i orientacji życiowych spoleczeństwa polskiego, "Studia Socjologiczne" 1979, n. 4, s. 175-190. 15 J. Kmita, O kulturze symbolicznej, W-wa 1982, s. 153-156. 16 M. Buchowski, Systemy wartości w rodzinie, Poznań 1985, Raport z badań w Instytucie Etnologii DAM w Poznaniu. 17 Por. cytat 9. �113 jednej z mieszkaroek Dobczyc (1. 58, krawcowa): "czasami wspomina się dawniejsze czasy ze względu na różnicę stylu życia. Opowiada się raczej o dawniejszych czasach, a nie o historii rodziny". Brak znajomości dziejów \vłasnej rodziny tłumaczy się zwykle, iż "rodzice nie chcieli opowiadać o ciqżkim i trudnym życiu". Stosunkowo więcej mieli do powiedzenia ci, którzy mogli się legitymować tzw. "dobrym pochodzeniem" przykładem może być wypowiedź maszynisty kolejowego z Dobczyc (lat 55): "Dziadek przybył z kieleckiego na Ukrainę. Kupił prawie pół wsi pod wykarczunek (40 morgów). To objął dziadek. Miał 5-cioro dzieci, z których dwoje wykształcił (oficer WP i nauczyciel-ojciec informatora). Na gospodarstwie miał zostać brat ojca, ale dwukrotnie umierały mu żony i uznał to miejsce za pechowe. Gospodarstwo podzielono, a ojciec dostał 16 mórg. Potem była wojna i w 1944 informatora wywieziono do Niemiec. Po powrocie objął gospodarstwo na Ziemiach Zachodnich, lecz ze względu na niepewny czas ojciec nie zgodził się na zamieszkanie tam. Przybyli w 1946 do Dobczyc. Tutaj osiedli i wybudowali dom na parceli zakupionej od Zydów". Problem rodziny jako wartości kulturowej rozważać można nie tylko w kontekście tradycji rodzinnej. Drugim ważnym sprawdzianem mogą być ambicje i aspiracje rodziców wobec dzieci, czyli postawy wocec przyszłości rodziny. Trzeba powiedzieć, iż nie rysują siG one zbyt wyraźnie. W Dynowie i Dobczycach zdecydowana większość pytanych odpowiadala, iż albo nie ma żadnych planów co do przyszłości dzieci, albo pozostawia im wolny wybór, przynajmniej jeśli chodzi o przyszły za\-vód i wykształcenie l~. Wyjątkiem może być tylko Nowogród, w którym około połowa pytanych (22 osoby) wyrażała wolę pokierowania swymi dziećmi w kwestii wyboru zawodu i wykształcenia. Warto jednak zamvażyć, iż deklarowany typ kariery tylko w nielicznych wypadkach wiązał się z koniecznością kończenia studiów wyższych (gdy wymieniano takie zawody jak: artysta, weterynarz, nauczycielka, lekarz, inżynier, naukowiec). Pozostałe wskazania dotyczą raczej uzyskania konkretnego fachu niż zajęcia wysokiej pozycji społecznej. * * * Por. poniższe zestawienie: Nowogrodzie 22 osoby precyzowały swe plany wobec przyszłości dzieci, 9 osób nie miało żadnych planów, 4 zostawiały dzieciom wolny wybór i 10 osób nie udzieliło żadnej odpowiedzi; IN :)ynowic -- J~J osób miało plany wobec przyszłości dzieci, 7 nie miało żadnych, 58 deklarow<lło wolność wyboru i 20 nie potrafiło udzielić żadnej odpowiedzi; -\V D0bczycach -- 13 osób deklarowało plany wobec przyszłości dzieci, 7 stwierdzaio, i'l. nie mają takich planów, 43 pozostawiały dzieciom wolny wybór i 38 nie ud;,:ieli!o żadnej odpowiedzi na pytanie. lS - IN ,3 Lud t. LXXIII �114 Rozważane powyżej postawy wobec rodziny, podobnie jak deklarowane postawy wobec innych - uznanych za najważniejsze - celów życiowych, zdają się potwierdzać przyjętą na wstępie tezę, iż małomiasteczkowa społeczność wytwarza pewien wspólny typ świadomości potocznej, wyrastającej ze wspólnoty doświadczenia życia codziennego, praktycznego, względnie ograniczonego przez bliskość przestrzenną. Ten typ świadomości trudno uznać za przesłankę istnienia społeczności lokalnej, podobnie jak nie sposób określać go mianem małomiasteczkowego systemu wartości czy małomiasteczkowego stylu życia. Można natomiast, nawiązując do dorobku fenomenologii społecznej, traktować go jako pewien małomiasteczkowy ideał stosownego życia, spełniający funkcję płaszczyzny interakcji społecznej, wyznaczającej ramy wspólnoty, porozumienia i akceptacji. Istnienie tej płaszczyzny zdaje się stwarzać szansę na pojawienie się grup ethosowych, które mogłyby owemu małomiasteczkowemu wyobrażeniu o szczęśliwym życiu nadać nie tylko sens moralny, ale przekształcić go w normę kulturową, strukturalizującą i sensownie porządkującą ludzkie zachowania. Jest to jednak bardziej postulat badacza niż stwierdzalny empirycznie fakt. Bożena Domagała LIFE IDEALS OF THE INHABITANTS OF LITTLE TOWNS IN POLAND (summary) The author deals with a little town society, supporting her views v.,-1ththe results of the research conducted in the 80's in Nowogród. Dyn6w, Dobczyee. These towns are representative examples of a local society, as far as the territorial community and the number of inhibitants are concerned; however, they constitute its oposition in the social dimension because they have been submitted. so far, to the centralized, authoritative-imperative system of controlling social life. The author points to the evident crisis of a community described in this way. This society lacks ethos groups which would influence the formation of patterns of provincial culture. The examined society develops a shared type nf common consciousness deriving from the every day life experience in which the consumptive-familial ideals are dominant. The presented results confirm the thesis formulated by the author on the basis of the social phenomenolog~' proposals, a thesis about the single-dimensionality of the ideals of the ..decent kind of life" - one does not choose values, he or she rather adapts himself or herself to the living conditions in a provincial town. It is difficult, on this level of social life, to judge definitely whether a provincial system of values or provincial style of living exist. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b4b84bb1d0dbc6e2f89323a6be3dcb1.pdf 76f942e8084a8b93ac4672ba62e36902 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3491 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3272 Title A name given to the resource Wegetacyjny sens kolędowania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.17-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Domańska-Kubiak, Irena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Irena Domańska-Kubiak WEGETACYJNY SENS KOLĘDOWANIA I. Wegetacyjny sens chodzenia po kolędzie Wegetacyjno-agrarny ii jednocześnie zaduszkowy sens świąt Bożego Narodzenia zdaje się nie ulegać w ą t ­ pliwości. Udowadniano to wielokrotnie, w s k a z u j ą c na takie elementy, j a k słoma rozścielana na podłodze i sia­ no na stołach i ł a w a c h , obrzucanie się ziarnem, w n o ­ szenie s n o p ó w do izby, c z ę s t o w a n i e b y d ł a resztkami z uczty i o p ł a t k i e m , zawieszanie wiecznie zielonej podlaźniczki, wprowadzanie do izby w o l u l u b konia, sma­ ganie i wreszcie „ z a k l i n a n i e urodzaju" czyli chodzenie po kolędzie. O zaduszkowym charakterze świąt zdaje się ś w i a d ­ czyć palenie ognia, podawanie potraw w i g i l i j n y c h typo­ w y c h dla uczt pogrzebowych i zaduszkowych, zakaz s p r z ą t a n i a ze stołu po kolacji w i g i l i j n e j , zostawianie wolnego miejsca przy stole, zakaz g w a ł t o w n e g o wsta­ wania, siadania itp., zapraszanie p r z o d k ó w na ucztę, w y j ą t k o w a w r ó ż e b n o ś ć dnia wigilijnego — tzn. odpo­ wiednie w r ó ż e n i e o m a ł ż e ń s t w i e , o urodzaju, o pogodzie, o powodzeniu i hodowli. J. St. B y s t r o ń powiedział: „ P r z y p u s z c z a ć należy, że w terminie t y m obchodzono w czasach p o g a ń s k i c h dwa wielkie święta, a mianowicie agrarne, m a j ą c e na celu utrzymanie wegetacji rolnej przez okres zimowy i za­ duszkowe, m a j ą c e z n ó w zadanie n a w i ą z a n i a k o n t a k t u z duszami z m a r ł y c h " . P o w i ą z a n i e tych d w u świąt, a r a ­ czej dwa oblicza jednego ś w i ę t a m a j ą swoje logiczne uzasadnienie. Dusze p r z o d k ó w , k t ó r z y powrócili do zie­ mi, n a b r a ł y z tego powodu charakteru chtonicznego, sta­ ły się opiekunami rolnictwa i dawcami u r o d z a j u . Cała więc o b r z ę d o w o ś ć Bożego Narodzenia została p o d p o r z ą d ­ kowana bardzo w a ż n e m u celowi — zapewnieniu płod­ ności ziemi, z w i e r z ę t o m i ludziom, celowi od k t ó r e g o zawsze zależało istnienie człowieka jako jednostki i j a ­ ko gatunku. Logicznym i z r o z u m i a ł y m jest więc, że ta­ kie znaczenie powinno mieć k o l ę d o w a n i e , oraz chodze­ nie z kozą czy i n n y m i maszkarami. Odbywa się to w okresie 24 X I I — 6 I , z t y m , że najczęściej jed.^e_o t y l k o dnia, n p . w wigilię, drugi dzień świąt Bożego Na­ rodzenia, wigilię Nowego Roku, w; gil:ę Trzech K r i l i lub nawet wtorek zapustny. 1 2 : П. 1. Grupa z kozą, Rudawa, w o j . krakowskie. Maski w y k . 12-letni S. W i ś n i e w s k i 1 �Ś m i e r ć i zmartwychwstanie kozy zdaje się obrazo­ w a ć zamarcie przyrody na zimę i jej p o w r ó t do życia na wiosnę. Można to t r a k t o w a ć z jednej strony jako ujawnienie tajemnicy ż y c i a , a z drugiej jako p r ó b ę pobudzenia przyrody na zasadzie magii „ p o d o b n e czyni podobne". Dużo w y r a ź n i e j w i d a ć to na p r z y k ł a d z i e o b c h o d ó w kukiera w Bułgarii. Kukier ubrany jest w o d w r ó c o n y kożuch, rogi i dzwonki (dotąd tam samo jak koza). O d ­ w r ó c o n y k o ż u c h nosi jako symbol dostatku, rogi — sym­ bol płodności; znaczenie dzwonka będzie w y j a ś n i o n e później. K u k i e r ma ponadto przyczepiony olbrzymi drewniany i czerwony fallus, aby nie było w ą t p l i w o ś c i co do charakteru tej postaci. Symuluje on k o p u l a c j ę z „ b a b ą " , a n a s t ę p n i e „ b a b a " symuluje ciążę i poród, po­ tem kukier zostaje w p r z ę g n i ę t y do radia i orze. Nagle pada i umiera, po p e w n y m czasie wstaje i wszyscy cie­ szą się, ż e ż y j e . Rytualna kopulacja czy t y l k o jej udawanie była uprawiana przez wiele l u d ó w na c a ł y m świecie w celu pobudzania sił przyrody. Mieściła się w k u l t a c h w i e l u bóstw agrarnych, jak Astarte czy Afrodyta. Dodatkowo symulowanie porodu, a zaraz potem o b r z ę d o w a orka miały z m u s i ć ziemię do rodzenia zbo­ ża, tak samo jak kobieta rodzi dziecko. W k o ń c u śmierć i zmartwychwstanie kukiera p o k a z y w a ł y niezmienny po­ r z ą d e k ś w i a t a i budziły n a d z i e j ę , że roślinność z a m a r ł a tylko czasowo. Trudno' chyba o bardziej ewidentne po­ budzenie płodności przyrody. O specyficznym znaczeniu kozy świadczy też ś p i e w a n a podczas o b c h o d ó w pieśń: 5 e I I . 2. Bocian z j a d a j ą c y słomę, co ma z a p e w n i ć urodzaj, Poraj, gm. Gorzkowice, w o j . piotrkowskie K o l ę d o w a n i e bez p r z e b r a ń a t y l k o z g w i a z d ą lub szopką znakomicie omówił Piotr C a r a m a n . P r z y t o c z y ł wiele kolęd ś p i e w a n y c h dla gospodarza, dla gospodyni, panny, wdowy, młodzieńca etc, w k t ó r y c h zawarte jest życzenie wszelkiej p o m y ś l n o ś c i . Szczególnie kolędy skierowane do gospodarza i gospodyni m ó w i ą o p e ł n y c h stodołach, obfitych plonach, r o z m n a ż a n i u się wszystkich z w i e r z ą t . Często o p o w i a d a j ą one o tych p o ż ą d a n y c h w y ­ darzeniach w trybie dokonanym, że zboże już zwiezio­ ne, a k o b y ł k a porodziła p a r ę ź r e b i ą t etc. . Ciekawe jest, że w t y m okresie wszystkie z w i e r z ę t a gospodarskie m o ­ gą być w ciąży, a więc życzenie, aby rodziły bliźnięta jest j a k najbardziej na czasie. Można więc t r a k t o w a ć te k o l ę d y jako zaklinanie urodzaju. Inaczej w y r a ż a j ą te same treści k o l ę d n i c y chodzący z maszkarami: kozą, turoniem, niedźwiedziem, żura­ wiem, bocianem, koniem czy kogutem. Odmian tego „ c h o d z e n i a " jest wiele, m o ż e naraz w y s t ę p o w a ć jedno z w i e r z ę lub k i l k a z nich w dowolnych połączeniach, z t y m , że koza i t u r o ń nigdy nie w y s t ę p u j ą razem, a zda­ je się, że koza jest późniejszym wcieleniem turonia. Wanto podkreślić, ż e wszystkie wymienione z w i e r z ę t a są w wierzeniach tak czy inaczej z w i ą z a n e z p ł o d n o ś ­ cią, a część z nich (niedźwiedź, kogut, koza) powraca z n ó w na obchód c h a ł u p na Wielkanoc, święto k t ó r e od dawna rozszyfrowano jako ś w i ę t o wiosny, b u d z ą c e g o się życia. O b c h ó d z kozą i turoniem różni się od pozostałych akcją o niezmiennym scenariuszu i niepowtarzalnym powinszowaniem. Koza (turoń) prowadzona przez dzia­ da lub żyda c h w i l ę podskakuje, beczy, tańczy, potem pada i leży m a r t w a . Przez j a k i ś czas dziad lamentuje, p r ó b u j e ją podnieść, coś tam odczynia i czaruje. W k o ń ­ cu udaje m u się (lub innej dodatkowej osobie, np. le­ karzowi czy cyganowi) w s k r z e s i ć kozę. Wtedy wybucha ogólna radość. Koza t a ń c z y , bodzie dziewuchy, a dziad u d a j ą c , że ją łapie lub szuka, podszczypuje co ł a d n i e j ­ sze. 3 1 18 Gdzie koza chodzi, tam ż y t o rodzi, gdzie koza rogiem, tam żyto brogliem, gdz'e koza s t o p ą , t a m żyto k o p ą , gdzie koza chwastem, tam żyto mostem. Chciał strzelec z w a b i ć , i kozę zabić. Co robisz? Zgroza, niech żyje k o z a . P o d o b n ą k o l ę d ę ś p i e w a się t y l k o o turoniu: Gdzie t u r o ń chodzi, tam się żyto rodzi. Gdzie jego stopy, tam b ę d ą k o p y . Z płodnością kojarzy się t a k ż e k o s m a t o ś ć i to nie tylko w postaci o d w r ó c o n e g o k o ż u c h a , ale też słomy czy grochowin. O ile o w r ó c o n y do g ó r y w ł o s i e m k o ż u c h jest zjawiskiem w literaturze znanym i interpretowa­ n y m , o tyle na słomę nie z w r ó c o n o dotąd baczniejszej uwagi. Chcę więc p r z y t o c z y ć k i l k a jej z a s t o s o w a ń w samym święcie Bożego Narodzenia. S ł o m a w y s t ę p u j e t u 7 8 Tabl. A I . Słoma początkowo I t . Słoma potom na stole pod obrusom 9 — obwiązywana wokół drzew owocowych — wtykana w polo — wynoszona do obory — owijana wokół bezpłodnej kobioty — palona jako ,,diod" " — lub duch zmarłych dziadów — smag&nio biczom zo słomy— wróżby małżeńskie — wróżby o urodzaju — nie wolno jej sprzątać przez określony czas — spanio na rozścielonej na pod­ łodze ełomio w noc wigilijną — palona i popiół wysypany na warzywa — dawana k u r o m 16 10 na podłodze wokół nóg s t o ł u wrzucona za tragarz 17 11 ' 12 i i 3 1 lub za obraz ś w i ę t y ' brana na p a s t e r k ę w postaci spódnicy, rękawów, pasa w ubio-J rze kolędników' j 14 5 18 19 2 21 2 23 24 25 26 27 28 �niejako w p o d w ó j n e j roli. Najpierw uczestniczy w ko­ lacji w i g i l i j n e j lub pasterce i dopiero u ś w i ę c o n a w ten sposób u ż y w a n a jest do r ó ż n y c h p r a k t y k magicznych. Obrazuje to tabelka A . Odpowiednie l i n i j k i r u b r y k i I I nie o d p o w i a d a j ą l i n i j k o m r u b r y k i I , gdyż s ł o m a w z i ę t a z I może służyć do wielu p r a k t y k z I I . Wszystkie p r a k t y k i typu: wynoszenie słomy w pole, do obory, owijanie w o k ó ł drzew owocowych, czy bezpłodnej kobiety z a p e w n i a ł y płodność w y m i e n i o n y m osobom i przedmiotom poprzez kontakt ze słomą. Moż­ na ją więc t r a k t o w a ć jako n o ś n i k tej własności. Zakaz s p r z ą t a n i a i spanie na słomie rozścielonej na p o d ł o d z e ma p r z y n i e ś ć szczęście. W biczowaniu p o w r ó s ł e m cho­ dzi pewnie raczej o s a m ą ideę smagania, k t ó r ą znamy jako p r z y n o s z ą c ą dostatek chociażby ze Ś w i ą t Wielka­ nocnych, ale kontakt ze słomą też ma z p e w n o ś c i ą swo­ je znaczenie. Na związek siomy z duszami z m a r ł y c h zdaje się też w s k a z y w a ć fakt, że na s ł o m i e k ł a d z i e się k o n a j ą c e ­ go, aby przyśpieszyć jego śmierć . Ma więc słoma te same p o w i ą z a n i a co święto Bożego Narodzenia, z m a g i ą a g r a r n ą i z duszami z m a r ł y c h . Jest to o tyle istotne, że słoma w y s t ę p u j e jako element stroju większości k o l ę d ­ n i k ó w , w postaci p o w r ó s ł a , s k r ę c o n y c h r o ż k ó w (koza), spiczastej czapki, bicza, spódnicy, czy też po prostu jest o k r ę c o n a w o k ó ł ramion. R ó w n i e ż kożuch pojawia się na k o l ę d n i k a c h , s p o w i ­ ja całą p o s t a ć (koza, ińediwiedź, koń) czy też tworzy tylko m a s k ę na twarz (dziad). K o ż u c h w y s t ę p u j e w w i e ­ l u o b r z ę d a c h jako symbol dostatku, np. podczas wese­ la, gdy sadza się p a n n ę m ł o d ą na dzieży p r z y k r y t e j owczą s k ó r ą , czy przy narodzinach, gdy k ł a d z i e się noworodka na o d w r ó c o n y m k o ż u c h u . K o ż u c h przyno­ si też szczęście i bogactwo, kryje bowiem złodzieja w jego łupieskich wyprawach . Podobne znaczenie ma szeroko pojęta k o s m a t o ś ć : „ G d y ciało włos obfity pokrywa, m ó w i ą , że to oznacza bogactwo (powszechne). U dziewcząt m ł o d y c h ręce po­ rośnięte włosem w r ó ż ą i m w przyszłości bogactwo ( L w ó w ) " . Odnosi się to r ó w n i e ż do z w i e r z ą t : „Do k r o ­ w y m a j ą c e j sierść k u d ł a t ą , czarownice czują w s t r ę t i mleka jej nie o d b i e r a j ą " . Spowicie więc prawie wszy­ stkich postaci k o l ę d n i c z y c h w o d w r ó c o n y k o ż u c h ma swoje g ł ę b o k i e uzasadnienie, przynosi bowiem dostatek. K o l e j n y m elementem p o t w i e r d z a j ą c y m płodność iow y charakter maszkar są tak zwane przeze mnie „figle". 10 3 1 a 2 33 . Palenie słomy jako „ d i e d a " lub „ r o d i c z y w pomerł y c h " wskazuje na jej z w i ą z e k z duchami z m a r ł y c h , którzy są przecież obecni na W i g i l i i i którzy też po­ w o d u j ą , że w r ó ż y się tego dnia, bowiem znają prze­ szłość i przyszłość. W e g e t a c y j n o - p l o d n o ś c i o w y charakter słomy potwier­ dzi chyba wierzenie, że w k a ż d y m w ę ź l e pokutuje d u ­ sza, szczególnie w p o w r ó s ł a c h . „ Z w i ą z a n e g o powrósła nie w o l n o palić, ani na gnój w y r z u c a ć bo we w ę ź l e po­ kutuje dusza, należy tedy najpierw węzeł rozwiązać i duszyczkę u w o l n i ć " . 2B T 34 35 �I I . 4. Maski, Dziady i Szlachcice, Chodzi t u o różne formy zaczepiania dziewcząt, a nawet i z a m ę ż n y c h kobiet, w y k o n y w a n e zresztą t y l k o przez wymienione maszkaTy^zwierzęta lub dziada. Rzadziej spotyka się s y m u l a c j ę k o p u l a c j i , częściej r ó ż n e bodzenia, podszczypywania, poklepywania, p o c a ł u n k i , go­ n i t w y , przewracania etc. Wydaje się, że ten drugi r o ­ 3e Laliki dzaj czynności zastąpił zbyt drastyczne udawanie sto­ sunku seksualnego, kiedy zaczęło ono w k o ń c u razić społeczność wiejską. Zbierzmy teraz w y m i e n i o n e elementy ś w i a d c z ą c e o p ł o d n o ś c i o w y m charakterze k o l ę d n i k ó w . K r y t e r i u m w y ­ boru b y ł a ich p o w t a r z a l n o ś ć oraz w y r a ź n i e o k r e ś l o n e ТаЫ. В kożuch 37 słoma +" 4_49 44 + 50 koza + turoń _l_ за dziad + 39 + 45 40 + 46 żyd + koń + *' niedźwiedź + * chodzi tu o rymowane życzenia 20 42 dzwonek + +* + 7 *ł śmierć i o ż y - powinszowa­ wienio nie* 5S + 62 5 4 +» + 63 53 + 60 + " + + + 5S +" + figle 51 - urodzaju i rozmnażania się zwierząt oraz licznych dzieci. + - + 61 - + 65 �П. 5. Scena przed c h a ł u p ą , L a l i k i znaczenie. Dzielą się one na dwie kategorie: czynności i rekwizyty. Jeśli chodzi o w y b ó r postaci to są to te, o k t ó r y c h m i a ł a m n a j w i ę k s z ą ilość informacji. Dzwonek wymieniony w tej tabeli w y s t ę p u j e jako element stroju tak często, że nie sposób go p o m i n ą ć . Jest zawieszony kozie na rogach lub pod b r o d ą , u r ę k i lub pasa dziada oraz na ogonie konia. Na związek dzwonka z płodnością wskazuje k i l k a n a s t ę p u j ą c y c h i n ­ formacji: b u r z ę odganiano biciem w dzwony r a t u j ą c t y m zbiory, „jeżeli głos d z w o n ó w dobrze słyszeć m o ż ­ na, to będzie w i e l k i deszcz" , w W i e l k i Czwartek, i W i e l k ą Sobotę gdy d z w o n i ą na „ G l o r i a " t r z ę s ą drze­ w a m i owocowymi aby obficiej r o d z i ł y " , w Wigilię „gdy się północ zbliża wychodzą dziewki z konewkami do pobliskiej rzeki i czekają dopóki nie usłyszą bicia d z w o n ó w . Wtedy biorą p r ę d k o wodę, śpieszą do d o m ó w , k r o p i ą w o d ą ś p i ą c y c h i s t a w i a j ą ją na ł a ń c u c h y , k ł a ­ dąc do niej srebro lub złoto. W tej Wodzie m u s z ą się wszyscy myć przez całe święta, aby b y l i czystymi jak ten p i e n i ą d z " . Wynika z tego, że głos d z w o n ó w po­ maga zdobyć dostatek, zapewnia powodzenie. Dzwony c h r o n i ą też m a ł e dzieci przed istotami m o g ą c y m i je 6e 67 e s e o p o r w a ć . Mają też związek ze ś w i a t e m z m a r ł y c h , gdyż podobnie jak słoma i kożuch, ich głos przyśpiesza sko­ nanie . Dzwony s p e ł n i a j ą jeszcze j e d n ą w a ż n ą rolę, bowiem „jeżeli wąż siedem lat d z w o n ó w nie słyszy to zamieni się w s m o k a " , a smok jest już gadem wysoce szkod­ l i w y m , podczas gdy wąż jest zwierzęciem p o ż y t e c z n y m , z a p e w n i a j ą c y m bogactwo, w r ę c z hodowanym w zagro­ dzie . A więc dzwony c h r o n i ą przed smokiem i jedno­ cześnie p o ś r e d n i o , bo przez węże, p r z y n o s z ą dostatek. O t y m , j a k ą w a g ę p r z y w i ą z y w a n o do pojawienia się k o l ę d n i k ó w i że traktowano ich jako m a j ą c y c h zapew­ nić urodzaj, niech ś w i a d c z ą poniższe cytaty: „gospodarz, k t ó r e g o c h a t ę , choćby t y l k o przez p o m y ł k ę pominęli, u w a ż a ł b y się za wielce obrażonego i dlatego się to nie wydarza" . „Jeżeli do wsi przyszli k o l ę d n i c y w Boże Narodze­ nie, to nie mógł u d e r z y ć w n i ą p i o r u n " . „ Z j a w i e n i e się „ c y g a n ó w " z n i e d ź w i e d z i e m w r ó ż y liczne wesela" . „ T a m gdzie gwiazdory chodzą zło ucieka, a w s t ę p uzyskuje d o b r o " . 70 71 72 73 7 4 75 76 21 T �drugiej części widowiska. Np. w i a d o m o ś ć o narodzeniu Jezusa p r z y n o s z ą Trzej K r ó l o w i e . Jest to jednak" dla dalszych r o z w a ż a ń nieistotne. Postacie, k t ó r e w y s t ę p u j ą w k a ż d y m t e k ś c i e i najczęściej w y s t a r c z a j ą do z a w i ą ­ zania akcji to: — Herod, marszałek (feldmarszałek), żoł­ nierz (sługa), żyd, diabeł, śmierć i dodatkowo anioł, Trzej Królowie. Poza n i m i w y s t ę p u j ą sporadycznie inne osoby, j a k kozak czy policjant. Dla dalszych r o z w a ż a ń n a j w a ż n i e j s z e tu b ę d ą : żyd, diabeł i Herod. Pochodzenie p r z e d s t a w i e ń typu herodów n i e jest l u ­ dowe, ani nawet polskie. Wiadomo, że na Zachodzie Europy misteria o B o ż y m Narodzeniu grywano już w X I w. (Dimoges, Oxford). Odnaleziono też trzynasto­ wieczny tekst z Rouen p r z e d s t a w i a j ą c y a d o r a c j ę M a r i i z D z i e c i ą t k i e m . W Polsce takie misteria były przed­ stawiane prawdopodobnie w X I V i X V w i e k u ' . Zacho­ w a ł y się ł a c i ń s k i e teksty z X V I I w., np. „Dialogus brevis pro festo nativitatis Domini Nostri Jezu Christi", k t ó r y zawiera trzy sceny: 77 8 I . śpiących pasterzy budzi śpiew Anioła, są p r z e r a ż e ­ ni. Anioł mów ; i m o narodzeniu Jezusa, postana­ w i a j ą więc zanieść m u dary. W ę d r ó w k a , adoracja dzieciątka. I I . Herod wyrzeka na niepokoje w s t r z ą s a j ą c e krajem. P o j a w i a j ą się Trzej K r ó l o w i e z pytaniem, gdzie jest nowo narodzony K r ó l . Herod nie wie, więc pyta o to d w ó c h r a b i n ó w . Jeden z nich wskazuje na Be­ tleem. K r ó l o w i e o d c h o d z ą zaproszeni przez Heroda, aby w s t ą p i l i w drodze powrotnej. Po ich odejściu Herod m ó w i , że szykuje Dziecięciu zagładę. I I I . Maria m a r t w i się, że nie ma czym o k r y ć Dziecka. Józef podaje jej s k ó r ę b a r a n i ą . Przyjazd Trzech Króli, adoracja Jezusa. Anioł zabrania Trzem K r ó ­ l o m jechać do Heroda. Odjazd Trzech Króli Plan tego przedstawienia jest zbieżny ze znanymi l u ­ dowymi herodami. Przedstawienia te d a w a ł y w X V I I w . zorganizowane kompanie s t u d e n t ó w , t ł u m a c z ą c jednak teksty ł a c i ń s k i e na polskie. Nie były to t y l k o herody, w samym okresie Bożego Narodzenia wystawiano p r ó c z nich t a k ż e sceny pasterskie (jw.) oraz scenę poszuki­ wania noclegu przez Józefa i M a r i ę i scenę Zwiastowa­ nia oraz adoracji Dzieciątka przez Trzech Króli, paste­ rzy a nawet postacie alegoryczne j a k Рож, Justicia, Ve­ ritas e t c . Wśród t e k s t ó w zapisanych na wsi, od polowy X I X w. po dziś, s ą takie sceny j a k : — Pasterka, Herody, Po­ szukiwanie noclegu, Rajskie widowisko czyli historia wygnania z raju Adama i Ewy, Abraham i Izaak, Ado­ racja Dzieciątka. Scena o A b r a h a m i e i Izaaku była jeszcze na prze­ ł o m i e w i e k ó w wystawiana na Boże C i a ł o . Później w i ­ docznie została przeniesiona. Na genezę teatru ludowego z w r ó c o n o już dawno u w a g ę i nie ma potrzeby p o w t a r z a ć tego wywodu. Do­ statecznie szeroko pisali o t y m B y s t r o ń i Fischer . W dalszym ciągu r o z w a ż a ń będę s t a r a ł a się u d o w o d n i ć , że przedstawienia te — m i m o obcego pochodzenia — we­ szły w s t r u k t u r ę o b r z ę d u Bożego Narodzenia i n a b r a ł y cech wegetacyjno-agrarnych w takiej postaci, j a k m o ż ­ na to z a o b s e r w o w a ć na p r z y k ł a d z i e k o l ę d o w a n i a . Spo­ śród w i e l u scen w y b r a ł a m do tych p o r ó w n a ń herody, p o n i e w a ż w y s t ę p u j ą najczęściej i w dużej liczbie w a ­ riantów. W z i ę ł a m pod u w a g ę r ó w n i e ż teksty przezna­ czone do szopek, p o n i e w a ż tok akcji ani postacie nie różnią się specjalnie od t e k s t ó w przewidzianych dla ak­ t o r ó w . Jak wiadomo, w szopkach oprócz herodów wy­ s t ę p u j e olbrzymia ilość ś m i e s z n y c h scen i n t e r m e d y j nych, k t ó r y c h j a k o ś ć zależała w dużej mierze od i n ­ wencji kolejnych r e ż y s e r ó w widowisk. 1 I I . 6. Kusaki z n i e d ź w i e d z i e m , J e d l i ń s k , w o j . radomskie I I . Herody Herody wystawiano „od Szczepana do Gromnic" czyli między 26 X I I a 2 I I . Jest to okres częściowo po­ k r y w a j ą c y się z okresem chodzenia k o l ę d n i k ó w . Herody r ó w n i e ż mogły być pokazywane tylko jednego dnia, np. w dniu św. Szczepana (26.XII) lub Trzech K r ó l i (6.1). Ś w i ę t o M a t k i Boskiej Gromnicznej (2.11) jest dniem z a m y k a j ą c y m ostatecznie okres o b r z ę d o w y Bożego N a ­ rodzenia. Tego dnia np. wyrzuca się c h o i n k ę lub podłaźniczkę czy wynosi snop z izby, o ile k t o ś już tego nie zrobił na Trzech Króli. Z powyższego w y n i k a więc, że herody w y s t ę p u j ą tylko w ściśle o k r e ś l o n y m okresie o b r z ę d o w y m . Podobnie j a k w przypadku k o l ę d n i k ó w biorą w nich udział t y l k o mężczyźni, nawet tam, gdzie w y s t ę p u j ą role kobiece, jak Ewa czy Królowa. Prawie we wszystkich znanych m i tekstach herodów w y s t ę p u j e o k r e ś l o n y plan akcji: —• marszałek zapowiada Heroda —' Herod wchodzi i przedstawia się — w i a d o m o ś ć o narodzeniu Jezusa — nowego k r ó l a — Herod w z y w a żyda, aby w swoich księgach znalazł potwierdzenie tej nowiny i określił miejsce narodzenia Chrystusa. Żyd stroi sobie ż a r t y . —• Herod wydaje rozkaz zabicia wszystkich dzieci w Betleem — marszałek przynosi Herodowi u c i ę t ą głowę jego w ł a s ­ nego syna, na dowód, że rozkaz wykonano d o k ł a d n i e — Herod biada nad sobą, pojawia się ś m i e r ć , k t ó r ą Herod p r ó b u j e p r z e k u p i ć — ś m i e r ć Heroda, k ł ó t n i a diabła ze śmiercią o duszę króla. Jest to oczywiście plan bardzo ogólny. Ma on w i e l e odmian, w k t ó r y c h w y s t ę p u j ą dodatkowe postacie lub też t r o c h ę inna jest kolejność w y d a r z e ń , zwłaszcza w 22 80 8 1 8 2 85 �P r z e j d ź m y już do poszukiwanych e l e m e n t ó w m a j ą ­ cych świadczyć o agrarnymi charakterze widowiska. A więc, po pierwsze, kożuch o d w r ó c o n y w e ł n ą do góry. W herodach, noszą go żyd oraz diabeł. Zyd „ w y s t ę p o w a ł zawsze w masce z owczej skóry, poczernionej w ę g l e m , z doczepioną l n i a n ą b r o d ą . Na siebie w d z i e w a ł stare podarte palto, a najczęściej kożuch w y w r ó c o n y w e ł n ą do góry, pod k t ó r y w k ł a d a ł na plecy k ł ą b szmat i m i ­ tujący g a r b " . Diabeł w y s t ę p o w a ł w czarnym k o ż u c h u , masce z barana lub czarnej (czerwonej) materii. W r ę ­ ku t r z y m a ł w i d ł y oplecione ł a ń c u c h e m , lub m i a ł „czar­ ny obcisły kostium, b a r a n i ą czapę z rogami, żelazne widły i ł a ń c u c h , ogon nabity s z p i l k a m i " . Spowija więc kożuch całą postać lub tylko głowę. N a s t ę p n y z wybranych e l e m e n t ó w — s ł o m ę — od­ naleźć m o ż n a tylko na żydzie. Jest on przepasany sple­ cionym ze s ł o m y p o w r ó s ł e m . Za to z dzwonkiem jest mniej kłopotów, nosi go diabeł na k o ń c u ogona , poza t y m pojawia się dzwo­ nek w ręce anioła, Heroda lub marszałka i służy do w y w o ł y w a n i a postaci zza sceny. Można by t ł u m a c z y ć tu obecność dzwonka czysto funkcjonalnie, ale funkcjo­ nalnie m o ż n a też twierdzić, że ł a t w i e j jest w y w o ł y w a ć sługę czy żołnierza k l a ś n i ę c i e m w dłonie. Poza t y m w sytuacji gdy z a r ó w n o aktorzy jak i widzowie znają przedstawienie od dziecka, nie wydaje się uzasadniona konieczność dodatkowego w y w o ł y w a n i a aktorów zza sceny. Nasuwa się więc wniosek, że chodzi t u raczej o dźwięk dzwonu, k t ó r y może s p r o w a d z i ć p o m y ś l n o ś ć . 84 85 86 87 88 89 N a s t ę p n a pozycja — powinszowania czyli r y m o w a ­ ne życzenia urodzaju i płodności. S k ł a d a je żyd: „ J e ­ stem ja Żyd Angiel, mam ja dwa kogutki, handluje ja piwem, handluje ja w ó d k i m . Na wszystkie słabości jak kto zachoruje to go wyreperuje. Żeby w a m się k r o w y cieliły, żeby się świnie prosiły, żeby k u r y po dwa jaja n o s i ł y " . Poza t y m w k i l k u tekstach cały zespół w y ­ chodząc ś p i e w a życzenia zamiast k o l ę d y , пр.: „za ko­ lędę dziękujemy, zdrowia, szczęścia wam życzymy. A b y ś c i e tu długo żyli a po śmierci się cieszyli ze ś w i ę ­ t y m i " , lub: eo e l „Gaj, gaj zieleni się t r a w k a , tam pasterze p a s ą owce, jedzą k a s z ę z garnka. Jak nam nic nie dacie c h w a ł y nie uznacie, wszystkie garnki p o t ł u c z e m y , p a ń s k i e dzieci zabierzemy ile ich tu macie" ° . 2 Warto zwrócić u w a g ę na drugi tekst. Jest t u bo­ w i e m zawarta groźba o d w r ó c e n i a życzenia w w y p a d k u nieotrzymania datku. Jest to sankcja stosowana często przez k o l ę d n i k ó w , пр.: „•siwy, bury żeby wam w dzieże n a r o b i ł y kury, a pies ogon wraził żeby wam się chlib nie d a r z y ł " . ш Pozostały jeszcze do o m ó w i e n i a dwa elementy magii wegetacyjnej — figle oraz śmierć i ożywienie. Figlami popisują się żyd i diabeł. Diabeł kusi żyda: „ty, idź do dziewek (...) potem żyd umizga się do dziewek, c a ł u j e I I . 7. Scena na drodze, L a l i k i 23 �4 je k l u j ą c b r o d ą zrobioną ze s k ó r k i jeża" ° . „Zyd p o p ę ­ dza kozę k a ń c z u g i e m w s t r o n ę dziewcząt żeby je bodła, a sam się do nich zaleca i dogaduje. Koza niby to ucie­ ka, żyd jej szuka w ś r ó d d z i e w c z ą t podnosząc batem i m s p ó d n i c e i wśród wesołego gwaru, pisku i zamieszania, u d a j ą c , że je m y l i z kozą, bada czy dobry towar, szczy­ piąc za p o ś l a d k i " ° . 5 Oczywiście nie jest przypadkiem, że zaobserwowane w k o l ę d n i k a c h elementy p o d k r e ś l a j ą c e ich agrarny cha­ rakter p o w t a r z a j ą się w herodach w takich postaciach jak żyd czy diabeł. B ę d z i e o t y m mowa dalej. Na razie p o w r ó ć m y do sceny śmierci i zmartwychwstania przed­ stawianej przez j a k ą ś m a s z k a r ę . Otóż istnieją herod-/, do k t ó r y c h w y o b r a ź n i a ludowa d o d a ł a k o r ę , oczywiście kozą przyprowadza żyd, zdycha ona i ożywa. „Między żołnierzy wchodzi Żyd z kozą swe poczciwe B y d l ę . Żołnierze (śpiewają): zachwalając roku, z okolic Zborowa. Zyd t a ń c z y i śpiewa, nagle ko­ za zdycha. „ K o z a k : Żydzie, koza zdechła! Żydzie, koza zdechła. Żyd: Moja koza nie żyje. A c h m ó j Boże! A n i ka­ w a ł k a ducha, ktoby m i o d r a t o w a ł kozę? U ł a n : Idź do. pana Firszta Ż y d : Gdzie jest pan Firszt? Firszt: Ja jestem pan Firszt. Z a p ł a ć m i . Żyd: Nie m a m pieniędzy. Firszt: Idź sobie pożyczyć, albo w y p r o s i ć (Żyd zbiera ze s k a r b o n k ą na odratowanie kozy. Koza wstaje, ponownie straszy w i d z ó w ) . U ł a n : J u ż koza odżyła. Teraz sobie Ż y d z i e potancuj z kozą. (Żyd tańczy z kozą i c h ó r e m ś p i e w a j ą " ° . P o m y s ł zbierania od widzów d a t k ó w , w charakterze odszkodowania za ś m i e r ć kozy czy innej postaci pocho­ dzi wprost od k o l ę d n i k ó w . Zbierzmy w t a b e l ę to co zostało powiedziane. Wydaje m i się, że puste miejsca w tej tabelce dało by się z ł a t w o ś c i ą zapełnić, gdyby większość badaczy nie o g r a n i c z a ł a się do zapisu tekstu, ale podała chociaż­ by jeszcze opis strojów. Z tabeli tej w i d a ć , że te same elementy, k t ó r e w k o l ę d n i k a c h w y s t ę p u j ą nagminnie, w herodach znaleźć m o ż n a pojedynczo. Nie należy bo­ w i e m z a p o m i n a ć , że wymienione w tabeli С postacie to zaledwie połowa zespołu herodów, podczas gdy po­ stacie w tabeli В s t a n o w i ą trzon zespołu k o l ę d n i k ó w i wszyscy inni t w o r z ą dla nich tylko o p r a w ę . Ta stosun­ kowo m a ł a ilość e l e m e n t ó w magii wegetacyjnej odna­ lezionych w herodach ś w i a d c z y o przechodzeniu tychże e l e m e n t ó w z p r z e d s t a w i e ń s t a r j c h na nowe. Ma t u r ó w ­ nież znaczenie brak opisów p r z e d s t a w i e ń , s t r o j ó w i rek7 08 Jechali strzelce przez łyso górkie, spotkali kózkę, z ł a m a l i nóżkie. (koza pada) Stawaj koza, na nogi, piece pani pierogi, a jak bedo pszeniczne, to dla kózki użyćne. (koza wstaje i kręci się wokół, p o s t u k u j ą c do t a k t u d r ą ż k i e m , z a k o ń c z o n y m w y s t r u g a n ą z drzewa g ł o w ą ) " . Tekst ten pochodzi z Mazowsza. W tej samej pracy autor podaje inną w e r s j ę tej sceny p o c h o d z ą c ą z s ą ­ siedniej wsi. Jest to wersja rozbudowana, w k t ó r e j żyd lamentuje nad śmiercią kozy, a później zbiera w y n a ­ grodzenie, aby koza w s t a ł a . D r u g i tekst pochodzi z 1912 De I I . 8. Zyd, Czajki, gm. Sokoły, w o j . ł o m ż y ń s k i e . M a s k ę w y k . M . Czajkowski, lat 16. I I . 9. Chodzenie dziem, Moszczenica W y ż n a k. Nowego Sącza z niedźwie­ �I i . 10. Maska diabła, w y k . 17-letni S. Maziurczyk, S ł c d k ó w , gm. K r a ś n i k , w o j . lubelskie Tabl. С kożuch słoma 1 ; 100 Żyd diabeł ł- wionie powinszowa­ J 1 :• + w i z y t ó w przy podanych tekstach. Sądzę, że są to b r a k i jeszcze do u z u p e ł n i e n i a d r o s ą b a d a ń terenowych. I I I . Specyfika niektórych postaci O p o k r e w i e ń s t w i e herodów z k o l ę d n i k a m i świadczy r ó w n i e ż zbieżność n i e k t ó r y c h postaci, a to przede wszy­ s t k i m dziada i żyda oraz kozy i diabla. Zacznijmy od dziada i żyda, obie te postacie są tak samo ubrane w o d w r ó c o n e w e ł n ą do góry kożuchy, p r z e w i ą z a n e s ł o m i a n y m p o w r ó s ł e m , z dzwonkiem u pa­ sa i garbem na plecach. Obaj też p r o w a d z ą kozę, s k ł a ­ dają powinszowania urodzaju, zbierają datki, u p r a w i a j ą figle kłując dziewuchy s k ó r k ą jeża, z k t ó r e j m a j ą po­ robione brody. Co więcej, często z k o l ę d n i k a m i przy­ chodzi żyd, a w ś r ó d herodów pojawia się dziad. W y d a ­ je się, że żyd różni się od dziada tvlko sposobem m ó ­ wienia, ma w i ę k s z e możliwości figlowania, improwizo­ figlo nie _|_ 1 0 3 _|_ 106 _|_ 107 9 9 śmierć i ożyJ + -i-' " Herod łoza dz\vo.nck i i _j_ 103 - _:_i04 — — 108 wania, rozśmieszania p u b l i c z n o ś c i . Widać więc, że w tych postaciach koncentruje się wszystko, co zostało wcześniej wymieniane jako elementy m a g i i wegetacyj­ nej. O specyficznym charakterze żyda ś w i a d c z y jeszcze jego u ł o m n o ś ć . Otóż oprócz g a r b u żyd w herodach z re­ guły jest k u l a w y : „ m n i e go w i l k ścigał na takie grapy, ja się go p s i e w r ó c i ł i n o g ę w y k r ó c i ł {idzie k u l e j ą c ) " . 1 0 9 „Aj, waj, bolom mnie nogi ale jakie w y tu macie wysokie progi" 1 1 0 „Nu jakie t u u was wysokie progi p o ł a m a ł b y m r ę c e , ach a nogi" 1 1 1 „Takie macie wysokie progi, że chciałem p o ł a m a ć wszystkie cztery n o g i " Herod: „no idzie Żyd. Przez te wszystkie k r ó l e w s k i e progi p o ł a m a ł b y sobie n o g i " 1 1 2 1 1 3 Żyd: ,,Ny, ja go iś przez takie okropne góry, z marco­ wy góry przez babie g ó r y , z babie góry przez jas- 25 r �П. 11. 2yd, w y k . L . Kubaszezyk, K o n i a k ó w , gm. Istebna, w o j . bielskie. I I . 12. Koza, L u b i n skopodlaskie, w y k . przed w o j n ą (Muzeum w B i a ł y m s t o k u ) kiniowej góry mnie go w i l k i ścigać, jak się go prze­ w r ó c i ć , ja gio n o g ę u k r ó c i ć " Żyd: w c h o d z ą c p r z e w r a c a ł s i ę na progu a n a s t ę p n i e pod­ n o s i ł i krzyczał: „Aj, w a j , przez te wasze wysokie progi p o ł a m a ł b y m ręce i nogi" Podobnie zachowuje się w herodach dziad: „ w c h o ­ dzi dziad, potyka się i p r z e w r a c a j ą c m ó w i : za wysokie macie p r o g i na te moje stare n o g i " . 1 1 1 1 1 5 1 1 6 W t e k ś c i e można znaleźć r ó w n i e ż w z m i a n k ę o gar­ bie żyda: „szedłem przez ulice, s p o t k a ł y minie dwie pan­ nice; n a b i ł y mnie te garbice" . „ M a r s z a ł e k : Ż y d z i e mas j a k i ś garb! 1 1 7 Ż y d : To go je m ó j . Jak my go przechodzili bez Borow i c k i tam b y w a ł o bardzo śliski. Jak my s i ę w t e n ­ czas p r z e k o p y r t o w a l i , wtedy nam się garby potworzowali" . l l s Z p o w y ż s z e g o w i d a ć w y r a ź n i e , że żyd i dziad są garbaci i k u l a w i i że te ich u ł o m n o ś c i p o d k r e ś l a s i ę . S t ą d wiadomo, że u ł o m n o ś ć (szczególnie k u l a w o ś ć ) jest w ł a s n o ś c i ą postaci c h t o n i c z n y c h . Wszystko razem wskazuje na w y j ą t k o w o ś ć tych postaci; skumulowanie e l e m e n t ó w magii płodnościowej plus w y r a ź n a chtoniczność kreuje żyda na d a w c ę urodzaju. ш 120 I rzeczywiście, w wierzeniach żyd pojawia się jako nosiciel szczęścia i bogactwa, np. spotkanie Ż y d a w wigilię Boże Narodzenia wróży powodzenie przez cały rok Sądzę, że dziś dojdziemy już, k t ó r a z postaci — dziad czy żyd — była wcześniejsza. Można przyjąć, że r o d o w ó d dziada jest jeszcze p o g a ń s k i i że to on dał wzór do stworzenia żyda, postaci barwniejszej, ciekaw­ szej, zabawniejszej i oo w a ż n e , znanej c h ł o p u z życia 26 I Kościelny, w o j . b i a l ­ codziennego. Ale są to już czyste spekulacje m y ś l o w e , k t ó r e u d o w o d n i ć bardzo trudno. Tak pisał o t y m St. D w o r a k o w s k i : „...dziad z b i e r a j ą c y ś w i ą t e c z n e jadło m ó g ł być ż y w y m w y o b r a ż e n i e m z m a r ł y c h dziadów rodzonych, k t ó r y c h d a w n i e j karmiono podczas uroczystości zadusz­ kowych. S t ą d może i owe względy dla k o l ę d n i k ó w " . Te stwierdzenia o b r a c a j ą -ię jedynie w sferze przypusz­ czeń. Można n a t k n ą ć się na w a r i a n t y herodów, w któ­ rych w y s t ę p u j ą j e d n o c z e ś n i e dziad i żyd. S ą d z ę jednak, że to jedynie p o d k r e ś l a przechodzenie jednej postaci w d r u g ą , a tekst, w k t ó r y m spotyka się obie razem m o ż n a t r a k t o w a ć jako p r z e j ś c i o w y . P r z e j d ź m y z kolei do kozy i diabla. Obie postacie m a j ą na sobie o d w r ó c o n e kożuchy, rogi, dzwoneczki, obie też zaczepiają panny i w o l n o i m robić r ó ż n e „ k a ­ w a ł y " . J e d n a k ż e p o k r e w i e ń s t w o tych postaci m o ż e b u ­ dzić w i ę k s z e w ą p t l i w o ś c i niż dziada i żyda. Dlatego na­ leży s i ę g n ą ć poza widowiska i znaleźć dowody na z w i ą ­ zek kozy z d i a b ł e m w sferze w i e r z e ń , , bajek, pieśni i za­ c h o w a ń magicznych. Częste jest wierzenie, że k o z ę s t w o r z y ł d i a b e ł pozazdrościwszy Bogu stworzenia k r o ­ w y , j e d n a k ż e rozzłoszczony n i e u d o l n o ś c i ą swojego w y ­ t w o r u pobiegł za nią i złapał za ogon, k t ó r y w t y m momencie u r w a ł s i ę . Na Polesiu Rzeczyckim znana była opowieść o t y m , j a k diabeł s t w o r z y ł kozła M i k u t ę i ż e przybiera on czasem sam p o s t a ć kozła. Dlatego na­ leży t r z y m a ć k o z ł a w oborze, stajni i chlewie, bo to chroni z w i e r z ę t a przed d i a b ł e m , k t ó r y przychodzi je za­ męczać. Diabeł nigdy nie wie, czy to p r a w d z i w y kozioł czy d i a b e ł i rezygnuje ze swoich z a m i a r ó w . Poza t y m wiadomo, że na U k r a i n i e „diabeł w y j e ż d ż a na brodatym capie", na L i t w i e z a ś w i e r z ą , że „diabeł najczęściej przyjmuje p o s t a ć k o z ł a dla u ł u d z e n i a biednych l u d z i . 1 M ш m l l s �Znane są t a k ż e takie powiedzenia: „koza a diabeł to jedno", „kozioł przeklinany tyje", „pół Niemca pół k o ­ zy" (a przecież diabeł przedstawiony jest często jako Niemiec), „pół psa, pół kozy, niedowiarek b o ż y " . .Słowo „kozioł" b y w a też u ż y w a n e jako synonim słów „zły człowiek, potępieniec, d i a b e ł " . Frazer po­ daje, że w S k a n d y n a w i i na św. Jana „Chłopi w i e r z ą , że gdyby j a k i e ś t r o l l e .zjawiły się w pobliżu, ludzie by je zobaczyli, a gdy np. koza lub cap zbliżą się do p ł o n ą ­ cego ognia, c h ł o p i są stanowczo przekonani, że to nie kto i n n y jak zły we w ł a s n e j osobie" . O p o ś r e d n i m związku kozy z d i a b ł e m ś w i a d c z ą jej p o w i ą z a n i a z cza­ r o w n i c ą ; otóż „każdy poczciwy człowiek ma w oczach panny, a czarownica k o z y " . Powszechne jest wierze­ nie, że piorunowy ogień należy gasić kozim m l e k i e m . A ogień od pioruna uchodzi za ogień niebieski, z nieba. Może więc to zalewanie kozim m l e k i e m ma być p r ó b ą neutralizacji na zasadzie Bóg — diabeł, plus-minus. 1 2 6 1 2 7 12S 129 130 Te wielostronne p o w i ą z a n i a są potwierdzone jeszcz2 j e d n y m c i e k a w y m wierzeniem na temat ogona kozy, j a ­ ko miejsca, gdzie zgromadzone są siły życiowe. Zacz­ n i j m y od legendy: „Gdy ongi Pan Jezus i szatan paśli owce i kozy i gdy chcieli je do szałasu zapędzić, a zu­ c h w a ł e kozy nie c h c i a ł y wnijść, c h w y t a ł je diabeł za ogony i w r z u c a ł do szałasu, przy czym o d r y w a ł po k a ­ w a ł k u ogona s k u t k i e m tego, kozom ogony do dziś od­ róść n i e m o g ą . O d t ą d ludzie n a z y w a j ą kozy dla ich szkodliwości i z u c h w a ł o ś c i stworzeniami diabelskimi" . Mamy więc s p r a w c ę kusego ogona kozy — diabła. O ważności ogona świadczą n a s t ę p u j ą c e piosenki: ш „koza siwa, koza siwa, ogoneczkiem kirwa, ogoneczkiem wierci, spodziewa s i ę ś m i e r c i " Warto chyba jeszcze zwrócić u w a g ę na wzajemne p o w i ą z a n i a postaci diabła, żyda i kozy. Otóż o kozie m ć w i się na Mazowszu, ż e to „ ż y d o w s k i e bydle" ° , a na Podlasiu, że to „ ż y d o w s k a k r o w a " . W herodach krakowskich natomiast, kiedy diabeł na końcu porywa żyda jest to komentowane, że „ z a b r a l i diabli co swo­ je" . Można więc wszystkie te osoby łączyć w j e d n ą k a t e g o r i ę postaci o o k r e ś l o n y m znaczeniu nosicieli p ł o d ­ ności, bogactwa, obfitości. Z wszystkiego co zostało po­ wiedziane, m o ż n a w y w n i o s k o w a ć , że dawniejsze posta­ cie i w i d o w i s k a były wypierane przez nowsze, mieszczą­ ce się w nowej religii, a j e d n o c z e ś n i e z a c h o w u j ą c e stare znaczenie. Przypatrzmy się dobrze herodom, m o ż e znajdziemy w nich odpowiednik kluczowej sceny z k o l ę d n i k ó w — śmierć i o ż y w i e n i e kozy. Przede wszystkim rzuca się w oczy fakt nieuzasadnionej śmierci Heroda. Ewangelie i apokryfy m ó w i ą , ż e Herod u m a r ł dopiero po siedmiu latach od narodzenia Jezusa. Natomiast w n i e k t ó r y c h widewiskach Herod na s a m ą w i a d o m o ś ć o narodzeniu Dzieciątka mówi „że zginę wiem, ż e u m r ę w i e m , że p ó j ­ dę na piekielne męki. Niechaj zginę z w ł a s n e j r ę k i " . Nie jest w i ę c ś m i e r ć Herodo k a r ą za rzeź n i e w i n i ą t e k w Betleem, t y m bardziej, że Herod zabija s i ę sam no­ ż e m podanym mu przez diabła . M o ż e więc śmierć Heroda jest ś m i e r c i ą starego króla, p o n i e w a ż p o j a w i ł się n o w y k r ó l — Chrystus. Stary król musi zginąć, aby w p e ł n i sił o d r o d z i ć się w n o w y m k r ó l u w e d ł u g sche­ matu teorii ze „Złotej G a ł ę z i " J. Frazera. I t u i tam stary k r ó l ginie ś m i e r c i ą g w a ł t o w n ą , H e r o d ' n a w e t sam przyzywa ś m i e r ć . Należało by jeszcze s p r a w d z i ć czy Herod i Chrystus to tacy sami k r ó l o w i e . Otóż tak, obaj są k r ó l a m i w s z e c h ś w i a t a . W herodach d i a b e ł m ó w i o Je­ zusie, że „niebo i ziemia, c a ł y ś w i a t jego" , zaś Herod o sobie m ó w i : 13 1 3 7 l : s l : 9 ш ш . oraz: „moja m a t u s i u koziołek w ogrodzie, ja go poszły w y g n a ć , ale mnie pobodzie. Moja e ó r u s i u , koziołka się bój weźże s i e k i e r e c z k ę u t n i ż e mu ogon" . I wreszcie wierzenie w y j a ś n i a j ą c e explicite s p r a w ę ogona: „kozie żeby się nie w s p i n a ł a i nie o b j a d a ł a drzewek trzeba wbić w ogon szpilkę bo t a m ma s i ­ łę" . ш l u Nasuwa się wniosek, że w y j ą t k o w ą złośliwość i s z k o d l i w o ś ć kozy m o ż n a z n e u t r a l i z o w a ć p o z b a w i a j ą c ją k a w a ł k a ogona l u b choćby wbijając w e ń szpilkę. Otóż ten sam zabieg zastosowano w stosunku do diabła, k t ó ­ r y w herodach w y s t ę p u j e z ogonem n a b i t y m szpilka­ m i . B y ć m o ż e jest to rodzaj zabezpieczenia przed p r a w d z i w y m d i a b ł e m , k t ó r e g o prawdopodobnie m o ż n a s p r o w o k o w a ć do ukazania się, n a ś l a d u j ą c go. Jak do­ słownie traktowano postacie z herodów niech świadczy poniższa anegdota: W czasie b a d a ń terenowych w Podlipkach na białostocczyźnie n a t k n ę ł a m się na w i e ś , gdzie od k i l k u l a t w herodach nie w y s t ę p o w a ł diabeł. Ostatni człowiek, k t ó r y go g r a ł znikł bezpowrotnie, k i e ­ dy odłączył się od grupy za p o t r z e b ą . Było to komen­ towane, że p o r w a ł go diabeł i n i k t więcej nie chciał ryzykować. l a s Zbierzmy to, co zostało powiedziane o kozie i dia­ ble: — — — — — w widowiskach spełniają p o d o b n ą rolę zaczepiając -dziewczyny, rozśmieszając i figlując. I znów, jak w przypadku dziada i żyda, m o ż n a j e ­ dynie założyć p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i r o d o w ó d kozy i to, że diabeł przejął w widowiskach jej funkcje. Ale p o w i ą ­ zania t y c h dwóch postaci s ą tek wielostronne, że r ó w ­ nie dobrze można dowodzić k i e r u n k u odwrotnego, że to d o w a r t o ś c i o w a n i e kozy jako nośnika sił plodnościowych n a s t ą p i ł o przez jej kontakt z diabłem. diabeł s t w o r z y ł kozy diabeł wciela się w kozła kozły ma w oczach czarownica koza i diabeł m a j ą powbijane w ogon szpilki aby n i e mogli szkodzić — w herodach i k o l ę d n i k a c h m a j ą te same r e k w i z y t y (kożuch, dzwonek, rogi) 141 „ J a jestem król Herod potentat ludzkiego narodu; mam pod sobą s t y r y części ś w i a t a , Słońce, księżyc, gwiazdy i inne e l e m e n t a " ; „Otóż ja Herod, k t ó r y m a cztery częścią ś w i a t a i cały firmament z gwiazdami nad naszymi g ł o w a m i " ; „ J ą jestem panem i k r ó l e m , wszystko m i hołduje, Gdy ziemia • i morze moc mo-jo poczuje; Nawet antypody 142 ш Wszystko w mojej mocy k r ó l e w s k i e j zostaje. Ja jestem jaśnie w i e l m o ż n y jako słońca promienie Ż a d n a m i planeta honoru nie zamienia" ; „Oto jestem ś w i a t a król, z t y s i ą c a rzek, z tysiąca gór" ; 1 4 4 1 4 5 „ J a m k r ó l Herod monarcha ś w i a t a Pod mojom w ł a d z o m sum trzy części ś w i a t a , Azja, A f r y k a , A m e r y k a n i e p a m i ę t n e lata" ; „Ach wierzcie m i , wierzcie Jam Bogiem! ш A gdy s ł o ń c e wschodzić i zachodzić będzie, Jak ja z e m r ę , k t o na m ó j t r o n z a s i ę d z i e ? " 1 4 7 Herod jest w i ę c w ł a d c ą w s z e c h ś w i a t a . Mogłoby się w y d a w a ć , ż e w y o b r a ź n i a ludowa k a ż d e g o k r ó l a kreuje na takiego w ł a d c ę . A l e w herodach w y s t ę p u j ą jeszcze Trzej Królowie, którzy o sobie m ó w i ą skromnie: „ j e - 27 �U. 13. P r z e b i e r a ń c y : niedźwiedź ш stem sobie k r ó l Melcher z zachodniego k r a j u " . A więc jedynie k r ó l e s t w o Heroda jest t a k w y j ą t k o w e . S p ó j r z m y teraz j a k jest t r a k t o w a n y Jezus w teks­ tach widowisk. Mówi się o n i m dosłownie „ n o w y k r ó l " : „ N a j j a ś n i e j s z y k r ó l u ! zła c i ę nowina dochodzi bo w Betleem miasteczku nowy król się r o d z i " mówi Mar­ szalek do Heroda, i w i n n y m t e k ś c i e : „ K r ó l u , s t a ł a się nam nowina! Cóż za przyczyna? W Betleem n o w y k r ó l się n a r o d z i ł " ° . „Dla wszystkich w i e r n y c h to radosne wieści, tylko dla ciebie k r ó l u cierpienia, boleści" . „Chciałeś zabić, z a m o r d o w a ć M a r y i syna, lecz nie za­ biłeś jego, bo ziemia i niebo jego" . Jest więc Herod t a k i m samym k r ó l e m j a k Chrystus i dlatego musi u m r z e ć , gdy ten się rodzi. N a j w a ż n i e j ­ szy jest t u sam fakt śmierci i zmartwychwstania w po- i кого, Poraj, w o j . p i o t r k o w s k i e staci dziecka, gdyż może s i ę w t y m k r y ć to samo zna­ czenie co w śmierci kozy. A w i ę c jeszcze jedno przy­ pomnienie, że ziemia ożyje, jeszcze jedno p o d k r e ś l e n i e wegetacyjnego charakteru ś w i ę t a . 1 4 8 l5 1S1 1 5 2 28 IV. Zakończenie Zbierzmy teraz wszystko, o czym b y ł a m o w a : — święta Bożego Narodzenia m a j ą miedzy i n n y m i cha­ rakter agrarno-zadusakowy, — to samo znaczenie k r y j ą w sobie r ó ż n o r a k i e k o l ę d o ­ wania, —• agrarny sens chodzenia po kolędzie p o d k r e ś l a j ą masz­ k a r y zwierzęce, p o s t a ć dziada oraz sześć w y b r a n y c h e l e m e n t ó w m a g i i wegetacyjnej, — te same sześć e l e m e n t ó w m o ż n a o d n a l e ź ć w hero­ dach, �П. 14. 2yd na koniu z grupy herodów. — m o ż n a d o w i e ś ć p o k r e w i e ń s t w a takich postaci, j a k dziad i koza z t a k i m i osobami z herodów j a k żyd i diabeł, — ś m i e r ć Heroda i narodziny Jezusa k r y j ą w sobie sens t o ż s a m y z sensem ś m i e r c i i ożywienia kozy. W ten s p o s ó b s t a r a ł a m się dowieść, ż e herody k r y ­ ją w sobie te same agrarne treśoi magiczne, jakie bar­ dziej b e z p o ś r e d n i o p r z e k a z u j ą kolędnicy. Przyjęcie tej interpretacji pozwala w y j a ś n i ć dlaczego herody n a b r a ł y charakteru o b r z ę d o w e g o , są nieodzownym s k ł a d n i k i e m ś w i ą t Bożego Narodzenia i weszły na t r w a ł e do k u l t u ­ ry ludowej. PRZYPISY 1 s. 89. J. St. B y s t r o ń , Etnografia Polska, Warszawa 1947, Pruchnik, w o j . przemyskie 2 W. Klinger, Obrzędowość dzenia, P o z n a ń 1926, s. 89. 3 munów, 4 P. Caraman, Obrzęd K r a k ó w 1933. O. Kolberg, Dzieła Wroclaw 1962, s. 135. ludowa kolędowania Boiego Naro­ u Słowian i Ru­ wszystkie, t. 29, Pokucie cz. 1, 5 por. J. R. Tomiccy, Drzewo życia, s. 168 i dalej. Warszawa 1975, ' K . Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t. I I , Warszawa 1968, s. 994; Ch. Wakarelski, Etnografia Buł­ garii, W r o c ł a w 1965, s. 345. 7 E. Majewski, K . S t o ł y h w o , ciach i praktykach ludu naszego, 58; por. St. D w o r a k o w s k i , Kultura skiego na Mazowszu i nad Narwią, O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 1968, s. 90; t a m ż e , t. 23, Kaliskie, Koza w mowie, poję­ „ W i s ł a " t. 19, 1905, s. społeczna ludu wiej­ B i a ł y s t o k 1964, s. 45; 52, Polesie, W r o c ł a w W r o c ł a w 1964, s. 66. 29 �8 J. Bujak, Ludowe obrzędy doroczne w okolicach Rabki, Rabka 1966, s. 43. » Z rodzinnej niwy, „Wisła", t. 7, 1893, s. 274. B. Cichomska, Mazurzy spod Kamienia, „Wisła", t. 15, 1901, s. 419. O. Kolberg, Dzieło... t. 5, Krakowskie, Wrocław 1962, s. 191. St. Cercha, Wieś Przebiczany w pow. wielickim, „ M a t e r i a ł y Archeologiczno-Antropologiczne i Etnogra­ ficzne", t . 7, 1904, s. 122. A . Fischer, Lud polski, L w ó w 1926, s. 148. O. Kolberg, Dzieła..., t. 9, Wielkie Księstwo Po­ znańskie, W r o c ł a w 1962, s. 115. R. Reinfuss, Przebrania w widowiskach ludo­ wych i ich współczesne przeobrażenia, „Pol. Szt. L u d . " R. X X V I I I , 1974, nr 4. O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 191. t a m ż e , s. 192. O. Kolberg, Dzieła..., t. 16, Lubelskie, W r o c ł a w 1962, s. 101. Z rodzinnej niwy, „Wisła" t. 7, 1893, s. 274. O. Kolberg, Dzieła..., t. 29, Pokucie, cz. 1, Wroc­ ł a w 1962, s. 87. W. Klinger, op. cit., s. 42. O. Kolberg, Dzielą..., t. 18, Kieleckie, Wrocław 1965, s. 47. O. Kolberg, Wielkie Księslwo Poznańskie, op. cit., s. 116. A . Fischer, op. cit., s. 148. O. Kolberg, Pokucie, op. cit., s. 87. W . Klinger, op. cit., s. 31. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 1 1 5 1 6 17 1 8 10 2 0 2 1 2 2 2 3 2 1 2 5 2 6 30 2 7 J. K a n t o r , Zwyczaje świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy okolic Jarosławia, „Materiały...", op. cit., t. 13, 1914, s. 223. A . Saloni, Lud łańcucki, „Materiały...", t. 6, 1903, s. 225. S. Udziela, L u d polski w powiecie Ropczyckim w Galicji, „Zbiór W i a d o m o ś c i o Antropologii K r a j o w e j " , t. 14, 1890, s. 127. St. Cercha, Wieś Przebiczany w pow. wielickim, „Materiały...", op. cit., t. 14, s. 127. W y w i a d przeprowadzony przez a u t o r k ę we wsi Podlipki, d. w o j . białostockie w 1974 r. M . Szubertowa, Dary i świadczenia obrzędowe, „ P r a c e i Mat. Etnograficzne", t. 8—9, 1950—1951, s. 606. B. W o j e w ó d z k i , Strachy na smugu, Warszawa 1974, s. 72. J. Talko-Hryneewicz, Zarys lecznictwa ludowego na Rusi Pd., K r a k ó w 1893, s. 392. 'W. Siarkowski, Materiały do etnografii ludu pol­ skiego z okolic Pińczowa, „Zbiór Wiadomości...", op. cit., t. 9, 1883, s. 39. Informacje o s y m u l o w a n y m przez turonia akcie p ł c i o w y m podaje J. Bujak (w:) Ludowych obrzędach dorocznych w okolicach Rabki na str. 43. Inny opis znajduje s i ę u Moszyńskiego w Kulturze ludowej Sło­ wian, t . I I , cz. 2, Warszawa 1968, s. 270 i dalej, j a k r ó w n i e ż (w:) B. B a z i e l i c h ó w n a i S. Deptuszewski, Szlachcice i dziady — zwyczajowe widowiska, „Pol. Szt. L u d . " , R. X I I I , 1959, nr 1—2. Są to źródła odno­ szące się do stanu z dnia dzisiejszego (może jedynie po­ za M o s z y ń s k i m , k t ó r y nie podaje s k ą d czerpał wiado­ mości). i . Skotnicki, Koza, „Wisła", t. 8, 1894, s. 268. W. B. Cichomska, Mazurzy spod Kamienia, „Wi­ sła", t. 15, 1901. s. 419. 2 8 2 9 3 0 3 1 £ 2 3 3 S l £5 3 6 x 3 7 3 8 �П. 15, 16. Dziady i Szlachcice, O. Kolberg, K r a k o w s k i e , op. cit., s. 263, por. też St. Dworakowski, op. cit., s. 57. R. Reinfuss, op. cit., s. 209. O. Kolberg, Dzieła..., t. 49, Sanockie-Krośnieńskie, cz. 1, W r o c ł a w 1974, s. 147. O. Kolberg, Dzieła..., t. 23, Kaliskie, W r o c ł a w 1964, s. 66. O. Kolberg, Dzieła..., t. 52, Białoruś—Polesie, W r o c ł a w 1968, s. 90. J. Bujak, op. cit., s. 41. O. Kolberg, K r a k o w s k i e , op. cit., s. 263. W y w i a d i dokumentacja fot. w y k . przez K . K u ­ biaka we wtorek zapustny w 1977 r. w J e d l i ń s k u k.Radomia. F. G a w e ł e k , Boże Narodzenie w Radłowie, „Lud", t. 14, 1908, s. 135. I . Lechowa, Niektóre zagadnienia kultury ludo­ wej z pow. radomskiego, „Łódzkie Studia Etnograficz­ ne", t. 4, 1962, s. 206. A . Saloni, Z a ś c i a n k o w a szlachta polska w Dalejowie, „Materiały...", t. 13, 1914, s. Ш . J. Bujak, op. c i t , s. 73. O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 226. B. B a z i e l i c h ó w n a , S. Deptuszewski, op. cit., s. 31. K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t. I I , cz. 2, s. 987. J. Bujak, op. cit., s. 43. L . Hemjpel, Chodzenie z konikiem, „Wisła", 1. 16, 1902, s. 382—388. K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 992. B. B a z i e l i c h ó w n a , S. Deptuszewski, op. cit., s. 34. O. Kolberg, B i a ł o r u ś — Polesie, op. cit., s. 90. J. Bujak, op. cit., s. 43. O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 263. W y w i a d : inf. Leopold K a r g u l , w. P a ń k ó w , w o j . zamojskie, a r c h i w u m Katedry Etnografii UW. 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 1 4 5 4 8 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 5 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 c i Laliki 6 2 I . Skotnicki, op. cit., s. 268. J. Bujak, op. cit., s. 43. St. Czaja, Zapusty, „Lud", t. 12, 1906, s. 35—113. B. B a z i e l i c h ó w n a , S. Deptuszewski, op. cit., s. 37. M . Cisek, Materiały etnograficzne z miasteczka Zołyń w pow. Przemyskim, „Zbiór Wiadomości...", op. cit., t. 13, 1889, s. 77. L . Magierowski, Kilka wiadomości o ludzie pol­ skim we wsi Wesołej w pow. Brzozowskim, „Zbiór W i a ­ domości...", op. cit., t. 13, 1889, s. 161. O. Kolberg, Dzieła..., t. 44, Góry i Podgórze cz. 1. W r o c ł a w 1968, s. 63 i 64. A . Petrow, Lud Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór W i a ­ domości...", op. cit., t. 2, 1878, s. 142. L . M ł y n e k , Uwagi nad pieśniami ludu wielickie­ go, „Lud", t. 3, 1897, s. 358; por. też T. Mleczko, Swial zmarłych, „Lud", t. 8, 1902, s. 52. O. Kolberg, Kieleckie, op. cit., s. 202. E. Majewski, Wąż w wierzeniach ludu polskiego, „Wisła", t. 6, 1892, s. 356. O. Kolberg, Pokucie, op. cit., s. 92. St. Dworakowski, op. cit., s. 42. A. Saloni, Lud łańcucki, „Materiały...", t. 6, 1903, s. 251. B. Stelmachowska, Rok o b r z ę d o w y na Pomorzu, T o r u ń 1933, s. 64. A. Fischer, Polskie widowiska ludowe, „Lud", t. 19, 1913, s. 23. T a m ż e , s. 33. cyt. za: St. Windakiewicz, Teatr ludowy w daw­ nej Polsce, K r a k ó w 1902, s. 54. t a m ż e , s. 56. t a m ż e , s. 60. „ S t o p n i o w o misteria zaczęły u p a d a ć , w a r s t w y wyższe odnosiły się do nich z l e k c e w a ż e n i e m , u w a ż a j ą c za z a b a w ę dla prostactwa, reformacja w y p o w i e d z i a ł a i m w o j n ę i zdołała je ośmieszyć, kler t a k ż e stopniowo 6 3 9 4 5 5 6 8 8 7 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 31 I • - - - �tracił zainteresowanie dla tych dość p r y m i t y w n y c h w i ­ dowisk. Jeszcze tu i ówdzie, zwłaszcza przy klasztorach, odgrywano te przedstawienia, ale u p a d a ł y one coraz niżej, z a r ó w n o pod w z g l ę d e m poziomu artystycznego jak też i s k ł a d u społecznego w i d o w n i . Wreszcie ducho­ w i e ń s t w o z a p r z e s t a ł o organizowania tych widowisk, k t ó ­ re zaczęto wtedy samorzutnie u r z ą d z a ć dla w e w n ę t r z ­ nych potrzeb wiejskiej czy m a ł o m i a s t e c z k o w e j k l i e n ­ t e l i . " St. B y s t r o ń , Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 98 i 99; por. też: J. St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, War­ szawa 1936, s. 137; A. K o z ł o w s k a , W. M a ł k o w s k i , Jaseł­ ka, „ T e a t r ludowy", R. 1923, s. 153—154. A . Fischer, Polskie widowiska ludowe, „Lud", t. 19, 1913; L u d polski, L w ó w 1926, s. 189. St. Dworakowski, op. cit., s. 45. R. Reiinfuss, op. cit., s. 204. D . M ę d r z a k ó w n a , Zwyczaj chodzenia Herodów w łódzkim środowisku robotniczym, „Łódzkie Studia Et­ nograficzne", t. 7, 1965, s. 194. R. Reinfuss, op. cit., s. 209. M . J a s t r z ę b s k a , Zwyczaj chodzenia z Heroda­ mi w powiecie brzezińskim, „Łódzkie Studia Etnogra­ ficzne", t. 6, 1964, s. 187. np. O. Kolberg, Mazowsze, op. cit., s. 88; J. P. Dekowski, op. cit., s. 79. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 187. D. M ę d r z a k ó w n a , op. cit., s. 200. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 193; por. też: J. P. Dekowski, O widowiskach kolędniczych w wieluńskim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Muzeum A r c h , i Etn. w Łodzi", Se­ ria Etnograficzna n r 16, 1972, s. 74. M . J a s t r z ę b s k a , Chodzenie po scodrokach w nie­ których wsiach pow. brzezińskiego i rawskiego, „ Ł ó d z ­ k i e Studia Etnograficzne", t. 6, 1962, s. 200. A . Saloni, Lud rzeszowski, , Materiały...", t. 10, 1908, s. 114. St. Dworakowski, op. cit., s. 53—54. t a m ż e , s. 53. A . Fischer, Polskie widowiska ludowe, „Lud", t. 19, 1913, s. 31—70. L . Hempel, Chodzenie z konikiem, „Wisła", t. 16, 1902, s. 382—388. St. Dworakowski, op. cit., s. 45. R. Reinfuss, op. cit., s. 209. O. Kolberg, Mazowsze, t. 24, s. 88. St. Dworakowski, op. cit., s. 46. t a m ż e , s. 53. 8 3 8 4 8 5 8 8 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 8 3 8 4 ; 9 5 n 8 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 1 0 3 Żyd leczy Heroda, m ó w i : Choral, chorał on ciężko chorał n a d m o ł , w y d m o ! i skonał. Trzeba dla niego lekarstwa p r z y s y k o w a ć z dziewuchy przypuchy, z pchły kości z komara tłustośei z sześćdziesięcioletniej baby pierdu w woskowym garnku zgotować, to skłócić zlblć d a ć jemu w y p i ć . Jak on wypije, t o trocha dłuży pożyje. A j a k to nie p o m o ż e — Wziąć takie kulase krzywe z r o b i ć jemu l e w a t y w ę . Jak to zrobiemy, napewno tern jego uratujemy on stanie z d r ó w , będzie k r ó l o w a ł z n ó w . Herod zasiada z n ó w na k r z e ś l e . 1 0 4 S. Dworakowski, qp. cit., s. 53. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 193. t a m ż e , s. 54. w y w i a d przeprowadzony przez a u t o r k ę na Roz­ toczu Luib. w 1975 r. znajduje się w A r c h . K a t e d r y Et­ nografii UW. Na p o k r e w i e ń s t w o tych d w ó c h postaci wskazuje też S. Dworakowski „być może ów Żyd z Heroda za­ stąpił ongiś l u d o w ą maszkarę o p r o w a d z a j ą c ą kozę. Wskazj'walby na to również garb, w y s t ę p u j ą c y z a r ó w ­ no u mazowieckiego Ż y d a jak i polskiego dziada", op. cit., s. 45. 1 0 5 1 0 0 1 0 7 1 0 8 Tot.: P. Barącz — il. 3, 4, 5, 7, 15, 16; 32 109 W. K o s i ń s k i . Widowiska świąleczne w Mako­ „Lud", t. 16, 1910, s. 377. J. P. Dekowski, op. cit., s. 66. t a m ż e , s. 71. E. Kabat, Analiza struktury dramatycznej obrzę­ du na podstawie Herodów, praca magisterska napisana w Katedrze Etnografii Uniwersytetu w Łodzi, w 1975. B. Andrzejczak, Obrzędy i zwyczaje doroczne w kaliskim, „ L i t e r a t u r a Ludowa", 1964, nr 1—2, s. 20. Sz. Gonet, Widowiska w czasie świąt Bożego Narodzenia, „ L u d " , 1903, t. 9, s. 29. J. P. Dekowski, op. cit., s. 70. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 189. J. P. Dekowski, op. cit., s. 67. J. Cieplik, Boże Narodzenie w Rabce, „Lud", 1904, t. 10, s. 289. O garbie dziada m ó w i ą m.in.: E. J e l e ń s k a , Wieś Komarowicze w pow. mozyrskim, „Wisła", 1891, t. 5, s. 510—513; O. Kolberg, Pokucie, op. cit., s. 121. C. Levi-Strauss, Antropologia Strukturalna, Warszawa, 1970, s. 296; por. też: J. R. Tomiccy, Drzewo życia, Warszawa 1975, s. 160. 121 W y w i a d przeprowadzony przez a u t o r k ę na Roz­ toczu Lub. w 1975 r. S. Dworakowski, op. cit., s. 43. J. K r z y ż a n o w s k i , Polska bajka ludowa w ukła­ dzie systematycznym, t. I I , W r o c ł a w 1963, s. 179. Cz. Pietkiewicz, Kultura ludowa Polesia Rzeczyckiego, Warszawa 1938, s. 67. E. Majewski, K . S t o ł y h w o , Koza w mowie, po­ jęciach i praktykach ludu naszego, „Wisła", 1905, t. 19, s. 62. t a m ż e , s. 55. t a m ż e , s. 49. J. Firazer, Złota galąi, Warszawa 1969, s. 479. E. Majewski, K . S t o ł y h w o , op. cit., s. 62. Ł. Gołębiowski, L u d polski, Warszawa 1830, s. 154; Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 66. E. Majewski, K . S t o ł y h w o , op. cit., s. 61. t a m ż e , s. 59. Z. Chodakowski, Śpiewy słowiańskie, Warszawa 1973, s. 252. E. Majewski, K . S t o ł y h w o , op. c i t , s. 63. las rj M ę d r z a k ó w n a , op. cit., s. 194 oraz M . Ja­ strzęibska, Zwyczaj..., op. cit., s. 185. S. Dworakowski, op. cit., s. 45. Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 66. O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 214. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 186 i w wariancie a): ach biada, biada mnie Herodowi żem popadł swemu k ł o p o t o w i . Wiem, że p ó j d ę na piekielne m ę k i niech ząinę ze swej w ł a s n e j r ę k i . A. Saloni, Lud łańcucki, Materiały..., t. 6, 1903. por. też: S. Udziela, Z Przecłaroia, zapiski z 1899, „Lud", t. 25, 1926, s. 76; K. Zaleski, Zabytki widowisk średnio­ wiecznych, „Wisła", t. 10, 1Г96, s. 714. E. Kabat, cytat w e d ł u g maszynopisu pracy ma­ gisterskiej pt. „Analiza s t r u k t u r y dramatycznej o b r z ę ­ du na podstawie H e r o d ó w " , a r c h i w u m Katedry Etno­ grafii Uniwersytetu Łódzkiego. W. K o s i ń s k i , op. cit., s. 376. J. Wolanowski, Szopki i Herody w Lubelskim, „Wisła", t. 10, 1896, s. 466. K . Zaleski, op. cit., s. 717. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 185. t a m ż e , s. 188; per. t a k ż e : J. P. Dekowski, op. cit., s. 83; J. Ziemba, Niektóre zwyczaje podczas Bożego Narodzenia w okolicy Dąbrowy Górniczej, „Wisła", t. 2, 1888, s. 326; D. M ę d r z a k ó w n a , op. cit., s. 199. L . Sawicki, Obchód Herodów pod Warszawą, „Ziemia", nr 3, 1913, s. 75. A. Fischer, Polskie..., op. cit., s. 43. O. Kolberg, Mazowsze, op. cit., s. 69. B. Andrzejczak, op. cit., s. 80. J. P. Dekowski. op. cit. s. 83. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 188; por. też: O. Kolberg, Krakowskie..., op. cit., s. 222. wie, 1 1 0 1 1 1 1 1 2 1 1 3 114 1 1 5 1 1 0 1 1 7 1 1 8 1 1 9 1 2 0 1 2 2 1 2 3 1 2 4 1 2 5 1 2 6 1 2 7 1 2 8 1 2 9 1 3 0 1 3 1 1 3 2 1 3 3 1 3 4 1 3 8 1 3 7 1 3 8 1 : 9 1 4 0 1 . 1 1 . 2 1 1 3 1 4 4 1 1 5 1 1 6 1 4 7 1 4 8 1 1 8 1 5 0 1 3 1 1 5 2 B. Czarnecki — il. 9; S. Deptuszewskl — il. 11: M. Przeidziecka — il. 10; S. ski — il. 2, 13; J . Świderski — il. 1, 6, 8, 12. 14. Stępniew­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27412eb1a0f831ab32075fc83a5aa26f.pdf 60999e5b9b7988a173c33167073fbd8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3413 Title A name given to the resource Wspomnienie: Wacław Skirzyński 31.05.1912-14.01.1991 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dowlaszewicz, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wacław Skirzyński 1 : 31.05.1912-14.01.1991 WSPOMNIENIE Zmarł jeden z najznakomitszych rzeźbiarzy ludowych w Polsce, który jednak nigdy nie stał się tak znany, jak na to zasługuje. Był typem samotnika, człowiekiem o wielkim poczuciu honoru i dużej wrażliwości, filozoficznego usposo­ bienia. W odniesieniu do obcych skryty i nieufny, trzymający się trochę na uboczu w stosunku do swojego, nierozumiejącego jego sztuki, wiejskiego środowiska, życzliwy dla tych, których polubił, nigdy jednak nie otwarty do końca. Urodził się w zapadłej, mazowieckiej wioszczynie - Rzeszotarach Chwałach (których nigdy nie opuścił), w ubogiej, chłopskiej rodzinie. Piaszczysta ziemia nie mogła wyżywić licznej rodziny, stąd też od młodych lat imał się różnych zajęć - krył dachy, trudnił się stolarstwem i traczką. Wraz z żoną, z wielkim trudem zdobył fundusze na powiększenie gos­ podarstwa. Ziemia stanowiła dla niego największą wartość, ale bogatsze, ciekawsze życie zawdzięczał rzeźbieniu. Już w wieku szkolnym ujawnił zdolności plastyczne - ktoś poprosił go o dorobienie brakującego elementu do figurki, ktoś inny przyniósł ,,do odrobienia" glinianą figurkę. Z cza­ sem ambitny chłopiec zaczął rzeźbić „sam z siebie", a jego prace-niewielkie krucyfiksy czy figurki o tematyce sakralnej rozchodziły się wśród znajomych. W latach pięćdziesiątych figurką Matki Boskiej, którą wykonał na grób matki, zainteresował się kolekcjoner sztuki mazowieckiej - Marian Przedpełski i zachęcił go do dalszej pracy. W 1958 r. nastąpiło „odkrycie" rzeźbiarzy z okolic Sierpca. Byl to czas wzmożonego, opiekuńczego zaintereso­ wania władz i działaczy kulturalnych Sierpca, rozwijającą się na ich terenie twórczością ludową. Organizowano spotkania rzeźbiarzy, pokazy i wystawy ich prac, artyści ludowi sprzedawali swoje wyroby na kiermaszach i do Cepelii. Uczestniczył w tym także Wacław Skirzyński, zawsze jednak z pewnym dystansem do tego typu działań. Nigdy też specjalnie nie interesowały go dokonania innych twórców, skupiony był głównie na tym, co i jak sam ma rzeźbić. Rzeźbił mozolnie i powoli, a do swoich prac miał bardzo osobisty stosunek - nie były to bowiem rzeźby czy figurki, lecz „osoby" lub „osóbki", przedstawiające głównie znane mu święte postacie. Najchętniej wykonywał różnorodne wizerunki Matki Boskiej, pasje oraz popularnych na wsi świętych patronów. Przy przedstawianiu tematów sakral­ nych nie uznawał żadnych udziwnień, stylizacje i odstępstwaod wzorców ikonograficznych uważał za obrazoburcze. Drugi nurt tematyczny w jego twórczości to postacie królów, narodowych bohaterów i wybitnych Polaków, których starał się odtworzyć możliwie wiernie. Spracowane i tak często okaleczone ręce nie były w stanie wszystkiego wyrobić, a poza tym, wychowany w ludowej estetyce posiadał typ wrażliwości, który uwidaczniał się w intuicyjnym stosowaniu uproszczeń, charakterystycznych dla tradycyjnej rzeźby. Nigdy nie rzeźbił wiele, a w ostatnich latach zaledwie pojedyncze prace, głównie z przeznaczeniem do muzeum w Płocku i w Sierpcu. Z wielkim niepokojem, nieumiejętnie skrywanym za maską obojętności, obserwował naszą reakcję na swoje prace. Dla nas były one źródłem radości wynikają­ cej z kontaktu z czymś szczerym i prawdziwie wartościowym. Będzie nam, pracownikom Muzeum Mazowieckiego w Płocku, brakowało spotkań z tym wybitnym artystą i przyjaznym nam, niezwyczajnym człowiekiem, który ze swoimi zasadami etycznymi, poglądami na świat i życie, był głęboko osadzony w tradycyjnej kulturze chłopskiej. Jedno­ cześnie z żalem uświadamiamy sobie, że Jego śmierć za­ mknęła okres autentycznej, wywodzącej się z tradycji twór­ czości rzeźbiarskiej na Mazowszu. Wanda Dowlaszewicz 49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9c4ae4c3666bb6cb5ffcd5e86ede78b.pdf 5ea02ed2d9c7fb02e8af83a411ef20ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3135 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2935 Title A name given to the resource Festiwale folkloru w Bułgarii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.45-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drabik, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Wanda Drabik FESTIWALE FOLKLORU W BUŁGARII Bułgaria —• k r a i n a f o l k l o r u . Takie hasła zawierają przewod­ Chociaż wszystkim chodzi przecież o a u t o n t y c z n y n i k i i foldery roklamująco o b o k uroków k r a j o b r a z u , pamiątek f o l k l o r , t o j e d n a k j u r y preferuje wiorność t r a d y c y j n y m k a n o n o m , z przeszłości i n i e o d z o w n y c l i osiągnięć b u d o w n i c t w a socjalistycz­ publiczność żąda zabawy nego t o , co jeszcze może stanowić atrakcję d l a krajowego i za­ p r o g r a m będący czymś pośrednim między oświatową p u b l i c y s t y ­ granicznego ką, a rozrywką lekką i przyjemną. t u r y s t y . Niektóro z n i c h podają p o n a d t o i t e r m i n y odbywających się cyklicznio regionalnych, miejsca i zadziwienia, a telewizja montuje narodowych W 1985 r . oglądałam w Bułgarii d w a festiwale: w s t y c z n i u —• i międzynarodowych festiwali. Środki masowego przekazu gorąco V I I I N a r o d o w y F e s t i w a l Surwakarów i Kukierów, w sierpniu — zachęcają V Rogionalny F e s t i w a l „ P i r y n Śpiewa". Interesuję się obrzędami. do wzięcia w n i c h udziału, a następnie publikują obszorne sprawozdania. Są więc „Święta s z t u k i ludowej i f o l k l o r u " , Chciałam więc na własno oczy zobaczyć co zostało zo z n a n y c h „Święta dziecięcej twórczości l u d o w e j " , „Święto młodości" — z l o k t u r obrzędów, t a k fascynujących archaizmem i egzotyką, z piośnią i tańcem o pokój i przyjaźń. „Święto zwyczajów zimo­ a zarazem t a k b l i s k i c h naszym. Nio miałam dość czasu a n i możli­ wych" itp. wości, b y je oglądać w terenie. Te starannie i z dużym nakładem środków przygotowane F o s t i w a l „surwakarów" i „kukierów" o d b y w a się co d w a l a t a imprezy mają na c e l u : w P e r n i k u , n i o w i o l k i m mioście u podnóża gór, opodal Sofii. Całe Opiekę n a d a u t o n t y c z n y m f o l k l o r e m , stworzonio bodźców miasto dla twórców i działaczy k u l t u r y l u d o w e j ; nieodparcie kojarzącymi się z Meks3'kiem. W przeddzień pokazów udekorowano flagami i emblematami festiwalowymi, Popularyzację f o l k l o r u , zaakcentowanie jego wartości i miejsca odbył się u r o c z y s t y k o n c e r t w Pałacu K u l t u r y . Były przemó­ w kulturze narodowoj; wienia, orkiestra odegrała u t w o r y oparte na m o t y w a c h l u d o w y c h , W y c h o w a n i e młodego p o k o l e n i a w t r a d y c j i f o l k l o r u , a przez t o śpiewaczka o p e r o w y m głosem odśpiewała stylizowane pieśni, chór kształtowanie postaw p a t r i o t y c z n y c h ; zakładowy s}awil pieśnią górniczy t r u d , a dziecięcy zespół w za­ K r e o w a n i e n o w y c h f o r m „Święta l u d u pracującego"; b a w n y c h strojach tańczył „tanioo m a s e k " . Pośród tego wszyst- Nieoficjalnie, ale już wyraźnio przebijają i inno colo: unaocznienie kiogo występ czterech w i e j s k i c h k o b i e t , śpiewających z n i e b y ­ t r o s k i władz c o n t r a l n y c h i l o k a l n y c h o zachowanio i rozwój wałą ekspresją, był d o p r a w d y dysonansem. Następnego d n i a , p o t r a d y c j i (staroj w formio, a socjalistycznej w treści) i t y m s a m y m o t w a r c i u dziecięcej w y s t a w y rysunków, odbyły się festiwalowe przysporzenio sobie popularności; p o k a z y . N a dużym stadionie wydzielona t r y b u n a d l a j u r y i do­ Przekazywanie w festiwalowej oprawie haseł p r o p a g a n d y poli­ stojnych gości. Wielotysięczne tłumy odgrodzono od bieżni szoregiem milicjantów. Między m i l i c j a n t a m i a widownią dzie­ tycznej ; Zwrócenie u w a g i zagranicy n a żywotność i bogactwo folkloru. B u l g a r i a m a wyraźne ambicje stania się c e n t r u m f o l k l o r u i f o l k l o r y s t y k i , o c z y m świadczy m . i n . zwyczaj kończących fostiwale organizowania k o n f e r e n c j i n a u k o w y c h . Konferencje są okazją do spotkań i d y s k u s j i przedstawicieli różnych ośrodków n a u k o w y c h , również zagranicznych, a także działaczy wyższego szczobla. Przedstawiono na t y c h sesjach kultury wypowiedzi są później p u b l i k o w a n e w prasie i czasopismach specjalistycznych. Organizacją festiwali zajmują się contralne l u b okręgowo K o m i t e t y K u l t u r y p r z y współudziale ośrodków k u l t u r y . Fachowcy rejonowych i gminnych siątki dziennikarzy, e k i p t e l e w i z y j n y c h i f i l m o w y c h , również zagranicznyoh. T y m udajo się czasom podejść bliżej, zawracani próbują n a n o w o . Z i m n o , więc rozgrzewają się łykiem z w y ­ ciągniętej ukradkiem butelki. Widownia też się pokrzepia, szoleszozą p a p i e r y , gwar rozmów — do czasu, bo już za chwilę zagłuszy wszystko oszałamiający rytm dzwonów, dzwonków, dzwoneczków i p r z e n i k l i w a melodia piszczałek. Przez k i l k a go­ d z i n wokół s t a d i o n u defiluje niezwykły korowód r o z m a i t y c h p o ­ staci, budząc p o d z i w bogactwem strojów, wywołując śmiech, o k r z y k i z d u m i e n i a , w y b u c h y o n t u z j a z m u i regularnie powtarza- przygotowują oprawę plastyczną i ideologiczną, scenariusz występów i imprez towarzyszących. T u nie m a miejsca n a improwizację. Merytoryczną opiekę spra­ wują p r a c o w n i c y I n s t y t u t u F o l k l o r u , I n s t y t u t u Muzykologii, I n s t y t u t u E t n o g r a f i i — Bułgarskiej A k a d e m i i N a u k oraz M u z e u m Etnograficznego. O n i są d o r a d c a m i l o k a l n y c h działaczy i i n s t r u k ­ torów w okresie p r z y g o t o w y w a n i a festiwali, a następnio wchodzą w skład j u r y e t a p o w y c h i f i n a l n y c h o l i m i n a c j i . P o d s t a w o w y m ich zadaniem jost wypracowanie i pokazanie t a k i e j f o r m y pieśni, tańca, g r y czy obrzędu, która będzie zgodna zo z n a n y m i z badań i l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u wzorcom. Organizatorzy starają się unikać wszelkich z m i a n , czy o d ­ stępstw o d uznanej za tradycyjną formuły. Jeśli m i m o to (przoz niedopatrzonie, nieporozumienie oficjalnych czy z i n n y c h względów) na przeglądach prezentowano są pokazy, odbiegająco o d wzorca, nie mają one szans n a nagrodę. A zdobycio n a g r o d y , obok satysfakcji pokazania się w T V , jest głównym m o t y w o m udziału w k o n k u r s i e . Stąd w k o l e j n y c h fostiwalach daje się za­ uważyć tendencja do naśladowania laureatów, zdarzają się za­ pożyczenia z odległych regionów. Jodnocześnio dochodzi do głosu chęć wyróżnionia się przez pokazanio r z a d k i c h wariantów, w p r o ­ wadzenia i n n o w a c j i . Pragnionio p r z y p o d o b a n i a się jodnocześnio j ' v r y , publiczności i t o l o w i z j i jest nader t r u d n e do zrealizowania. 45 �jące się o k l a s k i . Regularność w y n i k a z f a k t u , że każda g r u p a m a m a s k i w których cechy ludzkie przemioszaue są zo zwiorzęcymi dokładnie 5 m i n u t n a przedstawienie f r a g m o n t u obrzędu. Przejście albo kolejnej g r u p y poprzedza tablica z nazwą rniojscowości i regionu, u b r a n i są w k o s t i u m y zo skór owiec i kóz. Mają m n i e j l u b bar­ smolą twarze. Noszą elementy strojów kobiecych l u b o d c z y t y w a n a głośno do m i k r o f o n u . G r u p a z a t r z y m u j o się przód dzioj wymyślno n a k r y c i a głowy zo skór i s u k n a . Często mają j u r y , prezentuje swój p r o g r a m , a następnie p o w t a r z a go jeszcze g a r b y , a zawsze cali obwioszeni są n a j r o z m a i t s z y m i d z w o n k a m i . p a r o k r o t n i e w miarę obchodzenia s t a d i o n u . Niektórzy ośmielają Trzymają szablo l u b przeróżnie zakończone laski. N i e o d z o w n y m i się przekroczyć barierę milicjantów i wprost do publiczności, p o s t a c i a m i są: „główny k u k i e r " i „kukiorica", w niektórych od­ a m i a n a c h „ c a r " , „gonerał", „para młodych" i jakioś „ z w i e r z ę " . raczej do stojących bliżoj dzionnikarzy, kierują życzonia i działania obrzędowe. I n n i , jeśli akcja tego w y m a g a , przywożą Odgrywają kolegów, p r z e b r a n y c h za gospodarzy. Jeszczo i n n i nie zwracają w a l k i , p o r y w a n i a k o b i e t , palą ogień i pryskają wodą. Niektórzy sceny o mocno erotycznym zabarwioniu, i m i t a c j e się do n i k o g o , albo udają, żo widzów traktują j a k domowników. inscenizują orkę i siew, i n n i pokazują śmierć i ożywanie zwierzęcia, Wystąpiło 17 g r u p dziocięcych i 54 g r u p y dorosłych przebierań­ parodiują ców. Dzieci pokazały noworoczne „kukieri" z Wiosiolinowa składanie życzeń z gałązką weselo. Największe wrażenie (Szumiejski robią na wszystkich okręg), j a k się potom owocami, okazało z d o b y w c y I nagrody. K i l k u n a s t u mężczyzn z u s m o l o n y m i albo z n a b i t y m i nań p l a s t r a m i słoniny. Gałązki zwano surwaczki t w a r z a m i , w w y s o k i c h f u t r z a n y c h czapach, w kobiecych spódni­ derenia, ustrojoną wełną, p o m p o n a m i , nasionami i (od „ S u r w a " -— N o w y R o k ) mają i n n y kształt dla chłopców, cach i zapaskach n a r a m i o n a c h , z w y p c h a n y m i g a r b a m i , szlo i n n y d l a dziewcząt, a i c h dekoracja jost zróżnicowana regionalnie. mocno wybijając r y t m , wydając dziwno p o h u k i w a n i a . N a chwilę Młodzi mężczyźni przodstawiali obrzędy maskaradowo, któro przystanęli skłaniając się do ziemi, b y zaraz podjąć marsz. Biła przyjęło się dzielić n a „kukierskio" i , , s u r w a k a r s k i e " chociaż od n i c h niosamowita siła i t a k a powaga, żo rozbawiona lokalnie mają różne n a z w y . „Surwakari" chodzą w czasie t z w . chwilą w i d o w n i a zamarła w m i l c z e n i u , b y zc m o m e n t wybuchnąć nieczystych d n i , o d Nowego R o k u do E p i f a n i i (Wodiei) w środ­ brawami. k o w y c h i południowo -zachodnich rejonach oraz w przed u Macedonii. F o s t i w a l kończą podziękowania dla organizatorów i uczest­ Noszą m a s k i , z których najpopularniejsze są t z w . l i k o w o z w y ­ ników. Widzowio odurzeni dźwiękiem i rozmaitością następują­ soką konstrukcją nadbudowaną n a d głową, przybraną c y c h po sobie obrazów, rozchodzą się do domów. A n i o n i , a n i syme­ t r y c z n i e skórami i głowami zwierząt l u b piórami i skrzydłami, w y k o n a w c y nio znają joszcze wyników tego szczególnego k o n ­ nawet k u r s u . Dowiedzą się o n i c h później, g d y po w i e l u godzinach j u r y całymi p t a k a m i i zwierzętami, niokiedy mochanicznie w p r a w i a n y m i w r u c h . R z a d k i już, najstarszy t y p masek z f u t r a za.mknie o b r a d y . z wyciętymi o t w o r a m i , z r o g a m i i c z e r w o n y m językiem, często Niezwykle a t r a k c y j n o wndowisko nie stwarzało j e d n a k żadnych zastępowany jest przez nowsze f o r m y (w w i o l u wsiacli znane możliwości poznania pełnego kształtu, a t y m m n i e j sensu choćby jeszcze przed I I wojną) w których o t w o r y wycięte są w suknie jednego obrzędu, choć z przedstawionych fragmentów dałoby się l u b płótnie p o k r y t y m a p l i k a c j a m i i w z o r a m i w y s z y t y m i nićm i k o r a l i k a m i . U b r a n i są w skóry l u b przyczopione 1 do u b r a n i a strzępy czorwonogo materiału. W pasio mają zawieszono d z w o n k i . W rękach trzymają k i j e , p a l k i , młotki. Towarzyszą i m inno postacie, zwykło „ d z i a d " i „ b a b a " albo para złożyć kilkanaście t r a d y c y j n y c h i z m o d y f i k o w a n y c h wariantów. Tak wykonawcom, chodziło przedo j a k i a u t o r o m festiwalowego wszystkim sconariusza o uzyskanie największego e f e k t u . F e s t i w a l „ P i r y n Śpiewa" odbywał się co 3 l a t a a w przysz­ „nowożeńców" łości będzio się odbywać co .5 l a t . Tegoroczny d e d y k o w a n y był z wosolnym orszakiom. Niektórzy oprowadzają maszkarę zwiorzę- X I I I Kongresowi K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Bułgarii i 30 rocznicy cia — „rogacza", „wielbłąda", „ k o b y ł ę " , „niodźwiedzieę" i t p . „Kwietniowego Skaczą wysoko, na rozleglej górskiej polanie podzielonej n a oznakowane soktory. tańczą, odgrywają komiczno scenki, składają Plenum K o m i t e t u Centralnego". Usytuowany życzenia. „ K u k i o r i " cłiodzą w ostatniej fazio zapustów (Syrnica) Przy głównie w T r a e j i i n a północnym wscłiodzie k r a j u w trzocli za­ z odręcznym skupom eksponatów oraz „ludowej s z t u k i k u l i n a r ­ sadniczych o d m i a n a c h : 1 z m o t y w e m o r k i i siowu, 2 z odgrywa­ n e j " . P r z y drogach gęsto rozmieszczono k r a m y , stoiska, k u c h n i e n i e m sceny z postacią zwierzęcą, 3 z oblowanieni wodą. Noszą polowe sorwujące gorące dania. W c e n t r u m sztab 46 wejściu okazjonalno wystawy: etnograficzna, połączona festiwalowy, �11. !',. Pokazy grup „kukierów": przebierańcy w futrach, maskach, z d z w o n k a m i i k i j a m i Stojący l u b siedzący n a t r a w i e widzowie (głównie kibice t o ­ biuro prasowe, i n f o r m a c j a i poczta z okolicznościowymi stemp­ warzyszący swoim zespołom i w y k o n a w c y mający w o l n y czas), lami . D r o g i udekorowano bułgarskimi i r a d z i e c k i m i f l a g a m i . N a skrzyżowaniu o l b r z y m i a plansza z p o r t r e t a m i przywódców o b u b r a t n i c h narodów i gorącym zapewnieniem o wieczystej przy­ jaźni ( c y t a t z T . Żiwkowa). I m p r e z a m a być u t r z y m a n a w k o n ­ w e n c j i ludowego f o s t y n u , na którym można podjeść, pooglądać i zabawić się w k u l t u r a l n e j atmosferze. Niezliczony tłum widzów, wykonawców w przeróżnych strojach, specjalistów, d z i e n n i k a r z y krajowych i zagranicznych o k i e m pilnujących krąży p o terenie, p o d porządku milicjantów. bacznym Skupiają się przy estradach, na których równocześnie o d b y w a się wiolo występów. Prezentują t a m swój dorobek wsie i miasteczka południowo-zachodnioj Bułgarii. E s t r a d jost dziowięć, a p r o g r a m (zawie­ rający 1021 punktów) jost t a k d o b r a n y , b y zestawy przygotowa­ ne przoz poszczególne g m i n y dawały w sumie przogląd w s z y s t k i c h dziedzin f o l k l o r u na każdej estradzie. N a ostatniej popisują się wyróżniono przoz j u r y zespoły wizja. Jury ocenia a całość f i l m u j e bułgarska tele­ czy przedstawiony f o l k l o r jest auten­ t y c z n y , nagradzając zwłaszcza t y c h , którzy zadali sobie t r u d wyszukania s t a r y c h tańców, zarzuconych już obrzędów, zapom­ n i a n y c h pieśni, bajek i t p . Szczególną uwagę poświęca się wystę­ p o m dzioci, przyszłych kontynuatorów t r a d y c j i . każdy występ, słabły, z czasem zamilkły zupełnie i zrywały się t y l k o , g d y coś przykuło uwagę. Przestano obserwować siedząco na krzesłach jury, komentować sprzęt i zachowanie reporterów. L u d z i e rozsiadali się swobodnie, rozkła­ d a l i jedzenie, wszczynali p o g w a r k i . Wywoływało to protesty t y c h , którzy chcieli słodzić co się działo n a scenie, a niekiedy interwencję wszochobecnej milicji. W i o l u opuszczało widownię i przenosiło się n a dalej położone łączki, gdzie już do w o l i można było rozmawiać, żartować i bawić się we własnym gronie. N i stąd n i zowąd zaczynały się śpiewy, odśpiewywano i m z sąsiedniej łączki. K t o ś chwytał za i n s t r u m e n t , dołączali d r u d z y . Tworzył się korowód posuwający się wężowo k u i n n e j , siedzącej w pobliżu grupie. Wyłaniali się soliści, tań­ cząc naprzociw siebio starali się jedon drugiogo przetrzymać w c o r a z — t o gwałtowniejszym r y t m i o , z coraz t o bardziej s k o m p l i ­ k o w a n y m i f i g u r a m i . Sukcosom, w i t a n y m wybuchem radości, było g d y k o n k u r e n t nie b y l w stanie powtórzyć serii szybko zmieniających się kroków albo g d y zgubił r y t m . K a ż d y t a k i popis kończył się ogólnym śmiechom, w y k o n a w c y p a d a l i n a trawę, a po c h w i l i znów odzywała się muzyka i s t a w a l i k o l e j n i tancerze. W s z y s t k o k o m o n t o w a n o n a żywo, zadawano p y t a n i a , dowcip­ B l i s k o jedną szóstą p r o g r a m u zajmują „obyczaje ludowo". W t y m określeniu zawierają się g r y , zabawy, zabiegi magiczne, zaklęcia, zwyczaje oraz obrzędy doroczne i rodzinno. N i e sposób wszystko po k i l k u godzinach b y l i już wyraźnie znużeni. O k l a s k i , począt­ k o w o nagradzające ogarnąć. Próbowałam zobaczyć t y l k o te, które już k o w a n o , oglądano stroje. Takie zabawy przociągały się do późne­ go wieczora. A t y m c z a s o m , p o zakończeniu k o n k u r s o w y c h występów, n a centralnej estradzie odbywał się k o n c e r t o r k i e s t r y z Błagojew- poznałam. J e d n a k nawet z pomocą p r o g r a m u i bułgarskich k o ­ gradu, grającej legów t r u d n o trafić n a wybraną prezentację. P r z y c h o d z i się albo l u d o w y c h . Równocześnio odbywała się „ r o w i a " l u d o w y c h strojów. za wcześnie, albo za późno. Ostatecznio decyduje u t w o r y kompozytorów oparte na motywach przypadek. Zróżnicowanie ubiorów tej części Bułgarii jost zaiste i m p o ­ Obrzędy doroczne obejmowały prawie pełny c y k l (z wylączoniem nująco. Zachowały się t a k stroje kobieco, j a k męskie i dziocięce, kolędy i zapustów). Z r o d z i n n y c h najczęściej pokazywano różne p r z y c z y m wcale nio wyglądały n a specjalnie szyte łub wyciągnięte w a r i a n t y wesela. Dominowały g r y i zabawy dziocięce (52 razy z k u f r a na tę właśnie okazję. Wiele strojów, zwłaszcza noszonych w p r o g r a m i e ) . Interesująco, żo czasem dzieci odtwarzały w formio przez zabawy obrzęd o d g r y w a n y wczośnioj przez dorosłych. O d g r y w a n y , z l o k k i c h , f a b r y c z n y c h materiałów, ozdobiono bo przecież wszystkio te obrzędy były insconizaeją. N a w e t , jeśli żuterią, robiły wrażonie k o n t y n u a c j i strojów noszonych przez nic wnoszono d o k o r a c j i , nie pozorowano r o d z i n n y c h rozmów, nie starsze m i e s z k a n k i r e g i o n u . i m i t o w a n o gospodarskich zajęć. Publiczność zresztą dziewczęta, było wyraźnie zmodernizowanych. Uszyte współczesną b i ­ najżywiej Następnogo dnia odbył się , . m e e t i n g " uczestników festiwalu roagowała właśnie n a scenki mające stanowić tło d l a prezentowa­ z działaczami k u l t u r y i przedstawicielami władz. F e s t i w a l zakoń­ n y c h obrzędów n p . sprzeczka r o d z i n n a poprzedzająca p r z y b y c i o czył występ zawodowogo zespołu pieśni i tańca „ P i r y n " . Bogate swatów wywoływała śmiechy i dogadywanie, a złe t r a k t o w a n i o i j a k spod igły k o s t i u m y , m a o s t r i a w y k o n a n i a , skomplikowane synowej przez świekrę - - współczucie układy choreograficzne z efektami c y r k o w y m i , będą pewnie 47 �I I . 4. В.irun, zespół surwakarów, Rażdawee, Pornik stanowić szczyt marzeń i wzór do naśladownia d l a w i e j s k i c h wykonawców. A wieczorem, już po powrocie do Sofii, mogłam posłuchać t r a n s m i s j i r a d i o w y c h i obejrzeć w t e l o w i z j i , t o czego niedawno J a k maja, się te festiwalowe zawody do współczesnych f o r m świętowania n a w s i bułgarskiej mogę sobie j o d y n i e wyobrazić na podstawie p u b l i k a c j i i rozmów z f o l k l o r y s t a m i . W l i c z n y c h opracowaniach przedstawiano sn r e k o n s t r u k c j e byłam świadkiem oraz dowiedzieć się j a k doniosłe m a t o znaczonio t r a d y c y j n e g o c y k l u obrzędów, któro stanowiły osnowo dla wspól­ w kulturze narodu. nego świętowania mieszkańców w s i . Święto, obok swoich p o d 48 �I s t a w o w y c h , s a k r a l n y c h f u n k c j i , było czasem swawoli i wesołości. W l a t a c h pięćdziesiątych obrzędy, zwłaszcza to angażujące T y m bardziej, że okrosy świętowania następowały po okresach całą wioś, były zakazano. P o d koniec l a t sześćdziesiątych po­ umartwioń i ograniczeń A d w e n t u i Wielkiego wstały w a r u n k i b y ożyły n a nowo. Od k i l k u n a s t u l a t opioka n a d P o s t u oraz po długotrwałej, wytężonej p r a c y zakończonej z b i o r a m i plonów. T r u d n o uchwycić k i o d y i z j a k i c h powodów rozpoczęło się przechodzenie niektórych aktów s a k r a l n y c h w zabawę, która zresztą była i jost elomentem wchodzącym do rytuału święta, twórczością mierze ( p o r . B a c h t i n , H u i z i n g a i i n n i ) . W Bułgarii istnieją źródła z końca ubiegłego w i e k u (przytacza jo m . i u . A r n a u d o w ) poświadczające p r z y p a d k i przechodzenia obrzędowego maskowania w maska­ radowo i g r y . W obrzędzie ludzie zakładający m a s k i , r y t u a l n o stroje, po­ sługujący się r e k w i z y t o m , muszą spełniać określono w a r u n k i , nio odgrywają o n i r o l i , a przoistaczają się w nową postać. Po dopełnieniu obrzędu nio m a p o w r o t u do s t a n u poprzodniogo, dokonało się przejścio do kolejnego e t a p u życia. W maskaradzie jest t y l k o przebranie, chwilowe przyjęcie w y b r a n e j r o l i , którą można odegrać lepiej l u b gorzej nie powodując pozytywnych czy n e g a t y w n y c h d l a całej społoczności skutków. I s t n i e j e w p r a w dzio konwencja wyznaczająca ogólne ramy, czas maskarad p o k r y w a się z czasom obrzędowym. Jednak można modyfikować strój, wzbogacać dialogi, dać w y r a z f a n t a z j i — to wszystko co cechuje miejską obyczajowość karnawałową. Tendencja t a , wyraźna już w okresie międzywojonnym z czasom nasilała się coraz b a r d z i o j . A c z k o l w i e k , j a k pisze C h . W a k a r o l s k i , r a d y k a l n o z m i a n y we w s z y s t k i c h dziedzinach życia i twórczości bułgarskiego l u d u nastąpiły po I I w o j n i e . „Dopioro r o k 1944, k i o d y rozpoczęto b u d o w n i c t w o socjalizmu w B ^ g a r i i , wprowadził zmiany w rewolucyjnym społeczne są regulowano zgodnio tompio. (...) Stosunki społeczności wiejskich wchodzi do spowodowała renosans obrzędów, a raczej adaptacji obrzędowych f o r m , do różnego r o d z a j u w i d o w i s k . poszerzył się jedynio jej zakres. W E u r o p i e Zachodniej proces ton był zaawansowany już w Średniowieczu, zwłaszcza w m i a s t a c h artystyczną programów i n s t y t u c j i k u l t u r a l n y c h . I c h działalność w znacznej G. Krajów 2 stwierdza, że w obecnych w i e j s k i c h maskaradach na ogół b r a k już s a k r a l n y c h znaczeń, chociaż zachowała się s t r u k t u r a działań obrzędowych. D o dziś przebierają się sami mężczyźni, a w niektórych rejonach przestrzega się jeszcze w y ­ mogu wieku. W kostiumacłi i maskach u t r z y m u j e się staro elementy j a k skóry, r o g i , pióra, d z w o n k i i t p . , a wprowadzanie nowycłi też nio jest p r z y p a d k o w o . N a d a l głównym działaniem w e w s z y s t k i c h w a r i a n t a c h jost obchodzonie w s i , wstępowanie r do każdego d o m u , p r z y j m o w a n i e przez gospodarzy j a k o „dobrych gości". Zachowały się formuły p o w i t a l n e , życzonia, wróżby u r o ­ dzaju i kończąco ceremonię „choro" — taneczny korowód. Następnie, przed z g r o m a d z o n y m i n a p l a c u mieszkańcami w s i , przebierańcy (zależnio od regionu) odgrywają symboliczną orkę i siew l u b scenę z umierającym i ożywającym zwiorzęciem albo oblowanie wodą. Podobnie j a k d a w n i o j , jedno postacie budzą grozę i lęk, inne wesołość i śmiech, zwłaszcza dopuszczając się czynności czy wypowiadając słowa uznawano teraz za nieprzy­ zwoite. Pojawiają się postacie nieznane w klasycznej wości, choć mające gdzie indziej d o k t o r , myśliwy. W p r o w a d z a n e obrzędo­ o d p o w i e d n i k i , n p . diabeł, są wątki narodowe, j a k znany ; już w X I X w . m o t y w przeganiania Turków uprowadzających kobietę w miejsco o b r o n y kukierów przód d o m o w n i k a m i usiłują­ c y m i porwać i ukryć „kukiericę". z n o w y m u s t r o j e m marksis­ Przode w s z y s t k i m zaś istnieje ciągły k o n t a k t wykonawców t o w s k i m , życie n a r o d u przebudowuje się drogą p r a c y k o l e k t y w n e j i pozostałych uczestników, nawet jeśli j e d n y c h i d r u g i c h łączy i organizowania społecznych środków p r o d u k c j i . " już t y l k o zabawa. 1 I I . 6. Grupa surwakarów ze w s i Koszarewo, okręg P e r n i k 49 �I I . 7 Maska surwakarów ze wsi Rażdawec Poza obchodami n o w o r o c z n y m i świętowanym w Bułgarii okresem i z a p u s t n y m i , szczególnie czy dziadów, bądź poprzez jost czas p o struktorów, którzy n a j p i e r w wypytują Wielkanocy, nienależących do społeczności i n ­ starszych, sporządzają zwłaszcza w i g i l i a i dzień św. Jerzego. Dzień t e n został oficjalnie scenariusz, a p o t o m uczą t y c h , którzy mają występować. N a u z n a n y za święto pasterzy. Wieś zbiera się n a wspólne ucztowanie przedstawienia d l a publiczności sporządza się specjalne i zabawę poza wsią. Śpiewa się okolicznościowe pieśni i tańczy b y w a , że wzorowane na p o k a z y w a n y c h w T V , l u b które n a po­ „choro". p r z e d n i m k o n k u r s i e zdobyły nagrodę. T a k opracowane przedsta­ K o l e j n e wspólne świętowanie o d b y w a się po żniwach, a w nie­ których regionach po w i n o b r a n i u . D a w n o wiejskie t r a d y c j e są tutaj włączone w organizowane przez k o l e k t y w dożynki l u b „dni winorośli". rystyczna jest wienie ulega jeszcze skróconiu i jest w m o n t o w a n e w całość p r z y ­ gotowanego przez przedstawienia organizatorów podpowiadają widowiska. I niektórym właśnie t a k i e badaczom obrzędowość rozwija się w stronę ludowego „bikulturowość" twórczości artystycznej wsi. ideę, że t e a t r u . Jednakże f a k t y t e m u przeczą. Współczesna ludność wiejska G. K r a j e w zauważa, żo dla współczesnej Bułgarii charakte­ stroje, rozgranicza swojo świąteczne obchody o d prezentacji k o n k u r s o w y c h . Przed­ stawienie nio jest a n i obrzędowe a n i zabawowe, jest czymś t r z e c i m , Z jednej s t r o n y wiejskie obchody z dominującym p i e r w i a s t k i e m co pretenduje do m i a n a t e a t r u . Równocześnie j e d n a k to właśnie zabawowym. adaptacyjne f o r m y są z k o l e i przetwarzane na w s i i włączane Z drugioj s t r o n y przygotowanie przedstawienia obrzędowego n a k o n k u r s . Różnica zachodzi w s a m y m przekazywania t r a d y c y j n y c h wzorców; p r z y pomocy sposobie w oprawę święta, stają się jego k o l e j n y m s t a d i u m . W t e n sposób mecha­ adaptacja, która jest negatywną formą klasycznej obrzędowości, nizmów f o l k l o r u t j . przoz współuczestnictwo i opowieści rodziców zmienia się w a u t o n t y c z n y f o l k l o r . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47a72a60e2b6d4b8592ccc1cf7c21874.pdf 83b66f0e74c4dad35ea227b877d81868 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania pustaki cementowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4061 Title A name given to the resource Zdobione pustaki cementowe (z badań nad współczesną sztuką ludową) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.9-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drabik, Wanda Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wanda Drabik ZDOBIONE PUSTAK! CEMENTOWE (Z B A D A Ń NAD W S P Ó Ł C Z E S N Ą SZTUKĄ L U D O W Ą ) Jodnq z nielicznych r o z w i j a j ą c y c h się w s p ó ł c z e ś n i e n o w y c h zawszo jednak m o ż n a z f o t o g r a f i i jednoznacznie o d c z y t a ć , z j a k ą form twórczości ludowej jost zdobienie ś c i a n d o m ó w zbudowa­ w e r s j ą w z o r u m a m y do czynienia, p a t r z ą c b o w i e m na nych z nietradycyjnych m a t e r i a ł ó w . T a k i m m a t e r i a ł o m s ą beto­ doznajemy z ł u d z e n i a optycznego, t z n . w pierwszej c h w i l i w i d z i m y zdjęcia nowe pustaki. Były one z n a n e j u ż na p o c z ą t k u l a t 3 0 - t y c h , j e d ­ w z ó r w y p u k ł y , a po c h w i l i t e n sam w z ó r j a w i n a m się j a k o w k l ę s ł y . nak dopioro w Ibtach powojennych w e s z ł y w masowe u ż y c i e wo P r z y p u s z c z a ć j e d n a k n a l e ż y , że p r z e w a ż n i e w y k o n y w a n o f o r m y wsiach i miasteczkach i po dzień dzisiejszy buduje się z n i c h na 0 ornamencie w g ł ę b n y m , ł a t w i e j s z y m do uzyskania, co znaczy, iż p u s t a k i o t r z y m y w a ł y d o k o r a c j ę w y p u k ł ą , bardziej w y r a z i s t ą terenie całego kraju domy i b u d y n k i gospodarcze. Produkcja p u s t a k ó w jest prosta — odlewa się je w drewnia­ 1 lepiej w i d o c z n ą z pewnej odległości. O c z y w i ś c i e w y k o n a w c y nych formach z masy p ł y n n e g o cemontu zmieszanego z p i a s k i e m form i wodą. Robią to albo sami zainteresowani na w ł a s n y m p o d w ó r k u , w y c z u c i e m k s z t a ł t u , p r o p o r c j i , f a n t a z j ą w doborze m o t y w ó w czy p u s t a k o w y c h r ó ż n i l i się stopniem opanowania techniki, albo liczne, niowielkie w y t w ó r n i e , o f e r u j ą c e i n d y w i d u a l n y m od­ u m i e j ę t n o ś c i ą a d a p t a c j i j u ż i s t n i e j ą c y c h w z o r ó w . Obok f o r m p r y ­ biorcom gotowy produkt. m i t y w n y c h , w y k o n y w a n y c h po p a r t a c k u , s p o t y k a m y wyszukano Przeciętny pustak jest p r o s t o p a d ł o ś c i a n e m o wymiarach 25 X 50 X 25 cm (wymiary te m o g ą ulogaó n i e w i e l k i m p r z e s u n i ę ­ k o m p o z y c j e , z a d z i w i a j ą c e s p r a w n o ś c i ą w a r s z t a t o w ą , zwykle bo­ w i e m t e p r z y m i o t y w y s t ę p u j ą razem. ciom), powierzchnię ma c h r o p o w a t ą , s z a r ą l u b c i e m n o s z a r ą . B u ­ T r u d n o z c a ł ą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć , co d e c y d o w a ł o o w y b o ­ dynek powstały w w y n i k u zastosowania tego t w o r z y w a s t a n o w i rze t e c h n i k i i r o d z a j u o r n a m e n t u , j a k i m i k r y t e r i a m i k i e r o w a ł się szarą, odpychającą bryłę, t r u d n ą do zaaprobowania przoz czło- snycerz, o p r a c o w u j ą c f o r m ę . Ż y w i r s k a w s w y m a r t y k u l e piszo wioka wrażliwego na e s t e t y k ę otoczenia. Potrzeba p r z e s ł o n i ę c i a o s t a r y m cieśli z W y s z k o w a , k t ó r y przed p r z y s t ą p i o n i e m do w y k o ­ bądź upiększenia zbudowanych z p u s t a k ó w ś c i a n p o w s t a ł a c h y b a nania f o r m y p r z y c h o d z i ł na miejsce b u d o w y i n a r a d z a ł się z właści­ cielem. Cieśla t e n b y ł r ó w n o c z e ś n i e a u t o r e m w s z y s t k i c h zdobio­ równoczośnio z wprowadzeniem tego budulca. W niektórych regionach Polski p u s t a k i odlewa się w specjal­ n y c h d e t a l i a r c h i t e k t o n i c z n y c h tego b u d y n k u . „ T e n cieśla, k t ó r y nych ozdobnio wyżłobionych formach, d z i ę k i czemu na i c h ekspo­ z całym nowanej powierzohni odciska się ornament. N a zdobione w t o n k o m p o z y c y j n y c h w w y k o n a n i u skomplikowanego zdobienia pro­ sposób pustaki dość wcześnie z w r ó c o n o u w a g ę . W 1948 r. u k a z a ł filowanego szczytu c h a t y , jej g z y m s ó w n a d o k i e n n y c h , obić naro­ się artykuł Marii Żywirskiej ż y , wreszcie misternego g a n k u , p r a g n ą c z w i ą z a ć w a r t y s t y c z n ą p r z e d s t a w i a j ą c y j e d n ą , szczególnie zamiłowaniem r o z w i n ą ł bogactwo swoich m o ż l i w o ś c i pięknie z a k o m p o n o w a n ą f o r m ę na p u s t a k i , p o c h o d z ą c ą z 1033 г., c a ł o ś ć d o m , w y k o n a ł o s w o i s t y m charakterze ornament r ó w n i o ż a znalezioną w rejonie Puszczy B i a ł e j , p r z y c z y m a u t o r k a wspo­ na cementowej p o d m u r ó w c e (...) W z a ł o ż e n i a c h k o m p o z y c y j n y c h mina również o innych zdobionych f o r m a c h , z k t ó r y m i się t a m t y c h w s z y s t k i c h p a r t i i c h a t y a r t y s t a t r z y m a ł się n o w y c h kano­ zetknęła. n ó w : r z e ź b y nadokienne m a j ą d u ż o ś w i a t ł a , w z a k o ń c z e n i u da­ K i l k a lat później przekonano s i ę , iż p o k r y t o o r n a m e n t o m c h u nie m a dawnego ś p a r o g a - k o ź l i n y , t y l k o rodzaj nowoczesnego pustaki występują na terenach znacznie rozleglejszych, n i ż sły­ pazdura. Tymczasem rysunek f o r m y nosi w y b i t n e p i ę t n o d a w ­ nąca z tradycyjnogo zdobnictwa architektonicznego n y c h zdobniczych t r a d y c j i Kurpiow­ kurpiowskich." szczyzna. Począwszy od 1956 г., z e s p ó ł P r a c o w n i D o k u m e n t a c j i Najprawdopodobniej w podobny sposób postępowało wielu Polskiej Sztuki Ludowej p r o w a d z i i c h s y s t e m a t y c z n ą d o k u m e n t a ­ i n n y c h snycerzy. N a r a d y z z a m a w i a j ą c y m i f o r m y b y ł y konieczne, cję fotograficzną w czasie b a d a ń t e r e n o w y c h . W a r c h i w u m Pra­ c h o ć b y ze w z g l ę d u n a ustalenie w y s o k o ś c i z a p ł a t y , a ca n i e w ą t p l i ­ cowni znajdują się obecnie 82 zdjęcia p r z e d s t a w i a j ą c e r ó ż n e m o ­ wie z a l e ż a ł a tywy użyte do dekoracji p u s t a k ó w . Najstarszy z t y c h m o t y w ó w r ó w n i e ż , co w y n i k a z f o t o g r a f i i , że niekiedy dla jednego b u d y n k u nosi datę 1933 г., najnowsze p o c h o d z ą z l a t 70-tych. Rozprzostrzenionie i r ó ż n o r o d n o ś ć z d o b i o n y c h f o r m , j a k t e ż o d stopnia s k o m p l i k o w a n i a o r n a m e n t u . W i a d o m o zamawiano k i l k a r ó ż n y c h f o r m , a zatem i c h w y k o n a w c a p r o j e k t o ­ w a ł c a ł ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y . M u s i a ł więc b r a ć p o d u w a g ę prze­ do przedstawienia j u ż znaczenie i usytuowanie b u d y n k u , a t a k ż e m u s i a ł się liczyć z g u ­ teraz tej gałęzi twórczości l u d o w e j , m i m o iż d o k u m e n t a c j a nie stem i o p i n i ą u ż y t k o w n i k a oraz p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . została jeszcze z a k o ń c z o n a i nie wszystkie w y ł a n i a j ą c e się p r o ­ W y g l ą d b u d y n k u s t a n o w i b o w i e m w i z y t ó w k ę s p o ł e c z n ą jego właś­ blemy zostały r o z w i ą z a n o . ciciela, a zarazem ś w i a d c z y o u m i e j ę t n o ś c i a c h tego, k t ó r y go zapro­ aktualność samego zjawiska skłaniają W y r ó b ozdobnych f o r m do p r o d u k c j i p u s t a k ó w nio r ó ż n i się j e k t o w a ł i w y k o n a ł . T o t e ż opracowanie f o r m y na p u s t a k i b y ł o w zasadzie od w y r o b u f o r m do zdobienia m a s ł a , s e r ó w czy pier­ zadaniem o wiele bardziej z ł o ż o n y m n i ż s p o r z ą d z e n i e p o d o b n e j , ników, mieści się więc j a k o dziedzina z d o b n i c t w a w zakresie sny­ w y d a w a ł o b y s i ę , f o r m y na m a s ł o czy na p i e r n i k i , k t ó r a jest całoś­ cerki. Cieśla czy stolarz m a j ą c y snycerskie u m i e j ę t n o ś c i u ż y w a ł cią s a m ą w sobie, o g l ą d a n ą t y l k o w ograniczonym k r ę g u o s ó b , co do dekoracji form na p u s t a k i t y c h samych n a r z ę d z i i w y k o r z y s t y ­ nie p o c i ą g a za s o b ą t r w a ł y c h , s p o ł e c z n i e w a ż n y c h konsekwencji. wał te same techniki, j a k i m i p o s ł u g i w a ł się p r z y zdobieniu i n n y c h O r n a m e n t n a p u s t a k u z a m y k a się w p r o s t o k ą c i e wyznaczo­ przedmiotów. Pomijano t y l k o t e c h n i k ę a ż u r o w ą i r y t , j a k o z b y t n y m przez jego ś c i a n ę l i c o w ą , a w i ę c w w y m i a r a c h 2 5 x 5 0 c m . słabo zaznaczające się w odlewie. N a j c z ę ś c i e j W y j ą t k o w o t y l k o ornament m i e ś c i się w p r o s t o k ą c i e d w u l u b p o s ł u g i w a n o się zwykłą t o c h n i k ą w i ó r o w ą , u z y s k u j ą c proste, ł a m a n e l u b w y g i ę t e t r z y k r o t n i e n a w e t w y d ł u ż o n y m l u b w kwadracie linio oraz t e c h n i k ą k l i n o w ą , d a j ą c ą t r ó j k ą t n e z a g ł ę b i e n i a . Rza­ p o ł o w ę p r o s t o k ą t a . W i ą ż e się t o j e d n a k z k o m p o z y c j ą całej ś c i a n y dziej stosowano t e c h n i k ę w r ą b k o w ą , z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i d l a ń zbudowanej z p u s t a k ó w i s t a n o w i o d r ę b n e zagadnienie. okrągłymi, o w a l n y m i i ł u k o w a t y m i w r ą b k a m i oraz k r y s t a l i c z n ą , pozostawiającą o d w r ó c o n o ostrosłupy. Wszystkie wspomniane w y ż e j e l e m e n t y m o ż n a b y ł o w y p r a c o ­ wać wypukło lub w g ł ę b n i e , co o c z y w i ś c i e w odlewie d a w a ł o od­ wrotny ofekt. N i e k i e d y ł ą c z o n o w j o d n y m m o t y w i e elementy w y ­ pukłe i wklęsłe, w p r o w a d z a j ą c t y m pewne urozmaicenie. N i e obejmującym W zdecydowanej większości, bo a ż w ok. 7 5 % , o r n a m e n t ó w występują motywy geometryczne. Znacznie rzadziej, ok. 2 0 % , s p o t y k a się o r n a m e n t y r o ś l i n n e . D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą motywy zoomorficzne i inne. M o t y w y geometryczno na p u s t a k a c h zbudowano s ą z ele­ m e n t ó w p r o s t y c h l u b z ł o ż o n y c h , powszechnie w snycerce stoso- �TABLICE О О О О О О о о о о о о о о о о о о о о о о еэ о о о о о о о о о о о о о MOTYWÓW о о о о о о о о о о WYSTĘPUJĄCYCH NA PUSTAKACH о о о о о Ч r 6 ®@@ 8 (SĄ w w * -13 12 ни — ПИ il llTí 11)11 iTÍ 1 f i 11 ¡ r 1*1 if mi fitmiiin iiiiiinniiii = Tm I I IYII I I IM I I IITII 11 mi TiiiiiHiiiiiiiiniiiiiiiiii 49 -i? 1 20 jjllllllllllllllllllllllllll)lllll|tll¿ ai" 25 ! 23 iiiiiiiiniiiiiiiimiiiniff 24 25 °o° "U'" WE йттттттгттптгггттттггв о о о о о u 34 2J r o v ^ V ° o ¿ y ^ o 28 ° o Q 0 л o ° O o o \ A o o 0 33 32 o O S O o 36 37 o 38 Tablica I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 2 — T r z c i a n n a , w o j . skierniewickie. 3 — L i s n a , w o j . skierniewicki 4 — Trzcianna. 5 — S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 6 — K u r z e s z y n , w o j . , skierniewickie. 7 — D z i e t r z n i k i , w o j . sioradzkie. 8 Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 9 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 10 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . .11 — Małecz, wit skierniewickie. 12 — S u l ę c i n Szlach. 13 — T r z c i a n n a . 14 — T r z c i a n n a . 16 — M i ł o c h n i e w i c e , w o j . skierniewickie. 16 — D ę b i c z e , щ kaliskie. 17 — Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 18 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 19 —• Leszczyn. 20 — W y g o d a Plugawska, w o j . kaliski 21 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 22 — Czernice, w o j . sieradzkie. 23 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 24 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 25 — Bogusa w o j . b i a ł o s t o c k i e . 26 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 27 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 28 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 29 — Kawęczyi w o j . k o n i ń s k i e . 30 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 31 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 32 — Z a m b r z y c e Stare, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 33K u r n o s , w o j . p i o t r k o w s k i e . 34 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 35 — K u z e n i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 36 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 37Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 38 —• Osiny, w o j . k o n i ń s k i e . 39 — T r z c i a n n a . 40 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . J Tablica I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G r a b k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 3 — M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 4S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 5 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 6 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• Wistt K r ó l . , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 9 •—• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 10 — Smaszew. 11 — K a w ę c z y n , w o j . k o n i ń s k i e , 12 — U z d o w o , w o j . ciechi nowskie. 13 — D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 14 — Stara, w o j . kieleckie. 15 — S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 16 — L a s k i , w o j . częsk chowskie. T a b l i c a I I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 3 — G ą s i o r ó w Mały. 4G ą s i o r ó w D u ż y . 5 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 6 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 7 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 8 — G o m u l i n , w o j . piotrkowski 9 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 10 — Braoiejowice. 11 — Bogusze, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . Í 3 — Trąbi w o j . w ł o c ł a w s k i e . 14 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 15 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 10 �mmmmm />°о л Е ó ńniirminf о., пшгшпга о о о о о о о о о о о о о о О О О о о° о ° о о ° о ° о 0 о ф 0 о ло О О О О О 44 Ъ> <д О 19 ^ 4 ? 0 On О 9 1) ^ I I 13 14 15 16 EJIIIIIIIIIIHIIIIIIIIillllllllHU -OCOQÜOOQ ос оо оооо — • Ú O O O O O о О О О оо о И Яшин umiiilliillilHiir; 14 Występowanie zbliżonych i różnych motywów w zależności od ich rozprzestrzenienia geograficznego 38 33 5 2 Hlllllll OKo. ГПТТТТГГГТТТТПТ(111М11Н1]|1 55 o o a о o a a o o o o o o o o o о о о о о О О О o o O o o o IV 41 o o a o o o a o o o o o е э с э о 35 o 53 39 35 43 Tablica I V , V . C y f r y p r z y r y s u n k a c h o d p o w i a d a j ą n u m e r o m m i e j s c o w o ś c i na mapie (U. 16). U �I I . 6. P u s t a k i z m o t y w e m l w ó w , C h o d o r ą ż e k , w o j . w ł o c ł a w s k i e . I ł . l'. N a d o k i e n n i k zdobiony m o t y w o m l w ó w , P o s i a d a ł y , w o j . siedleckie I I . 8. F r a g m e n t oparcia s a ń , zdobionego m o t y w e m g a ł ę z i d ę b o w e j , S t ę p k ó w , w o j . c h e ł m s k i e . I I . 9. Zdobione p u s t a k i ' Rzeczyca, woj, skierniewickie. �wnnyoh przy zdobioniu detali a r c h i t e k t o n i c z n y c h , dekoracji m o b l i i innych przedmiotów . N i o k t ó r e z t y c h e l o m o n t ó w m a j ą 2 — dwie k r z y ż u j ą c e się g a ł ą z k i ( i l . 3 / 1 , 2) p r z e c h o d z ą c e w g i r l a n d ę zna- ( i l . 3/3), w drzewko ( i l . 3/4) l u b w m o t y w mocno stylizowany, ozeirio symboliczne (np. k r z y ż , k r z y ż p o d w ó j n y , rozeta, serco, z a m k n i ę t y o r n a m e n t e m b r z e ż n y m ( i l . 3/5); gwiazdy, księżyc). Trudno jednak o s ą d z i ć , czy wprowadzenio — g a ł ą z k i umieszczone w z d ł u ż p r z e k ą t n y c h p r o s t o k ą t a ( i l . 3/6, 7) tych symboli było świadome, t z n . czy t w ó r c a z d a w a ł sobie s p r a w ę l u b t y l k o w z d ł u ż jednej z p r z e k ą t n y c h ( i l . 3/11) albo t e ż u k ł a d z istotnej wartości symbolu i u m i e s z c z a j ą c go m i a ł o k r e ś l o n ą i n ­ d w u m o t y w ó w z b u d o w a n y c h na p r z e k ą t n y c h k w a d r a t u (ił. tencję, czy też kierował się jedynio w a l o r a m i d e k o r a c y j n y m i 3/12, 13); w wyborze elementu. — u k ł a d g a ł ą z e k l u b liści o d c h o d z ą c y c h od o d r ę b n i e zaakcento­ W płaszczyźnie p r o s t o k ą t a zawiera się zazwyczaj joden m o ­ wanego ś r o d k a w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h ( i l . 3/8, 9, 10) l u b tyw główny, rzadzioj dwa m o t y w y . Prawie p o ł o w a z n i c h w y s t ę ­ puje w towarzystwie m o t y w ó w k r a w ę d z i o w y c h , z prostych elementów u ł o ż o n y c h pasowo, stylizowane e l e m e n t y o d c h o d z ą c e od umieszczonego zbudowanych a tylko nie fantazyjnego wyjątkowo zdobioną płaszczyznę, otoczoną ornamentem symetrycznie. central­ k w i a t u w t e n sposób, że wypełniają całą brzeżnym (il. 13/14, 15). Tablica I (il. 1) przedstawia pojedyncze m o t y w y geometrycz­ ne, zajmujące całą lub prawie c a ł ą p o w i e r z c h n i ę pustaka. Zestawiająo zo sobą te m o t y w y , kierowano się przede w s z y s t k i m zasa­ dami ich zakomponowania. N i e k t ó r e sposoby zdobienia, polegająco na rytmicznym w y p e ł n i e n i u p ł a s z c z y z n y p r o s t y m i elementa­ mi (il. 1/1, 2, 3, 4, 5) b ą d ź w y o d r ę b n i e n i u z tej p ł a s z c z y z n y prosto­ M o t y w y zoomorficzne zanotowano na pustakach t y l k o d w u ­ k r o t n i e . N a i l . 6 w i d z i m y ustawione naprzeciwko siebie l w y . M o ­ t y w l w ó w d o ś ć c z ę s t o w y s t ę p o w a ł w l u d o w e j snycerce w okresie międzywojennym i p ó ź n i e j na terenach niezbyt odległych od miejsca znalezienia zdobionych w t e n s p o s ó b p u s t a k ó w przedstawia przykładowo l w y jako dekorację (il. 7 nadokienników). kąta (il. 1/6, 7, 8), czasem d o d a t k o w o p o d k r e ś l o n e g o o r n a m e n t e m D r u g i p r z y k ł a d m o t y w ó w z a c z e r p n i ę t y c h ze ś w i a t a z w i e r z ę ­ brzeżnym (il. 1/9, 10) — n a ś l a d u j ą cegłę, k a f e l k i l u b popularne w architekturze m a ł y c h miasteczek „boniowanie". Inne sii już oryginalnym w y t w o r e m f a n t a z j i wiejskich i umiejętną a d a p t a c j ą tradycyjnych wzorów. formy rzemieślników Spotykamy tu cego daje ilustracja zamieszczona we wzmiankowanej p u b l i k a c j i M a r i i Ż y w i r s k i e j . Przedstawia ona p t a k i ustawione obok doni­ czek z k w i a t a m i . J a k t w i e r d z i Ż y w i r s k a , jest t o m o t y w t y p o w y dla K u r p i o w s z c z y z n y . różno rozwiązania kompozycyjne: — pasowy układ trzoch e l e m e n t ó w o r y t m i e j e d n o s t a j n y m ( i l . 1/11, 14) lub zmiennym ( i l . 1/12, 13, 16); P o z o s t a j ą jeszcze d w a m o t y w y , nie m i e s z c z ą c e się w ż a d n e j z o m ó w i o n y c h p o w y ż e j g r u p . S ą t o : m o t y w serca p o m i ę d z y j a k b y d w o m a b u k i e t a m i s t y l i z o w a n y c h liści (il. 16) i m o t y w d w u s t y k a j ą ­ — pasowy układ, wzbogacony d o d a t k o w y m w e w n ę t r z n y m po­ c y c h się ze s o b ą l i r greckich ( i l . 11). P o p u l a r n o ś ć serca j a k o ele­ działom płaszczyzny p r z y pomocy ł a m a n y c h i k r z y ż u j ą c y c h m e n t u zdobniczego jest powszechnie znana. N a t o m i a s t lirę w zdob­ sio linii z dostosowanym d o ń rozmieszczeniem nictwie l u d o w y m pozostałych elomontów (il. 1/16, 17, 18, 19, 20); — układ pośredni p o m i ę d z y p a s o w y m a o ś r o d k o w y m , gdzie p r z y c z y n y dachowej. wydłużonym kształcie m o t y w u zaznaczono ś r o d e k ( i l . 1/22, 25) lub oś symetrii ( i l . 1/21, 23, 24); P o j e d y n c z y p u s t a k jest elementem s k ł a d a j ą c y m się na k o m ­ p o z y c j ę ś c i a n y . P o ś r ó d w s z y s t k i c h f o t o g r a f i i w y b r a n o dziesięć, — kompozycja oparta na zasadzie wpisania w p r o s t o k ą t r ó w n o ległoboku, przy czym elementy s p o t y k a się rzadko. N i e m n i e j i t u u d a ł o się z n a l e ź ć analogie — i l . 12 przedstawia lirę j a k o z a k o ń c z e n i e ster- uzupełniające podkreślają bądź figurę p o d s t a w o w ą ( i l . 1/27), b ą d ź w n i ą w p i s a n ą ( i l . 1/26, k t ó r e d a j ą niejakie p o j ę c i e o d e k o r a c y j n y c h r o z w i ą z a n i a c h w i ę k ­ szej p ł a s z c z y z n y , z w ł a s z c z a n a r o ż y oraz otoczenia d r z w i i okien. B r a k niestety u j ę c i a całego b u d y n k u . 28), bądź obie jodnooześnio ( i l . 1/29, 30); N a j p r o s t s z y m , a w p r o w a d z a j ą c y m j u ż pewne urozmaicenie — olemonty rozmieszczono w s p o s ó b a k c e n t u j ą c y cechy prosto­ sposobem k o m p o n o w a n i a ś c i a n y jest szachownicowy u k ł a d pus­ kąta: k ą t y i środek ( i l . 1/31, 32) oraz p r z e k ą t n e i ś r o d e k ( i l . t a k ó w , co w y n i k a z r e s z t ą z samej t e c h n i k i budowania. N a t o m i a s t 1/33, 34, 35, 36, 37). najbardziej w y s z u k a n y p r z y k ł a d pokazuje i l . 13, gdzie do zakom­ Tablica I I ( i l . 2) przedstawia rozwiązania przy zastosowaniu d w u r ó w n o w a ż n y c h kompozycyjne motywów geometrycz­ nych. Prostokąt ś c i a n y pustaka jest podzielony na dwie części zbliżone do k w a d r a t ó w , w k a ż d e j z t y c h części jest umieszczony jeden motyw. Większość z t y c h m o t y w ó w w y s t ę p u j e w w y o d r ę b ­ nionych polach, niekiedy p o d k r e ś l o n y c h o r n a m e n t e m Motywy są za wszo symetrycznie ustawiono brzeżnym. względom siebie. W dwu wypadkach o d m i e n n y m i elementami zaznaczono o ś sy­ metrii (il. 2/5, 10) albo t e ż s y m e t r i ę zaakcentowano oznaczając przeciwległe boki m o t y w ó w ( i l . 2/11). S k ł a d a j ą c e się na motywy elementy są bądź u p o r z ą d k o w a n e o ś r o d k o w o ( i l . 2 / 1 , 2, 3, 4), przy czym czasem bardziej kierowano się u k ł a d e m p r z e k ą t n y c h kwadratów niż ich ś r o d k i e m ( i l . 2/12, 13), b ą d ź t e ż zbudowane s ą na zasadzie wpisania w k w a d r a t k o ł a ( i l . 2/5, 6, 7, 8) l u b i n n y c h w ó w — p r z y c z y m jeden z n i c h zastosowano ponadto w wersji o d w r ó c o n e j ; obramowanie o k i e n t w o r z ą p u s t a k i i p o ł ó w k i pusta­ k ó w o d w u i n n y c h m o t y w a c h , z a ś n a d i p o d o k n e m umieszczono specjalnie przygotowane, odpowiednio d ł u ż s z e p u s t a k i o jeszcze i n n y m wzorze, g ó r ę d o m u z a ś w y o d r ę b n i o n o wprowadzeniem do­ datkowego m o t y w u . W sumie d l a ozdobienia tej p a r t i i ś c i a n y po­ s ł u ż o n o się s z e ś c i o m a m o t y w a m i , u z y s k u j ą c k o m p o z y c j ę h a r m o ­ n i j n ą i u r o z m a i c o n ą . N a i l . 14 w i d z i m y k o l e j n y fragment ś c i a n y , z a p r o j e k t o w a n y w s p o s ó b m o ż e m n i e j e f e k t o w n y , lecz r ó w n i e ż p r z e m y ś l a n y . G ó r n ą część ś c i a n y ozdobiono fryzom, a do obramo­ w a n i a o k n a p r z y g o t o w a n o p u s t a k i o o d m i e n n y m n i ż na pozosta­ ł y c h wzorze. Ciekawie ozdobiony szczyt b u d y n k u il. 9. przedstawia U ż y t o t u t a j p u s t a k ó w prawie czterokrotnie dłuższych, z dostosowanym do tej d ł u g o ś c i o r n a m e n t e m , k t ó r y odznacza się figur (il. 2/9 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16). Motywy roślinne p r z y zdobieniu p u s t a k ó w c i e s z y ł y s i ę , j a k już wspomniałam, m n i e j s z ą p o p u l a r n o ś c i ą . E l e m e n t y zdobnicze, jakimi się posługiwano, s p o t y k a się r ó w n i e ż w z d o b n i c t w i e archi­ tektury, mebli, ś r o d k ó w t r a n s p o r t u i t p . ( i l . 8) z a r ó w n o na terenach, gdzie zdobiono pustaki w y s t ę p u j ą , j a k t e ż i w i n n y c h regionach kraju. Analogie są jednak w p r z y p a d k u m o t y w ó w r o ś l i n n y c h t r u d ­ niejszo do stwierdzenia, j a k o że m o t y w y te komponowane były bardziej indywidualnie i r ó ż n o r o d n i e , w i ę k s z y w i ę c b y ł repertuar stosowanych e l e m e n t ó w i m o ż l i w o ś c i i c h s t y l i z a c j i , a mniejszy jest materiał p o r ó w n a w c z y . tym mocniej Rozwiązując pustaków na tle ś c i a n y kompozycyjnie motywem zupełnie pozbawionej dekoracji. n a r o ż a zdobiono czasem p o ł ó w k i będącym uproszczonym m o t y w u w y s t ę p u j ą c e g o na p o z o s t a ł y c h przetworzeniem pustakach. I n t e i e s u j ą c y s p o s ó b zdobienia ś c i a n y w z o r a m i m a l o w a n y m ; wapnem na powierzchni p u s t a k ó w pokazuje i l . 10. Prawdo­ p o d o b n i e w ł a ś c i c i e l a tego b u d y n k u nie b y ł o s t a ć albo t e ż nie z a l e ż a ł o m u na z d o b i e n i u f o r m na p u s t a k i , j e d n a k p o s t a r a ł się w i n n y , prostszy s p o s ó b o ż y w i ć m o n o t o n n ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y . Z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a zdobionych p u s t a k ó w na terenie P o l s k i Tablica I I I ( i l . 3) obejmuje rozmieszczenie m o t y w ó w r o ś l i n nyoh. Widzimy t u k i l k a zasadniczych u k ł a d ó w ponowania ściany u ż y t o d w u zbliżonych form a różnych m o t y ­ kompozycji: — w ś w i e t l e dotychczasowych b a d a ń — przedstawia m a p k a ( i l . 15). Zaznaczono na niej m i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h w y k o n a n o foto- 13 �t o j e d n a k nie p o z w a l a j ą n a stwierdzenie, gdzie obecnie wysfy p u j ą zdobione p u s t a k i , з Nie zawsze t o ż odnotowano i c h obecnoś w dawniejszych penetracjach t e r e n o w y c h . Z a s t r z e ż e n i e t o do t y c z y r ó w n i e ż p u b l i k o w a n e j t u m a p k i , k t ó r a wskazuje jedyni p u n k t y zanotowane w naszych badaniach. O g ó l n a j e j wymów jest j e d n a k p r a w d z i w a . C z y m w i ę c w y t ł u m a c z y ć , że p r z y t a k z n a c z n y m w Polso upowszechnieniu b u d o w n i c t w a z p u s t a k ó w w y s t ę p o w a n i e fora zdobionych m a zasięg d o ś ć ograniczony? I s t o t n e w y d a j e się t f taj t o , że zasięg t e n p o k r y w a się w znacznej mierze z granicain dawnoj K o n g r e s ó w k i , gdzie z d o b n i c t w o architektoniczne byl znacznie r o z w i n i ę t e . Z kolei okres w y s t ę p o w a n i a zdobionych fora p u s t a k ó w p r z y p a d a na czasy w s p ó ł c z e s n e , k i e d y r ó ż n i c e kulturo we, w y n i k a j ą c e z p r z y n a l e ż n o ś c i do r ó ż n y c h z a b o r ó w , uległy ze t a r c i u , w z r o s ł a n a t o m i a s t r u c h l i w o ś ć s p o ł e c z n a . S t ą d t e ż rnożn p r z y p u s z c z a ć , iż dekorowano f o r m y n a p u s t a k i p o w s t a ł y na ton nach p o s i a d a j ą c y c h tradycje zdobnicze, a n a s t ę p n i e moda t r o z s z e r z y ł a się na s ą s i e d n i e r e j o n y . Umiejscowienie najstarszyel znalezionych f o r m p o t w i e r d z a t o przypuszczenie. N a l e ż y t u dl d a ć , że m o d a Powstają na zdobione p u s t a k i rozprzestrzenia coraz t o nowe r o z w i ą z a n i a , j a k n p . się nadil zaobserwowali ostatnio w rejonie G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h p u s t a k i , na k t ó r y c h oi e i ś n i ę t y w z ó r z o s t a ł jeszcze d o d a t k o w o p o m a l o w a n y r ó ż n o b a n n y m i farbami. Trudno natomiast s t w i e r d z i ć , j a k z estetycznego punkt widzenia oceniane jest b u d o w n i c t w o z p u s t a k ó w na terenach, в k t ó r y c h z d o b i o n y c h f o r m nie znaleziono ? Czy oznacza t o obojej n o ś ć m i e s z k a ń c ó w na b r z y d o t ę tego budulca, czy, podobnie ji w z n a n y c h m i okolicach p o d k r a k o w s k i c h , ś c i a n y d o m ó w zbudi LO w a n y c h z p u s t a k ó w p o k r y w a się t y n k i e m , a m n i e j eksponował grafio, j a k toż i te nieliczne, z k t ó r y c h p o c h o d z i ł a f o r m a do odle w ó w . Z m a p y tej w y n i k a , że zdobienie p u s t a k ó w w y s t ę p u j e przede w s z y s t k i m w Polsce ś r o d k o w e j i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j . P r z y b r a k u s z c z e g ó ł o w y c h informacji ustalenie z a s i ę g ó w i c z a s o k r e s ó w dzia­ łalności p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w b y ł o b y w p e w n y m s t o p n i u m o ż ­ liwe t y l k o poprzez a n a l i z ę p o r ó w n a w c z ą f o r m y , m o t y w ó w w y s t ę ­ pujących w stosunkowo bliskim sąsiedztwie. Trudność pologa jednak na t y m , że w czasach w s p ó ł c z e s n y c h k r y t e r i u m b l i s k o ś c i t o r y t o r i a l n o j nie m a j u ż w i ę k s z e g o znaczenia, t o t e ż n a l e ż y je t r a k t o w a ć jedynie j a k o p u n k t w y j ś c i a . Dostrzec t o m o ż n a a n a l i ­ z u j ą c n p . zestaw m o t y w ó w przedstawionych na t a b l i c y I V (ił. 4). (Cyfry p r z y r y s u n k a c h o d p o w i a d a j ą n u m e r o m m i e j s c o w o ś c i mapie). Mniejsze czy w i ę k s z e p o d o b i e ń s t w a formalne w wyborze e l e m e n t ó w , j a k i w sposobie i c h na zarówno zakomponowania w y s t ę p u j ą na d u ż y m obszarze, p r z y c z y m m o t y w y zarejestrowane w najbardziej o d l e g ł y c h m i e j s c o w o ś c i a c h (42, 51 oraz 33, 38) s ą najbardziej do siebie z b l i ż o n e , co pozwala p r z y p u s z c z a ć , iż pocho­ d z ą one z jednego warsztatu. Z kolei zestaw m o t y w ó w na t a b l i c y V (ii. 5) daje p r z y k ł a d odmiennej sytuacji. M o t y w y b u d y n k i gospodarcze pozostawia się w stanie s u r o w y m . W tyi w y p a d k u m i e s z k a ń c y w o l ą raczej p r z e s ł a n i a ć t y n k i e m pusta! niż z a s t a n a w i a ć się n a d i c h u p i ę k s z a n i e m . T a k samo zresztą pi k r y w a się t y n k i e m ś c i a n y zbudowane z i n n y c h m a t e r i a ł ó w . Ścii n y te n a s t ę p n i e maluje s i ę , n i e k i e d y w r ó ż n o b a r w n e wzory, ca sami jeszcze zdobi się t ł u c z o n y m i l u s t e r k a m i l u b k o l o r o w y m i « p a d k a m i z t w o r z y w sztucznych i t p . Zdobione w t e n s p o s ó b doi m o ż n a s p o t k a ć z a r ó w n o na w s i , j a k i w m a ł y c h miasteczkae a czasem i w m i o ś c i e , na terenie c h y b a całej P o l s k i . M o ż n a zajj s e r w o w a ć w tej dziedzinie lokalne m o d y , b y ć m o ż e w pewny s t o p n i u z w i ą z a n e z rodzajem i pochodzeniem k ą w a g ę p r z y w i ą z u j e się do w y g l ą d u z e w n ę t r z n e g o d o m u . Wygl( t e n n i e w ą t p l i w i e b o w i e m w p ł y w a na p r e s t i ż w ł a ś c i c i e l a w miej eowym środowisku. B u j n y r o z w ó j r ó ż n y c h f o r m omawianego t u zdobnictwa j« m o ż e najbardziej j a s k r a w y m p r z y k ł a d o m p r z e m i a n w upoda niach estetycznych t z w . w a r s t w n i e e l i t a r n y c h . znalezione w tej samej m i e j s c o w o ś c i (oznaczone na r y s u n k a c h , j a k i na m a ­ pie cyfrą 35) i w m i e j s c o w o ś c i a c h s ą s i e d n i c h t a k dalece r ó ż n i ą się od siebie, w y r a ź n i e dzieląc się na dwie g r u p y , iż w y d a j e się uza­ sadniona hipoteza o i s t n i e n i u na t y m terenie d w u t w ó r c ó w nie u t r z y m u j ą c y c h ze s o b ą k o n t a k t ó w l u b d z i a ł a j ą c y c h w r ó ż n y c h okresach czasu. Analogicznie r o z u m u j ą c , m o ż n a b y się ustosun­ k o w a ć do całości zgromadzonego m a t e r i a ł u . J e d n a k p ł y n ą c e s t ą d w n i o s k i , p r z y b r a k u k o n k r e t n y c h d a n y c h , m i a ł y b y jedynie h i p o ­ t e t y c z n y charakter, lepiej w i ę c p o w s t r z y m a ć się od i c h f o r m u ł o ­ w a n i a , j a k o że istnieje jeszcze m o ż l i w o ś ć i c h w e r y f i k a c j i w terenie. B l i s k o p ó ł w i e c z n y okres r o z w o j u Polsce środkowej zdobnictwa p u s t a k ó w i północno-wschodniej wymagałby w również o k r e ś l e n i a k o l e j n y c h tendencji e w o l u c y j n y c h , z m i a n ź r ó d e ł inspi­ racji p r z y w p r o w a d z e n i u n o w y c h w z o r ó w , co n i e w ą t p l i w i e wiąże się z p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i , jakie się w t y m czasie d o k o n a ł y . N i e w i a d o m o n a t o m i a s t , czy w i n n y c h c z ę ś c i a c h k r a j u pus­ t a k ó w nie zdobiono, czy t e ż po p r o s t u nie d y s p o n u j e m y odpowied­ n i ą d o k u m e n t a c j ą . P y t a n i e t o m u s i chwilowo p o z o s t a ć bez odpo­ wiedzi. Prowadzone b o w i e m przez naszą Pracownię badania, aczkolwiek w c i ą g u 30 l a t o b j ę ł y p e n e t r a c j ą obszar c a ł e g o k r a j u , 14 surowca użytej do dekoracji ś c i a n . W s z y s t k o to j e d n a k ś w i a d c z y o t y m , jak wil P R Z Y P I S Y 1 M . Ż y w i r s k a , Kurpiowska forma „ P o l . Szt. l u d . " , R . I I , 1048, n r 2 M . Gładysz, Góralskie cementowa na „pustaH 0—10. zdobnictwo drzewne na Ślem K r a k ó w 1935. 3 N a zdobione p u s t a k i n a t r a f i o n o r ó w n i e ż w czasie osi n i c h b a d a ń w w o j . w o j . k i e l e c k i m , c z ę s t o c h o w s k i m , nowosąl k i m i rzeszowskim. �12 I I . 10. Pustaki malowane w a p n e m , B o r k i , w o j . siedleckie. I I . 11. P u s t a k i zdobione m o t y w e m l i r y greckiej, Rojewo, w o j . włocław­ skie. I I . 12. Sterczyna dachowa w k s z t a ł c i e l i r y greckiej, H u s a k i , w o j . b i a ł o s t o c k i e . I I . 13. F r a g m e n t ś c i a n y - z p u s t a k ó w , Braciejowice, w o j . lubelskie. I I . 14. F r a g m e n t ś c i a n y z p u s t a k ó w , K a d ł u b , w o j . sieradzkie. �г , • 6 ł I \ I 42 13 1 ł ł I • 15 J • i •; -17 8 23 f S В 2^ 22 гл ,20 45 • ч • 32 2 ? • • SO 1 1 I .52 </*"> S/E D LCE 56 w S * „46 474 33 • ,53 *55 60 »61 (63 »62 "•• • / « 3 |44 # ^ 8 5S 4 ,49 .64 V . cząsrocMow/ł Rorr t i \ *» lowai 65 Ul we V mala u г I i wanj 15 ч mocy i Szt I I . 15. M a p k a o b r a z u j ą c a zasięg w y s t ę p o w a n i a zdobionych p u s t a k ó w n a terenie P o l s k i (w ś w i e t l e dotychczasowych b a d a ń ) : 1 — Kiel B y d g p i n y , w o j . ciechanowskie. 2 —• T r ą b i n , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 3 — U z d o w o , w o j . ciechanowskie. 4 — Rojewo, w o j . w ł o c ł a w s k i e . 5 — Chod» w a nj r ą ż e k , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 6 —• P l e w k i , w o j . suwalskie. 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• K r a s n e , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 9 — Bogusze, woj, b i a ł o s t o c k i e . 10 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 11 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Zambrzyce, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 13 — Sulęcin Szlach, s t w o , 1 w o j . o s t r o ł ę c k i e . 14 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 15 — N i e m i r y , w o j . o s t r o ł ę c k i e . 16 —• W i s t k a , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 17 — Osiny, woj, k o n i ń s k i e . 18 —• D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 19 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 20 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 1 - w y b i ( S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 22 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 23 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 24 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 25 — Grab­ Oczy k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 26 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 27 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 28 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 29 — K a w ę c z y n , woj. k o n i ń s k i e . 30 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 31 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 32 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 33 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 34- t r ą d y Lisna, w o j . skierniewickie. 35 — Trzcianne, w o j . skierniewickie. 36 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 37 — M i ł o c h n i e w i c e , woj. skier­ to t r a niewickie. 38 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 39 — Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 40 —• Rzeczyca, w o j . skierniewickie. 4 1 - nice s M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 42 —• Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 43 — K u r z e s z y n , w o j . skierniewickie. 44 — K u z e n i n , w o j . piotrkowskie, na p 45 — Szpaki Stare, w o j . bialskopodlaskie. 46 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 47 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 48 — Zawada w o j . radomskie. 49 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 50 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 51 — D ę b i c z e , w o j . kaliskie. 52 —• W y g o d a Plugawsku organ w o j . kaliskie. 53 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 54 — R a d o s t ó w , w o j . kaliskie. 55 — M a ł a W i e ś , w o j . sieradzkie. 56 — Kurnos, woj. czośc: p i o t r k o w s k i e . 57 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 58 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 59 —• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 60 — Gabrielów, p o s t a w o j . sieradzkie. 61 — Czernice, w o j . sieradzkie. 62 — D z i e t r z n i k i , w o j . sieradzkie. 63 — L a s k i , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e . 64 — Stara, woj, twórc kieleckie. 65 — Z a w o j a , w o j . bielskie. 66 — W i e w i ó r k a , w o j . t a r n o w s k i e . rek. Miro! sialik Mapa (II. 15) i tablice (U. 1—5): opr. Autor, rys. M. Czarnecka Fot.: E . Fryś-Pietraszkowa — i l . 13; J. Optolowicz — 11. 10; M. Przeździecka — U. 8; J . Świderski — il. 6, 7, 9, 12, 14, 16 stoso\ kazać w 107 zeum, kupio toroso o I I . 16. P u s t a k i zdobione m o t y w o m 16 serca, R a d o s t ó w , w o j . kaliskie. którą � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34232b383d0c98ca71f84469d5bebbf7.pdf 63005e6ef231547322b4a80432923cbf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2432 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2258 Title A name given to the resource Przeżycie obrzędu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.72-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drabik, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przeżywanie obrzędu Wanda Drabik Uczucia towarzyszące obrzędom są w etnograficznych opracowaniach traktowane marginalnie. Pomijają je kwes­ tionariusze, a jeśli nawet odnotowują, opatrzone są pełnym dystansu komentarzem. Do wyjątków należy tekst Jana Dormana', w którym obserwacje, zapiski rozmów, stapiają się z osobistymi odczuciami autora. Na taką poetycką wizję mógł sobie pozwolić artysta. Etnograf, choć poruszony i przeczuwa­ jący, że wizja taka trafniej oddaje sens obrzędu, niż drobiaz­ gowe wyliczanie elementów, szukanie mitologicznych czy pragmatycznych uzasadnień, cofnie się przed nią wstydliwie. W przeświadczeniu, że tego się nie da udowodnić, zignoruje zwierzenia swoich rozmówców, nie dopuści by w nim samym wywołały żywszy rezonans. To mój przypadek. Od lat zajmuję się obrzędami i nieraz byłam świadkiem wzruszeń, które pośpiesznie przerywałam, wracając „do rzeczy". Dopiero ostatnio, podczas zaawansowanych już badań na Podlasiu, od czasu do czasu rezygnowałam z planowego prowadzenia wywiadu, nie skracałam ani nie porządkowałam wypowiedzi. Rozmowa przebiegała wtedy inaczej, ale bynajmniej nie była chaotyczna. Informatorzy obszernie mówili o uczuciach po­ przedzających obrzęd, powstających w trakcie i po jego dopełnieniu. Co więcej, wprowadzenie w nastrój, wywołanie odpowiednich dla rytuału reakcji emocjonalnych (śmiechu, płaczu, strachu czy wstydu) uważali za „obowiązkowe", czyli znaczące i warunkujące powodzenie. W obrzędowym kontekście indywidualne przeżycia wyraża­ no w przyjęty dla danej społeczności sposób, zależnie od płci, wieku, stanu, a także odgrywanej w rytuale roli. Pod­ dawano je etycznym i estetycznym ocenom. Należało je oka­ zywać „ładnie", co nie wszędzie znaczyło to samo. We wsiach szlacheckich ceni się powściągliwość, nawet na pogrzebie nie wypada głośno płakać, wszelka ostentacja jest „chamska" lub, co gorsza, „pogańska". We wsiach chłopskich „ładnie" równa się „szczerze", a więc wyraziście, choć i tam przesada jest źle widziana. Bariery spontaniczności stawia nie tylko obyczaj, ale obrzędowe zakazy i nakazy. To one przypominały komu, gdzie, kiedy i co przystoi, pod groźbą nadprzyrodzonych sankcji. Niektóre obowiązywały lokalnie, np. młoda para w okolicy Radzynia nie śmieje się na weselu, żeby nie mieć „głupich dzieci". Inne były szeroko rozpowszechnione, jak ten zabraniający matce płakać po zmarłym dziecku, by nie utrudnić mu drogi do nieba. Nie należało też przedłużać żalu po innych zmarłych, bo nieboszczyk mógł się przyśnić lub przywidzieć z wiadrami pełnymi łez, które dźwiga, by je wylać w Zaduszki. Jednak okresy żałobnego wspominania różnią się znacznie w blisko nawet położonych wsiach: „Tu po pogrzebie i dzień po pogrzebie, i 8 dnia, ale gdzie indziej to na 7 dzień albo na 9, albo na 14 i na 30 dzień" (Suchodolina k. Sokółki). W tych dniach pozwalano jeszcze płakać, ale tylko kobietom, rodzina zaś nie pracowała w polu, bo „robota się psuła". Złych skutków spodziewano się dopiero po świadomym naruszeniu zakazu. Jeśli uczestnik nie odczuwał tego, czego oczekiwano, bywało że posuwał się do symulacji. Liczył się przy tym nie tyle z opinią współmieszkańców, co z karą sił nadprzyrodzonych. Panna Młoda, która nie zapłakała przy powtarzających się kilka­ krotnie na weselu pożegnaniach - „potem będzie płakać". Skoro nie rozrzewniły jej smętne śpiewy, używała cebuli. Jest nawet przyśpiewka: 72 Daj ty mołoduczy, cybuli w oczy, Kab zapłakała do swykruchy iduczy (Wyryki P o ł ó d k. W ł o d a w y ) Płakać powinna też matka młodej, ale innym uczestnikom, zwłaszcza świekrze, płaczu zabraniano - bo „sprowadzi co złego". Przeciwnie, wypadało się wiele śmiać, a koniecznie w kulminacyjnych momentach wesela (po powrocie ze ślubu, przy oczepinach, pokładzinach), żeby młodzi mieli „lekkie i wesołe" życie. „Kiedyś śmiechem, żartami i głupstwo za­ śpiewali, i płakali (...) a teraz, to ni w pięć ni w dziewięć" (Siedliszcze k. Włodawy). Na zachowanie i wyraz twarzy młodej pary zwracano baczną uwagę przy swatach i podczas wesela, wróżąc stąd o przyszłym pożyciu. Sądzono więc, że gdyby dziewczyna nie okazywała zawstydzenia, nie broniła się przed frywolnymi zaczepkami, nie bała się, kiedy ją straszono - nie będzie „dobrą żoną" albo „ona będzie panować" (nad mężem). Z kolei kawaler miał być śmiały i z poczuciem humoru. Od zdolności rozbawiania ludzi, umiejętności im­ prowizacji, zależało powierzenie mu roli starszego drużby albo np. „Dziada", „Żyda" czy „Cygana". Zmarłego trzeba było opłakać, inaczej „chodził po śmierci", a nawet wyrządzał szkody. Do rodziny należało „użalić się" nad zmarłym, ale nierzadko wspomagały ją w tym doświad­ czone kobiety, po które specjalnie posyłano. We wsiach prawosławnych, prawie każda starsza kobieta umie zwracać się do zmarłego oraz pobudzić do płaczu jego krewnych. Toteż często proszono je, by przyszły „płakać" w katolickim domu. U katolików takie specjalistki zdarzają się sporadycznie. O skuteczności ich praktyk przekonałam się osobiście, gdy jedna z nich zechciała je przy mnie odtworzyć. Wpierw jednak spytała o bliskich mi zmarłych, wspomniała swoich, wzdycha­ jąc i cieniutko zawodząc. Dalej, zawodzenie przeszło w płacz, w który wplatała zdania wypowiadane w moim imieniu. Niestety, niczego nie zapisałam, bo już płakałam wraz z nią. Wyraźnie ją to ucieszyło, pogłaskała mnie po ręce, uśmiech­ nęła się i wróciła do rozmowy (Nowodziel k. Kuźnicy Biało­ stockiej). Od niej i od innych kobiet wiem, że żal się najpierw potęguje, przywołując dobrodziejstwa zmarłego, nieodwracal­ ność jego odejścia, obraz osamotnienia, żeby gdy już smutek osiągnie kulminacyjny poziom, stopniowo go łagodzić opisem raju i nadzieją ponownego tam spotkania. Podobny schemat powtarzają pieśni religijne, a raczej pełny ich zestaw, śpiewane przy tej okazji. Od Już idę do grobu ciemnego, smutnego... po Jezu w Ogrójcu mdlejący... lub temu podobne. W Mińsku, dzięki uprzejmości tamtejszych folk­ lorystów, słuchałam taśmy z nagraniem pogrzebu, podczas którego matka opłakuje córkę. Uderzyła mnie niezwykła uroda tego lamentu; melodyjny płacz, poetyckie metafory. Doprawdy, trudno przecenić możliwość wyrażania bólu w tak pięknej formie. Moja podlaska rozmówczyni pokazała mi jeszcze, jak postępuje się w przypadku zesztywnienia zwłok, zanim je przyodziano do trumny. „Przeszłego roku człowiek zmarł i dowiedzieli się o tym na drugi dzień i był cały sztywny. Była to osoba dla niej obca, ale zwracała się doń jak do krewnego, łagodnym i proszącym głosem: «Och Boże. ach bratoczek ty mój, ja ciebie wyprawlu w daleku drogu. A Stasieńku, ja ciebie na wieczność odzieju (...) » Ta stał jak żywy, zmiękł i popuściło go". Wielokrotnie, od naocznych świad­ ków, słyszałam potwierdzenie efektów takiego działaniaSmutek i powaga obowiązuje do końca pogrzebu, ale już na �żałobnym „obiedzie" wspomina się wesołe momenty z życia nieboszczyka, dopuszczalne są żarty, a nie brak ich podczas późniejszych „wspominek". Przy chrzcie albo po powrocie ze chrztu, zapłakać i to głośno, powinno dziecko. Jeśli tego nie zrobiło, pomagano mu klapsem - „żeby było mocne" lub „żeby odgoniło złego". Przewlekły płacz był jednak niepomyślną wróżbą, toteż dziec­ ko jak najszybciej uciszano. Od pozostałych uczestników oczekiwano wesołości i śmiechu, wzbudzanego dowcipnymi przyśpiewkami i „zbytkami" robionymi zwłaszcza kumom. W obrzędach dorocznych śmiech przeważnie bywał dopeł­ niany strachem, czasem bólem lub inną przykrością, co manifestowano krzykiem i piskami, byle nie płaczem, który nie był dobrze widziany. Postraszyć można było każdego, ale dzieci i panny „obowiązkowo", co im ponoć wychodziło „na zdrowie" i wpływało na posłuszeństwo. Straszyli je wszyscy przebierańcy, „ale nie za bardzo, bo człowiek ma pojęcie, żeby życia nie pozbyć" (Tuczna k. Białej). Dzieci, zanim „Mikołaj" dał im podarki, były przez niego straszone, niekiedy i bite. W Niedzielę Palmową dzieci bito wierzbowymi gałązkami, ale było i tak, że to dzieci biły dorosłych, czy też kawalerowie panny, rzadziej nawzajem. Bito mocno, aż do zranienia, a koniecznie do krzyku, i to również „na zdrowie". Jednocześ­ nie nadmierną strachliwość uważano za niepożądaną. Lęk­ liwych ludzi nakłaniano do nocnego czuwania przy zmarłym, żeby potem „nie bał się niczego". Dzieciom, po poświęceniu gromnicy, opalano z czterech stron włosy, co chroniło od pioruna, ale też od lęku przed nim. Okadzano je wianuszkami święconymi w oktawę Bożego Ciała lub w dniu św. Jana - „od przelęku". Robiły to profilaktycznie matki, gdy jednak wcześ­ niej stwierdziły niepokojące objawy: „Jak dziecko chude, marudzi, nie wie czego chce, to on przelęknięty", wtedy „Woła się kobietę, co nie kwitnie, przekwitła. Jak jest w ciąży, to nie może być w ciąży, bo (jej) dziecko umrze". Ta kobieta wybierała z wianeczków zioła, również zwane przelękiem - „Biały przelęk, to dla dziewczynków; czerwony przelęk, to dla chłopców" i kruszyła na rozżarzone na patelni węgielki. Wylewała na wodę wosk, a to, co się ulało, wyobrażało powód przelęku i również było kruszone na ogień. Trzymając oburącz patelnię, obchodziła stojące na środku izby dziecko „trzy razy ze słonkiem". Wszyscy przy tym obecni trwali w milczeniu i bezruchu. Potem dziecko ściskali i było uzdrowione (Chrobo­ ty k. Knyszyna). Na całym Podlasiu zapewniano mnie o nieza­ wodnym działaniu podobnych zabiegów, stosowanych czasem i u dorosłych, gdy inne formy leczenia zawiodły. Nastrój obrzędu starano się zestroić z porą roku, którą odbierano jako „wesołą" czy „smutną", „lekką" czy „ciężką". Czas „wesoły" przychodził wiosną, choć lokalnie już w Nowy Rok lub jeszcze wcześniej - od Bożego Narodzenia. Z jego nastaniem wszyscy powinni się bawić i cieszyć, toteż „obowiąz­ kowo" urządzano wtedy wspólne uczty i zabawy (czasem osobno dla młodzieży, osobno dla kobiet i mężczyzn) a to na dobre plony i żeby „sporzyła robota" w polu. „Na zagowia, trzeba było dobrze popić, dobrze zjeść, to z panienkom się pokochać, to mówią - dobrze zagowiał" (Klewianka k. Moniek). W Boże Narodzenie albo w Nowy Rok, zapusty czy Wielkanoc, zgodnie z miejscowym terminarzem, obchodziły wieś grupy młodzieży męskiej lub żeńskiej, ze śpiewem i życze­ niami, ze scenami odgrywanymi przez przebierańców, a zanim Weszły w dom pytały, пр.: 2 3 Panie gospodarzu, pani gospodyni, Pozwólcie swój dom poweselić, Boskim słowem pocieszyć, Aby dom był wesoły. Czy weselić, czy nie? ( K a l i n ó w k a k. Moniek) Inne grupy, wtedy lub w odrębnym terminie, wpadały do domów nie czekając na pozwolenie. Atakowały domowników, kradły, robiły nieporządek, wyprawiały „psoty", „zbytki", co również kwitowano śmiechem, a dotkliwe nawet szkody nie budziły gniewu ani obrazy. W Wielkim Poście i w Adwencie ze względów religijnych zachowywano powagę, ale i w tych okresach były okazje do „stypy" (stypa, stypny - znaczy na Podlasiu: dowcipny, żatobliwy, śmieszny) w trakcie rytuałów spełnianych na pólpoście, w Niedzielę Palmową, w Wielkim Tygodniu, czy podczas adwentowych prządek. To także wiązano z urodzajem i pomyślnym kojarzeniem małżeństw. Radość, od niepamiętnych czasów (o czym świadczą naj­ starsze źródła historyczne) była wpisana w obrzędy, a nie, jak się obecnie przypuszcza, pojawiła się wraz ze zmianą ich funkcji sakralnych na „zabawowe". Była i pozostała w sferze sacrum. Wszak „weseliło się" słońce na Zwiastowanie, Wiel­ kanoc lub św. Jana i chodzono o wschodzie oglądać, jak „igra" czy „skacze". „Na św. Jana igra na różne kolory, jak tęcza" (Kożuchów k. Sokołowa) albo „...tańcuje nad zachodem, tańcuje ślicznie, chodzi jak przepiórka" (Jedlanka k. Łukowa). „Wesołe i pachniące" były zielone pola, które obchodzono na św. Jerzego lub św. Trójcę albo w innym wiosenno-letnim terminie. „Radowały się" przylatujące ptaki, a „smutno" odlatywały jesienią. „Wesoły" jest „majowy deszczyk", a w lis­ topadzie „deszcz smutny". Scenariusze rozpoczynania i koń­ czenia pracy z reguły zawierają postulat wesołości. Dla wielu moich rozmówców, rytualne działania jak np. przewracanie na ziemię, oblewanie wodą znienacka, obciąganie za nogi wokół ostatnich kłosów, podpalanie kądzieli przędącym, zachowały jedno tylko uzasadnienie - „dla żartów". Żarty te jednak były dość brutalne, a spowodowany nimi śmiech niekoniecznie wynikał z rozbawienia. Był raczej odreagowaniem momentu zaskoczenia, wstydu, nierzadko i bólu. „Kobieta ubiera przepiórkę, a kośnik stoi i patrzy się, a ona się boi, bo on złapie ją za nogi i obciągnie gołym tyłkiem po rżysku" (Narojki k. Siemiatycz). Można przypuszczać, że podobną funkcję - roz­ ładowania napięcia - pełniły żarty urządzane młodej parze przed pokładzinami. Strach (wstyd, ból) i następujący po nim śmiech, nieodmiennie kojarzone są z płodnością. Wskazują na to i komentarze, i przewidywane rezultaty, i czasem towarzy­ szące rytuałom teksty. Emocjonalne względy zdają się lokalnie decydować o wybo­ rze pełni wiosny na porę wesel. „Wesele przeważnie w maju najlepi, w lecie taki ten czas majowy, zieleń, to taki wesoły" (Pawły k. Bielska). Z tej wypowiedzi da się wyczytać ślad dawnego podziału roku na dwie tylko części: lato, którego początek sytuowano w maju, oraz zima zaczynająca się w listopadzie. W obu miesiącach wyróżniano daty dla speł­ niania obrzędów. Prawosławni na ogół 6-7 maja (św. Jerzego) i 8-9 listopada (św. Dymitra). Katolicy 1-15 maja (św. Zofii) lub ruchome Zielone Świątki oraz 11-25-30 listopada (św. Marcina, św. Katarzyny, św. Andrzeja). Jak każdy czas początku i te stwarzały pomyślne szanse, a zarazem ryzyko w realizacji podjętych wtedy działań. Jednak wybór tej, a nie innej pory, wiązał się z jej tylko właściwymi cechami, przynosił zróżnicowane korzyści i zagrożenia. Dla większości Podlasian, niebezpieczeństwa związane z majem przeważały nad pożyt­ kami. Toteż obrzędy spełniano częściej w intencji ochrony, niż pomnożenia plonów, dobytku i rodziny, chociaż oba motywy mogły być z sobą splecione. W maju uaktywniały się czarow­ nice i bliżej nieokreślone duchy. Niemal jak w latach Kolberga „...jest tu cały świat niewidomy, podniebny, lubiący światło dzienne, promienie słońca, czyste niebo, powietrze ciche..." . Natomiast o pospolitych wtedy rusałkach - „Rusałki na Podlasiu są dwojakiego rodzaju: jedne szkaradne stare baby, drugie młode, prześliczne dziewczęta" - zachowały się nikłe wspomnienia. Dzisiaj, do dziewczyny z rozpuszczonymi wło­ sami mówi się: „chodzisz jak rusałka", straszy się dzieci rusałką, by nie deptały zboża, przestrzega się mężczyzn przed samotnymi wędrówkami po lesie, by nie zbłądzili zwiedzeni śmiechem czy śpiewem niewidzialnych istot. W maju, gospodarze obchodzili z modlitwą i śpiewem podrosłe zboża. Dziewczęta (w okolicy Moniek, Tykocina, 4 5 73 �Sokółki) po polach „wodziły Królewnę". Pasterze pierwszy raz wyganiali bydło na pastwiska. „Cała wiosna w maju... to cała wieś goniła (bydło) i wianki ubierali" (Dołhobrody k. Włodawy). „Bydło wypędzało się 1 maja na paszę. Gos­ podarz wyganiał do bramy i palmą żegnał..." (Zahorów k. Białej). „Każdego bydlaka trzeba uderzyć, to będzie tłusty, dobrze się chował i jego piorun nie uderzy" (Klewianka k. Moniek). Na Zielone Świątki lub św. Trójcę, sporadycznie na św. Jana, przypadało „święto" albo „wesele" bydła. Pasterze maili rogi krów wiankami z lipy, brzozy, bzu (...) i przyganiali do zagród, także wtedy umajonych tymi samymi roślinami. Dostawali za to majówkę, czyli podarki lub pieniądze, zwykle przeznaczane na wieczorną zabawę. Jeszcze po I I wojnie było to szeroko praktykowane, choć w skromniejszej oprawie, niż opisane przez Glogera „...tak zwane wołowe lub końskie wesele, obrzęd około Tykocina i Bielska zachowywany (...) Wól przestraszony tern wszystkiem, więc zaledwie go do wsi przywiodą: biega, skacze i rzuca się na wszystkie strony, usiłując pozbyć się niezwykłych straszydeł, co wśród zebranej gromady wiejskiej, sprawia śmiech i wrzawę." Z rzadka słyszy się jeszcze o bocianim albo wilczym „weselu", o weselnikach zamienionych w wilki lub innych związkach wilka z weselem пр.: „Stary człowiek podsłuchał w Wigilię, jak Pan Bóg dzielił dostatki. Podzielił wszystkie zwierzęta, a na koniec przyszedł kulawy wilk, a Bóg mówi: co ty sie tak spóźnił? No, to tobie będzie ten, co tam siedzi (tu wskazał kryjówkę podsłuchujące­ go). On uciekł do wsi, ale wiosną córkę wydawał i jak ją predany przewozili, to ojciec się bojał jechać przez las. To go do kuferka wsadzili. Jadą przez las, a tu kulawa panna idzie, nie było jej gdzie zabrać, to i ją do kuferka wsadzili. Śmiechu było! Przyjeżdżają do domu, otwierają kufer, a stamtąd wilk wyskakuje" (Żurobice k. Siemiatycz). Notabene kulawość (huśtanie, zataczanie i inne przejawy zachwiania równowagi), odpowiada obrzędowej zmianie czasu, stanu, momentowi wahania pomiędzy starym a nowym. W kontekście wesela jest to bezpośrednio skojarzone z seksem. Stąd rozpowszechnione na Podlasiu rytuały po oczepinach, gdy panna młoda utyka w tańcu, drużbowie kradną jej pantofelek i oddają młodemu po złożeniu „wykupu", pojawia się kulejący przebieraniec, który straszy i napastuje, co naturalnie wywołuje śmiech. Strach i śmiech powoduje także obrzędowe huśtanie panien i kawalerów, często zakazywane z powodu licznych wypad­ ków, jako że huśtawki były wysokie i huśtano się „do nieba", czego jednak do seksu nie odnoszono, a „na pamiątkę" Wielkanocy, Zielonych Świątek albo „że to maj". Maj, aż do czerwcowych sianokosów, był najczęściej wymienianym okre­ sem, kiedy to zwierzęta i ludzie łączą się w pary, bo „Bóg zestawił wszystko po parze" (Dobryń Mały k. Białej). Od­ bywały się wtedy majówki, zwykle rozpoczynane nabożeńst­ wem maryjnym, a potem do późnej nocy młodzi spacerowali, śpiewali pieśni miłosne, zalecali się do siebie - także we wsiach szlacheckich. „Przez cały maj zabawy, huśtawki, chłopcy z dziewczynami się wodzą, palili ogniska... w lesie dziewczyny się bawiły i nie było tyle dzieci wcześniej urodzonych" (Borowskie k. Białegostoku). 6 7 Jesienią, gdy opustoszały pola, odleciały ptaki, nastawał czas „smutny", „ciężki", a nawet „straszny". Szczególnie listopad, miesiąc powszechnie uważany za nieodpowiedni na wesela „...w listopadzie nie biorą ślubu, bo to ciężki miesiąc, to tam wierzą w te zabobony" (Wyhalew k. Białej). W lis­ topadzie, tak katolicy jak prawosławni, obchodzą Zaduszki (dla prawosławnych „Dmitrówka" jest jednym z kilku dorocz­ nych terminów zadusznych). Od ich daty zaczyna się okres obrzędowego straszenia, trwa przez całą zimę, a lokalnie do Wielkanocy. Koło Moniek w same Zaduszki, a bliżej Sokółki i Hajnówki na św. Marcina lub w trakcie adwentowych prządek, chodzili nocą po wsi chłopcy owinięci w prześcieradła albo kożuchy. Nosili na tyczce wydrążoną i podświetloną 74 dynię z wyciętymi oczami, nosem i ustami - „To strachy i sie zdaje, że to duchy chodzą" (Klewianka k. Moniek). W tejże okolicy, na św. Andrzeja, kawalerowie mazali panny sadzą, czasem przy tym drapali je do krwi i bili. Przeważnie jednak takie i podobne działania miały miejsce w noc noworoczną, zapusty lub śródpoście. Dopóki nie wmieszały się w to władze, nakładając kary na sprawców. Moi rozmówcy z niesmakiem wspominali tych, co zamiast się „ośmiać", składali skargi w urzędzie. Reakcje strachu czy bólu mogły się oczywiście pojawiać i w później spełnianych obrzędach, nie były jednak świadomie prowokowane. Wyjątkiem były wesela, na których bójki, straszenie, były rozmyślnie wywoływane, ale przecież wesela najczęściej wyprawiano w karnawale. Obrzędy końca karnawału lub połowy Wielkiego Postu, zwykle dawały okazję publicznego wytykania i wyśmiewania wad, piętnowania młodych ociągających się z zawarciem małżeństwa. Krytykę, wprost lub w zawoalowanej formie, przyjmowano wtedy bez urazy. Pogodę ducha, życzliwe nastawienie do bliźnich, a nawet do zwierząt, roślin i przedmiotów, uważano za nieodzowny warunek powodzenia obrzędu. „Jak w Wigilię, tak cały rok - jak plączesz, będziesz cały rok płakać. Tak się starali, żeby w zgodzie, ludzie byli takie pogodniejsze" (Chroboły k. Knyszyna). „W Nowy Rok, jeżeli ktoś gniewa się rano, to cały rok będzie niedobry, gniewliwy" (Zahorów k. Białej). „W Wielkanoc wszyscy mają być uprzejmi i życzliwi, bo tak będzie cały rok" (Dołhobrody k. Włodawy). Cokolwiek się w takim dniu robiło, należało robić starannie i „bez złości", a zwłaszcza przygotowanie potraw i rekwizytów obrzędowych. Złorzecze­ nie, przekleństwo, popędliwy gest, natychmiast lub w bliskiej przyszłości przynosiły nieszczęście. Unikano narażenia się komuś, unikano ludzi dotkniętych żałobą, chorych, poszko­ dowanych - spotkanie ich jako pierwszych przechodzących, było złą wróżbą. Szczególnie wystrzegały się kobiety w ciąży, które zresztą przez cały czas jej trwania starały się „...patrzyć na wszystko dobre, na dobre i na zdrowe" (Chroboły k. Knyszyna). Równocześnie wierzono, że dobre czy złe życzenie wypowiedziane lub tylko pomyślane przez ciężarną, niechyb­ nie się spełni. Podobna moc przysługiwała życzeniom dzieci, starców, żebraków i obcych, ale tylko w okresie obrzędowym. Był to zarazem czas, gdy najłatwiej było zyskać coś cudzym kosztem, jednak złoczyńca właśnie wtedy byl odsłonięty i prostymi sposobami można go było rozpoznać i ukarać, a właściwie odwrócić zło w jego stronę. Cały szereg zakazów i nakazów dotyczy odwiedzanych i odwiedzających w ob­ rzędowej porze, również spotykających się na drodze, na miedzy czy pod kościołem. Zachowanie etykiety (różniącej się szczególnie w poszczególnych wsiach), przekonuje o dobrych intencjach obu stron. Wszędzie zaczynano od pozdrowienia Boga i złożenia życzeń, a jeśli ktoś specjalnie w tym celu przychodził, należało go ugościć i obdarować. Bywało, że to przychodzący składali dar (odwiedziny położnicy, początek żniw...), a odchodzili żegnani życzeniami, bądź też życzono i obdarzano się wzajemnie. Kto poskąpił lub zwlekał, narażał się na kpiny, a nawet przekleństwa, nie wspominając o nad­ przyrodzonych konsekwencjach. Przygotowania do obrzędu niejednokrotnie obejmow naprawienie krzywd, oddanie długów, poniechania urazy. Słowem, pozybcia się tego, co związane z przeszłością, ciążyło­ by na przyszłości. Rzadko miało to formę rozwiniętego rytuału. W Waniewie nad Narwią, przepraszają się „na czarną kurkę": przepraszający bierze pod (dowolną) pachę czarna kurę, idzie do domu przepraszanego, mówi - „nie gniewaj się i kurę zabiera z powrotem. Pozwalało to uniknąć kłopotliwych usprawiedliwień, wysłuchiwania pretensji czy dociekania winy - zło przechodziło na kurę. W okolicach Włodawy znają j tylko zwrot „przeprasza na czarną kurę" i odnoszą go do tych, co się ociągają z przeprosinami. Młoda para, zapraszając na u z �wesele, wstępowała do każdej chaty (formalnym zaproszeniem były dopiero powtórne odwiedziny), a skłaniając się głęboko przed każdym domownikiem, prosiła o wybaczenie i błogo­ sławieństwo na „nowe życie". Rytuał miał kilka wariantów i różne nazwy, w tym najczęściej „ukłony". Bywał powtarzany przed wyjazdem do ślubu, przed przenosinami, a kłaniano się także wszystkim spotykanym po drodze. Przed pogrzebem w imieniu zmarłego przeprasza rodzina, bierze też na siebie jego zobowiązania, żeby go „wyzwolić". Czasem odbywa się to dopiero przy granicznym krzyżu (okolice Sokółki, Knyszy­ na i Białegostoku), dokąd trumnę odprowadza "cała wieś", a dalej idą sami bliscy. Nad otwartą po raz ostatni trumną, prowadzący pogrzeb wygłasza formułkę albo kobiety z rodzi­ ny obchodzą pozostałe kobiety, kłaniają się i szepczą „nie gniewaj się", to samo robią mężczyźni z rodziny wobec innych mężczyzn. Do przeżycia obrzędu przygotowują także posty, które oczyszczają ciała i dusze, czynią je „lekkimi", podatniejszymi na dobre wpływy. Starsi ludzie, pomimo złagodzenia rygorów religijnych, nadal skrupulatnie ich przestrzegają, uważając, że bez postu „to nie święta". Poza postami zachowywanymi ze względów religijnych, są i takie, dla których nie znajdują religijnego uzysadnienia np. w dniu św. Marka (katolicy na pn.-wsch. Podlasiu), stąd przysłowie: „Na święty Marka, nie rzucaj do zupy skwarka". Koresponduje z nimi drugie: „Deszcz na św. Marek, to ziemia jak skwarek" - czyli susza w maju-czerwcu. Św. Marek (24IV) był jednym z kilku wyróżnianych patronów wiosny i deszczu, wyznaczał też ostatni możliwy termin Wielkanocy: „Jak Wielkanoc wypad­ nie na Marka, to nie będzie na świecie niedowiarka". Podobnie granicznym terminem (zimy, Adwentu) był św. Andrzej, a pościły wtedy zwłaszcza panny, zanim przystąpiły do matrymonialnych wróżb. Post zachowywały rodziny przed rocznicową ucztą dla uczczenia zmarłego, a prawosławni przed wszystkimi zadusznymi „wspominkami". U prawosław­ nych pościli także państwo młodzi w przeddzień wesela i dopiero po powrocie od ślubu matka wprowadzała ich do komory, sadzała przy stole, na którym stała jajecznica, korowaj, chleb i wódka. Był to ich pierwszy wspólny posiłek, spożywany w odosobnieniu, z jednego talerza. Goście zebrani w izbie weselnej mówili: „Na jajesznie poszły młody, z jednego tarełka jedzą" (Pawły k. Bielska). Zastanawiające, że krótko­ trwałym postom poddawane były również zwierzęta, zanim gospodarze „poczęstowali" je resztkami rytualnych potraw. Z reguły, wybrane gatunki zwierząt były przy tym pominięte, ale nie wszędzie te same. Przeważnie pomijano świnie, psy, koty, rzadziej konie. Tłumaczono to ich „nieczystością", kontaktami z diabłem, odmową pomocy Matce Boskiej lub innym świętym albo a koniowi nie, bo koń przed Panem Jezusem nie klęknie i wygląda jak bolszewik" (Mokobody k. Węgrowa). Analogicznie, tylko niektóre rośliny były przed­ miotem, a nawet podmiotem (dialogi z jabłonią czy gruszą przy ich obwiązywaniu) rytuałów, inne np. osikę - „bo się trzęsie", olchę - bo ma „czerwoną" (jak krew) korę z zasady wykluczano przy sporządzaniu rekwizytów, zdobieniu domów itp. Obok znaczenia, jakie przypisywano elementom obrzędo­ wym, liczył się też ich estetyczny aspekt: np. do przynoszonej do domu po żniwach równianki dodawano „... kwiaty do ładności, żeby było ładne" (Klewianka k. Moniek). Po I wojnie „Herody" wyparły dawniejsze formy obrzędowe przebierań­ ców, bo uznano je za „najweselsze", „najbogatsze", „najład­ niejsze" oraz, o dziwo, dlatego że wymagały najdłuższych przygotowań i najwięcej kosztowały. Stały się więc spraw­ dzianem możliwości wiejskich kawalerów, a inne mniej atrak­ cyjne występy, pozostawiono wyrostkom. „Herody" były chętnie przyjmowane i we wsiach szlacheckich, i w prawosław­ nych, a w latach 50. prawosławni zaczęli je sami wystawiać. Nieobca moim rozmówcom była chęć pokazania się, ważne więc było, żeby dom, nakryty stół czy palma wielkanocna, były nie tylko „ładne", ale „najładniejsze". Uroda, jak każda inna cecha w stopniu skrajnym, jest znakiem wyróżnienia, przychylnością sił nadprzyrodzonych. Posiadające ją osoby czy przedmioty, zostają tym samym przeciwstawione pozostałym. Jeśli role w rytuale są wartoś­ ciowane pod względem ważności, to z zasady prowadzenie przejmują osoby o cechach wyjątkowych albo wskazane losem: pierwsze napotkane, zwyciężające w zawodach itd. Przysługuje im też najwięcej szczęścia - kto pierwszy przy­ biegnie po Pasterce (po Rezurekcji...) do domu, ten pierwszy zakończy żniwa - mogą jednak podzielić się nim z innymi, np. wstępując do ich domów z życzeniami. Preferowanie skrajno­ ści, symbolicznie odpowiada ostatniemu - pierwszemu dniu w roku (sezonie), najstarszemu - najmłodszemu członkowi rodziny (zbiorowości), mitycznemu obrazowi nieustannie wy­ czerpującego się i odnawiającego się czasu, zamierającego i odradzającego się życia. Przeżycie obrzędu to również pełne nadziei i obaw oczeki­ wanie. Przyjęcie i poznanie swojej roli oraz ról współuczest­ ników. To wypełnianie warunków wstępnych, dotyczących ciała i duszy,- a także otoczenia, spełniającej obrzęd osoby. Wreszcie udział w tajemniczym misterium zamykania prze­ szłości i wchodzenia w przyszłość, którą tylko t e r a z można podglądnąć i nią sterować. Wszystko staje się niezwyk­ łe. Każdy detal staje się ważny i wypełniony treścią, np. strój, kontakt z rekwizytem, założenie maski bądź spotkanie z osobą zamaskowaną. Przekraczanie codziennych norm współżycia i poddanie się normom (zakazy i nakazy), które na co dzień nie obowiązują. Widziałam, jak niezbyt, wydawało się, rozgar­ nięte wyrostki stawały się zręcznymi, tryskającymi siłą i humo­ rem bohaterami. Jak skromna kobieta, która nieśmiało za­ prosiła mnie na wesele, witała mnie później z godnością i pewnością siebie starościny. Wesele było inscenizowane, ale publiczność stopniowo wchodziła w role weselnych gości; komentowała nie „grę", a zachowanie postaci, wstawała w kulminacyjnych momentach, wzruszała się, a nawet czynnie włączała w akcję. Dla moich rozmówców, uczestnictwo w obrzędzie, choćby odległe, było mocnym i różnym od innych życiowych doświad­ czeń, doznaniem łączności z Nadprzyrodzonym. Przeżyciem, za którym się tęskni i długo przechowuje w pamięci. P R Z Y P I S Y 1 J. Dorman, Moje uwagi i spostrzeżenia na marginesie imprezy ..Herody", ..Polska Sztuka Ludowa" 1971, nr 4, s. 217-230 Rozluźnieniu nadal sprzyjała też wódka, mimo powtarzanych od ubiegtego stulecia zakazów kościelnych, obficie podawana. „Niektórzy z Pusz<2aków utrzymują, że dla ulżenia duszy cierpiącej zmarłego, sąsiedzi pozostali koniecznie dobrze pić muszą", Dzieła wszystkie Oskara Kolberga (dalej W O K ) , t. 28, s. 123 „Zagówki", „zagowia" nazwa ostatnich dni przed Wielkim Postem, Umywana w okolicy Moniek i Sokółki (por. bułgarskie - „zagowezni"). Kolberg przytacza list korespondenta z Suwałk: „Zapusty, rozpusty - tak lud D wiejski nazywa Ostatki - a chociaż w tej dykcyi zawiera się niby-to satyra na dnie bachusowe, przecież jest przysłowie które przekonywa, że rozpusta tych czasów za wielki grzech nie uchodzi..." DWOK, t. 28, s. 79 A.P...łowicz z ok. Narwi, „Gazeta Warszawska" 1854, wg DWOK, t. 28, s. 367 j.w. DWOK, t. 28, s. 88 4 5 6 7 Por. A. Lebeuf, Les boiteries rituelles de printemps, (w:) lication de I'Observatoire Astronomiąue de Strasbourg, Nr 2, Pub­ 1988, s. 81-94 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8239659cd47ef9df90d1b480b731102.pdf cb3201775af11816817a0deccc2f26a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2249 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2086 Title A name given to the resource Cztery pory roku (O współzależności obrzędów dorocznych i rodzinnych) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.15-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drabik, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wanda Drabik CZTERY PORY ŻYCIA (O WSPÓŁZALEŻNOŚCI OBRZĘDÓW DOROCZNYCH I RODZINNYCH) Teoria kwantów jest więc wspaniałym przykładem tego, że można z pełną jasnością zrozumieć jakąś treść i jednocześnie wiedzieć, że potrafi się ją wyrazić tylko za pomocą obrazów t przypowieści. Werner Heisenberg 1 Przekonanie o istnieniu nadrzędnego porządku, któremu podlega świat, a wraz z nim człowiek świadomy swego uzależnie­ nia i zarazem odrębności od pozostałych bytów, szukający w nim godnego siebie miejsca, leży u podstaw kultury. Niezależnie od przyjętych aksjomatów (porządek wszechświata powstał samo­ rzutnie bądź za sprawą sił nadprzyrodzonych albo też nieustannie się wyczerpuje i tworzy na nowo) człowiek czuje się odpowie­ dzialny za dalsze zachowanie równowagi. Odpowiedzialność wynika z wiary, iż człowiek może mieć wpływ na los wszechświa­ ta tak negatywny — niszczący świadomie czy przypadkowo jego harmonię, jak i pozytywny — podtrzymujący, a nawet doskonalą­ cy zastany ład. Ta wiara motywuje intelektualne i praktyczne wysiłki, skłania do ich wartościowania tak pod względem uży­ teczności, jak i moralnej oceny. Założenie, iż dostępny pozna­ niu fragment wszechświata zawiera jego immanentne cechy, prowadzi do rekonstrukcji na różne sposoby modelu całości, by do niego odnosić i zeń wyprowadzać wszelkie cząstkowe zależ­ ności. I wszystko jedno, czy owe modele powstają w oparciu o racje empiryczne, czy też objawione, jeżeli wykraczają poza technolo­ giczną przydatność, jeżeli rozumiejąco wyjaśniają świat i zobo­ wiązują człowieka do zgodnego z normami postępowania, należą — jak dowodzi Leszek Kołakowski — do sfery mitu. Rozważając stale obecny w kulturze konflikt empirycznego i mitycznego podejścia do rzeczywistości, stwierdza on: „Żadna argumentacja racjonalna nie poda zniewalających racji, które każą nam jeden lub drugi z owych porządków jednoznacznie ocenić jako pasmo cienia osłaniające drugą prawdziwą rzeczywistość; żadna nie pozwoli rozstrzygnąć, który z obu porządków — mityczny czy zjawiskowy—tworzy realny świat, który zaś począł się z imaginacji; w którym z nich raczej na jawie żyjemy, a który tworzy część marzenia sennego; który jest twarzą świata, a który jego maską. (...) Beznadziejność tego starcia nie byłaby zresztą tak uciążliwa, gdyby nie to, że oba punkty widzenia, nieprzywiedlne do syntezy i wiecznie skłócone, są przecież obecne w każdym z nas, chociaż z niejednakową żywotnością." O ile dla jednostki świadomej owego konfliktu zgoda nań lub próby przezwyciężenia są sprawą wyboru, o tyle dla społeczności uznanie supremacji porządku mitycznego jest koniecznością ze względu na zawarte w nim zasady komunikacji symbolicznej, waloryzacji działań i życia społecznego. W tym rozumieniu wyobrażenie porządku mitycznego będzie równoznaczne ze światopoglądem. W racjonalnie zorientowanych cywilizacjach nowożytnych funkcje światopoglądu zaczęła pełnić nauka, skutecznie „odbóstwiająca świat", a więc przedstawiająca jego mechanikę obejmu­ jącą i człowieka, bez uzasadniania dlaczego powstał i do czego zmierza. Jednakże po okresie zafascynowania jej osiągnięciami, poszczególne dziedziny nauki wielokrotnie kwestionowane i samokwestionujące się, nie pretendują już do głoszenia prawd ostatecznych, nie roszczą sobie prawa do podtrzymywania hierar­ chii wartości, a ponadto posługują się językiem zrozumiałym dla wąskiego grona specjalistów. Jak ironicznie pisał Ernest Gellner: „Pytania pozostały, odpowiedzi znikły (na brak pseudoodpowiedzi nie możemy się uskarżać)" i dalej „Jeśli idee, którymi posługujemy się instynktownie, pozwalają panować nad otocze­ niem i jeśli są analogicznie pojmowane przez innych, świat jawi się nam jako miejsce swojskie i bezpieczne. Jeśli natomiast musimy postrzegać go poprzez pryzmat pojęć, którymi nie władamy swobodnie, których uczymy się z trudem i do których nie mamy zaufania, i jeśli w dodatku nasze dotychczasowe 2 3 wyobrażenia zostaną uznane za nieadekwatne — czujemy się jak obywatele drugiej kategorii i jesteśmy nimi faktycznie. Utrata wiary w naturalne podejście do rzeczywistości stanowi jeden z kluczowych aspektów zagubienia się." Trudno też nie dostrzec gorzkiej prawdy w słowach Маха Webera, zapisanych na począt­ ku naszego wieku: „Zbawienie, którego szuka intelektualista, jest zawsze zbawieniem od 'nędzy wewnętrznej', mającym wskutek tego z jednej strony charakter bardziej obcy życiu, z drugiej zaś bardziej zasadniczy i systematyczny niż zbawienie od zewnętrznej nędzy, którego poszukują warstwy nieuprzywilejowane. Intelekualista stara się na drodze pełnej nieskończonej kazuistyki nadać przenikający wszystko 'sens' swemu sposobowi życia, a więc uzyskać 'jedność' z samym sobą, z innymi ludźmi, z kosmosem. (...) Konflikty tego postulatu z realiami świata i jego ładem... wywołują swoistą dla intelektualistów ucieczkę w absolutną samotność lub... do nietkniętej ładem ludzkim 'natury' (Rous­ seau), jak też ucieczkę do nietkniętego przez ludzkie konwencje 'ludu'..." Od tego czasu „nietknięta natura" stała się mitem, a mit „nietkniętego ludu" poddaje się demityzacji. 4 5 Odkąd z ludu wyłoniły się inne warstwy, lud był „tknięty" przez samą ich obecność, został określony, przeciwstawiony i odgraniczony. Ówczesny stan jego kultury stał się tyleż dobro­ wolną co wymuszoną normą, znakiem tożsamości i wyróżnikiem, odniesieniem dla równolegle rozwijających się kultur, będących dla niego odniesieniem. Przerwanie ciągłości i jednorodności kultury uczyniło z tradycji wartość świadomie realizowaną, jako gwarantki zgodności porządku ludzkiego z porządkiem boskim. Wprowadzenie chrześcijaństwa spowodowało i usankcjonowało zmiany społeczne i vice versa — każda kolejna zmiana wymagała reinterpretacji kanonów wiary. Warstwa chłopska nastawiona i przeznaczona na trwanie nie dopuszczała takiej możliwości. Religia była pojmowana praktycznie, niejako odrębna doktryna. Bóg w trzech osobach, Matka Boska i święci stali się patronami poszczególnych zjawisk przyrody, dziedzin życia gospodarczego i społecznego, podobnie zresztą jak ich antagoniści: diabły i demony. Podkreślana przez Ludwika Stommę izolacja świadomościo­ wa wsi (nb. charakterystyczna nie tylko dla chłopów, co autor na szczęście przyznaje, oszczędzając mi odwoływania się do innych autorytetów) rzeczywiście wynikała z postawy: „ma być tak, jak jest" oraz „jest tak, jak ma być". Jednakże konstytuowało ją nie „zaniechanie działania i obserwacji", a raczej obserwacja, myśle­ nie i działanie tak było ukierunkowane, by za wszelką cenę „było tak, jak jest", pod groźbą kosmicznej katastrofy, bowiem to, że świat nadal istniał, dowodziło, iż „jest tak, jak ma być". Tę postawę, nie zaś popularne skądinąd zjawisko izolacji świadomościowej, uważam za jedną z cech definiujących kulturę ludową. Tak długo, jak wyznaczała jedyny akceptowany społecz­ nie wzorzec postępowania, możemy mówić o kulturze ludowej, odróżniając ją od kultur posługujących się mnogością paradyg­ matów, w tym również „typu ludowego". I choć oczywiście godzę się z zastrzeżeniem Stommy, że współwystępujące kultury przenikają się nawzajem i są od zawsze w procesie przemian, to jednak wszędzie tam, gdzie n i e z m i e n n o ś ć miała rangę moty­ wacji ostatecznej, blokując możliwość wyboru, będę tradycyjnie posługiwać się terminem kultura ludowa. Ludwik Stomma przed­ stawił wiele d o w o d ó w , iż w XIX w. tak rozumiana kultura ludowa nadal trwała. Mimo gwałtownych przeobrażeń wywołanych wstrząsami politycznymi, ekonomicznymi i społecznymi, na co dzień ciągle „było tak, jak miało być", a kto uważał że nie musi „być tak, jak jest", zostawał wykluczony. Dzięki licznym współ5 7 15 �czesnym poblikacjom mającym w podtytule Przemiany..., można przypuszczać, że ten typ kultury dominował na polskiej wsi jeszcze w połowie naszego stulecia. Niezmienność tradycji, jako obowiązującą wieś zasadę, postulowali także jej badacze (dawni i sporo dzisiejszych), użalając się, że nie jest tak, jak powinno być (tzn. jak było za pamięci najstarszych informatorów) oraz nawo­ łując, by było tak, jak było. Nierzadki to przypadek, gdy myślenie „typu etnograficznego" pokrywa się z myśleniem „typu ludowe­ go". Tymczasem autorytet tradycji obowiązywał wieś tak długo, jak długo utrzymywała się wiara w jedność praw rządzących przyrodą i człowiekiem nie tylko w aspekcie biologicznym, ale także duchowym. Od przestrzegania praw, ustanowionych przez Stwórcę zależała pomyślność doczesna i pozagrobowa człowie­ ka, jak i los całego świata. Traktowanie tradycji nie mogło więc być selektywne, bowiem każda zmiana niosła z sobą nieobliczal­ ne ryzyko. Swoista wizja ożywionego wszechświata, którego wszystkie elementy mają płeć, myślą, kierują się emocjami, współdziałają lub są skłócone, posiadają nadprzyrodzonych opiekunów — w XIX wieku ciągle jeszcze uzasadniała wszelkie działanie chłopa. Wszechświat ukonstytuowany na sposób ludzki, człowiek o d ­ zwierciedlający model wszechświata, były od siebie nawzajem zależne. Praca, życie rodzinne, zabawa... zawierały się w odwie­ cznym porządku, odstępstwa w y w o ł y w a ł y zaburzenia, ściągały karę. Natomiast nieodwracalne skutki, włącznie z końcem świata, przewidywano w zaniechaniu lub zniekształcaniu obrzędów. Te powtarzające się regularnie symboliczne czynności, nie tyle może odtwarzały pierwotny mit stworzenia, co pozwalały zachować ustalone wtedy relacje między antagonistycznymi składnikami kosmosu i władającymi nimi siłami. Przykłady tak pojmowanych obrzędów dorocznych przytaczają m.in. Joanna i Ryszard Tomiccy. Postaram się wykazać, że podobnie trakto­ wane były także obrzędy rodzinne. Dla praktykowania obrzędów znajomość mitologii nie była konieczna, lecz raczej wręcz niebezpieczna, jako że pozostawała w kolizji z religią. Zwalczali ją teolodzy (i bodaj tylko oni), jej pierwsi kronikarze i interpretatorzy, zdawali sobie w pełni sprawę z powiązania współczesnych im obrzędów z dawnymi mitami. Uczestniczący w obrzędzie brali w swoim przekonaniu wzory postępowania właśnie z tradycji chrześcijańskiej. Powtarzali słowa, gesty, przekazywali znaki, których nauczyli się od star­ szych, ci od jeszcze starszych itd., czyli takie, jakie były na początku, gdy Chrystus chodził po świecie, a więc niezbędne i zgodne z bożą wolą. Było to oczywiste, jak oczywistym było istnienie wszystkiego, co widzieli, znali, czuli — nie wymagało uzasadnienia, wystarczyło pokazać, opowiedzieć. I dziś, gdy opisując obrzęd pytam o wygląd postaci, często słyszę: „Adam, jak Adam", „dziad, jak to dziad", „diabeł, jak prawdziwy dia­ beł"..., a jeśli ośmielę się zapytać o znaczenie jakiegoś szczegółu, 0 powody spełniania obrzędu, oczekuję lekceważącego „no, jak juz pani tego nie wi...". Wszelka wiedza, wykraczająca poza doświadczenie przod­ ków, wiązała się z ryzykiem, gdyż naruszała boską tajemnicę. Taką wiedzę przypisywano czarownikom i czarownicom, a także obcym. Człowiekowi żyjącemu na swoim miejscu, szanującemu prawa boże, wystarczyło pamiętać; kiedy, gdzie, co i jak trzeba zrobić, by nawiązać kontakt z Nadprzyrodzonym, dopomóc w przywróceniu nadwerężonego porządku. Dzięki praktycznemu zastosowaniu, obrzędy przetrwały dłużej i podlegały transforma­ cjom wolniej niż mity. Tylko przez wierne odtwarzanie rytuału zyskiwano pewność w p ł y w u na to, co się tworzyło w mitycznej sferze wszechświata, a następnie oddziaływało na bliższą lub dalszą przyszłość wszystkiego co poznawalne. 8 9 Z punktu widzenia nosiciela tej tradycji mitologicznej, zmiana w świecie niewidzialnym jest zawsze uprzednia, dopełnia się natychmiast i już należy do przeszłości, gdy tymczasem na poziomie ziemskim ma się dopiero dopełnić w przyszłości. Następuje więc coś w rodzaju przesunięcia: co jest przeszłością „tam", jest przyszłością „tu", zapoczątkowane w jednym wspólnym "teraz". Okres objęty zmianą wskazuje prognozy, wróżby i życzenia, powtarzane wielokroć w ciągu roku kalendarzowego i w trakcie ludzkiego życia. Nie znam obrzędu spełnianego w innych okoli­ cznościach, jak przejście od starego czasu w nowy, od poprzed­ niego etapu do następnego, od dawnego stanu w inny. W każ­ dym możliwe jest odnalezienie elementów wyłączania, przejścia 1 włączania, choć niekiedy przemieszanych przez typowe dla 16 większości rytuałów powtórzenia. Wszystkie więc są obrzędami przejścia. W odróżnieniu od magii, którą można stosować doraźnie, w tajemnicy samotności i wbrew bliźnim, obrzędy mają ustalony rytm, praktykowane są wspólnie i ostentacyjnie w interesie ogółu i każdego z osobna.Są zatem, tak samo jak opowieści mityczne, socjocentryczne i można do nich odnieść stwierdzenie Eleazara Mieletinskiego; „...charakter odwzorowania rzeczywistych form życia w mitach jest pod wieloma względami zdeterminowany ... projekcją cech ludzkich i stosunków rodowo-plemiennych na świat przyrody oraz, na odwrót, przedstawieniem społeczności i kultury w terminach naturalnych ... wysiłkiem przezwyciężenia, bodaj nawet złudnego, podstawowych antynomii ludzkiej egzys­ tencji, niezbędną harmonizacją stosunków między jednostką, społecznością i naturalnym otoczeniem." Utarło się dzielić obrzędy na rforoczne i rodzinne. Pierwsze — rozmieszczone w ustabilizowanych terminach roku zgodnie z wyobrażeniem o systematycznie odnawiającym się i wyczerpu­ jącym się czasie, a wraz z nim odradzającą się i zamierającą naturą — mają rytm cykliczny. Obejmują przestrzeń całej wsi (wszystkie domy lub miejsca publiczne), angażują zbiorowość i są ukierun­ kowane na pomyślność w gospodarczej i społecznej aktywności. Drugie, spełniane w przełomowych momentach życia jednostki ograniczonej narodzinami i śmiercią, której zmiany rozwojowe są nieodwracalne, mają rytm prostoliniowy. Odbywają się w rodzin­ nych domach i nastawione są na powodzenie w życiu osobistym. Te podstawowe rozróżnienia: czasu, przestrzeni, podmiotu, przedmiotu, celu i zasięgu oddziaływania, narzucają rozpatrywa­ nie obrzędów dorocznych oraz rodzinnych osobno w odrębnych systemach. Przy czym i w ramach jednego systemu podkreślane są raczej rozbieżności niż podobieństwa, co wynika z przyjętego (jawnie czy milcząco) założenia, że cechy pozwalające wiązać obrzędy w większą całość są wyabstrahowane przez badaczy, podczas gdy cechy różnicujące są pierwszorzędne, skoro w opar­ ciu o nie lud zbudował mnogość i rozmaitość form. W moim przekonaniu jest akurat odwrotnie. 10 Jeśli przyjąć za odpowiadające prawdzie, iż w ludowym światopoglądzie wiedza, praktyka, wartości i normy były niepo­ dzielne, a sens istnienia i działania zawierał się w kontynuacji odwiecznego porządku wspólnego dla natury i społeczeństwa, to i obrzędy, które przede wszystkim ten uświęcony porządek pod­ trzymywały, musiały się nawzajem uzupełniać, by razem ogarnąć to co istotne, choć niesprecyzowane. Tym bardziej, że wprowadze­ nie w obrzędy odbywało się poprzez uczestnictwo, bezpośrednie przeżycie, a nie przez opowieść, demonstrację i wyjaśnianie znaczeń. Większość z nich odpowiadała za pomyślność i bezpie­ czeństwo w wielu dziedzinach równocześnie. W rytuałach dorocz­ nych spotykamy zabiegi odnoszące się do życia prywatnego, a w rytuały rodzinne wplecione są działania sprzyjające bądź ochraniające (pogrzeb) plony i inwentarz. Trudno znaleźć rytuały tak wyspecjalizowane, by dotyczyły wyłącznie jednej sfery życia, co najwyżej jedna wysuwa się na pierwszy plan. Gdy potraktujemy wszystkie obrzędy jako części jednego systemu, to znaczenie rytuału będzie wskazywać nie tylko forma, przypisane doń treści i okoliczności w jakich go spełniano, ale i jego pozycja wśród pozostałych. Nawet pobieżne, oparte na niekompletnych danych, porównanie obrzędów z uwzględnie­ niem ich wzajemnych relacji w całości charakterystycznej dla regionu, kraju, wreszcie Europy, pozwala na uchwycenie prawid­ łowości i ostrożne sformułowanie wniosków, które oczywiście będą wymagały starannej weryfikacji. W miarę pełnym materiałem dysponuję dla zróżnicowanego etnicznie, społecznie i wyznaniowo regionu Podlasia, gdzie przez kilka lat prowadziłam badania obrzędów dorocznych i rodzinnych posługując się tym samym kwestionariuszem. Kwestionariusz obejmował pytania dotyczące: kontekstu społecznego, kontekstu przyrody, wartościowania czasu i przestrzeni, budowy obrzędu, jego interpretacji, oceny i konsekwencji. Materiały porównaw­ cze, zbierane i opracowane według innych zasad, częściowo jedynie dają się dopasować. Zdając sobie sprawę z tych niedocią­ gnięć, a także z konieczności operowania dużymi skrótami, starałam się oprzeć rozważania na typowych, szeroko znanych przykładach, wyjątkowo tylko powołując przypadki rzadkie bądź udokumentowane w trudniej dostępnych publikacjach. ' 1 1 Każda wieś miała swoisty zestaw obrzędów. W jego obrębię poszczególne rytuały były zróżnicowane, ale nadzieje z nimi związane w znacznym stopniu zachodziły na siebie; niektóre �wcześniej elementy obrzędu pojawiały się równolegle w nowych układach w nader odległych miejscach, włączone w dawny kontekst obrzędowy. Elementy występujące zamiennie w analogicznej sytuacji u różnych społeczności lub u tej samej społeczności w różnych przedziałach czasu mają przynajmniej jedną cechę wspólną, która przesądza o ich wyjściowej wartości symbolicznej. Ta z kolei decyduje o tym, z jakimi symbolami elementy te będą wchodzić w związki i w której fazie obrzędu znajdą miejsce. Pozwala to na wyciągnięcie wniosku, że tradycja stała na straży nie tyle przeka­ zywanych z pokolenia na pokolenie zastygłych w swej pierwotnej postaci rytuałów, co schematów ich tworzenia. Zestawienie ekwiwalentnie stosowanych elementów wska­ zuje na kierunek kojarzenia i sposoby obrzędowego nań reago­ wania. Jeśli więc uda się chociaż dla części z nich ustalić symboliczne znaczenie (przez bezpośrednią informację, towarzy­ szący tekst, spodziewane rezultaty, sytuację wykluczającą ich użycie itp.), można się spodziewać, że podobne znaczenie przysługuje pozostałym, oraz odgadnąć, z której cechy je wypro­ wadzono. Nie daje to pewności, ani nie wyczerpuje możliwości, a jedynie mieści się w granicach prawdopodobieństwa. Używane wymiennie rośliny można zgrupować w następują­ ce ciągi: I. Symbolizujące witalność i czystość, a w rozwinięciu siłę, wytrwałość, zdrowie, męstwo, wierność, niewinność... prefero­ wane są w obrzędach zimowych i wczesnowiosennych, a także na weselu; (a) świerk, jodła, barwinek, ruta, bluszcz, jemioła, oliwka, mirt, rozmaryn... — zachowują zieleń zimą i nie gniją, (b) kalina — zachowuje czerwone jagody, (c) dąb — zachowuje liście. II. Symbolizujące regenerację, a dalej pomyślną odmianę, wzrastanie, zdrowie, długowieczność... występują przeważnie w obrzędach wiosennych, niekiedy przełomu jesieni i zimy lub w dniu Nowego Roku; (a) wierzba, leszczyna, dereń, wiśnia, cytryna... — najwcześniej kwitną, 12 II. 1 . „ D z i c y ludzie", karnawał w Gersau, Szwajcaria środkowa elementy, a także ich układy, użyte zostały wielokrotnie, wiążąc się z innymi zgodnie z powtarzającymi się regułami. We wsiach sąsiednich analogiczne formy obrzędowe już mogą wystąpić w zmienionym kontekście (np. obchodzenie domów z życzenia­ mi osobno lub łącznie ze scenami odgrywanymi przez przebierań­ ców; przy różnych świętach dorocznych, lecz także na weselu), pewne elementy będą pominięte, na ich miejsce wejdą nowe, tworząc kolejne, jedyne w swoim rodzaju kompozycje. Niemniej w skali regionu całe to bogactwo sprowadza się do kilkunastu zaledwie wariantów, które zazwyczaj mają odpowiedniki w blis­ kich lub dalszych regionach. W Polsce można znaleźć warianty obrzędów, do których analogie istnieją dopiero poza jej granica­ mi. W sumie, ilość wariantów występujących w Europie, niezna­ cznie przekracza ilość wariantów ustalonych dla jednego kraju. Pula elementów jest ograniczona, a możliwości kombinacji zawężone. Tak wyznaczone granice są na tyle pojemne i elastyczne, by dopuścić swobodę doboru elementów i rozmieszczenia ich w rozmaitym kontekście obrzędowym, a także wprowadzenie innowacji, oraz na tyle stabilne, by wykluczyć dowolność. Zważywszy, że elementem obrzędowym mogłoby być wszystko czym człowiek dysponuje, cokolwiek da się wszak skojarzyć z czymkolwiek i dalej wchodzić w niezliczone związki, zwłaszcza że względy praktyczne (materiał, technika itp.) właśnie w tym przypadku nie byłyby w stanie stworzyć naturalnych barier, wypada przyjąć istnienie wspólnego dla Europy systemu odnie­ sienia. Można tu myśleć raczej o kontynuowaniu w czasie i przestrzeni pewnych idei przewodnich, niż przetrwałych przez tysiąclecia kanonach archaicznych wierzeń i kultów. Stąd chyba wynika labilność obrzędów, ich zdolność przystosowania się do wyżej zorganizowanych systemów religijnych, podatność na modyfikacje formy i interpretacji. Tendencja do podporządkowa­ nia się normie idzie w parze z tendencją do wyróżnienia. Dzięki temu nie tylko dana społeczność, ale i pokolenie może uznać taką a nie inną formą obrzędów za „swoją", równocześnie ktoś mający większy dystans rozpozna je jako pochodzące z jakiegoś regionu, państwa, a na pewno europejskie. II. 2. Postać z grupy „ T u r k ó w " noworocznych, Urzejowice k/Przeworska, 1959 r. Obrzęd, by spełniał swoje funkcje musiał być wiernie odtwo­ rzony, a przecież nawet w najbliższym sąsiedztwie, nawet w tej samej wsi, elementy składające się nań były zastępowane i uzu­ pełniane innymi. To, co przez jednych odrzucone, gdzie indziej znajdowało zastosowanie. Bez pomocy kartografii trudno ocenić na ile ta powtarzalność jest regularna. Można jednak przypusz­ czać, że zasięgi będą daleko wykraczać poza etniczne podziały i że z reguły będą rozproszone. Co więcej, te same nieznane 17 �(b) brzoza — wcześnie wypuszcza liście, daje sok. III. Symbolizujące płodność i pochodne: mnożenie się, obfi­ tość, bogactwo... stosowane w większości obrzędów dorocz­ nych i rodzinnych; (a) wszystkie zboża, groch, mak, chmiel... — z jednego, wiele nasion, (b) drzewa rodzące smaczne owoce, a zwłaszcza jabłoń, orzech, migdał, figa... IV. Symbolizujące odporność, siłę odpędzania zła... wykorzy­ stywane w wielu rytuałach do odganiania złych mocy, szkodni­ ków, czarów itp. (a) czosnek, cebula, tatarak... — mocna w o ń , (b) głóg, tarnina... — kolce, (c) zioła lecznicze, zioła poświęcona — mają wewnętrzną moc. Na pograniczu tego i następnego ciągu umieściłabym zioła noszące nazwy związane z burzą w rodzaju „rozchodnik", „grzmotnik", „błyskawica", którym przypisuje się zdolność o d ­ pędzania burzy (ale stosowane są one również przeciw szkodni­ kom przy pierwszej zwózce zboża i wkładane do trumny) oraz inne, których symbolika związana jest z nazwą, np. „sporysz" (rdest), który „sporzy", bylica — „boże drzewko", rozliczne „łzy, serduszka... Matki Boskiej". V. Symbolizujące moc, władzę, sławę, niezwykłe właściwoś­ ci... używane bądź przywoływane w tekstach obrzędów rodzin­ nych oraz dorocznych i są to: dąb, buk, jawor, sosna, lipa... — wysokie i okazałe, rosnące samotnie lub w dużych odstępach, a których mityczne odniesienia są nadal żywe, co się przejawia np. w określaniu ich jako „drzewo, w które biją pioruny", „drzewo Matki Boskiej". Wewnątrz poszczególnych ciągów istnieją moż­ liwości dalszych podziałów, zwłaszcza na rośliny „męskie" i „żeńskie", co ma znaczenie np. przy dekoracji pieczywa wesel­ nego, w tekstach zmienianych zależnie od płci, wówczas ekwi­ walentność ustali się w ich obrębie. Jako element obrzędowy zwykle służy jakaś część rośliny — gałązka, pień, kwiat, ziarno... zachowując na zasadzie pars pro toto cechy całości — choć nie jest to reguła bez wyjątku. Tak np. grochowiny i słoma zazwyczaj kojarzone są z płodnością; robi się z nich kukły i kostiumy obrzędowe, z których wyciąga się źdźbła. by je podłożyć kurom dla lepszej nośności lub dla dobrego lęgu piskląt, rozrzuca się je na polach, dla zwiększenia urodzaju, wyplatane ze słomy przedmioty zawiesza się w domu, by się darzyło itp. Jednocześnie jednak wieniec ze słomy lub grochowin przy swatach jest znakiem odmowy, wyciągnięcie przy wigilii pustego kłosa wróży śmierć bądź niepłodność. Zmiana sytuacji pociąga więc za sobą zmianę znaczenia. Słoma może znaczyć to samo co zboże, ałe w innych okolicznościach będzie akcentowa­ na właściwa jej „pustka* i znajdzie się ona w jednym szeregu z pustą makówką, pustym orzechem, pustym koszem, odprawie­ niem kogoś z pustymi rękami itp. Podstawienie pod powtarzające się przedmioty raz ustalonych znaczeń, bez uwzględnienia pełne­ go kontekstu, wydaje się wielce ryzykowne, podobnie jak ignoro­ wanie znaczeń pochodnych, niekiedy daleko odbiegających od wyjściowego. Większości roślin — a nie tylko tym szczególnie predystynowanym — jako symbolom życiodajnej lub chroniącej życie mocy, mogą być przypisane zdolności apotropeiczne. Analogicznie, występujące w obrzędach zwierzęta, a także ich części (rogi, skóry, pióra, jaja itp.) oraz naśladowanie ich głosów, ruchu itd. traktowane są ekwiwalentnie i tworzą ciągi: VI. Symbolizujące regenerację i jej rozwinięcia, pojawiają się nieomal powszechnie w obrzędach zimowych i wiosennych, lokalnie (w krajach germańskich i słowiańskich) przy dożynkach, sporadycznie w rodzinnych; (a) bocian, żuraw, skowronek, jaskółka... — przylatują z wiosną, (b) niedźwiedź — budzi się ze snu zimowego, (c) jeleń, wąż, wilk... — zmieniają wiosną postać (rogi, skórę, sierść), (d) kogut — „budzi słońce". VII. Symbolizujące płodność itp. występują przy różnych okazjach dorocznych, na weselu, przy narodzinach (położenie dziecka na koniu, futrze...); (a) byk i krowa, kozioł i koza, baran, jeleń... — mają rogi (od prehistorii kojarzone z płodnością), (b) niedźwiedź, baran... — obfite futro (j.w. kojarzone z płodnoś­ cią), (c) koń, kogut, bocian, kot... — wyraźnie manifestująca się seksualność. II. 3. Noworoczne przedstawienie miesięcy, Gallucio, Włochy, 1979 r. 18 i �(d) świnia, przepiórka, kura... — liczne potomstwo. VIII. Symbolizujące sitę, wytrwałość, odwagę, władzę... — w tym charakterze spotykane w obrzędach przełomu zimy i wios­ ny oraz przy okazjach obrzędowego wykazania się sprawnością, przepędzania złych mocy itp.; wilk, niedźwiedź, jeleń, dzik, baran, kogut... — walczą. IX. Symbolizujące medialność, łączność z „tamtym świa­ tem"... — bywa to podkreślane w niektórych obrzędach dorocz­ nych i rodzinnych; koń, ptaki... — szybko przenoszą się z miejsca na miejsce. X. Symbolizujące czujność, jasnowidzenie... — służą do wróżb obrzędowych; pies, koń, świnia, kogut, gęś, kukułka, przepiórka, bocian... — głos. Także i tutaj możliwe są dalsze podziały na zwierząta „męskie" oraz „żeńskie" (co wyznacza przynależność gatunkowa, a nie płeć), odpowiadające żywiołom, ciałom niebieskim itp. Wykorzy­ stanie w obrzędzie zwierząt lub ich wyobrażeń jest więc jeszcze bardziej wieloznaczne niż roślin, chociaż ich symbolika również zawiera się w tym samym kręgu regeneracji—płodności—ochro­ ny. XI. Jako elementy obrzędowe występują równoważne i do­ pełniające się żywioły, które jednak w pewnych sytuacjach stosowane są zamiennie; (a) ogień i jego pochodne — świeca, ogarki, dym, popiół, sadze... (b) woda — woda święcona, źródlana, bieżąca, rosa... Symbolika ognia i wody jest wprawdzie przeciwstawna, przybiera jednak takie odcienie znaczeniowe, wynikające z mocy tworzenia, przekształcania, oczyszczania i niszczenia, które się w znacznym stopniu pokrywają. Tak więc paleniu ogni gdzie indziej może odpowiadać kąpiel w wodzie lub tym podobne, okadzaniu — kropienie, obsypywaniu popiołem — oblewanie wodą; mogą one występować równocześnie lub kolejno po sobie. XII. Jako ekwiwalentne lub komplementarne bywają też stosowane: (a) wyobrażenia bądź przedmioty nawiązujące kształtem do ciał niebieskich — krążek, koło, koło podzielone na 8 albo 4 części, pół koła, gwiazda... (b) przedmioty kultu religijnego — krzyże, różańce, św. obrazki... — symbolicznie przywołujące boską opiekę. XIII. Wyobrażenia lub przedmioty falliczne mogą być użyte zamiennie z wszelkiego rodzaju bronią, gdy w obrzędzie akcentoa jest męskość, wigor, siła, panowanie. W analogicznym znaczeniu występują narzędzia pracy na roli lub ich modele — pług, brona... oraz atrybuty władzy. XIV. Natomiast żeńskość, rodzenie, pomnażanie... symboli­ zują i bywają traktowane wymiennie: (a) przetak, płachta siewna, dzieża... — mające kontakt ze zbożem; (b) kosze, naczynia, torby... — służą do napełniania (niekiedy wprost przedstawiają łono, gdy wyciąga się z nich w scenach* rodzenia lalkę, kota, kurę... kiedy indziej wyjmowane spod spódnicy). XV. Medialność, współdziałanie, poddanie się prowadzeniu, uległość... symbolizują przedmioty służące do transportu — sa­ nie, wóz, jarzmo... XVI. Ekwiwalentnymi symbolami wiedzy będą: książka, litery, figury geometryczne... można tu wliczyć także okulary, które jednak w innym kontekście oznaczają ślepotę. XVII. Pobudzenie, ożywienie, czujność, odpór... symbolizują dźwięki; urywane, ostre i przenikliwe, gwizdy, dzwonienie, hałas, dudnienie... niekiedy także instrumenty, które je wydają. XVIII. Ich przeciwieństwem i dopełnieniem są dźwięki zorga­ nizowane wg rytmu, symbolizujące równowagę, porządek, po­ wagę, smutek lub wesołość. XIX. Kolory raz uważane za przeciwstawne, innym razem za zamienne to: (a) biel i jakby jej stopień wyższy i najwyższy — srebro i złoto; (b) czerń. Używane alternatywnie w strojach weselnych i pogrzebo­ wych, gdy mają wspólne odcienie znaczeniowe: dostojeństwo, szlachetność, powaga... Inne znaczenia tych kolorów wykluczają się, tak np. z bielą kojarzy się dobro i czystość (w tym sensie używano też zieleni i błękitu), zaś z czernią nieczystość i zło, które może oddawać (por. kostium diabła) również czerwień, skądinąd II. 4 „Młoda para" w grupie zapustnych „niedźwiedzi" ze wsi Raszawy k/Opola, 1974 r. 19 �II. 5. Noworoczni „Skeklers", Shetland, północne wybrzeże Szkocji symbolizująca energię, wigor, władzę (podobnie i żółć). W niektórych obrzędach także smaki znajdują zastosowanie: XX. Słodki, łagodny — wiązane z powodzeniem, przyciąga­ niem, a więc zachodzące na symbolikę płodności (por. smarowa­ nie miodem panny młodej), XXI. Gorzki, kwaśny, ostry, słony — wywołujące podniecenie, ożywienie, wstręt, przystawalne więc do symboliki regeneracji, czystości, obrony (por. zastosowanie przypraw do rytualnego oczyszczania studni, przeciw złu). Także ruchy, gesty, mimika tworzą równoważne i komple­ mentarne szeregi, w których poszczególne elementy są traktowae zamiennie. XXII. Symbolizujący nastawienie ku przyszłości, ku życiu ruch w górę, w prawo, do przodu, z prądem, za słońcem... odpowiada mimice i gestom wyrażającym: radość, żywiołowość, ozdrowieie, przebudzenie... XXIII. Z kolei zwrot ku przeszłości, ku śmierci, wskazują ruchy itp. w dół, w lewo, do tyłu, pod prąd, przeciw słońcu... zaś mimika i gesty odpowiadają: strachowi, chorobie, snu, bezwła­ dowi... Niekiedy jednak, gdy w grę wchodzi kontakt z ziemią i właścią jej symboliką płodności, padanie, kucanie itp. nabierają zupełnie innego znaczenia. Często spotykanymi elementami obrzędowymi są pojęcia abstrakcyjne, jak cyfry (odliczanie, d w u - lub trzykrotne powtazania), miara i wagi. XXIV. Cyfry parzyste, wymierzenie, zważenie, symetria... — zwykle określają to, co zamknięte, skończone, stabilne, czasem również żeńskie) por. rozwidlona gałązka na korowaju dla panny). XXV. Cyfry nieparzyste, niepoliczalność, niewymierność, asyria... — wskazują na to, co otwarte, aktywne, zmienne, niekiedy także męskie (por. trójdzielna gałęzka na korowaju dla kawalera). XXVI. Nazwy elementów użytych lub wspominanych w obzędzie, których symbolikę wyznacza nie tylko semantyka, ale i fonetyka (np. w jednej ze wsi podlaskich, panna młoda nie zabierała przy przenosinach św. obrazu, gdyż kojarzono tam „obraz" z „obrazą") oraz imiona, nazwy geograficzne itp. Wreszcie ludzie, których wyróżnione cechy stają się elemental obrzędu. Od przydanych im znaczeń, zależy rola jaką może pełnić dana osoba. XXVII. Płeć symbolizuje warunkujące wszelkie życie pierwiasi — „żeński" i „męski". Przy czym u zamężnych, żonatych będą one już dopełnione, stabilne. W równolegle spełnianych, wyłączę przez mężatki lub wyłącznie przez żonatych, rytuałach (np. zapustnych, niektórych fragmentach wesela) ich już sprawdzona płodność może być przekazana osobom tej samej płci, hodowa- 20 I nym przez nie roślinom i zwierzętom. Obecność płci przeciwnej nie jest więc konieczna, lecz wręcz niepożądana. Żony i mężowie, którzy nie dowiedli jeszcze swojej płodności, poddawani są specjalnym zabiegom, zanim zostaną dopuszczeni do tego grona. Scenariusze rytuałów różnią się zasadniczo. Natomiast, gdy chodzi o odnowienie życia, zdrowia itd., dominującą rolę odgryają dziewczęta i chłopcy, a rytuały z reguły przewidują ich wzajemne kontakty. „Żeńskość" i „męskość" młodych rozwija się, zmierza do dopełnienia, jest więc bliższa symbolice regenerai. Zdarza się, że identyczne obrzędy (np. kolędowanie, śmigus) są zamiennie wykonywane przez dziewczęta lub przez chłopców z taką samą przewidywaną skutecznością. Skoro płeć wykonawów nie pociąga za sobą różnicowania dalszych elementów obrzędu i nie wpływa na oczekiwane rezultaty, można przyjąć, że analogi­ czne znaczenie może być przypisane obu płciom i będą one wtedy traktowane jako ekwiwalentne. Podobnie i inne podkreślane w obrzędach cechy, jak młostarość, siła—słabość, bogactwo—ubóstwo itd., przybierają za­ zwyczaj wykluczające się lub/i dopełniające się odcienie znacze­ niowe, różnicując funkcje poszczególnych osób. Jeśli jednak któreś z akcentowanych znaczeń da się wyprowadzić z różnych, nawet przeciwstawnych cech, to posiadający je ludzie mogą spełniać analogiczne funkcje. Z wieloma cechami łączy się np. XXVIII. Medialność, zdolność nawiązania kontaktu z Nadrzyrodzonym, dana jest zwłaszcza: (a) dzieciom — bliskim „tamtego świata", (b) starcom — „jedną nogą na tamtym świecie", (c) państwu młodym, brzemiennej (matka—niematka) — w s t a e przejścia, (d) obcym (etnicznie, wyznaniowe zawodowo) — żyjącym w i poza swoją grupą, (e) kalekom, sierotom, ubogim — napiętnowanym przez los, (f) najbogatszym, najsilniejszym, najładniejszym — wyróżnioym przez los. Wszystkim im przysługuje dar jasnowidzenia, niezwykłe możiwości, które są niebezpieczne, ale właściwie wykorzystane przy­ noszą szczęście. Symbol w obrzędzie znaczy mniej więcej to samo dla całej społeczności i jest traktowany jako rzeczywisty przekaźnik wynicych zań wartości, gdyż skupia bądź reprezentuje siły działające w kosmosie. Kontakt z nim nie tylko — jak zauważa Paul Ricoeur „daje do myślenia"" — lecz czyni realnym to co pomyślane. Znaczenia łączonych z sobą elementów wzmacniają się i uzupeł­ niają zależnie od tego, na jaką sferę natury i życia ludzkiego są skierowane. Wieloznaczne symbolicznie elementy wchodzące w skład- potraw, rekwizytów, strojów, postaci, tekstów, muzyki, tańca, wreszcie wiążących je w rytuał działań. �dopiero w kontekście czasu, przestrzeni, relacji międzyludzkich zyskują ostateczny wyraz, przynosząc każdemu to, co dla niego najbardziej pożądane. Jadłospis obrzędowy obejmuje potrawy roślinne i zwierzęce. Wyłącznie roślinny zestaw w jednej fazfe święta, będzie dopeł­ niony w fazie następnej produktami zwierzęcymi (por. potrawy wigilijne i w Boże Narodzenie). Zakaz spożywania mięsa i tłusz­ czu i nakaz spożywania ich w kolejnych obrzędach, jakby po raz pierwszy, ma odpowiednik w rytualnym jedzeniu pierwszych potraw z roślin dojrzewających w ciągu roku. Po okresie wstrze­ mięźliwości, przychodzi okres obżarstwa. Niekiedy bierze się pod uwagę liczbę potraw, jak i to, by wszystkie jadalne rośliny i zwierzęta były w nich reprezentowane i by były uwzględnione wszystkie smaki. Istotna jest też kolejność i forma podania. Osoba przyrządzająca potrawy musi spełniać pewne warunki (np. być mężatką, nie mieć miesiączki) i przestrzegać ustalonych zasad. Przede wszystkim powinna ona wcześniej (także inni uczestni­ czący w uczcie) oczyścić tak ciało, jak i duszę. Miejsce uczty powinno być specjalnie przygotowane (np. przy nieużywanym zwykle stole, na obrusie, na ziemi, na cmentarzu), biesiadnicy rozmieszczeni według funkcji nie wstają aż do końca (albo do przerwy), obsługiwani przez wyznaczone osoby. Potrawami należało się dzielić (niektóre były wyłącznie do tego przeznaczo­ ne) poza własnym gronem, niekiedy też ze zwierzętami oraz duszami zmarłych, co niekoniecznie musiało być podkreślone, jako że jedzenie ofiarowane obcemu, ubogiemu, dziecku czy starcowi było tym samym przekazane na „tamten świat". Ofiarą dla „tamtego świata" było również pozostawienie, rozrzucenie, zniszczenie... części potraw. Każda obrzędowa uczta miała przy­ najmniej jedno danie lub/i napój (zwykle wzmagający medial­ ność alkohol), którego spożycie wiązało się z realizacją intencji uczty. Inne potrawy stale się powtarzały. Wyróżnionej potrawie mógł być nadany specjalny kształt, kolor, ornament (pieczywo figuralne, pisanki...), jeśli przy tym wykraczała poza kontekst jedzenia, a służyła do wróżb, składania życzeń, do tańca itp., pełniła równocześnie funkcje rekwizytu obrzędowego. Za rekwizyt uważam element lub zespół elementów, który przez dostosowanie formy (podkreślenie istotnych cech, sporządzenie modelu itp.) nadaje się do obrzędowej manipulacji, by uczestnicy i ich dobytek znaleźli się w zasięgu jego oddziaływania. Jest więc obnoszony, dotykany, zawieszany... aż do rytualnego zniszczenia (schowania, włączenia w dawny kontekst). Dopiero w trakcie obrzędu rekwizyt nabiera sensu i mocy, a składają się nań nie tylko symbole, z których jest zbudowany, ale i symbolika czynności, wykonujących je osób, jak i to na kogo lub na co jest skierowany. Za jego sprawą nawiązuje się kontakt z Nadprzyrodzonym, ustalają się relacje ludzi z ludźmi i z naturą. Biorąc pod uwagę towarzyszące rekwizytowi okoliczności, możemy objąć jednym znaczeniem tak odmienne zewnętrznie przedmioty, jak wyobrażenie kozła i męż­ czyzny w obrzędzie Podkoziolek albo koguta, tracza i Zmartwych­ wstałego Jezusa obwożonego podczas Wielkanocy bądź różni­ cować znaczenie np. drzewka (gałęzi) obwieszonego owocami, wydmuszkami, ciastkami... używanego w całej Europie przy roz­ maitych dorocznych i rodzinnych okazjach. niewidoczny dla otoczenia. Zakrywa więc swoją tożsamość i stara się, by nie zostać rozpoznanym. Z kolei ambicją pozosta­ łych uczestników jest jego identyfikacja. Przebierańcy mogą się pojawić w Europie przy dowolnej okazji obrzędowej , chociaż w danej miejscowości tylko w nie­ których obrzędach albo wcale. Mimo iż zestaw i wygląd postaci występujących w poszczególnych obrzędach jest zróżnicowany regionalnie, to przecież charakteryzujące je cechy są zachowane i powtarzają się niezależnie od miejsca i obrzędu. Pośród postaci antropomorficznych najbardziej rozpow­ szechniona w Europie jest para: starzec i starucha. Ich starość jest jednak zaprzeczona eksponowaniem seksu, frywolnością, chwa­ leniem się potomstwem (niekiedy uobecnionym w postaci kukły niemowlęcia). Ubrani są w łachmany, z poczernionymi lub zakrytymi szpetną maską twarzami, a zachowują się jak osoby pełne siły, urody i władzy. W innych wariantach występują jako para nowożeńców: królewska, cygańska, żydowska... wyglądają odmiennie, ale są traktowani tak samo. Odgrywają sceny wesel­ ne, rodzenia, płodzenia, choroby, a nawet śmierci, po której wracają do życia. Jeśli występują w pojedynkę, szukają partnera wśród uczestników obrzędu. Przebierają się zazwyczaj kawalero­ wie, rzadziej panny i chodzą w odrębnych grupach, więc zwykle przynajmniej jedna osoba jest ubrana przeciwnie do płci. Zdarzają się postacie ubrane „po męsku", ale zachowujące się jak kobiety, np. austriacki Roller czy fiński Nuutti , albo postacie łączące męskie i żeńskie części stroju lub postacie podwójne (człowiek z przyczepioną kukłą) w Polsce znane jako „chłop na babie" . U tego typu postaci uderza związanie w jedno cech występują­ cych w naturze oddzielnie, zwłaszcza „męskości" z „żeńskością", a dalej starości z młodzieńczym wigorem, z płodnością; urody z brzydotą; siły ze słabością itp. Dążność do osiągnięcia pełni znajdzie uzasadnienie w wielu mitach, np. w rekonstruowanym przez Iwanowa i Toporowa micie Jaryły — personifikacji wiosny, odtwarzanego w obrzędzie przez dziewczynę w stroju męskim. " 15 16 17 18 1 Pozostałe postacie: obcych, dzikich, upośledzonych, również przedstawiają młodzi mężczyźni lub kobiety (zapusty, wesele). II. 6. Wielkanocni „Smigurtnicy", Nieznanowice k/Gdowa (pod­ czas przeglądu w Krakowie, 1988 r.) 14 Strój obrzędowy nie jest tożsamy ani z ludowym, odświętnym ubiorem, ani z kostiumem postaci obrzędowych. Każdy uczestnik nosi strój obrzędowy, gdy spełnia określone wymogi, np. by ubranie lub jego część była nowa albo przynajmniej świeżo wyprana, by były w nim znaczące ozdoby, kolory. Obrzędowa jest nagość lub jej namiastki (bielizna, podkasanie), a także nakaz wykonywania pewnych czynności boso, z odkrytą głową, co może znaczyć powrót do natury, do stanu pierwotnej niewinnoś­ ci... natomiast gdy akcentowane jest zdejmowanie stroju bądź jego fragmentów, znamionuje uległość, poddanie się, niekiedy jednak stan przejścia, oddzielenie, podobnie jak zakrywanie tego, co zwykle odkryte (twarzy, rąk). Przydanie dodatkowych ele­ mentów lub inne niż zwykle potraktowanie ubioru, wyznacza aktywną, określoną konwencją, rolę w obrzędzie. Przez przypię­ cie wianka, bukiecika (z zieleni, piórek, wstążeczki...) przy głowie lub piersi, z prawej czy z lewej strony, założenie kożucha (marynarki, koszuli...) spodnią stroną na wierzch, przepasanie się słomą (sznurem, rzemieniem...), wzięcie laski (bata, kija...) itp. człowiek staje się postacią obrzędową, chociaż jego własna tożsamość zostaje zachowana. Postać obrzędowa sensu stricto reprezentuje jednak coś lub kogoś innego niż człowiek, który się w nią wciela. Występuje w przebraniu z zamaskowaną twarzą, bądź działa z ukrycia 21 �odgrywają sceny walki, targu, kradzieży... leczenia, prorokowa­ nia, czarowania... Tym razem „swojskość" łączy się z „obcością", „zdrowie", z „kalectwem", „mądrość" z „głupotą". Ambiwalent­ ne postacie, np. znane na całej Słowiańszczyźnie jako dziadibaba (już nazwy są wieloznaczne i obejmują przodków, starców, żebraków, znachorów), podkreślają raz witalność i seksualność, innym razem wiedzę i spryt. Toteż ich role mogą być dublowane przez kilka różnych postaci, wtedy obok lub zamiast „dziada" i „ b a b y " pojawi się para nowożeńców, para Cyganów itp. Postacie zoomorficzne: człowiek w zwierzęcej masce lub* kompletnie przebrany za zwierzę, a więc człowiek-zwierzę, a za­ razem człowiek-nieczłowiek, zwierzę-niezwierzę. Postać jedno­ czy naturalne przeciwieństwa, nie jest zatem symbolicznie tożsa­ ma ze znaczeniem zwierzęcia użytego jako rekwizyt. Hipotezy upatrujące w oprowadzaniu po domach zwierząt lub ich modeli pierwowzoru postaci zwierzęcych wydają się chybione. Tym bardziej, że przebieranie się na zwierzęta jest poświadczone jeszcze w paleolicie , a w czasach nowożytnych stwierdzone zostało bodaj wszędzie. Postacie wyobrażają konkretne zwierzęta, bądź potwory nie mające w przyrodzie odpowiednika, np. bułgarska brezaja — czworonóg z rogami i długim, kłapiącym dziobem, czy fińska kóyrifar—dwunożna, okryta kożuchem, mająca też dziób i uszy. Na płeć zwierzęcia wskazuje nazwa. Identyczna postać może być w jednym regionie samcem w innym samicą (koń lub kobyła, kozioł lub koza...). Nader często przy tym występują aluzje do obojnactwa np. przy oprowadzaniu turonia jest.scenka dojenia, zaś przy próbie dojenia kozy, może się okazać, że jest ona samcem. Tendencja do łączenia „męskości" z „żeńskością", seksualne zaczepki, symulowanie aktu, choroby, śmierci i oży­ wania, są dla postaci zoomorf icznych nie mniej charakterystyczne niż dla antropomorficznych. Podobieństwa bywają tak uderzają­ ce, że w pewnych przypadkach wypada uznać tożsamość postaci zwierzęcej i ludzkiej; dotyczy to zwłaszcza niedźwiedzia i wystę­ pującej pod różnymi nazwami postaci okręconej słomą, wspicza20 21 II. 7. Karnawałowy „Ciggaroń" z Verin (Orense), Hiszpania stej czapie albo w kożuchu i masce z kawałka skóry z wyciętymi otworami. Jan Komorovsky , wspierając tezę Jerśbka o ekwiwa­ lentności tych postaci, podaje liczne przykłady za słowiańszczyz­ ny, Kaukazu i Syberii. Analogiczne przykłady można znaleźć i na zachodzie Europy — w jednym z wariantów zanotowanych w Pirenejach, mężczyzna w kostiumie ze strzępków różnobarw­ nego materiału (do złudzenia przypominający żywieckie maciduie) zwany jest „dzikim człowiekiem-niedźwiedziem" (1'homme-sauvage-ours). Niemniej przypuszczenie, że pierwotnie zwierzęca postać uległa z czasem antropomorfizacji, nie wydaje się przekonywające. Obie mogły istnieć równolegle, a ponieważ pełniły w obrzędzie analogiczne funkcje, ich symbolika zawierała się w kręgu regeneracji i płodności, dały się nawzajem zastępo­ wać. Tym bardziej, że ekwiwalentność postaci zoo- i antropo­ morficznych ma znacznie szerszy zakres. Jest to uderzające w występującej powszechnie, zwłaszcza w zapusty i na weselu, rytualnej kaźni, kiedy to osądza się i ścina raz postać ludzką, innymi razem zwierzęcą. W jednym z wariantów zapustów na Mazowszu, postać spowita słomą występuje jako misio-toruń, a mężczyzna trzymający na kiju drewnianą głowę z kłapiącą szczęką, zwany jest kuciapa. Kuciapa w staropolszczyźnie zna­ czyła organ żeński i tak też rozumieją ją zapustnicy śpiewając: „Toruniu, baba zgorzała tylko kuciapa została..." Ponadto szeroko znane są w Europie postacie, w których maski lub elementy zwierzęce są połączone z ludzkim ubiorem. 22 23 24 Postacie fitomorficzne — człowiek częściowo lub całkowicie spowity w zielone gałęzie, występują lokalnie, pod różnymi nazwami, jednak we wszystkich częściach Europy. Spotyka się je zazwyczaj w obrzędach przełomu wiosny i lata oraz przy rytualnym prowokowaniu deszczu. Gdzie indziej w analogicznych sytuacjach obrzędowych występują inne postacie lub rekwizyty. 25 Dla wszystkich typów postaci obrzędowych ewidentna jest tendencja wiązania przeciwieństw: „męskości" z „żeńskością", „oswojonego" z „dzikim", tego co „ludzkie" z tym co „zwierzę­ ce" i „roślinne". Teksty wygłaszane lub śpiewane w trakcie spełniania obrzędu mogą komentować akcję, służyć jako formuły magiczne, uzupeł­ niać bądź zastępować inne elementy symboliczne. Są obrzędy, w których nie pada ani jedno słowo, a nawet obowiązuje milczenie i takie, w których rytuał sprowadza się do wypowiedze­ nia tekstu. W jednych wariantach danego obrzędu właśnie tekst przywołuje niezbędne symbole, gdy w innych wyraża je dziaianie lub rekwizyt, np. oczepiny śpiewane bądź tańczone, budowanie bramy albo pieśni bramne. Bywa, że tekst jest użyty w miejsce złożonego rytuału, jakim jest noworoczna czy zapustna orka (symboliczne wzięcie ziemi w posiadanie) u Greków, większości narodów germańskich, romańskich i słowiańskich ; w Polsce śpiewa się w tym kontekście o Bogu orzącym złotym płużkiem pole gospodarza. Motyw orki pojawia się także w działaniach i tekstach obrzędowych przy żniwach, zakładaniu wsi i na weselu. Jest to jeden z nielicznych przypadków, gdy obrzęd jest dosłownie mitem w akcji. Odtworzony lub przywołany w obrzę­ dzie mit działa aktywnie na rzeczywistość, kształtując ją zgodnie z oczekiwaniami uczestników. Toteż teksty obrzędowe wygłasza­ ne są reguły w czasie teraźniejszym. Na dworze śnieg i mróz, a w pieśni już „...święty Jerzy ziemię mierzy, święty Jakub zażynaje, święta Anna kopy stawia..." Czas przeszły występuje w inwokacjach wspominających mityczny pierwowzór, by po­ wiązać z nim aktualną sytuację, lub w tekstach o przebyciu dalekiej, niebezpiecznej drogi, o pobycie w odległej krainie, gdzie woda parzy, ogień chłodzi, psy ogonami szczekają itp., by wreszcie odnaleźć właściwy dom. Jest regułą, że mityczne wątki w tekstach obrzędowych są sprowadzane do konkretnych rea­ liów. U wszystkich gospodarzy po kolei Bóg orze pole, sieje zboże, mnoży bydło; każdej gospodyni wypełnia komorę; wymie­ nione panny znajdują wyprawę na złotej sośnie, kawalerowie wracają z ł o w ó w z bogatym łupem i narzeczoną, dusze trafiają do raju i są goszczone przez anioły. Nie chodzi tu więc o przytoczenie mitu, a o jego korektę, tak by były nim objęte osoby spełniające obrzęd. By dzięki zmianie jaka się przez obrzęd dokonała w sferze mitycznej, umożliwić odnowienie natury i społeczności. W in­ nych tekstach znajdujemy typowe dla magii przenoszenie cech z jednego przedmiotu na drugi w sposób metaforyczny: 25 27 28 — przez podobieństwo; tak... jak (pszeniczka jak groch), tyle... ile (tyle wołków, ile w płocie kołków), jako tam... i tu (byście byli weseli, jako w niebie anieli), — przez kontakt; „Gdzie koza chodzi, tam się żytko rodzi...". 22 �„Szczęście do was przyjdzie, gdy Cyganka wejdzie, krówka się ocieli, dziewka za mąż wyjdzie", „Nie ja biję, palma bije, młode pączki, stare kije...", — przez imitację; dialogi z przedmiotem, w imieniu którego ktoś odpowiada (przy obwiązaniu drzew, wiciu weselnego wianka, pieczeniu korowaja...), także teksty wypowiadane w imieniu noworodka, zmarłego lub jego duszy. Do technik magicznych należy zniekształcanie tekstu, by spowodować odkształcenie sytuacji w pożądanym kierunku. Wygłaszają je postacie „ o b c y c h " często posługując się bełkotem, przejęzyczając się, wypowiadając tekst do tyłu... Podkreśla to ich przynależność do „innego świata", ale przede wszystkim symbo­ licznie burzy zastany ład, wprowadzając chaos, by następnie wraz z przywróconym porządkiem mowy i porządek świata był odtwo­ rzony. Parodia, ośmieszenie, wyklinanie symbolicznie niszczy to, na co jest skierowane. Podobnie bywają użyte słowa nieprzyzwo­ ite, ale też przywołując symbolikę seksualną, mogą sprzyjać płodności, zaś przekleństwa, tak jak błogosławieństwa, przyzy­ wają moce nadprzyrodzone. Ponadto teksty wprowadzają uczestników obrzędu w odpo­ wiedni nastrój: nie tylko treścią, ale i sposobem ich podawania. Intonacja zdań, skandowanie, podkreślane niekiedy gestem, tupaniem, wybijaniem rytmu, wprawiają w ó w niezwykły stan, warunkujący przeżycie obrzędu. Rytm jest w obrzędzie wszechobecny; równomierny i pulsują­ cy, przyspieszony i spowolniony, towarzyszący wszelkim działa­ niom obrzędowym. Zanik rytmu, to bezwład, śmierć. Zaburzenie rytmu, to zniszczenie, chaos. Zmiana rytmu, to zmiana sytuacji. Uwaga zaprzątnięta śledzeniem tego co się dzieje, nie rejestruje rytmu. Dopiero w muzyce i tańcu, rytm, jako reguła porządkująca dźwięki i ruchy, nabiera wyrazistości. Bez muzyki i tańca rytuał może się obejść, kiedy jednak są one weń włączone, tak jak i inne elementy przekazują symboliczne treści. Formy muzyczne i taneczne są zróżnicowane terytorialnie i zmieniają się w czasie, współwystępują i zastępują się nawza- jem, są też zastępowane drugimi formami obrzędowymi. Ich znaczenie jest zdeterminowane kulturowo i zależne od kontekstu obrzędu. Rozpatrywanie muzyki i tańca obrzędowego poza kontekstem, musi prowadzić do nieporuzumień. Chocież nie jestem specjalistą, obserwację Jana Stęszewskiego odbieram jako trafną: „Wiązanie skal wielkotercjowych z wesołością i małotercjowych ze smutkiem jest nałożeniem na folklor własnej, nieadekwatnej perspektywy, zaczerpniętej z norm muzyki profes­ jonalnej tego okresu." Podobne obserwacje, tym razem doty­ czące opisów i interpretacji tańców, poczyniła Jolanta Kowalska: „Są one wyrazem reakcji na odmienność... i próbą racjonalizacji bądź dystansowania się wobec zachowań obcych własnej kon­ wencji kulturowej piszącego." Obrzędowa rola muzyki, to poddanie i utrzymanie rytmu, pobudzenie korespondujących z sytuacją emocji, powiązanie tekstu i ruchu z melodią. Muzyka jest dopasowana do obrzędu i jako taka na danym obszarze utrwalona. Zestaw i rozkład melodii nie tylko różni jeden rytuał od drugiego, ale pozwala określić jego fazę, np. bodaj w całej Polsce zagranie Chmielą zapowiada oczepiny. Czy melodia jest tu li tylko akompaniamentem, sygna­ łem do podjęcia stosownych działań, czy też przywołuje te same symboliczne skojarzenia, co słowny obraz wijącej się „ T o na dół, to ku górze" rośliny? Niewinne skądinąd słowa dopiero w połą­ czeniu z rytmem i w kontekście obrzędu mogły być odebrane jako nieprzyzwoite, toteż już w XIX w. zastępowano je przez „Niech ci Pan Bóg dopomoże", melodia jednak pozostała. Czy ma coś wspólnego z muzyką używaną gdzie indziej w analogicznych sytuacjach? Np. do tańca drużbów opoczyńskich, którzy — jak pisze Jan Piotr Dekowski — tańczyli na pożytek młodych w rytmie polki, naśladując otłukiwanie kaszy w dębowej stępie" , stąd nazwa „drobna kąska", albo z przytoczoną przez Christo Wakarelskiego pieśnią pokładzinową i towarzyszącym jej tań­ cem „ćukane na piper" (tłuczenie pieprzu), kiedy to mężczyźni przy słowach mówiących o kopaniu ziemi i sadzeniu tej rośliny, padali na podłogę imitując ruchy kopulacyjne. Możemy się II. 8. Przebieraniec, podczas VIII Festiwalu Kukierów i Surwakarów, w Perniku, Bułgaria 1985 r. II. 9. Wigilijna postać — „Gwiazdka", Cieszenie k/Kartuz, ok. 1950 r. 28 30 31 32 23 �— zabijanie, wyganianie, pozbawienie przytomności... żywego zwierzęcia, oskarżanego o liczne winy, a „wyrok" często wyko­ nywany był z zawiązanymi oczami, — niszczenie kukieł oraz innych rekwizytów (np. rózgi weselnej, choinki) lub powierzenie ich boskiej opiece (np. zawieszenie wianka, welonu na krzyżu), rozbijanie naczyń, łamanie sprzętów, wyrzucenie poza granice..., — zabijanie, wypędzanie, obrzucanie nieczystościami, wyzwis­ kami... postaci obrzędowej (np. niedźwiedzia, swata. Starego Roku ) , odgrywanie scen sądu, kaźni, parodiowanie pogrzebu (np. zapusta, żuru, basa)..., — pozbywanie się śmieci, resztek jedzenia (wyparzanie garn­ k ó w ) , staroci... Sens tych czynności uwidacznia się zwłaszcza przy, rzadko notowanych, przypadkach złośliwego ich zastosowania, np. na Węgrzech, podrzucenie garnka ze śmieciami nielubianej pannie, w Hiszpanii podłożenie garnka z resztkami karnawałowego jedze­ nia, koszyka z kotem lub pajaca Pelele (znaku karnawału), c o — j a k twierdzi A. Liano Rosa de Ampudia — znaczy zostać z biedami zeszłego roku, nie narodzić się do nowego życia. I chyba tak trzeba rozumieć nasze „podłożenie świni" (jedzonej w zapust). 35 II. 10. „Niedźwiedź" zapusty ze wsi Sziigy, Węgry domyślać, że i muzyka oddaje ten rytm, ale przecież jego znaczenie nie musi się ograniczać do symboliki seksualnej, a poprzez nią do symboliki płodności. Podobny ciąg skojarzenio­ wy: plenna roślina—kobieta (mężczyzna, postać obrzędowa) — rytmiczny ruch—płodność odnajdujemy w tańcu oczepionej panny młodej „na konopie" i w szeroko znanych, dorocznych tańcach „na urodzaj". Ich wnikliwą interpretację daje Kowalska, podsumowując: „Każda z sygnalizowanych tu zmian w obsadzie wykonawczej tańca czy miejscu jego wykonania, każdy nowy element znaczący decyduje o występowaniu... indywidualnych różnic w szeregu symbolicznych konotacji składających się na jego znaczenie. Pomimo to we wszystkich wersjach niezmienny pozostaje związek semazjologiczny łączący ruch taneczny (lub jego element) z urodzajem." Nie odmówię sobie przyjemności zacytowania Gerardusa van der Leeuwa: „Metafizykę muzyki potrafimy przeżyć, metafizykę tańca — i to też nie bez trudności -— zaledwie zrozumieć, lecz dlaczegóż nie miałaby ludzkość znów zacząć mówić w najstarszym ze swych języków... o wielkiej tajemnicy ruchu i przeciwruchu: ruchu, który wychodzi z ziemi i skierowany jest ku Bogu, i tego, który wychodzi od Boga ku ziemi?" — odnosząc jego słowa do wszystkiego, co składa się na obrzęd. 33 34 Działania obrzędowe wiążą poszczególne składniki w całość, odpowiadają kolejnym etapom obrzędu: wyłączenie ze starego porządku; przejście; ewentualnie wyłączenie ze stanu przejścia; kreowanie nowego porządku; włączenie w nowy porządek. Bywają jednak czasem przemieszane, rozłożone na kilka następu­ jących po sobie rytuałów, mogą też być dopełnione indywidual­ nie przed lub po obrzędzie. A. Działania zamykające mijający okres i przygotowujące wejście w nowy: — zakończenie prac gospodarczych, rozwiązanie umów, odda­ nie długów..., — oczyszczenie obejścia i siebie; sprzątanie, bielenie, pranie, mycie, kadzenie, wypędzanie szkodników... także wewnętrznie przez wyznanie winy wszem i wobec (np. panny młodej, że nie jest dziewicą), spowiedź..., — pogodzenie się z Bogiem, bliźnimi, zmarłymi, niekiedy i ze zwierzętami, przez złożenie ofiary, daru, odpuszczenie krzywd, zaniechanie żalu, wyrzekania na los, pożegnanie (nawet ze sprzętami, progiem), złożenie życzeń..., — publiczne ujawnianie i ośmieszanie wad; skąpstwa, pychy, opieszałości... krytykę adresowaną wprost lub aluzyjnie, przyjmo­ wano wtedy bez obrazy. B. Działania niszczące symbole poprzedniego okresu (lub stanu przejścia), by to co złe, przepadło na zawsze, a dobre mogło się odrodzić: 24 C. Działania wprowadzające chaos, znamienne dla okresu przejścia: — robienie bałaganu, śmiecenie, przewracanie sprzętów, w y ­ grzebanie popiołu, — robienie „psot" tj. zatykanie kominów, mazanie okien, rozbie­ ranie narzędzi i ponowne montowanie ich na dachu, na drodze itp., przestawianie ustępu..., . — zachowania przeciwne do płci, wieku, stanu, pozycji społecz­ nej, — zachowania nieakceptowane: wdzieranie się silą, kradzież, okłamywanie..., — czynności wykonywane inaczej niż zazwyczaj, np. wchodze­ nie i wychodzenie oknem, przeciąganie pod progiem... przeszka­ dzanie w pracy..., — czynności wykonywane potajemnie, znienacka, na oślep... mistyfikacje, ukrywanie się, podstawianie innych osób, zmienia­ nie imion, nazw..., — parodiowanie urzędu, władzy, kościoła, wykpiwanie autory­ tetów..., — zaburzanie równowagi: upijanie się, niepohamowany śmiech, huśtanie... Te i tym podobne zachowania przyjęło się za Bachtinem łączyć z przymiotnikiem „karnawałowe", a użyte poza konteks­ tem karnawału, jako „karnawalizacja", co jest uzasadnione, gdy chodzi o wskazanie pewnej konwencji obyczajowej czy literac­ kiej. Jeśli jednak tym terminem posługuje się etnograf, to niczego w ten sposób nie tłumaczy. Takie działania pojawiają się bowiem w każdym podkreślonym obrzędowo okresie, także w rytuałach rodzinnych, zwłaszcza w weselu. „Nuptializacja" mogłaby być z powodzeniem synonimem „karnawalizacji" *. Szczególnie w y ­ mowne jest okazjonalne ich zastosowanie np. przy pracy (przę­ dących wspólnie dziewcząt, wyzwoliny na kosiarza...) albo podczas suszy. Pośród wielu europejskich wariantów obrzędo­ wego prowokowania deszczu, na Podlasiu (rejon Włodawy) robi się w tym celu owe „psoty", które gdzie indziej w Polsce i poza nią występują w Boże Narodzenie, Nowy Rok, zapusty, półpoście, Wielkanoc, Zielone Świątki, andrzejki i na weselu. Zaburzenie pracy, codzienności sprowadza więc ogólny nieporządek i w spo­ łeczeństwie, i w przyrodzie, przywraca mityczny Chaos, by dało się pokierować tworzeniem nowego ładu, zanim stanie się mityczną przeszłością = przyszłym ziemskim przeznaczeniem. 3 D. Działania wspomagające, by to co pozytywne zwyciężyło negatywne: — bójki między konkurującymi ze sobą grupami, np. kolędników, kawalerów na weselu („wesele bez bitki, to nie wesele"), walka o rekwizyt, szydzenie, — symulowanie walki przez postacie obrzędowe, noszenie bro­ ni, strzelanie, — próby zręcznościowe, losowe, odgadywanie zagadek... pod­ dana im osoba dowodzi swojej dojrzałości, — gry konkurencyjne, wyścigi, zawody... pozwalające wyłonić zwycięzcę, — zdobywanie czegoś przez wykup, kradzież, podstęp, wypra­ szanie..., — inscenizacje wątków biblijnych, historycznych, legendar­ nych, w których zło zostaje ukarane, a dobro zwycięża (o ile �połączone są z innymi działaniami obrzędowymi skierowanymi do wszystkich uczestników). Zestawione tu działania niewątpliwie nawiązują do mitów kosmogonicznych, kalendarzowych (tj. wyjaśniających cykliczność przyrody), bohaterskicb, eschatologicznych nawet. Od­ twarzając mityczne wątki, wykonawcy jakby je uczynniają, przy­ wołując rzeczywistość mityczną, by ogarnęła to, co teraz istnieje i zaistnieje, sterują pomyślnym rozwojem wydarzeń. E. Działania wykonywane „ p o to, żeby..." lub „po to, aby nie...", czyli w oczekiwaniu konkretnego rezultatu w przyszłości, były już tylekroć omawiane, że ich wyliczanie mogę pominąć. Oparte są one na zasadach magii określanej, zależnie od tego co wzięto pod uwagę: przedmiot, na który jest skierowana (agrarna, hodowlana...), funkcje (oczyszczająca, ochronna...), cel (zdro­ wia, płodności...), techniki (dobrego początku, kontaktowa...) — jednak użyte w obrzędzie podlegają jego regułom. Podobnie jak odtworzone słowem bądź inscenizacją mityczne wątki, magia służy do kreowania nowego porządku. Mit jest traktowany magicznie, magia wchodzi w skład mitu — przekształcają się nawzajem. Przykładem takich transformacji są wprowadzone do obrzędowości fragmenty chrześcijańskich misteriów, które wy­ szedłszy z pierwotnego kontekstu uległy rytualizacji, właśnie dzięki magicznemu zastosowaniu biblijnych i apokryficznych tematów. F. Działania porządkujące zaczynają i kończą obrzęd albo jego odrębne znaczeniowo części (każda jest wtedy przejściem od...do), mogą też wystąpić poza rytuałem w miarę powrotu do codzienności: — ustalenie relacji między uczestnikami, potraktowanie każdego zgodnie z jego uaktualnioną przez obrzęd pozycją, a więc kolejność i forma zwracania się doń, wskazanie miejsca, celebroanie powitań i pożegnań..., — nazwanie nowym mianem, np. Nowym Rokiem, panem gospodarzem, kumem, panną młodą (po zaręczynach), panią młodą (po pokładzinach, po ślubie), babą (po oczepinach, po wywodzie, po przyjściu do grona mężatek)..., — wyznaczenie zasięgu (w tym także wydzielenie czegoś z cało­ ści) przez przechodzenie, otaczanie, wymierzanie, ustalenie odle­ głości, granic..., — przywracanie zaburzonego ładu; poustawianie sprzętów, za­ ścielenie łóżek, pozamiatanie... np. po wejściu młodej żony w dom męża, po przebierańcach, — powrót do norm, rozgraniczenie tego co kobiece i męskie, przyzwoite i nieprzyzwoite, czyste i nieczyste... np. po oczepi­ nach, na kończącej obchody przebierańców zabawie albo dopie­ ro po obrzędzie, — ujawnienie tożsamości, np. odnalezienie pośród zakrytych dziewcząt panny młodej, odgadnięcie sprawcy psot, odsłonięcie masek..., — wprowadzenie znaku nowego porządku, np. wiechy na nowozbudowanym domu, zawieszenie nowego, poświęconego obrazu przy weselnych przenosinach, przez chrzestną nad posła­ niem dziecka... symbole te pozostają tak długo aż zniszczeją lub są pieczołowicie przechowywane cały rok, całe życie..., — zastąpienie jednej oznaki inną, zmiana jej pozyeji, zmiana stroju... np. po utopieniu Marzanny — obnoszenie gaika, po zdjęciu wianka — założenie czepca, przepięcie po ślubie bukietu pana młodego z lewej na prawą stronę, po potrawach postnych, potrawy mięsne i tłuste..., — odnawianie wody i ognia (wylanie, wygaszenie i ponowne napełnienie, rozpalenie), np. na Wielkanoc, po przenosinach weselnych, po pogrzebie... przynoszenie poświęconej wody, ogarków, zapalonej gromnicy i naznaczanie nimi zagród, bydła, domowników, przechowywanie przez cały rok i stosowanie dla przywrócenia porządku w czasie burzy, choroby, agonii... — akcentowanie przyjęcia do wspólnoty stanowej, np. do klubu kawalerów... Wybór działań do poszczególnych obrzędów, kolejność, ukie­ runkowanie, sposób wykonania... są dla społeczności równie charakterystyczne, jak rodzaj postaci, rekwizytów itp. Działaniem obrzędowym jest także reakcja na działanie. Podziały: wykonaw­ ca—odbiorca, podmiot—przedmiot nie istnieją w obrzędzie. Oddziaływając czymś na kogoś lub na coś, jest się równocześnie pod wpływem tego, na co się oddziaływuje. W odbiorze uczestni­ ków obrzędu, także nadrzędni adresaci — siły nadprzyrodzone włączają się w jego przebieg, manipulują i są manipulowani. Zróżnicowanie funkcji obrzędowych, to zróżnicowanie symboli­ cznych treści, które dana osoba (roślina, zwierzę, rzecz) może emitować i przyjmować. Ta sama czynność, np. wielkanocne uderzanie gałęzią, przybiera rozmaite odcienie znaczeniowe, gdy dorosły uderza dziecko, „by rosło i było posłuszne", przekazując mu siłę wzrostu rośliny + własną dojrzałość i władzę, gdy dziecko uderza dorosłych „na zdrowie" — zdolność regeneracji rośliny będzie wzmocniona zdolnością rozwoju dziecka i gdy uderzają się nawzajem kawalerowie i panny, wiążąc z witalnością rośliny swoją potencjalną energię dawania życia. W Czechach zwyczaj ten (oraz gałązki i dary wtedy otrzymane) nazywa się pomlazka od omladiti = odmładzać, a gałązki muszą być wciąż w ruchu. Czy sens rytmicznego ruchu (obecnego wszak w każdym obrzę­ dzie, pod różnymi postaciami) sprowadzacie li tylko do uaktyw­ nienia symboli i umożliwienia z nimi kontaktu, skoro w Jugosła­ wii zanotowano takie oto jego uzasadnienie żeby nie ustały 37 obłoki na niebie i życie na ziemi" *. A jednocześnie cały rytuał wprowadza uczestników w miejsce i czas Chrystusowej męki 3 II. 1 1 . Karnawałowi „ludzie-niedźwiedzie", Prats-de-Mollo, Pireneje, Francja 25 �(jeden z polskich wariantów nosi nazwę „Boże rany"), zapew­ niając im udział w jego Zmartwychwstaniu. Przestrzeń obrzędowa, to wszechświat rozwijający się i zwija­ jący, o d - i dośrodkowo, a środek jest T u t a j : w tej wsi, w tym domu, w tej izbie, w tym tragarzu, w rozecie nań umieszczonej, w człowieku, który pod nim stoi, w lasce, którą potrząsa podno­ sząc do góry..., zaś granice niezliczone: kontury laski, ciało, ściany, ogrodzenie, obręb wsi... coraz to wyznaczane, przesuwa­ ne i pokonywane w miarę sprawowania obrzędu. Każda granica zawiera wewnątrz „nasz świat", oddzielając go od „tamtego świata", każde zniesienie jej łączy i tylko w obrzędzie może być bezpieczne. A jak dowodzi Yi- Fu Tuan „'Środek' oznacza również 'początek' i niesie w sobie znaczenie punktu wyjścia. (...) Język ujawnia intymne połączenia pomiędzy ludźmi, przestrzenią i cza­ sem... 'tutaj' to tyle co 'teraz'... 'tam' znaczy 'wtedy', a 'wtedy' odnosi się zarówno do przeszłego, jak i przyszłego." Czyż nie to samo wyrażają czeskie dziewczęta wołając podczas kończących posidelki wróżb: "Z góry, z dołu, ze środka, od A d a m a , o d d z i a d k a , z Moraw i ze wszystkich stron, przyjdźcie chłopcy szybko do nas" . W obrzędzie wszystkie kierunki są znaczące i muszą być uwzględnione. Nie myli się Yi-Fu Tuan, pisząc: „Sposoby dzielenia przestrzeni różnią się wielce... Istnieją jednak pewne zasadnicze podobieństwa, przekraczające granice kultur. Wynikają one z faktu, że człowiek jest miarą wszystkich rzeczy. (...) Przyszłość jest z przodu i 'ku górze'. Przeszłość jest z tyłu i 'poniżej'" i dalej: „ W przestrzeni kosmologicznej 'strona prawa przedstawia to, co jest wysoko, świat wyższy i niebo; strona lewa zaś wiąże się ze światem niższym i ziemią'." Obrzędowe zasady poruszania się: ruch okrężny lub wirowy to w jedną, to w drugą stronę, ruch wahadłowy, skoki i padanie, ruch chaotyczny — niweczą i odtwarzają czas i przestrzeń, umieszczając to co Tu = Teraz we wszechczasie i wszechświecie. W tę czasoprzestrzen­ ną strukturę wpisuje się także tempo ruchu (bieg przybliża, powolność oddala), ubieranie stroju na opak (na „lewą stronę"), wygłaszanie tekstu „do tyłu", zamiana płci, odwrócenie norm... 39 10 41 Wydaje się, że ta sama fabuła została rozpisana na wiele scenariuszy, z udziałem różnych aktorów, w rozmaitych dekorac­ jach, w coraz to innej oprawie muzycznej i choreograficznej. Określenie obrzędów jako ludowego teatru jest trafne jeśli potraktować je metaforycznie, a z gruntu błędne, gdy dosłownie. W tym „teatrze" rozgrywała się walka o istnienie, o dobre życie i cokolwiek się wtedy tam zdarzyło, miało trwałe konsekwencje. Po Nowym Roku, nie powróci stary rok, kobieta po weselu już nigdy nie będzie panną, po zasiedleniu nowego domu, ten tylko jest „naszym domem", poprzedni otrzymał przydomek „stary" itp. Obrzędowa zmiana, wszystko jedno czego bezpośrednio dotyczy i w jaki sposób została sprowokowana, zawsze jest zmianą t o t a l n ą . Obejmuje cały mityczny porządek, a w przy­ szłości porządek rzeczywistości. Jakże więc dopuścić, żeby byle kto, zmieniał cokolwiek byle gdzie, byle kiedy, byle jak, narażając całą społeczność, świat cały na niebezpieczeństwo. Toteż wszys­ tkich, nawet jeśli sprawowali obrzęd indywidualnie, we własnych domach, obowiązywał jeden czas, taki sam podział przestrzeni i schemat rytuału, dopuszczający wprawdzie modyfikacje, zosta­ wiający margines na improwizacje, jednak na ściśle określonych warunkach, przy czym intencje zbiorowości i prywatne intencje jej członków nie mogły być sprzeczne. Okazji do zmiany porządku jest tyle, ile dana społeczność wyróżnia okresów obrzędowych w ciągu roku i w przeciągu ludzkiego życia. Terminy obrzędów nie pokrywają się w pełni nawet w regionie; co więcej, pod tą samą datą mogą wystąpić różne typologicznie obrzędy, zaś analogiczne formy obrzędowe pojawiają się w nader rozbieżnych terminach. Niewiele jest dat w kalendarzu, których jakaś europejska społeczność nie związałaby z obrzędem. Te charakterystyczne przesunięcia sprawiają wrażenie ogromnej róż­ norodności rytuałów. W opracowaniach regionalnych i ponadre­ gionalnych, obrzędy zestawione według kalendarza, zgrupowane w cyklu zawarte pomiędzy głównymi świętami kościelnymi, pozwa­ lają jedynie stwierdzić, że istnieje wiele sposobów obchodzenia jakiegoś święta. Z kolei prace syntetyczne, które za podstawowe kryterium przyjmują czas występowania obrzędów, poddają złudny obraz, jakoby okresy obrzędowe rozciągały się niemal na cały rok, pozostawiając nieco miejsca na pracę. Wystarczy przejrzeć kilka książek o obrzędach, żeby dojść do wniosku, że ów „czas nie­ zwykły", który wkracza w Boże Narodzenie, dopiero w żniwa ustępuje „czasowi codzienności", też zresztą przerywanemu świę­ towaniem. 26 II. 12. Czapka noworocznego „Draba" Sędziszowa k/Grybowa, 1956 r. Poszczególne społeczności wyznaczyły nie mniej niż cztery, a nie więcej niż osiem okresów obrzędowych w ciągu roku i nie są one traktowane równorzędnie. Jedne trwają niespeła dobę, inne tygodniami, przy czym na jeden obrzęd może się składać kilka samoistnych rytuałów. Okresy obrzędowe odpowiadają wpraw­ dzie porom roku, ale u różnych społeczności wypadają w dość odległych miejscach kalendarza. Cykl zimowy np. może się zaczynać już 1 listopada, a kończyć w Boże Narodzenie, podczas gdy gdzie indziej rozpoczyna go Wigilia, a zamykają zapusty, będące u innych społeczności początkiem cyklu wiosennego. Pomiędzy tymi granicznymi punktami zdarzają się dwie-trzy obrzędowo wyróżnione daty. Wtedy i tylko wtedy konkretna społeczność wyrywa się na krótko z codzienności i wkracza w „czas niezwykły", który nie trwa od...do, a s t a j e s i e w trak­ cie zmiany. Zgadzam się z Zadrożyńską ,jak też innymi autora­ mi , że czas ten jest powtórzeniem czasu początku, chociaż nie odtwarza go biernie, a raczej współtworzy na nowo, a żeby tworzyć — niszczy, jest więc zarazem czasem końca. 42 43 Koncepcja cyklicznie wyczerpującego się i regenerującego się czasu, a wraz z nim wszystkiego, co się w nim zawiera, współist­ niała z pojęciem kosmogonicznego czasu linearnego, tj. od początku świata, po jego hipotetyczny kres, na tej osi mieścił się również czas obejmowanej zbiorową pamięcią historii i czas życia ludzkiego. Oba te czasy stykały się z sobą w momencie zmiany — znosząc lub łącząc swoje właściwości, otwierały przejście w wymiar nadprzyrodzony. Uchwycenie tego niezwykłego mo­ mentu miało dla praktykujących obrzędy decydujące znaczenie. Cóż, kiedy było ich więcej niż jeden w roku kalendarzowym i każdy rozpoczynał oraz kończył jakąś (tj. według różnych kryteriów wyznaczaną) jednostkę czasu. Świadczą o tym progno­ zy i wróżby, a więc odczytywanie znaków już powstającej „Tam", ale mającej się dopiero za czas jakiś zrealizować „ T u " , przyszłości, jak również działania sterujące tą przyszłością. Z faktu, że nawet w blisko z sobą sąsiadujących obrzędach powtarzały się analogi­ czne życzenia i oczekiwania, wynika, że każda z tych jednostek była pojmowana jako pełna i samodzielna, a wszystko jedno jaki �wycinek czasu kalendarzowego ogarniała, jej początek miał walor N o w e g o R o k u . Także i w chrześcijaństwie czas rozumiany jest dwojako: dzieje stworzenia i zbawienia świata odtwarzane są cyklicznie w kolejnych etapach przejścia. Według Germano Pśttaro: „Chrystus jest Panem wszystkich czasów, toteż jednoczy je w sobie, a więc przeszłość się w nim spełnia, a przyszłość się w nim zapowiada. (...) Liturgia przedstawia więc historię przeży­ waną przez chrześcijan i rytualnie przez nich wyrażaną. (...) Dokonuje się ona w cyklu rocznym, wewnątrz którego istnieje cykl tygodniowy."* Rozmieszczenie obrzędów w roku liturgicz­ nym godziło oba kulty. Czas niezwykły nastawał więc regularnie (choć w różnych odstępach) i był odbierany, jako dany z Góry. Jednakże poza tymi ustalonymi terminami, także rozpoczęcie i zakończenie cyklicznie wykonywanych prac, sprowadzało ó w czas, umożliwiając kon­ takt z nadprzyrodzonym. Pracę poprzedzał i zamykał rytuał; obowiązywał podział ról, strój (czyste, niekiedy białe z elementa­ mi czerwieni ubranie, przypinanie oznak...), zakazy i nakazy, potrawy, działania, życzenia, wróżby... Obrzęd niekoniecznie więc był okazją do próżnowania, beztroskich zachowań, nawią­ zywania towarzyskich kontaktów, których „rzeczywiste a ukryte funkcje" sprowadzały się do rekreacji, niezbędnej dla biologicz­ nej odnowy i integracji społecznej. Obok powszechnie znanych, wplecionych w obrzęd prac, jak pierwsza orka, siew, żniwa, wypęd bydła, przędzenie... także i te wykonywane w zmiennym rytmie (np. budowa domu) zdolne były poruszyć świat, dopro­ wadzając do zetknięcia to, co na co dzień się nie stykało. W Piszczacu, na Podlasiu, gdy kobieta kończyła tkać sztukę płótna i wylatywał z warsztatu wałek, na który nawinięta była osnowa; „porywało go małe dziecko... i wlokąc go po ziemi wybiegało na próg. Jeśli pierwszą spotkaną osobą był mężczyz­ na, wróżyło to urodzaj na byczki... jeśli kobieta, to na jałóweczk i . " Na Węgrzech (rejon Bacs-Kiskum) w dniu świniobicia, do domu przychodzą przebierańcy; składają życzenia, psocą, żartują, wypraszają dary. 4 4S 48 C z a s p r z e j ś c i a nastawał więc w każdym momencie, w którym dana społeczność u p a t r y w a ł a z m i a n ę . Narodziny człowieka, osiągnięcie dojrzałości, małżeństwo i śmierć również naruszały porządek kosmiczny, mobilizowały siły nadprzyrodzone. Los noworodka zależał od chwili, w której przyszedł na świat, pojawiały się wtedy znaki w przyrodzie wskazujące jego przy­ szłość. Nie był jednak w pełni zdeterminowany, właściwym postępowaniem można mu było pomóc, błędnym zaszkodzić. Obrzędowe zabiegi i życzenia obejmowały zwykle czas do wesela. Niedopełnienie ich mogło utrudnić późniejsze założenie rodziny. Radost Iwanowa cytuje przykład z bułgarskiej wsi, gdzie dla dwudziestopięcioletniego kawalera powtórzono „ p o w o j n i cę", obrzęd spełniany tydzień po chrzcinach. Zabiegi, wróżby, życzenia dotyczące dzieci miały miejsce także w obrzędach dorocznych. Z kolei dzieci pełniły w nich aktywne role. Wcale często w Europie małe dziewczynki i chłopcy występowali zamiennie z najładniejszymi pannami i najzręczniejszymi kawale­ rami, jako postacie pana młodego i panny młodej lub króla i królowej w rytuałach końca wiosny—początku lata. Wspominałam już o ekwiwalentności postaci starca i staruchy z panem młodym i panną młodą bądź królem i królową. Człony opozycji stare — młode, odniesione do czasu odpowiadają przeszłości i przyszłości. Pomiędzy nimi znajduje się graniczny czas przejścia symbolizowany w obrzędzie przez parę weselną. Jednak ulotne przejście oznaczają również porody i śmierć — zwrócone zarazem ku przeszłości i przyszłości. Przeciwstawie­ nie życie—śmierć rozwija się w obrzędzie w tetradę: dawna postać życia—śmierć—odrodzenie—nowa postać życia. Stąd równoważność i komplementarność, a niekiedy ekwiwalentność scen umierania i ożywania, zabijania i rodzenia oraz scen wesel­ nych. W obrzędach narodzinowych rytuał projektowany jest na wesele, w pogrzebowych ku niemu się zwraca. Zmarłych przed ślubem grzebie się w strojach weselnych, a kondukt przypomina orszak z drużbami i druhnami. Małżonkom daje się do trumny fragmenty, a nawet cały strój weselny. Tak jak w weselu, przy pogrzebie opłakiwania kontrastują z żartami. Moment śmierci nie jest obojętny dla losów zmarłego, np. zgon w Wielki Piątek, we Wniebowstąpienie albo w święto Matki Boskiej zapewnia łatwą drogę „wprost do nieba". Są też dni odpowiednie i nieodpowiednie dla pogrzebu, który w związku z tym będzie opóźniany lub przyspieszany. Przed i po zgonie wypatrywano znaków wróżebnych już wtedy odbijających się w przyrodzie, a wyznaczających przyszłość zmarłego, jego rodzi­ 47 48 li. 13. Weselni „Strawboys" czyli „słomiani chłopcy", Irlandia, ok. 1990 r. 27 �Zważywszy, że wszystkie obrzędy, związane z konkretnym terminem czy spełniane okazjonalnie, mieściły się w roku — coro­ cznie przecież odbywały się chrzciny, inicjacje, wesela i pogrzeby, uroczyście obchodzono początek i zakończenie podstawowych prac gospodarskich, założenie podwalin, zwieńczenie i zasiedle­ nie nowego budynku... były więc faktycznie obrzędami dorocz­ nymi. Rozkład obrzędów praktykowanych przez społeczności europejskie był nieregularny, a jednak wszędzie uderza ta sama tendencja do nadania mu regularnego rytmu. Jeśli w praktyce było to nieosiągalne, uciekano się do różnych sposobów, jak wspomniane już odgrywanie scen z życia rodzinnego podczas rytuałów dorocznych i vice versa, albo dzielenie obrzędu na dwie części: pierwsza miała miejsce w ustalonym czasie, druga gdy nadeszła odpowiednia pora: symboliczna orka i siew w Nowy Rok lub zapusty i dopełnienie rytuału pierwszej orki oraz siewu we właściwym czasie; symboliczny wypęd bydła w dniu św. Marka lub św. Jerzego (dla wielu ludów europejskich był to koniec zimy i początek lata) i zamknięcie rytuału, gdy trawa podrosła na tyle, by wypas był możliwy; święto przylotu ptaków (na Podlasiu w Zwiastowanie NMP — 25 marca, rozdawano dzieciom „bocianie łapy" i modele narzędzi rolniczych z ciasta) oraz powitania i wróżby, gdy rzeczywiście przyleciały. Obojętne z ilu rytuałów i jak rozmieszczonych w czasie składał się rok obrzędowy danej wsi, całość zawsze była kompletna — obejmo­ wała wszystkie zdarzenia, które zaistniały albo powinny zaistnieć, wpisując je w boski plan stworzenia. Za każdym razem obrzędo­ wa zmiana odtwarzała mityczną śmierć, hierogamię i odrodzenie — Świat stawał się na nowo. Urodzenie dziecka do roku po ślubie było nie tylko naturalnym pragnieniem nowej rodziny, z którym korespondowały weselne zabiegi wzmagające płodność. Gdyby jednak małżonkowie dzieci nie chcieli i próbowali w tym celu uciec się do magii,.należało temu przeszkodzić. Włodzimierz Szuchiewicz opisuje, że na Huculszczyźnie (także i na Podlasiu) wyznaczano do pilnowania małą dziewczynkę „świtywkę", która z zapaloną świecą stawała Uczestnicy obrzędów nie silą się na rozróżnianie znaczeń, niczego nie tłumaczą. Współdziałając, poddając się nastrojowi niezwykłości, grozy, piękna, smutku i radości, zaiste rozumieją z pełną jasnością to, co wyrażają za pomocą obrazów i przypo­ wieści. To my, patrzący z zewnątrz, potrzebujemy wyjaśnień, dzielimy i klasyfikujemy, usiłujemy nieudolnie zamknąć słowami niewypowiedzialne. 48 90 91 52 28 I za Młodymi: „Matka młodej niesie biały zawój — peremitkę, nowożeńcy stają, schylają głowy, a matka przykrywa ich zawo­ jem, siadają, a świtywka patrzy, żeby kniahynia nie przysiadła palców, bo to oznacza, że nie chce mieć dzieci..." Potencjalna rozrodczość młodej pary była wszak skojarzona z mnożeniem wszelkich dóbr, narodziny dziecka to znak przychylności sił nadprzyrodzonych, nadzieja na lepszą przyszłość. Symbole, z którymi w czasie wesela wchodzą w kontakt nowożeńcy, oddają im swoją moc, ale od nich zyskują nową, która udziela się obecnym. Na południu Polski pan młody z panną młodą jedli odrobinę sera, a resztą częstowali gości, „żeby krowy dawały więcej mleka", na Podlasiu pszenicę, którą obsypano młodych, dodawało się do siewu (podobnie jak ziarno wykruszo­ ne z ostatnich zebranych kłosów, z wigilijnego snopa lub z obsypkina św. Szczepana czy na Nowy Rok), by lepiej rodziła. Jan Komorovsky rozdział swojej pracy o weselu u Słowian poświęca magii „płodności i obfitości", sygnalizując jej bliskie analogie z obrzędowością zapustną, nie wyciąga jednak dalej idących wniosków. Typologiczne zbieżności można bez trudu znaleźć w rytuałach spełnianych w innych porach roku i w pozos­ tałych obrzędach rodzinnych. Pozostańmy jednak przy zapustach i weselach, skoro ich terminy najczęściej się pokrywały. W Austrii i na Węgrzech zanotowano, że gdy w zapusty nie było wesel, spodziewano się nieurodzaju i przebierańcy w ostat­ nim ich dniu imitowali wesele. Odgrywanie scen weselnych w obrzędzie dorocznym traktowano więc jako alternatywę praw­ dziwego wesela. Inscenizacje wesel, porodów i śmierci w czasie obrzędów dorocznych (przeważnie w zapusty) znane były w ca­ łej Europie. I znów na Węgrzech, dziewczęta przed Wielkanocą topią lub palą słomianą kukłę — Kisze (tj. kwas, żur), tylko o ile podczas Postu nie zmarła we wsi żadna kobieta. Na Łużycach, niszczona kukła ubrana jest w koszulę ostatnio zmarłego, a prze­ pasana ślubnym pasem ostatnio wydanej dziewczyny. Na zachodzie Europy piłuje się kukłę staruchy, albo napastuje się starych ludzi, bądź też urządza się wesele staruchy i starca.** Z kolei podczas wesela (a lokalnie przy chrzcinach i pogrzebach) odgrywane były sceny znane z obrzędów dorocznych przez te same, co i tam postacie. To już nie tylko podobieństwo form, a wzajemne kopiowanie się rytuałów i trudno przypuścić by było przypadkowe. ny, wsi, zwłaszcza jeśli śmierć nastąpiła w niezwykłych okolicz­ nościach. Tak narodziny, jak śmierć były więc wydarzeniem w cyklicznym wyobrażeniu czasu, wpisywały się w rytm przyrody. 0 ile jednak tego rodzaju zmianę odbierano jako wynikłą z woli sił nadprzyrodzo­ nych (trudno bowiem, choć bywały i takie przypadki, zaplanować porę rodzenia i śmierci), o tyle wesele celowo prowokowało zmianę, było zatem starannie uzgadniane z dorocznym cyklem obrzędowym. Jeden z okresów tego cyklu uważany był za najodpowiedniejszy. Zwykle były jeszcze dodatkowe terminy, jednak ślub wtedy rezer­ wowano dla osób unikających ostentacji albo przeciwnie, jakoś się wyróżniających — np. w Niemczech wesele w dożynki urządzano tylko parze bez skazy. W zdecydowanej większości krajów europe­ jskich, główną porą wesel był karnawał. Zawieranie małżeństw po osiągnięciu dojrzałości było powin­ nością wobec społeczeństwa, toteż u kresu przewidzianego na wesela okresu powszechnie występują obrzędowe piętnowania panien i kawalerów (często wzajemnie), którzy tego obowiązku nie dopełnili. W rytuałach tego typu, żartobliwie lub złośliwie traktowane działania nie sprowadzały się li tylko do manifestacji' społecznej dezaprobaty. Ciągnięcie drzewa, kloca, pługa... sta­ wianie kukieł, rysunki na ścianach, smarowanie okien... miało przede wszystkim ułatwić założenie rodziny w przyszłości. M o ­ ment zamknięcia okresu wyprawiania wesel, był równocześnie otwarciem następnego cyklu, w którym aktywną rolę zaczynały odgrywać kolejne roczniki dorosłej do małżeństwa młodzieży. W tym d o r o c z n y m c y k l u w e s e l n y m , zapoczątkowa­ nym dopuszczeniem do grona panien i kawalerów (a więc zarazem zakończeniem cyklu inicjacji dziecka), a następnie nasilającymi się przy okazji obrzędów kontaktami między dwiema płciami, kulminacją były rytuały, podczas których przekazanie odpowiednich znaków odbierano jako zapowiedź wesela, niekie­ dy wręcz jako obowiązujące w prawie zwyczajowym zaręczyny. W obrzędach dorocznych działania promatrymonialne przeważ­ nie były powiązane z działaniami skierowanym na pomyślność w innych dziedzinach, niekiedy jednak były wyodrębnione t w o ­ rząc autonomiczny rytuał, jak np. wróżby i zabiegi w dniu św. Andrzeja, św. Walentego, św. Jana... stawianie pannom majowe­ go drzewka, licytacje panien... Doprowadzenie młodych do małżeństwa należało do podsta­ wowych zadań społeczności, która w odróżnieniu od jednostki miała trwać wiecznie, odradzając się w nowych pokoleniach. Toteż cała wieś była o weselu zawiadamiana i proszona o błogos­ ławieństwo. Wszyscy, nie sami weselni goście, byli jego świadka­ mi, komentowali je i wróżyli z jego przebiegu o pożyciu zaślubio­ nych, powodzeniu w gospodarce, ale też o pomyślności dla pozostałych. Dobrze wyprawione wesele miało powiększyć plo­ ny, pomnożyć bydło, związać węzłem małżeńskim kolejnych kandydatów do tego stanu. Kontrola roztoczona nad weselem nabierała intensywności w czasie pokładzin. Rezultaty próby, jakiej poddana była młoda para, wywoływały ogólną radość albo przygnębienie, decydowały o dalszym przebiegu obrzędu. T ł u ­ maczenie znaczenia pokładzin troską o zapewnienie legalności potomstwa, wydaje się wątpliwe wobec faktu, że jeśli pan młody nie był w stanie wtedy właśnie dokonać def loracji, musiał go ktoś zastąpić. Racjonalne argumenty nie wystarczą do uzasadnienia rangi dziewictwa. Wakarelski przytacza jakże wymowne przykła­ dy zachowań w razie stwierdzenia jego braku: „Jeśli jednak okaże się, że panna młoda nie jest dziewicą — nećesna, wszystko jest ponure i goście opuszczają dom. W niektórych wypadkach kobziarz wychodzi na dach domu i głośno obwieszcza wieśnia­ kom, zwraca się do bydła i do całej przyrody mówiąc, że w tym domu wydarzyło się nieszczęście. Gdzieniegdzie chodzą specjal­ nie do bydła i komunikują im: 'Słuchajcie koniel Słuchajcie bydełko! Słuchajcie owieczki! Słuchajcie ludzie! Słuchaj ziemio! Słuchaj słoneczko! Słuchajcie wszyscy! — nasza panna młoda nie jest dziewicą!' (...) Wszystko to czynią w przekonaniu, że podobny wypadek jest źródłem nieszczęść dla domu i w s i . " 53 94 99 56 57 58 80 61 �II. 14. Wielkanocny „Niedźwiedź", Góra k/Jarocina, 1966 r. PRZYPISY W. Heisenberg, Część i ca/ość. Warszawa 1987, s. 246 L. Kołakowski, Obecność mitu, Paryż 1972, s. 3 2 — 3 5 Tamże s. 131 E. Gellner, Słowa i rzeczy, czyli nie pozbawiona analizy krytyka filozofii lingwistycznej. Warszawa 1984, s. 37 i 50 • M. Weber, Szkice z socjologii religii. Warszawa 1984, s. 195 R. Tomicki, Religijność ludowa (w:) Etnografia Polski, przemiany kultury ludowej, Ossolineum 1981, s. 3 0 — 3 5 i 4 1 — 4 9 L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa 1986, s. 86 • J . i R. Tomiccy, Drzewo życia, ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa 1975, s. 153, 189 i inne Por. S. Glotz, Les origines de la tradition du masque en Europe, (w:) Le masque dans la tradition europeenne, Binche 1975, zwłaszcza s. 21, gdy cytuje słowa Św. Paciena (biskupa Barcelony 360—390), który po kazaniu piętnującym pogańskie obchody zanotował: „ M e Miserum! Quid ego facinoris admisi? Puto, nescierant cervulum facere, nisi illis reprehendo monstrassem." E. Mieletinski, Poetyka mitu. Warszawa 1981, s. 211 Nie podaję więc odnośnika, gdy przykłady były wielekroć publiko­ wane i czytelnik znajdzie je w pracach ogólnych jak: K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t. II cz. 1 i 2, Warszawa 1968; Etnografia Polski, przemiany kultury ludowej, cz. 2, Ossolineum 1981; Kalendarnyje obyczai iobrjady wstranach zarubieżnojJewropy, t. I, Moskwa 1973, t. II — 1 9 7 7 , t. III — 1 9 7 8 , t. IV — 1983;Ле masque dans la tradition europeenne, Binche 1975; H. Biegeleisen, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą, L w ó w 1929; J . Komorovsky, Traditna svadba u slovanov, Bratysława 1976 Np. postacie „lekarza" i „pielęgniarki" pojawiły się między 1920 a 1930 w: Albanii, Bułgarii, Jugosławii, Portugalii, Włoszech i Polsce; Kalendarnyje... t. II ss. 56, 21, 247, 319 P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Warszawa 1985; tenże, Symbolika zla. Warszawa 1986 Cz. Witkowski, Doroczne polskie obrzędy i zwyczaje ludowe, Kraków 1965, s. 22 i 39 Przy obrzędach dorocznych zanotowano ich obecność: w Boże Narodzenie, Nowy Rok, Trzech Króli, zapusty, półpoście, Wielki Tydzień, Wielkanoc, Zielone Świątki, Wniebowstąpienie, Boże Ciało, św. Jana, dożynki, św. Marcina, św. Andrzeja, św. Mikołaja, św. Łucji... nadto na Węgrzech z okazji dorocznego świniobicia, oraz na Bałkanach przy obrzędowej prowokacji deszczu. Powszechnie spotyka się ich na weselu, rzadziej przy pogrzebach (Huculszczyzna, Mołdawia, Siedmiogród), sporadycznie przy chrzcinach — patrz: Le masque dans la tradition europeenne... N. M. Listowa, Awstrijcy, (w:) Kalendarnyje..., t. II, s. 166; Urpo Vento, La tradition de la mascarade en Finlande, (w:) Le masque..., s. 152, fot. 64 1 2 3 4 8 7 9 10 11 12 13 14 13 18 Ż. Stamenowa, Kukeri i surwakari. Sofia 1982, ss. 6 , 1 2 , 1 6 , 1 9 , 23, 28, 31; Archiwum ISPAN w Krakowie, t. 452—86, „droby" ze Skawicy k. Suchej; J . Komorovsky, Traditna..., s. 221—264 T. Baraniuk, O kilku postaciach widowisk zapustnych na północ­ no-zachodnim Mazowszu, referat wygłoszony na sesji w Ciechanowie w 1987 r. S. A. Tokarew, Łużiczanie, (w:) Kalendarnyje..., t. II, s. 238; M. Gavazzi, Le masque en Yougoslavie, (w:) Le masque..., s, 313 W. Iwanow, W. Toporów, Issliedowanija w oblasti slawianskich driewnostiej, Moskwa 1974, rozdział VII, s. 181 i dalsze. A. Leroi-Gourhan, Religie prehistoryczne. Warszawa 1966, s. 94—96 Ch. Wakarelski, Etnografia Bułgarii. Wrocław 1965, s. 347—348; U. Vento, op. cit., s. 157 J . Komorovsky, op. cit., s. 270 i dalsze. M. F. Gueusquin, France, deguisementsen ours, (w:) Le masque..., s. 369—370; por. także B. A. Uspienski, Kultśw. Mikołaja na Rusi, Lublin 1985, s. 131 Materiały z konkursu PTL w Łodzi z 1984 г.: Wiaderno, w. piotrkowskie. Kalendarnyje..., t. II, s. 4 5 , 6 4 — 6 6 , 1 0 7 , 1 8 6 , 2 6 6 , 307, t. III, s. 202, 224, 244 Kalendarnyje..., t I, s. 6 1 — 6 2 , t. II, s. 3 1 , 1 4 2 , 1 6 5 — 1 6 7 , 224, 279, 323—325; D. Niewiadomski, Orka złotym pługiem, „Twórczość ludowa", R. II: 1987, nr 4 O orce jako odpowiedniku aktu płciowego piszą m. in. J . i R. Tomiccy, Drzewo życia, s. 135, i G. Krajew, Obrednoto trawestiranie po balgarskite zemi prez zimnija kalendaren cikal, (w:) Obredi i obreden folklor. Sofia 1981, s. 164—169, który dowodzi, że inwariantem doroczne­ go cyklu zimowego jest wesele. Konopielka śpiewana na Wielkanoc gospodarzowi na północ­ no-wschodnim Podlasiu. Archiwum ISPAN w Krakowie, t. 177, cz. IV J . Stęszewski, Muzyka ludowa, (w:) Etnografia Polski. Przemia­ ny..., s. 254 ™ J . Kowalska, Środkii mechanizm przekazu tanecznego, „Etnografia Polska", XXIX: 1985, z. 2, s. 81 J . P. Dekowski, Z badań nad problematyką wesela opoczyńskiego, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XXVI (1984), Wa-wa — Łódź 1986, s. 49, przyp. 41 Ch. Wakarelski, op. cit., s. 274 J . Kowalska, op. cit, s. 78 G. van der Leeuw, Czy w niebie tańczą?, „Literatura na świecie", maj 1978, s. 349 A. Llano Rosa de Ampudia, Del folklore Asturiano, Oviedo 1972, s. 217—219, za: Kalendarnyje..., t. 2, s. 6 0 — 6 1 , por. także s. 160 (Niemcy). Analogia nie jest przypadkowa i nie powstała później pod wpływem karnawału, jako że już w średniowiecznych manuskryptach (Le Roman de 17 18 19 20 21 22 23 24 28 28 27 28 29 31 32 33 34 38 38 29 �Fauvel— 1310—1314 i Le Roman d'Alexandre z XIV w.) zanotowano przebieranie się za zwierzęta, ubieranie strojów na opak, „kocią muzykę" itp., za: Le masque..., s. 358 Kalendarnyje..., t. II, s. 232 Kalendarnyje..., t. II, s. 269 Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce. Warszawa 1987, s. 161—162 Kalendarnyje..., t. II, s. 225 Yi-Fu Tuan, op. cit., s. 5 1 — 5 2 i 62 A. Zadrożyńska, Powtarzać czas początku. Warszawa 1985 M. Eliade, Lemythe de 1'eternelretour, Gallimard, 1969; E. R. Leach, Deux essais concernant la representation symbolique du temps, (w:) Critique de I'anthropologie, Paris, 1968; W. Toporów, O kosmologicznych źródłach wczesnohistorycznych opisów, (w.) Semiotyka kultury, Warszaa 1977, s. 109—110; S. J . Serów, Ka/endarnyj prazdnik i jego miesto w jewropejskoj kulturie, (w:) Kalendarnyje..., t. IV, s. 2 4 — 5 3 G. Pattaro, Pojmowanie czasu w chrześcijaństwie, (w:) Czas w ku/turze. Warszawa 1988, s. 314 i 315—316 " Archiwum ISPAN w Krakowie t. 177/1641 E. Gyórggi-Fóldes, Personnages travestis dans les coutumes payannes hongroises, (w:) Le masque..., s. 185 i 187 Radost Iwanowa, Edinstwo na siemiejnata obrednost, (w:) Obredi iobreden folklor..., s. 32 (przykład cytowany za J . Zachariewem). Autorka udowadnia jedność systemową obrzędów rodzinnych, inwariantem — wesele. Kalendarnyje.... t. II, s. 45, 65, 85, 106, 120, 174, 185, 200, 233, 303, t i l l , s. 9 8 — 9 9 i 112—113; E. Frankowski, Kalendarz obrzędowy ludu polskiego. Warszawa 1931, s. 49; G. Michaiłowa, Kostiumyt w ba/garska obrednost. (w:) Obredi..., s. 5 2 — 8 2 Kalendarnyje..., t. III, s. 133 J . Komorovsky, Tradicna... rozdz. I i III " Tamże s. 256 37 38 39 40 41 42 43 44 4 6 47 48 49 80 Ch. Wakarelski, op. cit, s. 275 Wł.Szuchiewicz, Huculszczyzna, Kraków 1902, t. II, s. 64. We Francji, kobieta która w rok po ślubie nie była brzemienną, była w „tłusty czwartek" poddawana specjalnym zabiegom — Kalendarnyje... t. II, s. 39 Archiwum ISPAN w Krakowie t. 26/940 i t. 177 cz. III J . Komorovsky, op. cit., s. 93 i 187—227 Kalendarnyje..., t. II, s. 166 i 193, por. też s. 247 (Jugosławia) i 144 (Niemcy) oraz Le masque..., s. 187 i 76 Le masque..., s. 418 Kalendarnyje... s. 239 *• Kalendarnyje,.., t. II, s. 3 5 — 4 0 i 62, Por. także podstawianie starej kobiety zamiast panny młodej w weselu — J.Komorovsky, op. cit., s. 159—168. W Niemczech nazywanie ostatnich snopów „starcem", „staru" lub „parą młodych", Kalendarnyje.... t. III, s. 132 oraz obrzędowe przeobra­ żenia postaci bądź kukieł „starców" w młodzieńców i dziewczyny podczas rytuałów przełomu zimy i wiosny, Kalendarnyje..., t. II, s. 8 8 — 8 9 i 147. Mityczne wątki tego rodzaju metamorfozy omawia M. Eliade, Histoire des croyances et des idees religieuses, Payot 1978, cz. 2, s. 147 i 438 M. Maj, Rola daru w obrzędzie weselnym, Ossolineum 1986, s. 3 9 — 4 0 ; R. Iwanowa, Bułgarska fołklorna swatba. Sofia 1984, s. 129—130; J . Komorovsky, op. cit., s. 264—275; Le masque... s. 187—192, 240 i 256, 286, 301, 326, 377—378 M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych. Warszawa 1988, t. I, s. 44; „Mityczno-religijne scenariusze Nowego Roku, mniej lub bardziej podobne, spotyka się w niezliczonych kulturach. (...) Scenariusz jego zawiera hieros gamos między dwiema postaciami boskimi patronującymi miastu, przedstawionymi przez ich posągi lub władcę... oraz hierodulę. Owa hierogamia urzeczywistniała łączność między bogami i ludźmi z pewnością chwilową, ale o poważnych konsekwencjach." Por. również M. Eliade, Histoire... s. 146, 169, 4 3 7 — 4 3 8 52 5 3 54 ю 56 57 M 60 61 II. 1, 3, 5, 7, 10, 11, 13 reprodukowane z książki pod red. Samuela Glotza Le masque dans ta tradihn- ^uropeenne. Binche 1975. Stefan Deptuszewski - - il. 12; Wanda Drabik — il. 8; Marek Pabis — il. 6; Stanisław Stępniewski — il. 9; Jan Swiderski — il. 2 i 4 oraz reprodukcje; Marek Woźniczko — il. 14 Stanisław Zagajewski, Głowa Pana Jezusa, cierniem ukoro­ nowanego, ceramika wypalana Fot.: Jan Sieraczkiewicz I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fcd93ee91afe22b3e99f1a0cb01985a2.pdf d9e65e3829e924f91365a7c3eff51081 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5002 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna kazirodztwo - aspekt medialny kazirodztwo - aspekt antropologiczny tabu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4639 Title A name given to the resource Przekraczanie granic tabu / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.207-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mirosława Drozd-Piasecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Przekraczanie granic tabu Wprowadzenie D o napisania tego tekstu skłonił mnie piękny jubileusz pracy naukowej mojej pier­ wszej opiekunki akademickiej i przyjaciółki, Pani Profesor Anny Zadrożyńskiej. Te­ matu i inspiracji dostarczyła mi zaś lektura Piętna Ervinga Goffmana, uważającego, że zjawiska anomii, dewiacji, wszelkie ingresje społecznych kanonów i norm są zna­ komitym polem do wręcz klinicznej obserwacji procesów społecznych. Przedmiotem moich rozważań jest szeroko opisywany i komentowany w środ¬ kach masowego przekazu przypadek ujawnienia wykorzystywania seksualnego i wię¬ zienia własnej córki przez mieszkańca wsi pod Siemiatyczami. Zanim przejdę do antropologicznej analizy materiałów, głównie zamieszczanych w dziennikach „Ga­ zeta W y b o r c z a " i „Rzeczpospolita", przybliżę merytoryczny kontekst tego zja¬ wiska, które klasyfikuję w obrębie tabu. Termin „tabu" określa klasyczną kategorię etnologiczną. Została ona rozpozna¬ na i opisana już u zarania dziejów tej dyscypliny w latach 80. i 90. X I X w., a w trak¬ cie kolejnych lat badań była naświetlana, poszerzana oraz uściślana z coraz liczniej¬ szych punktów widzenia. Prace nad tabu prowadzili najwybitniejsi przedstawiciele światowej etnologii . Jego zakres rozumiano szerzej (odnosząc go do zakazów wszel­ kiego rodzaju) i węziej (do zakazów w poszczególnych dziedzinach kultury np. za­ bójstwa i kazirodztwa, Freud), kazirodztwa (Lévi-Strauss) lub też w powiązaniu z innymi prawami i normami. Jednak zawsze znaczyło ono szacunek dla wartości ważnych społecznie, a nawet było uważane „za decydujący moment w przejściu ga­ tunku ludzkiego ze stanu natury do stanu kultury" (Buchowski, 1987, s. 344). 1 Ostatnio w nauce podkreśla się, że tabu dotyczy: r z e c z y w y j ą t k o w y c h , n i e n o r m a l n y c h , f o r m p o ś r e d n i c h m i ę d z y d w o m a stanami o d p o ­ w i e d n i o sklasyfikowanego p r z e z c z ł o w i e k a Universum, 1 podzielających cechy dwóch W t y m miejscu przytoczę, w porządku c h r o n o l o g i c z n y m , najbardziej znane nazwiska uczonych, którzy wnieśli największy wkład w badanie tego zjawiska k u l t u r o w e g o : James G. Frazer, R o b e r t R. M a r e t t , Z y g m u n t Freud, A l f r e d R. R a d c l i f f - B r o w n , Franz B. Steiner, E d m u n d Leach, M a r y Douglas, Claude Lévi-Strauss, M e y e r Fortes. 207 �Mirosława Drozd-Piasecka odrębnych kategorii (sacrum i profanum, n a d p r z y r o d z o n e g o i ziemskiego), g a t u n ­ ków, f o r m , a t a k ż e r z e c z y n i e n a z w a n y c h , nieuporządkowanych i „ p o m i e s z a n y c h " [ . . . ] służy w i ę c zarazem jako n a r z ę d z i e p o r z ą d k o w a n i a p o j ę ć o ś w i e c i e ( B u c h o w s k i 1987, s. 3 4 4 ) . 2 Problem kazirodztwa niejednokrotnie podejmował w swoich badaniach Bro­ nisław Malinowski (Malinowski 1980, s. 97-606; 1987). Było ono dla niego jednym z kardynalnych zakazów społecznych . W badanej przez niego społeczności melanezyjskiej ojciec nie podlegał ograniczeniom egzogamicznym, bowiem nie był krew¬ nym swoich dzieci. Jednak obcowania ojca z córką bardzo surowo zabraniano, a „wykrycie kazirodztwa sprowadziłoby niechybną śmierć na winowajców, którą musieliby zadać sami sobie przez popełnienie samobójstwa w taki sposób, jak tego wymagał zwyczaj" (Malinowski 1987, s. 600) . Malinowski formułuje hipotezę, że: „Potężne tabu wzmacnia prawdopodobnie pokusę do kazirodztwa przez ten pociąg, jaki zakazany owoc zawsze wywoływał, wywołuje i będzie wywoływać u istoty ludzkiej" (1987, s. 605) . 3 4 5 Odwołam się jeszcze do zaproponowanej przez Malinowskiego wykładni kultu¬ rowej tego zjawiska: K a z i r o d z t w o jako n o r m a l n y s p o s ó b z a c h o w a n i a nie m o ż e i s t n i e ć w ś r ó d l u d z i , g d y ż nie d o p o g o d z e n i a jest z ż y c i e m r o d z i n n y m i z d e z o r g a n i z o w a ł o b y j e g o n a j b a r d z i e j f u n d a m e n t a l n e zasady ( M a l i n o w s k i 1987, s. 186). M u s i b y ć zakazane, [ . . . ] jest o n o nie d o p o g o d z e n i a z u s t a n o w i e n i e m p i e r w s z y c h p o d s t a w k u l t u r y . W k a ż d y m r o d z a j u c y w i l i z a c j i , w k t ó r y m z w y c z a j , m o r a l n o ś ć i p r a w o z e z w o l i ł y b y na k a z i r o d z t w o , r o d z i ­ na n i e m o g ł a b y nadal i s t n i e ć ( M a l i n o w s k i 1987, s. 185). R o z p a d ł a b y się i nastąpił c a ł ­ k o w i t y s p o ł e c z n y chaos i b r a k m o ż l i w o ś c i k o n t y n u o w a n i a t r a d y c j i k u l t u r o w e j [ . . . ] . P o d s t a w o w y w z ó r w s z y s t k i c h w i ę z ó w s p o ł e c z n y c h , n o r m a l n y stosunek d z i e c k a d o m a t k i i ojca z o s t a ł b y z n i s z c z o n y ( M a l i n o w s k i 1987, s. 186). Ż a d n e s p o ł e c z e ń s t w o n i e m o ż e i s t n i e ć w t a k i c h w a r u n k a c h ( M a l i n o w s k i 1987, s. 185). I n s t y n k t seksu musi z o ­ 6 s t a ć w y e l i m i n o w a n y ze s t r u k t u r y w s z y s t k i c h t y c h s e n t y m e n t ó w [ . . . ] jest n a j t r u d n i e j ¬ szy d o k o n t r o l i [ . ] Pokusa k a z i r o d z t w a została w i ę c w p r o w a d z o n a p r z e z kulturę, p r z e z k o n i e c z n o ś ć u s t a n o w i e n i a trwałych, z o r g a n i z o w a n y c h p o s t a w [ . ] w e wszyst¬ k i c h s p o ł e c z e ń s t w a c h l u d z k i c h p r z y p o m o c y jednej z n a j w a ż n i e j s z y c h 2 We współczesnej e t n o l o g i i polskiej obszerne s t u d i u m o tabu w i e r z e n i o w y c h związanych z antro­ pologią symboliczną napisał Jerzy Sławomir Wasilewski (2010 3 i najpo- [1989]). D o t y c z y ł on egzogamii, c z y l i zakazów seksualnego obcowania i małżeństwa w o b r ę b i e tego sa¬ mego klanu totemicznego, poddziału klanu, a jeszcze surowszych wobec dwojga ludzi mających wspól¬ ne pochodzenie genealogiczne. 4 Postępowanie takie miało zaniknąć wraz z napływem misjonarzy i urzędników rządowych. 5 Uważał on, że w rozwiązaniu tego p r o b l e m u m o ż e być, d o pewnego stopnia, p o m o c n a psycho¬ analiza. 6 „Alternatywny t y p kultury, z którego w y k l u c z o n e jest k a z i r o d z t w o , jest jedynie z g o d n y z istnie­ niem organizacji społecznej i k u l t u r y " ( M a l i n o w s k i 1987, s. 185). 208 �Przekraczanie granic tabu w s z e c h n i e j s z y c h n o r m . N a w e t wówczas, jak t o u k a z a l i nam p s y c h o a n a l i t y c y , tabu k a ­ z i r o d z t w a straszy c z ł o w i e k a p r z e z c a ł e ż y c i e ( M a l i n o w s k i 1987, s. 186) . 7 Według Claude'a Lévi-Straussa: Z a k a z k a z i r o d z t w a jest [.. J . n o r m ą w y z n a c z a j ą c ą k a ż d e m u m ę ż c z y ź n i e z b i ó r k o b i e t , z k t ó r y m i nie w o l n o m u z a w r z e ć m a ł ż e ń s t w a ani m i e ć s t o s u n k ó w seksualnych [ . . . ] , n o r m a ta jest u n i w e r s a l n a ; nie z n a m y ani j e d n e g o s p o ł e c z e ń s t w a , w k t ó r y m b y ona nie o b o w i ą z y w a ł a ( L é v i - S t r a u s s 1970, s. 5 2 4 ) . Generalny problem dotyczący zakazu kazirodztwa polega na ustaleniu - pisze Lé­ vi-Strauss za Marcelem Maussem - „jakie głębokie i powszechne przyczyny sprawia­ ją, że we wszystkich społeczeństwach i wszystkich epokach istnieje jakaś reglamenta­ cja stosunków między płciami" (Lévi-Strauss 1970, s. 526). Zdaniem tego uczonego: Z a k a z k a z i r o d z t w a nie ma ani ź r ó d e ł c z y s t o k u l t u r o w y c h , ani ź r ó d e ł c z y s t o n a t u r a l ­ n y c h ; nie jest t a k ż e m i e s z a n k ą r ó ż n o r a k i c h s k ł a d n i k ó w c z ę ś c i o w o z a p o ż y c z o n y c h o d n a t u r y a c z ę ś c i o w o - o d k u l t u r y S t a n o w i o n p o d s t a w o w e p o s u n i ę c i e , dzięki k t ó r e m u , p r z e z które, a z w ł a s z c z a w k t ó r y m d o k o n u j e się p r z e j ś c i e o d n a t u r y d o k u l t u r y [ . ] stanowi więź między istnieniem b i o l o g i c z n y m i istnieniem społecznym człowieka [ . ] o g r a n i c z a się d o u t w i e r d z e n i a w d z i e d z i n i e i s t o t n e j dla p r z e ż y c i a g r u p y wyż¬ s z o ś c i tego, co s p o ł e c z n e , n a d t y m , c o naturalne; tego, c o z b i o r o w e , n a d t y m , co i n d y ­ w i d u a l n e ; o r g a n i z a c j i n a d p r z y p a d k o w o ś c i ą [ . . . ] . „zakaz k a z i r o d z t w a jest nie t y l e n o r m ą , k t ó r a zabrania ż e n i ć się z matką, siostrą l u b córką, ile n o r m ą , k t ó r a k a ż e o d ¬ d a ć m a t k ę , s i o s t r ę l u b c ó r k ę komuś i n n e m u . Jest o n w swej i s t o c i e n a k a z e m o f i a r o w y ­ w a n i a d a r ó w " [ . . . ] k a z i r o d z t w o nie jest p r z e s t ę p s t w e m p r z e c i w naturze, lecz p r z e c i w społeczeństwu, p o w o d u j e b o w i e m nieuchronnie, g d y zaczyna występować często, z e r w a n i e więzi s p o ł e c z n e j , p o n i e w a ż p o p e ł n i e n i e g o p r z e r y w a p r o c e s w y m i a n y k o b i ­ et, dzięki k t ó r e m u s p o ł e c z e ń s t w o r e p r o d u k u j e n i e u s t a n n i e swój b y t ( L é v i - S t r a u s s 1970, s. 526, 529, 531). Wydarzenie Rekonstrukcja wydarzeń została sporządzona na podstawie doniesień obu dzienni­ ków z kilku kolejnych d n i . W y p o w i e d z i poszczególnych dziennikarzy niejedno¬ krotnie znamionowało zaangażowanie emocjonalne przejawiające się w nadużywaniu przymiotników w opisach i ocenie zaistniałych wypadków. Będę starała się sprowa­ dzić je do poziomu rzeczowej narracji i tylko w nielicznych przypadkach, uzasad¬ nionych rozważaniami natury antropologicznej, przywoływać wypowiedzi reporte¬ rów nacechowane emocjami. Gazety odnotowały że we wtorek 2 września 2008 r. d o komendy Policji w Sie­ miatyczach przyszła 21-letnia kobieta (Alicja B.) z matką (Teresą B.), mieszkanka 7 W i e l e „zwyczajów, idei i wzorów społecznych narzuconych mężczyźnie przez kulturę jest w y ­ raźnie związana z jego wartością dla rodziny, z jego użytecznością dla gatunku" (Malinowski 1987, s. 188). 209 �Mirosława Drozd-Piasecka pobliskiej wsi Grodzisko. Powodem jej przybycia było doniesienie na własnego ojca (45-letniego Krzysztofa B.), że: „przez ostatnie 6 lat więził ją, groził śmiercią, wielo­ krotnie gwałcił" („Rzeczpospolita", 09.09.08, s. 1). Urodziła mu dwóch chłopców, jeden obecnie ma dwa i pół roku, drugi - półtora. Starszego we Wrocławiu, młod­ szego w Siemiatyczach (Rz. 09.09.08, s. 1). Przy obu porodach towarzyszył jej oj¬ ciec, który przedtem przygotowywał ją d o odpowiedzi na ewentualne pytania i ka¬ zał mówić, że ojciec dzieci jest nieznany „Pod jego presją zostawiła dzieci w szpitalu i zrzekła się do nich praw" (Rz. 09.09.08, s. 4) rodzicielskich, przekazując maluchy do adopcji („Gazeta Wyborcza", 09.09.08, s. 4). Zeznania obu kobiet w komendzie (określane jako rozmowa - G W 09.09.08, s. 4, Rz. 09.09.08, s. 1) trwały kilka godzin. Wynikało z nich, że ojciec zgwałcił ją pierw­ szy raz, kiedy skończyła 14 lat. Potem wielokrotnie zmuszał ją do współżycia, zamy¬ kał na wiele dni w pokoju i zabierał klamkę. Kobieta nie była jednak przetrzymy¬ wana w zamknięciu przez cały czas. Chodziła do szkoły Skończyła gimnazjum p o d Wrocławiem. Mieszkali wówczas w Pasikurowicach, niewielkiej wsi p o d Wrocła­ wiem, gdzie Krzysztof. B. miał warsztat samochodowy Kiedy zbankrutował, jeździł do pracy za granicę, a następnie zlikwidował warsztat i całą rodziną przenieśli się w 2006 r. d o Grodziska p o d Siemiatyczami, w jego rodzinne strony Po relacji Alicji i jej matki funkcjonariusze pojechali na wieś, by aresztować K r z y ­ sztofa B. N i e było go w domu. Policja zarządziła ogólnokrajowe poszukiwania. Z a ­ trzymany został dopiero trzy dni później, w piątek, w Siedlcach. Prawdopodobnie chciał uciec do Włoch. Na podstawie zeznań obu kobiet Krzysztof B. został aresz¬ towany na trzy miesiące, na wniosek sądu w Siemiatyczach, p o d zarzutem gwałtów, w t y m na małoletniej córce, gróźb, rozboju, więzienia własnej córki „ze szczególnym udręczeniem" ( G W 09.09.08, s. 4). G d y b y potwierdziły się zarzuty rozboju, grozi¬ łoby mu 15 lat więzienia. Według nieoficjalnych danych podczas przesłuchań Krzy¬ sztof B. tłumaczył, że to on jest ofiarą Alicji, która miała go prowokować i zmuszać do odbywania z nią stosunków seksualnych. „Kiedy chciał się przeciwstawić, groziła mu, że zgłosi na policji, iż została przez niego zgwałcona" ( G W 09.09.08, s. 4). Zanim obie kobiety zgłosiły się na policję, Krzysztof B. zmusił córkę do wspól¬ nego wyjazdu do Belgii, gdzie znalazł pracę. W Brukseli też miał gwałcić Alicję. Zde¬ cydowała się uciec. Wróciła do Polski i schroniła u swojego chłopaka we wsi M i e r z y nówka, skąd została przez ojca zabrana ( G W 10.09.08, s. 4; Rz. 09.09.08, s. 1). 8 Prokurator rejonowy w Siemiatyczach, Mirosław Zoch, mówił: „W nocy ojciec wyważył drzwi domu, wpadł do środka, sterroryzował mężczyznę siekierą, a córkę wywlókł z łóżka i wywiózł do swojej matki. Towarzyszyli mu dwaj mężczyźni, którzy potem pilnowali dziewczynę" ( G W 10.09.08, s. 4). Jednym z nich był brat Krzysztofa B., któremu również postawiono zarzuty ale nie został aresztowany „Prokuratura przesłuchała też w charakterze świadka Teresę B. - matkę Alicji. Jeżeli 8 C h ł o p a k A l i c j i wiedział o gwałtach, ale ani ich, ani napadu nie zgłosił p o l i c j i . 210 �Przekraczanie granic tabu zajdzie potrzeba, skierujemy sprawę do sądu rodzinnego i nieletnich pod kątem zbadania wykonywania przez nią władzy rodzicielskiej" (Rz. 09.09.08, s. 1). Rów¬ nocześnie policja szukała dwójki dzieci, które Alicja miała urodzić Po złożeniu zeznań kobiety wróciły do domu. Nigdzie nie pracowały „bo mąż i oj¬ ciec na to nie pozwalał". Policja zaoferowała i m pomoc psychologiczną, gmina i są¬ siedzi pomoc rzeczową. Dotąd obie deklarowały chęć pozostania we wsi, podjęcia pracy oraz rozpoczęcia „życia na nowo", ale jednocześnie bały się rozprawy w są¬ dzie, gdzie trzeba będzie „z nim stanąć twarzą w twarz" ( G W 09.09.08, s. 4) . Alicja miała twierdzić, że po ujawnieniu faktów policji czuje się silniejsza psychicznie ( G W 10.09.08, s. 4). 9 W tym samym czasie dziennik „Fakt" opublikował drastyczne wyznanie dziewczy­ ny Opatrzył je zdjęciem z podpisem: „Spowiedź córki bestii z Podlasia. Gwałcił mnie mój ojciec" . Sprawę opisują światowe media. Zarówno brytyjska bulwarówka „The Sun", jak i poważne serwisy C N N i BBC mają jedno skojarzenie: z Austriakiem Josefem Fritzlem, który przez 24 lata więził w piwnicy i gwałcił córkę (Rz. 10.09.08, s. 6; G W 10.09.08, s. 4). 10 Reakcje Po tych doniesieniach prasowych różne środowiska społeczne, głosami dziennika¬ rzy zaczęły zadawać liczne pytania, na które nie zawsze od razu znajdowano odpo¬ wiedzi. Podstawowe z nich to: Dlaczego Alicja wcześniej nie krzyczała, że dzieje się jej krzywda? Dlaczego nie reagowała matka, najbliżsi, sąsiedzi, autorytety lokalne i powołane do takich spraw instytucje? Na pierwsze z nich A l i c j a nie chciała odpowiadać. Wyjaśniła, że zdecydowa­ ła się w końcu pójść na policję, „bo coś w niej pękło", długo o t y m myślała, że tak nie można żyć. Ojciec „powiedział, że stracimy życie, jeśli to ujrzy światło dzienne" ( G W 09.09.08, s. 4). W przetrwaniu pomagały jej książki z biblioteki w Grodzisku i muzyka discopolowa. W odpowiedzi na drugie pytanie m a t k a (Teresa B.) mówi: „Nie mogłyśmy nic zrobić, bo mąż nie opuszczał nas na krok. Cały czas był w domu. Terroryzował nas" (Rz. 09.09.08, s. 1). Zeznaje w wywiadach, że od dawna wiedziała o wszystkim, że córka była dwa razy w ciąży z jej mężem, a dzieci, które urodziła, zostały w szpitalu, nie interesowała się dalej ich losem. Reagować nie mogła, bo obie były zastraszane, że jeśli prawda wyjdzie na jaw, to stracą życie. N i e wiedząc, co robić, po prostu po9 Te informacje nie są w pełni dokładne, b o w i e m relacje medialne pełne są nieścisłości i r o z ­ bieżności. 10 O b u r z y ł o t o psychologów. Z d a n i e m jednego z nich: „Media p o w i n n y dać święty spokój tej d z i e w c z y n i e ! Bo pokazując ją w t a k i m kontekście, dają jej wyraźny sygnał: jesteś ważna t y l k o dlatego, że cię z g w a ł c o n o [ . . . ] . Z a kilka d n i tej sprawy w mediach nie będzie. A l e d z i e w c z y n a straci szansę na kontakt ze zdrową częścią swojej o s o b o w o ś c i . T o samo d o t y c z y jej 11-letniego brata. M a m nadzieję, że nie p r z e c z y t a m jego wyznań, że słyszał, jak ojciec gwałcił jego siostrę" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . 211 �Mirosława Drozd-Piasecka godziła się z t y m . Na policję poszły dlatego, że „tego było już po prostu za dużo. Córka nie mogła tego nerwowo i psychicznie wytrzymać" (Rz. 09.09.08, s. 4). Za¬ chowanie to, określane przez śledczych słowami: „nie sprostała roli matki", jest tłuma¬ czone „syndromem sztokholmskim", kiedy poszkodowani uzależniają się psychicznie od oprawcy do tego stopnia, że zaczynają mu nawet pomagać. Zatem na wiele py¬ tań w tej sprawie będą musieli odpowiedzieć psychologowie ( G W 09.09.08, s. 4). S p e c j a l i ś c i , psycholodzy i seksuolodzy uważali „że gehennę kobiety można było zakończyć wcześniej. Jednym z powodów, dla których takie sprawy mogą trwać, jest ludzka obojętność. Sąsiedzi, rodzina, wreszcie lekarze odbierający poród musieli coś niepokojącego zauważyć. Zawsze, gdy są podejrzenia, że dochodzi do wykorzystywania seksualnego, powinniśmy, nawet anonimowo, zawia¬ domić policję" (Rz. 09.09.08, s. lub ludzi zajmujących się przemocą domową - z ośrodków pomocy społecznej czy centrów pomocy rodzinie. Zwracali również uwagę na funkcjonujący u nas stereotyp „nie mówić nikomu, co się dzieje w domu", który zakorzenił się również w niektórych, głównie katolickich, mediach nawołujących, żeby wszystkie problemy rozwiązywać w rodzinie ( G W 10.09.08, s. 4; Rz. 10.09.08, s. 6). Potwierdza to komentowana krytycznie przez „Gazetę Wybor¬ czą" publikacja zamieszczona w „Naszym Dzienniku" . 12 Psycholog, Agnieszka Widera-Wysoczyńska z Uniwersytetu Wrocławskiego, za¬ stanawiała się: „Może milczenie matki wynikało także z poczucia winy, że nie zgło¬ siła sprawy organom ścigania" (Rz. 10.09.08, s. 6), bowiem i m dłużej trwa wykorzy­ stywanie, „tym trudniej potem przyznać się do wiedzy na ten temat" (Rz. 10.09.08, s. 6). Przy t y m zawsze jest jakiś powód złamania zmowy milczenia. Praktyka psy¬ chologiczna wskazuje jednak, że „typowym zachowaniem matki w rodzinie kazi- 11 Psychologowie udzielali też i n f o r m a c j i t e c h n i c z n y c h o s y m p t o m a c h molestowania d z i e c i w rodzinie. Pisali, że można uchwycić kilka cech charakterystycznych kazirodczego w y k o r z y s t y w a n i a dziecka, m . i n . częste z m i a n y miejsca zamieszkania, oddalenie o d dalszej rodziny. W t y m k o n k r e t n y m p r z y p a d k u „ o b e c n o ś ć ojca p r z y p o r o d z i e i w czasie w i z y t u ginekologa, b ę d ą c e rzadkością w p o l s k i m społeczeństwie,- porzucenie nauki po gimnazjum, podczas g d y obowiązek szkolny w Polsce jest do 18 ro­ k u życia" ( G W 09.09.08, s. 4 ) . Pedagodzy zwracali uwagę, że „dziwne" zachowania d z i e w c z y n y mo¬ gło być przez otoczenie tłumaczone zmianami organizmu w okresie dojrzewania. 12 D o t y c z y ona recenzji książki Grzegorza Kasdepkego p t . Mam prawo! Czyli nieomal wszystko, co powinniście wiedzieć o prawach dziecka, a nie macie kogo zapytać, która ma trafić d o kanonu lektur klas I V - V I szkoły p o d s t a w o w e j . A u t o r k a recenzji stara się wykazać, że w i e d z a zawarta w tej publikacji daje dzie­ c i o m „wolność do zła". „»Takie książki zaburzają rozwój psychoseksualny dzieci [ . . . ] dowiadują się one, że mogą zostać sprzedane, uprowadzone za granicę, albo wykorzystane seksualnie«. [ . . . ] A u t o r ­ ka tekstu jest z d u m i o n a , że książka omawia art. 34 k o n w e n c j i praw dziecka, który b r z m i : » N i k t nie m o ż e wykorzystywać cię seksualnie«. »Po co zwracać uwagę d z i e c i na dewiacje seksualne? C z y prob¬ lematyka seksualności - w d o d a t k u m o c n o zaburzonej - jest n o r m a l n y m kręgiem zainteresowań uczniów szkoły podstawowej? [ . . . ] p o d e j m o w a n i e t a k i c h t e m a t ó w jest niedopuszczalne i m o ż e być niebezpieczne«. C z y bardziej niebezpieczne niż to, co się działo w Siemiatyczach?" - pyta z kolei publicystka „Gazety W y b o r c z e j " ( G W 15.09.06, s. 2). 212 �Przekraczanie granic tabu rodczej jest wyłączenie się. Matka nie chce wiedzieć, że coś dzieje się jej dziecku, być może się boi, bo sama jest ofiarą przemocy. Czasem nawet sama przekonuje dziecko, że nie powinno nic mówić: bo nie będziemy mieli gdzie mieszkać, bo się nie utrzymamy" ( G W 09.09.08, s. 4). Psycholog z Fundacji Dzieci Niczyje, Maria Keller-Hamela, tłumaczyła, że prawdopodobnie zadziałał w t y m przypadku „powta¬ rzający się schemat" wychowania matki w patriarchalnej rodzinie podporządko¬ wanej silnemu ojcu . 13 Potwierdzał tę diagnozę seksuolog Stanisław Dulka w dzienniku „Metro". Uza¬ sadniając psychologiczną postawę matki Alicji, powiedział m.in.: M i a ł e m d o c z y n i e n i a z w i e l o m a p o d o b n y m i p r z y p a d k a m i i n i g d y nie z d a r z y ł o się, że¬ b y matka n i e wiedziała, c o się d z i e j e w s y p i a l n i córki. M a t k i wiedzą, ale tolerują. Cza¬ sami w y g o d n i e j i m p r z y m y k a ć o k o na to, c o r o b i mąż [ . . . ] . Z n a m p r z y p a d k i , że m a t k i same podsuwały córki s w o i m m ę ż o m [ . . . ] . Potrafiły usprawiedliwiać k a z i r o d z t w o - b o t o b y ł s p o s ó b na i c h agresję a l b o z a t r z y m a n i e i c h w d o m u . . . W m a w i a ł y sobie, ż e sko¬ r o mąż nie bije, t o c ó r c e nie dzieje się aż taka k r z y w d a . [ . ] A k c e p t o w a ł y k a z i r o d z t w o , b o b y ł y przekonane ż e najważniejsza jest r o d z i n a i dla u t r z y m a n i a jej r a z e m czasem trzeba c o ś p o ś w i ę c i ć . W t y m w y p a d k u c ó r k ę . M a t k a A l i c j i podkreślała, ż e musiała się t r o s z c z y ć o jej m ł o d s z e g o brata, a o j c i e c b y ł j e d y n y m ż y w i c i e l e m r o d z i n y P r o s z ę t e ż p a m i ę t a ć , że u nas k a z i r o d z t w o t o o g r o m n e tabu. W i e l e r o d z i n w o l i , ż e b y już [ . . . ] o j ­ ciec sypiał z córką, niż ż e b y t e n sekret w y s z e d ł na j a w " ( „ M e t r o " , 1 2 - 1 4 . 0 9 . 0 8 , s. 9 ) . M i e s z k a ń c y d o l n o ś l ą s k i e j w s i P a s i k u r o w i c e , jak utrzymują: „do­ skonale pamiętają rodzinę B., ale niechętnie o niej opowiadają [ . . . ] oni z nikim się nie przyjaźnili, rzadko wychodzili do wioski, a i do nich prawie nikt nie zaglądał. 13 „Zawsze była uczona, że ma słuchać głowy r o d z i n y która jest w d o m u najważniejsza. W e włas­ n y m małżeństwie t e ż jest bierna, zależna, czuje się słaba. A jej mąż podsyca tę słabość. [ . . . ] Systema¬ t y c z n i e obniża jej poczucie wartości. Powtarza jej, że jest śmieciem, że na nic dobrego nie zasługuje. O g r a n i c z a k o n t a k t y ze światem [ . . . ] Uzależnia ekonomicznie. K o b i e t a nie zechce odejść, bo jest przekonana, że sobie nie p o r a d z i . Bo k t o naprawi zlew, k t o przyniesie pieniądze? Tymczasem mąż kreuje się na wszechmocnego. Mówi, że ma z n a j o m y c h w p o l i c j i , prokuraturze, nawet w mediach. M a t k a b o i się konsekwencji ujawnienia sprawy. Jest przekonana, że g d y powie, będzie jeszcze gorzej. I w m a w i a sobie, że przecież nie ma idealnych mężów. N i e k t ó r z y piją codziennie, a jej t y l k o o d świę¬ ta [ . . . ] g o d z i się na gwałcenie własnego dziecka, jest przekonana, że nie ma wyjścia, więc oddala o d siebie tę prawdę [ . . . ] . W o l i stawać po stronie silniejszego, c z y l i męża, w t e d y wydaje jej się, że p r o b ­ lemu nie ma. [ . . . ] Staje się jego wspólnikiem, czuje się współodpowiedzialna za to, co się stało, że w którymś m o m e n c i e zawiodła jako matka i żona. A l e sama jest ofiarą i t o redukuje jej poczucie winy: C h r o n i p o z y t y w n y wizerunek swojej rodziny. Panicznie b o i się jej rozpadu, bo w y c h o w a n o ją tak, że rodzina ma być raz na całe życie, że trzeba nieść swój krzyż. Bywa, że ma poczucie ulgi, b o nie musi już zaspokajać seksualnych potrzeb męża [ . . . ] Spotkałam się też z t a k i m p r z y p a d k i e m , że matka p r o ­ wadziła pijanego męża d o łóżka córki, bo t y l k o ona potrafiła go uspokoić" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . N i e chroni swojego dziecka, b o „może co innego r o z u m i e przez ochronę. D l a niektórych ochrona t o t y l k o zapewnienie d z i e c k u dachu nad głową i jedzenia. [ . . . ] A l e t e ż bardzo c z ę s t o matka czuje złość na córkę. [ . . . ] Bo nie w i d z i w niej córki, ale kobietę, konkurentkę, która zabiera jej m ę ż c z y z n ę . Zwłasz­ cza g d y mąż zaczyna ją zaniedbywać, a córkę obsypuje prezentami" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . 213 �Mirosława Drozd-Piasecka Z y l i jak niewidzialni. [ . . . ] Ich dawny d o m stoi na uboczu, przy polnej drodze" ( G W 10.09.08, s. 4). Krzysztof B. przed przeprowadzką na Podlasie popadł w długi, a jego mały warsz¬ tat samochodowy zbankrutował. Dawni sąsiedzi twierdzą, że policja często go od¬ wiedzała, ale nie z powodów rodzinnych. „Ponoć na lewo auta robił. O n w ogóle taki cwaniaczek był. Miał taką gębę, że » c o t o nie ja!«. We wsi na na Krzysztofa B. mó­ wili »Scigany« albo »Dezerter« , bo w młodości uciekł z wojska i ukrywał się w domu przyszłej żony. Był jedynym żywicielem czteroosobowej rodziny" ( G W 10.09.08, s. 4), która nie korzystała ze świadczeń społecznych. Według sąsiadów wolał, „żeby baby w domu siedziały: Wychodziły tylko co d o sklepu po zakupy" ( G W 10.09.08, s. 4). Alicja zakończyła edukację na gimnazjum . Dziewczyna i jej brat byli bardzo skryci, nawet zahukani. „Ktoś głośniej krzyknął, t o aż się kulili" ( G W 10.09.08, s. 4). Kiedy sprawa wyszła na jaw, bowiem napisały o niej gazety, mieszkańcy wiedzieli, o kogo chodzi. „Bo coś z nimi było nie tak, tylko nie wiedzieliśmy co. O n pijany nie chodził. Czyści byli, zadbani. G d y b y t o była typowa patologia, toby się człowiek mógł domyślać. A tak?" ( G W 10.09.08, s. 4). 14 S ą s i e d z i z G r o d z i s k a byli wzburzeni doniesieniami medialnymi. Mówili, że to dramat, że przeżyli szok. „Zeby chociaż tego drania porządnie za to ukarali" ( G W 10.09.08, s. 4). Twierdzili, że niczego nie zauważyli, żeby córka była w ciąży: też nie. „Rodzina niby normalna, ale ten ojciec jakiś taki b y ł . . . " (Rz. 09.09.08, s. 4). Przyjechał d o Grodziska „z żoną, córką i synem zamieszkał na końcu wsi. Pracował dorywczo, czasem pomagał blacharzom w warsztatach samochodowych. Czasem do sklepu przychodził sam, czasem zakupy robiła żona [ . . . ] . D o alkoholu go nie ciąg­ nęło" (Rz. 09.09.08, s. 1). Po dłuższej dyskusji niektórzy jednak przyznają, że coś podejrzewali, „bo niby po co ojciec córkę codziennie o godz. 21 d o lasu prowadził? - pytała jedna z kobiet" ( G W 10.09.08, s. 4). W ł a d z e i a u t o r y t e t y l o k a l n e wobec możliwych zarzutów zaniedbania swo¬ ich obowiązków przyjmują a priori postawę pełną rezerwy, a nawet obronną. Za¬ stępca sołtysa mówił, że znał mężczyznę przelotnie. Spokojny był, ale nie miał tutaj przyjaciół. Wymiana zdań między nimi kończyła się na „dzień dobry". Podobnie konstatuje wójt Grodziska (gminy): rodzina ta t o typowi przyjezdni, którzy nie u t r z y m y w a l i z b y t w i e l u k o n t a k t ó w z sąsiadami [ . . . ] . Z a i n t e r e s o w a ł o nas to, ż e n i g d z i e n i e pracują, n i e zgłaszają się p o zasiłek, a p r z e c i e ż z c z e g o ś muszą ż y ć [ . . . ] . 14 Wicedyrektorka szkoły w Siedlcu, gdzie uczyła się Alicja, twierdziła, że była „przeciętna jak wiele. Spokojna, małomówna [ . . . ] . D z i e w c z y n k a nie wagarowała i nie sprawiała kłopotów w y c h o w a w c z y c h . Chodziła t e ż na zajęcia wyrównawcze. [ . . . ] miała kłopoty z nauką [ . . . ] w y c h o w a w c z y n i chodziła nawet do nich d o domu, żeby ją poduczyć matematyki [ . . . ] nic niepokojącego nie zauważyła. [ . . . ] Pamięta, że matka kontaktowała się ze szkołą, ale sporadycznie" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . M o w a jest t u o okresie g i m n a ­ zjum, a d o pierwszego gwałtu doszło, g d y dziewczyna miała 14 lat, czyli p o d koniec gimnazjum, a zatem to, co się działo w rodzinie, mogło być jeszcze nieuchwytne dla szkoły Potem Alicja przerwała naukę. 214 �Przekraczanie granic tabu N i e p o k o j ą c e sygnały [ . ] d o c h o d z i ł y o d p e w n e g o czasu d o p r a c o w n i k ó w miejs¬ c o w e g o ośrodka p o m o c y s p o ł e c z n e j (Rz. 09.09.08, s. 1). Ich syn p r z y c h o d z i ł d o szkoły zaniedbany brakowało m u przyborów, w i ę c zaczęliśmy m u p o m a g a ć (Rz. 09.09.08, s. 4 ) . Podczas w i z y t y w i c h d o m u p r a c o w n i k socjalny nabrał p o d e j r z e ń , ż e w tej r o d z i n i e m o ż e dziać się c o ś n i e d o b r e g o (Rz. 0 9 . 0 9 . 0 8 , s. 1). K i l k a razy sugerował córce, b y p o ­ rozmawiała z policją. D ł u g o nie dawała się przekonać, ale w i d a ć w k o ń c u się odważyła (Rz. 0 9 . 0 9 . 0 8 , s. 4 ) . N a u c z y c i e l e przypominają sobie, że drugi poród Alicji zbiegł się w czasie z kłopotami w szkole jej młodszego brata, Janka, który wówczas był agresywny, zdarzały mu się drobne kradzieże, nie potrafił się zintegrować z klasą, miał słabe oceny. Dyrektorka szkoły, do której chodzi Janek, przyznała, że: na p o c z ą t k u r o k u szkolnego dowiedziała się, że w r o d z i n i e B. są jakieś p r o b l e m y . Mieszkańcy Mierzynówki słyszeli awantury. C h ł o p i e c nie miał p o t r z e b n y c h p o d r ę c z n i k ó w . Porozmawiałam z n i m i p o raz pierwszy, o d k ą d g o z n a m , w y z n a ł c o ś z ł e g o o s w o i c h r o d z i c a c h . Powiedział, ż e t a t o chce i c h o p u ś c i ć . Był w y r a ź n i e z m a r t w i o n y ( G W 10.09.08, s. 4 ) . K s i ą d z Marek Laszuk (z zespołu szkół w Grodzisku), który znał Janka, a spora¬ dycznie widywał też Alicję i jej matkę, tłumaczył, że uważa, iż to delikatna sfera ży¬ cia, w którą ingerencja może być źle odebrana - a nie miał podstaw, aby interwenio­ wać. Kategorycznie stwierdził: „niczego nie podejrzewałem" ( G W 10.09.08, s. 4). L e k a r z e , którzy odbierali w Siemiatyczach kolejny poród z kazirodczego związ­ ku, utrzymywali, że „nic nie wskazywało na patologię. [ . . . ] Alicja zgłosiła się do iz­ by przyjęć z bólami porodowymi. Przyszła z matką i ojcem" ( G W 10.09.08, s. 4). W z a c h o w a n i u p a c j e n t k i i jej r o d z i c ó w lekarze nie zauważyli n i c n i e p o k o j ą c e g o . - N i e o d p o w i a d a ł a k o n k r e t n i e na p y t a n i a [ . ] . Powiedziała [ . ] ż e zna t y l k o imię ojca dzie¬ cka, [ . . . ] ale nie w e r y f i k o w a l i , c z y mówi prawdę, t y l k o c z u w a l i n a d prawidłowym p r z e b i e g i e m p o r o d u . L e k a r z t o nie p o l i c j a n t (Rz. 10.09.08, s. 6 ) . Z w y w i a d u m e d y c z n e g o d o w i e d z i e l i ś m y się o p o p r z e d n i e j ciąży. Podali, ż e d z i e c k o z m a r ł o w p i e r w s z y m t y g o d n i u życia z p o w o d u w a d y serca [ . . . ] . W czasie c i ą ż y nie badała się i n i e c h o d z i ł a na w i z y t y k o n t r o l n e , ale p o r ó d p r z e b i e g ł d o b r z e , d z i e c k o i matka byli z d r o w i . [ . ] M a t k a zrzekła się o d r a z u p r a w d o dziecka, p o d p i s u j ą c o d p o w i e d n i d o k u m e n t . Jako p o w ó d podała, że nie ma na jego u t r z y m a n i e . Poprosiła o u m i e s z c z e n i e n o w o r o d k a w d o m u d z i e c k a ( G W 10.09.08, s. 4 ) . Sąsiedzi i autorytety lokalne nie reagowali. M i m o że plotkowano o kłopotach tej rodziny i coś podejrzewał opiekun społeczny milczeli, ponieważ, jak utrzymują psy­ cholodzy: „Ludzie nie chcą dostrzegać kłopotów sąsiadów, nie chcą się angażować w ich problemy, bo w wielu przypadkach wstydliwe konflikty rodzinne dotyczą ich samych" (Rz. 10.09.08, s. 6). Ojciec przeprowadzkami próbował zacierać ślady 215 �Mirosława Drozd-Piasecka przestępstwa. Sąsiedzi się zmieniali, mogli więc niczego nie zauważyć. Tym bardziej że wygląd ani zachowanie sprawców takich przestępstw nie są odrażające. W r ę c z przeciwnie, cechuje ich zawsze ponadprzeciętna u m i e j ę t n o ś ć w y w i e r a n i a wpływu na i n n y c h [ . ] m o ż e p r z e k o n a ć i n n y c h , ż e t o dzie¬ c i ę c y w y m y s ł a l b o z e m s t a n a s t o l a t k i . [ . ] P o t r a f i w m ó w i ć d z i e c k u , że tak musi b y ć , ż e c o k o l w i e k o n o z r o b i , n i c się n i e z m i e n i a l b o b ę d z i e jeszcze g o r z e j , ż e r o z b i j e o n o r o d z i n ę [ . . . ] ż e w s z ę d z i e je z n a j d z i e [ . . . ] . O f i a r a t a k i e g o c z ł o w i e k a n i c nie mówi, b o sama siebie o b w i n i a za w s z y s t k o , c o się d z i e j e ( G W 0 9 . 0 9 . 0 8 , s. 4 ) . Z w r o t w zainteresowaniach prasy losami Alicji i jej rodziny wywołała reakcja p r e z e s a R a d y M i n i s t r ó w , Donalda Tuska. Spowodowała ona dyskusję, w któ¬ rej uczestniczyli politycy wszystkich opcji, wybitne autorytety prawne, medyczne i społeczne. Premier na temat molestowania córki przez ojca powiedział w wywia¬ dzie dla T V N 24, że jest świadomy tego, iż jego zdanie spotka się z krytyką organi¬ zacji broniących praw obywatelskich, ale: „nie sądzę, by wobec takich indywiduów można było stosować nazwę człowiek". I dalej: „chciałbym, by w Polsce wprowadzo¬ no kastrację chemiczną nie na życzenie, ale jako element wyroku" ( G W 10.09.08, s. 2). Tę bardzo emocjonalną wypowiedź cytowały wszystkie media. To stanowisko premiera zbiegło się z oczekiwaniami społecznymi, poczuciem sprawiedliwości zwykłych obywateli. Popularność PO wzrosła od razu o 10 proc. ( G W 26.09.08, s. 8) . C o więcej, spowodowało porozumienie ponad podziałami partyj­ nymi - za kastracją pedofilów byli przedstawiciele wszystkich ugrupowań politycz­ nych. W opinii Przemysława Gosiewskiego pozwoli ona na „trwałe wyeliminowanie zagrożenia ze strony pedofilów" ( G W 26.09.08, s. 8), bowiem „ciągle mówi się o pra­ wach przestępców. A gdzie prawa ofiar? Gdzie bezpieczeństwo i zdrowie dzieci? Mamy prawo stosować środki, które zabezpieczą społeczeństwo" ( G W 19.09.08, s. 1). 15 O wystąpieniu premiera f e l i e t o n i ś c i , d z i e n n i k a r z e pisali różnie . Jego wypowiedź odwróciła ich uwagę od samego zbrodniczego faktu i przeniosła ją na 16 15 O g ł o s z o n a przez „Gazetę W y b o r c z ą " ankieta mająca odpowiedzieć na pytanie „Co zrobić z pe¬ dofilami?" dała następujące w y n i k i : p r z y m u s o w o kastrować fizycznie (wycinać jądra) - 33 proc.,- p r z y ­ musowo kastrować chemicznie (zmuszać do brania leków) - 24 proc., karać tylko więzieniem - 15 proc., b e z t e r m i n o w o zamykać w szpitalach p s y c h i a t r y c z n y c h - 13 proc.,- dać wybór: kastracja chemiczna al­ bo więzienie - 8 proc. (PBS D G A dla „Gazety", badanie telefoniczne 12 września, próba reprezentatyw­ na 500 o s ó b ) ( G W 13-14.09.08, s. 2). Z n a c z ą c e , że za fizyczną kastracją opowiedziało się aż 40 proc. mężczyzn wśród których najwięcej było osób z wykształceniem średnim oraz ludzi młodych do 24. ro¬ k u życia. 16 P i o t r Pacewicz uważał np., że: „premier poleciał t a b l o i d e m " , podczas g d y mógł wykorzystać tę sytuację do edukacji społeczeństwa, np. zaapelować, b y obywatele ujawniali takie p r z y p a d k i , b y z n i k ­ nęła zasłona w s t y d u , która sprawia, że k o b i e t y cierpią w milczeniu. A l e „dużo lepiej sprzedają się wrzask oburzenia i odbieranie człowieczeństwa bestii w ludzkiej skórze". Premiera poparł wicepre¬ mier G r z e g o r z Schetyna, który powiedział, że jego z d a n i e m konsekwencje p o w i n n a ponieść również matka A l i c j i . Z d a n i e m Pacewicza wicepremier p o w i n i e n przeczytać wstrząsający w y w i a d w „Fakcie" 216 �Przekraczanie granic tabu pole dyskusji oraz polemik formalno-prawnych, medycznych i politycznych. Po¬ wstały podstawowe problemy definicyjne: K t o to jest pedofil? K i m są pedofile? Lekarze s e k s u o l o d z y byli zgodni, że jest to osoba dotknięta parafilią, czyli odczu­ wająca pociąg seksualny do dzieci. Wśród skazanych za przestępstwa seksualne w o ­ bec dzieci około 10 proc. stanowią pedofile. Dla reszty dziecko było zastępczym obiektem seksualnym z racji jego uległości i łatwości wykorzystania - mówił A n ¬ drzej Depko, wiceprezes Polskiego Towarzystwa M e d y c y n y Seksualnej: 17 N i e p o r o z u m i e n i e m jest m ó w i e n i e o n a d m i e r n y m p o p ę d z i e s p o w o d o w a n y m w y s o ¬ k i m p o z i o m e m h o r m o n ó w p ł c i o w y c h . P r z y c z y n ą p e d o f i l i i n a j c z ę ś c i e j jest b o w i e m p s y c h i k a , a s p r a w c a m i c z y n ó w p e d o f i l n y c h m o g ą b y ć r ó w n i e ż m a j ą c y za n i s k i p o p ę d , t y l e ż e długo nierealizowany. T o są p r o b l e m y zaburzonej o s o b o w o ś c i , a nie h o r m o n ó w , k t ó r e trzeba l e c z y ć m e t o d a m i p s y c h o t e r a p e u t y c z n y m i , czasem t e ż p s y c h i a t r y c z n y ­ m i . B l o k o w a n i e h o r m o n ó w m o ż e b y ć u ż y t e c z n e d o o b n i ż e n i a napięcia, ale t y l k o w t e ¬ dy, k i e d y j e d n o c z e ś n i e c z ł o w i e k p o d d a j e się d o b r o w o l n i e p s y c h o t e r a p i i . Jeżeli nie b ę d z i e miał ś w i a d o m o ś c i , ż e p o s t ę p u j e źle, i c h ę c i p o p r a w y - g d y t y l k o p r z e s t a n i e b r a ć leki, p o w r ó c i d o s w o j e g o p r o c e d e r u . O g r a n i c z e n i e się d o p o d a w a n i a środka blo¬ k u j ą c e g o p r o d u k c j ę t e s t o s t e r o n u w s y t u a c j i , g d y c z ł o w i e k jest p o z b a w i o n y w o l n o ś c i i nie ma w p o b l i ż u d z i e c i , na k t ó r y c h m ó g ł b y r e a l i z o w a ć swój p o p ę d , nie jest n a w e t p ó ł ś r o d k i e m ( G W 2 6 . 0 9 . 0 8 , s. 9 ) . Taka wykładnia rodziła kolejne pytania natury medyczno-prawnej, w których pierwiastek etyczny odgrywał rolę pierwszoplanową. Koncentrowały się one na za¬ kresie dopuszczalności stosowania, zgodnego z prawem i etyką lekarską, leczenia przymusowego, czyli bez przyzwolenia pacjenta (w t y m przypadku kastracji chemicznej) oraz rozważaniach, na ile taka terapia jest karą, a na ile zabiegiem lecz¬ niczym. Wypowiadały się na ten temat najwybitniejsze autorytety z Teresą B. Jej spowiedź odsłania, jak powstawał p a t o l o g i c z n y układ kazirodczej rodziny,- jego szan­ taże, pychę („jesteście moją własnością"), bicie żony („uderzył mnie w twarz", „rzucił mną o ścianę"), córki („pasem, nawet g d y była z n i m w ciąży"), syna,- bierność sąsiadów ( G W 11.09.08, s. 2). M o n i k a O l e j n i k , dworując sobie z kolegi, ripostowała: „Piotr Pacewicz wraz z całą Polską zamarł, kie¬ d y premier zaproponował w p r o w a d z e n i e »kastracji c h e m i c z n e j « dla pedofilów. » T o straszne«, pre¬ mier demokratycznego kraju mówi »kreatura« i »indywiduum« o gwałcicielu córki i w y k l u c z a go z grona l u d z i . [ . . . ] Pacewicz [ . . . ] jest p r z e c i w n i k i e m tak surowej kary dla pedofilów, bo przecież oni mają t e ż prawa" ( G W 12.09.08, s. 24). Redaktor Pacewicz rozczula się nad losem Teresy B. „Z prze­ jęciem przeczytał w » F a k c i e « jej w y z n a n i a [ . . . ] . Szkoda tylko, że nie mówi, że wtedy, k i e d y jej mąż gwałcił córkę, oglądała sobie telewizję. [ . . . ] M o ż n a się dziwić, dlaczego Pacewicza oburza, iż wice¬ premier Schetyna powiedział, że matka p o w i n n a ponieść odpowiedzialność. T o nie są sporadyczne p r z y p a d k i , panie redaktorze. D l a t e g o m o ż e w a r t o potrząsnąć nie t y l k o ojcami gwałcicielami, pedofi¬ lami, ale całym społeczeństwem i r o d z i n a m i , żeby nie ukrywały z b r o d n i w o b e c własnych d z i e c i [ . ] potrząsnąć dziennikarzami, żeby w imię taniej sensacji nie pokazywali t w a r z y d z i e w c z y n y która i tak już ma s t y g m a t " ( G W 12.09.08, s. 24). 17 Sprawa p e d o f i l i i wróciła z całą ostrością na łamy prasy w następnym r o k u (2009). T y m razem bezpośrednim p o w o d e m było aresztowanie przez Szwajcarów reżysera Romana Polańskiego, które¬ mu prokuratura amerykańska postawiła zarzut uprawiania seksu z nieletnią. 217 �Mirosława Drozd-Piasecka Joanna Meder, p s y c h i a t r a z Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, była zdania, że przepisy nie mogą zmusić lekarzy do przymusowego podania środka blokującego popęd, bo o konieczności jego zastosowania decydują lekarze, a nie ko¬ deks karny ( G W 26.09.08, s. 9). Lekarz jest bowiem od leczenia. N i e poda pacjen­ towi preparatu, który staje się środkiem represji, a nie lekiem. I w dodatku może za¬ szkodzić. Wszelkie terapie są podejmowane dla dobra pacjenta . 18 Zbigniew Lew-Starowicz, krajowy konsultant w zakresie seksuologii, przyznał, że jako lekarz sam miałby moralne opory przed aplikowaniem komuś takiego środka bez jego zgody Podawanie preparatów chemicznych bez jednoczesnego stosowania psychoterapii nie jest bowiem zgodne z zasadami sztuki lekarskiej, czasowo pozba¬ wia możliwości płodzenia, a więc okalecza. Chociaż zastrzegał, że gdyby miał d o czynienia z osobą, co do której ma pewność, że jeśli wyjdzie na wolność, to będzie stanowić stałe zagrożenie, bo nie jest w stanie zapanować nad swoim patologicz¬ nym popędem, to jego opór mógłby osłabnąć ( G W 12.09.08, s. 9). Dyskusja zaczęła się od przypadku „potwora z Siemiatycz", ale - zdaniem Lwa-Starowicza - akurat on raczej nie byłby zakwalifikowany do takiej terapii, choćby dlatego, że nie jest re¬ cydywistą. „Nie można też wykluczyć, że pod presją opinii publicznej dochodzi¬ łoby do nadużyć w orzekaniu o przymusowej kastracji, tak jak to się dzieje np. przy ubezwłasnowolnieniach" ( G W 12.09.08, s. 9). Opinie p r a w n i k ó w zwracały uwagę, że podstawowym problemem jest to, że polskie prawo i standardy międzynarodowe zakazują leczenia kogokolwiek wbrew jego w o l i . Rodziło to pytania natury legislacyjnej o zakres i formalne stosowanie przymusu. Według byłego prezesa Trybunału Konstytucyjnego i współtwórcy kon¬ wencji bioetycznej Rady Europy prof. Marka Safjana: 19 Jeżeli uznajemy, ż e w p r z y p a d k u „kastracji" f a r m a k o l o g i c z n e j c h o d z i o o b r o n ę społe¬ c z e ń s t w a p r z e d j e d n o s t k ą , t o w t e n s p o s ó b m o ż n a r o z p o c z ą ć dyskusję n a d s t o s o w a ­ n i e m k a r y śmierci c z y t o r t u r ( G W 11.09.08, s. 4) skoro u z n a m y za l e c z e n i e p o z b a w i a ¬ nie p o p ę d u seksualnego, t o dlaczego nie s t o s o w a ć w o b e c a g r e s y w n y c h p r z e s t ę p c ó w l o b o t o m i i ? ( G W 19.09.08, s. 7) L e c z e n i e nie m o ż e s ł u ż y ć d o b r u s p o ł e c z e ń s t w a . Z a w s z e musi s ł u ż y ć leczonej osobie. Inaczej w r ó c i m y np. d o p r z y m u s o w e j steryliza¬ cji o s ó b c h o r y c h p s y c h i c z n i e , k t ó r ą jeszcze w latach 70. s t o s o w a n o w S z w e c j i (GW 19.09.08, s. 1). W tej s y t u a c j i p o w s t a j e p y t a n i e , c z y r z e c z y w i ś c i e m a m y d o c z y n i e n i a z l e c z e n i e m , c z y m o ż e już z karą c i e l e s n ą ? T o b y ł o b y złamanie p o d s t a w o w y c h p r a w p r z y s ł u g u j ą c y c h k a ż d e m u człowiekowi n i e z a l e ż n i e o d tego, jak b a r d z o złe c z y n y po¬ p e ł n i ł ( G W 19.09.08, s. 4 ) . 18 Poza t y m żaden lekarz nie zaryzykuje „ciągania po sądach" za s p o w o d o w a n i e uszczerbku na z d r o w i u ( G W 26.09.08, s. 9 ) . 19 Z wyjątkiem c h o r o b y psychicznej, upośledzenia umysłowego lub też np. u t r a t y przytomności, k i e d y t o c h o r y nie m o ż e wyrazić na leczenie zgody. Ponadto terapia bez z g o d y zainteresowanego musi mieć na celu wyłącznie d o b r o pacjenta, a nie jego r o d z i n y czy otoczenia. Żaden przepis polskiego prawa karnego nie pozwala na podanie p r z e m o c ą środka, który nie służyłby r a t o w a n i u z d r o w i a czy życia ( G W 19.09.08, s. 1). 218 �Przekraczanie granic tabu Odmiennego zdania był Andrzej Rzepliński, sędzia Trybunału Konstytucyjnego. Były członek zarządu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka uważał, że dobro dziecka jest zawsze ważniejsze od przestępcy (Rz. 11.09.08, s. 2). W przypadku pedofilii re¬ cydywistów kastracja farmakologiczna lub trwałe odcięcie od społeczeństwa są je¬ dynymi skutecznymi metodami zapobiegania tego rodzaju patologii. Skazany do¬ konuje w y b o r u : albo godzi się na bardzo „długą odsiadkę", albo wychodzi szybciej za cenę kastracji (Rz. 11.09.08, s. 2; G W 12.09.08) . 20 Zwolennik przymusowej kastracji chemicznej, r z e c z n i k p r a w o b y w a t e l s k i c h Janusz Kochanowski, uważał, że polskie prawo już dziś ją dopuszcza, bowiem: A r t . 72. K o d e k s u k a r n e g o s t a n o w i , ż e z a w i e s z a j ą c w y k o n a n i e kary, sąd m o ż e z o b o ¬ w i ą z a ć skazanego d o szeregu z a c h o w a ń , np. d o p o d d a n i a się l e c z e n i u , oddziaływaniu t e r a p e u t y c z n e m u o r a z i n n e m u s t o s o w n e m u p o s t ę p o w a n i u w okresie próby. T o ze¬ zwala na n a ł o ż e n i e p r z e z sąd o b o w i ą z k u zażywania p e w n y c h ś r o d k ó w , k t ó r y c h dzia¬ łanie określamy p o t o c z n i e m i a n e m k a s t r a c j i f a r m a k o l o g i c z n e j ( G W 12.09.08, s. 9 ) . Zresztą przymusowo kastruje się chemicznie w wielu krajach i w Polsce też moż¬ na - dodaje. M i n i s t e r s p r a w i e d l i w o ś c i Z b i g n i e w Ćwiąkalski podkreślał, że kwestią dyskusyjną pozostaje, czy kastracja chemiczna jest okaleczeniem ( G W 11.09.08; Rz. 11.09.08). Należy dyskutować jedynie nad farmakologiczną formą redukcji po¬ pędu płciowego u skazanych pedofilów. Możliwe jest już podawanie im środków „na siłę z zastosowaniem przymusu bezpośredniego w trybie przewidzianym dla osób chorych psychicznie" ( G W 26.09.08, s. 8). Jednak nie przyjmiemy rozwiązania, któ­ re naruszyłoby przepisy UE, standardy i konwencje międzynarodowe. Okaleczenie jest sprzeczne z prawem polskim , a art. 156 kodeksu karnego za przestępstwo uzna¬ je pozbawienie człowieka możliwości płodzenia. I dodał, że już dziś jest przepis 21 20 Z d a n i e m profesora Rzeplińskiego należy również dokładnie przeanalizować doświadczenia duń­ skie z lat 70. N a j p i e r w zastosowano tam kastrację farmakologiczną, a później l o b o t o m i ę . O k a z a ł o się b o w i e m , że t o nie narządy płciowe, lecz mózg o d p o w i a d a za popęd seksualny. Z a t e m sama kastracja nie wystarczy, żeby powstrzymać pedofila recydywistę przed krzywdzeniem dzieci (Rz. 11.09.08, s. 2). 21 Konstytucja RP w art. 40 zakazuje poddawania ludzi t o r t u r o m oraz okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu t r a k t o w a n i u i karaniu. U ż y c i e środków c h e m i c z n y c h dla osiągnięcia zamierzonych skutków represyjnych mieściłoby się w granicach pojęcia „kara cielesna". Wyobrażamy ją sobie c z ę s t o jako o b c i ę c i e ręki. Napiętnowanie r o z p a l o n y m żelazem, biczowanie, kastrację za p o m o c ą skalpela itp. U s t a w o w e w p r o w a d z e n i e kastracji chemicznej jako jednej z kar m o g ł o b y doprowadzić do jej sprzecz¬ ności z konstytucją. Dlatego p o l i t y c y P O t w i e r d z i l i , że być m o ż e trzeba będzie zmienić konstytucję. W związku z t y m Piotr W i n c z o r e k (prawnik konstytucjonalista) pyta: „co z konwencją o ochronie praw człowieka i p o d s t a w o w y c h wolności, której Polska jest stroną i która zawiera p o d o b n e (art. 3) posta­ nowienie? [ . . . ] G d y b y jednak [ . . . ] ustawowe wprowadzanie kary kastracji środkami c h e m i c z n y m i sta­ ło się dopuszczalne, t o dopuszczalne byłoby również stosowanie i n n y c h p o d o b n y c h kar. N i e wątpię, że części naszych o b y w a t e l i bardzo b y się t o spodobało, zwłaszcza g d y b y kary takie w y k o n y w a n o publicznie, ale c z y tego właśnie Platforma O b y w a t e l s k a chce naprawdę?" (Rz. 15.09.08, s. 15). 219 �Mirosława Drozd-Piasecka w kodeksie karnym mówiący, że skazanego za przestępstwo seksualne, u którego biegli stwierdzili „zakłócenie czynności psychicznych o podłożu seksualnym, można bezterminowo umieścić w zamkniętym zakładzie leczniczym" ( G W 12.09.08, s. 9). „Zresztą ostatecznie o konieczności przymusowego podawania tego czy innego le¬ ku będą decydować lekarze. To jest ich odpowiedzialność. M y tylko formułujemy odpowiednie p r z e p i s y " ( G W 19.09.08, s. 1, 4). Zatem, jak uważał Andrzej Rzepliński, przystąpić do zmiany prawa można dopiero potem, a nie p o d wpływem emocji związanych z ostatnią tragedią w Siemiatyczach. Kolejnym, sygnalizowanym już wcześniej pytaniem medycznym, ale i etycznym i prawnym zarazem, było ustalenie: w jakim stopniu kastracja chemiczna jest me¬ todą leczniczą, a w jakim karą, metodą represyjną? Ze słów premiera Donalda Tus¬ ka wynikało, że pedofile nie są w istocie ludźmi i nie zasługują na ludzkie potrak¬ towanie, zatem chodziło o ich ukaranie, i to jak najdotkliwsze, a nie oddziaływanie terapeutyczne podjęte z nadzieją skutecznego wyleczenia. Jeśli chemiczną kas¬ trację traktować nie jako procedurę medyczną, ale jako element kary, to pojawia się inny problem: czy można wprowadzać karę upośledzenia normalnego funkcjono¬ wania organizmu? Na związane z t y m pytania odpowiedź powinni dać specjaliści z dziedziny medycyny i farmakologii. „Dopiero po nich głos mogą zabrać prawni¬ cy" - mówił konstytucjonalista Piotr Winczorek (Rz. 15.09.08, s. 15). 22 Część mediów dowodziła, że jeśli słowa premiera o przymusie rozumieć tak, „jak to się dziś w świecie rozumie", to wystarczy - jak zrobili to ostatnio Brytyjczy¬ cy - wprowadzić „chemiczną kastrację", oprócz działań psychoterapeutycznych, jako standardową terapię przestępców seksualnych. N i e trzeba zmieniać konstytucji ani konwencji międzynarodowych. Po co więc stwarzać problemy, skoro są prostsze i równie skuteczne środki ochrony społeczeństwa? Premierowi nie chodziło zatem o ochronę potencjalnych ofiar, ale o zemstę (co sugerowały tabloidy rzucając hasło: „Wykastrujmy potwora"), mimo że „potwór z Siemiatycz" nie kwalifikowałby się d o „chemicznej kastracji" p o d przymusem. Z pewnością potrafi on kontrolować swój popęd, tylko nie chce. Dla takich jest więzienie, a nie leczenie. A poza t y m Krzysz¬ tof B. zagraża głównie córce, więc skuteczniejszym środkiem będzie zakaz zbli¬ żania się do niej ( G W 13-14.09.08, s. 2). 22 Poseł M a r e k Balicki (SdPL - N o w a L e w i c a ) , były minister zdrowia, z z a w o d u psychiatra, razem z posłami D e m o k r a t y c z n e g o Koła Poselskiego oraz profesorami prawa M a r i a n e m Filarem i Janem W i dackim skierowali stosowną interpelację d o premiera ( G W 19.09.08, s. 1). Uzasadniali ponadto, że przymus bezpośredni oznacza praktycznie, że k i l k u sanitariuszy unieruchamia d e l i k w e n t a i podaje mu zastrzyk. Jeśli przyjąć, że zagrażał z d r o w i u i n n y c h , t o można d o w o d z i ć , że kastracja chemiczna jest taką właśnie „niezbędną czynnością leczniczą" - tłumaczy Balicki. A l e jako lekarz nie zgadzał się z ta­ ką interpretacją. Poza t y m jaki sens ma podawanie na siłę „kastrującego" środka osobie, która i tak jest uwięziona i nikomu nie zagraża? T o nie leczenie, t y l k o kara, a lekarze nie są o d w y m i e r z a n i a kar ( G W 19.09.08, s. 1). 220 �Przekraczanie granic tabu Jednoznacznie oceniła stanowisko premiera Magdalena Środa, e t y k z Uniwer­ sytetu Warszawskiego: „Prymitywna zemsta, a nie kara" (Rz. 11.09.08) . Pomysłu na to, jak wprowadzić do prawa polskiego przymusową kastrację che¬ miczną, tak aby była zgodna z konstytucją i standardami międzynarodowymi, na ra¬ zie nie było. W y p o w i e d z i i podpowiedzi natomiast - niezliczone. Poszukując roz¬ wiązań, wysuwano przykłady innych krajów, mające świadczyć o tym, że społeczeń¬ stwa bez wątpienia akceptują tego rodzaju walkę z pedofilią . Odnotowywano, że kastracja chemiczna jest programem eksperymentalnym w terapii przestępców se¬ ksualnych w wielu krajach (np. Francji, Szwecji czy Włoszech), ale najczęściej pod¬ czas odbywania kary i zawsze za zgodą skazanego. Jej kontynuacja bywa też czynni¬ kiem, od którego zależy zwolnienie warunkowe. 23 24 Podnoszono, że popularniejszym sposobem kontrolowania przestępców seksual¬ nych są elektroniczne obroże pozwalające policji monitorować miejsce pobytu ska¬ zanego. W północnoamerykańskim stanie Luizjana np. sąd może nakazać noszenie takich obroży dożywotnio. Były też propozycje tworzenia jawnych komputerowych rejestrów, by każdy mógł sprawdzić, czy w jego okolicy mieszka recydywista skazy¬ wany za przestępstwa seksualne . W Wielkiej Brytanii i Francji istnieją państwowe rejestry przestępców seksualnych, ale dostęp do nich mają tylko organa ścigania i w y ­ miar sprawiedliwości. W 2000 i 2001 r. brytyjska bulwarówka „News of the W o r l d " opublikowała zdjęcia i nazwiska skazanych za pedofilię. Dwie osoby z listy popeł25 23 Kontynuując, powiedziała: „jestem p r z e c i w k o kastracji, nawet w jej najbardziej humanitarnej, farmakologicznej formie, tak jak jestem p r z e c i w k o karze śmierci, t o r t u r o m , chłoście, d y b o m i obcina­ niu kawałków ciała za mniejsze lub większe przestępstwa. Być m o ż e te f o r m y kary są skuteczne, w i d o ­ wiskowe i zwiększają p o z i o m sympatii dla jej propagatorów, ale są nieludzkie. Okrucieństwo, m o r d , gwałt, molestowanie zasługują na surową karę i z psychologicznego p u n k t u w i d z e n i a potrzeba kary proporcjonalnej d o z b r o d n i jest zrozumiała, ale nie z p u n k t u w i d z e n i a standardów naszej c y w i l i z a c j i ! T o myślenie p r y m i t y w n e , w kategoriach Kodeksu Hammurabiego. C z y chcielibyśmy, aby państwo dys­ ponowało t a k i m i karami? Sadzę, ze n i k t poważny nie chciałby żyć w t a k i m państwie. Pan premier też nie, po co więc wygłasza takie głupstwa? G d y b y rzeczywiście pomysł kastracji pedofilów udało mu się zrealizować, trzeba b y wykastrować znaczną c z ę ś ć męskiej p o p u l a c j i . Bo pedofilów, w m e d y c z ­ n y m sensie tego słowa, m o ż e nie jest z b y t w i e l u , ale osób molestujących własne d z i e c i - sporo. Tylko m y o t y m niewiele wiemy: C y w i l i z o w a n e państwo dysponuje narzędziami p o l i t y c z n y m i , p r a w n y m i , a zwłaszcza e d u k a c y j n y m i i nie musi uciekać się do kastracji" (Rz. 11.09.08, s. 2). 24 W H i s z p a n i i premier José Luis Zapatero przedstawił projekt reformy prawa karnego, w którym „sędziowie skazujący terrorystów oraz pedofilów o p r ó c z kar bezwzględnego więzienia będą m o g l i orzekać d o d a t k o w o aż 20 lat ograniczenia wolności po o d b y c i u kary. C z y l i skazani za takie przestępstwa będą musieli stale zgłaszać się na policję, nosić urządzenia pozwalające śledzić ich miejsce p o b y t u . Pedofile zaś mogą być poddawani farmakologicznej, c h o ć - d o b r o w o l n e j , kastracji. [ . . . ] D l a pedofilów oraz rozpowszechniających pornografię dziecięcą ma powstać specjalny rejestr kryminalny, tak żeby w i n n i m o g l i być natychmiast i d e n t y f i k o w a n i i b y nie m o g l i być z a t r u d n i a n i d o pracy z dziećmi i nie¬ l e t n i m i " ( G W 12.09.08, s. 11). 25 W różnych krajach były pomysły aby wprowadzić je p r z y m u s o w o (np. w 2005 r. domagała się tego szwedzka policja), ale je zarzucono. Takie prawo jako p i e r w s z y wprowadził stan N e w Jersey W 1998 r. sąd najwyższy S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h uznał je za zgodne z konstytucją. 221 �Mirosława Drozd-Piasecka niły w wyniku jej opublikowania samobójstwo. Podobną akcję przeprowadziła włos­ ka gazeta „Libero" ( G W 10.09.08, s. 2). Zdaniem opozycji zapowiedź premiera o wprowadzeniu przymusowej kastracji chemicznej przestępców seksualnych to niezwykle skuteczny zabieg PR-owski, wyłącznie chwyt propagandowy, który nie spełni ani roli leczniczej, ani prewencyj¬ nej ( G W 26.09.08, s. 9). Ta deklaracja wywołała kakofonię wypowiedzi urzędników starających się dostosować do „woli politycznej" szefa rządu. Istotą tej woli było po¬ kazanie, że premier jest z narodem przeciw zwyrodnialcom. Premier zrobił wraże¬ nie, „wstrzelił się w nastrój chwili". Zyskał satysfakcję elektoratu, uwierzono mu, że zrobi się porządek ze zboczeńcami (Rz. 13-14.09.2008, s. 13). Teraz jego urzędnicy zamiast ustalić z nim, co to znaczy „przymusowa", opowiadają, „co i m ślina na język przyniesie" . Były też wypowiedzi specjalistów jednoznacznie wskazujące na nie¬ kompetencje i pochopne, „emocjonalne" lub propagandowe zaangażowanie się pre¬ miera w artykułowaniu takiego stanowiska. 26 W związku z toczącą się dyskusją byli prezesi Trybunału Konstytucyjnego: M a ­ rek Safjan, Jerzy Stępień, Andrzej Z o l l , wystosowali list do premiera. Uznali w nim za absolutnie niezbędne przypomnienie kilku podstawowych tez odnoszących się do najważniejszych standardów prawnych przemilczanych lub deformowanych w d y ­ skusji publicznej. Uważali, że spowoduje to wysoce negatywne konsekwencje dla kształtowania się świadomości prawnej obywateli, kierunku debaty a być może - już w nieodległej przyszłości - również dla działań ustawodawczych państwa. Przy¬ pomnieli wykładnię i istotę tzw. praw podstawowych , ich uniwersalny charakter. Podkreślili: 27 N i k t nie m o ż e b y ć p o z b a w i o n y o c h r o n y s w y c h p r a w p o d s t a w o w y c h - b e z w z g l ę d u na to, k i m jest [ . . . ] jak w i e l k i e p o t ę p i e n i e w y w o ł u j e jego z a c h o w a n i e w p o w s z e c h n e j opinii publicznej [ . . . ] . Każda nawet z p o z o r u niewielka i ograniczona do absolutnych wyjątków relatywizacja standardów praw człowieka oznacza w istocie zakwestiono¬ w a n i e całej f i l o z o f i i o c h r o n n e j p r a w u n i w e r s a l n y c h , na k t ó r e j jest z b u d o w a n a nasza w s p ó ł c z e s n a d e m o k r a t y c z n a k u l t u r a p r a w n a i p o l i t y c z n a . S t a n o w i ć b ę d z i e t a k ż e syg¬ nał dla p e w n e j c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a d o d o m a g a n i a się c o r a z b a r d z i e j d r a s t y c z n y c h ś r o d k ó w represji i dążenia d o p o d p o r z ą d k o w a n i a i n t e r e s o w i państwa i s p o ł e c z e ń s t w a w s z e l k i c h p r a w j e d n o s t k i ( G W 15.09.08, s. 5 ) . W zakończeniu zwrócili się z prośbą d o premiera: 26 Szef gabinetu premiera Sławomir N o w a k powiedział w Radiu Z E T , że rząd w t y m celu z m i e n i konstytucję i prawo międzynarodowe. A minister z d r o w i a Ewa Kopacz - że premier już kilka g o d z i n o d wyrażenia swojej w o l i co do kastracji dostał o d p o w i e d n i projekt ustawy. W t y m samym czasie m i ­ nister sprawiedliwości informuje, że p r o j e k t u nie ma, bo trwają prace studyjne. 2 7 W szczególności prawo d o : poszanowania p r z y r o d z o n e j i nienaruszalnej godności, d o życia, d o ochrony integralności cielesnej, d o decydowania o samym sobie, ale także p r a w o d o rzetelnego sądu i do respektowania i n n y c h f u n d a m e n t a l n y c h gwarancji proceduralnych. 222 �Przekraczanie granic tabu o z a j ę c i e j e d n o z n a c z n e g o s t a n o w i s k a p o t w i e r d z a j ą c e g o w o l ę i z d e c y d o w a n i e rządu RP aby k o n t y n u o w a ć d o t y c h c z a s o w ą linię p o s t ę p o w a n i a w sprawach o c h r o n y p o d s t a ­ w o w y c h p r a w c z ł o w i e k a ( G W 15.09.08, s. 5 ) . Po kilkudniowej dyskusji spowodowanej wystąpieniem Donalda Tuska prze­ wodniczący klubu PO Zbigniew Chlebowski oznajmił, że rząd nie wprowadzi przy­ musowej kastracji jako kary dla pedofilów. T y m samym media straciły zainteresowa­ nie kazirodczym przypadkiem, którego ofiarą była Alicja B. Po kilkunastu miesią­ cach sprawa ustawy o pedofilii i jej karalności wróciła na łamy prasy ale t y m razem w kontekście dyskusji o samym akcie prawnym jej dotyczącym. Uważam, że sprawa powinna stanowić przedmiot odrębnego zainteresowania antropologów. Uwagi końcowe Przedstawiony materiał można interpretować z kilku stron naukowego poznania, adekwatnie do zainteresowań różnych dyscyplin (np. społecznych, humanistycznych, medycznych), biorąc także p o d uwagę zastosowania praktyczne, aplikacyjne. Pod¬ stawowe wątki, które t u się pojawiają, t o : - - Medyczne zidentyfikowanie, określenie oraz propozycje leczenia kazirodztwa ze wskazaniem wszystkich (również społecznych i kulturowych) „za" i „przeciw" każdej z form podejmowanych terapii. Umiejscowienie kazirodztwa w polskim i międzynarodowym prawie c y w i l n y m , karnym oraz kodeksie etycznym . Współczesne media. Rola ich języka i sposobów obrazowania w kształtowaniu ocen, norm, postaw (dodatkowo stymulowanych tendencją mediów do przed¬ stawiania sensacji), dotyczących zdarzeń bezpośrednio relacjonowanych i inter¬ pretowanych (w t y m przypadku kazirodztwa). Dodać należy, że terminowi „kazirodztwo" poświęcone są osobne portale internetowe, serwisy informacyjne i komentarze. Podobnych sytuacji jest t u opisywanych wiele. C o więcej, dominu­ ją wśród nich relacje nie z dużych miast, ale ze wsi i małych miasteczek, co już sa¬ mo w sobie jest znakomitym polem do analiz i interpretacji antropologicznych. 28 - - Z punktu widzenia antropologii społecznej i kulturowej można się zastanawiać, na ile wartości i normy w zakresie kazirodztwa, o których pisali Bronisław M a l i ­ nowski i Claude Lévi-Strauss, są aktualne, trwałe, uniwersalne. Odnosząc je do analizowanej rodziny i społeczności lokalnej, można rozważać okoliczności i wa¬ runki zmienności owych n o r m , a także zróżnicowanych postaw. - Przedstawiony przypadek można rozpatrywać jako strukturę złożoną z określo¬ nych wątków i elementów, z których każdy można odnieść do założeń oraz metodologii konkretnych prądów postmodernistycznej i wcześniejszej antropo- 28 N a l e ż y t u pamiętać, że wiąże się z t y m także p r o b l e m p r z e m o c y w rodzinie, jej p r z y c z y n oraz skutków psychologicznych, społecznych (w t y m legislacyjnych), k u l t u r o w y c h . 223 �Mirosława Drozd-Piasecka logii kulturowej oraz interpretować zgodnie z nimi. M a m t u na myśli m.in: kon­ cepcję interakcji społecznych Ervinga Goffmana, którą można zastosować d o interpretacji relacji Alicji B. z całym jej otoczeniem, pamiętając o perspektywie piętna i wykluczenia. Łączy się z nią perspektywa pozytywnych i negatywnych grup odniesienia Theodora M . Newcomba (1962), Manforda H . Kuhna (1972) lub Marka Ziółkowskiego (1981). Podobne podejście badawcze można by zas¬ tosować do sytuacji ojca Alicji. - Można także spojrzeć na problem z punktu widzenia wywodzących się od teorii Emila Durkheima koncepcji patologii, anomii, dewiacji społecznej czy alienacji lub transgresji w ujęciu Michaiła Bachtina. - Odrębna analiza to socjologiczno-antropologiczne spojrzenie na władzę, biorą¬ ce za punkt wyjścia np. ustalenia Maxa Webera. Przytoczyłam kilka tylko propozycji możliwych analiz zaistniałego wydarzenia. Jest ich oczywiście znacznie więcej. Uważam, że wszystkie one przybliżają nas d o poznania i zrozumienie współcześnie zachodzących procesów społecznych i ich konsekwencji. Bibliografia Buchowski M . 1987 hasło „tabu", w: Słownik etnologiczny. Terminy podstawowe, red. Z . Staszczak, Warszawa-Poznań Goffman E. 2007 Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk Kuhn M . H . 1972 The reference group reconsidered, w: Symbolic Interaction. A Reader in Social Psycho¬ logy, red. J. Manis, B. Meltzer, Boston Lévi-Strauss C. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa Malinowski B. 1987 1980 Seks i stłumienie w społeczności dzikich oraz inne studia o płci, rodzinie i stosunkach pokrewieństwa, w : Dzieła, t. 6, Warszawa Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji, w: Dzieła, t. 2, Warsza¬ wa Newcomb T M . 1962 Kształtowanie postaw jako funkcja grup odniesienia, w: Zagadnienia psychologii spo¬ łecznej, red. A. Malewski, Warszawa 224 �Przekraczanie granic tabu Wasilewski J.S. 2010 Tabu, Warszawa Ziółkowski M . 1981 Znaczenie - interakcja - rozumienie. Studium z symbolicznego interakcjonizmu i socjo­ logii fenomenologicznej jako wersji socjologii humanistycznej, Warszawa Źródła „Gazeta Wyborcza" Ćwiąkalski Z . 19.09.2008 Kastracja - leczenie, a może kara?, ze Z b i g n i e w e m Ćwiąkalskim rozmawia Ewa Siedlecka, nr 220, s. 7 Depko A. 26.09.2008 Przymus kastracji nie ma sensu, z Andrzejem Depką rozmawia Ewa Sied¬ lecka, nr 226, s. 9 ES 11.09.2008 Chemiczna kastracja pozostaje tylko hasłem, nr 213, s. 4 12.09.2008 PO w potrzasku kastracji, nr 214, s. 9 Grochal R. 15.09.2008 Po kilkudniowej dyskusji rząd już wie, kogo kastrować, nr 216, s. 5 Keller-Hamela M . 10.09.2008 KrzysztofB. z Siemiatycz to nie „polski Josef Tritzl", z Marią Keller-Hamelą rozmawia D o m i n i k Uhlig, nr 212, s. 4 Klimowicz J. 09.09.2008 Mówił: mam do niej prawo, nr 211, s. 1 Klimowicz J., Czajkowska A . 10.09.2008 AlicjaB chce uciec od piekła, nr 212, s.4 Klimowicz J., Więcko W 09.09.2008 Sześć lat piekła AlicjiB., nr 211, s. 4 Lew-Starowicz Z . 12.09.2008 Kastracja leczy czy kaleczy, ze Zbigniewem Lwem-Starowiczem rozma­ wia Ewa Siedlecka, nr 214, s. 9 Olejnik M . 12.09.2008 Litościwy Pacewicz, nr 214, s. 24 Pacewicz P. 11.09.2008 TabloidTusk, nr 213, s. 2 225 �Mirosława Drozd-Piasecka Siedlecka E. 10.09.2008 Tusk: kastrować pedofilów, nr 212, s. 2 13-14.09.2008 Kastracyjne pomieszanie, czyli ile przymusu w przymusie, nr 215, s. 2 19.09.2008 Przodownicy kastracji, nr 220, s. 1 26.09.2008 PiSprzelicytowuje PO: pedofilia do konstytucji, nr 226, s. 8 Stasiński M . 12.09.2008 Hiszpania też dyskutuje o kastrowaniu pedofilów, nr 214, s. 11 Uhlig D 15.09.2008 „Nasz Dziennik" chroni polską rodzinę przed prawdą o molestowaniu, nr 216, s. 2 Zmarzlik J. 09.09.2008 Ojciec w takiej rodzinie może pozornie robić dobre wrażenie, z Jolantą Zmarzlik rozmawia D m i n i k Uhlig, nr 211, s. 4 „Rzeczpospolita" Bravo P. 13.09.2008 Kastracja języka, nr 8116, s. 13 Nieśpiał T 09.09.2008 Przez sześć lat więził i gwałcił własną córkę, nr 8112, s. 1 09.09.2008 Podlasie zszokowane tragedią, nr 8112, s. 4 10.09.2008 Boimy się dostrzegać kłopoty sąsiadów, nr 8113, s. 6 Nieśpiał T , G m y z C. 10.09.2008 Dlaczego nikt jej nie pomógł, nr 8113, s. 6 Subotić M . 11.09.2008 Przymusowa kastracja pedofilów tylko lekami?, nr 8114, s. 4 Środa M . , Rzepliński A . 11.09.2008 Czy należy kastrować pedofilów, nr 8114, s. 2 Winczorek P 15.09.2008 Osobliwe pomysły Platformy, nr 8117, s. 15 226 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/990a2fac15d988ba684cc960ee78dffa.pdf be2f73739069109682e0bf5010e56068 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1102 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1012 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w polityce kulturalnej, mysli społecznej oraz praktyce działania w okresie Polski Ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.35-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ. SZTUKA LUDOWA W POLITYCE KULTURALNEJ, MYSLI SPOŁECZNEJ ORAZ PRAKTYCE DZIAŁANIA W OKRESIE POLSKI LUDOWEJ* Po I I wojnie światowej wraz z nastaniem nowego układu społecznopolitycznego obowiązki i funkcje mecenasa oraz propagatora nowej kul­ tury przejęło w całości państwo. Tworząc ideologię społeczeństwa socja­ listycznego — którą w myśl założeń ideologii marksistowskiej kształto­ wać miały klasy pracujące — odwoływano się do tradycyjnych treści i wartości zawartych w kulturze tych warstw społecznych. Przede wszystkim do znanych i akecptowanych już w okresie poprzednim walorów tradycji ludowej, folkloru i szeroko rozumianej sztuki ludo­ wej. Nierzadko do tych, na które powoływano się w latach zaborów oraz jakie głosili działacze ruchu ludowego i inteligencja pochodzenia chłopskiego w dobie walk o należne miejsce chłopów w strukturze na­ rodu w czasie I I Rzeczypospolitej. Równolegle skoncentrowano się na propagowaniu i rozwijaniu nowych treści i koncepcji charakterystycz­ nych dla kultury społeczeństwa socjalistycznego oraz sposobach ich praktycznego zastosowania. Celem spełnienia tych zadań tworzono m. in. szereg instytucji formlanych, rozbudowywano koncepcje teoretyczno-metodologiczne, rozwijano i reaktywowano wiele dziedzin twórczości ludo­ wej. Poglądy ideologiczne dotyczące oblicza, zadań oraz roli kultury i sztuki w społeczeństwie o nowym ustroju społeczno-politycznym zaczę­ ły krystalizować się w naszym kraju już od pierwszych tygodni po za­ kończeniu I I wojny światowej. Wykształcenie koncepcji kultury i sztuki jednolitej dla całego zróżnicowanego dotąd społecznie i kulturalnie na­ rodu nie było jednak zabiegiem jednorazowym ani łatwym. Budowa spo­ łeczeństwa bezklasowego została połączona z tworzeniem kultury i sztu­ ki bezklasowej, dostępnej i czytelnej dla wszystkich obywateli, a rów­ nocześnie odpowiadającej ich upodobaniom, nawykom estetycznym, tra­ dycji etc. Przebiegała ona pod silną presją zamówienia społecznego kie­ rowanego pod adresem nowej sztuki, a przejawiającego się w licznych hasłach zbiegających się w idei „sztuka dla mas" . Realizacja tego za1 * Jest to ostatnia część pracy publikowanej w dwóch poprzednich zeszytach «E. P." J . K ę d z i o r a , Sztuka w życiu narodu, „Dziś i Jutro", nr 12: 1946, s. 4, 1 �36 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dania, jak wykazała praktyka życiowa, nie było jednym wielkim pasmem sukcesów. Po latach możemy śmiało stwierdzić, że mamy w tym przy­ padku do czynienia z długotrwałym procesem charakteryzującym się zmienną dynamiką i kierunkami rozwoju. Kwestiami podstawowymi, jakie próbowano, teoretycznie i praktycz­ nie rozwiązać w ciągu całego okresu powojennego (do ok. 1980 г.), były sprawy: kultury narodowej i kultury ludowej, sztuki narodowej i sztu­ ki ludowej oraz wzajemnych relacji i korelacji zachodzących miądzy ty- • mi zjawiskami. Autorami koncepcji dotyczących kultury i sztuki są m. in. działacze ruchu ludowego, partyjni przywódcy państwa, bada­ cze — naukowcy, intelektualiści i krytycy kulturalni. W poglądach ich krzyżują się i współistnieją stare i znane już pomysły z przełomu XIX i XX stulecia z myślami nowymi zaczerpniętymi z ideologii marksi­ stowskiej, z zaznaczeniem, że te ostatnie zyskują z czasem (szczególnie w latach 50-tych) zdecydowaną dominację. Omawiając te zagadnienia musimy pamiętać o tym, że formułowaniu koncepcji ideologiczno-teoretycznych na temat rozwoju kultury oraz sztuki narodowej i ludowej; towarzyszyła praktyczna działalność zmierzająca do wcielania ich w ży­ cie. Inaczej, mówiąc znalazły one odbicie i zastosowanie w konkretnej ; polityce kulturalnej, zarówno w sensie prerogatyw, jak i ograniczeń,' przez co wpłynęły decydująco na obraz całej kultury i sztuki polskiej , po I I wojnie światowej. * Polityka kulturalna państwa zmierzała do stworzenia jednolitej kul- tury i sztuki ogólnonarodowej , właściwej dla społeczeństwa bezklasowego. Prowadzona była ona konsekwentnie przez wszystkie lata, cho- ' ciaż ze zmiennym natężeniem i powodzeniem w różnych przekrojach cza- j sowych, które wyraźnie zarysowują się w ramach poszczególnych lat. j Z tego względu, dla zachowania większej przejrzystości wywodu, sta- , rać się będziemy naświetlić interesujące nas zagadnienie w 3 głównych | fazach periodycznych. Pierwsza z nich obejmuje lata od zakończenia j I I wojny światowej do ok. 1949 r. Druga następuje bezpośrednio po niej J i trwa do 1956 r. Trzecia natomiast zawarta jest w okresie od tzw. » przełomu październikowego do ok. 1980 r. < 2 i I. S Z T U K A L U D O W A W K O N C E P C J A C H K U L T U R Y N A R O D O W E J I S Z T U K I N A R O D O W E J OD ZAKOŃCZENIA I I W O J N Y ŚWIATOWEJ DO 1949 R. \ " s I Przekonanie o tym — że zmiany, jakie zaszły w kraju po zakon-J czeniu I I wojny światowej w dziedzinie politycznej, społecznej i eko-! nomicznej oraz uznanie chłopów za pełnowartościową składową społe- ] czeństwa polskiego i współtwórców kultury narodowej, dają nowe pod2 Zanim wykrystalizowały się pełniejsze koncepcje na temat sztuki ludowej i sztuki narodowej oraz ich wzajemnych powiązań stosowano częstokroć w ter­ minologii synonimicznie merytorycznie różne określenia 'lud' i 'naród', a także 'chło­ pi' i 'lud'. Z tego względu m ó w i ą c o kulturze i sztuce warstwy chłopskiej u w z g l ę d ­ niać będziemy poglądy odnoszące się do całej kultury i sztuki narodu. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 37 stawy do tworzenia nowej kultury narodowej — było powszechne w gro­ nie działaczy ludowych. Działacze ruchu ludowego zdając sobie sprawę z dotychczasowej izo­ lacji wsi od wpływów kultury elitarnej oraz z niewielkiej tylko zna­ jomości dziedzictwa kulturowego warstwy chłopskiej wśród pozostałych grup społecznych (robotników i inteligencji) jeden z pierwszych warun­ ków demokratyzacji życia całego zróżnicowanego dotąd społeczeństwa upatrywali w umasowieniu i upowszechnieniu szeroko rozumianej kul­ tury. Postulat ten sam w sobie oceniany jako twórczy wysunięto w sierp­ niu 1944 r. w Deklaracji uchwalonej na pierwszym (po wyzwoleniu) Zjeź­ dzie Młodzieży Wiejskiej „Wici" w Lublinie. Jego doniosłość społeczna wynikała z faktu, iż młode pokolenie chłopów opowiadając się za sze­ rokim uczestnictwem w kulturze kierowało się przesłanką, że wyłącz­ nie „przez pogłębienie intelektualne zdobędzie właściwe narzędzia pozna­ nia rzeczywistości społecznej i uprawnione sposoby jej przekształca­ nia" ». Sprawa kultury narodowej w nowej rzeczywistości społeczno-poli­ tycznej znalazła swoje miejsce również w programie Polskiego Stron­ nictwa Ludowego. W pkt. 2 programu PSL ze stycznia 1946 r. poświęco­ nego zagadnieniom kultury i oświaty głosi ono hasło „pełnej demokra­ tyzacji kultury" , które rozumiane jest nie tylko jako najszersze upow­ szechnienie „przez oświatę zdobyczy kulturalnych, lecz zarazem obo­ wiązek wprowadzenia wybitnych jednostek z ludu oraz wartości kul­ tury ludowej do procesów twórczych kultury polskiej" . Chodzi więc w tym przypadku już nie wyłącznie o włączenie do kultury polskiej wartości kultury ludowej, lecz i zapewnienie wybitnym synom chłop­ skim właściwego miejsca w kulturze polskiej. Postulat ten dotyczący zjawisk szeroko rozumianej kultury uściślony został w dalszych punk­ tach określających główne zadania kulturalne i poszerzony o gwaran­ cje Stronnictwa stworzenia jak najlepszych warunków moralnych i ma­ terialnych dla rozwoju twórczości artystycznej wszystkich Polaków. W Deklaracji Ideowo-Programowej ZMW RP „Wici" z 1948 r. czy­ tamy natomiast, iż kultura narodowa „tworzyć się będzie w związku z kulturą ogólnoeuropejską, a w oparciu o te elementy kultury miej­ skiej, które nie mają obciążeń ustrojów opartych na wyzysku spo­ łeczno-gospodarczym. Podstawą jej rozwoju będzie praca chłopów, robot­ ników i związanej z nimi inteligencji" . Tworząc nową kulturę narodo­ wą należy upowszechniać stare i tworzyć nowe dobra kulturalne. „Sta4 5 6 3 D. G a J a j , Przedmowa, [w:] Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici" w wal­ ce o postęp i sprawiedliwość społeczną. Wybór dokumentów 1928-1948, Warszawa 1978, s. 200. Program Polskiego Stronnictwa Ludowego, Warszawa 1946, [w:] S. L a t o , W. S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, Warszawa 1969, s. 371. Ibidem, s. 371. « Deklaracja Ideowo-Programowa ZMW RP „Wici". Projekt Zarządu Głów­ nego uchwalony dn. 15 IV 1948 г., „Młoda Myśl Ludowa", nr 5: 1948, s. 27. 4 5 �38 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wać się to będzie przez uczestnictwo młodzieży chłopskiej w pracach prowadzonych w organizacjach, instytucjach, zakładach oraz przez rea­ lizację zadań stawianych ze strony państwa" . Dokument realizację tego zadania widział na drodze pracy młodzieży chłopskiej w Towarzystwie Uniwersytetów Ludowych oraz powołania ośrodka badań naukowych dotyczących życia wsi. Trud prac organizacyjnych mieli tu podjąć człon­ kowie ruchu wraz z osobami posiadającymi zainteresowania naukowe. Dyskusja nad drogami rozwoju kultury wsi polskiej, udziale war­ stwy chłopskiej w budowie kultury narodowej oraz wychowaniem mło­ dego pokolenia chłopów powraca na sale zjazdów, posiedzeń, łamy pra­ sowe . Pytanie retoryczne zadaje z trybuny Zjazdu Krajowego Samo­ pomocy Chłopskiej J. A. Król: „pytam, jakie chcielibyście mieć dzieci i wnuki: w ciemnocie, w nędzy, w chorobach, w brudzie, w prymityw­ nych obyczajach, czy też przez wykształcenie wnuki z kulturą, w do­ brobycie ludzi, którzy są Europejczykami i wobec obywateli Europy nie czują poniżenia dzikusów, durniów" . Odpowiedź jest tylko jedna. Przez szeroką oświatę i popularyzację krzewienia osiągnięć kulturalnych moż­ na wstąpić „na drogę, która prowadzi lud w naród" . Jest to wielka od­ powiedzialność, jaka zaciążyła od roku na warstwie chłopskiej . Już w pierwsze tygodnie po wyzwoleniu z okupacji niemieckiej na szerokie forum dyskusji społecznej powraca problem miejsca warstwy chłopskiej w strukturze ludowego państwa, a wraz z nim roli kultury i sztuki tego odłamu społeczeństwa w życiu narodu budującego zasady nowego ustroju demokratycznego. Pierwszą publiczną dyskusją nad spra­ wą obecnej i przyszłej kultury chłopskiej, w której wzięli udział pisa­ rze, dziennikarze, ludzie nauki i ludowi działacze kulturalni, był Zjazd pisarzy ludowych, jaki odbył się w 1945 r. w Warszawie . 7 8 9 10 n 12 7 Ibidem, s. 27. Wychowanie młodego pokolenia chłopów — problem, któremu szczególnie dużo uwagi poświęcił ruch wiciowy — było języczkiem u wagi działaczy ludo­ wych również po zakończeniu I I wojny. Idee, cele, kierunek oraz sposoby wycho­ wawcze wypracowane w 20-leciu m i ę d z y w o j e n n y m w tym zakresie przez ludow­ c ó w pozostawały w pierwszych latach Polski Ludowej nadal ż y w e i aktualne. Por. np. J . N i e c k o , Ruch wiciowy nie zwichnął swej idei, „Młoda Myśl Ludo­ wa", nr 6: 1946, s. 1-2. J . A. K r ó l , Drogi rozwoju kultury wsi polskiej, „Chłopi", nr 11: 1946, s. 6. Ibidem, s. 6. Dodać należy, że stanowisko takie napotykało w ó w c z a s liczne sprzeciwy. Część działaczy ludowych i n a u k o w c ó w widziała w szerokiej oświacie dla m ł o ­ dzieży wiejskiej bezpośrednie zagrożenie wyludnienia wsi i masowych migracji do miasta. Takie zdanie reprezentował m. in. badacz kultury ludowej F . Bujak. Por. szerzej ibidem, s. 6. C y k l referatów i prelekcji obrazujących stan kultury wsi do chwili obecnej wygłosili na nim specjaliści i uczeni w dziedzinie kultury wiejskiej, m. in. prof.; J . Krzyżanowski, badacz literatury ludowej; K . Mysłakowski, socjolog; J . Spyt-< 8 9 10 11 1 2 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 39 Inicjator jego, Związek Samopomocy Chłopskiej, spełniał tym sa­ mym jedno ze swoich naczelnych zadań statutowych, a mianowicie roz­ wijanie i wzbogacanie kultury ludowej. Kierował się przesłanką, iż wraz ze zmianą społeczno-polityczną sytuacji chłopa również kultura ludowa odegrać musi rolę zupełnie inną i nową w swej ważności. Określenie tej roli, wypełnienie misji ideologicznej, a także zaprojektowanie planu realizacji praktycznej i sformułowanie obowiązków, jakie zarysowały się w odrodzonej i zmienionej Polsce, było zadaniem, które stanęło przed dawnymi i nowymi działaczami w dziedzinie kultury ludowej . W praktyce obrady Zjazdu skoncentrowały się na 3 głównych tema­ tach: a) odrębności pisarstwa ludowego; b) osobnego zrzeszenia pisarzy ludowych ; c) obecnych zadań pisarzy ludowych. Odnośnie do pierwszego zagadnienia dyskusja toczyła się wokół 2 stanowisk. Pierwsze — „przyszłościowe" reprezentował ówczesny mini­ ster kultury L. Kruczkowski. Jego zdaniem należało skończyć z rozszcze­ pianiem narodu polskiego na klasy i stworzyć jednolity front — opar­ ty na demokratycznych zasadach — we wszystkich dziedzinach życia państwowego, a tym samym i w sferze kulturalnej . Podstawą jego wnioskowania było przeświadczenie, że po wyzwoleniu społeczeństwo polskie wchodzi w okres pokoju klasowego. „Zwycięskie klasy ciemię­ żone: robotnicza, chłopska i inteligencka, zawarły sojusz polityczny, a co za tym idzie i kulturowy [...] Dopiero w okresie wytworzenia jednoli­ tych warunków gospodarczych i cywilizacyjnych, dla całego narodu mo­ żemy spodziewać się jednolitej kultury narodowej" . Stanowiska drugiego — „gospodarskiego" bronili pisarze chłopscy. Chodziło im głównie o uwypuklenie społecznej roli pisarstwa ludowe­ go. W zasadzie byli oni zgodni co do odrębności form literackich twór­ czości ludowej i profesjonalnej. Równocześnie jednak, jak sprecyzował jeden z dyskutantów J. Grad: „wynalazek literacki chłopa ważny jest nie ze względu na jego twórcę, ale po prostu, jako wynalazek, który bogaci formy literackie i w ten sposób dostarcza każdemu pisarzowi nowego środka ekspresji. Przez chłopa wymyślony staje się własnością ogólnonarodową, a nawet ogólnoludzką" . 13 14 15 16 17 kowski, badacz literatury; K . Wyka, literat; Z. Solarzowa i J . A. Król, działacze ludowi. Por. Z. K a ł u ż y ń s k i , Zjazd pisarzy ludowych w Warszawie, „Chłopi", nr 20: 1945, s. 3. Ponieważ w toku dyskusji nie udało się utrzymać tezy o literackiej odręb­ ności pisarzy chłopskich i nieludowych, stracił sens wniosek o powołanie odręb­ nego związku pisarzy ludowych. Kwestii tej nie będziemy poświęcać w i ę c e j uwagi jako niewiele wnoszącej do naszych rozważań. Por. J . A. K r ó l , Pisarze ludowi w służbie wsi. Omówienie Pierwszego Zjazdu Pisarzy Chłopskich i Pracowników Kultury Ludowej, który odbył się w Warszawie 3-5 VIII 1945 r.,'„Chłopi", nr 21: 1945, s. 1. Cyt. za ibidem, s. 1. Cyt. za ibidem, s. 1. 1 1 14 1 5 1 1 1 7 �40 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Pi sarze chłopscy nie negowali dotychczasowych przemian wsi, ani też jej dalszych przeobrażeń, zauważali jednak, że nadal jest ona swoi­ stym egzotycznym i cywilizacyjnym rezerwatem. Dlatego też ich zda­ niem należało skoncentrować się na funkcji społecznej literatury, jaką w istniejących warunkach winna ona pełnić. Aby sprostać temu obo­ wiązkowi społecznemu należy specjalnie kształcić pisarzy chłopskich, szczególnie młode talenty wiejskie. Odwoływali się więc do znanego już w okresie międzywojennym hasła organizacji chłopskich: sami musimy dać sobie radę ze swoimi sprawami. W tym rozumieniu było to dążenie do „odciążenia reszty narodu, to hasło zobowiązania się do wkładu w proces demokratyzacji życia narodu i w jego kulturę" . Uczestnicy Zjazdu nakreślili również aktualnie główne zadania pisa­ rzy ludowych, będące swojego rodzaju przykazami. Ustalono więc, iż „Pisarz musi wieś wprowadzić w wielokanałowe połączenie z resztą na­ rodu, uczynić dojrzałą politycznie i społecznie do myślenia kategoria­ mi członka nie tylko warstwy chłopskiej, ale całego narodu, uczynić dojrzałą za całe państwo" . Dyrektywa ta skierowana tym razem do piszących przedstawicieli warstwy chłopskiej przewijała się już w po­ stępowej myśli działaczy ludowych doby I I Rzeczypospolitej, a szczegól­ nie wiejskiej młodzieży akademickiej. Tylko dzięki dojrzałości politycz­ nej i społecznej chłopi mogą stać się odpowiedzialnymi oraz pełnowar­ tościowymi reprezentantami narodu polskiego, wykraczając poza party­ kularne interesy i dążenia własnej sfery. Obowiązek kształtowania wzorca osobowego takiego chłopa — przedstawiciela narodu, powinni wziąć na siebie piszący przedstawiciele ludu. Rozwój materialny i kul­ turalny wsi zależny jest od koncentracji i świadomości postępowych sił chłopskich. Innym więc zadaniem pisarza jest ciągłe podtrzymywanie tej świadomości, dzięki odwoływaniu się do skutecznych przykładów i osiągnięć praktycznych oraz przez ukazanie czytelnikowi wszystkiego tego, co dynamizuje wieś i skłania ją ku postępowi. Obowiązkiem pisa­ rza jest również obalenie tradycyjnego przesądu, że chłop jest i może być tylko rolnikiem oraz ukazanie mu wszystkich innych „wyższych i trudniejszych umiejętności, które dopiero decydują o bogactwie i kul­ turze" jako terenu nowej ekspansji żywiołu chłopskiego. W imię tych założeń pisarz winien zrezygnować z form i gatunków literackich, które mogłyby chłopa odwodzić od przedsięwzięć społecznych i sprowadzić z drogi wielkiego napięcia energii produkcyjnej, sycąc w zamian uroka­ mi sielskiej wegetacji. Powołaniem jego jest więc nie tyle „literatura piękna", ile pisarstwo mądre „docierające do poznania rzeczywistości, umiejące radzić, projektować, krytykować i głosić chwałę chłopskich osiągnięć" . 18 19 2 0 21 18 19 20 81 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. s. s. s, 1. 1. 2. 2, �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 41 Zjazd był pierwszym po ostatniej wojnie ogólnopolskim forum, na którym na temat kultury i sztuki ludowej oraz ich stosunku do kultury narodowej i nowej rzeczywistości społeczno-politycznej wypowiadało się szerokie grono pisarzy chłopskich, pracowników i działaczy kulturalnych, naukowców. Chociaż nie padały na nim sformułowania dotyczące bez­ pośrednio twórczości materialnej i plastycznej ludności wsi, w skład której wchodzi sztuka ludowa w naszym rozumieniu, to jednak przy­ jęte na nim uchwały, wysuwane wnioski, a także wypowiedzi dyskusyj­ ne miały znaczenie wykraczające daleko poza literaturę chłopską, często obowiązujące w innych gałęziach kultury. Wykazywały one żywotność licznych idei nurtujących środowisko działaczy ludowych i inteligencji zajmujących się problematyką wsi okresu międzywojennego, przy rów­ noczesnym adaptowaniu poglądów i haseł nowych, jakie niosła ze sobą odmienna rzeczywistość powojennej Polski. Działacze ruchu ludowego widzieli jednak konieczność wypracowa­ nia własnej, spójnej, szerokiej koncepcji kultury narodowej, która uwzględniałaby najpełniej realia kultury warstwy chłopskiej. Płaszczyz­ ną na której miała toczyć się dyskusja nad przyszłym kształtem kultury wsi i szerzej całego narodu, było pismo „Wieś Tworząca" wydawane w konspiracji od 1944 r. Na jego łamach zakładano prezentowanie osiąg­ nięć z zakresu myśli chłopskiej, poezji i sztuki. Miało podejmować wal­ kę z wszelkimi objawami nicości i bezwładu chłopa polskiego, kształto­ wać typ człowieka twórczego i równocześnie wyzwalać instynkt twórczy mieszkańców wsi. Wyrażać własny chłopski kierunek „wymodelowany poza wszelkim patronatem ideowym elitarnych grupek intelektuali­ stów" walczyć o własną myśl i treść „o wyrwanie się z ciemnoty, o epokowy przełom kulturalny Ludu i Polski" , wyzwalać szczere i ory­ ginalne talenty chłopskie i otwierać im drogę „na szeroki gościniec kul­ tury narodowej i ogólnoludzkiej" . W rok później założenia programo­ we pisma zostały ujęte w jednym syntetycznym zdaniu: „Ocalenie wspól­ nym wysiłkiem resztek kultury polskiej; podniesienie ludowej twórczości na piedestał kultury i sztuki narodowej; pogłębienie myśli polskiej i roz­ winięcie form życia kulturalnego; walka o ideę ewolucyjną w społe­ czeństwie" . Profil merytoryczny „Wsi Tworzącej" (miesięcznika ukazu­ jącego się bardzo nieregularnie), jak łatwo zauważyć, uległ w ciągu za­ ledwie kilku miesięcy znacznym przeobrażeniom. Akcentowana uprzed­ nio problematyka kultury warstwy chłopskiej została zdominowana przez kulturę całego narodu. Pismo przestało się ukazywać w 1947 r. zanim zdołało ukształtować jakąkolwiek szerszą koncepcję kultury. Jego los podzielił w tym samym czasie Ludowy Instytut Kultury, powołany 23 24 25 22 Od Redakcji, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 1. Ibidem, s. 1. Ibidem, s. 1. » Od Redakcji, „Wieś Tworząca", nr 3: 1947, s. 18. 23 24 2 �42 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A w 1946 r. w Warszawie, również staraniem działaczy ludowych skupio­ nych w dużej mierze wokół „Wsi Tworzącej". Celem tej instytucji miało być „pełne wyzwolenie twórczych możliwości kulturalnych warstwy chłopskiej i wprowadzenie jej dorobku kulturalnego do kultury ogólno­ narodowej" na drodze podjęcia prac naukowo-badawczych nad kulturą ludową oraz rozwinięcia konkretnych akcji kulturalno-oświatowych. Pierwszy pion prac przewidywał gromadzenie i opracowywanie mate­ riałów dotyczących kultury ludowej, wszczęcie akcji wydawnictw nau­ kowych o kulturze ludowej oraz opracowanie nowoczesnej koncepcji kultury ludowej na bazie obecnej struktury społeczno-gospodarczej wsi. Proponowano w nich udział nie tylko fachowców-naukowców, lecz i sze­ rokiej rzeszy pracowników i działaczy kulturalno-oświatowych. Ich za­ daniem miało być gromadzenie materiałów, opisywanie oraz rejestracja zabytków sztuki ludowej i folkloru i na tej podstawie przygotowywanie monografii tematycznych i regionalnych . * W zakresie akcji kulturalno-oświatowych planowanych przez tę pla­ cówkę uwzględniono również „rozbudowę twórczości w dziedzinie sztuki ludowej przez urządzanie wystaw, szkolenie instruktorów i wytwórców, organizowanie kursów, wzorcowni i t p . " Pozostałe działania na polu kultury i oświaty projektowane przez Instytut były w zasadzie powtó­ rzeniem tego, co robiły Uniwersytety Ludowe przed I I wojną światową. Przez realizację wytyczonych zadań instytucja ta miała dążyć „do osiąg­ nięcia jedności kulturalnej narodu polskiego i do zapewnienia chłopom pełnego i rzeczywistego uczestnictwa w kształtowaniu tej kultury" . 0 jej osiągnięciach na wytyczonym polu trudno jest cokolwiek powie­ dzieć, ponieważ po kilku miesiącach przestała ona istnieć. Wracając do „Wsi Tworzącej" należy powiedzieć, że jej nieliczne ze­ szyty zawierają głównie drobne utwory literackie pisarzy chłopskiego pochodzenia. W zakresie interesującej nas dziedziny sztuki ludowej uka­ zały się zaledwie 2 artykuły. W 1946 r. T. Brzechna-Bernaś próbuje oce­ nić działalność artystyczną wsi i znaleźć dla niej miejsce w istniejącej rzeczywistości . Wypowiedź jego jest wyraźnym odbiciem licznych idei 1 poglądów, jakie reprezentowali działacze ruchu ludowego w dobie I I Rzeczypospolitej, kompliacją ich zarówno postępowych, jak i regresywnych przekonań. Przypomina więc, że „we wsi polskiej ukryte są 26 27 28 29 30 £ S s. Z. G a r s t e c k i , Ludowy Instytut Kultury, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, 4. "-Włączenie do prac Instytutu amatorów mogło się odbić na poziomie nau­ kowym placówki i trafności jej ocen, chodziło więc tu raczej o to, aby rozbudzić zainteresowania naukowo-badawcze w jak najszerszym gronie uczestników. G a r s t e c k i , op. cit., s. 5. Ibidem, s. 5. T. B r z e c h n a - B e r n a ś , Na marginesie kultury ludowej, „Wieś Tworzą­ ca", nr 1: 1946, s. 9-10 £ 8 2B 8 0 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 43 bezcenne skarby, z których mogą czerpać pełnymi garściami pisarze, poeci, malarze, kompozytorzy [...] i każda ich praca okraszona prawdzi­ wym talentem będzie arcydziełem" , przez co świadomie albo nie spro­ wadza sztukę ludową do roli swoistego gabinetu osobliwości, z którego artyści profesjonalni mogą brać to, co im się aktualnie podoba i po swojemu twórczo przekształcać. Jest to prawie recepta na arcydzieło. Przed wojną kultura ludowa była traktowana pobieżnie, „robili" ją entuzjaści ludu 31 32 „którzy kwiaty jej brali ze wsi i przenosili do miast rzucając je przed oczy zblazo-ťvanej publiczności miejskiej, łaknącej świeżych rozrywek i traktującej za­ gadnienie wsi z punktu widzenia bezwartościowego sentymentalizmu, co w rezul­ tacie nie wniosło w życie kulturalne wsi niczego pozytywnego, ubożąc je raczej niż wzbogacając. S ł o w e m , wieś dostarczała innym ośrodkom pikantnych rozrywek i rozkosznych dreszczyków, niby ciekawy oryginalny cyrk, sama zaś żyła jakby poza życiem karmiona w drodze paradoksalnej wymiany tandetą kulturalną p ł y ­ nącą z miast" . 3S Przytoczony fragment — jakkolwiek jego autorowi nie można odmó­ wić całkowitego braku słuszności — uderza naiwnością i schematyzmem rozumowania zbliżonego do myślenia dobrze urodzonych panienek z epo­ ki pozytywizmu. T. Brzechna-Bernaś sprawia wrażenie, jakby nigdy nie słyszał o poglądach na kulturę ludową postępowych działaczy chłopskich (пр. K. Maja), czy też o walce o zachowanie tożsamości narodowej w do­ bie zaborów, kiedy to w kulturze i sztuce ludowej postępowa myśl społeczna widziała skarbnicę polskości, ani też nie słyszał nic o S. Wit­ kiewiczu, który ludową sztukę góralską przybliżył mieszczanom i inte­ ligencji. Jedno jest pewne, że znany był mu dobrze XIX-wieczny i póź­ niejszy antyurbanizm. Autor stwierdzając, iż sytuacja wsi po 1945 r. uległa radykalnej, wielopłaszczyznowej zmianie w dziedzinie kultury i sztuki ludowej, postuluje: „tworzenie kadr światłych propagatorów kultury ludowej, którzy w y d o b ę d ą z gruzów ukryte skarby jej, odrodzą je i cisną z rozmachem przed oczy wsi dla wsi samej, po to, by w całym społeczeństwie wiejskim obudzić i utrwalić wiarę we w ł a s n e siły i niepoślednią wartość społeczną, by na nich w y c h o w a ć mocne, zdrowe pokolenie chłopskie" . S4 Możemy tylko przypuszczać, że mówiąc o kadrze propagatorów kul­ tury ludowej autor miał na myśli dawnych działaczy ruchu ludowego i młodowiejskiego oraz wythowaną przez nich młodzież chłopską (np. wiciową), ale równie dobrze mógł mieć na myśli i działaczy kultural­ nych o miejskich rodowodach. Nie to jest najważniejsze. Istotniejsze wy51 Ibidem, s. 9. T. B r z e c h n a - B e r n a ś zaznacza, że „wieś ma swoją odrębną, mocną jak stare wino, upojną jak miłość, wyraźną kulturę — Kulturę Ludową" (ibidem, s. 9). Ibidem, s. 9. Ibidem, s. 10, 3 1 ! t 84 �Ai MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dają się zadania kulturalne, jakie stawia przed społecznością wiejską. Nie są one nowe. Propagował je już ruch ludowy w 20-leciu między­ wojennym, uderza w nich jednak pogodzenie haseł postępowych, aktual­ nych po dzień dzisiejszy, ze stanowiskami skrajnie zachowawczymi. Nie budzi naszych zastrzeżeń troska o pomniki kultury i sztuki ludowej, nawoływanie do nauki tańców ludowych, szerzenia czytelnictwa i oświa­ ty lub sygnalizowana konieczność odnalezienia pisarzy, którzy podjęliby się pisania utworów i sztuk teatralnych „tętniących życiem, chłopską siłą i wartością moralną" , ale już z mieszanymi uczuciami czytamy, że wieś musi „wydobyć z dna skrzyń nasze barwne stroje ludowe i ubrać się w nie znowu, jako w nasz właściwy strój" . Teń ostatni postulat wzbudzał wiele emocji w ruchu ludowym w I I Rzeczypospolitej, a — jak sobie przypominamy — działacz ludowy K. Maj reprezentował na ten temat określone negatywne zdanie. Po zakończeniu wojny i doko­ nanych zmianach cywilizacyjnych jest on już zwykłym anachronizmem. Autor dalej kontynuuje przedwojenną postępową myśl ludową zawartą w haśle „sami sobie i dla siebie". Pisze: 35 36 „musimy sami odnaleźć we wsi prawdziwą polską wieś, żyć i tworzyć dla niej bez pomocy z zewnątrz pseudoludoznawców. Trzeba istniejącą w nas inwen­ cję własną i siłę zużytkować dla naszego dobra. Dość już z szukaniem wsi w mie­ ście! Niech miasto szuka przędzy naszych uczuć i k w i a t ó w zdrowej myśli u nas — a nie my w mieście [...] We własnej ożywczej kulturze szukajmy sił do pracy i wytrwania w z w y c i ę s k i m pochodzie naprzód" Wieś winna zatem sama tworzyć własną kulturę opierając się na wartościach wykształconych w obrębie swojej warstwy. Publicyści „Wsi Tworzącej" propagując w terenie kulturę i sztukę ludową i zachęcając do jej kultywowania byli zdania, „że rzetelna ro­ bota kulturalna zaczyna się od chwili rozbudzenia namiętności regionalistycznych, które się wywodzą z kultu dla swej ziemi — okolicy, a pro­ wadzą do namiętnego patriotyzmu" . Praktyczna realizacja idei zna­ nych w okresie I I Rzeczypospolitej jako regionalistyczno-agrarystyczne miała teraz nie ograniczać się wyłącznie do kolekcjonowania mocno prze­ trzebionych przez wojnę resztek materialnej i artystycznej działalności ludności wsi (m. jn. strojów, ozdób, przedmiotów użytkowych itd.), ale polegać również na gromadzeniu przedmiotów wykonanych współcześnie według dawnych zasad i form. Celem ich pozyskania szczególnie mło­ dzież zrzeszona w kołach powinna zachęcać starców (słowem i pie­ niędzmi) do podejmowania prób odtwarzania dawno już wyszłych z uży­ cia strojów, ozdób, przedmiotów użytkowych, narzędzi pracy etc, które 38 85 Ibidem, s. 10. Ibidem, s. 10. Ibidem, s. 10. J . S t e 1 m a s zс zу к, 1947, s. 22. u 8 7 8 8 „Wieś Tworząca" w terenie, „Wieś Tworząca", nr 3: �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 45 następnie winny być eksponowane w świetlicach ludowych czy lokalnych muzeach. Wieś twórcza to skupisko żywych ludzi, wśród których wielu zajmuje się z zamiłowania działalnością artystyczną . Dla tej bieżącej twórczości stworzyć trzeba jakby saloniki wystawowe, które można by było nie tylko zwiedzać, ale i zakupywać w nich niektóre eksponaty przynoszone tu „na pokaz", bo czasem „ta zabawka więcej warta niż ciężka na chleb praca" *°. Młodzież powinna również zabiegać o pozy­ skanie rękopisów (lub maszynopisów) pisarzy, pamiętnikarzy czy scenopisarzy chłopskich, które umieszczone na specjalnej półce byłyby za­ czątkiem swoistego archiwum, świadectwem kultury wsi twórczej. Reali­ zacja tej szerokiej akcji spełniłaby nie tylko cele wychowawcze, ale i kulturalne, przynosząc pożytek w skali regionu i dalej kraju. Poglądy na temat kultury narodowej i ludowej oraz sztuki narodo­ wej i ludowej oraz wzajemnych powiązań między tymi zjawiskami for­ mułują również w tym czasie poszczególni działacze ruchu ludowego, nie związani z „Wsią Tworzącą". Dostrzegamy w nich kontynuację treści wyrosłych na bazie dawnych prądów kulturalno-społecznych, m. in. re­ gionalizmu, agraryzmu czy antyurbanizmu. Kultura ludowa w tych kon­ cepcjach traktowana jest jako odmienna forma kultury narodowej, ale za to ważniejsza, ponieważ twórcami jej są jednostki niewykształcone, a jednak wysoko twórcze. Ich działalność artystyczna wpływa w dużej mierze na kanony artystyczne obowiązujące w całej sztuce (m. in. lite­ raturze, muzyce, plastyce). Dzieje się tak dlatego, że w kulturze i sztuce ludowej 39 „dostarczycielką wszelkich m o t y w ó w jest w pierwszym rzędzie przyroda. Ona to daje bodźce do uzewnętrzniania potrzeb materialno-duchowych człowieka. Jest ona niejako tą skarbnicą, przez którą i na której opierają się pierwowzory mo­ tywów. Polska kultura opiera się na ludzie. To, co lud stworzył i co pokolenia jego umacniały przez wieki, to jest nasza rdzenna, narodowa kultura. Kulturę tę stworzyła wieś. W niej to znachodzimy źródło wszelkich pierwiastków kulturalno-narodowych. Pierwiastki te przejawiają się w ludowej muzyce, pieśni, stroju, zdobnictwie itd. Wartości te trzeba jak najprędzej zebrać, utrwalić i dalej p i e l ę ­ gnować. Bo w ludowej kulturze znajdujemy widoczne i namacalne ś w i a d e c t w o polskości. I m więcej dbać będziemy o naszą ludową kulturę, tym lepszych b ę ­ dziemy mieli synów Ojczyzny. Zachowując rodzimą kulturę zacieśnimy coraz bar­ dziej braterskie więzy patriotyzmu polskiego w narodzie" . 4 I Kultura i sztuka ludowa posiadają zatem szczególną moc budzenia uczuć patriotycznych. Ten punkt widzenia jest przeniesieniem idei regionalistycznych na obszar całej kultury narodowej i w takim ujęciu jest to spojrzenie nowe, rozumiane inaczej i szerzej niż dotąd. Zarówno bowiem romantycy, jak i S. Witkiewicz oraz jego następcy powodowani 8 0 „Ten chłopak rysuje, tamten dziad rzeźbi świątki, ta dziewczyna ślicznie tka czy wyszywa, czyni pisanki lub wycinanki", ibidem, s. 22. Ibidem, s. 22. M. C z c i b o r - C h o l e w a , Kultura ludowa, „Wici", nr 21: 1946, s. 14. 411 41 �46 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A uczuciami właśnie patriotycznymi poszukiwali symbolu integracji i na­ rodowej tożsamości upatrując je w ludowej kulturze i sztuce. Mamy więc w tym przypadku do czynienia z pewnym odwróceniem całej kwe­ stii. Parafrazując, nie uczucia patriotyczne wydobywają na światło dzienne kulturę i sztukę ludową, ale patriotyzm jest stymulowany istnie­ niem kultury i sztuki ludowej. Dalszy ciąg wywodów autora jest już mniej klarowny. Chociaż słusznie zauważa, „że polskość przejawiająca się w stroju, muzyce, zdobnictwie, pieśni itd. poczyna ginąć" to jed­ nak nawołując do umacniania kultury regionalnej wsi polskiej, „która jest pewną drogą do silnego związania z polskością" , daje wyraz par­ tykularnym sentymentom regionalnym. Nie zawsze bowiem ciasny re­ gionalizm daje się połączyć z szerokim spojrzeniem na cały dorobek kulturalny danego narodu, w skład którego wchodzi przecież wiele róż­ nych regionów historycznych i etnograficznych. Słuszna zatem idea zachowania dorobku kulturowego poszczególnych regionów powinna więc mieć nieco odmienną motywację, w przytoczonym bowiem brzmieniu ma ona głównie rację bytu wśród Polonii zagranicznej. A już zupełnie dema­ gogicznie i propagandowo odczytujemy zawołanie: „pielęgnujmy więc i umacniajmy regionalną kulturę wsi polskiej, a przyczynimy się do wzmocnienia naszego Państwa" . Przytoczone wypowiedzi naszym zdaniem dość dobrze ilustrują ży­ wotność w publicystyce ludowej haseł znanych już wcześniej przy rów­ noczesnej próbie podejmowania starych zagadnień, ale rozwiązywania ich zgodnie z wymogami nowej rzeczywistości kulturalnej państwa. Publicystyka ludowa kontynuując - założenia wychowawcze wypra­ cowane jeszcze przed I I wojną światową nawołuje do uczenia się rozu­ mienia estetyki prymitywnych wytworów sztuki ludowej, ponieważ zna­ lazły w nich wyraz wrodzone zdolności artystyczne narodu i z ich ko­ rzeni wyrosła polska sztuka dekoracyjna. Sprawa jest o tyle ważna, że w dobie, gdy chłop zdobywa należną mu pozycję w państwie, musi on również nauczyć się poznawać i doceniać wartości bogatej sztuki swojej warstwy. Zawarte w niej są bowiem „upodobania ludzi do rzeczy pięk­ nych, a przede wszystkim odrębność duszy polskiej" . Z tych wględów głównie należy ograniczyć ingerencję w sprawy kultury i sztuki ludowej różnych miejskich „uzdrawiaczy" i „ludolubów", których dzia­ łalność przyniosła już wiele negatywnych skutków dla kultury wsi oraz zastąpić ich czynnie siłami samego żywiołu chłopskiego. Właśnie od dzia­ łaczy ludowych i młodzieży wiejskiej zależy, czy wieś wejdzie w krąg naszego życia kulturalnego jako pełnowartościowy twórca. Stanie się 13 44 - 45 " Ibidem, s. 14. Ibidem, s. 14. Ibidem, s. 14. Z. K r z y ż a n i a k ó w a, Wychowawcze „Wici", nr 16: 1946, s. 14. 4 8 44 4 5 znaczenie zdobnictwa w świetlicy, �47 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J to dopiero, gdy weźmie ona w swoje ręce sprawy kultury i sztuki ludo­ wej, gdy potrafi się do nich ustosunkować i ukształtować w społeczeń­ stwie przekonanie., że kultura i sztuka ludowa jest jej „kartą wstępu" w pełne życie i prawa społeczno-polityczne, a co więcej, że jest to pod­ walina wielkości całego narodu. Sztuki elitarnej nie wolno przeciwsta­ wiać sztuce ludowej. Można tylko mówić o sztuce ogólnonarodowej, a w jej ramach o sztuce warstwy chłopskiej, która w niewielkim tylko stopniu mogła korzystać z ogólnonarodowego dorobku w tej dziedzinie, podczas gdy sama jest w niej reprezentowana bardzo bogato. Obecne obserwacje ujawniające kryzys sztuki miejskiej pozwalają przypuszczać, że odrodzenie całej sztuki polskiej przyjdzie właśnie ze wsi, ale zależy ono od wzmożonego wysiłku przede wszystkim działaczy ludowych i mło­ dzieży wiejskiej. Tylko na drodze aktywnego włączania młodzieży chłop­ skiej w te zagadnienia oraz nauczenia jej rozumienia sztuki ludowej (m. in. przez podejmowanie akcji zbierackich przejawów artystycznej twórczości ludu, zabezpieczanie poszczególnych wytworów przed zni­ szczeniem, wypełnianie przedmiotami sztuki ludowej świetlic wiejskich etc.) przedsięwzięcie to będzie możliwe do zrealizowania . Kwestia sztuki narodowej i sztuki ludowej podejmowana jest w tym czasie na łamach prasy również przez badaczy kultury i sztuki warstwy chłopskiej. Usiłują oni ustosunkować się zarówno do dotychczasowych ustaleń w tej dziedzinie, jak i zarysować oblicze współczesnej sztuki polskiej wypowiadając własne sugestie podparte wiedzą, doświadczeniem i znajomością tematu. W 1945 r. J. Grabowski pisał: „miarą wielkości i znaczenia każdego narodu jest ilość i jakość wartości własnych, które wnosi do ogólnego dorobku ludzkości" . Wśród tych wartości najtrwalsza i najbardziej znacząca jest obok nauki — sztuka. Tylko naród, który wytworzył w tej dziedzinie rzeczy własne i wielkie, zasługuje na uznanie i szacunek. Po­ siadanie odrębnego oblicza kultury jest naczelnym warunkiem trwania narodu. Narody nietwórcze, żyjące z dorobku duchowego innych, roz­ pływają się jako indywidualności, giną, chociaż mogą istnieć jako pań­ stwa. Na polu sztuki nie wystarczy jedynie podejmowanie tematu pol­ skiego, aby uznać ją za narodową — polską. Miano sztuki narodowej mogą uzyskać wyłącznie dzieła posiadające styl będący własnością dane­ go narodu, własnością z niego powstałą. Dotarcie do istoty sztuki pol­ skiej do podstaw konstruktywnych stylu polskiego, na których mogli­ byśmy oprzeć dalszą budowę odrębnego oblicza naszej kultury, wymaga skupienia uwagi na dotąd lekceważonych „prowincjonalnych odmia46 47 4 8 Por. пр. B. P l o t a , Słów kilka o sztuce ludowej na Śląsku, „Wici", nr 17: 1946, s. 16. J. G r a b o w s k i , Sztuka narodowa a sztuka ludowa, „Zdrój", nr 1: 1945, s. 4. 4 7 �49 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 48 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A działalność artystów profesjonalnych. Jej główną wartość upatruje w tra­ dycji, cechach etnicznych, akcie zbiorowego i długotrwałego procesu two­ rzenia zgodnego z obowiązującymi wśród mieszkańców wsi kanonami estetycznymi. Głównie te wykładniki decydują o fakcie, iż styl polski, narodowy, oddaje najwierniej sztuka ludowa. Nadanie całej kulturze polskiej nowego oblicza było jednym z prio­ rytetowych zadań, jakie postawiło sobie polskie kierownictwo partyjne. PZPR stojąca na czele państwa od 1948 r. wyraźnie ten cel formułuje w deklaracji ideowej z 1949 r. stwierdzeniem, że demokracja ludowa rozwijająca się w kierunku socjalizmu wymaga zmian w sferze kultury. Przesłanki rozwoju kultury socjalistycznej w naszym kraju powstaną wówczas, gdy demokracja ludowa spełni następujące wytyczne: nach", aby w nich znaleźć klucz do poznania zawartych w nich wartości stylowych innych niż te, które są typowe dla sztuki Zachodu, a równo­ cześnie charakterystyczne tylko naszym dziełom i ich duchowi. Sztuka ludowa — dotąd pogardzana i wciąż czekająca na nobili­ tację — ma tutaj ogromne znaczenie z tego względu, że jest „w znacznie w y ż s z y m stopniu narodową, niż adoptowany dostojny przybłęda z zachodu, który znalazł oparcie w warstwach panujących. Sztuka ludowa jest tym, co stanowi w pierwszym rzędzie o naszym obliczu artystycznym. Ona przede wszystkim wynosi nas do godności równego między równymi w gromadzie naro­ dów twórczych" . 48 Ten nienowy pogląd, bardzo aktualny szczególnie w okresie neoromantyzmu, został — jak się. wydaje — wzbogacony silniejszym niż do­ tąd uwypukleniem elementu klasowego. Sztuka importowana z zachodu swą popularność i miejsce w polskim życiu kulturalnym zawdzięczała głównie akceptacji nielicznej warstwy panującej i rozwijała się kosztem zainteresowań sztuką ludową będącą właśnie reprezentatywną dla na­ rodu. Znaczenie sztuki ludowej dla odrodzenia stylu narodowego doce­ niali głównie niektórzy intelektualiści i artyści. Na przykład w okresie międzywojennym W. Skoczylas stworzył nowoczesny drzeworyt polski wydobywając dzięki inwencji artystycznej cechy stylu polskiego z ludo­ wego drzeworytnictwa i wskazał tym samym drogę praktycznego dzia­ łania celem pełnego unarodowienia sztuki polskiej. J. Grabowski powo­ łując się na twórczość W. Skoczylasa,,.jego uczniów i naśladowców jest bardziej czy mniej świadomym propagatorem idei, iż droga do pełnego unarodowienia sztuki polskiej prowadzi od sztuki ludowej przez jej uszlachetnienie rękoma artystów profesjonalnych. Zagadnienie miejsca sztuki ludowej w sztuce narodowej interesowało w tym czasie również etnografa K. Pietkiewicza, długoletniego zasłużonego badacza tej gałęzi Icultury ludowej. Jego zdaniem sztuka ludowa reprezentuje „styl naj­ bardziej polski, narodowy" , nawet bowiem jeśli ulegał on wpływom obcym, to zostały one przetłumaczone przez lud na mowę techniki, którą operował, oraz przefiltrowane przez jego tradycyjne, etniczne wyobra­ żenia duchowe i estetyczne, dając w konsekwencji sztukę, „która jest cząstką i samym życiem chłopa" . Tworzyły ją drogą tradycji całe dłu­ gie pokolenia mieszkańców wsi. Oddalone od zawrotnego, nieregularnego tempa postępu wiejskiego zachowały pewien styl, będący tworem rodzi­ mym powolnej wiekowej intuicji artystycznej wielkiej zbiorowości chłop­ skiej, w czym głównie leży jego istota i wartość, a cechuje go ponadto, że pierwiastki artystyczne tkwią w rzeczach najprostszych, codziennego użytku. K. Pietkiewicz nie postuluje uszlachetniania sztuki ludowej przez 49 so 1 8 4 8 Ibidem, s. 4. K. P i e t k i e w i c z , -s. 5. 6 0 ibidem, s. 5. Istotna wartość sztuki ludowej, „Zdrój", nr 3: 1945, „musi zwalczać w kulturze narodowej wszelkie w p ł y w y e l e m e n t ó w wstecz­ nych, musi rozwinąć kulturę, naukę, sztukę związaną z dążeniami mas ludowych, •odzwierciedlającą ich pragnienia, w y c h o w u j ą c ą naród w duchu humanizmu, de-mokracji, socjalizmu" . Równocześnie „musi przejąć wielki dorobek postępowych t w ó r c ó w wszystkich dziedzin kultury polskiej, musi nawiązać do tradycji postę• powych, humanistycznych i demokratycznych, istniejących w naszej kulturze, na­ wiązać do okresów rozwoju kultury narodowej, związanych nierozerwalnie z wal­ ką sił postępowych narodu polskiego przeciwko wstecznictwu" . 51 и ; i Ą i I I 1 j i ? I i j I Zarówno więc cele, jak i sposoby działań zostały tu wyraźnie nakreślone. Od tego, jak będą one realizowane, zależeć miało oblicze nowej kultury. Formułując wytyczne w dziedzinie nowej kultury narodowej przywódcy partyjni już wcześniej zwrócili uwagę na jeden z jej działów, a mianowicie — sztukę (szeroko rozumianą). Reprezentowali pogląd, który najpełniej wyraził ówczesny prezydent państwa, Bolesław Bierut, że wśród wielu czynników oddziałujących na zbiorowiska ludzkie sztuka pełni tę wyjątkową rolę, iż oddziaływuje na społeczeństwa najgłębiej i najpowszechniej, „kształtuje je, urabia i wychowuje" . Dzieje się tak dzięki specyficznej właściwości dzieła sztuki, które działa głęboko zarówno na umysł, jak i wyobraźnię, przez co „może wstrząsnąć człowiekiem, przekonać go, porwać" . Sztuka w tym ujęciu nie tylko dostarcza przeżyć natury estetyczno-duchowej (psychicznej), ale równocześnie p o r y w a , k s z t a ł t u j e i w y c h o w u j e społeczeństwo. Kierując .się takimi przesłankami krytykowano twórców sztuki tzw. niezaangażo53 54 51 Cyt. za Nauka i sztuka w służbie narodu budującego socjalizm, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką", nr 1: 1952, s. 10. * Cyt. za ibidem, s. 9. Z przemówienia B. B i e r u t a na otwarciu radiostacji we Wrocławiu 16 I X 1947 г., Nauka i sztuka w służbie Narodu budującego socjalizm. Z prze­ mówień Prezydenta B. Bieruta, zestawienie W. Banaszkiewicz, „Materiały do Stu­ diów...", nr 1: 1952, s. 9. Ibidem, s. 9. 5 63 54 4 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �50 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wanej, nazywając ich postawę aspołeczną, a działalność „sztuką dla sztu­ k i " oraz kreślono obowiązki współczesnych artystów. Twórca, który kształtuje duchową dziedzinę życia narodu, zobowiązany jest „wczuć się w tętno pracy mas ludowych, w ich tęsknoty i potrzeby, z ich wzruszeń i przeżyć czerpać natchnienie twórcze do własnego wysiłku" . Głów­ nym bowiem celem artystów z różnych dziedzin sztuki „winno być pod­ niesienie i uszlachetnienie poziomu życia mas ludowych" . Społeczne znaczenie sztuki i społeczna rola twórców zostały tu po raz pierwszy po wojnie tak dokładnie sprecyzowane. Działalność artystyczna powinna służyć szerokim masom, niejako prowadzić do ich duchowego „ulepsze­ nia" i wniesienia na wyższy poziom ich życiową egzystencję, a równo­ cześnie być inspirowana całokształtem życia tych mas. Rozwijając tę myśl B. Bierut postuluje ścisłe związanie twórców ze społeczeństwem (z jego pracą, dążeniami, bolączkami, wysiłkami marzeniami itd.). Ich działalność artystyczna przejawiająca się w różnorodnych dziedzinach sztuki miała wskazywać społeczeństwu „drogę postępu, mobilizować do wydajnej pracy, wydobywać z ludzi najszlachetniejsze pierwiastki" i dzięki temu spełniać rolę „bodźca postępu i doskonalenia społecznego" . Zadania te określone jako „wielkie" będą mogły być realizowane przez sztukę tylko wówczas, „jeśli czerpać będzie soki, swoją treść z tych źródeł, z których czerpie treść swego życia, pracy i walki o nową Polskę, całe społeczeństwo, cały naród" . Istnieje więc w tym przypadku pewnego rodzaju zasada sprzężenia zwrotnego w relacji twórca — społeczeństwo. W historii polskiej były już przykłady „kształtowania ducha narodu i mobilizacji całego społe' czeństwa" przez twórców tej miary, co Mickiewicz czy Słowacki. Współ­ cześni twórcy muszą również włączyć się do tego dzieła i oddać cały swój wysiłek na kształtowanie nowej rzeczywistości. Jest to ich p o d ­ stawowy społeczny obowiązek. Ówcześni przywódcy państwa mieli wykształcone określone poglądy również na zagadnienia wzajemnych relacji i powiązań sztuki ludowej ze sztuką narodową. W 1947 r. S. Dybowski — minister kultury i sztuki, znany uprzednio jako działacz na polu popierania sztuki ludowej — w notce (w formie motta) zamieszczonej na karcie tytułowej pierwszego zeszytu „Polskiej Sztuki Ludowej" pisze: 55 56 5 7 S8 59 6 0 65 66 67 58 M , 0 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. s. s. s. s. s. 8. 8. 9. 9. 9. 9. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 51 „W narodzie polskim tkwią olbrzymie zdolności. Mamy bardzo bogatą sztukę ludową jeszcze żywą. Nasze tańce ludowe, nasze pieśni ludowe, stroje regionalne, wytwory samorodnej sztuki chłopskiej są skarbem, którego nam zmarnować nie wolno. Wszystko to, co stanowi wartość w kulturze ludowej, w kulturze chłop­ skiej musi być przetworzone przez wielkich artystów i w e j ś ć do kultury naro­ dowej. Gdy to się stanie, sztuka polska nabierze cech i ż y w y c h r u m i e ń c ó w pol­ skości —• wniesiemy do skarbca sztuki ogólnoludzkiej nowe wartości i wzbu­ dzimy u innych szacunek dla narodu polskiego" . n i Jest to wypowiedź oficjalna i należy ją traktować jako stanowisko reprezentatywne dla polskich kół rządowych w tym okresie. Co jest w niej szczególnie istotne dla naszych rozważań? Naszym zdaniem prze­ de wszystkim dwa stwierdzenia. Pierwsze to, że lud polski, a ściślej war­ stwa chłopska, posiada ogromne uzdolnienia artystyczne, przejawiające się w jego sztuce (w przyjętym przez nas rozumieniu) i folklorze. Za­ równo ten potencjał twórczy, jak i gotowe już wytwory są naszym skar­ bem narodowym, którego nie wolno nam zmarnować. Stwierdzenie dru­ gie sprowadza się do tego, że aby rzeczywiste wartości zawarte w kul­ turze chłopskiej weszły do kultury narodowej muszą być one z niej wydobyte i przetworzone przez artystów profesjonalnych. Dopiero wów­ czas sztuka zyska cechy polskości i nabędzie uprawnienia wejścia do skarbca sztuki ogólnoludzkiej, budząc podziw i szacunek dla całego na­ rodu. Konsekwencje tego poglądu są dwojakiego rodzaju. Z jednej stro­ ny sztuka ludowa (sztuka warstwy chłopskiej) nie zyskała prawa do miana sztuki narodowej — polskiej, natomiast artyści profesjonalni pra­ gnąc, aby ich twórczość na nie zasłużyła, muszą przetwarzać ludowe mo­ tywy. Wywód ten zaprezentowaliśmy nie tylko po to, aby uwypuklić ży­ wotność idei romantycznych i neoromantycznych na polu podejścia do kultury i sztuki ludowej oraz narodowej, ale również i dlatego, że kon­ cepcje te zaważyły także na konkretnym obrazie sztuki polskiej po 1945 r. Dodać należy, że poglądy zbieżne reprezentował równieé B. Bierut. Okazją do ich zaprezentowania stały się uroczystości Roku Chopinow­ skiego, odbywające się w 1949 r. Przemawiając na ich otwarciu Bierut usiłował dać odpowiedź na pytanie, gdzie tkwi tajemnica nieprzemija­ jącej wartości, uroku, bliskości i polskości muzyki Chopina. Wytłuma­ czenie tego zjawiska widział głównie w tym, ,,że Chopin czerpał z nie­ przebranej skarbnicy twórczości ludowej, z motywów i melodii ludowych na naszym Mazowszu, z melodii, które utkane były w ciągu stuleci i od­ zwierciedlały smutki i radości tego ludu, jego niedole i tęsknoty nie­ wypowiedziane" . Geniusz pozwolił Chopinowi melodie te zarówno wzbogacić i wysubtelnić, jak i wydobyć z nich cechy najistotniejsze na62 ł l M „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2: 1947, s. 3. Z przemówień Prezydenta B. Bieruta..., s. 12. �52 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A szej twórczości narodowej. Dzieła jego są znakomitym świadectwem te­ go, „że twórczość naprawdę wielka wyrasta z tego, co ludowe, i dzięki temu staje się dorobkiem ogólnoludzkim" . Źródło ekspresji i siły oddziaływania jego muzyki „jest wybitnie polskie —• ojczyste i ludo­ we" . Ładunek emocjonalny zawarty w ludowej pieśni i melodii był dla niego nie tylko natchnieniem do przeżyć i odczuć osobistych, ale i two­ rzywem, które przekształcił w misterną i wspaniałą sztukę. Fenomenem jego twórczości jest fakt, iż jej swoisty narodowy charakter „nie umniejsrał, lecz pogłębiał jej wielkość i znaczenie ogólnoludzkie" . B. Bierut przyznawał więc, że sztuka ludowa jest swoistym skarbcem, gdzie prze­ chowywane są pod różnymi postaciami i formami liczne treści kultury warstwy chłopskiej — najliczniejszej grupy narodu. One to stanowią inspirację dla artystów wielkiego formatu. Ale dopiero postępowanie wartościujące i selektywno-wybiórcze odpowiednich motywów, form etc, a następnie ich wzbogacanie, upiększanie lub inny tego typu zabieg do­ konany przez artystę podnosi je do rangi sztuki narodowej. Podobnego zdania byli humaniści epoki romantyzmu czy później neoromantyzmu. Natomiast wnioski dalsze, jakie nasuwają się ówczesnemu prezydentowi na ten temat, są już zupełnym novum. Wypływają z odmiennych rea­ liów życia społecznego po I I wojnie światowej i nowych zadań stawia­ nych przed kulturą i jej twórcami w państwie demokratycznym zmierza­ jącym do socjalizmu. Podsumowuje je w ten sposób: 63 61 65 „Zadaniem obecnej, nowej epoki kształtowania dalszego rozwoju kultury na­ szego narodu jest pobudzić do działania w masach ludowych tę niezmierzoną po­ tęgę uczuć, która w nich tkwi i która była źródłem natchnień mistrza [tzn. F . Chopina — M. D.-P.]. Pragniemy skierować tę potężną siłę uczuć na b u d o w ę nowych form życia społecznego, które pozwolą uczynić życie lepszym i p i ę k n i e j ­ szym, a przez to wzbogacić kulturę narodu"". W pierwszych latach po zakończeniu I I wojny światowej sztuką lu­ dową zajmowało się wiele instytucji formalnych oraz organizacji społecz­ no-politycznych i to zarówno od strony kształtowania jej profilu ideowo-politycznego, sprawowania opieki nad nią i twórcami, praktycznymi działaniami popularyzatorskimi, jak i gromadzenia możliwie pełnego ma­ teriału artystycznej twórczości ludowej. Prace te prowadziły m. in. dzia­ łający od 1945 r. Centralny Instytut Kultury, Ministerstwo Kultury i Sztuki, założony w 1947 r. Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludo­ wej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, muzea, placówki naukowe PAN i uniwersytety (skupiające historyków sztuki i etnografów), czy nawet Spółdzielnia Samopomoc Chłopska wraz z jej licznymi filiami. Ich ko­ ordynacją zajmują się z reguły Rady Narodowe oraz Wydziały Kultury' 6 3 Ibidem, s. 12. Ibidem, s. 12. Ibidem, s. 13. ° Ibidem, s. 13. 64 e 5 e �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 53 i Sztuki niższych i wyższych szczebli podległe Ministerstwu Kultury i Sztuki. Wraz z upływem czasu i rosnącej ilości teorii na temat kultury i sztuki narodowej oraz kultury i sztuki ludowej rodzących się w różnych kręgach i orientacjach społecznych, polityka kulturalna państwa zmie­ rzała do ukierunkowania tych wysiłków celem wykształcenia w miarę jednolitej i spójnej koncepcji dla całej kultury i sztuki' polskiej. Prace te powierzano powoływanym w tym okresie specjalistycznym instytu­ cjom formalnym mającym za zadanie wykształcenie założeń ideologicz­ nych i teoretyczno-metodologicznych podstaw badawczych oraz prak­ tyki działania na polu kultury i sztuki. Nie będziemy oczywiście zaj­ mować się wszystkimi tymi placówkami. Odnotujemy jedynie te, które miały znaczenie podstawowe. W 1947 r. powstał Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej (przekształcony później w Państwowy Instytut Sztuki), który posiadał m. in. pracownię folkloru i sztuki ludowej. Głównym zadaniem, jakie miał do spełnienia, było poznanie, zbadanie i ustalenie wszystkich wa­ lorów i własności sztuki ludowej, a specjalnie tych „które pozwoliły sztuce ludowej być naprawdę sztuką mas" . Równocześnie powołano pismo „Polska Sztuka Ludowa" , które jako organ Instytutu miało być „nie tylko technicznym narzędziem jego pracy, lecz również łącznikiem między Instytutem a społeczeństwem" i przekaźnikiem rezultatów ba­ dań nad sztuką ludową, tak aby mogły one „wsączać się w bieżące życie kulturalne" . Pod koniec 1949 r. powołany został w Warszawie Państwowy Instytut Sztuki, który wchłonął pracownie dotychczasowego Państwowego Insty­ tutu Badań Sztuki Ludowej, kładąc kres ich samodzielnej działalności 67 68 69 70 71 8 7 Powołało go Ministerstwo Kultury i Sztuki. S. D y b o w s k i , „Polska Sztuka Ludowa" (dalej P S L ) , nr 1-2: 1947, s. 3. Charakter pierwszych zeszytów „Polskiej Sztuki Ludowej" wykazuje, że po 1945 r. prace i wypowiedzi z kręgu sztuki ludowej były nadal mocno związane z problematyką i metodami badań cechującymi okres przedwojenny. G ł ó w n y m i problemami teoretycznymi podejmowanymi w tym czasie przez badaczy sztuki ludowej były 2 kwestie: a) sformułowanie definicji sztuki ludowej i jej zakresu, którą podejmują po zakończeniu I I wojny światowej K . P i w o c k i w art. Po­ jęcie sztuki ludowej, P S L , nr 1-2: 1947, s. 5-8, oraz J . G r a b o w s k i w art. Za­ gadnienie stylu ludowego, P S L , nr 1-2: 1947, s. 9-10; nr 1: 1948, s. 3-5; nr 2: 19148, s. 3-5; nr 3: 1948, s. 3-5; nr 9-10: 1948, s. 3-5; b) kwestia historycyzmu w sztuce ludowej, którą zainicjował W. D y n o w s k i w art. Historycyzm w sztuce ludowej, P S L , nr 9-10: 1948, s. 7-10; nr 11-12: 1948, s. 3-7; nr 1-2: 1949, s. 3-8; nr 3-4: 1949, s. 67-70; nr 5: 1949, s. 137-139; nr 7-8: 1949, s. 195-199. Pionierska praca W. Dynowskiego jest z jednej strony kontynuacją etnograficznej tradycji myślenia w kategoriach historycznych (które cechuje np. prace T . Seweryna i K . Moszyńskiego), z drugiej natomiast w y j ś c i e m na wprost aktualnym wymogom badawczym zjawiska sztuki ludowej, a mianowicie ich uhistorycznienia. 6 8 6 0 7 0 71 D y b o w s k i , op. cit, Ibidem, s. 3. s. 3. �54 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A z organami prasowymi „Polska Sztuka Ludowa" i „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki i Krytyki Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką". W jego ramach organizacyjnych znalazła się pracownia tańca i folkloru oraz sztuki ludowej. Ta centralna w kraju placówka naukowo-badawczą w zakresie zagadnień twórczości artystycznej miała pilotować związkom twórczości artystycznej z ży­ ciem i potrzebami społeczeństwa zdążającego do socjalizmu. Plany pracy Instytutu ogarniając rozległy zakres analiz, badań nau­ kowych i krytyki z dziedziny szeroko rozumianej sztuki i jej społecz­ nego podłoża ukierunkowane były na przewartościowanie dotychczaso­ wego dorobku nauki polskiej o sztuce na gruncie materializmu dialek­ tycznego i historycznego. Podstawę założeń metodologicznych stanowiło ścisłe powiązanie działalności naukowo-teoretycznej z aktualnymi po­ trzebami życia artystycznego „w toczącej się walce ideologicznej na froncie kultury, jak najściślejsze wiązanie i sprawdzanie teorii z prak­ tyką" . Tak pojęta analiza i krytyka aktualnej polskiej twórczości arty­ stycznej miały być głosem w dyskusji Instytutu odnośnie do przyjętej drogi do realizmu socjalistycznego. W dobie zaostrzonej walki ideolo­ gicznej (powodującej zmiany w życiu artystycznym) Instytut pragnął zarówno swymi pracami, jak i wydawnictwami „przyczynić się do po­ głębienia nauki o sztuce w oparciu o zasady marksizmu-leninizmu" , a tym samym dopomóc całemu środowisku twórczemu, krytykom i sze­ rokim kołom społeczeństwa w przyswajaniu tej nauki „przez rozpo­ wszechnianie znajomości ociągnięć postępowej realistycznej estetyki oraz nauki o sztuce, w szczególności zaś przez przyswajanie doświadczeń nau­ kowej i artystycznej myśli Związku Radzieckiego oraz bliskie kontakty z postępową sztuką i krytyką artystyczną krajów Demokracji Ludo­ wej" . Powstanie PIS łączy się więc wyraźnie z określeniem jego postawy ideowo-metodologicznej. Była to pierwsza w Polsce placówka naukowa, która zastąpiła na odcinku prac teoretycznych działalność ofiarnych, ale częstokroć samotnych pionierów — ideologów poprzednich dziesięcio­ leci, mająca ogromny wpływ na kształtowanie problematyki artystycz­ nej . Jednym z podstawowych zadań sekcji badań sztuki ludowej Insty­ tutu, realizowanym konsekwentnie przez cały czas (niezależnie od zacho­ dzących w tym czasie reorganizacji), były prace inwentaryzacyjne oraz dokumentacyjne ludowej sztuki plastycznej (m. in. gromadzenie bieżą72 73 74 75 71 Od Redakcji, nota do tomu pierwszego „Materiałów do 1950, s. 5. Ibidem, s. 5. Ibidem, s. 5. Por. K . P i e t k i e w i c z , Bilans opieki nad sztuką ludową stolecia, P S L , nr 4: 1959, s. 191. Studiów...", nr 1: 78 74 7 5 w okresie piętna­ �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 55 cej bibliografii polskiej sztuki ludowej oraz informacji o twórcach, zbie­ ranie planowej i centralnie prowadzonej dokumentacji zabytków sztuki ludowej pozostających w muzeach oraz badania terenowe). Zebrana do­ kumentacja opracowywana była w formie książkowej lub w postaci arty­ kułów zamieszczanych w PSL lub innych wydawnictwach często popu­ larnych, wypełniając tym samym lukę w ogólnej wiedzy społeczeństwa ю sztuce ludowej. Równocześnie podejmowano próby opracowań metodo­ logicznych w tym zakresie . Badania terenowe oprócz czysto nauko­ wych korzyści miały duże znaczenie popularyzatorskie i propagandowe w samym środowisku wiejskim. Starano się bowiem łączyć je z odczy­ tami, prelekcjami i wystawami organizowanymi dla miejscowej ludności. Ogólnie można powiedzieć, że od lat 50-tych bieżącego stulecia Pań­ stwowy Instytut Sztuki, mimo licznych błędów teoretycznych, metodolo­ gicznych i praktycznych, odegrał wybitną rolę pozytywną w zakresie opieki nad sztuką ludową, a zwłaszcza na odcinku badań terenowych, ustaleń teoretycznych i rozważań analizujących zjawiska współczesne zachodzące w dziedzinie sztuki ludowej. Po 1956 r. profil zainteresowań oraz koncepcje teoretyczno-metodologiczne PIS uległy rewizji i daleko idącej zmianie. Wyrażają się one najlepiej w odejściu od sztywnego pro­ pagowania sztuki realizmu socjalistycznego i zwrócenia uwagi na auto­ nomiczne wartości sztuki ludowej oraz jej rzeczywistą współczesną rolę w życiu zarówno społeczności wiejskiej, jak całego narodu. Proces ten znakomicie ilustrują publikacje książkowe, którym patronuje Instytut, oraz artykuły zamieszczane po 1956 r. w „Polskiej Sztuce Ludowej". Będziemy się do nich niejednokrotnie odwoływać w dalszej części pracy. Oprócz placówek stricte naukowych powoływanych do życia w tym okresie powstawały instytucje formalne zajmujące się praktyczną dzia­ łalnością na polu sztuki ludowej. 76 77 7 6 Publikowane zazwyczaj w P S L . Por. szerzej R. R e i n f u s s , Prace sekcji badania plastyki ludowej PIS w ciągu minionego 15-lecia, P S L , nr 4: 1959, s. 197207. ' Na przykład na początku lat 50-tych naszego stulecia nasila się dyskusja teoretyczna wokół zagadnienia uhistorycznienia podejścia do sztuki ludowej, po­ szerzona o nową kwestię genezy polskiej sztuki ludowej. Wiązała się ona z ogól­ nym zjawiskiem rewizji postaw metodologicznych i teoretycznych charaktery­ stycznym dla całej naszej nauki w tym czasie, co w y k a z u j ą dobitnie obrady Kongresu Nauki Polskiej, konferencje poświęcane badaniom nad sztuką ludową, zjazdy twórców ludowych itd. Obu tym zagadnieniom patronują uczeni związani z P a ń s t w o w y m Instytutem Sztuki. Pracą, która n i e w ą t p l i w i e najmocniej zaważyła na dyskusjach i polemikach na temat genezy polskiej sztuki ludowej, były książ­ ka K . P i w о с к i e g o, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław 1953. Prace K . Piwockiego, W. Dynowskiego, J . Grabowskiego, konferencyjne arty­ kuły metodologiczne E . Frankowskiego i R. Reinfussa, kilka pozycji o charakterze postulatywnym oraz bezpośrednie polemiki i dyskusje, jakie one w y w o ł a ł y , były już ostatnim akordem wzmożonych zainteresowań teoretycznych problemami sztu­ ki ludowej. 7 �56 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Instytut Wzornictwa Przemysłowego zrodził się ze znanego już po­ mysłu С. K. Norwida wykorzystania we wzornictwie przemysłowym twórczej inicjatywy ludu. Zanim placówka ta uzyskała osobowość insty­ tucjonalną, prace tego typu podejmowała już. liczna grupa plastyków skupiających się wokół wydziałów wytwórczości i biur nadzoru estetyki produkcji pozostających w ramach organizacyjnych Ministerstwa Kul­ tury i Sztuki. Szermierzem tej idei po 1945 r. była W. Telakowska. Pod hasłem: „tworzenia nowej kultury dla narodu — z narodem" dążyła do stworzenia wzornictwa fabrycznego. Miało ono produkować artykuły dostępne dla szerokiego ogółu, zgodne z jego oczekiwaniami estetycz­ nymi. Charakter materialnej kultury socjalistycznej miał być narodo­ wy, wypracowany przez lud pracujący. Sztuka warstwy chłopskiej zo­ stała tu wysunięta na czoło jako najświetniejszy przejaw twórczości na­ rodu. Pomysł podobny realizował już K. Buszek, ale nie w przemyśle na dużą skalę. Teraz chodziło głównie o włączenie do wzornictwa przemy­ słowego inicjatywy twórczej chłopskich artystów, utalentowanych robot­ ników, młodzieży i dzieci. Pracą ich kierowali zawodowi artyści plastycy prowadzący nieliczne zespoły, ludzie o wybitnej kulturze osobistej, zo­ rientowani w odpowiednich technikach przemysłowych. Największe na­ dzieje wiązano w Instytucie z pracą z artystami ludowymi. Niektóre pró­ by włączenia pomysłów twórców ludowych do wzornictwa, jak w przy­ padku tkanin i malowanych fajansów, przyniosły nawet interesujące' wyniki. Ale efekty artystyczne ich wyrobów nie dorównywały pozio­ mowi przedmiotów wykonanych tradycyjną techniką i o przeznaczeniu ' utylitarnym na wsi. Plastycy w Instytucie mieli za zadanie twórczo t przetwarzać sztukę ludową. Stosowali więc zwykle różne metody: np.' traktując sztukę ludową swobodnie adaptowano wzory z krosna ręcznego I na fabryczne, zmieniając tylko technikę i surowiec, przenoszono też na j tkaniny wzory z wycinanek i koronek . W miarę upływu czasu pla- ] cówka ta doskonaliła coraz bardziej, metody pracy, odchodziła od sztuki l ludowej kierując się na współczesne wzornictwo przemysłowe oraz po-; szerzała zakres zainteresowań szczególnie w dziedzinie nowoczesnych | tkanin dekoracyjnych oraz konfekcji damskiej i męskiej. Istnieje ona 4 do dnia dzisiejszego, a jej wyroby rozprowadzane przez własny sklep fir- i mowy są synonimem znakomitego wzornictwa, modnej linii i doskona- j łego surowca, chociaż ze sztuką ludową mają niewiele wspólnego. | W 1949 r. powstała również Cepelia. Ze względu na specyficzny cha-J rakter tej placówki, jej rolę w kształtowaniu kultury narodowej oraz| szczególne osiągnięcia na polu reaktywowania polskiej sztuki ludowej | wypracowywane przez długie dziesięciolecia omówimy jej działalność! na innym miejscu. .1 78 7 8 Por. szerzej na ten temat art. W. T e l a k o w s k i e j , Próby czości ludowej do wzornictwa przemysłowego, P S L , nr 3: 1953, inne prace tejże autorki. włączenia twór­ s. 135-141, oraz �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 57 I I . S Z T U K A L U D O W A W POGLĄDACH NA KULTURĘ L U D O W Ą I K U L T U R Ę NARODOWĄ W L A T A C H 1950-1956 Począwszy od końca 1949 r. kraj nasz pod przywództwem PZPR wkro­ czył na drogę budowy ustroju socjalistycznego. Nieodłączną częścią i nieodzownym warunkiem tego procesu była budowa kultury socjali­ stycznej. Partia skoncentrowała wówczas swój wysiłek w tej dziedzinie na realizacji dwóch równie ważnych, a jednocześnie nierozerwalnie ze sobą związanych zadań. Pierwszym było „upowszechnienie oświaty i kul­ tury, udostępnienie dóbr kulturalnych milionom robotników i chłopów, którym burżuazja celowo zamykała dostęp do oświaty i kultury, do osiągnięć literatury i sztuki" . Drugim — nasycenie rodzimej nauki, kultury, twórczości literackiej i artystycznej „nową socjalistyczną tre­ ścią, która umożliwia wychowanie nowego człowieka — człowieka socja­ lizmu" . Tworząc nową kulturę socjalistyczną w miejsce dawnej „wyrosłej w warunkach społeczeństwa burżuazyjnego" kierownictwo, partii zau­ ważało, że proces ten nie przebiega w naszym kraju w łagodnej formie ewolucyjnego przekształcania kultury mieszczańskiej i jej pojęć este­ tycznych -w kulturę socjalistyczną, lecz jest procesem złożonej, zaciętej i d e o l o g i c z n e j w a l k i k l a s o w e j toczącej się w każdej dzie­ dzinie i na każdym posterunku budownictwa socjalistycznego, a więc również i w dziedzinie kultury. W jej ogniu partia i naród tworzy so­ cjalizm i jednolite, bezklasowe społeczeństwo . Kultura polska stanie się kulturą socjalistyczną „dopiero w wyniku zwycięstwa rewolucji so­ cjalistycznej, to jest tylko po rozbiciu aparatu państwa kapitalistycznego i tylko w warunkach wypełniania przez dyktaturę proletariatu jej funkcji kulturalno-wychowawczych" . Historyczną walkę o nowe oblicze kul­ tury podjęła klasa robotnicza pozostająca w sojuszu klasowym z masami chłopskimi i inteligencją pracującą, ale ważkość zagadnienia sprawiła, że w naszych warunkach proces ten był świadomie kierowany przez PZPR в*. 79 80 81 82 83 PZPR wychodziła od przesłanki, że sztuka będąc zjawiskiem spo­ łecznym pełniącym inną rolę i posiadającym inny wyraz w różnych okre7 0 B. B i e r u t , Referat wygłoszony na II Zjeździe PZPR, „Materiały do Stu­ diów...", nr 1: 1954, s. 5. Ibidem, s. 5. W. S о к o r s к i, Sztuka w walce o socjalizm. Wykład dla Aktywu Młodzieży Wyższych Szkól Artystycznych na kursie w Jadwisinie w 1950 г., „Materiały do Studiów...", nr 1: 1950, s. 9. S. P i o t r o w s k i , O twórczości ludowej, fragment referatu wygłoszonego na I Ogólnopolskiej konferencji twórców ludowych w Warszawie, P S L , nr 2: 1953, s. 68. S o k o r s k i , op. cżt., s. 26. Ibidem, s. 9. 80 8 1 8 2 8 3 84 �58 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A sach rozwoju historycznego i różnych ustrojach gospodarczo-społecznych zawsze jednak była swoistym wyrazem i orężem walki klasy,-która po­ woływała ją do życia . Podejmując walkę o kulturę socjalistyczną — wzorem twórców systemu socjalistycznego, a zwłaszcza W. I . Lenina — uwypuklała szczególne znaczenie sztuki, jako siły i d e o l o g i c z n e g o o d d z i a ł y w a n i a na społeczeństwo oraz oręża w a l k i k l a s o w e j . Przywiązując do tych jej funkcji społecznych wyjątkowe znaczenie dba­ ła o to, aby właśnie partia kierowała całkowicie i planowo jej rozwojem oraz kształtowała jej rezultaty . Jak pamiętamy, już czołowi działacze ruchu ludowego doby I I Rzeczypospolitej podkreślali rolę kultury i sztu­ ki ludowej w walce o równoprawne miejsce warstwy chłopskiej w struk­ turze narodu. Ale nie formułowali swoich poglądów w kategoriach walki klasowej, ani też nie powierzali sztuce ludowej funkcji podstawowego w niej narzędzia. W odniesieniu do tego zjawiska ich koncepcje utrzy­ mane były bardziej w charakterze przekonywań ogółu społeczeństwa 0 wartości kultury i sztuki ludowej w kulturze narodu oraz propozycji jej szerszej popularyzacji niż jawnego wyznaczania im roli głównego — aktywnego czynnika ideologicznego oddziaływania. Sztuka, uważana teraz za specyficzne i poniekąd autonomiczne zja­ wisko nadbudowy ideologicznej, stanowiąca t w ó r c z e odbicie r z e c z y w i s t o ś c i miała być „świadomie kształtowana przez partię 1 naród oraz świadomie organizowana w obrazie artystycznym przez samego twórcę" , w efekcie czego powstałaby sztuka realizmu socjali­ stycznego, stanowiąca dialektyczne przeciwieństwo sztuki burżuazyjnej . Zgodnie z leninowską definicją sztuki, sztuka realizmu socjalistycznego jest to „sztuka prawdy życia, a sztuka prawdy życia to sztuka prawdy .artystycznej" . Praktyczna realizacja tego zadania wymagała przewartościowania dotychczasowego dorobku kulturalnego róS*rńież w dziedzinie sztuki, jej pojęć i kryteriów estetycznych. Aktyw partyjny stanął więc przed ko­ niecznością „przeanalizowania i dokładnego sprecyzowania funkcji kulturalno-wychowawczych Dyktatury Proletariatu" . Było to wówczas za­ danie priorytetowe, ponieważ stanowiło punkt wyjścia dla wszelkiej polityki kulturalnej. Wytycznym dla pokolenia ludzi budujących socja­ lizm, walczących o kulturę nowego, socjalistycznego człowieka było .„oparcie nowej narodowej sztuki epoki socjalizmu na jedynie naukowej 85 86 87 88 89 90 8 6 P i o t r o w s k i , op. cit, s. 67. Por. N. N e u m a n , W. I. Lenin i zagadnienia sztuki, tłum. z ros., „Materiały do Studiów...", nr 2: 1950, s. 136. " S о к ог s к i, Na nowym etapie, „Materiały do Studiów...", nr 1: 1952, ::s. 156. S o k o r s k i , Sztuka..., s. 9. Ibidem, s. 25. Ibidem, s. .9. 8 8 8 8 81 M �69 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 metodzie myślenia, na metodzie realizmu socjalistycznego" , a tym sa­ mym „świadomego i zorganizowanego przezwyciężania całej metody su­ biektywnie idealistycznego myślenia w stosunku do zagadnień sztuki i kultury" . Przyjmując w naszych warunkach metodę realizmu so­ cjalistycznego do analizy wszelkich zjawisk w sztuce należało pamiętać zarówno o procesie dojrzewania twórców, jak i „o złożonych procesach walki klasowej zachodzącej w świadomości każdego człowieka" . Dla­ tego też analizując poszczególne dzieła zalecano „rozpatrywać je pod ka­ wern ujawniania nacisków różnych teorii idealistycznych i formalistycznych na danego twórcę" . Wszelkie zjawiska artystyczne należało roz­ patrywać w nieustannym procesie rozwojowym i mierzyć je kryteriami postępu. Tylko wówczas bowiem sztuka miała wypełniać funkcje wychowawczo-kulturalne, gdy będzie wychowywała nowego człowieka do jego nowych zadań. Wychowanie to nie mogło polegać na dostarczaniu twórcom gotowych wzorów i formułek, lecz na kształtowaniu ich proce­ sów myślowych i świadomości, tak „aby wyprzedzali ideowo społeczeń­ stwo, a nie wlekli się w samym ogonie poszczególnych wydarzeń" . Wła­ ściwe wypełnianie funkcji kulturalno-wychowawczych przez sztukę so­ cjalistyczną według W. I . Lenina uzależnione było od jej komunikatyw­ ności. Ten punkt widzenia przyjęło również kierownictwo polskiej par­ tii. Sztuka, uznana, za jeden z najistotniejszych środków ideowego, politycznego i artystycznego wychowania mas musiała być jednocześnie przez nie zrozumiała. Lenin uważał, że istota problemu sztuki socjali­ stycznej polegała na tym „aby sztuka mogła zbliżyć się do narodu i na­ ród do sztuki" . Możliwe to będzie tylko wówczas, gdy stanie się ona zrozumiała dla mas i kochana przez nie; kiedy będzie zapalać ich uczu­ cia, myśli i wolę, a równocześnie podnosić je, mobilizować, budzić w nich artystów i rozwijać ich . Inaczej mówiąc komunikatywność sztuki w przekładzie na język estetyki zapewniał realizm , a wielką sztukę można według niego stworzyć jedynie drogą realizacji w twórczości arty­ stycznej idei socjalizmu . Ideę kierownictwa partii budowy sztuki socjalistycznej poparło śro­ dowisko naukowe i twórcze. W 1951 r. w Krakowie na Wawelu odbyła się I Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Sprawie Badań nad Sztuką, w której wzięli udział reprezentanci architektury, rzeźby, rzemiosła arty­ stycznego, muzyki, teatru, historycy sztuki i etnografowie. Uchwalono s2 M M 95 96 97 88 99 81 62 88 84 85 8 8 9 7 8 8 8 8 Ibidem, s. 26. Ibidem, s. 26. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 25. Cyt. za N e u m a n , op. cit., s. 131. N e u m a n , op. cit., s. 134. Który został uzasadniony w leninowskiej N e u m a n , op. cit., s. 136. teorii realizmu socjalistycznego. �60 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A na niej wspólną rezolucję stwierdzającą, że zarówno nauka jak i sztuka, pozostające w służbie narodu budującego socjalizm „wkroczyła na dro­ gę wielkiej, twórczej przemiany i rozwoju" °. Uczestnicy obrad przy­ łączając się do walki o nową sztukę polską — socjalistyczną w treści i narodową w formie widzieli konieczność podjęcia wzmożonych wysił­ ków celem wygrania tej batalii. Zauważali niezbędność dokonania 'w swo­ jej świadomości naukowego ugruntowania i pogłębienia nowych socjali­ stycznych pojęć o sztuce. W badaniach nad sztuką polską postulowali ujawnianie jej rozwoju „w oparciu o twórcze siły ludowego podłoża" Ą, prześledzenie i wydobycie trwającej ,,w naszym przebiegu dziejów" walki o jej ludowy i narodowy charakter. Uznawali, iż badając i kształ­ tując polską sztukę realizmu socjalistycznego winni „twórczo nawiązy­ wać do społecznie postępowych, rewolucyjnych momentów przeszło­ ści" , a z dziejowego dorobku naszej sztuki „wydobyć bezcenne skar­ by doświadczenia artystycznego, wartości humanistycznych, wyrosłych na gruncie realistyczno-poznawczego stosunku do rzeczywistości" . W dyskusjach, wypowiedziach oficjalnych, referatach, naradach i roz­ prawach naukowych podkreślano, że „dopiero w realizmie socjalistycz­ nym po raz pierwszy zagadnienie kształtowania rzeczywistości z całą świadomością zostało określone jako s p o ł e c z n a f u n k c j a s z t u k i " [podkr. M.D.-P.] . Każda sztuka realistyczna współdziała czynnie w kształtowaniu rzeczywistości, i to zarówno w sensie materialnym, jak i w znaczeniu oddziaływania społeczno-wychowawczego, ale zasadnicza funkcja sztuki — o d b i c i e r z e c z y w i s t o ś c i i j e j k s z t a ł ­ t o w a n i e zostało wyraźnie sformułowane dopiero w założeniach rea­ lizmu socjalistycznego. Osiągnięcie mistrzostwa w sztuce realizmu so­ cjalistycznego możliwe jest tylko „na drodze głębokiego, ideowego po­ wiązania z treścią życia narodu" . Opowiadając się za sztuką realizmu socjalistycznego liczni twórcy z różnych dziedzin kultury odrzucali postimpresjonistyczny i abstrakcjonistyczny spadek poprzednich epok. Uważali, iż winna być ona aktyw­ ną siłą dopomagającą w kształtowaniu podstaw nowego ustroju i w tym znaczeniu traktowali ją jako sztukę frontu narodowego. Frontu, który pod przewodnictwem klasy robotniczej realizuje podstawy socjalizmu. Dowodzili dalej, że „między klasą robotniczą, od której pochodzi zamó10 10 1 в г 103 1 M 105 106 . " 100 Rezolucja, „Materiały do Studiów...", nr 5: 1951, s. V I I I . Ibidem, s. I X . i» Ibidem, s. I X . Ibidem, s. I X . Ibidem, s. I X , por. też Od Redakcji, „Materiały do Studiów...", nr 3-4: 1955, s. 5-7. J . S t a r z y ń s k i , Problemy współczesnego malarstwa w świetle II Ogól­ nopolskiej wystawy plastyki, „Materiały do Studiów...", nr 1: 1952, s. 202. Ibidem, s. 233. 101 2 108 104 1 0 5 108 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 61 wienie społeczne pisarza i artysty, nie ma dziś przeciwieństw, nie ma konfliktu ideowego. Zamówienie społeczne klasy robotniczej ma przy tym charakter zorganizowany, instytucjonalny. Tak jest i tak być po­ winno" . Idea budowy jednolitej sztuki socjalistycznej wymagała teoretycz­ nego określenia zakresu znaczeniowego niektórych jej pojęć oraz usto­ sunkowania się do szeregu zjawisk zachodzących w tej dziedzinie kul­ tury. Na plan pierwszy wysunęła się wówczas nienowa kwestia sztuki ludowej i sztuki narodowej, narodowego charakteru kultury i sztuki socjalistycznej oraz obowiązków twórców wobec społeczeństwa. Terminologiczne znaczenie pojęcia sztuka ludowa stosowane dotych­ czas przez naukowców, publicystów, chłopskich działaczy kulturalnych etc. w naszym kraju odnosiło się przede wszystkim do sztuki warstwy chłopskiej oraz w mniejszym stopniu do twórczości artystycznej prole­ tariatu miejskiego (zarówno małych, jak i większych miast) wyrosłej z tych środowisk i zaspokajającej ich potrzeby kulturalne w zakresie sze­ roko rozumianej sztuki. Były one swojego rodzaju opozycją w stosunku do sztuki tzw. elitarnej, akademickiej czy profesjonalnej przeznaczonej głównie dla odbiorcy miejskiego i wąskiej elity inteligencko-szlacheckiej lub magnackiej. Natomiast uczeni radzieccy opierając się na leninow­ skiej teorii sztuki jako odbicia rzeczywistości przyjęli nazywać ludową tę sztukę, która „wyraża przodujące dążenia ludu [...], wyraża bezpo­ średnio jego uczucia i myśli" , niezależnie od tego, czy jest to sztuka profesjonalna, czy też samorodna: „ludowe jest to, co dawało lub daje korzyści ludowi, co przyczynia się do jego rozwoju, w czym w mniej­ szym lub większym stopniu odbija się historia życia ludu" . W takim rozumieniu treść określenia „ludowy" zmienia się w odniesieniu do sztuki. Przestaje ono oznaczać wyłącznie twórczość artystów chłopskich, stając się synonimem każdej postępowej „ludowej" w swym najgłęb­ szym podłożu działalności artystycznej. Dążenia ludu wypowiadane są nie tylko w pracy nieuczonych, samorodnych talentów, ale również i w dziełach artystów profesjonalnych związanych ideologicznie czy eko­ nomicznie z jego interesami , oddających obraz życia tej klasy spo­ łecznej i przyczyniających się do jej rozwoju. Jak zauważa G. Niedosziwin mamy w tym wypadku do czynienia z pomieszaniem dwu nieadekwatnych do siebie pojęć. Ludowymi nazy­ wamy dwie różne kategorie zjawisk artystycznych, które wymagają roz107 108 109 110 107 Dokumentacja narady w sprawie twórczości artystycznej (X 1951 г.), „Ma­ teriały do Studiów...", nr 5: 1951, s. 88. Całość dyskusji: tamże, s. 31-143. G . N i e d o s z i w i n , Zagadnienie ludowości w sztuce radzieckiej, „Prze­ gląd Historyczny", nr 4: 1951, s. 24. A. F i o d o r o w - D a w y d o w , Zadania wydawnicze w zakresie historii sztuki rosyjskiej, Warszawa 1952, s. 61. но P i w о с к i, op. cit., s. 2. 1 0 8 1 0 9 �62 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dzielenia terminologicznego. W jednym przypadku mówimy o ludowości sztuki w tym znaczeniu, że bezpośrednio obsługuje ona wyzyskiwane masy ludowe, będąc przez nie same tworzona. W drugim natomiast mamy na myśli sztukę związaną z klasami panującymi, których przedstawiciele na skutek takich czy innych przyczyn historycznych uświadamiają sobie interesy ludu oraz postępowe drogi narodu i przez swoją działalność artystyczną służą obiektywnie sprawie postępu ludu . Artysta klasy panującej zasługuje więc na miano ludowego w takim stopniu, w jakim odzwierciedla on realny konflikt w życiu narodu, proponując przy tym postępowe jego rozwiązanie . Uczeni radzieccy tej doby zauważali równocześnie, że następuje pro­ ces stopniowego zbliżania sztuki akademickiej (profesjonalnej) z twór­ czością ludową, czyli że dostrzegalny jest zanik dotychczasowej prze­ paści między sztuką zawodową a sztuką samorodną (amatorską), cho­ ciaż nie oznacza to jeszcze zatarcia wszelkich różnic między n i m i . Natomiast ludowość sztuki socjalistycznej zdaniem W. I . Lenina po­ legała zarówno na tym, że otwarcie i świadomie zwraca się ona do nie spotykanego dotąd odbiorcy (audytorium), jak i na tym, że zawiera w so­ bie całą różnorodność zmieniającego się nieustannie życia milionów wy­ zwolonych przez rewolucję ludzi, „że znajduje w niej wyraz polityczna świadomość mas, ich interesy i nadzieje i że zatem treść życia ludu w swym całokształcie sama jest źródłem twórczości artystycznej" . Pisał o tym w ten sposób: „sztuka powinna sięgać swymi korzeniami jak najgłębiej w życie mas pracujących" , dzięki czemu służyć będzie ludowi, a równocześnie lud będzie źródłem jej natchnienia i rozwoju. Przyjęcie przez kierownictwo partyjne, naukę i publicystykę polską rosyjskiego rozumienia sztuki ludowej, odmiennego od naszej dotych­ czasowej tradycji kulturalnej w tej dziedzinie sprawiło, że pojęciem tym posługiwano się w latach 50-tych w trzech znaczeniach. Pierwsze zwią­ zane było z treściami tradycyjnymi kultury ludowej (głównie chłopów i proletariatu miejskiego); drugie odnoszono do postępowej twórczości elitarnej, jaka torowała drogi rozwoju społeczno-kulturalnego w prze­ szłości; trzecie obejmowało treści współczesne tworzącej się nowej kul­ tury socjalistycznej, ludowej w warunkach sprawowania władzy przez lud pracujący. Przy tym przez lud rozumiano wówczas masy pracujące, klasę robotniczą, chłopów i inteligencję pracującą, czyli w zasadzie cały naród . 111 112 113 114 l l s ш 1 1 1 G . N i e d o s z i w i n , Oczerki tieorii iskustwa, Moskwa 1953, s. 111. Ibidem, s. 115. G . N i e d o s z i w i n , O zagadnieniu ludowości u> sztuce radzieckiej, P S L , nr 3: 1951, s. 84. N e u m a n , op. cii., s. 132. Ibidem, s. 132. S. P i o t r o w s k i , Ludowa twórczość artystyczna, Warszawa 1955, s. 33. 112 1 1 1 1 1 4 115 1 1 9 �63 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Ludowość ówczesnej twórczości artystycznej polegać miała na jed­ ności zawartej w niej ideologii z ideami pracującego ludu budującego socjalizm. Idee te winny być wyrażone w doskonałej formie artystycz­ nej, równocześnie dostępnej, bliskiej i zrozumiałej dla wszystkich, a two­ rzona sztuka zasługiwała w takim sensie na miano ludowej. Określenie 'ludowy' poszerzone zostało na wszystkie dziedziny życia społecznego, a więc i na twórczość artystyczną . W praktyce zarówno w pracach naukowych, jak i publicystyce rzadko kiedy wyjaśniano, w jakim zna­ czeniu posługiwano się nim, równie często stosowano go dowolnie i roz­ szerzano. Odmiennie też był rozumiany przez różne środowiska społecz­ ne, a jego nieostrość potęgowało wprowadzenie nowego zakresu znacze­ niowego dla terminu 'lud'. Zdarzało się więc, że mówiono i pisano tymi samymi słowami o zjawiskach merytorycznie różnych. Problem ten jest otwarty do dnia dzisiejszego i czeka na nowe teoretyczne opracowanie odpowiadające wymogom współczesności, przysparzając w tym czasie sporo chaosu i niejasności szczególnie powodowanych przez środki ma­ sowego przekazu. W 1953 r. kwestię ludowości najpełniej rozwinął A. Jackowski . Stał on na stanowisku, że zagadnienie to w naszej sztuce jest proble­ mem centralnym, określającym zarówno zadania, jak i funkcje przed, nią stojące. Jego zdaniem sprawa ludowości nabiera szczególnej wagi w czasie budowy ustroju socjalistycznego likwidującego klasy antagonistyczne, zacierającego podstawowe różnice między miastem a wsią, pracą umysłową a fizyczną. Przedtem ludowość naszych t w ó r c ó w oznaczała „umiejętność widzenia i wyrażania zjawisk z pozycji całego narodu, przemawianie nie do ograniczonej liczby odbiorców, lecz do naj­ szerszych mas" °. Obecnie o ludowości decyduje głównie „społeczny sens twórczości i jej społeczna funkcja" . Ludowa jest bowiem sztuka wyrażająca wielkie treści naszej epoki, troski i radości nowego czło­ wieka, która jest mu bliska i dostępna. Jednak najwznioślejsze idee i naj­ piękniejsze treści „nie spełnią swej roli i nie dotrą do mas, jeśli forma, w jakiej będą zawarte, będzie obca, niedostępna tym masom" . Ze stwierdzenia tego wynika postulat (powtórzony za W. I . Leninem) do twórców, a mianowicie znalezienie wspólnego języka z masami pracują­ cymi. Jest to podstawowy warunek dotarcia do społeczeństwa. I w tym 117 118 m 12 121 122 1 1 7 Por. ibidem, s. 33, oraz szerzej R. R e i n f u s s , Z zagadnień sztuki ludo­ wej, P S L , nr 2: 1952. A. J a c k o w s k i , Problemy jolkloru i ludowości w sztuce, „Materiały da Studiów...", nr 1: 1953. Autor ma zapewne na myśli twórców ludowych, jak i profesjonalnych, ale nie rozszerza tej myśli. J a c k o w s k i , op. cit, s. 204. Ibidem, s. 204. Ibidem, s. 204. 1 1 8 1 1 9 ł ! 0 121 122 �O* MIROSŁAWA SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J DROZD-PIASECKA 123 aspekcie należy rozpatrywać dzisiaj problem ludowości w sztuce . Roz­ kwit naszej sztuki, sztuki socjalistycznej w treści i narodowej w formie, możliwy jest tylko na drodze ich wzajemnego przenikania się i wzboga­ cania (tzn. treści i formy). Spróbujmy jednak wrócić do meritum sprawy i zastanowić się, w ja­ kim stopniu koncepcja sztuki socjalistycznej zaważyła na ówczesnych poglądach na sztukę ludową głównie w pierwszym przytoczonym przez nas rozumieniu, tzn. tradycyjną sztukę warstwy chłopskiej i prole­ tariatu miejskiego, oraz jak widziano jej powiązania ze sztuką akade­ micką i szerzej narodową, i socjalistyczną, a przy tym, jakie stawiano przed nią zadania w walce ideologicznej o nowe oblicze sztuki. Oczy­ wiście jak dotąd będzimy uwzględniać jedynie stanowiska reprezenta­ tywne. Jednym z nich jest pogląd S. Piotrowskiego (wiceministra kultury i sztuki) o klasowym charakterze polskiej sztuki ludowej. Ujmowana łącznie z folklorem „wyrosła z walki o byt, z potrzeb materialnych, światopoglądowych i estetycznych ludu; wyrażała ona przy tym tęskno­ ty, marzenia i dążenia tego ludu" ¡ \ W dobie feudalizmu, a następnie kapitalizmu, gdy społeczeństwo było podzielone na klasy, a lud coraz bardziej eksploatowany i wyzyskiwany sztuka ludowa wiążąc się z ma­ sami upośledzonymi nabierała klasowego charakteru, stając się sztuką chłopów, ubogich rzemieślników i proletariatu. Jej cechą ogólnoludzką — występującą w okresie kapitalizmu za­ równo w sztuce ludu polskiego, rosyjskiego, litewskiego, ukraińskiego, ; jak i innych narodowości — jest to, że wyrosła wśród mas wyzyskiwa- ! nych wyrażając ich tęsknotę do wolności. W niej wypowiadał swoje \ radości i smutki dnia codziennego człowiek walczący o wyzwolenie \ i w niej zaspokajał swoje dążenie do piękna . Równolegle ze sztuką \ ludową rozwijała się sztuka akademicka o typowo elitarnym zakresie \ oddziaływania z tego względu, że pozostawała na usługach klasy panu- I jącej. Ponieważ zjawiska te nie zachodziły w próżni społecznej-, mieliśmy | | w tym przypadku do czynienia z wzajemnym wpływem kulturowym, jj S. Piotrowski był zdania, że w dziedzinie kultury i sztuki klasy panu- i jące narzucały ludowi elementy wrogie ideologicznie i sprzeczne z jego f interesami. Ich skutki widoczne są dotąd „w ideologii świątkarstwa, mi- f stycyzmu, w usypianiu krzywdy społecznej" . W dobie budowy wsi j 124 12 126 127 123 Ibidem, s. 209. f Takie podejście do zagadnienia cechuje w latach 50-tych niezmiennie m. in. f K . Pietkiewicza, dla którego sztuka ludowa jest głównie sztuką warstwy chłop- j skiej. Por. K . P i e t k i e w i c z , Z aktualnych zagadnień współczesnej twórczości 1 ludowej (referat na II Konferencję Badań nad Sztuką Ludową), „Materiały do 1 Studiów...", nr 3: 1955, s. 438. Ц P i o t r o w s k i , O twórczości..., s. 67. 9 Ibidem, s. 71. Щ Ibidem, s. 68. ж 12(5 1 2 5 126 127 65 socjalistycznej i walki ideologicznej sprowadza się ona na odcinku sztuki głównie do wydobycia plebejskiego nurtu z jej spuścizny, nurtu walki o wyzwolenie społeczne ludu z ucisku i wyzysku. Walka ideologiczna na polu sztuki ludowej ma za zadanie oczyścić ją z religianctwa, nale­ ciałości szlachecko-burżuazyjnych i kułackich, a równocześnie uwspół­ cześnić ją i nadać ideowy wyraz naszych czasów . Tradycyjna sztuka ludowa, zaspokajając potrzeby swego środowiska, była szkołą stale ulepszanych technik artystycznych, wzbogacanych przez następne pokolenia. Wychodząc z tej przesłanki S. Piotrowski wyciąga wniosek o paralelności rozwoju sztuki i społeczeństwa: „wiązała się stale z rozwojem społeczeństwa, służyła swemu środowisku i jednocze­ śnie była jego odbiciem" . Zadaniem nowego pokolenia twórców ludo­ wych jest więc zrobienie dalszego kroku naprzód. Oznaki, że w sztuce ludowej niektóre dawne wsteczne treści, w tym szczególnie o charak­ terze kultowym, zastępowane są współczesnymi, związanymi z życiem dzisiejszego człowieka, jego pracą, walką o wykonanie planu, walką o pokój — są już widoczne. Ale nie chodzi w tym przypadku o całko­ wite zerwanie z tradycją i stworzenie czegoś bardzo oryginalnego nie mającego żadnego uzasadnienia w ciągłości dziejowej. Charakter regio­ nalny i narodowy dziełu sztuki nadają pewne określone cechy. Tymi rodzimymi i swoistymi cechami sztuki ludowej są wszystkie te elemen­ ty, jakie wpłynęły na wytworzenie się odrębności regionalnych uwarun­ kowanych różnicami w stosunkach gospodarczo-społecznych, geograficz­ nych, zwyczajach uzależniających kształtowanie się upodobań artystycz­ nych (np. stroju, form ceramicznych, architektonicznych, melodycznych itd.). Ich wyrażenie jest sprawą indywidualności twórczej artysty, która zależy od jego postawy aktywnej, umiejętności operowania odpowiednimi środkami i formami dla wyrażenia idei przewodzącej społeczeństwu °. 12S 129 13 Tego rodzaju podejście do sztuki miało doniosłe znaczenie, ponieważ nie ograniczało całkowicie rozwoju tzw. tradycyjnej ludowej sztuki re­ gionalnej, chociaż znaczyło priorytet wyrażania przez nią idei „walki o socjalizm i pokój" , która powinna być hasłem naczelnym w równej mierze społeczeństwa, jak i twórcy. N o w e t r e ś c i powstające w spo­ łeczeństwie i dla jego potrzeb miały być wyrażone przy pomocy r o ­ d z i m y c h w a r t o ś c i , jakie również zawiera w sobie s z t u k a l u d o w a . Dyrektywa ta została uznana za społeczną funkcję sztuki ludowej. Powierzała twórcom ludowym do spełnienia szczególną rolę. Wydobycie i wniesienie do kultury narodowej wszystkich elementów war­ tościowych, w tym szczególnie bliskości i zrozumiałości „wiązania się 1S1 128 129 1 S 0 131 Ibidem, Ibidem, iożdem, Ibidem, s. s. s. s. 68, 69. 71, 72. 71, 72. 72. S — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �66 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 132 z życiem ludu, z jego walką i pracą, z jego tęsknotami" . W nich bo­ wiem wypowiedział się c h a r a k t e r n a r o d o w y . Koncepcja ta stała w wyraźnej opozycji do poglądów wyrażanych m. in. przez niektórych etnografów, działaczy ludowych oraz członków towarzystw popierania przemysłu i sztuki ludowej, stojących na stano­ wisku, że twórczość ludowa, aby pozostała ludową w sensie tradycyj­ nym, winna nie odstępować od wzorców dzieł stworzonych przez twór­ ców ludowych jeszcze pod koniec XIX i w niektórych wypadkach na początku XX w., dostępnych zresztą jeszcze po zakończeniu wojny. Kry­ tykując to stanowisko S. Piotrowski zalicza je do kategorii konserwa­ tywnych i niebezpiecznych, hamujących rozwój twórczości, a twórcę spychających na pozycję kopisty — naśladowcy. Koncepcja ta była rów­ nież opozycyjna w stosunku do poglądów wypowiadanych przez niektó­ rych publicystów oraz miejskie i wiejskie środowiska społeczne zafascy­ nowane rozwojem techniki, będące zdania, że sztuka ludowa w naszych warunkach jest anachronizmem. W dobie mechanizacji oraz produkcji taśmowej maszyny mogą wyprodukować więcej i lepiej.niż jakikolwiek artysta rękodzielnik (np. garncarz czy tkaczka). S. Piotrowski uważał ten pogląd za uproszczony, wykazujący zupełny brak znajomości zagad­ nienia i podobnie jak pierwsze stanowisko niezgodny z rzeczywi­ stością . Nowe zadania postawione przed sztuką ludową nakreślały zakres obowiązków twórców ludowych. Wywodzono je z przekonania, że zmiany zachodzące w Polsce, przynoszące nowe życie człowieka wolnego, doko­ nają przeobrażeń w świadomości i ideologii polskiego chłopa we wszyst­ kich dziedzinach jego życia oraz poglądach na świat i ludzi. Współ­ istnieć z tymi wydarzeniami powinna twórczość artystyczna — stano­ wiąca przejaw świadomości klasowej — „która nie będzie już odbiciem niedoli ludu, ale wyładowaniem woli twórczej, mistrzynią nowych form życia" . Nasycona treścią ideową ma ona obrazować tężyznę i roz­ mach wydarzeń okresu budowy oraz odtwarzać pełnię wyrazu walki kla­ sowej . Twórcy ludowi mają przodować w realizacji tych idei. Ich powołaniem jest kształtowanie nowych form twórczości ludowej, a ha­ słem pracy winien stać się triumf nowego życia. Innymi słowy podsta­ wowym obowiązkiem artystów ludowych było „zaostrzenie oręża ideo­ logicznego oddziaływania dostępnymi im, zrozumiałymi, coraz wyższymi jakościowo środkami artystycznymi" oraz związanie się z obecnym 133 134 13S 136 Ibidem, s. 70. i Ibidem, s. 71, 72. IM Е. F r a n k o w s k i , Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową (skrót referatu na I Ogólnopolską konferencję badań nad sztuką w 1950 r. w K r a ­ kowie), „Materiały do Studiów...", nr 5: 1951, s. 373. Ibidem, s. 373. P i o t r o w s к i, O twórczości..., s. 69. 1 8 8 8 3 185 1 3 6 �67 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J życiem ludu, interesami kraju, hasłem kierującym ideami naszej partii — budowy kultury socjalistycznej w treści a narodowej w formie . Prawidłowa realizacja wytyczonych twórcom ludowym zadań wyma­ gała również inicjatywy państwa, które przez swoje specjalistyczne orga­ nizacje społeczno-polityczne, ośrodki naukowe, instytucje formalne itd. miało poszukiwać twórców w masach ludowych, otaczać ich opieką ma­ terialną, szkolić ideologicznie, stwarzać warunki tworzenia, a ponadto wykształcić w nich wysoką świadomość powołania, odpowiedzialności społecznej oraz entuzjazmu twórczego. Dzięki spełnieniu tych warunków działalność na polu sztuki ludowej będzie mogła być poddana planowej organizacji i rozwojowi . Próbę przystosowania sztuki warstwy chłopskiej do nowej koncepcji społeczno-kulturalnej podjął etnograf K. Pietkiewicz . Sformułował on interesujący, podbudowany materiałem faktograficznym i znajomością stosunków wiejskich pogląd — który do-dnia dzisiejszego nie stracił na aktualności — o tradycji służby społecznej sztuki ludowej. Uzasadniał, że twórczość artystów ludowych była nieomal zawsze wyrazem wiej­ skiej grupy społecznej, służyła bowiem zaspokajaniu jej licznych po­ trzeb. Z tego względu nie stanowiła ona nigdy indywidualnego popisu twórcy, ponieważ wyrastała w sposób naturalny z kultury swego śro­ dowiska. Tezę tę podbudowywał argumentem, iż większość przedmiotów wytwarzanych przez wieś, które zaliczamy dziś do sztuki ludowej (np. tkaniny, ceramika, meblarstwo, strój itp.), należała do gatunku utyli­ tarnych, spełniających określoną funkcję użytkową w tym środowisku. Warunkowały je głównie potrzeby bytowe i podłoże gospodarcze, a wa­ lory estetyczne tych przedmiotów odpowiadały zarówno zapotrzebowa­ niu, jak i poczuciu estetycznemu nie wyłącznie jednostek, ale całego ze­ społu. Artysta ludowy był tylko jednym z członków tego zespołu, a jego inność polegała na posiadaniu szczególnych predyspozycji twórczych, podstawowych umiejętnościach warsztatowych i artystycznych. Nie wy­ starczyły one jednak do zdobycia sobie wiejskiego odbiorcy. Aby go pozyskać, musiał on czerpać z tradycji, czyli wielkiej szkoły życia wła­ snej zbiorowości. Ponadto wszelkie jego pomysły artystyczne, niejedno­ krotnie zapożyczane z kultury innych grup etnicznych, ze sztuki akade­ mickiej czy będące wytworem własnej fantazji mogły mieć rację bytu tylko w sytuacji aprobaty i przyjęcia przez własne środowisko. Każdy oderwany popis artystyczny, niesprostający tym wymogom, skazany był na niezauważenie, zaginięcie oraz odrzucenie przez skarbnicę tradycji. 137 138 ш 1 ! 7 Pod takim hasłem naród radziecki zbudował kulturę socjalistyczną i, kie­ rując się nim nadal, dąży do komunizmu. F r a n k o w s k i , op. cit, s. 373, 374. K . P i e t k i e w i c z , Społeczna rola artysty ludowego, P S L , nr 1: 1952, s. 68 n. 1 5 8 1 8 9 �08 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 69 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Reguła ta dotyczyła wszystkich dziedzin kultury. Treść i forma dzieł tym większe, że przemawia ona bliskim jej językiem. Na pytanie, w ja­ sztuki wiązała się ze światopoglądem społeczności chłopskiej, z jej po-; ki sposób przy pomocy prymitywnych środków artystycznych twórca jęciami i możliwościami artystycznymi. Dlatego też sztuki dla sztuki ludowy odpowiada na nowe zadania społeczne, można uzyskać dane nigdy w środowisku chłopskim nie było, a każdy krok naprzód twórcy' i przekonać się naocznie wizytując różne wystawy i konkursy sztuki ludowego był w mniejszym lub większym stopniu c z y n e m spo­ ludowej. ł e c z n y m . Twórczość ludowa rozwijała się i wzbogacała zależnie od Postulat budowy sztuki polskiej socjalistycznej w treści a narodowej sytuacji społeczno-bytowej wsi, przyswajając sobie i przetwarzając m. in. w formie wiązał się ściśle z określeniem stosunku sztuki ludowej do cenne wartości kultury ogólnej narodu . Przy tym nie zatracała swo­ sztuki narodowej. ich cech istotnych, ale nabywała przez te cechy kultury narodowej. Co Podejmując tę kwestię W. Sokorski wyszedł od rozważań na temat więcej, twórczość ludowa wraz ze zdobyczami społecznymi warstwy, ludowego podłoża w dziedzictwie całej polskiej kultury narodowej. chłopskiej zdobywała sobie miejsce w kulturze narodu. Sprzyjał temu; Przyjęty przez niego zakres sztuki ludowej, rozumianej jako „zespołowa zjawisku fakt, że wyodrębniająca się kultura kapitalistyczna asymilo- twórczość ludu obtaczana i kształtowana ciągle na nowo z pokolenia na wała coraz więcej cech kosmopolitycznych, a naród nasz po odzyskaniu pokolenie" , ujęty został w określeniu ludowość. Obejmuje on nim utraconej niepodległości miał większe niż kiedykolwiek ambicje naro­ materialną działalność plastyczną mieszkańców wsi i miasteczek, samo­ dowe. Dorobek twórczości ludowej był więc źródłem inspiracji dla sztu­ rodną twórczość rzemieślników i klasy robotniczej oraz folklor wsi i du­ ki elitarnej, a szczególnie polskiego rzemiosła i przemysłu artystyczne-, żych miast (w tym szczególnie tradycję pieśni rewolucyjnej) . Z tak go. K. Pietkiewicz wysuwa wniosek, że pozycję twórczości chłopskiej zakreślonej problematyki wyciąga wniosek, iż „w tym sensie sztuka lu­ w kulturze narodowej ugruntowały dwa traktowane łącznie czynniki: dowa, jako sztuka wiecznie żywa, jest istotnie podłożem, kształtem i kli­ ruchy postępowe wraz z siłą społeczną oraz zdobycze społeczne ludu matem sztuki narodowej" , jest twórczością żywą i wciąż przeobraża­ i stworzone w jego środowisku wartości artystyczne. Obecnie, jak doda­ jącą się. I wyłącznie w tym znaczeniu „można mówić o ludowych źród­ je, po obaleniu barier między miastem a wsią w momencie budowy jed-: >łach sztuki narodowej" , ale w żadnym wypadku „nie wolno jej trak­ nolitej kultury socjalistycznej obserwujemy proces zbliżania się sztuki tować jako zastygłego wzorca regionalnych odnalezisk, zasuszonych uczonej z twórczością ludową. w «zielnikach» etnografów" . Aby sztuka ludowa stała się narodową Ludowi i jego artystom dostępne są wszystkie skarby kultury naro­ „nie wystarczy przenieść ją «in crudo» do obrazu artystycznego, nie wy­ dowej, a jego własna sztuka może rozwijać się bez przeszkód otoczona starczy ją zacytować i uplastycznić w tekście, nie wystarczy jej wkom­ opieką państwa. W takich warunkach nie jest ona zobligowana tradycyj­ ponować od strony formalnej z całkowitym zagubieniem jej własnej nymi formami opowiadającymi, ale może odtwarzać wizje przyszłości acz swoistej treści i formy" . Konieczne jest przeżycie jej od począt­ i lepszego jutra, które buduje cały naród. Zjawisko to zaobserwowano ku w nowym obrazie artystycznym oraz traktowanie — podobnie jak już w różnorodności podejmowanej tematyki (np. wycinanek, malarstwa,- tradycji narodowej — jako wielkiej inspiracji twórczej „jako zasadnicze rzeźby). W praktyce jednak widzimy często wartość sztuki ludowej wiązanie architektoniki sztuki narodowej" . Ludowe „należy podnieść w motywach i naiwności oraz innych jej walorach artystycznych nie do narodowego, żeby narodowe stało się dorobkiem całej ludzkiej cywi­ dostrzegając, że tkwią one jeszcze w postawie społecznej artysty ludo­ lizacji" . W. Sokorski uważał, że jest to „najsłuszniejsza droga czerpa­ wego i społecznej roli jego twórczości. Dotąd służyła ona wiernie swemu nia z ludowego podłoża" °, a równocześnie ostrzegał, że zarówno ze środowisku, a obecnie na skutek naturalnego awansu społecznego, mimo licznych trudności, pragnie służyć całemu narodowi . W przystosowa­ S o k o r s k i , Na nowym..., s. 154. niu się twórcy ludowego do nowej roli — a mianowicie wzbogacania na­ Zgodnie z tym, co m ó w i ł M. Gorki, iż twórcami sztufii „byli garncarze, szego życia narodowego oraz mobilizacji do budowy socjalistycznego ju­ kowale i złotnicy, tkaczki i tkacze, murarze, cieśle, drzeworytnicy, rusznikarze, tra —• pomaga mu właśnie tradycja służby społecznej sztuki ludowej, malarze, krawcy i krawcowe i w ogóle rzemieślnicy — ludzie, których wyroby wsparta kompetentną pomocą artysty plastyka i akceptacją szerokiego artystyczne zapełniają muzea i cieszą nasze oczy". Cyt. za ibidem, s. 154. Ibidem, s. 154. ogółu społeczeństwa. Oddziaływanie tej sztuki na warstwę chłopską jest 140 142 ш 144 145 146 147 148 149 15 W1 1 4 2 1 4 8 144 145 14e 1 1 0 Oczywiście w tym przypadku mamy do czynienia ze zjawiskiem pewnego opóźnienia w stosunku do prądów w sztuce elitarnej, ale nie dotyczy to wszyst-. kich dziedzin sztuki ludowej. P i e t k i e w i c z , Społeczna..., s. 69-71. 147 148 149 1 4 1 150 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. s. s. s. s. s. 154. 154. 154. 154. 154. 154. �70 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A sztuki ludowej, a szczególnie folkloru wiejskiego „nie wolno nam uczy­ nić nowych «okopów Świętej Trójcy», swoistego formalizmu" . Sztuka ludowa jest więc w tej koncepcji głównie skarbnicą wzorów czy pomysłów, ale aby stała się narodową, należy jej poszczególne mo­ tywy i inspiracje twórczo uszlachetnić. Nietrudno dostrzec w niej od­ bicie poglądów kształtowanych przez romantyków i neoromantyków, które praktycznie realizowali A. Mickiewicz, F. Chopin czy Ś. Wit­ kiewicz. Na sztukę ludową jako praźródło polskiej kultury artystycznej, które i obecnie nie straciło swojej wartości, a gdzie pierwiastek narodowy od­ grywał zawsze dominującą rolę, zwracał wówczas uwagę również etno­ graf E. Frankowski. Uważał on, że współczesna sztuka socjalistyczna zwraca się do niej jak do nieprzebranego skarbca czerpiąc z niego go­ towe formy wyrosłe z tradycji ludowej. W naszej dobie tworzenia sztuki jednolitej włączy się ona do ogólnego nurtu sztuki narodowej, zapew­ niając sobie dalsze możliwości rozwoju . Na narodowy charakter sztuki polskiej według A. Jackowskiego złożyły się obok cech ludowej twórczości również tradycje kulturalne warstw wykształconych, w tym szczególnie twórczość takich wybitnych jednostek, jak M. Reja, J. Kochanowskiego, S. Matejki, A. Grottgera czy J. Chełmońskiego. Każdy z tych artystów zależny był w jakimś stopniu od sztuki ludowej. Albo bezpośrednio z niej czerpał, albo inspi­ rował się polskim krajobrazem czy losami narodu. Sztuka narodowa w społeczeństwie klasowym kształtowała się na bazie rodzimych pier­ wiastków naszej kultury ludowej. Wyrosła ona z ludu i związana jest „z nim przez to wszystko, co w niej najlepsze" , ale równocześnie do­ minowały w niej treści kultury panującej. Sens kultury i sztuki naro­ dowej zmienia się całkowicie w warunkach społeczeństwa socjalistycz­ nego. „Narodowość sztuki naszej epoki należy rozumieć jako specyficz­ ną odrębność form ukształtowanych w procesie rozwoju naszego narodu i służących do wyrażania nowych socjalistycznych treści. Ponieważ treści te stają się wyrazem potrzeb całego społeczeństwa, można je nazwać ludowymi, socjalistycznymi" . Inaczej mówiąc, postulat narodowej for­ my w naszej sztuce nie mógł być zrealizowany przez odwoływanie się wyłącznie do przebogatego. skarbca sztuki ludowej . Równolegle po1S1 152 153 154 155 156 151 Ibidem, s. 154. F r a n k o w s k i , op. cit., s. 372, 374. J a c k o w s k i , op. cit. Ibidem, s. 192. Ibidem, s. 193. Budując jednolitą kulturę bezklasową ze sztuki ludowej można dla tej kultury czerpać tylko te wartości, które mogą w e j ś ć do kultury ogólnonarodowej". P i w o c k i , Glos w dyskusji, „Materiały do Studiów...", nr 7-8: 1951, s. 367. War­ tości te określali już " Pokorski i S. Piotrowski. 1 5 2 1 5 3 154 155 1 5 6 x �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 71 winno mieć miejsce wiązanie jej „z postępowym i wielkim nurtem na­ szej spuścizny wykształconych pokoleń sztuki uczonej" oraz przesyca­ nie treściami socjalistycznymi. Te ideowo zbieżne nurty spotykają się i wzajemnie uzupełniają, kształtując sztukę socjalistyczną zapewniają jej wyraźnie narodowy charakter. Koncepcja jedności sztuki narodowej prezentowana w tym czasie m. in. przez K. Piwockiego zakładała fałszywość wyodrębniania sztuki ludowej z ogólnego nurtu sztuki narodowej , stymulując zmianę me­ todologicznego podejścia w badaniach tej dziedziny kultury . Próbo­ wano je znaleźć w stosowaniu tych samych kryteriów i pojęć badaw­ czych, jakie przyjęto używać przy pracach nad sztuką profesjonalną. Sztukę ludową zaczęto badać w jej ewolucji historycznej oraz łączności dziejowej z nurtem narodowym całej sztuki polskiej °, chociaż nie za­ rzucono całkowicie badania tego zjawiska od strony formalnej. Równo­ cześnie krytykowano popularne wśród historyków literatury i etnogra­ fów poszukiwania zapożyczeń. Uważano, że prowadziły one w rezultacie na manowce jakiejś pseudowiedzy, w której gubiły się zasadnicze pro­ blemy twórczości ludu, jej podłoże psychologiczne oraz związki sztuki i folkloru z życiem w s i . Po 1950 r. również etnografia polska zaczęła przestawiać się na nowe tory. Zwrócono uwagę na historyczny dorobek ludowej artystycznej twórczości plastycznej i folkloru. Podjęto na szeroką skalę akcje opie­ kuńcze i wystawiennicze oraz badania nad wszystkimi dziedzinami sztuki ludowej na obszarze całego kraju. W badaniach naukowych (prowadzo­ nych przez specjalistyczne instytucje formalne, m. in. PIS, katedry uni­ wersyteckie, muzea, Cepelię) twórczość ludową traktowano zgodnie z po­ stulatami metodologicznymi materializmu dialektycznego, usiłując ją 157 158 159 16 iei 1 5 7 P i o t r o w s k i , O twórczości..., s. 70. P i w o c k i , Glos..., s. 367. Dotychczasowy sposób badania sztuki ludowej od strony czysto formalnej nie budził wątpliwości co do jej istoty, a samo pojącie w y d a w a ł o się proste i jasne. Trudności pojawiły się dopiero wówczas, gdy podjęto próby badań sztuki ludowej metodą materializmu dialektycznego i historycznego. Usiłowano znaleźć na to odpowiedź teoretyczną na obradach: I Ogólnopolskiej Konferencji w Spra­ wie Badań nad Sztuką w Krakowie 1950 г., gdzie szeroko dyskutowano referaty programowe E . Frankowskiego i R. Reinfussa; następnie na Konferencji w Jadwisinie (1951 г.); I Ogólnopolskiej Konferencji Twórców Ludowych w Warszawie (1953 г.), z której materiały opublikowano w nr 2: 1953, P S L oraz na I I Ogólno­ polskiej Konferencji Naukowej w Sprawie Badań nad Sztuką w Warszawie (1955 г.). 1 5 8 1 5 8 1 6 0 P i w o c k i , Głos..., s. 367. Por. A. J a c k o w s k i , O wartości poznawczej folkloru, P S L , nr 1: 1953, s. 24, 25. W tym samym czasie dla praktycznej realizacji niektórych przyjętych zasad w ocenie roli i udziału kultury ludowej w życiu narodu p o w o ł y w a n e były m. in. takie instytucje, jak Instytut Wzornictwa Przemysłowego i „Cepelia". Roz­ szerzono zakres prac artystycznych zespołów ludowych w powiązaniu z działal­ nością organizacji społeczno-politycznych. 1 6 1 �72 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 162 ująć w jej stawaniu się i rozwoju Szukano związków między prze­ mianami sztuki ludowej a przeobrażeniami społecznymi wsi polskiej XIX i XX w. Mocno podkreślano zaangażowanie społeczne widoczne w sztuce ludowej. Wysuwano zbyt optymistyczne twierdzenie, że kul­ tura i sztuka ludowa — posiadające elementy narodowe — ukształto­ wały się jako antyteza kultury szlacheckiej, dworskiej — pozbawionej elementów narodowych. Na tej podstawie w okresie budowy socjalizmu w Polsce i jednolitej kultury narodowej bez podziału na klasy i warstwy społeczne kierownicy polityczni widzieli w sztuce ludowej najbardziej żywe oraz charakterystyczne dla narodu elementy, które w pierwszym rzędzie należało włączyć do kultury narodowej. W związku z tym roz­ szerzano prace artystyczne zespołów ludowych w powiązaniu z działal­ nością organizacji społeczno-politycznych, otaczano opieką dalszy rozwój sztuki ludowej. Twierdzono, że gruntowne procesy przemian, jakie do­ konywały się w kraju, powinny znaleźć odzwierciedlenie w sztuce, a tym samym i w sztuce ludowej. 'Walka o socrealizm prowadzona od lat 50-tych naszego wieku nie ominęła więc i sztuki ludowej. Dążenie do odbicia w niej przemian epoki wiązało się w dużym stopniu z pod­ dawaniem i sugerowaniem tematów prac artystom i twórcom ludowym, co nie zawsze miało pozytywny skutek. Często zdarzało się, że nie­ umiejętnie realizowali oni głoszone idee. Praktyczne oderwanie ich od tradycji twórczej, charakteru regionalnego wykształconego wysiłkiem pokoleń powodowało obniżenie jakości wykonywanych dzieł. Artyści lu­ dowi bowiem szybko dostosowali się do stawianych im w tym okresie wymagań. Odpowiadając na zamówienie licznych opiekunów i protek­ torów zarzucali tematykę sakralną i w miejsce Madonn i Chrystusów tworzyli prace nowe, obce ich środowisku i jego tradycji, m. in. postaci traktorzystek, analfabetek pobierających naukę, uczestników konkur­ sów hodowlanych oraz przywódców partyjnych i wielkich ludzi naszego kraju . Wtórował ich popisom niezmiennie entuzjastyczny chór publi­ cystyki, zawsze pełen aplauzu i uwielbienia; podtrzymywał w uczuciu rzeczywistego awansu ich sztuki widok wszędzie obecnych elementów zdobnictwa ludowego oraz swojska, rodzima muzyka i pieśń płynące z głośników i radioodbiorników. Może najmniej podatne na nowe wpły­ wy okazały się te gałęzie wytwórczości artystycznej, które miały zdecy­ dowanie utylitarny charakter (np. ceramika czy tkactwo). Szczęśliwie okres ten nie pozostawił długich, wyraźnych rys na całej sztuce ludo­ wej, a jej twórcy, zgodnie z chłopskim poczuciem realizmu, skorzystali od początku z większej swobody twórczej, jaką niósł październik Г356 r. Nie znaczy to oczywiście, że wszyscy oni zaczęli nagle tworzyć dzieła 163 162 p _ lic p PSL. or o r n p_ artykuły zamieszczane w P S L . p_ i wystawy i konkursy. sztuki, z których recenzje zamieszczała n c z n e �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 73 niezwykłe i zupełnie niezależne od sugestii innych, w tym szczególnie Cepelii czy miejskiego odbiorcy, ale za to bardziej osadzone w tradycji sztuki ludowej. Znacznie trudniej przystosowywali się do nowej sytuacji artyści profesojnalni. Pierwsze lata po wojnie upłynęły im na próbach szukania najwłaściwszej drogi służenia sprawie przyszłości oraz określenia wyraź­ nej deklaracji światopoglądowej. „Cóż jednak, kiedy na deklaracjach to się kończyło. Sztuka — jeśli nie szła po linii narodowego fudomańskiego lub przeszłościowego oportunizmu, pozo­ stawała dziedziną zamkniętą, rozwijającą się ze siebie i dla siebie, w z a k l ę t y m kręgu eksperymentów formalnych. Żywo być może reagowała na różnorakie prze­ jawy narastającej rzeczywistości, nie była jednak zdolną przekazać tych reakcji szerszemu środowisku, pozostawała społecznie zbędna i-obca" . ш Praktycznie obserwowaliśmy w tym czasie wzmożoną aktywizację, a nawet hegemonię kierunków przedwojennych. Jak zauważano, zja­ wiska te były swoistym rezonansem społecznym jako niewspółmierne z momentem historycznym, w którym wystąpiły. Krytyka podkreślała, że „rozpoczynający się szybki awans kulturalny i społeczny mas ludo­ wych wymagał sztuki, która by była im bliska i zrozumiała. Sztuką ta­ ką mogła być tylko sztuka realistyczna, sztuką głęboko ideowa, o wy­ raźnej tendencji politycznej, o wyraźnym p a r t y j n y m nastawie­ niu" . Uważano, że takiej sztuki kierunki formalistyczne dać nie mo­ gły, ale jedynie nowa metoda twórcza — socjalistycznego realizmu. Jej wprowadzenie było możliwe dopiero w kilka lat po wojnie (na przeło­ mie 1949 i 1950 г.); kiedy artyści od jakiegoś czasu poddawani byli oddziaływaniu wychowawczemu gospodarza kraju — klasy robotniczej i jej partii oraz ideologii marksistowskiej i sztuki Związku Radzieckie­ go, z której problematyką i osiągnięciami artysta polski zaczął się do­ piero zaznajamiać . Siedząc jednak chociażby recenzje z wystaw ma­ larstwa tego okresu, obserwujemy niezadowolenie krytyków z poczynań twórców profesjonalnych . Na przykład I I I Wystawę Malarstwa z 1953 r. 165 166 167 . „znamionowała wyraźna regresja na odcinku zasadniczym — odcinku proble­ matyki ideowo-politycznej. Przeważała tematyka bardziej «naturalna»: pejzaż,, portret, kompozycja rodzajowa, martwa natura. Tematy obrazujące g ł ó w n e etapy drogi, którą naród nasz idzie do socjalizmu — manifest P K W N , unarodowienie przemysłu, budowanie podstaw socjalistycznej gospodarki, dyskusja nad proble­ mem Konstytucji P R L i jej uchwalenie — potraktowano powierzchownie i zdaw1 6 4 M. P o r ę b s k i , Sztuka naszego czasu. Zbiór szkiców i artykułów krytycz­ nych z lat 1945-1955, Warszawa 1956, s. 25, 26. Ibidem, s. 68. Ibidem, s. 67. Poza nielicznymi wyjątkami, jak np. wystawa pośmiertna prac Kowar­ skiego z 1949 г., gdzie pokazano jego „Górnika Pstrowskiego" i „Proletariatczyków". 165 166 1 6 7 �74 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A kowo. Zawiodła również inicjatywa społeczna jak i indywidualna. Brakło do­ statecznej pomocy ideologicznej i organizacyjnej [...] osobistego w y s i ł k u poszcze­ gólnych artystów '[...] czujności na przejaw oportunizmu i zniechęcenia spowodo­ wanego trudnościami realizacyjnymi, na wrogie w p ł y w y i oddziaływanie sączące się z zewnątrz. Zapomnieliśmy, że żyjemy i tworzymy w walce" * . 1 8 W rezultacie wystawa walki nie pokazała ani w zakresie kompozycji, ani w napięciu realizującym się w dużych płótnach (których też nie było). Recenzje prasowe oraz te zamieszczane w pismach specjalistycznych potwierdzają trudności, jakie przeżywało malarstwo profesjonalne w przy­ stosowaniu się do wymagań sztuki realizmu socjalistycznego. Również i dla innych działów uprawiających dziedziny sztuki o charakterze przedstawiającym (grafika, plakat, rzeźba) nie jest to okres nieustają­ cych sukcesów. Nieporównanie lepiej ma się w tym czasie architektura wyżywająca się w ogromnych fasadowych konstrukcjach, upstrzonych rodzimymi elementami attyk i kolumn oraz rzemiosło artystyczne ba­ zujące na umiejętnościach i doświadczeniu zdobytym jeszcze przed laty. Inne działy twórczości profesjonalnej przeżywają podobne problemy techniczne, merytoryczne i ideologiczne. Generalnie mówiąc artyści aka­ demiccy zajęci są w latach 50-tych naszego stulecia rozwiązywaniem praktycznym wytycznych realizmu socjalistycznego. Oczywiście mamy tu na myśli tych twórców, którzy eksponują swoje prace publicznie, po­ nieważ wszelka działalność przeznaczona dla siebie jako nie mająca sze­ rokiego rezonansu społecznego nie interesuje nas na tym miejscu. Do­ piero po 1956 r. odzyskają oni możliwość swobodnego, indywidualnego tworzenia zgodnego z natchnieniem, umiejętnościami i nowymi prądami w sztuce światowej. W tym samym czasie przed sztuką ludową, tworzoną przez klasy pracujące, stało zadanie łatwiejsze. Sam fakt, że tworzył ją lud pracu­ jący, jest już jej swoistym atutem, nobilitacją i zapewnieniem godnego miejsca w kulturze narodu. Wystarczy, że oczyści się ona z naleciałości burżuazyjnych, klerykalnych i kułackich, twórczo uszlachetni w prze­ życiu artystycznym stymulowanym nowymi treściami, aby stała się na­ rodową i dalej socjalistyczną. Zarysowana sytuacja doprowadzi po 1956 r. — mimo cały czas za­ chowanej deklaratywności w tym zakresie — do rozejścia się sztuki pro­ fesjonalnej ze sztuką ludową. Nie mamy też już więcej prób t e o r e ­ tycznego uzasadniania stosunku sztuki ludowej do narodo­ wej, jak to miało miejsce poprzednio . Po prostu przyjmuje się za fakt 169 :na P o r ę b s k i , op. cit., s. 131, 132. Pod koniec lat 50-tych zanika zainteresowanie problemami teoretycznymi w zakresie sztuki ludowej. Proces kształtowania się nowych treści metodologicz­ nych następuje w toku konkretnego opracowania tematu, w podejmowaniu nowych zagadnień, w zainteresowaniu dla sztuki chłopskiej widzianej na tle jego kultury, 1 5 9 �75 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 17 oczywisty, że sztuka ludowa jest częścią sztuki narodowej °, co wiąże się z odrzuceniem rosyjskiej koncepcji ludowości i w zasadzie powrotu do tradycyjnej dla nas nomenklatury. Twórcy profesjonalni, szczególnie ci związani z Cepelią, oczywiście zajmują się też adaptacją wzorów uznanych za ludowe, ale po 1956 r. obraz jednolitej sztuki narodowej jest mało przejrzysty. Mimo deklaracji i propagandy sztuka ludowa nie była utożsamiana i nie stała się sztuką narodową. Praktyczne włączanie sztuki ludowej w ogólny nurt naszej kultury i sztuki w pierwszym dziesięcioleciu istnienia Polski Ludowej przebie­ gało dwoma równoległymi drogami. Z jednej strony przez szerokie sto­ sowanie jej wytworów lub elementów do ozdabiania świetlic, lokali pu­ blicznych, szkół, mieszkań, oprawy dekoracyjnej okolicznościowych imprez i świąt narodowych, w ruchu amatorskim na wsi i w mieście (tu szczególnie wykorzystywano folklor i strój ludowy) oraz używanie jako wizytówki kultury polskiej poza granicami kraju spowodowano jej popularność i uznanie w społeczeństwie. Równocześnie jej twórcy szeroko reklamowani, podziwiani na wystawach i konkursach uzyski­ wali nowy status społeczny i rangę artysty . W tym sensie można mówić, że sztuka ludowa stawała się dorobkiem ogólnonarodowym czy," stosując inną nomenklaturę, sztuką robotniczo-chłopską. Z drugiej strony — zgodnie z ówczesnymi postulatami — służyła po­ dobnie jak przed laty za inspirację artystów profesjonalnych (szczegól­ nie plastyków zajmujących się tkaniną, grafiką książkową, modą dam­ ską). Ułatwiał to fakt istnienia tradycji nawiązywania do sztuki ludo­ wej w pewnych ośrodkach związanych z rzemiosłem artystycznym. Pra­ cowali jeszcze twórcy dawniej współpracujący z Warsztatami Krakow­ skimi czy Ładem. Żywa była _j£Ż pamięć walki o sztukę narodową to­ cząca się w dobie I I Rzeczypospolitej. Jednak brak sprecyzowania wy­ raźnie odbiorcy, przy równoczesnym rozszerzeniu kręgu „konsumentów" sztuki ludowej, który pozostawał nadal raczej w sferze rozważań teore­ tycznych, utrudniał partycypację twórczości profesjonalnej w całym społeczeństwie. Stąd też wywodzi się jej duża ostrożność w nawiązy­ waniu do sztuki ludowej, ugruntowana jednocześnie pamięcią o przesad­ nej częstokroć propagandzie sztuki chłopa i jej bezrefleksyjnego uwiel­ bienia prowadzących niegdyś do licznego, prymitywnego naśladownictwa wzorów. Z tego względu próbami zasadniczymi i ważniejszymi z punktu widzenia przyszłości, mającymi na celu włączenie sztuki ludowej w nurt 171 w dostrzeżeniu rodzącej się problematyki sztuki amatorskiej, zwłaszcza górniczej. Punkt ciężkości przesuwa się z analiz formalnych rzeźby czy malarstwa na zdob­ nictwo, strój, meble, dalej sztukę amatorską i nieprofesjonalną. Ale już malarstwa J . Cybisa za ludowe się nie uważa, a eksponaty ze sztuki ludowej nie przebywają w Muzeum Narodowym. Por. K . P i e t k i e w i c z , Udział twórców ludowych w naradzie szczeciń­ skiej, P S L , nr 2: 1952 1 7 0 1 7 1 �76 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A sztuki ogólnonarodowej, były prace niektórych profesorów w szkołach artystycznych oraz kolektywów projektanckich w rzemiośle artystycz­ nym i w zakresie wzornictwa przemysłowego, którzy podjęli trud pod­ niesienia poziomu estetycznego przedmiotów codziennego użytku przez powiązanie sztuki współczesnej z tradycyjną, m. in. na drodze adapto­ wania wzorów i technik właściwych sztuce ludowej. W ten sposób two­ rzyli oni polską sztukę współczesną. W tym znaczeniu i dzięki takim za­ biegom artystycznym możemy mówić, że sztuka ludowa stawała się składową kultury i sztuki całego społeczeństwa. Proces ten trwa do dziś, chociaż jego koonotacje i nasilenia są zmienne w czasie. Piszemy o tym na innym miejscu. III. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A W D O B I E WSPÓŁCZESNEJ (OD KOŃCA 1956 R. DO O K . 1980 R.) Zmiany, jakie zaszły w całokształcie naszego życia społeczno-kulturalnego po 1956 г., nie znaczyły odejścia od zasad budowy sztuki spo­ łeczeństwa socjalistycznego ani też rezygnacji w polityce kulturalnej państwa z dziedziny sztuki jako formy powszechnego ideologicznego od­ działywania, wspierającej historyczną misję partii klasy robotniczej w walce o powszechną przebudowę świata . Społeczna i artystyczna funkcja sztuki sprowadzona do roli organi­ zatora wyobraźni narodu na drodze odzwierciedlania jego przeżyć, dą­ żeń, walk, zmagań społecznych i osobistych podkreślała znaczenie zja­ wisk artystycznych w życiu społeczeństwa. Z tego względu winna być ona wyrazem świadomego działania i , co więcej, świadomego przekształ­ cania życia w nową rzeczywistość artystyczną. Sztuka bowiem prede­ stynowana jest do ujawniania stosunków ludzkich, ich najbliższych po­ wiązań z cenami życia, klęsk, zwycięstwa oraz odkrywania przez pryz­ mat tych powiązań zjawisk nowych, tłumaczących i odtwarzających świat: „dopiero jedność tych spraw wypełnia w sztuce życie ludzkie i życie społeczeństwa [...] w zjawisku przekształcania życia w nową for­ mę artystyczną, w swoistą jedność treści i formy powstaje możliwość służenia sprawie przeżycia wielu milionów ludzi, a nawet całych na­ rodów" . Te zadania ideologiczne całej sztuki polskiej zostały określone i upo­ wszechnione już wcześniej. Generalnie nie były one sprzeczne z trwa­ jącą przez dziesiątki lat w kręgu awangardy artystycznej i kulturalnej tradycją „służebnej" wobec społeczeństwa roli sztuki . W początku lat 50-tych poświęcono im szczególną uwagę od strony teoretycznej i meto172 m 174 1 7 2 W. S o k o r s k i , Twórca i społeczeństwo, „Kultura", nr 4: 1963, s. 1. Ibidem, s. 1. J . S t a r z y ń s k i , Polska droga do samodzielności w sztuce, Warszawa 1973, s. 100. 173 1 7 4 �77 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J dolagicznej. Po 1956 r. nie było już więc przesłanek do dalszego ich szerokiego propagowania, czy też wytyczania ścisłych odgórnych wska­ zówek praktycznego działania . Idee sztuki socjalistycznej wrosły głę­ boko w świadomość społeczną i artystyczną. Ich różnorodność zarówno w sięganiu po nowatorskie rozwiązania formalne, jak też i powrót do niektórych dawnych tendencji np. XIX-wiecznej sztuki realistycznej, kontynuacja pewnych tradycji sztuki narodowej były poszukiwaniem no­ wego związku z życiem, nowej użyteczności sztuk plastycznych. Zalążki nowych kierunków, które niejednokrotnie obserwowaliśmy w poprzed­ nich dziesięcioleciach (szczególnie w 20-leciu międzywojennym), uzupeł­ niona nowymi treściami i formami znakomicie rozwinęły się właśnie w tym czasie, składając się na współczesny obraz całej naszej sztuki współczesnej. Rozważania teoretyczne i metodologiczne, analizy szcze­ gółowe skoncentrowały się głównie na wypełnianiu luk istniejących w obrębie poszczególnych zagadnień w różnych gałęziach sztuki, w tym i sztuki ludowej, oraz ustalaniu relacji między nimi a całą kultrą naro­ dową. Uważano, że sztuka polska uzyskawszy autonomię rozwoju (po rewizji dotychczasowego dorobku i postaw artystycznych) stała się rze­ czywiście socjalistyczna. Nastąpiło to w „momencie, gdy przestała ona pełnić funkcję propagandy na rzecz nowego ustroju [...], gdy odnalazła się jako siła samodzielna, zdolna do wyboru swej roli. Wtedy okazało się, że inne perspektywy rozwoju [...] dla niej nie istnieją" , a jej za­ daniem stało się zagospodarowanie zaaprobowanej już rzeczywistości, ukazanie jej możliwości rozwojowych, czyli jej wewnętrznych sprzecz­ ności. Refleksja nad całokształtem życia społecznego i kulturalnego na­ szego kraju, jaka miała miejsce po 1956 г., wprowadziła nowe spojrze­ nie na artystyczną twórczość ludową. Tradycyjna polaryzacja społe­ czeństwa polskiego, przy autentycznym szerokim wchodzeniu „ludu w naród" po zakończeniu I I wojny światowej, sprawiła jednak, że pro­ ces ten okazał się bardziej złożony i długotrwały niż zakładano na po­ czątku. Liczna dawna warstwa chłopska, przyswajając sobie dobrodziej­ stwa współczesnej kultury ogólnonarodowej, zachowała nadal niektóre cechy charakterystyczne swojej dotychczasowej kultury i sztuki, wy­ raźnie wyodrębniające ją od innych środowisk społecznych. Mechaniczne stosowanie określenia 'lud' czy 'ludowe' w stosunku do całokształtu zja­ wisk kulturalnych w socjalistycznej Polsce okazało się więc przedwcze­ sne i nieadekwatne do rzeczywistości. Na polu kultury i sztuki zaczęto 173; 176 1 7 5 Z problemów teoretycznych, jakie podejmowało środowisko naukowe w pierwszych latach powojennych, po 1956 r. powraca tylko kilkakrotnie głównie kwestia definicji sztuki ludowej. Podejmowana jest ona m. in. przez T. Sewe­ ryna, K . Piwockiego, K . Pietkiewicza, R. Reinfussa, A. Jackowskiego. K . W y k a , Rodowód i aktualne dziedzictwo literatury polskiej okresu 1918-1939, [w:] Droga przez półwiecze, Warszawa 1969, s. 196. 1 7 6 �78 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A zatem wracać do wyodrębniania zjawisk artystycznych i kulturalnych dotyczących oraz zachodzących w obrębie wsi (i małych miast) i głów­ nie w stosunku do nich odnosić termin ludowe . Innymi słowy był to swojego rodzaju powrót do ich tradycyjnego rozumienia . Sztuka ludowa traktowana teraz ponownie jako gałąź twórczości na­ rodowej , swoisty wyraz życia warstwy chłopskiej, wciąż żywa mimo zmian zachodzących w jej funkcjach społecznych, rozwijała się nadal i rozwija do dziś na bazie własnej tradycji (chociaż pracuje głównie dla miasta i zagranicy). A dzieła artystów ludowych w równej mierze jak i współczesnych mistrzów stają się treścią kultury całej zbiorowości, a nie osobistym doświadczeniem twórcy °. Po 1956 r. w polityce kulturalnej państwa w sposobie podejścia do sztuki ludowej nie obserwujemy istotnych zmian w tym sensie, że obok opieki nad przejawami konkretnej twórczości materialnej i folkloru wsi uważana jest ona nadal za „praźródło" kultury narodowej, ale nie wszystkie zawarte w niej wartości godne są podnoszenia do rangi sztuki narodowej. Należy przeprowadzać ich selekcję, wybiórczo przyswajać, uszlachetniać, adaptować, propagować głównie te z nich, które wnoszą istotny wkład dla kultury i sztuki całego społeczeństwa . Ale w prze­ ciwieństwie do okresu poprzedniego, gdzie przeważała teoria, instruktaż i postulatywność w tym zakresie, lata następne są epoką d z i a ł a l n o ­ ś c i p r a k t y c z n e j na jej polu. Zadania praktyczne są realizowane pod patronatem Ministerstwa Kultury i Sztuki przede wszystkim przez Cepelię, powiatowe i wojewódzkie wydziały kultury, placówki muzealne oraz szeroki społeczny r u c h r e g i o n a l n y . Przy tym uderza teraz ich zakres i rozmach. Nie będziemy zatrzymywać się dłużej na działalności muzeów, które skrzętnie rejestrują, gromadzą, przechowują, dokumentują przejawy artystycznej i materialnej twórczości zarówno wsi dawnej, jak i współ­ czesnej, ani też pracą instytucji naukowych gromadzących materiały z tego zakresu czy też zajmujących się ich opracowywaniem w różnych formach wydawniczych. Ograniczymy się do skrótowego scharakteryzo­ wania roli Cepelii i ruchu regionalnego na polu sztuki ludowej oraz ich wpływu na kształtowanie się nowych funkcji społecznych sztuki ludo­ wej w naszym kraju. Dodać należy, że wprawdzie Cepelia rozpoczęła swoją pracę już w 1949 г., to jednak dopiero po 1956 r. jej działania nam 178 179 18 181 1 7 7 Por. S. G r o c h o w i a k , Kłopoty z tym ludem, „Kultura", nr 22: 1964, s. 1, 5. 1 7 8 Który nie jest tylko tzw. etnograficznym punktem widzenia. Por. Deklaracja ideowo-programowa i Statut Zjednoczonego Stronnictwa ludowego z listopada 1959 г., [w:] L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit, s. 435-436. Por. W. S o k o r s k i , Geniusz r.arodu, „Kultura", nr 3: 1974, s. 1. Czyli zgodnie z regułami tzw. ruchu folklorystycznego, który określił J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 310 n. 1 7 8 1 8 0 1 8 1 �79 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J brały charakteru stricte kulturalnego. Z tego względu poświęcamy jej uwagę na tym miejscu, chociaż odwołamy się do przedstawienia wcze­ śniejszych zainteresowań i profilu tej placówki. Sztuka ludowa oraz jej żywi twórcy wtajemniczeni w tajniki wiedzy technicznej, podbudowanej rękodzielniczymi umiejętnościami, byli zja­ wiskiem reliktowym niemniej jednak typowym w wielu regionach kra­ ju po zakończeniu I I wojny światowej. Nie dziwi więc fakt, iż w pla­ nowaniu zadań gospodarczych i kulturalnych zajęto się sztuką ludową, nie tylko od strony założeń teoretycznych, ale i praktycznych, sprowa­ dzających się do jej reaktywowania i sprawowania • odpowiedniej opie­ ki. Rzecz polegała na tym, aby w koncepcji kultury społeczeństwa bezklasowego określone zostało miejsce i rola dla ludowej twórczości arty­ stycznej w całokształcie życia kulturalnego i gospodarczego . Prze­ konanie to wynikało z przeświadczenia (jakim kierowali się już roman­ tycy i neoromantycy), że kultura ludowa zawiera w sobie trwałe i nie­ zniszczalne w formie i treści elementy kultury narodowej, które w dzie­ jach naszej kultury w różnych okresach wydatnie zasilały twórczość artystyczną w rozmaitych jej dziedzinach. Te trwałe treści i wartości po odpowiedniej selekcji i weryfikacji mogły twórczo zasilić również kulturę nowego społeczeństwa. Jak uważa K. Pietkiewicz: „w długim łańcuchu działań przeszłości, mających na względzie wykorzystanie arty­ stycznego dorobku kultury ludowej w kształtowaniu kultury narodo­ wej, można upatrywać narodzin swoistej polskiej koncepcji integracji dwu nurtów kultury artystycznej, jaka miała być zrealizowana w Polsce Ludowej" . Aby cel ten mógł być zrealizowany, należało m. in. stwo­ rzyć odpowiedni system ochrony uzdolnionych ludzi na wsi oraz nie znane im przedtem s t a t u s i ' r a n g ą artysty. Ponadto ugruntować w społeczeństwie pogląd na rolę, znaczenie i sens twórczości ludowej jako czynników wzbogacających kulturę narodu, 182 183 „należało wreszcie stworzyć ramy organizacyjne i warunki materialne dla działalności uzdolnionych jednostek czy całych grup regionalnych reprezentujących ż y w y nurt tradycyjnej sztuki, zaproponować społeczeństwu wytwarzane przez twórców ludowych dzieła, żeby mogły one służyć, spełniając odpowiednią funkcję kulturową w nowym układzie stosunków s p o ł e c z n y c h " . 184 Pozytywna realizacja tych trudnych zadań mogła być spełniona tylko w harmonijnym współdziałaniu czynników naukowych, kulturalnych i gospodarczych. Świadomość walorów sztuki ludowej — podnoszonych od dziesiąt­ ków lat — nie zaniknęła więc w społeczeństwie polskim wraz z zakoń­ czeniem I I wojny światowej. Nie zmalało też zainteresowanie artystyczną 1 8 2 Por. K . P i e t k i e w i c z , 30 lat Cepelii, [w:] Sztuka Cepelii, katalog wystawy, Warszawa 1981, bez str. Ibidem, bez str. Ibidem, bez str. J8S 184 i rękodzieło ludowe �80 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A twórczością ludową. Tuż po 1945 r. powstawały różne placówki o zróżni­ cowanym profilu pracy (m. in. wydziały kultury, spółdzielnie, towarzy­ stwa, instytuty) pragnące patronować sztuce ludowej, inicjujące akcje wydawnicze, dyskusyjne i opiekuńcze. Rodziło się też wiele spółdzielni rzemiosła artystycznego czy przemysłu ludowego tworzonych dzięki inicjatywie indywidualnych ideowców, wznawiających niektóre przed­ wojenne prace w tym zakresie. Wynikały one z ich pobudek patriotycz­ nych, społeczno-gospodarczych i kulturalnych oraz upatrywania w sztu­ ce ludowej (wzorem lat poprzednich), najbardziej charakterystycznych przejawów twórczości narodowej. Byli wśród nich ludzie różnych za­ wodów i proweniencji, często dawni działacze na polu popierania sztuki ludowej, artyści plastycy skupieni niegdyś wokół polskiej szkoły rzemio­ sła artystycznego, etnografowie, historycy sztuki etc. Z biegiem lat za­ częły wyodrębniać się placówki specjalizujące się w zakresie sztuki lu­ dowej, jej ochrony i popularyzacji . Wydarzeniem przełomowym było powstanie Cepelii, instytucji, która objęła patronat nieomal nad całością prac z dziedziny sztuki ludowej. Powołano ją w 1949 r. jako Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycz­ nego (Cepelia), placówkę o charakterze spółdzielczo-państwowym. Po­ wierzono jej koordynację działalności gospodarczej na polu ludowej wy­ twórczości artystycznej zarówno w mieście, jak i na wsi, gdzie miała spełniać zadania ekonomiczne i kulturalne (bez jakichkolwiek dotacji państwowych). Wśród nich: organizować programową opiekę nad szeroko pojętą wytwórczością artystyczną i sztuką ludową, podnosić poziom arty­ styczny różnych gałęzi rękodzieła, uzupełniać produkcję przemysłu klu­ czowego oraz upowszechniać produkcję artystyczną przez jej sprzedaż we własnych sklepach . Przy tym wchłonęła ona liczne dotychczasowe spółdzielnie (m. in. wraz z warszawskim Ładem) , przedsiębiorstwa wytwórcze, warsztaty i sklepy zajmujące się artystyczną twórczością ludową i rzemieślniczą wraz z jej rozpowszechnianiem. Cepelia — zgodnie z panującą wówczas tendencją do centralizowania wszelkich działań społecznych, gospodarczych i kulturalnych, a także z ideą tworzenia nowej sztuki społeczeństwa socjalistycznego — posta­ wiona więc została przed próbą uporządkowania zagadnień produkcji i obrotu towarowego przemysłu ludowego i artystycznego. Rozpoczy185 186 187 l s s Por. szerzej P i e t k i e w i c z , Bilans..., s. 187-196; J . O r y n ż y n a , O sztukę ludową, Warszawa 1965, s. 79 n. Ш p _ piękno użyteczne. Ćwierćwiecze Cepelii, opr. zbiór, pod red. J . Orynżyny, Warszawa 1975, s. 8. Która przeżywała w tym czasie znaczny kryzys, ponieważ zarzucano jej schlebianie burżuazyjnym gustom. Przejęta przez Cepelię nastawiła się na wy­ twarzanie prostych mebli do małych mieszkań, drukowanych tkanin zasłonowych i obiciowych, kilimów, głównie dla przeciętnego odbiorcy. Mimo późniejszego roz­ woju nigdy już nie odzyskała swojej przedwojennej rangi. or 1 8 7 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 81 nająć swoją działalność była w sytuacji p r e k u r s o r a . Mogła jednak korzystać z doświadczeń i inicjatyw podejmowanych już w końcu ubie­ głego stulecia i w okresie I I Rzeczypospolitej, m. in. z prac galicyj­ skiego Wydziału Krajowego, eksperymentów S. Witkiewicza, osiągnięć Polskiej Sztuki Stosowanej, Warsztatów Krakowskich, Ładu i szerokich doświadczeń Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego . W prak­ tyce działania na polu kultury ludowej przyswoiła więc sobie wcześniej­ sze doświadczenia i cele, jakie im przyświecały, ale równocześnie do­ stosowywała je do wymogów współczesnego życia i kierunku polityki kulturalnej oraz gospodarczej państwa. Inaczej mówiąc połączyła je z no­ wymi treściami ideologicznymi odnoszącymi się do sztuki socjalistycznej. Cepelia została powołana do życia w chwili, gdy sztuka ludowa była już w zaniku. Wieś zafascynowana sztuką miejską i produkcją fabryczną odwróciła się od niej zdecydowanie. Wyjątki od tej reguły były nielicz­ ne. Jednak nieomal w całym kraju można było napotkać niewygasłe jeszcze tradycje twórczości rękodzielniczej. Cepelia postawiła sobie więc zadanie ożywienia różnych gałęzi sztuki ludowej i tradycyjnego ręko­ dzieła przez stworzenie na nie nowego zapotrzebowania na razie poza wsią, która je odrzuciła. Od chwili jej powstania kwestią tą zajmowali się działacze znani z okresu międzywojennego, którzy zastosowali spraw­ dzone metody popierania sztuki ludowej i rękodzieła. W nowych wa­ runkach gospodarczych i społecznych zmuszeni zostali jednak do ich roz­ winięcia. Dążyli zatem do reaktywowania i ożywiania ludowej twór­ czości artystycznej (ważnej z tego względu, że była to działalność ludu) na bazie tradycji regionalnej przekazującej jej treści, techniki i wzory wykonania za pomocą dawnych narzędzi i rodzimych surowców . Ich uwaga została skupiona najpierw na takich dziedzinach sztuki ludowej, jak tkactwo, hafciarstwo, wycinankarstwo, ceramika, czyli inaczej na przedmiotach, jakie można było stosować do dekoracji wnętrz mieszkal­ nych. W tym celu utworzono specjalny Wydział Artystycznej Wytwór­ czości Ludowej (przemianowany później na Wydział Nadzoru Etnogra­ ficznego) oraz przyjęty powszechnie termin „sztuka ludowa" zastąpiono określeniem „wytwórczość", uznając je za bardziej adekwatne do rze­ czywistości . Oddzielenie przez Cepelię wyraźnie sztuki ludowej od rzemiosła i przemysłu artystycznego już w pierwszym okresie jej dzia­ łalności podyktowane było troską o niezgubienie istoty dziedzictwa twór­ czości ludowej. Praktycznie ożywiano sztukę ludową poprzez konkursy, ш 189 190 1 8 8 Por. H . S c h r a m m ó w n a , O organizacji i ideologii Towarzystwa Popie­ rania Przemyślu ludowego w Wilnie, Wilno 1933, s. 27; t e j ż e, Uwagi o sztuce ludowej, Wilno 1926, s. 6. Por. Piękno użyteczne..., s. 53. W znaczeniu potocznym termin ten jednak nie przyjął się na większą skalę i w dalszym ciągu stosowane jest powszechnie określenie sztuka ludowa. 1 8 3 1 5 0 6 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �82 MIROSŁAWA ĎŘOZD-PIASECKA wystawy, skup, stosowanie zachęty materialnej dla twórców, zapewnia­ jąc zbyt ich wyrobów we własnych sklepach, ponadto wytwarzano różne: przedmioty we własnych zakładach etc. Oprócz prac na polu ożywiania i popularyzowania sztuki ludowej, Cepelia od początku swego istnienia realizowała i inne prace związane głównie z rzemiosłem artystycznym, które umykają uwagi współczesnego obserwatora kojarzącego sobie jej działalność głównie z późniejszymi fe­ stynami, kiermaszami czy Cepeliadami. Powoływała nowe placówki, czę­ sto o charakterze prekursorskim, jak np. unikalne w skali światowej Biuro Projektów Przemysłu Zabawkarskiego (1950 г.), Biuro Wydaw­ nictw Artystycznych i Ludowych (1951 г.), inaugurujące cykl wydawni­ czy teką Zabytki Krakowa i dzieł L. Wyczółkowskiego, czy Biuro Wy­ posażenia Wnętrz (1953 г.). Ta ostatnia pracownia prowadziła m. in. pro­ dukcję, dostawy i montaż urządzeń wnętrz dla MDM-owskich, a póź­ niej staromiejskich lokali sklepowych, kawiarni, restauracji; przyjmo­ wała zlecenia o charakterze dekoracyjnym, jak wykonanie metaloplastyki architektonicznej, rekonstrukcje pomników, wnętrz użyteczności publicz­ nej; koordynowała produkcję różnych zakładów współpracujących z bu­ downiczymi PKiN. Ponadto wykonywała wnętrza reprezentacyjnych gmachów (hoteli i innych, np. w Lublinie, Poznaniu, Katowicach), a je­ szcze później rekonstruowała meble, gobeliny i inne elementy wnętrz do warszawskich pałaców (np. Wilanowa). Zajmowanie się przez Cepelię różnymi zdawałoby się sferami kul­ tury artystycznej (jak np. sztuką ludową i rzemiosłem artystycznym o typowo akademickiej — uczonej prowieniencji) nie było przypadkowe, jeśli się weźmie pod uwagę fakt, że pierwsze lata jej działalności przy­ padały na okres intensywnej budowy kultury i sztuki jednolitego, bezklasowego społeczeństwa socjalistycznego, a zatem działania jej były zgodne z ogólną tendencją w polityce kulturalnej kraju. Równocześnie należy pamiętać, że od początku była ona placówką nietypową, łączącą zadania kulturalne z gospodarczymi. Sprawy gospodarcze dominowały w tym okresie nad kulturalnymi w wielu jej spółdzielniach. Pogoń za rentownością w sytuacji rynku pozbawionego artykułów pierwszej po­ trzeby kierowała je na zaspokojenie popytu np. w dziedzinie zwykłych tkanin typu watoliny czy obuwia, prowadziła nawet do wypaczeń w dzie­ dzinie sztuki ludowej. Produkcja ich ustępowała jednak wyrobom prze­ mysłu lekkiego, w miarę jak podnosił się jego poziom wzornictwa i ja­ kości. Zmusiło to Cepelię do zwrócenia większej uwagi na profil wy­ twórczości artystycznej. W miarę upływu czasu i zdobywania doświad­ czeń coraz dokładniej i precyzyjniej doskonaliła ona swój program i for­ my działania. Porzucała masową produkcję konfekcji, dzianiny, obuwia, pozostawiając sobie tylko wyroby na bardzo wysokim poziomie arty- �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 83 stycznym. Skracała ich serie, przyspieszała rotację wzorów oraz doko­ nywała kolejnych reorganizacji . Wszystkie zabiegi reorganizacyjne miały na celu troskę o właściwy profil produkcji jak i sprzedaży. Chodziło jej bowiem przez cały czas 0 skoncentrowanie się na rękodziele i przemyśle artystycznym, a głów­ nie na sztuce ludowej. W dobie wcześniejszego hasła kultura ludowa źródłem kultury narodowej, bardzo popularnego w pierwszych latach powojennych, rodzime rękodzieło artystyczne ceniono wysoko jako naj­ bardziej oryginalny wyraz kultury narodowej. Myśl С. K. Norwida w do­ bie świata ujednoliconego technicznie nabierała nowej wagi jako sprze­ ciw wobec zautomatyzowanej kosmopolitycznej cywilizacji. W ciągu swego istnienia Cepelia zmieniała nie tylko nazwy, ale za­ leżnie od rozwoju sytuacji gospodarczej i kulturalnej kraju zdobywała większe doświadczenia, kształtowała ulepszone metody pracy. Powołała własną wzorcownię, która oddała nieocenione usługi przy rekonstrukcji zapomnianych wzorów i technik rękodzielniczych oraz Pracownię Ba­ dawczą (1968 г.), prowadzącą badania terenowe (współpracującą z mu­ zeami, PIS i etnografami różnych instytucji). Kreuje nowe wzornictwo artystyczne, zakłada pracownie projektów i prototypów. Przeprowadza konkursy regionalne, które są najbardziej wypróbowanymi sposobami ożywiania i pobudzania twórczości ludowej oraz przypominania zapom­ nianych technik rękodzielniczych. Organizuje wystawy oraz pokazowe ekspozycje w kraju i zagranicą, targi, jarmarki, festyny sztuki ludowej. Cepelia miała wystawy zagraniczne w krajach wszystkich kontynen­ tów, w tym szczególnie dużo w krajach zachodnich, gdzie prezentowała różne dziedziny swojej działalności od zabawek przez biżuterię po meble 1 tkaniny. Skuteczną formą aktywizacji wytwórców są nagrody pieniężne fun­ dowane przez nią (często łącznie z Ministerstwem Kultury i Sztuki lub prezydiami Rad Narodowych). W ramach opieki nad twórcami ludowymi stara się o stworzenie im możliwości stałych zarobków przez populary­ zowanie ich dzieł. Utworzyła również specjalny Fundusz Rozwoju Twór­ czości Artystycznej i Ludowej. Przeznaczany jest on na ochronę i roz­ wój twórczości artystycznej i ludowej na drodze pomocy materialnej dla twórców oraz propagandę, wystawy, konkursy. Polega ona na subsydiach ш 1 9 1 Por. szerzej W i ę c k o w s k i , Słowo wstępne, [w:] Piękno użyteczne..., War­ szawa 1975, s. 4, 5. Dodać należy, że w 1974 r. zastąpiono w jej statucie słowo „przemysł" wyrazem „rękodzieło", przemianowując równocześnie n a z w ę placówki, a do jej zadań wprowadzono uściślenie, że tworzyć ma ona nowe i k u l t y w o w a ć tradycyjne wartości kultury materialnej przez organizowanie i rozwijanie r ę k o ­ dzieła ludowego i artystycznego oraz przemysłu artystycznego i otaczać opieką twórców tych gałęzi sztuki. Przypomniano równocześnie, że jej celem w c i ą ż w a ż ­ nym i aktualnym jest twórcze przetwarzanie tradycyjnych wartości artystycznych i świadome nasycanie nimi współczesnej sztuki plastycznej. �84 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J i pożyczkach na remonty pracowni i warsztatów oraz przyznawaniu sty­ pendiów, m. in. za osiągnięcia w tworzeniu dzieł unikatowych; rozwój wzornictwa na podstawie tradycji regionalnych przez przekazywanie umiejętności w zakresie tradycyjnych rękodzieł. Cepelia prowadzi szko­ lenie młodych adeptów przez samych twórców ludowych (a nie drogą szkół i kursów), które daje nie kończące się przykłady rozwijania w ten sposób umiejętności i ożywiania wytwórczości. W jej kręgu powstała oryginalna inicjatywa tworzenia regionalnych izb twórczych mających n ' celu propagandę twórczości ludowej we własnym środowisku, jak również wśród turystów (np. w Tatarach w chacie C. Konopkówny, w Istebnej u J. Kawuloka, w Złakowie Borowym w chacie J. Grzegory). Cepelia troszczy się też o surowce, bez których sztuka ludowa traci na wartości, oraz nowe formy skupu i sprzedaży. Posiada własne zespoły pieśni i tańca (np. „Pilsko", z Żywca, „Kamionka" z Łysej Gó­ ry), które częstokroć sięgają do repertuaru dawnej obrzędowości ludo­ wej, oraz własne wydawnictwa '. W konsekwencji tych wszystkich działań Cepelia stała się n a j p oważniejszym m e c e n a s e m rękodzieła i sztuki ludowej oraz rzemiosła artystycznego na obszarze całego kraju. Rozwijała nie tylko istniejące i żywe umiejętności tradycyjnej sztuki ludowej, ale reakty­ wowała dawne, zanikające (np. ożywiała ośrodki garncarskie, tkackie, hafciarskie, wycinankarskie, kowalskie itd.), sięgając nawet do dawnej, obrzędowości i zwyczajów ludowych. Przy tym instytucja ta jest bar^ dziej znana szerokiemu ogółowi jako zajmująca się zagadnieniem arty-f stycznej wytwórczości ludowej, natomiast w mniejszym stopniu jestpowszechna znajomość jej prac w dziedzinie rękodzieła artystycznego; oraz nowoczesnego przemysłu artystycznego. Przyczynę tego stanu rze4 czy należy upatrywać w tym, że w okresie jej szczytowego rozwojuf w latach 70-tych wyszła ona na zewnątrz, a ściślej na ulicę ze swymf drobnymi przedmiotami, właśnie głównie z zakresu sztuki ludowej i fol-f kloru, oraz z ich ludowymi twórcami. W czasie licznych festynów, kier4 maszy, Cepeliad, jarmarków, dożynek itd., jakie odbywały się wówczas we wszystkich regionach kraju, Cepelia dawała im pewnego rodzaje ludową oprawę artystyczną w formie różnorodnej dekoracji (kwiatki^ girlandy, wycinanki), występów własnych zespołów regionalnych, рока* zów mody stylizowanej na dawnych ubiorach chłopskich oraz prezent tacji twórców ludowych przy ich warsztatach pracy. Z reguły więc cen-f tralnym punktem tych imprez była wycinankarka wycinająca nożycami swoje wzory na głównym placu, tkaczka przy warsztacie tkackim, garnij carz lepiący na kole garnki. Nie było technicznej możliwości prezento 192 85 wania w ten sam sposób pracy stolarzy poznańskich czy henrykowskich wykonujących artystyczne meble, plastyków zajmujących się tworze­ niem nowych wzorów w skórze, metalu, tkaninie itd. Ich prace dostępne były tylko w salonach Cepelii, na specjalnych wystawach, mówiły o nich też foldery i wydawnictwa, ale to już wymagało oddzielnego po nie sięgnięcia, ponieważ nie rzucały się one w oczy bezpośrednio w trakcie trwania imprezy folklorystycznej. Przeciętny odbiorca sztuki zaczął więc kojarzyć działalność Cepelii głównie ze sferą sztuki ludowej, utożsamiać ją z koszmarnym „ludomaństwem", którego z czasem miał szczerze do­ syć. Dodajmy, że również środki masowego przekazu poświęcały uwagę Cepelii głównie od strony jej prac na polu sztuki ludowej, czym przy­ czyniły się w sposób znaczący do ugruntowania takiego poglądu. Wyroby jej eksportowane za granicę, rozprowadzane przez własne sklepy (np. w Nowym Yorku i Brukseli), spełniają funkcję nie tylko propagandy polskiej sztuki ludowej i rękodzieła artystycznego, ale całej kultury polskiej. Artystyczna wytwórczość Cepelii stała się synonimem narodowej kultury plastycznej, dobrego smaku, wysokiego poziomu arty­ stycznego, swoistego stylu i charakteru, zarówno w kraju, jak i zagra­ nicą. I trzeba przyznać, że właśnie dzięki jej działalności nasza kultura narodowa została w poważnym stopniu wzbogacona. Obserwowana dziś szczególna moda i zapotrzebowanie na wyroby Cepelii są przejawem tego, że dla wielu z nas są one wyrazem wyso­ kiego poziomu kultury i standardu życiowego. Szereg wytworów trady­ cyjnych, zatracając przydatność we własnym środowisku, odnalazło dzię­ ki walorom artystycznym nową funkcję społeczną rolę przedmiotów ozdobnych. Poważne zasługi Cepelii, mającej rzeczywisty monopol na organizowanie artystycznej wytwórczości ludowej i jej zbyt, tkwią wła­ śnie w popularyzacji zastosowania sztuki ludowej i rękodzieła do nasze­ go życia współczesnego . Nie bez znaczenia na wytworzenie się okre­ ślonej mody na Cepelię i popytu na jej ludową produkcję miał fakt, że była to jedyna instytucja, która wychodziła zawsze na wprost istnieją­ cemu zaporzebowaniu społecznemu. W momencie, gdy wchodziła ona na nasz rynek krajowy (głównie miejski), był on bardzo ubogi i prak­ tycznie pozbawiony innych drobnych przedmiotów mogących pełnić rolę ozdoby wnętrz czy upominków. Równocześnie były to czasy zacierania przeszłości i sztuki burżuazyjnej, którą co skrzętniejsi usuwali z mie­ szkań w obawie o posądzenie hołdowaniu dawnym drobnomieszczańskim gustom. Stąd też cepeliowskie wyroby z dziedziny sztuki ludowej, praktyczne i dostępne dla przeciętnego nabywcy, przy tym szeroko re­ klamowane, a równocześnie nie obarczone etykietką „wstydliwych", sta­ ły się bezkonkurencyjne . Wraz z upływem lat, gdy coraz lepszy był 193 ш 1 0 2 Na produkcję Cepelii składają się różne przemysły, a w jej ramach orgaj nizacyjnych pozostają m. in. takie spółdzielnie, jak dziewiarska „Poziom", metal plastyczna „Orno" i „Rytosztuka", meblarska „Meble Artystyczne", działająci w całym kraju. i las p _ piękno użyteczne... Do dziś utrzymują się opinie, że monopol Cepelii na sztukę i moda na jej wyroby były w ó w c z a s zjawiskiem negatywnym, ponieważ skutecznie pozwalały or 1 M �86 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA przemysł lekki, a jego oferta rynkowa szersza, gdy rosła ilość ładnych, przedmiotów importowanych, a jednocześnie wyraźnie wzrosła zamożność społeczeństwa, które zaczęło zwracać oczy w kierunku antyków i buti-. ków, Cepelia dostosowała się do tej nowej sytuacji. Zaczęła wytwarzać dla odbiorcy krajowego przedmioty z zakresu sztuki ludowej i ręko­ dzieła artystycznego jakościowo lepsze, nowocześniejsze, mogące zaspo­ koić najwybredniejsze gusty w dziedzinie wystroju wnętrz czy też na­ dające się nadal na prezenty, upominki i pamiątki. Skoncentrowała rów­ nocześnie uwagę na odbiorcy zagranicznym, zazwyczaj pochodzenia pol­ skiego. Obok tego włączyła się aktywnie w ruch regionalny. W organi­ zowanie różnych festynów, obchodów itd., w których sztuka ludowa sta­ nowiła swego rodzaju sztukę dla sztuki. Właśnie działalność Cepelii na tym polu naszym zdaniem przyniosła bardziej negatywne niż pozytywne efekty w zakresie popularyzacji i ochrony sztuki ludowej. Przedmioty o charakterze, sztuki i rękodzieła ludowego z jakimi sty­ kamy się w sklepach Cepelii, ich ilość i różnorodność wykazują oczy­ wiście niejednolitość . Sztuka ludowa, tzw. autentyczna, a ściślej zwią­ zana z .dawną tradycyjną sztuką regionalną, oraz dzieła indywidualnych artystów ludowych (rzeźbiarzy, malarzy, tkaczek, wycinankarek, garn­ carzy) reprezentowana jest w nich już w znikomej ilości. Pozycję ilo­ ściowo największą stanowią natomiast adaptacje, ukształtowane stosow­ nie do potrzeb naszych czasów, biorące ze sztuki ludowej często kształt, ' kolorystykę, formę czy swój początek. Jest w nich też duża ilość wy­ robów przemysłu ludowego wytwarzanych w warsztatach zwartych, we­ dług wzorów ludowych lub przedmiotów zainspirowanych kształtem,, zdobnictwem, motywami czy ogólnym charakterem zaczerpniętym z lu­ dowej kultury artystycznej. Wszystkie one jednak w mniejszym lub większym stopniu bazują na ludowej tradycji artystycznej, posiadając przez to charakter polski i różnią się zasadniczo od seryjnej produkcji* fabrycznej nawet wówczas, gdy wytwarzane są w nowoczesnych war-i sztatach. Zarzut, że sztuka ludowa i przedmioty rękodzieła Cepelii są inne. w charakterze, czasem w tworzywie i wykonaniu od tradycyjnych" XIX-wiecznych wyrobów wsi, nie jest w pełni uzasadniony, przynaj­ mniej z dwóch powodów. Jednym z nich jest to, że ogólna polityka kul-¿ turalna kraju oraz wytyczne ideologiczne na tym polu dawały wyraźny? priorytet wszelkiego rodzaju adaptacji i uszlachetnianiu sztuki ludowej oraz tworzeniu rzeczy nowych. Podobnie postępowali już zresztą roman-: tycy i neoromantycy ze S. Witkiewiczem na czele, a Cepelia właśnie taki zakres zadań określiła wyraźnie w swoim statucie. Drugim powodem 195 1 : na eliminowanie z naszego życia i otoczenia dorobku artystycznego rzemiosła oraz sztuki nie chłopskiej. Por. J . W a s y l k o w s k i , O bękarcie kultury, „Kultura", nr 12: 1963, s. 10. 1 8 5 �87 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J jest to, że przedmioty współczesne tworzą już nowi ludzie w odmien­ nych warunkach, ponadto do zupełnie innych celów i dla innego odbior­ cy. Naturalny bieg życia wyklucza wyłączne powielanie kultury prze­ szłości. Nie jest ono twórcze i nie ma racji bytu. Współczesność odwołu­ jąc się do przeszłości, nawet w najbardziej prawidłowy sposób, musi tworzyć rzeczy nowe. Istota zagadnienia polega tu tylko na tym, aby to nowe miało swój aktualny sens artystyczny i społeczny . Równie uzasadniony wydaje się monopol Cepelii na opiekę nad sztu­ ką ludową i rękodziełem ludowym. We współczesnym życiu, skompliko­ waną pracą kulturalną i gospodarczą może prawidłowo kierować tylko instytucja wyspecjalizowana, dysponująca odpowiednimi kadrami me­ rytorycznymi, aparatem organizacyjnym, różnego typu instrumentami i —• co nie bez znaczenia — doświadczeniem. Ocalenie tego, co dziś posiadamy w zakresie sztuki i rękodzieła ludowego, nie byłoby możliwe bez takiej placówki, nawet przy najbardziej intensywnej i wydatnej pomocy instytucji naukowych, muzealnych i aparatu Ministerstwa Kul­ tury i Sztuki. W dużej mierze udało się przecież ocalić i powiązać wiele cennych elementów ludowej kultury artystycznej z przeszłości ze współ­ czesnością, niepomiernie wzbogacając naszą kulturę narodową i wła­ śnie w tym leży główna zasługa Cepelii . Szeroki i różnorodny ruch kulturalny na odcinku sztuki ludowej i folkloru w Polsce, a w tym wieloletnia działalność Cepelii, pozwalają zresztą wysnuć wniosek, że elementy ludowej tradycji artystycznej, wrastając coraz bardziej w naszą kulturę współczesną, wzbogacając ją w sensie tworzenia i inspiracji twórczej, pozwalają na zachowanie pol­ skiej swoistości kulturalnej. Konkludując, mimo pewnych błędów i niedociągnięć Cepelia wypra­ cowała odpowiednie metody działania, w rezultacie czego przyczyniła się wybitnie do zachowania, rozwoju i upowszechnienia sztuki ludowej i rękodzieła ludowego i odnalazła dla tego typu wytwórczości odpo­ wiednie miejsce w życiu współczesnym . Obok Cepelii szczególną rolę w zakresie sztuki ludowej odegrał współ­ czesny kulturalny r u c h r e g i o n a l n y . Decentralizacja w zarządzaniu placówkami kultury przeprowadzona po 1956 r. niosąca za sobą usamodzielnienie się Rad Narodowych i in­ stytucji kulturalnych praktycznie znaczyła zwiększenie odpowiedzial­ ności za politykę kulturalną lokalnych, terenowych władz powiatowych i wojewódzkich, które przejęły nieomal w całości inicjatywę w dziedzi­ nie prawidłowego kształtowania rozwoju socjalistycznej kultury w swo­ ich regionach. Fakt ten naszym zdaniem był jedną z głównych przyczyn 196 197 198 1 8 6 Por. P i e t k i e w i c z , 30 lat..., bez str. Dowiodła tego wystawa zorganizowana w Muzeum Etnograficznym w 1981 r. w Warszawie z okazji jubileuszu 30-lecia Cepelii. Por. P i e t k i e w i c z , 30 lat..., bez str. 1 5 7 1 8 8 �88 MIROSŁAWA DROZD-PIĄSECKA dyskusji o regionalizmie, jaka wywiązała się wówczas na łamach róż­ nych pism. Obejmowała ona szeroką problematykę kulturalną, ale w du­ żej mierze dotyczyła zagadnień wykorzystania sztuki ludowej i folkloru w pracy kulturalnej, roli ludowego dziedzictwa artystycznego we współ­ czesnym kulturalnym ruchu regionalnym oraz form jego opieki i popu­ laryzacji. Idea regionalizmu powszechnie znana i popularna od dziesiątków lat,,szczególnie popierana przez władze państwowe I I Rzeczypospoliteji roz­ budowana w tym czasie przez działaczy ruchu ludowego, a następnie przystosowana przez nich dla potrzeb kulturalnych oraz społeczno-poli­ tycznych warstwy chłopskiej, poszukującej swego miejsca w kulturze narodu, ożyła więc na nowo po I I wojnie światowej. Teraz jednak obser­ wujemy tendencję włączenia jej głównych założeń i celów w nurt ideo­ logiczny tworzenia współczesnej kultury społeczeństwa socjalistycznego i paralelných do niego poczynań praktycznych. Już w 1955 r. podjęta została w Olsztynie pierwsza w Polsce Ludo­ wej uchwała Rady Narodowej w sprawie upowszechniania kultury. W punkcie drugim dekret ten stwierdza, że: za stan kultury w woj.J olsztyńskim odpowiedzialni są przede wszystkim pracownicy aparatu rad narodowych. Natomiast w punkcie szóstym czytamy: „Prezydia rad narodowych winny udzielić szerokiego poparcia dla rozwijają­ cej się twórczości ludowej, jak i jej popularyzacji. Przede wszystkim należy w y - tworzyć szeroki ruch zbieraeia pieśni, strojów, legend i opowiadań. Aby cel ten osiągnąć, trzeba uruchomić specjalne środki «ogłosić konkurs, otoczyć opieką twór-I ców ludowych, spopularyzować ich, wyróżnić nagrodami i odznaczeniami p a ń s t w o ­ wymi, stworzyć im warunki dalszej pracy i b y t u » " " ' . " - ¿ Mimo jednak szeregu ustaw i rozporządzeń świadczących o trosce* państwa o twórczość ludową i warunki pracy wiejskiego artysty, korzy-: ści praktyczne im samym i społeczeństwu zapewnić mogła jedynie ich realizacja 2°°. Szczególnie żywa dyskusja nad miejscem regionalizmu w kulturze naszego kraju oraz jego aktualną przydatnością społeczno-kulturalną toczyła się na początku lat 60-tych. Zainicjowali ją sami zwolennicy tego* kierunku , różnymi licznymi wypowiedziami na łamach prasy, które; stały się punktem wyjścia dla wymiany szerszych poglądów na ten t e ­ mat. Główne credo regionalistów sprowadzało się do znanych stwier-| dzeń, że kultura poszczególnych grup etnicznych i etnograficznych za wiera w sobie ogromne wartości, które składają się na skarbiec kulturyf narodowej. Co więcej, jest on dzięki nim stale wzbogacany, a mógłby! ; 201 1 9 3 W. G ę b i k, Regionalizm jako czynnik wspólnoty narodowej, „Zycii i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 89. Ibidem, s. 90. Materiały dyskusyjne z zakresu tego zagadnienia publikowane były m. iru| w 3-4 nr: 1961, „Życia i Myśli". 200 8 0 1 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J być wzbogacany jeszcze bardziej, gdyby ruch regionalny pozyskał sobie szersze zrozumienie i poparcie. Regionalizm jest bowiem tym czynni­ kiem wspólnoty narodowej, który odegrał olbrzymią rolę w zachowaniu charakteru narodowego, szczególnie wśród grup poddawanych bezpo­ średnio długoletnim działaniom wynaradawiającym. Obok podkreślania zasług ruchu regionalnego dla kultury polskiej następowały z reguły stwierdzenia, że jest on nurtem wciąż żywym. Apologeci jego rekruto­ wali się jednak z dość wąskiego grona entuzjastów. Dlatego też w po­ wojennej Polsce stanęła otwarta kwestia zawierająca się w 3 podstawo­ wych pytaniach:- czy ruch regionalny jest problemem nadal istotnym dla kultury całego narodu; czy istota zjawiska sprowadza się do senty­ mentu dla pozostałości dawnych, lat; czy w nowoczesnym świecie nie jest on anachronizmem? Próbą uporządkowania tych zagadnień w skali regionu były właśnie ówczesne polemiki. Nie będziemy zajmować się całością dyskusji, lecz skoncentrujemy uwagę jedynie na stanowiskach, które uwypuklały arty­ styczną twórczość ludową i folklor jako podstawowe składniki kultury regionalnej . Skupiając się głównie na kwestii folkloru w działalności regionalnej: W. G ę b i k wyrażał pogląd, że idea regionalizmu, bazując na kulturze regionu, może spełniać swoje zadania w kształtowaniu nowego życia pod warunkiem, że będzie przepojona ambicją podnoszenia twórczości regionalnej do godności ogólnonarodowej czy nawet ogólnoludzkiej. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pielęgnowanie znajomości historii rodzi­ mego regionu, jego obyczajów, języka, folkloru i sztuki ludowej może i dziś być siłą twórczą, zwłaszcza w działalności kulturalnej na ziemiach zachodnich (Opolskie, Mazury, Warmia, Kaszuby, Ziemia Lubuska). Tym bardziej że historia wykazała już, iż kultywowanie tych elementów kul­ tury regionalnej przyczyniło się w okresie braku własnej państwowości do uratowania zarówno naszej zróżnicowanej kultury, jak i jedności na­ rodowej. W. W n u k , który stał na stanowisku, że sens idei regionalistycznej najpiękniej i najpełniej wyraził W. Orkan (w cytowanych już poprzednio „wskazówkach" dla synów Podhala), proponował skorzystanie z doświad­ czeń podhalańskich i przeniesienia ich w znacznej mierze na teren innych regionów polskich, a szczególnie tych, które reprezentują poważny, ale niedostatecznie wykorzystany potencjał rodzimej kultury i sztuki. Po­ stulowany przez niego zakres prac regionalistycznych ujął lapidarnie w sformułowaniu: „nie naginać teraźniejszości do przeszłości, lecz prze202 203 204 8 0 2 Por. też K . P i e t k i e w i c z , Rola i znaczenie artystycznej tradycji wej we współczesnej kulturze polskiej, P S L , nr 2: 1963, s. 68-71. G ę b i k , op. cit., s. 75-79. 204 w. W n u k , Dlaczego właśnie Podhale, „Życie i Myśl", nr 3-4: s. 112-116. ludo­ 2 0 8 1961, �90 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 20S szłość wykorzystywać dla teraźniejszości" . Nawet najżywotniejsze wartości kultury regionalnej skazane są z biegiem lat na zaginięcie, jeśli nie zostaną objęte troskliwą opieką państwa i społeczeństwa i nie stworzy się im warunków zabezpieczających dalszy rozkwit. Dlatego też — jego zdaniem — zadaniem podstawowym dla działaczy kultural­ nych poszczególnych regionów i licznych miłośników swojszczyzny pra­ gnących ukazać swój „zaścianek" jak najszerzej i najgodniej szerokiemu światu jest propagowanie zrozumienia dla idei regionalistycznej i two­ rzenie dla niej zaplecza w postaci zorganizowanego ruchu społecznego, wzorem podhalańskiego ruchu regionalnego. Zabierając głos w dyskusji o regionalizmie A. Patia wychodził z za­ łożenia, że kulturę charakteryzuje ciągłość, właściwość trwania i rzu­ cania pomostów między epokami, urok wartości duchowego wysiłku. Regionalizm polega więc nie na czym innym, jak na troskliwym kumu­ lowaniu wysiłku „dla zachowania wszystkiego co najbardziej trwałe i cenne" . Jest nurtem żywym tworzenia, łączącym przeszłość z przy­ szłością, najcenniejszą wypowiedzią zbiorową grupy. Pustynią kulturową jest region, w którym nie ujawniają się żadne tendencje tworzenia jego indywidualnego wyrazu kulturowego. Ewidentnym dorobkiem idei re­ gionalizmu są istniejące dziś w kraju muzea regionalne, które nie tylko utrwalają dziejowy dorobek kultur ludowych swoich regionów, ale i mo­ gą -wpływać na ich kontynuację. Kultury regionalne są „barwami na»szej ziemi", a stopień ich zróżnicowania i zindywidualizowania świadczy o walorach kultury całej Polski. Świadomość wykrystalizowanej i" ory­ ginalnej kultury regionu przynosi jego mieszkańcom poczucie własnej godności. A. Patia postuluje więc zagęszczenie kraju zindywidualizowa­ nymi ośrodkami kultury. Uważa, że „im te ośrodki staną się oryginalniejsze, mocniej wrośnięte w swoją glebę, tym wyższy będzie ogólny poziom kultury narodu, dorodniejsza kultura, a o takie rzeczy warto .się bić" . Zdaniem L. Bądkowskiego regionalizm tradycyjny był skazany na stopniowe obumieranie, jeśli nie ulegnie zasadniczym przemianom. Uwa­ żał bowiem, że postawa regionalistów wykazywała „zbyt dużo ckliwego przywiązania do zabytkowych form, aby mogła okazać się twórczą i sku­ teczną w warunkach, które nie przypominają dawnych i bezpowrotnie minionych" . Sprawa nie polega na tym, aby zrezygnować w ogóle z zachowania i rozwijania elementów kultury regionalnej, ale kierując, -się kryteriami praktycznymi należy skoncentrować uwagę i działania 206 207 ш !0 = Ibidem, s. 116. A. P a 11 a, Regionalizm — idea wiecznie żywotna, „Życie i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 106. Ibidem, s. 108. L . В ą d к o w s к i, Nie chodzi o rezerwat ale o konstruktywną silę, „Życie i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 93. 2 0 6 207 2 0 8 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 głównie na tych, jakie są przydatne dla kształtowania umysłowości i stylu życia współczesnego człowieka. Stopień utylitarnej przydatności powinien decydować o ich zachowaniu lub współczesnym zastosowaniu w życiu codziennym. W takim ujęciu sztuka ludowa np. powinna być wykorzystywana użytkowo czy zdobniczo lub wyeksponowana w ekspo­ zycji muzealnej (łącznie ze skansenem), jak i widowiskowej. Co w n i ­ czym nie umniejszy jej walorów artystycznych. Z kolei taniec i strój ludowy, „które zamknęły się w określonym kształcie, mogą być już tylko dokumentem przeszłości" . Natomiast literatura ludowa zapewne będzie nadal — tak jak i uprzednio — jednym ze źródeł inspiracji twór­ czej dzisiejszych pisarzy."Gwara, przy założeniu jej dalszej żywotności, ustępować musi jednak miejsce językom literacko-urzędowym. Do no­ wych warunków i norm życia społecznego przystosowywać się będzie stopniowo obyczaj etc. Zdaniem L. Bądkowskiego regionaliści tradycyjni są bezradni wobec procesu przemian, które obejmują wszystkie dzie­ dziny życia społecznego. Ich najgorętsze apele o zachowanie swojszczyz­ ny, mimo że niejednokrotnie budzić mogą sympatię, nie są w stanie za­ hamować następujących przemian w naturalnym rozwoju życia zbioro­ wego. „Wydaje się, że dwa przeciwstawne kierunki jednego procesu uzu­ pełniają się i bynajmniej nie ma między nimi antynomii. Osłabienie ostrych różnic między narodami i państwami sprzyja integrowaniu się świata" . Ale nie wynika z tego, że ideałem jest utracenie przez czło­ wieka poczucia konkretnej przynależności środowiskowo-etnicznej i te­ rytorialnej. Pogląd L. Bądkowskiego jest próbą dostosowania tradycyjnego regio­ nalizmu do nowych warunków kultury socjalistycznej. Kładzie on na­ cisk na konieczność wyboru i adaptacji różnych elementów kultury re­ gionalnej, ale nie rezygnuje z zaznaczania ich odrębności. Sugestie po­ dobne wypowiadali już niektórzy działacze ruchu ludowego przed wojną i po jej zakończeniu. Były one też wyrażane przez przywódców partyj­ nych państwa (np. W. Sokorskiego, S. Piotrowskiego). Pisaliśmy o tym na innym miejscu. Nowym pomysłem L. Bądkowskiego jest wprowadze­ nie kryterium współczesnej utylitarnej przydatności w miejsce kryte­ rium klasowego. Opinie zbliżone do stanowiska L. Bądkowskiego na temat współcze­ snego regionalizmu wyrażali K. Maj i H. Michalski. Uznając wartości kultury tradycyjnej i doceniając znaczenie zainteresowań regionalnych w dziedzinie przeszłości regionu, jego folkloru i sztuki ludowej, wska­ zywali równocześnie na konieczność wyjścia poza krąg tych wartości. Przeszłość powinna być według nich wykorzystana dla teraźniejszości. Dlatego też uważali, że należało zachowywać i rozwijać te elementy kulm 210 2 °» Ibidem, !1 ° Ibidem, s. 93. s. 95. �92 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A tury regionalnej, które są przydatne dla kształtowania umysłowości i stylu życia współczesnego człowieka. Nowoczesny, postępowy regio­ nalizm, dążąc do integracji społecznej, winien nieść w sobie nowe treści i formy. Główna kwestia jego unowocześnienia polega nie na czym innym, jak na stworzeniu warunków włączających go w nurt wszyst­ kich problemów rozwojowych . Poglądy te zaważyły w sposób istotny na praktycznej polityce kulturalnej, jaką prowadziły powiatowe i woje­ wódzkie wydziały kultury oraz podległe im placówki i organizacje spo­ łeczne. W trwającej wówczas dyskusji zwrócono również uwagę na zjawisko kształtowania się nowych regionów pod wpływem rozwoju inwestycji przemysłowych powodujących rozpadanie się tradycyjnej ich geografii. Rodzą się wówczas wartości nowe, a w wyniku tych przemian folklor i sztuka ludowa stają się głównie wartościami muzealnymi, dawne bo­ wiem tradycje kulturalne odgrywają w nich minimalną rolę. W podsumowaniu dyskusji podkreślano, że regionalizm jako do­ niosły czynnik wspólnoty kultury narodowej nadal może być zjawiskiem twórczym dla przyszłości, w sposób podobny, ale nie identyczny, jak był w przeszłości. Zasługi kulturalnego ruchu regionalnego do celów ogólnonarodowych w przeszłości nie budzą żadnych wątpliwości, ich do­ niosłość historyczna jest oczywista. Szczególnie są one widoczne w roli, jaką' odegrał dla zachowania polskości w dobie nacisku i zalewu obcego żywiołu narodowego w czasie zaborów, pośrednim lub bezpośrednim mobilizowaniu świadomości narodowej poszczególnych regionów do dą­ żeń wyzwoleńczych, ruchów niepodległościowych itd. Równocześnie jed­ nak należy zdawać sobie sprawę, że w okresie narodowej niewoli inna była funkcja, metody i zasięg oddziaływania idei regionalistycznych, niż winny być one w dobie narodowego rozwoju, ściślej — narodowego ze­ spolenia przy dziele budownictwa socjalistycznego. Dyskusja wniosła twórczy akcent, wymagający dalszego wzmocnie­ nia, a mianowicie postulat uwspółcześnienia regionalizmu, który łączy się nierozerwalnie nie tylko z obowiązkiem patrzenia w przeszłość, ale i w przyszłość. W przeszłości ruchy regionalistyczne były głównie d ef e n s y w n e . Broniły przed zalewem obcych żywiołów narodowych, umacniały bastiony polskości, ocalały zamierające folklory, konserwo­ wały, chroniły opiekuńczo wartości kultury ludowej poszczególnych re­ gionów kraju, były własnościami mniejszych wspólnot ludzkich, z któ­ rych składała się większa wspólnota narodowa. Ich rola defensywna by­ łaby w dzisiejszym świecie przestarzałym anachronizmem, niezgodnym z wymogami nowych warunków bytu i perspektywami rozwojowymi całego społeczeństwa. Teraźniejszość i przyszłość wymaga kulturalnego 211 212 8 1 1 2 1 2 Por. P i e t k i e w i c z , Rolo..., s. 68, 69. Zawartej w nocie Redakcja, „Zycie i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 117-119. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 93 ruchu o f e n s y w n e g o . Wymóg ten obowiązuje i wszelkie regiona­ lizmy. Ich zadaniem na dziś i jutro jest nie tylko obrona pięknych za­ bytków mowy, tańca, stroju i innych świadectw bogatej i bujnej prze­ szłości kultury ludowej, ale także ataku na przeżytki zaściankowych nawyków kulturalnych. Inaczej mówiąc „nie tylko konserwacja tego, co cenne, ale i asymilacja tego, co cenne" . Uwspółcześnienie regionalizmu polega więc nie na czym innym, jak na usprawnieniu go i przystosowa­ niu do współpracy ze wszystkimi aktywnymi twórczo procesami roz­ wojowymi w państwie socjalistycznym. Regionalizm dziś nie jest punk­ tem docelowym, ale wyjściowym do pracy twórczej wspólnie podejmo­ wanej w różnych regionach naszego kraju. Tak pojmowany aktywny ruch regionalistyczny — zgodny z kie­ runkiem polityki kulturalnej państwa — w praktyce oznaczał wytyczenie roli ofensywnej również sztuce ludowej i folklorowi wiejskiemu. Nie oznaczał on jakiejś zupełnie nowej linii polityki kulturalnej kraju, lecz swojego rodzaju kontynuację stanowiska ukształtowanego w latach poprzednich, określanego wówczas mianem oręża ideologicznego sztuki w walce o budowę nowej socjalistycznej rzeczywistości. W idei współ­ czesnego regionalizmu zakreślone zostały obszary praktycznej działal­ ności na tym polu. Zarówno bogate tradycje tego ruchu, jak i inne jeszcze czynniki warunkowane realiami życia codziennego sprawiły, że właśnie sztuka ludowa i folklor stały się głównymi zjawiskami, na których skoncentro­ wali swoją uwagę animatorzy życia kulturalnego w poszczególnych po­ wiatach i województwach. Lokalne wydziały kultury, placówki kultu­ ralne i organizacje społeczno-kulturalne wspomagane personalną inicja­ tywą terenowych władz i wydatną pomocą Cepelii podjęły na szeroką skalę akcję opieki, rozwoju i popularyzacji sztuki ludowej oraz folkloru, zarówno w kraju jak i poza nim, która wzbudzała tyleż emocji, co i uwag krytycznych. Formy upowszechniania artystycznych treści sztuki ludowej i fol­ kloru były bardzo różnorodne, poczynając od tych, jakie propagowały środki masowego przekazu, poświęcając uwagę twórcom ludowym i 'ze­ społom artystycznym do wszelkiego rodzaju imprez dla każdego do­ stępnych, jak np. targi, kiermasze, jarmarki, festiwale (m. in. w War­ szawie, Płocku, Krakowie, Zakopanem, Żywcu, Kazimierzu nad Wisłą), lub nawet wydawnictw naukowych i popularnych, folderów, reklam han­ dlowych eksponujących elementy zdobnicze sztuki ludowej. W rezulta­ cie przyczyniały się one do wzrostu zainteresowania szerokich kręgów społeczeństwa (szczególnie miejskich) ludową kulturą artystyczną. Wzra­ stało ono z roku na rok, chociaż z nierównym nasileniem w zależności od jej różnych działów. Wyjątkową popularnością cieszyły się sztuki 213 Ibidem, s. 118. �94 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A plastyczne z rzeźbą w drewnie na czele, artystyczne rzemiosło i ręko­ dzieło ludowe, zdobnictwo, wreszcie wszelkiego rodzaju treści folklory­ styczne (muzyczno-wokalne, choreograficzne, literackie) . Docenianie przez państwo i społeczeństwo sztuki ludowej i folkloru równocześnie aktywizowało społeczność wiejską, sprzyjało emocjonal­ nemu angażowaniu się w sprawy regionu i czynnej działalności kultu­ ralnej. Niemały wpływ na ten proces miały liczne fakty wyjazdów za­ granicznych twórców ludowych i regionalnych zespołów (np. pieśni i tańca oraz kapel). Jednak wraz ze wzrostem ilości imprez poświęconych sztuce ludo­ wej i folklorowi jakość i poziom prezentowanej na nich sztuki ulegała często zasadniczemu obniżeniu. Dostosowywała się ona coraz bardziej do wymogów komercyjnych i propagandowych kosztem autentyzmu i rzeczywistych wartości w niej zawartych. Dotyczyło to w równej mie­ rze sztuki prezentowanej w kraju, jak i poza jego granicami. Regionalna polityka kulturalna ukierunkowana na popieranie i eks­ ponowanie dorobku sztuki ludowej i folkloru sprawiła, że szczególnie od początku lat 70-tych naszego stulecia przez cały kraj przeszła istna fala jarmarków, festiwali, pokazów, występów różnego rodzaju ludo­ wych zespołów, kiermaszy oraz wystaw sztuki ludowej. Odbywały się one często pod hasłem dni czy tygodni kultury danego regionu. Organi­ zatorami ich były głównie powiatowe i wojewódzkie wydziały kultury wraz z Cepelią i organizacjami społecznymi. Liczne notatki prasowe, radio i telewizja donosiły o nich bez przerwy. Częstokroć się zdarzało, że odbywały się one równocześnie w kilku regionach, co dawało staty­ stycznie na Polskę parę takich imprez dziennie. Niezależnie od tego twórcy ludowi i , zespoły artystyczne wysyłane były za granicę, aby tam propagować polską kulturę. Omawiane przez nas zjawisko osiąga apogeum w połowie lat 70-tych. Reorganizacja mapy administracyjnej Polski w 1975 r. i powołanie 49 województw wyzwoliły w wielu świeżo powołanych strukturach roz­ ległe ambicje również w sferze kultury. Nowe województwa — często z racji charakteru swojej gospodarki ograniczone w możliwościach eks­ ponowania osiągnięć przemysłowych — ich władze i społecznicy rozbu­ dzeni tym awansem aktywnie włączyli się do akcji udokumentowania postępu, jaki miał być efektem tego zabiegu. Obserwujemy więc w nich dążność wszystkich działaczy politycznych i społecznych do pozostawie­ nia konkretnego materialnego dowodu własnej aktywności. Ewidentnym przykładem awansu regionu było wybudowanie w nim np. nowej fa­ bryki, wznoszenie betonowych gmachów urzędowych czy restauracji. Ponieważ jednak budżet inwestycyjny nie zawsze zezwalał na wysta214 2 1 4 Por. szerzej K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy — Prace badawcze — Opieka i upowszechnianie, ńdzkie Studia Etno­ graficzne", t. 18: 1976. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 95 wianie tego typu pomników postępu, proza życia podyktowała wielu województwom jego substytut w postaci odpowiednich wystrojów wnętrz gmachów administracyjnych i użyteczności publicznej i cyklicznie po­ wtarzanych imprez kulturalnych. Działacze regionalni poszukując wzorca podkreślającego samodziel­ ność i odmienność ich regionów zwrócili uwagę oczywiście głównie na lokalną sztukę ludową i folklor. Odtąd stała się ona główną w i z y ­ t ó w k ą regionów rolniczych oraz o p r a w ą dla tych z przeszłością przemysłową, które mogły się pochwalić również osiągnięciami w innych gałęziach gospodarki kraju. Cepelia, swoisty monopolista w dziedzinie sztuki ludowej, obsługująca cały kraj, została dosłownie zasypana zamó­ wieniami płynącymi z nowych województw na wykonanie konkretnych przedmiotów zgodnych z ich charakterem regionalnym do wystrojów budynków użyteczności publicznej, domów kultury etc. (m. in. mebli, gobelinów, zasłon). Każde nowe województwo chciało mieć bowiem na­ oczną dokumentację swojej „rodzimej" — regionalnej kultury. Równo­ cześnie wymagano od niej ścisłej współpracy z wojewódzkimi wydzia­ łami kultury, muzeami regionalnymi, związkami zawodowymi, kółkami rolniczymi itp. w dziedzinie obsługi cyklicznych imprez kulturalnych odbywających się w danym regionie. Były to z reguły festyny, jar­ marki i kiermasze sztuki ludowej. Animatorzy życia kulturalnego re­ gionów nie podejmowali bowiem z reguły niepewnych eksperymentów z proponowaniem innych form, np. sztuki współczesnej. Hasło folkloru i sztuki ludowej wystarczająco aktywizowało całe środowisko, aby mieli się oni uciekać do sięgania po inne formy i wzorce sztuki współczesnej, mogące być źle lub niewłaściwie odczytane w środowisku i poza n i m . Chętnie więc tworzono nowe zespoły, ale głównie folklorystyczne. W re­ zultacie ten neo super regionalizm musiał mieć wpływ na jakość sztuki ludowej i jej poziom zarówno w odniesieniu do poszczególnych regionów czy województw, jak i skali całego kraju. Organizując dni kultury danego regionu zwoływano „pospolite ru­ szenie" aktywistów, którzy opracowując programy imprez dbali o to, aby na estradach przytupywały zespoły pieśni i tańca, twórcy ludowi prezentowali na rynku swoje warsztaty i dorobek artystyczny, w mu­ zeach otwierano okolicznościowe wystawy, wernisaże artystów ludo­ wych, ustawiano plakaty i dekoracje, na których adaptowano motywy ludowe dla potrzeb współczesnej propagandy, dekorowano elementami sztuki ludowej dzielnice miasta i znaczniejsze budynki użyteczności pu­ blicznej. Często festyny wzbogacano kioskami z regionalnymi wyrobami sztuki ludowej lub serwującymi lokalne potrawy, dawano pokaz ognii sztucznych, koncerty rozrywkowe w wykonaniu znanych artystów estra­ dowych, przeprowadzano przez miasto barwne korowody widowisk 215 2 1 5 Por. np. S. H a d y n a , Refleksje z jarmarku, „Kultura", nr 3: 1974, s. 4. �96 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A obrzędowych itd. Wszystko zgodnie z hasłem: byle barwnie, byle dużo i oby się o tym jak najwięcej dobrego mówiło i pisało nie tylko w pra­ sie regionalnej, ale i w całym kraju . Kres tej działalności położy do­ piero kryzys lat 80-tych. Zadaniem naszym nie jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, czym była sztuka ludowa we własnym środowisku wiejskim, czy też jaka była jej społeczna w nim funkcja. Wyjaśniliśmy już na innym miejscu, że zagadnienie to uważamy za odrębny problem, który postaramy się naświetlić w oddzielnym opracowaniu. Jednak mówiąc o sztuce ludowej, jej roli w ideologii społecznej, praktyce działania kulturalnego, pracy Cepelii czy terenowych władz regionalnych zobligowani jesteśmy do zasygnalizowania kilku tendencji, jakie zarysowały się w obrębie tego zjawiska. Zjawisko, które my przyjęliśmy nazywać sztuką ludową, w środo­ wisku wiejskim uważane było do niedawna za rzemiosło, a twórcy lu­ dowi uchodzili w nim za rzemieślników . Dotyczyło to zarówno arty­ stów zajmujących się malarstwem czy rzeźbą, jak i tych wykonujących meble, tkaniny czy gliniane garnki. Zasięg takiego pojmowania sztuki ludowej przez ludność wiejską był powszechny. Nawet na Podhalu, gdzie „wszyscy robili wszystko własnymi rękami, nie traktowali tych rzeczy jako dzieł sztuki [...], lecz przedmioty użytkowe, wyrabiane dla własnej potrzeby" . A były wśród tych przedmiotów meble, haftowane ubra­ nia, drobne sprzęty domowego użytku, rzeźby, malowane skrzynie, a nawet ceramika i chaty góralskie. Niedocenianie własnej sztuki przez środowisko chłopskie było sygna­ lizowane już od dziesiątków lat, budząc żywe reakcje i dyskusje, cho­ ciażby w gronie działaczy ludowych w dobie I I Rzeczypospolitej. Spo­ wodowane było ono obok sygnalizowanego wyżej nieprzyjęcia się ter­ minu 'sztuka' dla artystycznej twórczości wsi wśród jej mieszkańców, powstałego poza nią w kręgach inteligencko artystycznych, stosujących paralelné porównania sztuki elitarnej i sztuki ludowej oraz pogonią chłopów w swoim czasie za mitem kosmopolitycznej sztuki drobnomieszczańskiej, która po zakończeniu I I wojny światowej utrzymywała się nadal . Niektóre gałęzie sztuki ludowej przeniknęły do miast zmie­ niając tym samym krąg odbiorców, ale na wsi ma ona coraz mniejsze zastosowanie (albo nawet żadnego). „Chłop woli swą sztukę sprzedawać miastu, a brać z miasta namiastkę kulturalną" — mówi K. Pietkie216 217 218 219 s i e Por. Korzenie kultury, rozmowa T . Torańskiej z A. Kuligiem, „Kultura", nr 49: 1979, s. 1. K . P i w о с к i, Sztuka i tradycja, „Miesięcznik Literacki", nr 1/5: 1967, s. 55. Kolory na szkle, „Polityka", nr 43: 1979, s. 9. Wypowiedź podhalańskiej malarki ludowej. K . P i e t k i e w i c z , Z aktualnych zagadnień współczesnej twórczości ludo­ wej, „Materiały do Studiów...", nr 3: 1955, s. 438. 2 1 7 E13 2 1 5 �. ł SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 97 220 wicz . Wtóruje mu J. Orynżyna stwierdzając, że „dziś dobrą sztukę ludową dostarcza się przeważnie na wystawy i konkursy lub na zamó­ wienie do miasta" , dodając, że własne środowisko nią pogardza. Tego samego zdania są twórcy, ludowi, którzy podkreślają, że kiedyś malarz czy rzeźbiarz ludowy tworzył głównie dla potrzeb wsi, dzisiaj przede wszystkim dla miejskich amatorów sztuki ludowej. Zjawisko przesuwania zakresu zastosowania i oddziaływania twór­ czości ludowej ze środowiska wiejskiego na miejskie trwa do dnia dzi­ siejszego. Oznacza ono pełnienie przez sztukę ludową nowej funkcji spo­ łecznej w środowisku odmiennym od tego, które niegdyś powołało ją do życia. Ale za to w środowisku, które przyjęło ją, uznało jej walory artystyczne, podniosło do godności sztuki, a twórców jej obdarzyło za­ szczytnym mianem artystów (nie skąpiąc przy tym podziwu, zaszczy­ tów i co niemniej ważne pieniędzy). Sygnalizowany przez nas proces nie oznacza oczywiście, że wieś wy­ zbyła się całkowicie swojej sztuki. Utrzymują się tu nadal wytwory nie mające odpowiedników w kulturze miejskiej, a które zachowały swe miejsce w nowym modelu wiejskiego życia (np. niektóre wyroby garn­ carskie czy kowalskie) oraz te, które uzyskały nowe funkcje (np. tka­ niny dekoracyjne, maty słomiane, szmaciaki) . Powstają równocześnie formy nowe (np. makatki, oleodruki, szklane kule, lalki i poduszki zdo­ biące tapczany, zdobione żelazne bramy itd.), które jeśli nawet nie są tworzone w samym środowisku wiejskim to jednak z przeznaczeniem dla odbiorcy wiejskiego. Nie bez znaczenia dla utrzymania się jeszcze na wsi sztuki ludowej jest działalność propagandowa państwa, uświada­ miająca wartości artystyczne i kulturotwórcze sztuki regionalnej przez środki masowego przekazu, pokazy, festyny itd., działalność Cepelii na polu podtrzymywania i kontynuowania starych technik, wzorów i form oraz ożywienie jej dawnej funkcji (dostrzeżonej już przez pozytywi­ stów), a mianowicie źródła dochodu (w czym udział Cepelii jest rów­ nież bardzo znaczny). Równolegle mamy do czynienia ze zjawiskiem powrotu, okrężną drogą przez miasto na wieś sztuki ludowej powstałej w jej środowisku. Mamy tu na myśli twórczość artystyczną wykonaną przez ludowych artystów dla Cepelii, która bywa często zakupywana przez mieszkańców wsi zarówno do ozdoby własnego wnętrza mieszkal­ nego, jak i na prezenty i upominki dla krewnych w kraju i niekiedy zagranicą. 211 222 M. Woźniak badając mechanizm funkcjonowania i zmian sztuki lu­ dowej na przykładzie wytwórczości wiejskiej stwierdza: 220 Ibidem, s. 438. O r y n ż y n a , Miejsce..., s. 208. Por. M. W o ź n i a k , Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakladu Badawczego Związku „Cepelia", „Etnografia Polska", t. 19: 1975, z. 2, s. 100. i ' 2 2 1 2 2 2 !. t — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �98 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A „współczesne drogi jej rozwoju przebiegają dwoma zazębiającymi się nurtami: powstają nowe wytwory, style i mody w e w n ą t r z środowiska wiejskiego, będące przejawem zarówno własnej myśli twórczej, jak i przystosowania do w ł a s n e g o stylu w z o r ó w kultury miejskiej, a także coraz częściej przenika na w i e ś moda ' na dawne wyroby ludowe wykonywane współcześnie dla odbiorców miejskich, drogą bezpośrednich kontaktów z miastem, współpracy z Cepelią" . 223 Jak więc widzimy, problem dalszego rozwoju sztuki ludowej i jej nowych funkcji w jej własnym środowisku jest nadal kwestią otwartą. * Na zakończenie, podsumowując nasze dotychczasowe rozważania spró­ bujmy zastanowić się, jaką rolę i znaczenie odgrywa sztuka ludowa we współczesnej kulturze polskiej. We współczesnej kulturze naszego kraju sztuka ludowa — identy­ fikowana zgodnie z historycznie ukształtowanym pojęciem ze sztuką warstwy chłopskiej czy dla chłopów — zajmuje miejsce niezwykle eks­ ponowane. Uznana za gałąź kultury wyrażającą najsilniej odrębność na­ rodową, będąc równocześnie dorobkiem ludu „jest reprezentacją narodu i propagandą państwa" . Stała się symbolem tradycji i naro­ dowej odrębności. Dotyczy to zarówno sztuki ludowej tzw. tradycyjnej (XIX-wiecznej), jak i współczesnej. Ta ostatnia bowiem sięgając korze­ niami w głąb historii zawiera w sobie żywy jeszcze ślad przeszłości,, a tym samym jest ożywioną tradycją — będąc jednym ze źródeł świa­ domości narodowej — dopełniającą obraz naszej kultury. Więź z przeszłością i ciągłość kultury jest w sztuce ludowej silniej zaakcentowana, niż w jakiejkolwiek innej dziedzinie twórczości. Stąd też w potocznym odczuciu jest ona najbardziej „polska". Ta jej szcze­ gólna cecha w dobie postępującej uniwersalizacji kultur oraz wzmożonejturystyki i kontaktów międzynarodowych sprawiła, że staje się ona wyróżnikiem naszego kraju i jedną z jego większych atrakcji. Stymu-; luje ona równocześnie zapotrzebowanie na sztukę ludową jako pamiąt-kę oraz rosnący popyt na różne imprezy folklorystyczne, zaspokajanegłównie dotąd przez Cepelię i kulturalny ruch regionalny. Wiąże się tai zwykle niestety z jej komercjalizacją i masowym funkcjonowaniem w po-; staci pamiątki (regionalnej lub narodowej), upominku czy zespołu fol­ klorystycznego. Wzniosłe znaczenie słów 'sztuka ludowa' zmienia się więc w s t e r e o t y p . Zajmując eksponowaną pozycję w polityce kulturalnej państwa, otoczona szczególną opieką, propagandą i popula­ ryzacją, nabrała cech reprezentacyjnych. Stała się swoistą o p r a w ą * dekorującą wszystkie ważniejsze uroczystości regionalne i krajowe (np. dożynki) oraz uświetniającą wizyty delegacji innych państw. Równocześnie wraz ze zmianami gospodarczymi na wsi i nowym zamówieniem społecznym, sztuka ludowa, a ściślej jej pewne elementy, 224 225 2 2 8 Ibidem, s. 108. O r y n ż y n a , Miejsce..., s. 209. A. J a c k o w s k i , Sztuka ludowa — relikt 1975, s. 148. 2 2 4 2 2 6 ezy wartość żywa, ~ P S L , nr Щ i �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 99 które pełniły w przeszłości określone funkcje użytkowe (np. ceramika, tkactwo) i miały na wsi znaczenie utylitarne, przeszły do kategorii przed­ miotów estetycznych służących nie swemu dawnemu środowisku, lecz szerszemu ogółowi społeczeństwa, w tym głównie miejskiego . Jej związek z własnym środowiskiem jest coraz luźniejszy. Jest to swoista metamorfoza dawnych funkcji sztuki ludowej i przesunięcie sfery jej oddziaływania społecznego, co oczywiście nie dzieje się bez następstw dla niej samej. Szeroka popularyzacja sztuki ludowej przez telewizję, radio, prasę, kiermasze, Cepeliady itd. wytworzyła na nią specjalną modę. Sprawiła, że jej reminiscencje znajdujemy w piosence młodzieżowej, filmie , w i ­ dowiskach teatralnych i telewizyjnych. Co więcej, stała się ona obec­ na we wszystkich nieomal domach pod postacią kilimów, garnków, a na­ wet ekspozycji niektórych sprzętów ludowych. Ta swoista moda na sztukę ludową i prymityw stworzyła zapotrzebowanie na adaptacje elementów dawnej twórczości artystycznej wsi do współczesnych miesz­ kań i stroju. Tym samym stała się ona przystrojem naszego życia, bu­ kietem kwiatów ożywiających wnętrza i przydających mu barw od­ świętnych, a równocześnie „swojskich". Szukamy w niej nie nowych podniet odkrywczości plastycznego myślenia, lecz przeciwnie wartości stałych i niezmiennych. Nie służy więc jako inspiracja awangardy arty­ stycznej °, ale jest próbą odwołania się do własnej tradycji egzotycz­ nej dla nas i bliskiej. Mimo wszelkich przemian i prób artystycznych podejmowanych w obrębie jej tradycji staje się coraz bardziej skomer­ cjalizowana, zamienia się w stereotyp — styl . Spróbujmy zatem zastanowić się, jaka jest rzeczywista sytuacja i miejsce sztuki ludowej w naszej współczesnej kulturze. Porównując sytuację z tą, jaka istniała przed kilkudziesięciu laty, uderza zmiana miejsca tej sztuki w naszej świadomości i kulturze. Uprzednio krąg jej oddziaływania był ograniczony, dziś znacznie się poszerzył, ale rów226 227 2 2 8 2 2 9 23 231 228 2 2 7 Ibidem, s. 148. Na przykład filmy Chłopi wg W. Reymonta i Wesele wg S. Wyspiań­ skiego. 2 2 8 Na przykład spektakle teatralne Wieża malowana czy Na szkle malowane wg E . Bryla i Pastorałka L . Schillera. K . Piwocki upatrywał ich popularność w małej komunikatywności sztuki akademickiej (tej z ambicjami) dla szerszego ogółu. P i e t к i e w i с z, ñola..., s. 66; J a c k o w s k i , op. cit, s. 148. Na przykład rzeźbiarze czy malarze ludowi na konkursy dla Cepelii tworzą zawsze „na ludowo", czyli inaczej w stylu ludowym, chociaż chętnie zarzuciliby tę konwencję i tworzyli zgodnie z upodobaniami, jakie przenikają do ich środo­ wiska. W dziedzinie sztuki ludowej obserwujemy współcześnie dwa procesy twór­ cze. Jednym jest wychodzenie poza wzorce ludowej szkoły (widoczne zwłaszcza w rzeźbie i malarstwie), drugim jest świadome kontynuowanie twórczości w stylu ludowym (i to nawet przez ludzi nie pochodzących ze środowiska wiejskiego,, często wykształconych). 2 2 9 2 8 0 2 8 1 �100 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A nocześnie przechodzi ona wyraźnie w sferę kultury masowej. Wpleciona w rytm imprez regionalno-folklorystycznych staje się jedną z głównych atrakcji turystycznych, nabiera charakteru rozrywki, dekoracji, pamiąt­ ki. Jednocześnie traci swoją dawną rangę artystyczną. Jest obecna w pa­ miątkarstwie, reklamie, dekoracji wnętrz regionalno-turystycznych, w re­ stauracjach, kawiarniach, grafice użytkowej, okresowo w modzie dam­ skiej, muzyce młodzieżowej i piosence. Ale brak jej w muzyce poważ­ nej, w rzeźbie, grafice i malarstwie. Ludowa inspiracja należy tu do przeszłości, ponieważ na obecnym etapie rozwoju sztuki akademickiej trudno jej znaleźć punkty styczne ze sztuką ludową . Współczesne procesy zachodzące w dziedzinie kultury przesunęły więc wyraźnie sztu­ kę ludową „ze strefy zjawisk artystycznych w obręb kultury maso­ wej" , zmieniając w sposób istotny jej rangę, ściślej obniżyły ją, a po­ pularyzując spłyciły. Zjawisku temu sprzyjał w dużej mierze ruch regio­ nalny, częstokroć eksponujący sztukę ludową o różnej jakości i wartości w dodatku w sposób przesadny i nieumiejętny oraz masowa twór-* czość współczesna. Ta ostatnia w sytuacji zaniku tradycyjnej bazy, jaką była dla sztuki ludowej kultura ludowa, jest coraz bardziej oderwana od swego środowiska, a ożywiana bywa głównie różnymi akcjami typu; konkursów, festiwali, stypendiów, a przede wszystkim działalnością Ce-i pelii. Tylko dzięki Cepelii twórczość ta utrzymuje stosunkowo wysokipoziom, chociaż ogólna sytuacja sprzyja jej komercjalizacji i sprowa-, dzaniu do roli pamiątkarstwa. Równocześnie jednak właśnie dzięki przeniknięciu sztuki ludowej do kultury masowej, rosnącemu na nią zapotrzebowaniu, eksplozji audy-t cji radiowych i telewizyjnych, bezkrytycznej euforii prasy i sukcesom Mazowsza czy Śląska, uległ pozytywnej przemianie stosunek wsi do własnego dorobku kulturowego. Opieka roztoczona nad sztuką, maso-"* wość jej występowania w kulturze miejskiej i publikatorach oraz aplauz, jaki zyskiwała za granicą, były bezpośrednią przyczyną tego, że wieśj. przestawała się wstydzić swego dorobku artystycznego. Co więcej strój* ludowy nabrał cech reprezentacyjnych i noszony jest z dumą w chwi-' lach szczególnie ważnych i uroczystych, co mogliśmy obserwować cho­ ciażby w 1981 r. w Warszawie. Ludową dekorację spotykamy nie tylko przy różnych świętach i uroczystościach państwowych, ale i tych o cha­ rakterze lokalnym, często kościelnych. Umasowienie sztuki ludowej nie tylko wpłynęło na jej rehabilitacj we własnym środowisku. Śląsk, Mazowsze i inne zespoły ludowe barwna plastyka rozprowadzana przez Cepelię stały się dla milionó' Polaków rozrzuconych po świecie symbolami „polskości", a ich samyc nobilitowały w oczach środowisk, wśród których przyszło im żyć . 232 233 1 234 Co zrobić ze sztuką ludową, dyskusja, „Kultura", nr 31: 1973, s. 8. J a c k o w s k i , Sztuka ludowa..., s. 148. I nie jest w tym przypadku sprawą istotną, czy jest to rzeczywiście sztu. ludowa, czy tylko współczesna improwizacja na jej temat. 283 2 8 3 2 3 4 �101 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J * Podsumowując nasze rozważania na temat społecznych funkcji sztuki ludowej w powojennej Polsce możemy stwierdzić, że do ok. 1980 r. funk­ cjonowały 3 typy myślenia i działania na jej polu, zgodne z tłem aktu­ alnej historii i rzeczywistości społecznej, zamykające się w obrębie po­ szczególnych dat czy etapów. Pierwszy z nich z lat 1945-1949 jest otwarty i liberalny. Charakte- . ryzuje go poszukiwanie koncepcji i formuły kultury narodowej, kul­ tury ludowej, a w tym sztuki ludowej i sztuki narodowej, adekwatnych dla społeczeństwa bezklasowego. Przedstawiciele warstwy chłopskiej, jej inteligenccy liderzy, mają w tych rozważaniach duży udział. Nawią­ zują oni w znacznej mierze do poglądów z okresu I I Rzeczypospolitej i wysiłków o autentyczne uznanie warstwy chłopskiej w strukturze całego narodu. Jednym z głównych nurtów tych dyskusji jest rzeczy­ wiste stworzenie „sztuki dla mas" i zlikwidowanie analfabetyzmu pla­ stycznego. Sztuka ludowa uznawana jest w nich za dorobek przeszłdeci kultury warstwy chłopskiej i narodu, stymulator uczuć patriotycznych, a równocześnie nowy teren ekspansji kultury ludowej na teren kultury narodowej. Etap drugi z lat odgórnego i schematycznego programowania miejsca kultury i sztuki narodu bezklasowego (1949-1956), charakteryzuje się umacnianiem — pod wyraźnym przywództwem partii — koncepcji kul­ tury i sztuki socjalistycznej zgodnej z założeniami marksistowskimi. Za­ równo sztuka akademicka, jak i ludowa zostały poddane wielkiemu eks­ perymentowi tzw. sztuki zaangażowanej, programowo współdziałającej 'w przebudowie społecznej kraju. Zgodnie z regułą zrozumiałości i czytel­ ności była ona głównie przedstawiająca, przesycona wiernością realiów i ścisłości w ukazywaniu historycznych sytuacji, nie szukała estetycznej uczty, lecz silnych uderzeń emocjonalnych, i ekspresyjnych zdolnych wy­ chowawczo wpływać na społeczeństwo. Wyznaczenie kulturze i sztuce funkcji politycznych miało ścisły związek i uzasadnienie w tym, że uznane one zostały za jedną z rewolucyjnych zdobyczy mas. Z tej racji nie można całkowicie sprowadzać roli sztuki do zadań instrumen­ talnych, politycznych lub wychowawczych, lecz również należy dostrzec zaczątki uznania ich wartości autonomicznych. Mimo bowiem, że w tym okresie dotacje finansowe na sztukę i w ogóle kulturę łączyły się z wy­ łącznym preferowaniem ich funkcji instrumentalnych, to jednak w la­ tach następnych tendencje te zostały zahamowane . Etap trzeci rozpoczynający się po 1956 r. i trwający do dziś jest okresem umasowienia kultury i sztuki ludowej w kulturze polskiej oraz praktycznej działalności na jej polu Cepelii i ruchu regionalnego. Cha­ rakteryzuje go rozwój kultury i sztuki narodowej oraz upowszechnienie 235 2 5 5 Por. A. K ł o s k o w s k a , 1980, s. 434. Kultura masowa. Krytyka i obrona. Warszawa �102 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wartości kultury warstwy chłopskiej w świadomości naszego społe­ czeństwa. Naiwne głoszenie związku sztuki z życiem społeczeństwa przez akceptację jej służebności okazało się bowiem niewystarczające. Poli­ tyka kulturalna wobec sztuki dostosowana została więc teraz bardziej niż kiedykolwiek dotąd do zmieniającej się rzeczywistości, aktualnych wymogów społecznych zachodzących w świadomości przeciętnego od­ biorcy sztuki. Мирослава Дрозд-Пясецка СОЦИАЛЬНЫЕ ФУНКЦИИ НАРОДНОГО ИСКУССТВА. НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В КУЛЬТУРНОЙ ПОЛИТИКЕ, ОБЩЕСТВЕННОЙ МЫСЛИ И ПРАКТИКЕ В ПЕРИОД НАРОДНОЙ ПОЛЬШИ Резюме После окончания второй мировой войны относительно народного искусства имели j место этапы мышления и действий на его поприще, соответствующие актуальному фону i истории и общественной деятельности и замыкающиеся в рамках отдельных дат. Первый из них, продолжавшийся с 1945 по 1949 г. —это этап открытый и либеральный. Его характеризуют поиски концепции и формулы национальной культуры, народной куль-| туры, а в рамках ее также и народного искусства и национального искусства, соответству­ ющего бесклассовому обществу. Одним из главных русел тогдашних споров является дей­ ствительное создание „искусства для масс" и ликвидация безграмотности в области изо­ бразительных искусств. Народное искусство признается в них достоянием культурного Í прошлого крестьянской прослойки и нации, стимулятором патриотизма, а заодно и новой ¡ территорией экспансии народной культуры на национальную. Для второго этапа определяемого сверху и схематического программирования места ' культуры и "искусства бесклассового народа (1949-1956) характерно укрепление — под яв-1 ным руководством партии — концепций социалистической культуры и искусства, соответствующих марксистским положениям. Как академическое, так и народное искусство было| подвергнуто крупному эксперименту так называемого искусствап, рограммно содействую­ щего перестройке страны. Согласно правилу понятности и доходчивости оно было главным? образом изображающим, насыщенным верностью реальным чертам времени, четко пока­ зывающим исторические ситуации. Оно не стремилось к эстетическому наслаждению, но' искало сильные эмоциональные ощущения, способные влиять на воспитание общества. Возложение на культуру и искусство политических задач тесно сочеталось и находило свое обоснование в том, что искусство признавалось одним из революционных завоеваний на-, родных масс. 1 4 Третий этап, начавшийся после 1956 г. и продолжающийся по сей день, является этапом; широкого распространения народной культуры и искусства в польской культуре, а также< этапом практической деятельности на его почве ЦЕПЕЛИИ (Центральное управление на­ родных и художественных ремесел) и регионального движения. Этот этап характеризуется- I развитием национальной культуры и искусства, а также распространением ценностей крес-^ тьянской культуры в сознании нашего общества. Культурная политика государства по от-ношению к искусству более, чем когда-либо до сих пор, приспособлена к меняющейся дей­ ствительности, актуальным общественным запросам, которые выдвигает средний потре-' бителъ искусства. ' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fe4d94e0ecaa7ef77e422863b90584d.pdf 0d625b49e66a1ab97406d0fe64ba2bdd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1329 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1228 Title A name given to the resource Warunki gospodarczo-społeczne a stosunek mieszkańców wsi południowo-wschodniego Mazowsza do ziemi (od uwłaszczenia do lat siedemdziesiątych XX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.263-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 P L ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A (Zakład Etnografii I H K M P A N w Warszawie) W A R U N K I GOSPODARCZO-SPOŁECZNE A S T O S U N E K MIESZKAŃCÓW WSI POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO MAZOWSZA D O ZIEMI (Od uwłaszczenia do lat siedemdziesiątych X X w.) Wśród zagadnień podejmowanych na początku lat siedemdziesiątych w Z a ­ kładzie Etnografii I H K M P A N prowadzono prace na temat stosunku lud­ ności wiejskiej do ziemi. Wnioski dotyczące tego problemu formułowano na podstawie analizy materiału terenowego (zebranego w latach 1969-1973 na obszarze kilkunastu wsi pd.-wsch. Mazowsza) uzupełnionego literaturą przed­ miotu. Badania etnograficzne objęły wsie położone w dorzeczu rzeki Świder (w ówczesnych powiatach: otwockim, mińsko-mazowieckim, garwolińskim) i. Dane służące szczegółowej analizie i egzemplifikacji poszczególnych zagad­ nień pochodziły z trzech wsi: Woli Duckiej, Woli Karczewskiej, Woli Sufczyńskiej. Przeprowadzono tu wywiady we wszystkich gospodarstwach . 2 Podstawowe pytania badawcze związane z opracowywanym tematem do­ tyczyły m. in. zmian zachodzących od uwłaszczenia do lat siedemdziesiątych w postawach społeczności wiejskiej wobec ziemi jako warsztatu pracy i wła­ sności, konkretnych zachowań będących efektem tych postaw oraz czynników je warunkujących. Punktem wyjścia do analizy było założenie, że po uwłaszczeniu ziemia 1 Badania te zainicjowane przez Ośrodek Badań Naukowych Mazowieckiego Towarzy­ stwa Kultury dotyczyły aktualnej sytuacji kulturowej i współczesnych przemian wsi najbliż­ szego zaplecza Warszawy, prawego brzegu Wisły i dorzecza Świdra. Określane jako „ekspe­ dycja kołbielska" tematycznie obejmowały różne dziedziny kultury ludowej. Ich celem miało być zebranie materiałów do monografii etnograficznej tego obszaru. Pracami kierował doc. dr Marian Pokropek, z którym współpracowało liczne grono etnografów i studentów etno­ grafii z ośrodka warszawskiego. Autorka brała w nich od początku czynny udział. Wsie te położone są w odległości ok. 32-40 km od Warszawy. Charakteryzowały się one m. in.: małymi liczebnie rodzinami, wysokim odsetkiem ludności chłopo-robotniczej, niską jakością gleby, niedostatkiem łąk i pastwisk, niewielkimi rozmiarami gospodarstw (prze­ ciętnie 3-5 ha) przy równoczesnej szachownicy gruntów dochodzącej nawet do 40 kawałków ziemi położonych w różnych miejscach w gospodarstwach o łącznej powierzchni 3 ha, pry­ mitywnymi zabudowaniami gospodarczymi, niską mechanizacją prac. 2 �264 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA w chłopskim systemie wartości miała range nadrzędną, cenioną najwyżej, 'determinującą życie całej zbiorowości we wszystkich dziedzinach jej życia. Ten agrocentryczny system wartości sprawiał, że ziemia rzutowała na stosunki ekonomiczne, społeczne i kulturowe społeczności wiejskiej. Prześledzenie pro­ cesu zmian zachodzących w ciągu ponad 100 lat w modelu agrocentrycznym i ukazanie jego nowych wariantów, a także głównych czynników spraw­ czych, było jednym z założeń ówczesnych badań. Przedstawiona praca jest nie publikowanym dotąd fragmentem poświęco­ nym zmianom postaw ludności wiejskiej wobec ziemi jako warsztatu pracy, czyli podstawy ekonomicznej bytu ludności, zachodzącym w omawianym okresie pod wpływem konkretnych stosunków gospodarczo-społecznych. Stosunek do ziemi jako warsztatu pracy przejawia się m. in. w intensy­ fikacji upraw, wzroście pogłowia hodowanych zwierząt, inwestycjach podej­ mowanych z myślą o moďernizacji i mechanizacji upraw. Zależy on w dużej mierze od uregulowania prawnego statusu użytkowników ziemi, obszaru go­ spodarstwa, opłacalności produkcji rolno-hodowłanej, możliwości zarobków poza rolnictwem, preferowanych wzorów życia i kariery itd. Zgodnie z tymi założeniami w opracowaniu na plan pierwszy wysunięto strukturę gospodarczo-społeczną badanych wsi, gospodarkę rolno-hodowlaną, powiązania z lokalnym i pozalokalnym rynkiem pracy oraz fakty i opinie dotyczące stosunku współczesnych mieszkańców wsi do podstawowego war­ sztatu pracy — ziemi. I. C H A R A K T E R G O S P O D A R K I CHŁOPSKIEJ N a podstawie informacji z wywiadów terenowych, uzupełnionych staty­ stycznymi danymi porównawczymi z kilkudziesięciu lat i literaturą przed­ miotu, możemy wysnuć wniosek, że struktura gospodarczo-społeczna wsi pd.-wsch. Mazowsza od uwłaszczenia do lat siedemdzieiątych X X w. wy­ kazuje zwiększenie się liczby gospodarstw oraz postępujący proces rozdrabnia­ nia gruntów. N a przykład pod koniec X I X w. były w Woli Duckiej 22 gospodarstwa, natomiast w 1970 r. — 75. Analogicznie w Woli Karczewskiej z 14 ich liczba wzrosła do 47, a w Woli Sufczyńskiej z 28 do 6 3 . Wzrost liczbowy był przede wszystkim skutkiem podziału gospodarstw, rozdrabniania ich obszaru. Ilustrują to najlepiej następujące dane: pod koniec X I X w. były w Woli Duckiej 4 gospodarstwa od 2 do 5 ha, a w roku 1970 było ich już 36; w Woli Karczewskiej liczba gospodarstw od 5 do 8 ha wzrosła z 8 (pod koniec X I X w.) do 22; a w Woli Sufczyńskiej w tej samej grupie 3 3 Wszystkie dane liczbowe zamieszczone w tekście pochodzą z opracowanych przez autorkę materiałów terenowych Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych (nr inwent. 1А/1/-13А/1/, 77А/1/-90А/1/, 14А/1/-21А/1/, 30A/IV/-54A/IV/, 99A/IV/-108A/IV/, 91/А/Ш/, 109A/VII/-120A/ /VII/, 121/A/VIII/-134A/VI11); materiałów Archiwum Zakładu Etnografii I H K M PAN w War­ szawie (nr inwent. 1760-1771) oraz materiałów G R N w Gliniance i Kołbieli. �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O Z I E M I 265 obszarowej i w analogicznym okresie z 8 do 15. Zjawisko to świadczy o tym, że nacisk na posiadanie ziemi i gospodarstwa byl tu w ciągu ostatnich kilku­ dziesięciu łat duży. Dokładniejsza analiza zebranego materiału wykazała rów­ nocześnie zmienną dynamikę tego procesu. Przejawia si£ ona w tym, że obok okresów nasilenia działów gospodarstw występują lata ich wyraźnego zaha­ mowania. Ze zjawiskiem pierwszym mamy do czynienia np. w latach 19541970, z tym że jego istotę stanowią przede wszystkim działy nieformalne, natomiast z drugim w latach 1944-1954. Pytania o przyczyny tego stanu rzeczy stawiamy dalej, szukając wyjaśnień m. in. w charakterze gospodarki rolnej, chłonności lokalnego i pozalokalnego rynku pracy. Rozdrobnienie gruntów i związany z nim wzrost liczby ludności „zbęd­ nej" produkcyjnie na wsi pociągały za sobą wiele skutków natury ekono­ micznej, społecznej i kulturowej. Były odczuwane w każdym gospodarstwie. Gospodarkę rolną pd.-wsch. Mazowsza od uwłaszczenia do zakończenia I I wojny światowej cechowały zmiany powierzchni i rodzajów upraw roślin­ nych, wzrost ogólnych zbiorów z ha, dokonujący się na drodze zwiększania powierzchni zasiewów i unowocześniania technik uprawy ziemi, podnoszenie wydajności gleby oraz rozwój mechanizacji produkcji. Postęp ten był jednak powolny i przerywany licznymi okresami wyraźnych zahamowań szczególnie widocznych w latach wojen czy kryzysów. Na przykład w dziedzinie uspraw­ nień technicznych uwidocznił się dopiero od przełomu X I X i X X w., a jego istota polegała głównie na unowocześnieniu podstawowych, znanych wcze­ śniej narzędzi, a w znacznie mniejszym stopniu na mechanizacji. Właśnie w tym okresie rozpowszechniło się wiele narzędzi pełniących funkcje daw­ nego radła (m. in. sprężynówka). Ogólnie jednak w latach 1876-1913 zbiory 4 zbóż wzrastają 2-krotnie, a ziemniaków 4-krotnie. Największe nasilenie zmian w zakresie struktury roślin uprawnych oraz zasiewów, sposobów i technik uprawy ziemi przypada na 20-lecie międzywojenne. G ł ó w n y m czyn­ nikiem rozwoju była szerząca się oświata rolnicza oraz działalność organi­ zacji gospodarczych i społecznych. Niemały wpływ na modernizację gospo­ darki chłopskiej miały również okoliczne dwory, które pełniły rolę swoistych innowatorów na wsi. Pierwsze stosowały nowoczesne maszyny rolnicze, ra­ cjonalniejsze sposoby upraw oraz nowe odmiany roślin. Zmiany następujące w hodowli w omawianym okresie charakteryzował przede wszystkim wzrost liczby koni na skutek zastępowania nimi w o ł ó w oraz spadek pogłowia owiec. N a przykład na przełomie X I X i X X w. prze­ ciętnie w gospodarstwie o powierzchni 4 ha chowano 6-12 sztuk owiec, a w latach 1920-1939 tylko 4-6 sztuk. Jednocześnie wzrosła liczba bydła, szczególnie krów. Natomiast pewne wahania wykazuje stan trzody chlewnej. Ważnym źródłem d o c h o d ó w dla gospodarstw chłopskich, zwłaszcza w okre­ sie 20-lecia międzywojennego, był c h ó w drobiu i sprzedaż produktów po­ chodzących z hodowli w postaci nabiału, j a j , pierza. Po zakończeniu I I wojny światowej nastąpiły zasadnicze przemiany nie tylko w strukturze agrarnej wsi, ale i w charakterze całej gospodarki wiej- �266 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA skiej pd.-wsch. Mazowsza. Szczególnie doniosłe znaczenie miał fakt powsta­ nia wielu nowych gospodarstw ustanowionych w wyniku parcelacji ziemi folwarcznej na skutek reformy rolnej. Tego typu gospodarstw nie było jed­ nak na obszarze trzech szczegółowo badanych wsi. Nie wszystkie dwory na tym terenie rozparcelowano po 1945 г., po­ nieważ były wśród nich takie, których obszar nie przekraczał 50 ha (np. Sufczyn). Parcelowaną ziemię z obowiązkiem jej spłacenia w ciągu 20 lat otrzymali głównie dawni stali robotnicy folwarczni (parobcy, fornale), a na­ stępnie małorolni. Obszar nowo powstałych gospodarstw był różny. Na przykład w Rudnie i Rudzienku wynosił po ok. 4 ha; w Wężyczynie — 4,5 ha; w Kuflewie — 5 ha (przy czym wdowy otrzymały tu po 1,5 ha); w Kiczkach po 3,3 ha w jednym kawałku i po 26 arów na siedlisko. Ponadto podziałowi uległ cały inwentarz i sprzęt dworski. N a przykład w Kiczkach na 3-4 gospodarzy przypadał 1 koń i krowa, niezależnie od tego, że każdy z robotników miał własną krowę. Pewną część ziemi oraz stawy rybne przejęły kółka rolnicze (np. w Rudzienku) lub Państwowe Gospodarstwa Rolne (np. ferma lisia w Gliniance). Natomiast budynki dworu zazwyczaj obejmowały szkoły (Rud­ no, Sufczyn). Dawni robotnicy folwarczni osiedlając się na nowych działkach tworzyli zwykle odrębną wieś (np. Kuflew czy Kiczki), co wynikało z faktu, że grunty dworskie były tu odseparowane od ziemi chłopskiej. W Kiczkach mieszkali oni w odległości ok. 1 km od wsi właściwej, w pobliżu dawnego dworu. N a uwagę zasługuje, że jeszcze w czasie badań mieli oni wspólne narzę­ dzia i pomagali sobie wzajemnie we wszystkich pracach rolnych. Byli izolo­ wani od społeczności dawnej wsi, z której mieszkańcami — tak jak i w okre­ sie międzywojennym — nie utrzymywali bliższych kontaktów, chociaż nie wy­ stępowały między tymi wsiami jakiekolwiek zatargi, kłótnie czy inne prze­ jawy wrogości. Największe zmiany, jakie zaszły w gospodarce wsi pd.-wsch. Mazowsza po zakończeniu I I wojny światowej (do okresu prowadzenia badań tereno­ wych), dotyczyły głównie intensyfikacji produkcji rolnej dzięki stosowaniu n a w o z ó w sztucznych, używaniu nowoczesnych maszyn i narzędzi rolniczych, wprowadzaniu nowych kultur uprawowych (m. in. stale zwiększała się po­ wierzchnia uprawy sadów i krzewów owocowych) oraz kierowaniu się bar­ dziej racjonalnymi metodami gospodarczymi. Obserwuje się jednocześnie stałe doskonalenie technik i sposobów uprawy ziemi. W dziedzinie stosowania narzędzi i maszyn rolniczych najbardziej widocz­ ne zmiany następowały od ok. 1955 r. Zdaniem informatorów, począwszy od tego okresu systematycznie z roku na rok zwiększała się liczba i ro­ dzaje używanego przez rolników sprzętu. Fakt ten znajdował odbicie rów­ nież w liczbie maszyn rolniczych, jaką posiadały poszczególne gospodarstwa. Pojawiły się nie znane dotąd sprzęty i narzędzia rolne, jak: grabiarki do ściętych traw, przetrząsacze do nawozów, śrutowniki, opryskiwacze i ору- �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 267 lacze przeciwko szkodnikom i chwastom. Równocześnie wzrosło wyraźnie (szczególnie od końca lat sześćdziesiątych) zużycie n a w o z ó w sztucznych na I ha, przy jednoczesnym intensywniejszym nawożeniu obornikiem oraz wy­ siewaniu poplonów. Charakterystyczne, że rolnicy nie zakupywali na własność maszyn rolniczych (poza podstawowymi), nie inwestowali w nie, lecz wypo­ życzali z kółka rolniczego. Inną cechą specyficzną było użytkowanie najno­ wocześniejszych maszyn rolniczych jedynie w gospodarstwach, w których nie doszło do znacznego rozdrobnienia pól i skomplikowanej ich szachownicy. We wszystkich bowiem pozostałych przypadkach stosowanie nowoczesnego sprzętu było niemożliwe ze względów technicznych. Jałowe gleby przynoszące niewielkie zbiory zbóż, brak pastwisk i łąk przez długie lata hamowały rozwój hodowli. Każde gospodarstwo wymagało kilku sztuk bydła i trzody chlewnej, aby zapewnić utrzymanie rodziny i obor­ nik na pola. Hodowano więc często sztuki o niskiej jakości. Sytuacja nieco się zmieniła od chwili rozpowszechnienia się n a w o z ó w sztucznych, którymi zastępowano obornik. Większą uwagę zaczęto zwracać na jakość posiadanych zwierząt. Jednocześnie nastąpił spadek zachorowań na pryszczycę i inne cho­ roby zakaźne, co wpłynęło na ogólny przyrost liczby bydła i nierogacizny w poszczególnych gospodarstwach. Natomiast w hodowli owiec rejestrowano stały spadek ich pogłowia, co było spowodowane głównie odchodzeniem go­ spodarki chłopskiej od zaspokajania potrzeb we własnym zakresie, a w tym i rezygnacji z samodzielnego wykonywania wełnianej odzieży czy kilimów. D o ok. 1970 r. w każdym gospodarstwie hodowano rocznie przeciętnie 1-2 sztuki świń na potrzeby własne, 1-2 sztuki przeznaczano na obowiąz­ kowe dostawy dla państwa i kontraktacje (lub sprzedaż na wolnym rynku). Należy zaznaczyć, że w latach sześćdziesiątych panowała powszechna opinia, iż lepiej opłaca się kontraktować i sprzedawać świnie niż żyto, ponieważ cena zboża była dużo niższa niż ta, którą uzyskiwano za sprzedaną nierogaciznę. Hodowla krów natrafiała na trudności wynikające z braku łąk i pastwisk, mimo to w każdym gospodarstwie trzymano przynajmniej jedną mleczną sztukę. Gospodarstwa powyżej 2 ha — w przeciwieństwie do okresów poprzednich — posiadały z reguły konia do prac polowych i transportu. Zwiększyła się również ogólna liczba chowanego drobiu. Postęp w hodowli zwierząt gospodarskich był przede wszystkim skutkiem popularyzacji jej nowoczesnych form, oświaty rolniczej, bodźców cenowych. Intensyfikacja tej gałęzi produkcji wymagała jednak odpowiednich warunków, a tym samym nakładów pieniężnych. Konieczne były bowiem doborowe sztu­ ki zwierząt, specjalne pomieszczenia i pasze. Mimo więc ewidentnych zmian, zachodzących szczególnie intensywnie po II wojnie światowej, gospodarka chłopska we wsiach pd.-wsch. Mazowsza wykazywała zapóźnienie w porównaniu z innymi dzielnicami kraju. Przeja­ wiało się ono np. w niskiej przeciętnej wydajności z ha wynoszącej pod koniec lat sześćdziesiątych dla 4 zbóż 17-21,5 q, a ziemniaków 160-190 q czy też niedostatecznej mechanizacji produkcji. Wynikało ono przede wszystkim �268 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A ze specyficznej struktury rolnej (małych i rozrzuconych w szachownicy pól zmuszających do stosowania przestarzałych narzędzi i technik rolnych, nie­ wielkich obszarowo gospodarstw) i warunków ekologiczno-glebowych (gleby I V - V I klasy, brak łąk i pastwisk). Wszystkie te czynniki wpływały na fakt, że produkcja rolno-hodowlana w całym omawianym okresie miała na tym terenie charakter e k s t e n s y w n y . Nastawiona była głównie na pokrycie własnych potrzeb rodzin i gospodar­ stwa, a zatem posiadała cechy gospodarki s a m o ż y w i e n i o w e j . D o lat sie­ demdziesiątych naszego wieku nie było w trzech badanych szczegółowo wsiach ani jednego rolnika specjalizującego się w ściśle określonym kierunku produkcji rolno-hodowlanej. Inaczej mówiąc, o żadnym z tutejszych miesz­ kańców (właścicieli ziemi) nie można było powiedzieć, że w swej działalności gospodarczej zmierzał do p r o f e s j o n a l i z a c j i w zawodzie rolnika . 4 Gospodarka towarowa obejmowała głównie produkty podlegające kon­ traktacji. W znacznie mniejszym stopniu rozpowszechniona była sprzedaż na okolicznych targach, stanowiąca do lat pięćdziesiątych- naszego stulecia do­ minującą formę kupna i zbytu produktów gospodarki chłopskiej. Według opinii przyjętej przez ekonomistów, przedmiotem obrotu towarowego są nad­ wyżki rolne i hodowlane pozostałe po uprzednim uiszczeniu wszelkiego rodza­ ju świadczeń na rzecz państwa oraz odliczeniu produktów przeznaczonych na potrzeby gospodarstwa i samożywienie. W przypadku omawianych wsi mieliśmy do czynienia z brakiem nadwyżek rzeczywistych, a jedynie z istnie­ niem nadwyżek pozornych. Powstawały one w wyniku ograniczenia potrzeb sam ożywieni owych rodziny. Sytuacja taka trwała nieprzerwanie do 1970 г., czyli do momentu zniesienia obowiązkowych dostaw na rzecz państwa i pod­ wyżek cen skupu produktów gospodarki chłopskiej. Charakteryzując zmiany zachodzące w organizacji i funkcjonowaniu chłop­ skiego warsztatu pracy należy zwrócić uwagę na wpływ czynników interwen­ cyjnych administracji państwowej na wzrost zainteresowań wartością instru­ mentalną ziemi. Dotyczyło to przede wszystkim lat siedemdziesiątych X X w. Przełom lat 1970 i 1971 w polityce rolnej naszego kraju oceniano jako początek procesu doskonalenia chłopskich warsztatów pracy. W okresie tym zainicjowane zostały liczne akcje poparte odpowiednimi zarządzeniami i usta­ wami administracyjno-prawnymi. Ich celem był wzrost i przyspieszenie pro­ dukcji rolno-hodowianej oraz stworzenie warunków do dalszych przeobrażeń społeczno-gospodarczych i modernizacji rolnictwa. Ograniczymy się do wymienienia tylko kilku z tych przedsięwzięć, które 4 Dobrze charakteryzuje tę sytuacje następująca wypowiedź: „nie specjalizuję gospodarstwa w żadnym kierunku, idzie mi tylko o to, żeby mi dawał kawałek chleba. Wiem, że takie gospodarowanie nie jest korzystne w szerszej skali, ale w mojej sytuacji jest to najlepsze rozwiązanie". Wszystkie cytaty zamieszczone w tekście pochodzą z materiałów terenowych Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych (nr inwent. 1А/1/-13А/1/, 30A/IV/-54A/IV/, 109А/ /VII/-115A/VII) oraz materiałów Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie (nr inwent. 1761-1769). �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 269 jak się wydaje — i co potwierdza materiał terenowy — odegrały decydującą rolę w wystąpieniu przejawów zainteresowania przedmiotową wartością ziemi mieszkańców badanego terenu. Były to: 1) podniesienie ogólnego poziomu opłacalności produkcji rolnej przez korzystną dla chłopa zmianę dotychcza­ sowych cen skupu żywca i mleka; 2) obniżka progresji w podatku grun­ towym; 3) zniesienie obowiązkowych dostaw żywca, ziemniaków i zboża i zastąpienie ich kontraktacjami; 4) wejście w życie z dniem 4 I X 71 r. ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Zniesienie obowiązkowych dostaw dla państwa oraz zwyżka cen skupu żywca i mleka ożywiły w znacznej mierze gospodarkę towarową tutejszych wsi. Idea intensyfikacji i rozwoju hodowli podbudowana przez ustanowienie wysokich cen skupu stała się popularna wśród mieszkańców. N a natychmia­ stową realizację produkcji na większą skalę nie mogły sobie jednak pozwo­ lić od razu nawet zamożniejsze gospodarstwa. Wymagała ona bowiem obok znacznych nakładów pieniężnych na budowę nowoczesnych chlewów oraz za­ kup wyselekcjonowanych sztuk bydła i trzody przestawienia gospodarki z samożywieniowej na specjalistyczną — hodowlaną, a więc również zmiany struk­ tury uprawianych dotychczas roślin i przeprowadzenia scalenia gruntów oraz ich zmeliorowania. Mimo licznych trudności związanych z realizacją tych zadań ewidentny stał się wzrost pogłowia hodowanych i kontraktowanych zwierząt we wszyst­ kich gospodarstwach badanych wsi, tym bardziej że sztuki kontraktowane zajęły miejsce uprzednio przeznaczanych na obowiązkowe dostawy dla pań­ stwa. Mnożyły się przypadki dokupywania pasz oraz rozbudowywania po­ mieszczeń inwentarskich. Ustawa o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, zwana też ustawą uwłaszczeniową, przez prawników porównywana jest w swym znaczeniu i roz­ miarach do reformy rolnej 1944 r. Ustawodawca powołując ją do życia miał m. in. na celu: ograniczenie procesów sądowych „o ziemię" przez ostateczne wyeliminowanie roszczeń rodzeństwa i innych spadkobierców na roli nie pra­ cujących do spłat od dotychczasowych użytkowników ziemi czy też podziału gospodarstwa; wyeliminowanie elementu niepewności (nieformalnych użyt­ kowników) wobec przyszłych losów i zwrócenie ich „ku gospodarstwu" jako jedynemu warsztatowi pracy, a co się z tym wiąże wzrostowi ilościowemu i jakościowemu produkcji rolnej. T o ostatnie dążenie, jak się wydaje, zostało prawidłowo zrozumiane przez mieszkańców badanych wsi, co zaznaczyło się w wypowiedziach kilkunastu informatorów. M o ż n a je krótko podsumować stwierdzeniem jednego z nich: „teraz to wszystko jest moje i nie będę się musiał z nikim dzielić, na nikogo pracować, ani nikomu płacić [...] sam sobie jestem panem, teraz postawię nowe chlewy i dom, bo nie mam już żadnych zobowiązań". Kilku innych w swych wypowiedziach podkreślało ponadto, że pragnęli już wcześniej nastawić się na intensywną produkcję rolną. U źródeł ich postaw leżała potrzeba stabilizacji życiowej poważnie zagrożonej w związku z odczuwaną od kilku lat tendencją do ograniczania �270 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A zatrudnienia niewykwalifikowanych chłopów-robotników w dużych zakładach miejskich, szczególnie Warszawy. N a przeszkodzie w realizacji tych planów stał właśnie brak tytułu posiadania gruntów. Wprowadzaniu zasad nowej polityki rolnej w niektórych wsiach pd.-wsch. Mazowsza towarzyszyła akcja scalania i melioracji gruntów. Dzięki niej reali­ zacja planów intensyfikacji i utowarowienia produkcji gospodarki chłopskiej stała się bardziej realna. II. L O K A L N Y R Y N E K P R A C Y O m ó w i m y teraz zatrudnienie mieszkańców badanych wsi przy pracach rolnych na miejscu, ale poza własnym gospodarstwem. M o ż e m y bowiem w tym wypadku założyć, że od rozmiarów i chłonności lokalnego rynku pracy — tym samym możliwości „dorobienia" do d o c h o d ó w z własnego go­ spodarstwa na miejscu — zależały decyzje potencjalnych wychodźców „za za­ robkiem" o pozostaniu we wsi, a więc i postawy wobec ziemi, zwłaszcza do jej wartości instrumentalnej. Reforma uwłaszczeniowa 1864 r. zrywając z zasadami feudalnej, pań­ szczyźnianej zależności zapoczątkowała na obszarze pd.-wsch. Mazowsza no­ wą formę koegzystencji wsi i folwarku. Największe znaczenie dla tego współ­ życia ma d w ó r — j a k o l o k a l n y r y n e k p r a c y . Jego ranga była szcze­ gólnie wysoka w okresie międzywojennym, gdy na skutek podziałów rodzin­ nych zmniejszył się obszar gospodarstw chłopskich, a jednocześnie wzrosła w nich liczba osób „zbędnych" produkcyjnie. „Przed I wojną ludzie wiejscy znacznie mniej najmowali się do pracy we dworze niż przed I I wojną, bo mieli wtedy więcej własnej ziemi i mniej czasu". Dlatego też jako podstawę egzemplifikacji zagadnienia wykorzystamy dane z lat poprzedzających I I woj­ nę światową. Kontakty między ludnością wiejską a dworem przebiegały głównie w pła­ szczyźnie gospodarczej, a ściślej specyficznej wymiany. D w ó r dawał pracę za pieniądze i odrobek , udzielał pożyczek (płodów rolnych, pieniędzy) i za­ p o m ó g , wymagając w zamian przede wszystkim odrobków. Natomiast chłopi wykonywali poszczególne prace za pieniądze lub płody rolne. Kontakty in­ nego rodzaju były sporadyczne. N a przykład bardzo rzadko dotyczyły one dzierżawy gruntów pańskich. Wypływało to zazwyczaj z faktu, że tutejsze folwarki były stosunkowo niewielkie, a więc bez uszczuplania swego areału z powodzeniem mogły podołać zadaniom przy pomocy własnych pracowni­ ków, wspomaganych pracą robotników najemnych. W latach 1920-1944 za­ istniało w Woli Sufczyńskiej 5 wypadków wydzierżawiania chłopom ziemi 5 5 Częste też były przypadki, że dziedzic zmuszał chłopów do odrobku jako rekompen­ saty za wyrządzone szkody, np. niedopilnowanie inwentarza, który wszedł w zboże dworskie, za przejście przez park folwarczny bez zezwolenia, etc. �S T O S U N E K MIESZKAŃCÓW WSI D O Z I E M I 271 dworskiej, w Sufczynie — 4, w Radachówce — 4, w Woli Karczewskiej — 3, w Kiczkach — 6, w Woli Duckiej — 4, w Rudnie — 5, w Wężyczynie — 4. Nieomal regułą było, że bogatsi gospodarze dzierżawili ziemie folwarczną za gotówkę, a biedniejsi za odrobek dniówkowy. Na przykład za 1 morgę odrabiano 15 dni w roku wykonując prace, które dwór wyznaczył. Na tym tle powstawały niejednokrotnie zatargi, ponieważ zdarzało się, że folwark zwiększał liczbę wyznaczonych, obowiązujących dni odrobku, nie chcąc za nie wynagradzać. Obok dzierżawy za pieniądze czy odrobek istniała forma dzierżawy za 4 lub 5 kop, będąca jednocześnie rodzajem zapłaty w natu­ rze za najem. Polegała ona na tym, że chłopi indywidualni w zamian za skoszenie dworskiej łąki i wysuszenie trawy otrzymywali có czwartą lub co piątą kopę siana. Kontakty gospodarcze c h ł o p ó w z dworem układały się różnie w poszcze­ gólnych wsiach. Na przykład w Rudzienku nie było przypadków zaciągania na przednówku pożyczek w postaci ziarna czy mąki od dziedzica, lecz wy­ łącznie od bogatszych chłopów. D w ó r w Radachówce, odczuwający brak siły roboczej, udzielał pożyczek wyłącznie za odrobek (np. za 1 q zboża należało odpracować 15 dni). W Kuflewie pożyczki w postaci p ł o d ó w rol­ nych czy pieniędzy udzielane były tylko robotnikom stałym, którym następ­ nie odtrącano należność z ornalii (wynagrodzenia rocznego). We wsiach, gdzie zajęcie na folwarku pańskim stanowiło jedyne źródło dodatkowego zarobku, nie było zatargów na tle odrobków (np. Rudno). „Chłopi obawiali się okazywać niezadowolenie, ponieważ wiedzieli, że nie dostaną pracy, czy też nie mogliby pożyczyć niczego, co się równało z głodowaniem całej ro­ dziny na przednówku". Zupełnie odmiennie układały się stosunki dwór — wieś w Kiczkach. Wła­ ściciele Kiczek według powszechnej opinii byli ludźmi bardzo dobrymi, dla­ tego też niejednokrotnie zwracano się do nich o pomoc. Pożyczano we dwo­ rze płody rolne i pieniądze. Długi zwracano po żniwach lub odrabiano. Częste były przypadki, że dziedzic udzielał z a p o m ó g w postaci pieniędzy i budulca tym, których dotknęła klęska żywiołowa (np. pożar czy p o w ó d ź ) , nie żądając w zamian niczego. Natomiast dziedziczka oprócz wspierania cho­ rych i biednych prowadziła ochronkę dla małych dzieci, uczyła wiejskie dziew­ czyny tkać i haftować. Ten patriarchalny stosunek sprawił, że „ludzie chętnie przychodzili do każdej pracy we dworze" . 6 Praca w dworach wykonywana była przede wszystkim przez pracowni­ k ó w stałych (angażowanych corocznymi kontraktami), a w mniejszym stop­ niu najemnych. Wśród tych ostatnich, rekrutujących się z najbiedniejszych 6 Dwór w Kiczkach jest jednym z odosobnionych pozytywnych przykładów koegzysten­ cji folwarku z własnymi robotnikami. Ostatni dziedzic — Rokicki, który zmarł bezpotomnie w 1930 r. — sporządził przed śmiercią testament, mocą którego każdy z robotników dwor­ skich otrzymał 1500 zł. Testator przekazał również pieniądze na budowę szkoły rolniczej, wyposażenie biblioteki i utrzymanie kościoła. �272 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A rodzin we wsi, byli: zagrodnicy, posiadający po ok. 3-4 morgi ziemi, ogrodziarze mający przywilej wypasania na folwarcznych pastwiskach 4 sztuk owiec lub 1 sztuki bydła, wyrobnicy, wśród których byli chłopi mieszkają­ cy na komornym oraz tacy, co mieli własne chałupy, a nawet 0,5 morgi ziemi. Liczbę rodzin przedstawicieli tych kategorii ludności zamieszkujących po­ szczególne wsie w okresie międzywojennym ilustruje zamieszczona niżej tabela. Rodziny wyrobników, ogrodziarzy, zagrodników w poszczególnych wsiach w okresie międzywojennym (Zestawienie autorki opracowane na podstawie badań w . , terenowych) Wyrobnicy komornicy Ogrodziarze powyżej Zagrodnicy do 4 m ó r g do ok. 0,5 morgi ziemi 0,5 morgi ziemi ziemi Sufczyn Wola Sufczyńska Radachówka 7 4 4 4 3 3 6 3 12 Wola Karczewska Starogród 2 6 3 5 4 7 Wola D u c k a Gocław 2 9 3 12 4 io Kuflew 8 9 6 Weżyczyn Rudno 4 7 3 8 5 9 Kiczki 8 6 9 Najmowano ich do pilnych prac polowych, takich jak: żniwa, koszenie łąk, wykopki, pielenie chwastów, sadzenie ziemniaków i kapusty. Zwykle posługiwali się oni dworskim sprzężajem i narzędziami. Wynagrodzenie robotników dniówkowych było zróżnicowane w zależności od okolicy i wykonywanych zajęć. N a przykład w Starogrodzie w 1938 r. kosiarz otrzymywał 5 zł dziennie, podbieraczka 4 zł. Z a pielenie chwastów płacono tu 1,5-2 zł, a za kopanie ziemniaków 2 zł. W Gocławiu za kopanie uzyskiwano 1 zł. kosiarz dostawał 3 zł, a podbieraczka 1,8-2 zł. Niekiedy stosowano równolegle do pieniężnego również wynagrodzenie w płodach rol­ nych (Rudno, Wężyczyn, Ponurzyca). Mężczyzna otrzymywał wówczas dzien­ nie 80 gr — 1 zł oraz 2 kg żyta, a kobieta 60 gr i 1,5 kg żyta. Przy żniwach i cięciu traw praktykowano jeszcze inną formę zapłaty. Była to tzw. kopka („od kopki"), która polegała na tym, że chłop wykonujący całość prac związanych z sianokosami czy żniwami (koszenie, suszenie, zwózka) otrzymywał co 4-5 kopę siana lub zboża (Rudno. Rudzienko. Kuflew, R a ­ dachówka, Glinianka, Sufczyn). R o b o t n i k ó w dniówkowych werbowano do pracy w kościele po mszy przez ogłoszenie rządcy lub samego dziedzica. „Czasami, gdy brakowało ro­ botników, rządca jeździł po wsiach i mówił, że potrzebuje tylu i tylu ludzi �S T O S U N E K MIESZKAŃCÓW WSI D O Z I E M I 273 i zapisywał tych, co się zgodzili [...] Gdy ktoś zachorował, odsyłano go do domu [...] Były też wypadki, że chłopi sami chodzili prosić o pracę do dworu". Między pracownikami najemnymi i folwarkiem często dochodziło do kon­ fliktów. W Radachówce, „gdy dziewczyny najęte do kopania kartofli zrobiły strajk, bo dwór za mało płacił, zapowiedziano im, że jak nie przyjdą do pracy, to ich więcej dwór nie zatrudni i strajk upadł, bo chętnych do pracy za jakiekolwiek wynagrodzenie było wielu". Niekiedy dwory najmowały do kopania 100-200 ludzi. „ W takiej grupie praca szła szybko. Chłopi starali się tylko, aby karbowy nie widział [...] to ludzie oszukiwali. Zostawiali kartofle w ziemi, aby je w nocy wykopać dla siebie [...] dziedzic, jak kogoś zobaczył, g o t ó w był strzelać". Cieszący się złą opinią dwór w Dłużewie („wściekły dwór"), gdy „potrzebował 40 ludzi z widłami, a stawiła się tylko połowa, kazał pracować im wszystkim do godziny 12 i 2 w nocy bez jedzenia i picia". Jak zaznaczono, gospodarka folwarczna oparta była przede wszystkim na pracy stałej służby, czyli „ludzi dworskich" lub „parobków dworskich", a w znacznie mniejszym stopniu robotników najemnych. C o do tego zgodne są wypowiedzi wszystkich informatorów. Niemniej jednak w okresie pilnych prac polowych, jak żniwa czy kopanie ziemniaków, wśród robotników na­ jemnych pracujących we dworze znajdowali się również synowie i córki naj­ bogatszych gospodarzy. Zdarzało się nawet, że z każdego domu we wsi przy­ najmniej jedna osoba zatrudniona była na folwarku. Stali robotnicy dworscy — fornale, parobcy, stangreci, dojarki, pokojówki, kucharki, ogrodnicy, owczarze, karbowi — obowiązki swoje wykonywali za­ zwyczaj dziedzicznie. Często bowiem „dziedzic nie chciał mieć nowych ludzi, których umiejętności i posłuszeństwa nie znał". Pracownicy folwarczni mieszkali w czworakach. Posiadali oni 0,25 lub 0,5 morgi pod ziemniaki. Wolno im było trzymać krowę (i paść ją wraz z dworskimi) oraz świnie. Zapłatę otrzymywali zazwyczaj w ziemniakach i zbożu oraz częściowo tylko w pieniądzach. T a forma wynagrodzenia nosiła nazwę ornalii (ordynarii). D w ó r ponosił również koszty reperacji i konser­ wacji czworaków. Niekiedy udzielał pożyczek pieniężnych na zakup inwenta­ rza czy ziarna, potrącając je sobie z ornalii (Sufczyn, Kiczki, Rudno, R u dzienko, Radachówka). Dziedzic miał prawo zwolnić każdego robotnika. Przestrzegano przy tym zasad, że wymówienie dawano tylko jednego dnia w roku — 1 stycznia, a odprawiony miał obowiązek wyprowadzić się do 1 kwietnia. Zwolniony napotykał zwykle trudności z otrzymaniem pracy w innych dworach. Dzień pracy rozpoczynano Q 5 rano, a k o ń c z o n o o godzinie 21 (z przer­ wami na posiłki). W zimie pracowano od 7 rano do zachodu słońca, z tym że każdy fornal zaczynał pracę wcześniej (o 3 rano), ponieważ musiał opo­ rządzić konie i przygotować je do zajęć w polu. Każdy z robotników miał wyznaczone stałe czynności. Niezależnie jednak od tego, wypełniał wszystkie 18 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �274 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA inne wskazane przez dziedzica. Ponadto zobowiązany był do tzw. posyłki, czyli posyłania dzieci, a czasem i żony do lżejszych prac fizycznych na folwarku. Mężczyźni wykonujący odpowiedzialne i ciężkie prace wynagradzani byli całą ornalią. Składało się na nią przeciętnie: 13 q żyta, 2 q jęczmienia, 2 q pszenicy, ziemia pod ziemniaki w wymiarze ok. 360 prętów (1 pręt = 2 m), honorarium kwartalne w wysokości 35-40 zł i pasza dla 1-2 krów, które mogli trzymać w dworskich oborach. Zdarzało się też, że ro­ botnicy nie posiadający własnych krów otrzymywali latem po 4 litry mleka dziennie. Inną formą wynagrodzenia robotników stałych była dniówka. Zwykle wynosiła ona 3 kg mąki, 1 kg kaszy, 3 kg ziemniaków, a przy codziennej pracy w ciągu całego roku ponadto 19 q opału i niecałą złotówkę (Radachówka). Pracującym „leniwie odbierano dniówkę lub odsypywano z ornalii". Tej kategorii ludności płacono zazwyczaj 2 razy w roku. Były jednak przy­ padki, że dziedzic wynagradzał ich wcześniej. Tych spośród nich, którzy stale mieszkali we dworze, nazywano „funtowi". Termin ten pochodził od sposobu zapłaty, ponieważ oprócz pieniędzy otrzymywali oni również po kilka funtów zboża. Pracownicy folwarczni mogli zaciągać we dworze po­ życzki w postaci zboża czy ziemniaków. Oddawali je po zbiorach albo właściciel potrącał im należność z ornalii, jaką uzyskiwali za całoroczną pracę. Lokalny rynek pracy na pd.-wsch. Mazowszu cechowały stosunkowo nie­ wielkie rozmiary oraz ograniczenie prawie wyłącznie do zajęć sezonowych wykonywanych w folwarku, a wynagradzanych w naturze i pieniądzach. Tylko dla nielicznej grupy robotników dworskich był on względnie stały, a nawet w pewnym stopniu dziedziczny. Jak się wydaje, o jego powszech­ ności i trwałości zadecydowały przede wszystkim 2 czynniki. Pierwszy, to przywiązanie do wiejskiego sposobu życia występujące nawet wśród ludności zbędnej produkcyjnie, połączone być może z obawą o przyszłą egzystencję w momencie podjęcia zajęcia pozarolniczego wiążącego się zazwyczaj z ko­ niecznością opuszczenia wsi. Drugi — ściśle współzależny z poprzednim — to* słabe uprzemysłowienie całej okolicy uniemożliwiające uzyskanie innych zajęć dodatkowych. Rozwijający się bowiem nieopodal wielkomiejski prze­ mysł warszawski, z braku dróg i środków dojazdowych, wymagał emigracji ze wsi (stałej lub okresowej). Decyzje takie podejmowali z reguły jedynie ludzie nie obarczeni jeszcze rodziną oraz ci, którzy ziemi nie posiadali wcale albo nie widzieli realnych szans zostania samodzielnymi gospodarzami w najbliższym okresie. Folwark jako lokalny rynek pracy praktycznie przestał istnieć po zakoń­ czeniu I I wojny światowej i parcelacji dworów. Przed wieloma mieszkańca­ mi wsi stanęła wówczas konieczność wyboru nowej pracy, nie zawsze zwią­ zanej już z ziemią. �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 275 III. P O Z A L O K A L N Y R Y N E K P R A C Y Mieszkańcy badanych wsi pd.-wsch. Mazowsza nie podejmowali zarob­ kowej emigracji sezonowej ani stałej poza granice kraju. Gdzie zatem znaj­ dowała zajęcie ludność zbędna produkcyjnie w rodzinnej wsi, kiedy zabrakło już dla niej pracy w folwarku? Otóż, jak wykazały badania terenowe, n a j ­ w i ę k s z y m r y n k i e m p r a c y dla tej kategorii o s ó b była przez długie dzie­ sięciolecia W a r s z a w a , a tylko w minimalnym stopniu inne miasta w kraju. C o więcej, przyjazd do stolicy w poszukiwaniu zatrudnienia kończył się z re­ guły pozostaniem w niej na stałe, założeniem „miejskiej" rodziny i powol­ nym uzyskiwaniem statusu robotnika. Dlatego też Warszawa odegrała szcze­ gólną rolę w kształtowaniu się postaw mieszkańców jej najbliższego zaple­ cza w stosunku do ziemi. Ranga Warszawy jako miejsca, gdzie stosunkowo łatwo m o ż n a uzyskać pracę, była doceniana znacznie wcześniej, niż nastąpiło uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim. N a przykład już pod koniec X V I I I w. zbiegostwo c h ł o p ó w do stolicy przybrało takie rozmiary, że zaczęło zagrażać podstawom gospodarki folwarcznej, zmuszając do zwalczania go przepisami administra­ cyjnymi skierowanymi głównie przeciwko „ludziom luźnym". W okresie póź­ niejszym, wobec obłożenia po uwłaszczeniu gospodarstw chłopskich wysokimi podatkami, w licznych wsiach Królestwa chłopi (zwłaszcza małorolni) re­ zygnowali z prowadzenia swych gospodarstw, szukając pracy poza wsią. Jednocześnie reforma uwłaszczeniowa stwarzała możliwości emigracji do War­ szawy szerokim rzeszom ludności wiejskiej znajdującej tu zatrudnienie. Szcze­ gółowe badania wykazały, że wprawdzie do stolicy napływali w tym czasie mieszkańcy z obszaru całego Królestwa, to jednak najwięcej przybyszów pochodziło z wiosek mazowieckich . 7 Dane zawarte w księgach meldunkowych G R N w Kołbieli i Gliniance oraz uzyskane materiały terenowe dotyczące rodzin wskazują na proces sta­ łej emigracji ludności tutejszych wsi i innych miast mazowieckich, począw­ szy od lat siedemdziesiątych X I X w. Jej charakter i natężenie były jednak niejednakowe w różnych okresach. N a przykład zanikała ona w czasie dzia­ łań I i I I wojny światowej. Jedną z uchwyconych prawidłowości jest bez­ sprzeczna korelacja między falami migracyjnymi a kryzysami rolnymi i lata­ mi prosperity gospodarczej. Liczba emigrujących ze wsi znacznie malała pod­ czas koniunktury rolnej, natomiast rosła w momentach jej załamania. N a przykład w okresie kryzysu rolnego w latach 1929-1935 opuściło wieś na stałe 20 o s ó b z Woli Duckiej, 18 — z Gocławia, 12 — z Rudna, 16 — z Woli Karczewskiej, 17 — z Kuflewa, 15 — z Woli Sufczyńskiej, a w całym 7 Por. też H . Brodowska, Historia Polski w II polowie XIX w., Łódź 1957, s. 15-16; T. Ł e b k o w s k i , Początki klasy robotniczej Warszawy, Warszawa 1956; S. Misztal, Warszaw­ ski Okręg Przemysłowy. Studium rozwoju i lokalizacji przemysłu, Warszawa 1962. �276 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 20-leciu międzywojennym: 25 o s ó b z Woli Duckiej, 21 — z Goclawia, 16 — z Rudna, 18 — z Woli Karczewskiej, 21 — z Kuflewa, 19 — z Woli Sufczyń­ skiej. Wszyscy oni wyemigrowali do Warszawy. Przeciętnie z każdego go­ spodarstwa emigrowały co pokolenie 2-3 osoby w wieku 16-25 lat. Przyczyną tego stanu rzeczy była głównie prymitywna gospodarka rolna, nie zapewnia­ jąca utrzymania wszystkim członkom rodziny i tylko sporadycznie inne po­ wody (np. małżeństwo z mieszkańcem miasta czy wybór innego wzoru egzy­ stencji). Było prawie regułą, że ci wszyscy, którzy opuszczali rodzinną wieś w okresie kryzysu, zadowalali się jakimikolwiek sumami pieniężnymi na „urządzenie się w mieście" i nie rościli sobie pretensji do całkowitej spłaty z należnego im kawałka ziemi. Pozostawiali go do uprawy rodzeństwu, a jeszcze częściej żyjącym rodzicom. Natomiast w latach pomyślności gospo­ darczej, gdy ewidentnie malała liczba ludności migrującej do stolicy, daje się zauważyć tendencja do realnego podziału ziemi między wszystkich spadko­ bierców lub też całkowitej spłaty tego rodzeństwa, które zdecydowało się na zamieszkanie w mieście i pracę w przemyśle. O tendencji tej świadczą wy­ powiedzi informatorów oraz archiwalne materiały sądowe. Znamienny jest fakt, że gdy w latach względnej koniunktury rolnej 1903-1911 powstało w Wo­ li Duckiej 12 nowych gospodarstw, w Woli Karczewskiej — 7, w Woli Suf­ czyńskiej — 10, w Starogrodzie — 9, w Rudnie — 11, to w okresie kryzysu rolnego 1929-1935 jedynie 3 — w Woli Duckiej, 2 — w Woli Karczewskiej, 3 — w Woli Sufczyńskiej, 3 — w Starogrodzie, 2 — w Rudnie. Emigracja stała do innych — poza Warszawą — miast miała znacznie mniejsze rozmiary. Rozpoczęła się ona dopiero w 20-leciu międzywojennym i skierowana była głównie na Zagłębie Dąbrowskie oraz Gdynię. Do tych okręgów wyemigrowało wówczas 11 osób z Woli Duckiej, Woli Sufczyń­ skiej i Woli Karczewskiej. Emigrantami byli w każdym przypadku młodzi mężczyźni. Żaden z nich nie wrócił już do rodzinnej wsi, aby pracować na roli. Exodus ludności do stolicy w latach międzywojennych miał u swych źró­ deł kryzys rolny 1929-1935 r. oraz parcelację okolicznych majątków, a tym samym pozbywanie się przez dwór większej liczby robptników folwarcznych i ubożenie rodzin chłopskich na skutek podziałów rodzinnych. Właśnie ta kategoria mieszkańców wsi — zubożali chłopi i bezrolni — stanowiła trzon wychodźców. C i , którym udało się znaleźć względnie stałe zatrudnienie w War­ szawie (w przeważającej części jako pracownicy na budowach i inni niewy­ kwalifikowani robotnicy fizyczni), osiedlali się zazwyczaj w prawobrzeżnej części stolicy, gdzie rozbudowujący się przemysł stwarzał większe możliwości uzyskania pracy. Zasiedlali oni przede wszystkim Szmulowiznę oraz inne peryferie Pragi. Mieszkali z rodzinami w obskurnych i ciasnych kamienicach czynszowych tej części Warszawy. Niektórzy z tych pierwszych przybyszów pozostali w nich do dzisiaj. Ich stare domy, które nie uległy zniszczeniu w czasie działań I I wojny światowej, koegzystują ze współczesnym budow­ nictwem. W okresie badań byli oni już z reguły emerytami, którzy wykształ- �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 277 ciii w stolicy swoje dzieci. Te ostatnie już jako „warszawiacy" zamieszki­ wali wraz z rodzinami nowoczesne osiedla metropolii. Jak wspomniano, jest cechą charakterystyczną, że ludność przybyła ze wsi mazowieckich do Warszawy — poza nielicznymi wyjątkami — nie wracała już na wieś. Nawet w latach kryzysów przemysłowych znajdowała ona pra­ cę i utrzymanie w mieście lub korzystała z państwowych zasiłków dla bez­ robotnych. P o w r o t ó w na wieś nie obserwuje się również w okresie wojny i okupacji niemieckiej, chociaż zdarzały się wówczas przypadki, że do wiej­ skich rodzin wysyłano dzieci, aby zapewnić im większe bezpieczeństwo. Ogółem w latach 1919-1945 do 3 badanych szczegółowo wsi powróciło 5 osób. Każda z nich, aby przejąć całe gospodarstwo rolne. Po zakończeniu działań I I wojny światowej w latach 1945-1954 trwa nieprzerwanie wychodźstwo stałe ludności chłopskiej do miasta. N a przykład w okresie tym opuściło wieś na stałe przenosząc się do stolicy lub innych miast (w tym Otwocka, Mińska Mazowieckiego) 65 osób z Woli Duckiej, 48 — z Glinianki, 44 — ze Starogrodu, 59 — z Woli Karczewskiej, 42 — z Wo­ li Sufczyńskiej, 64 — z Kiczek. Zwiększył się jednocześnie zasięg terytorialny wychodźstwa. Poza Warszawą i pobliskimi miastami objął on przemysłowe miasta Śląska oraz Wybrzeża Gdańskiego i Szczecińskiego. Ogółem w latach 1950-1973 znalazło w tych ośrodkach zatrudnienie ok. 30 osób (w tym 4 ko­ biety) z trzech badanych szczegółowo wsi. Spośród nich jedynie dwie osoby powróciły na wieś: kobieta, która wyszła za mąż za syna sąsiada, i męż­ czyzna dziedziczący ziemię po rodzicach. Odbudowujący się po wojnie przemysł stolicy bardzo dotkliwie odczuwał deficyt siły roboczej. Jednocześnie na słabo uprzemysłowionych i posiadają­ cych nieurodzajne gleby terenach podwarszawskich (w byłych powiatach otwockim, mińskim, wołomińskim i in.) nadal istniały poważne nadwyżki ludnościowe. Głównie więc przybysze wywodzili się z tych stron. Ich znacz­ ny odsetek stanowili robotnicy folwarczni, zwłaszcza ci, którzy na skutek likwidacji d w o r ó w zostali pozbawieni dotychczasowego źródła utrzymania, a nie przejęli ziemi z reformy rolnej. Ponadto małorolni oraz członkowie rodzin pochodzący nawet z dużych gospodarstw, ale zdecydowani na zmianę „stylu życia". Masowa stała emigracja ludności wiejskiej Mazowsza do stolicy trwała nieprzerwanie do 1954 r. Charakteryzował ją brak zainteresowania ziemią i gospodarstwem rolnym, a tym samym spadkami czy sprawami działowymi. Opuszczały wieś całe rodziny pozostawiając ziemię i gospodarstwo jednemu krewniakowi, który nie miał obowiązku spłacania rodzeństwa „za wszelką cenę" poza zwyczajowo przyjętym dostarczaniem im produktów żywnościo­ wych na większe święta, do czego zresztą sam się „poczuwał". Formalnie użytkował on całość gruntów, płacąc z nich jedynie świadczenia na rzecz państwa. W latach 1945-1954 powstało w Woli Duckiej tylko 1 nowe gospo­ darstwo, w Woli Karczewskiej — 2, w Woli Sufczyńskiej — 2, w Gocławiu — 4, w Kuflewie — 3. Dążenie do opuszczania wsi w tych latach wiązało się �278 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA również z ówczesną polityką rolną państwa, preferującą kolektywizacje drob­ nej gospodarki indywidualnej. Od 1954 r. władze miejskie Warszawy wprowadzając administracyjne ograniczenia meldunkowe zahamowały znacznie trwający od lat napływ lud­ ności wiejskiej do miasta. Nowe przepisy meldunkowe dotyczyły głównie samej stolicy. Później została nimi objęta również strefa podmiejska. Te ograniczenia już wkrótce przyniosły oczekiwany skutek. Ich konsekwencją praktyczną dla wielu mieszkańców pd.-wsch. Mazowsza była konieczność pozostania na wsi połączona z codziennymi dojazdami do pracy czy szkoły w Warszawie, Otwocku, Mińsku Mazowieckim. Dzięki jednak rozwojowi sieci dróg bitych (np. Warszawa — Lublin) i kolejowej trakcji elektrycznej (np. Warszawa — Pilawa czy Warszawa — Mińsk Mazowiecki) kontakty z me­ tropolią i okolicznymi miastami mogły stać się intensywne, wielostronne i nieuciążliwe. Natomiast przeniesienie się do stolicy pozostało realne głów­ nie przez małżeństwo z jej mieszkańcem. Fakty takie miały miejsce w kilku­ nastu przypadkach. Zaistniała sytuacja — „przymusowe" pozostanie w rodzinnej wsi — spowo­ dowała dążenie do wydzielenia każdemu z dorosłych dzieci zakładających rodzinę działki pod siedlisko i niewielkiego kawałka ziemi pod uprawę (a nawet tylko ogród warzywny). Analogicznie, gdy po śmierci rodziców dzieci dzieliły się schedą „między siebie", wówczas również każdy spadko­ bierca chciał mieć małe gospodarstwo, obejmujące do 2 ha ziemi. Tendencja ta objęła wszystkie kategorie mieszkańców. Ziemię na siedlisko i ogród pragnęli posiadać również absolwenci szkół zawodowych i średnich. N a przy­ kład w latach 1955-1973 powstało ogółem w Woli Duckiej 29 nowych go­ spodarstw, w Woli Karczewskiej — 16, w Woli Sufczyńskiej — 13. Dążeniu do posiadania niewielkich (przyzagrodowych) działek, trwającemu nieprzer­ wanie do ok. 1970 г., sprzyjała także wysoka progresja podatkowa (rosnąca bardzo wraz z obszarem posiadanej ziemi) oraz korzystna w tym okresie atmosfera, jaką chłopo-robotnicy otaczani byli przez władze administracyjne i publikatory. Z przytoczonych wyżej przykładów wynika, że oddziaływanie pozalokalnego rynku pracy (w tym szczególnie Warszawy) na mieszkańców wsi było znaczne. Świadczą one równocześnie o wahaniach i zmianach wartości ziemi, zarówno autotelicznej jak i instrumentalnej, znajdujących swoje odbicie w po­ stawach społeczności wiejskiej. IV. STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI DO GOSPODARSTWA R O L N E G O JAKO W A R S Z T A T U P R A C Y Wskaźnikami pozytywnego stosunku do prowadzonego gospodarstwa są: stan wyposażenia w budynki, narzędzia i sprzęt zmechanizowany oraz realne plany inwestycyjne. Generalnie m o ż n a stwierdzić, że od momentu uwłaszczenia do zakończę- �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 279 nia I I wojny światowej postęp w zakresie modernizacji gospodarstwa wiej­ skiego był bardzo powolny i niewielki, co wynikało głównie ze znacznego zapóźnienia gospodarczego tych terenów, ubogich wsi prowadzących w za­ sadzie gospodarkę samożywieniową. Ludność ograniczała do minimum swoje potrzeby, nie mając funduszy na jakiekolwiek poważniejsze przedsięwzięcia inwestycyjne. Wyraźny postęp w tym zakresie zaznaczył się dopiero po I I wojnie światowej, w latach pięćdziesiątych, gdy mieszkańcy tutejszych wsi zaczęli uzyskiwać większe wpływy z pracy pozarolniczej. Funkcja produkcyjna ziemi miała przez cały omawiany okres dla lud­ ności pd.-wsch. Mazowsza rangę najwyższą. C i wszyscy, którzy pozostawali na roli, mieli społeczno-moralny obowiązek takiej jej uprawy, aby przynosiła jak największe korzyści. Obowiązek ten był tym silniejszy, że częstokroć — szczególnie od lat dwudziestych naszego stulecia — rada całej rodziny decy­ dowała o tym, kto na gospodarce zostanie, a kto odejdzie do miasta zado­ walając się spłatami, albo i obejdzie się bez jakiegokolwiek ekwiwalentu, jak to miało miejsce w okresie opuszczania wsi w latach kryzysów rolnych. Stąd też pracowitość i zaradność były wysoko cenione przez społeczność wiejską, a ich brak spotykał się z opinią negatywną. Jednocześnie jednak, wobec niedostatku funduszy na inwestycje gospodarcze, efekty tej pracowi­ tości i zaradności były stosunkowo mało widoczne, a walory produkcyjne ziemi niewielkie, wystarczające jedynie z trudem na prowadzenie gospodarki samożywieniowej i opłacenie podatków. Sytuacja ta uległa znacznej popra­ wie dopiero w latach pięćdziesiątych X X w., kiedy na wieś zaczęła napły­ wać gotówka z wykonywanych równocześnie zajęć pozarolniczych. Wówczas jednak już nie pracowitość była jedyną drogą osiągnięcia sukcesów gospo­ darczych i maksymalnego wykorzystania produkcyjnych walorów ziemi, lecz mechanizaeja oraz ogólne unowocześnienie warsztatu pracy. W 1971 r. na terenie trzech badanych szczegółowo wsi planowano w 17 przypadkach remont istniejących zabudowań gospodarczych (w Woli Sufczyń­ skiej — 8, w Woli Duckiej — 4, w Woli Karczewskiej — 3), w 61 przypad­ kach budowę nowych (w Woli Sufczyńskiej — 28, w Woli Duckiej — 20, w Woli Karczewskiej — 13) oraz w 76 budowę nowych d o m ó w mieszkalnych (w Woli Sufczyńskiej — 22, w Woli Karczewskiej — 21, w Woli Duckiej — 22). Te ostatnie inwestycje podjąć miały głównie młode małżeństwa mieszka­ jące dotychczas z rodzicami. Było ich w Woli Sufczyńskiej — 15, w Woli Duckiej — 17, w Woli Karczewskiej — 13. Ponieważ w poprzednim okresie nie podejmowano większych przedsięwzięć budowlanych o charakterze gospo­ darczym, dane te świadczą z jednej strony o szybkim nadrabianiu zanied­ bań, z drugiej wskazują na rzeczywiste dążenie gospodarzy do unowocześnie­ nia i usprawnienia podstawowego warsztatu pracy. Przy tym można zauwa­ żyć, że gospodarstwa małe (3-5 ha) pragnęły podjąć obie te inwestycje równocześnie, natomiast większe (ponad 5 ha) na plan pierwszy wysuwały remont lub rozbudowę istniejących budynków inwentarskich. Postawa pierw­ szych, jak się wydaje, wynikała z większego zasobu gotówki uzyskiwanej �280 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA zwykle z pracy pozarolniczej oraz łatwiejszego dostępu do pożyczek i kredy­ tów państwowych umożliwiających podjęcie równocześnie dwóch przedsię­ wzięć. Natomiast nie deklarowali żadnych inwestycji ludzie starsi (ponad 60 lat), pracujący sami we własnych gospodarstwach, których dzieci przed laty opuściły wieś na stałe. Było ich w Woli Duckiej 8, w Woli Karczew­ skiej — 6, w Woli Sufczyńskiej — 7. N a stosunek do gospodarstwa rzutuje również stopień wyposażenia w zme­ chanizowany sprzęt rolniczy. Sytuacja w tej dziedzinie nie wyglądała w la­ tach siedemdziesiątych najlepiej. Poza podstawowymi narzędziami nawet naj­ większe i najzamożniejsze gospodarstwa nie dysponowały nowocześniejszymi maszynami. Spowodowane to było z jednej strony niemożnością zastosowa­ nia takich maszyn rolniczych, jak kopaczki do ziemniaków czy traktory wobec bardzo wąskich kawałków nie skomasowanej ziemi, z drugiej ich łatwą dostępnością w kółku rolniczym. Dopiero po przeprowadzonej koma­ sacji rolnicy zaczęli deklarować i stopniowo wprowadzać w czyn zakup ma­ szyn, przydatnych szczególnie do zbioru ziemniaków i rozwoju hodowli (np. kosiarki do traw i zagrabiarki). W Woli Duckiej nabyto 2 kopaczki do ziemniaków, planowane były dalsze — 3. D w ó c h gospodarzy z Woli Duckiej i jeden z Woli Karczewskiej wyraziło chęć zakupu przetrząsaczy do traw. Byli to rolnicy posiadający po 3 i 3,5 ha łąk. Doskonalenie gospodarstwa, czyli wprowadzanie wszelkich innowacji, ma­ szyn i nowych technik uprawy jest przykładem stabilizacji ludności rolniczej i wykładnikiem jej przystosowania się do życia i pracy na wsi. Stabilizacja ta na terenie badanych wsi zdawała się wzrastać z wiekiem informatorów. Przy tym tak samo jak na początku X X w. jej bezpośrednią przyczyną było zakładanie rodziny i posiadanie dzieci oraz zabezpieczenia materialnego w po­ staci ziemi. Fakty te w sposób zasadniczy determinowały ruchliwość spo­ łeczną mieszkańców, rzutując na profesjonalne podejście do zawodu rolnika. Opinie o gospodarstwie rolnym jako warsztacie pracy, wypowiadane w trak­ cie badań, uzależnione były silnie od płci i wieku informatorów. Wobec „przymusowej sytuacji" pozostania na wsi, jaka zaistniała na tym obszarze dla wielu młodych ludzi z powodu ograniczonych możliwości uzyskania miesz­ kania w mieście, postawy względem gospodarstwa dzieliły się na: a) takie, które negatywnie oceniały w ogóle pracę na roli i posiadanie gospodarstwa, wraz z negowaniem wynikających z jego prowadzenia korzyści materialnych i innych (24% ogółu badanych); b) takie, które przy pozytywnej ocenie ko­ rzyści materialnych i innych płynących z gospodarki negatywnie oceniały pra­ cę na roli i tryb życia wiejskiego (61% ogółu badanych); c) takie, które pozytywnie oceniały i pracę na roli, i korzyści z niej wynikające (15% ogółu badanych). Oceny typu pierwszego charakteryzowały młodych ludzi, posiadających wykształcenie pozarolnicze, mających aspirację do innego, „miejskiego" mo­ delu życia (ok. 80% z nich to osoby między 16 a 35 rokiem życia; kobiety stanowiły tu więcej niż połowę, ok. 56%). Oceny drugiego typu wypowia- �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 281 dane były zarówno przez młodych nastawiających się na unowocześnienie i utowarowienie produkcji rolnej, jak też i przez ludność starszą, która z ra­ cji braku wykształcenia oraz predyspozycji osobowościowych pozostała na wsi, ale jednocześnie dążyła do uzyskania jak największych profitów ma­ terialnych z prowadzonego warsztatu pracy. O k o ł o 48% tej kategorii osób liczyło 25-45 lat; kobiety stanowiły ok. 28%. Pozostałe 52%, wśród których było 49% kobiet, to osoby powyżej 45 roku życia. Natomiast oceny ostatnie­ go typu wypowiadali gospodarze najstarsi (ok. 85% liczyło ponad 60 lat), prowadzący sWoje gospodarstwa. Byli to częstokroć analfabeci i ludzie sa­ motni (ok. 55%). Jak więc widać z przytoczonych przykładów, ważnym czynnikiem okreś­ lającym współczesne postawy wobec ziemi i gospodarstwa był wiek oraz płeć mieszkańców wsi. Z reguły osoby starsze wykazywały większe przywiązanie do posiadanej ziemi niż ludzie młodzi. Wiązało się to bardzo silnie z fak­ tem braku podstawowego wykształcenia (częstym analfabetyzmem) i pozarol­ niczych umiejętności w grupie starszych mieszkańców wsi. C o zatem idzie, mieli oni ograniczony* wybór warsztatu pracy. Wśród młodzieży szczególnie kobiety deklarowały chęć pracy poza wsią i gospodarstwem. Natomiast pośród młodych mężczyzn w latach siedemdziesiątych uwidoczniła się wy­ raźna tendencja do pozostania we wsi i prowadzenia wysoko dochodowych gospodarstw owocowo-warzywnych lub hodowlanych, będąca wyraźnym prze­ jawem racjonalizacji postaw. Dążenie to jednocześnie natrafiało na istotną przeszkodę stawianą przez starsze pokolenie. Otóż coraz częściej zdarzały się przypadki celowego nieprzekazywania gospodarstwa dzieciom, ale pań­ stwu w zamian za rentę. W okresie badań było ich już w Woli Duc­ kiej - 2, w Woli Karczewskiej - 1, w Woli Sufczyńskiej - 4. Ten nowy prąd zaznaczył się pod koniec lat sześćdziesiątych X X wieku szybko obej­ mując coraz większą liczbę mieszkańców wsi. Uważali oni. że renta pań­ stwowa jest lepszym zabezpieczeniem przyszłości, niż „pozostanie na łasce u dzieci". Generalnie jednak wśród młodego pokolenia dominowała ten­ dencja do opuszczenia wsi i podejmowania pracy w mieście. Pewnym kom­ promisem było godzenie się na mieszkanie na wsi, ale połączone z równo­ czesną pracą w mieście. Nawet w tych wszystkich przypadkach, gdzie ziemia nie b>la trakunwina jako wartość wyłącznie instrumentalna (czyli środek do zwiększenia zysków i niezbędny warsztat pracy), podnoszono jej znaczenie zabezpieczające przy ewentualnej sytuacji kryzysowej oraz jako ekwiwalentu pewnej sumy kapi­ tału. Stąd też wynikała bardzo wysoka ranga samego faktu własności i „pracy na swoim", („u siebie jestem panem"). Samodzielność, niezależ­ ność, pewność w podejmowaniu decyzji stanowiły ważkie elementy w ocenie prowadzonego warsztatu pracy. Jak wynikało z wypowiedzi, walory te wy­ suwane były na plan pierwszy przede wszystkim przez pokolenie starsze oraz młodzież zdecydowaną na pozostanie na wsi i intensyfikację produkcji. Inaczej mówiąc świadczyły one o pozytywnym stosunku do samej pracy �282 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A na roli, której jedną z najważniejszych zalet jest samodzielność i pewność. Problem ten był znacznie bardziej złożony w grupie młodzieży pragnącej „za wszelką cenę" w najbliższej przyszłości opuścić wieś. Potencjalni „wy­ chodźcy" z reguły uważali za bardziej samodzielne wszelkie zawody poza­ rolnicze, głównie ze względu na normowane godziny zajęć. Częstokroć wśród nich występował rzeczywisty brak szacunku dla ziemi i gospodarstwa, bę­ dący w dużej mierze skutkiem popularyzacji miejskich wzorów kariery. Prze­ jawiał się on nie tylko w negatywnych ocenach życia w środowisku wiej­ skim, ale i w odmowie wykonywania jakichkolwiek czynności związanych z gospodarstwem rodziców. Młodzież kreowana na następców z reguły wy­ rażała opinie pejoratywne głównie o ciężkiej, brudnej pracy „bez końca", ale jednocześnie podkreślała, że , j a k mądrze rządzić, to jest lepiej niż w mie­ ście". Ziemia według nich pełniła funkcję nie tylko warsztatu pracy (często jedynego), przynoszącego określony dochód, ale i środka zapewniającego wyższy poziom życia. W kształtowaniu się ujemnego stosunku do ziemi jako warsztatu pracy znaczną rolę odgrywała negatywna ocena wyczerpującego fizycznie zajęcia „od świtu do nocy", na co wskazywało ok. 80% badanych. Ponadto brak wolnego czasu i rozrywek kulturalnych na miejscu (45% wszystkich bada­ nych), niski w porównaniu z miastem standard mieszkania wiejskiego (ok. 25% wszystkich badanych), niepełne wyposażenie gospodarstw w sprzęt zme­ chanizowany (ok. 25% wypowiedzi), niedostatek kanalizacji, bieżącej wody (ok. 10% wypowiedzi). N a pejoratywną ocenę wartości ziemi wpływały rów­ nież wyraźnie przykłady nieefektywnego gospodarowania. Nawiązywało do nich ók. 63% wszystkich wypowiedzi. Starsi mieszkańcy niechęć do prowa­ dzenia gospodarstwa tłumaczyli częstokroć dotychczasowymi kłopotami wyni­ kającymi z organizacji pracy i zbytu, wysokimi podatkami, a w mniejszym stopniu także trudami samej pracy rolnika. Postawy wobec ziemi i jej oceny jako warsztatu pracy były więc zróż­ nicowane, uzależnione zwykle od konkretnych sytuacji rodzinnych i obiek­ tywnych możliwości korzystnego gospodarowania. Różnicowały się one szcze­ gólnie w grupach wieku oraz w zależności od wielkości gospodarstwa i ty­ tułu posiadania jego użytkownika. N a przykład pozytywne opinie wyrażało 35% właścicieli gospodarstw powyżej 8 ha, 38% właścicieli gospodarstw 3-8 ha, 18% właścicieli 1-3 ha oraz 9% właścicieli poniżej 1 ha. Opinie pozytywne miały w okresie badań wyraźną tendencję zwyżkową. Wyrażały one przede wszystkim wzrost znaczenia produkcyjnego ziemi, który wynikał głównie z zasad nowej polityki rolnej państwa, otwierającej gospodarce wiejskiej szer­ sze perspektywy rynkowe. Nie m o ż n a jednak zapominać, że na stosunek do pracy w rolnictwie mają niebagatelny wpływ predyspozycje indywidualne oraz rola, jaką jednostka pełni w gospodarstwie. Samodzielny rolnik jest za go­ spodarstwo odpowiedzialny. I mimo, że status ten powoduje zwielokrotnie­ nie jego obowiązków, to jednak równocześnie pozostaje mu przywilej po­ dejmowania decyzji i zarządzania całością spraw. �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 283 Perspektywa dziedziczenia ziemi przesądza o sytuacji jednostki w rodzinie i społeczności wiejskiej. Przyszły właściciel ma większy udział w decyzjach dotyczących gospodarstwa. Wybór następcy jest doniosłym czynnikiem warun­ kującym aktualną i potencjalną migrację reszty rodzeństwa oraz ich dalsze kariery życiowe. Wyznaczenie dziedzica nie oznaczało jednak podjęcia przez niego nauki o kierunku rolniczym. Powszechnie (ok. 85% badanych) pano­ wała opinia, że praca na wsi jest najodpowiedniejszym zajęciem dla tych, którzy nie są zdolni („nie mają głowy do nauki"). Wśród badanych właści­ cieli ziemi wszyscy byli rolnikami tylko z praktyki bez specjalnego przygo­ towania w tym zakresie. Ich synowie zaakceptowali już zwyczaj (poparty sankcjami administracyjnymi) uczęszczania na zimowe kursy przysposobienia rolniczego. Gospodarzy starszych cechowała nieufność wobec zaleceń agro­ noma — uważanego wyłącznie za teoretyka — preferowanie wiedzy praktycz­ nej (ok. 85% przypadków) i negatywny stosunek do informacji przekazy­ wanych przez środki audiowizualne. N a przykład ponad 96% badanych po­ wyżej 55 roku życia wyrażało opinie o niewielkiej przydatności rolniczych audycji radiowych i telewizyjnych. Byli oni zdania, że: „ważne jest przede wszystkim doświadczenie [...] oczywiście można skorzystać z tego, co w gazecie piszą [...] tak na przykład piszą, że za 1 m żyta dają na skupie 185 zł, a za 1 m saletrzaku płaci się 220 zł, to się przecież nie kalkuluje, bo za drogi [...] i chociaż lubię sobie poczytać, radia też słucham [...] dobrze gadają, ale nigdzie się tak nie robi". N a usprawiedliwienie swojego stanowiska często podkreślano fakt, że programy radiowe i telewizyjne emitowane są w nieodpowiednim dla rolnika czasie. Jednocześnie jednak zaczynał się upowszechniać coraz bardziej model idealnego, nowoczesnego gospodarza, reprezentującego takie zalety: „opanowanie z wódką, żeby nie przepił wszystkiego, musi hodować inwentarz, a nie patrzyć, że ciężko koło tego chodzić. Trzeba tak robić, żeby nic nie leżało odłogiem [...] tu musi chłop kalkulować. Potrzebna mu jest fachowość [...] szkołę powinien mieć, bo jak jest ciemny, to kiepskie gospodarowanie. Poznać go można po tym, że ma pełny komplet najpotrzebniejszych maszyn, sporządza kiszonki na zimę, kalkuluje i planuje przychody i roz­ chody". Dobry gospodarz powinien mieć przynajmniej zasadnicze wykształcenie rolnicze, czytać prasę, słuchać radia, eksperymentować, „bo nie wszystko, o czym tam mówią, nadaje się w każdym gospodarstwie". Jest on człowie­ kiem starannym, dbającym o dobre zasiewy, właściwą orkę. Cechuje go za­ radność, umiejętność obsługiwania maszyn rolniczych, „posiada odchowane konie, dobre budynki i ogrodzenia, nie chodzi obdarty i ma dużo pieniędzy". W nowoczesnym gospodarstwie „musi być dużo ziemi i odpowiednia ilość ludzi, którzy by w nim pracowali [...] musi być ono zmechanizowane". Ludność badanych wsi podkreślała z jednej strony braki i niedogodności swego życia w porównaniu z miejskim wzorem bytowania, z drugiej jednak zaznaczała zalety wsi. Dodatnio wyrażano się o takich walorach życia ru­ stykalnego, j a k : cisza, spokój, świeże powietrze, ładna okolica, niezależność przy jednoczesnej bliskości dużego miasta (stolicy) i kilku mniejszych (Otwock, �284 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Mińsk Mazowiecki). Wielu z tutejszych mieszkańców (ok. 85% wszystkich wypowiedzi) było przeświadczonych o tym, że w niedalekiej przyszłości te­ reny te stanowić będą administracyjne przedmieście stolicy. Dogodna komu­ nikacja ( P K P i P K S ) już umożliwiała bywanie w Warszawie nawet kilka razy dziennie. Jako mankamenty wiejskiej egzystencji wysuwano natomiast brak ciepłej wody, centralnego ogrzewania, bardzo ciężką pracę wykonywaną mało zmechanizowanym sprzętem. Wartość wsi jako środowiska społecznego, miejsca urodzenia, wychowa­ nia, spędzenia młodości zaznaczana była w wypowiedziach informatorów jedynie sporadycznie. Akcentowała ją głównie ludność starsza, licząca ponad 50 lat, w tym szczególnie kobiety. Fakt ten, jak się wydaje, wynikał przede wszystkim z otwartości rodzin, słabej więzi terytorialnej oraz niewielkich powiązań gospodarczych i krewniaczych. Rekreacyjne wartości wsi zdecydowanie ustępowały walorowi bliskości miasta, chociaż zdarzały się wypowiedzi świadczące o dużej skali odczuć i przeżyć artystycznych, a także refleksje filozoficzne wynikające z bezpo­ średniego obcowania z przyrodą oraz wiejskim trybem życia. Relaksowe zalety środowiska wiejskiego były natomiast w większym stopniu uznawane i doceniane przez członków rodzin mieszkających w mieście. Wyrazem tego było chociażby spędzanie przez niektórych z nich części urlopu na wsi czy pozostawianie tam dzieci na wakacje. Nie należy jednak zapominać, że w tych ostatnich przypadkach kierowano się równocześnie względami ekonomicz­ nymi. Ogólnie można powiedzieć, że życie na wsi i pracę na roli oceniano podług subiektywnych hierarchii wartości, a głównie w zależności od indy­ widualnych warunków bytowych. Decydowały w tym przypadku przede wszystkim udogodnienia w pracy, dzięki zmechanizowaniu licznych czynności, warunki i rodzaj rekreacji, nieunormowany czas poszczególnych zajęć oraz samodzielność. * Podsumowując dotychczasowe rozważania dotyczące współzależności mię­ dzy warunkami gospodarczo-społecznymi a stosunkiem do ziemi mieszkań­ c ó w wsi pd.-wsch. Mazowsza należy stwierdzić: Od uwłaszczenia (1864 r.) do lat siedemdziesiątych X X w. na terenie badanych wsi zachodził szybko postępujący proces rozdrobnienia gospo­ darstw chłopskich, którego bezpośrednią przyczyną były działy rodzinne i nieformalny obrót ziemią. Proces ten pociągał za sobą — obok skutków ekonomicznych odczuwanych w każdym gospodarstwie — gwałtowny wzrost ludności zbędnej produkcyjnie. Na jego podstawie możemy wnioskować, że dążenie do posiadania ziemi i gospodarstwa było tu w ciągu kilkudziesięciu ostatnich lat duże, ale zmienne. Dynamika rozdrabniania gruntów wykazuje bowiem obok okresów nasilenia lata wyraźnego zahamowania tego procesu. N a przykład wyraźny spadek działów gospodarstw następuje tu w latach �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI DO ZIEMI 285 1944-1954, natomiast ich gwałtowne nasilenie — przede wszystkim przez działy nieformalne — w latach 1955-1970. Niska jakość gleby ( I V - V I klasy), brak łąk i pastwisk, znaczne rozdrob­ nienie położonych w szachownicy gruntów — a co się z tym wiąże prymi­ tywne techniki i narzędzia pracy oraz niewielka wydajność z ha, z trudem tylko pokrywająca potrzeby samożywieniowe rodzin chłopskich — wpływały na to. że produkcja rolno-hodowlana na omawianym terenie od uwłaszcze­ nia po lata siedemdziesiąte X X w. miała charakter głównie ekstensywny. Wymienione przyczyny rzutowały na ujemną ocenę instrumentalnej wartości swojej ziemi przez tutejszych chłopów, chociaż równocześnie dzięki obserwa­ cji gospodarki folwarcznej byli oni świadomi dużej wartości ziemi w ogóle. Podstawowy warsztat pracy — gospodarstwo rolne, wykazując znaczne opóź­ nienie w porównaniu z innymi dzielnicami kraju, nie przejawiało nawet sym­ p t o m ó w profesjonalizacji. N a przykład do lat siedemdziesiątych X X w. o żad­ nym z tutejszych mieszkańców (właścicielu ziemi) nie można powiedzieć, że w swej działalności gospodarczej zmierzał do profesjonalizacji w zawodzie rolnika. Wskaźnikami pozytywnego stosunku do ziemi i gospodarstwa, a tym samym postaw skierowanych „ku gospodarstwu", są m. in.: tempo mechani­ zacji, wyposażenie w narzędzia i maszyny rolnicze, stan budynków inwen­ tarskich, inwestycje i realne plany inwestycyjne w zakresie rolnictwa czy ho­ dowli, modernizacja technik upraw, etc. Świadczą one równocześnie o wy­ sokiej wartości ziemi. W przypadku badanych wsi w ciągu omawianego okresu postęp w dziedzinie modernizacji gospodarstw był niewielki i powolny. Ludność ograniczała do minimum swoje potrzeby nie mając funduszy na jakiekolwiek poważniejsze przedsięwzięcia inwestycyjne. Wyraźny postęp w tym zakresie zaznaczył się po I I wojnie światowej (w latach 50-tych), gdy miesz­ kańcy tutejszych wsi zaczęli uzyskiwać większe wpływy pieniężne z pracy pozarolniczej. W latach siedemdziesiątych — na skutek zniesienia obowiązko­ wych dostaw na rzecz państwa, nowej polityki cen skupu żywca i mleka oraz wejścia w życie ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw, czyli w wyniku oddziaływania czynników interwencyjnych — wzrosło wśród miesz­ k a ń c ó w badanych wsi zainteresowanie przedmiotową wartością ziemi. Od tej pory zaczynamy obserwować widoczne symptomy zmian sposobu gospoda­ rowania. Lokalny rynek pracy, jakim były aż do 1945 r. okoliczne dwory — względnie stały jedynie dla nielicznej grupy robotników folwarcznych, a dla pozostałej ludności ograniczający się do zajęć sezonowych — był zbyt wąski, aby zapewnić zatrudnienie wszystkim ubiegającym się o zajęcie. Dlatego też wiązał on z pracą na roli i z ziemią jako warsztatem pracy tylko niewielką część ludności zbędnej w gospodarstwie rodziców lub całkowicie ziemi nie posiadającej. Sytuacja taka sprzyjała odpływowi ze wsi osób produkcyjnie zbędnych, które miały odwagę podjąć ryzyko zerwania z wiejskim sposobem życia i niepewnej egzystencji w mieście. Bliskość i dostępność pozalokalnego rynku pracy (szczególnie Warszawy) �286 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A były bezpośrednią przyczyną tego, że stała migracja zarobkowa — bezpo­ wrotne opuszczanie ziemi jako warsztatu pracy, a nawet własności — obser­ wowana współcześnie jako masowa w innych dzielnicach kraju, rozpoczęła się tu na większą skalę już na przełomie X I X i X X w. Jej nasilenie miało miejsce w latach dwudziestych i trzydziestych naszego wieku. Została ona zahamowana dopiero w latach pięćdziesiątych przez administracyjne ograni­ czenia meldunkowe w Warszawie i strefie podstołecznej. Od ok. 1954 r. powszechną formą zawodowego ruchu ludności są codzienne dojazdy do pra­ cy w mieście połączone ze stałym zamieszkaniem we wsi. Ziemia i gospo­ darstwo nie były więc jedynymi możliwościami zapewnienia egzystencji dla mieszkańców tutejszych wsi, ponieważ istniała zawsze alternatywa migracji do miasta, z której — jak wykazały badania — w ogromnej większości korzysta­ no. D o s t ę p do pozarolniczych źródeł utrzymania zadecydował o tym, że sto­ sunkowo szybko po uwłaszczeniu ilość posiadanej ziemi przestała decydować 0 powodzeniu ekonomicznym. Dewaluację znaczenia ziemi jako podstawo­ wego źródła egzystencji p o w o d o w a ł tu więc od kilkudziesięciu lat stały wzrost atrakcyjności dużego centrum miejskiego. Sytuacja „przymusowa", jaka za­ istniała na terytorium badanych wsi, polegająca na administracyjnym zatrzy­ maniu w ich granicach potencjalnych wychodźców, spowodowała dalszy ciąg ich zależności od wartości instrumentalnej ziemi oraz warunków życia w śro­ dowisku wiejskim (w znaczeniu środowiska społeczno-bytowego i przyrodni­ czego). D l a tych mieszkańców wsi ziemia nie była jedynym i wyłącznym środkiem zapewnienia egzystencji, ale wieś miejscem zamieszkania i przeby­ wania nieomal przez całe życie. Właśnie ten jej walor p o w o d o w a ł wiele da­ leko idących konsekwencji kulturowych, społecznych i ekonomicznych. Wzro­ sło m. in. znaczenie ziemi jako źródła konfliktów. Ogólnie m o ż n a powiedzieć, że w badanych wsiach pd.-wsch. Mazowsza ziemia nie traciła wartości autotelicznej, a tym bardziej przedmiotowej (in­ strumentalnej) w warunkach gospodarczo-społecznych, w których była jedy­ nym warsztatem pracy zaspokajającym potrzeby rodzin chłopskich, podsta­ wą ich utrzymania. Wartość tę traciła natomiast wówczas, gdy istniały moż­ liwości innej egzystencji, a funkcje ekonomiczno-zabezpieczające ziemi przej­ mowały zajęcia pozarolnicze. Prawidłowość ta dotyczyła wszystkich kategorii gospodarstw, niezależnie od ich struktury ekonomiczno-społecznej. Wobec bli­ skości dużego centrum miejskiego — stolicy kraju, już od końca X I X w. ludność tutejszych wsi starała się świadomie realizować dwa odmienne wzory kariery życiowej: pracę na roli w gospodarstwie nie obciążonym spłatami 1 zadłużeniami lub emigrację do miasta. Degradacja wartości ziemi była na­ tomiast widoczna w postawach tych, którzy wbrew własnym aspiracjom ży­ ciowym i przekonaniom o innej „miejskiej" karierze zostali zatrzymani przez zarządzenie administracyjne lub inne wypadki losowe w rodzinnej wsi. Zie­ mia nie stanowiła dla nich wartości odczuwalnej, chociaż zdarzało się, że uznawano ją za wartość instrumentalną, a wieś za własne środowisko spo­ łeczne. �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 287 Mirosława Drozd-Piasecka SOCIO-ECONOMIC CONDITIONS AND T H E A T T I T U D E S O F T H E PEASANTS F R O M S O U T H - E A S T E R N MASOVIA TOWARDS L A N D (Since the enfranchisement till the 70-ties of the 20 century) Summary The paper presents the results of field researches carried out in the years 1969-1973 in several villages of the eastern part of Poland (South-Eastern Masoviá). The researches concerned the changing peasants' attitudes towards land and agriculture — their main field of activity and base of support. The author examined the changes within the period since the enfranchis­ ement of peasants (the 60-ties of the 19 century) till the early 70-ties of the 20 century, determined by particular socio-economic circumstances. Several particular issues have been analysed here: the socio-economic structure of village communities, cultivation and animal husbandry, the connections of the rural areas with local and over-local labour markets and the attitudes of the modern peasants towards land and agriculture, their essential field of activity. The conclusions drawn from the analysis of field data are as follows: The author analysed the economic structure of the examined villages in order to learn what sizes of holdings, level of peasant household's self-sufficiency and social categories of farm holders appeared after the agrarian reform in 1864. The analysis proved that there were different types of holdings on that area: few middle-sized manorial estates along with a considerable number of small peasant holdings, usually 3-5 ha on average, the ones of 10 ha were regarded very rich. Statistic data covering several periods together with field material were the evidence of the quick process of comminuting of peasant property causing, besides economic effects, the growth of a "surplus man power". It was, first of all, due to family partitions and informal transactions of buying and selling the plots. The growing comminut­ ing of holdings, characteristic for the changes of economic structure of the whole region allows to assume that the pressure on posessing land and farmes must have been great for the last 70 years, but not the same all the time. There were some periods when the holdings were being comminuted more than in other ones. For example less holdings were divided among children in the years 1944-54, while in the years 1955-70 the process took up on speed and most of the partitions of family property were informal. Poor quality of soil, scarcity of meadows and pastures, dispersion of small plots and primitive agricultural technology and implements, low productivity of the farms hardly covering the family's needs caused that the cultivation and livestock raising were of extensive character. Hence the local peasants underestimated the instrumental value of their own holdings although watching an efficient production of manors they were aware of high value of the land in general. In comparison with other areas in Poland the agriculture in the examined region was considerably retarded and the agricultural activity of peasants bore no mark of professionalisation. Till the 70-ties of the 20 century no peasant from the examined villages aimed to the professionalization in his occupational activity. The indexes of a positive attitude towards land and farming are: the rate of mechanization, the machinery equipment, the condition of farm buildings, the investiments, and real plans of investing, the moderni­ zation of cultivation technology etc. The same indexes prove that the land is highly valued. In the villages under examination the advancement in modernization was slow. The villagers curtailed their consumption to a minimum having no funds for any investements. The more distinct advancement was to be seen first in the 50-ties when the villagers began to earn cash in the industrial employment. In the 70-ties due to the abrogation of obligatory provisions of the crops for the state, new, higher prizes paid to peasants by the state trade �MIROSŁA WA DROZD-PJASECKA and new regulations concerning the ownership of land the peasants' СОПСеГП with the^^S^ of land increased. From that time on changing ways of farming could be noticed. Till 1945 local labour market for additional work, the local manors could secure permanent employment only to their land labourers, other peasants could obtain employment only in seasonal works. There was not enough work for all who wanted to be employed. Hence not all the young peasants who were underemployed in their parent's farms and those who did not possess any holdings could work on manorial farms and thus continue their association with the agricultural job and with land. That situation fostered migrations to towns of those people who had courage enough to break with the rural way of life and face the risk of unsecure existence in town. Due to the proximity and accessibility of the over-local urban labour market (mainly Warsaw), permanent migration of the rural people, leaving even their own land, begun in Masovia on a large scale at the turn of the 19 and 20 centuries, much earlier than in other regions. The process of migrations became more intense in the 20-ties and 30-ties of the 20 century and was restrained in the 50-ties due to the administrative restrictions in registering newcomers as the citizens of Warsaw and its surroundings. Since about 1954 the most common form of additional work has been the daily commuting of the villagers employed in towns. Thus for a long time land and farming have not been the only ways of securing the villagers' support, as there was always an alternative — migration to town. The majority of the villagers took that chance. Because of the access to other sources of support soon after the enfranchisement the size of holding did not determine one's economic prosperity. Hence for some scores of years the growing attractiveness of a big urban centre have contributed to the devaluation of land as the essential source of support. The "foreed" situation in the 50-ties i.e. sort of administrative detention of the potential emmigrants in their villages led to their further dependence upon the land and rural social as well as natural environment. For those peasants land was not the one and only possible source of support, but yet it had to be the place of their residence where they had to remain hardly all their life. This fact had many far-reaching cultural, social and economic consequences, the role of land as a source of conflicts among them. The character of families in the examined villages as well as the local communities of the "open" type caused the lack of community consolidation and of the individual's identification with the group. None of the described circumstances provided for the forming of positive opinions about the rural social environment. The most relevant facts concerning the general interrelations of socio-economic conditions and the peasants' attitudes towards land are: Land never lost its autotelic and the more, instrumental value as long as it was the peasants' one and only possible field of activity, their basis for support. It lost its value in case there arose the possibilities of other way of existence and the functions of economic / security were taken over by different occupations. The same concerned the owners of all the categories of holdings in different socio-economic structures. By the proximity of a big urban centrethe capital — since the end of the 19 century the people living in the studied villages aimed consciously at two models of life career: either to farm efficiently on one's own farm not encumbered with debts or to migrate to town. Degradation of the value of land could be noticed in the attitudes of those people who have been detained in the country as a result of administrative regulations or other reasons, despite their life expectations and conviction about the advantages of an "urban" career. Land had no held value for them although sometimes they accepted it as an instrumental value and as the their own social environment. Translated by Anna Kuczy ńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da90017852eda59292036379b65c265e.pdf 5a47b7ede3258fd684e2a5ca6c281437 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3108 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2910 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w ocenie mieszkańców Warszawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.174-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mirosława Drozd-Piasecka SZTUKA L U D O W A W OCENIE M I E S Z K A Ń C Ó W W A R S Z A W Y Zarówno opinia społeczna jak i wyniki badań naukowych potwierdzają fakt, że głównym odbiorcą sztuki ludowej jest obecnie ludność miejska. Pytanie, na które pragnę dać odpowiedź, dotyczy stosunku mieszkańców Warszawy do zjawiska określanego jako sztuka ludowa i jej twórców. Określenie to stosuję głównie w odnie­ sieniu do ludowej sztuki tzw. zinstytucjonalizowanej, uważanej za dobro kultury narodowej, pozostającej pod opieką państwa i róż­ nych instytucji specjalistycznych, świadomie propagowanej przez środki masowego przekazu etc. Ograniczam też jego zakres seman­ tyczny — zgodnie z rozumieniem sztuki ludowej przez moich rozmówców — tylko do przedmiotów artystycznych (w tym ręko­ dzielniczych i rzemieślniczych). 1 Podstawą opracowania są opinie o sztuce i twórcach ludowych zebrane w trakcie wywiadów przeprowadzonych w 1979 i 1987 roku z mieszkańcami stolicy. Informatorów dobierałam według następujących zasad: połowę stanowili rodowici warszawianie, drugą osoby mieszkające w stoli­ cy, ale urodzone na wsi. W każdej grupie były zachowane te same proporcje liczbowe dotyczące takich danych jak wiek, płeć oraz poziom wykształcenia informatorów. Analiza zgromadzonego materiału — mimo niewielkiej próby badawczej — pozwala na wyciągniecie następujących wniosków. Nie stwierdziłam zasadniczych zależności między opiniami a płcią infor­ matorów, ich wiekiem czy rodzajem wykonywanego zajęcia. Przepro­ wadzona analiza wykazała natomiast korelacje występujące między stosunkiem do sztuki ludowej i jej twórców a poziomem wykształce­ nia i pochodzeniem społecznym informatorów. Inaczej mówiąc, badania zebranych wypowiedzi wykazały istotne różnice poglądów między: (a) tzw. rodowitymi warszawianami oraz ludnością napływo­ wą ze wsi, która mieszka w stolicy dłużej niż 10 lat i legitymuje się wykształceniem wyższym niż zawodowe — z jednej strony; (b) z drugiej strony — ludnością pochodzącą ze wsi, która przebywa w stolicy od niedawna i posiada wykształcenie tylko zawodowe. 2 3 Warszawianie rodowici oraz nierodowici z wykształceniem wyż­ szym niż zawodowe, mieszkający w stolicy ponad 10 lat, uważali sztukę ludową za „zjawisko egzystujące samodzielnie w obrębie kultury chłopskiej" , a nie integralną część kultury i sztuki narodo­ wej. Tylko w kilku przypadkach zaznaczono, że „sztuka oficjalna czerpała ze sztuki ludowej niektóre motywy". Kwestię powiązań sztuki ludowej z elitarną i miejsce tej pierwszej w kulturze narodu pozostawiano do rozstrzygnięcia specjalistom z zakresu historii sztuki i krytyki artystycznej. 4 W tej grupie informatorów sztukę ludową charakteryzowano jako „działalność twórczą zdolnych ludzi ze wsi, wykonywaną ręcznie, bez specjalnych narzędzi i surowców, według dawnych technik i motywów" lub „efekt pracy artystycznej i zamyśleń ludzi, którzy mieszkają na wsi i mają ograniczone możliwości uczestnictwa w kulturze... ich twórczość niejako samorodna zaspokaja właśnie owe potrzeby". Sztuka ludowa „wyrosła głównie z religii, z kontaku człowieka z przyrodą, ze stosunku chłopa do pracy i wszelkich rzeczy z nią związanych". Początkowo „wykonywano przedmioty na użytek własny chłopów, dostosowane do ich wierzeń, potrzeb użytkowych i estetycznych... Obecnie wieś się jej wstydzi, a w mias­ tach stała się wykładnikiem mody i dobrego smaku". Wypowiadają się w niej zarówno twórcy o wybitnym talencie, „kierowani własną inwencją, uczuciem i zaangażowaniem", tworzący „wyłącznie spon­ tanicznie" z wewnętrznej potrzeby artystycznej, „tylko dla siebie a nie dla innych", jak pracujący dla „Cepelii", „liczący głównie na korzyści materialne... wytwarzający przedmioty zgodne z wzorami, które niegdyś stosowane były na wsi". 174 Wymagania stawiane „prawdziwym twórcom ludowym" przez reprezentantów tej grupy były wysokie. Np. powinni oni: urodzić się i mieszkać na wsi, „tworzyć wśród natury i żyć z nią w zgodzie, a nawet utożsamiać się z nią", „mieć oryginalny światopogląd wywodzący się z religijno-mistycznej tradycji ludowej", „tworzyć coś o tematyce ludowej", „tworzyć spontanicznie, a nie klepać seryjnie i masowo dla pieniędzy", „nie traktować tego, co robią jako zawód, lecz pasję życiową". Twórca ludowy winien także posiadać wiedzę fachową zdobytą za pomocą doświadczenia, a nie wyuczoną w szkole artystycznej. Jak zauważali, do niedawna „o ich istnieniu (tzn. twórców ludowych — M.D-P) mało kto wiedział", teraz „wraz z modą w mieście na sztukę ludową stali się szczególnie popularni... uważani za wybrańców, piewców sztuki narodowej, zostali otoczeni opieką władz i podziwem zwykłych ludzi". Nie w każdym jednak przypadku ten stosunek do twórców ludowych przynosi pożądane efekty. Ich sztuka „byłaby może cenniejsza, gdyby pozostawić ją samą sobie, bez tej całej atmosfery życzliwości". Zdaniem tych informatorów słusznie, że obecnie już nie podważa się wartości dzieł wiejskich artystów — odludków, nierzadko dewiantów psychicz­ nych, dla których pasja twórcza była jedynym celem życiowym, ale jednocześnie „liczba prawdziwych twórców ludowych zmniejsza się z roku na rok, a powiększa liczba zmanierowanych, robiących dla pieniędzy pseudo-artystów dostosowujących się do podpowiedzi „Cepelii" i innych opiekunów". Zdarza się też, że „ludzie w mieście podrabiają prawdziwą twórczość ludową i odwrotnie — twórcy ludowi rzadko kiedy robią dla siebie albo z siebie, większą uwagę zwracają na to, aby rzecz ich zyskała uznanie i popyt w mieście i nie troszczą się już o wiejskiego kupca, czy też własne zadowolenie". Według innej wypowiedzi, twórcy „coraz bardziej tracą charakter tego, że robili dla siebie i od siebie... robią np. świątki i narzuty na konkretne zapotrzebowanie miasta nie wkładając w wytwarzane przedmioty nic od siebie, przez co sztuka ludowa zatraca swój indywidualny charakter i piękno oryginalności.". Podział na twórców komercyjnych i autentycznych był wyraźny we wszystkich wypowiedziach. Z pierwszymi łączono głównie ludzi młodych, tworzących nie z wewnętrznego przekonania, ale na zarobek, zwykle dla „Cepelii" czy Veritasu; natomiast z drugimi — „twórcami prawdziwymi" — ludzi ze starszego pokolenia pracują­ cymi z „wewnętrznej potrzeby" i nie troszczącymi się o zarobek". Twórczość z wewnętrznej potrzeby zyskała u ogromnej więk­ szości informatorów tej grupy wyłączne prawo miana sztuki ludowej. Świadczy to o zdecydowanie idealistycznych wyobrażeniach o twór­ czości wsi. Konsekwencją tego stanowiska było to, że wobec sztuki ludowej stosowano nie tylko kryteria oceny sztuki akademickiej, ale co więcej, te zarezerwowane dla najwybitniejszych dzieł profesjonal­ nych. Podejście takie rzutowało na stosunek do tych przedmiotów sztuki ludowej, które sprzedawane są w sklepach „Cepelii". Przy założeniu, że „sztuka ludowa to spontaniczne, emocjonalne, a nie intelektualne transponowanie rzeczywistości jedynej... nie mająca nic wspólnego z profesjonalnością i nie skażona zarobkiem" — jak to określił jeden z reprezentantów tej grupy — nie dziwi fakt, że pozostałą sztukę ludową często uważano, za „stylizowaną, zepsutą i skomercjalizowaną", zaś za jej rodzicielkę właśnie „Cepelię". Innym zarzutem wobec „Cepelii" była „ogólnokrajowa unifika­ cja wzorów, form, kolorów, bez wydobywania ich oryginalnego charakteru". W świetle tego co powiedziano wyżej o ogólnie negatywnym stosunku do twórczości cepeliowskiej paradoksem wydaje się, iż właśnie jej wyroby (m.in. kilimy, serwety, ceramika, drewniane świątki, ozdobne łyżki i widelce) były głównie wymieniane jako �przedmioty sztuki ludowej posiadane w domach. Większość z nich kupili sami informatorzy („bo podobały mi się... u sąsiadów były podobne"), natomiast część stanowiły podarunki i prezenty od krewnych i znajomych otrzymane z różnych okazji. Inne (jak np. cepeliowskie narzuty na tapczan, świątki czy serwety) planowali nabyć w przyszłości. Wydaje się więc, że krytyczne oceny „Cepelii" były w dużej mierze werbalne. Niektórzy reprezentanci omawianej grupy mieli nawet zaczątki kolekcji wybranych dziedzin sztuki ludowej, zwłaszcza rzeźby, ceramiki, rzadziej malarstwa. Ich ambi­ cją było posiadanie egzemplarzy unikalnych, będących dziełem uznanych krajowych twórców ludowych (np. rzeźb Lurki, Wydry, Kamińskiego). Zbiory największe i najbardziej oryginalne należały przede wszystkim do osób o ustabilizowanej już pozycji rodzinnej i zawodowej (np. architekci, lekarze, nauczyciele po kilkunastu latach pracy zawodowej), a co za tym idzie mogących sobie pozwolić na częstokroć wysokie wydatki związane z zakupem oryginalnej twórczości ludowej. Ci mieszkańcy Warszawy chętnie uczestniczą w dorocznej cepe­ liadzie oraz targach i jarmarkach sztuki ludowej, gdy przebywają poza stolicą. Traktują te imprezy jako swoiste, egzotyczne festyny ludyczne, „ukazujące dzieciom przybliżony obraz życia dawnej wsi", znakomicie urozmaicające sposoby spędzania wolnego czasu całej rodziny, gdzie można oglądać i kupować „różne ładne i śmiesz­ ne rzeczy", które są szczególnie atrakcyjne dla dzieci i wnuków. Jednak poza rozrywką i walorami rekreacyjnymi tych imprez często krytycznie oceniali prezentowaną na nich sztukę ludową. Na przykład, „mimo, że wszystko odbywa się pod hasłem zachowania tradycji, panuje tu głównie kicz i jednolitość wyrobów mających niewiele wspólnego ze sztuką ludową". Zaznaczali, że nie spełniają one swej roli, ponieważ eksponowane tu przedmioty nie są „twór­ czością", ale „produkcją dla miasta bazującą na pseudoludowej modzie", oraz przejęły funkcje „bazarów i sklepów, gdzie można kupić różne rzeczy po różnych cenach". Ponadto brak na nich „specyficznej, nieco świątecznej atmosfery". Przedstawiciele omawianej grupy starają się przynajmniej raz w roku odwiedzać warszawskie Muzeum Etnograficzne, do czego zachęciły ich reklamy tej placówki w środkach masowego przekazu. Wysoko oceniają organizowane tu wystawy sztuki ludowej „umożli­ wiające bezpośredni kontakt z prawdziwą sztuką", a niekiedy nawet i z twórcami ludowymi. Podobnym uznaniem cieszyły się wśród nich indywidualne i zbiorowe ekspozycje twórczości ludowej w niektó­ rych galeriach sztuki i salonach „Cepelii". Z nieco mniejszym entuzjazmem wyrażali się o programach telewizyjnych poświęco­ nych sztuce dawnej wsi. Wprawdzie oglądane są one przez nich stosunkowo często, panuje jednak opinia, że „jest ich za dużo", są „nie najlepszej jakości" i „realizowane według jednego schematu" przez co często są nudne i monotonne. Natomiast obywatele Warszawy dopiero od kilku lat, urodzeni na wsi, posiadający wykształcenie tylko zawodowe byli bardziej oszczędni i niechętni w swych wypowiedziach. Dla nich sztuką ludową było to wszystko „co wytwarza wieś... a więc wyszywane serwetki, wycinanki, drewniane figurki, a także ozdoby i meble", „to wszystko co można kupić w sklepach „Cepelii", na odpuście lub cepeliadzie" oraz „te wszystkie szkaradki, które mają u siebie chłopi". Jednomyślenie wypierali się posiadania jakichkolwiek przedmiotów sztuki ludowej przyznając się w kilku przypadkach do haftowanych serwetek, glinianych dzbanuszków, narzut i rzeźbio­ nych desek do mięsa (zresztą nie ludowej proweniencji) pochodzą­ cych z „Cepelii" oraz nie wyrażali chęci zakupu czegokolwiek jeszcze. Pytani o poszczególne dziedziny sztuki ludowej charakteryzo­ wali np. malarstwo na szkle jako Jaskrawe bohomazy, może dobre dla dzieci"; rzeźbę jako „drewniane klocki trochę ponacinane i pomalowane... (których — M.D-P) nikt na poziomie nie trzyma dla ozdoby, a modlić się do takich to przecież bluźnierstwo i grzech", ceramikę uważali za „stare garnki, które używały kiedyś wiejskie baby..., a teraz różni dziwacy stawiają je na telewizorach"; z kolei o tkaninach ludowych najczęściej słyszałam, że „to stare szmaty, już niemodne nadające się może jeszcze na derki dla koni, ale żeby tym przykryć tapczan czy wersalkę, to już zupełnie nie wypada... no stroje ludowe to powinny być, bo jak by wyglądały zespoły tańczące choćby oberka w dżinsach, ale żeby je trzymać w domu... na co to komu potrzebne". Ten stan rzeczy uzasadniali głównie tym, że przedmioty te im nie podobają się, są niemodne, lub nie pasują do wnętrza, ale jak sądzę najlepiej istotę zagadnienia oddaje wypowiedź jednego z reprezentantów tej grupy, który m.in. powiedział: „nie mam takich rzeczy u siebie. Mam tylko rzeczy kupione w mieście. Przecież człowiek nie może tego do domu przynieść, bo co bym powiedział sąsiadom". Wydaje się więc, iż istotna przyczyna unika­ nia posiadania przedmiotów sztuki ludowej wynikała z obawy 0 posądzenie o wiejskość, pociągające za sobą utratę prestiżu „mieszczucha". Lukę, jaka powstała po wyeliminowaniu sztuki ludowej z ich otoczenia, wypełniały drobne błyszczące przedmioty, sztuczne kwia­ ty o przedziwnych kształtach, realistyczne obrazy wykonane różny­ mi technikami, rozmaite figurki zakupowane na warszawskich bazarach (szczególnie na Bazarze Różyckiego), sklepach rzemieślni­ czych i ruchliwszych punktach miasta. Zaspokajali więc swoje podstawowe potrzeby estetyczne (częściowo i utylitarne) przez otaczanie się rzeczami podobnymi do modnych obecnie na aspirują­ cej do miejskości wsi, niejednokrotnie wywodzącymi się ze sztuki jarmarcznej i odpustowej, które im się podobały, a które zakupione w stolicy traciły etykietkę „wiejskiego pochodzenia". Przedstawiciele tej grupy nie chodzą na wystawy sztuki ludowej ani nie biorą udziału w jej kiermaszach, targach czy cepeliadach. Co więcej — negatywnie wypowiadali się o przydatności tych imprez, np. „po co to komu?", „to tylko strata czasu", czy — „niczemu 1 nikomu nie służą, nic tam nie ma ciekawego". Równie pejoratywnie oceniali twórców ludowych, którzy według ich opinii są ludźmi bez żadnego wykształcenia „robiącymi pieniądze za nic", „nudzącymi się wiejskimi babami", ponadto , jest ich za dużo, nic nie umieją, prosperują tylko dzięki naiwności ludzkiej". Zastanawiając się kto kupuje ich prace znajdowali odpowiedź, że wyłącznie tacy jak oni sami. Nie znali też żadnego twórcy ludowego, ale wcale tego nie pragnęli i nie żałowali. Wyniki analizy wypowiedzi tej grupy mieszkańców Warszawy pozwalają wysunąć przypuszczenie, że ludność, która od niedawna osiadła w stolicy i która nie ma jeszcze określonej pozycji społecznej mieszkańca stołecznego miasta, stara się utożsamić z modelem życia uznawanego za miejski. Wydaje się, że długoletnia propaganda społeczno-kulturalna gloryfikująca tzw. model miejski zaważyła w znacznym stopniu na ich stosunku do sztuki ludowej. Obawa 0 posądzenie, że jest się ze wsi („wsiokiem"), czyli kimś gorszym od rodowitego mieszkańca Warszawy, powoduje zacieranie śladów swojego pochodzenia. Tym bardziej, że w stolicy obserwuje się często negatywny stosunek do przybyszów wiejskich, ich zachowań 1 dorobku kulturowego. Sam fakt nobilitacji na mieszczanina wymagał w ich mniemaniu „miejskiego zachowania i otoczenia", co zresztą było zgodne z ich osobistymi aspiracjami. I dopiero u ludnoś­ ci mieszkającej dłużej w stolicy, która uzyskała wyższy poziom wykształcenia oraz poznała modę i snobizm miejski w zakresie sztuki ludowej następuje w jej mentalności i zachowaniach przeła­ mywanie bariery „gorszej kultury" czy „gorszego pochodzenia". Świadczą o tym wypowiedzi i postępowanie osób wywodzących się ze wsi z wykształceniem wyższym niż zawodowe. Tę ostatnią hipotezę jednak należałoby jeszcze zweryfikować, badając m.in., czy sztuka ta odbierana jest jako własne dziedzictwo kulturowe, czy też sztuka chłopów z którą wraz z długością pobytu w mieście i wzros­ tem wykształcenia przybysze ze wsi przestają się identyfikować. Przedstawiony materiał pozwala zaryzykować twierdzenie, że na stosunek do sztuki ludowej mieszkańców stolicy wpływają głównie jednostkowe gusty estetyczne, obowiązująca moda, która w dużej mierze również kształtuje gusty i snobizmy dotyczące tej twórczości, oraz poziom wykształcenia i okres pobytu w stolicy. Patrzenie na sztukę ludową przez pryzmat estetyki i mody powoduje uzanie jej za wartość przez pierwszą grupę informatorów, natomiast dla drugiej, w początkowej fazie adaptacji miejskiej jest ona bezwartościowa. Wobec dużej konkurencji dostępnych przedmiotów sztuki aka­ demickiej i na dobrym poziomie wyrobów rzemieślniczych upodo175 �banie do sztuki ludowej jest sprawą wyboru. Równocześnie jednak wymagania stawiane tej sztuce wciąż rosną. Ujawnia się ocenianie jej z punktu widzenia estetyki akademickiej, której sztuka ludowa nie może sprostać. Powoduje to negowanie wartości estetycznych wielu przedmiotów ludowej twórczości oraz poszukiwanie ich i dostrzega­ nie wyłącznie w eksponatach oryginalnych (zwłaszcza z kręgu rzeźby i malarstwa), będących zwykle dziełami nielicznych wybitnych mieszkańców wsi. PRZYPISY 1 Pomijam tu zagadnienia związane z żywym nurtem współczes­ nej twórczości wiejskiej (niezinstytuejonalizowanej), przeznaczonej dla odbiorcy wiejskiego. W 1979 r. przeprowadziłam na ten temat 80 wywiadów, natomiast w 1987 r. — 20 Wśród informatorów byli reprezentanci m.in. takich zawodów jak: lekarze, architekci, inżynierowie, ekonomiści, pedagodzy, nau­ czyciele, dziennikarze — wykształcenie wyższe; technicy budowlani 2 3 i samochodowi, urzędnicy, pracownicy administracji i służby zdro­ wia, studenci PW i UW — wykształcenie średnie; monterzy, kierowcy, ekspedientki, rzemieślnicy, laboranci, wykwalifikowani robotnicy i pracownicy służb miejskich, niższy personel medyczny — wykształcenie zawodowe. Wszystkie cytaty zamieszczone w tekście pochodzą z materia­ łów znajdujących się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie nr 1872 (1—29). 4 Feliks Dudkiewicz, Paw, drewno. Fot. Jan Urbanowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1a3d630d4bdb5c9d01d77897eef40d5.pdf ef4f53be01e87b307def77f772063ae0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1060 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:973 Title A name given to the resource Postawy mieszkańców wsi w sytuacji konfliktowej zaistniałej na tle komasacji / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.115-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1881 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI W SYTUACJI KONFLIKTOWEJ ZAISTNIAŁEJ N A T L E KOMASACJI POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI DO Z I E M I W SYTUACJI KONFLIKTOWEJ P r o b l e m a t y k a związana z p o s t a w a m i l u d z i wobec i c h naturalnego czy społecznego środowiska p o j a w i a się bardzo często wówczas, g d y zaczynamy zastanawiać się n a d c z y n n i k a m i warunkującymi działanie człowieka. Określone — t a k i e a nie inne — zachowanie wobec różnych k a t e g o r i i przedmiotów czy s y t u a c j i , szczególnie jeśli przejawia s y m p t o ­ m y względnej trwałości, próbujemy wyjaśnić właśnie p o s t a w a m i l u d z i . Odmienne reakcje n a sytuacje, które d l a zewnętrznego obserwatora w y ­ dają się identyczne, kierują badacza na poszukiwanie źródeł zróżnico­ w a n i a postaw, a w dalszej k o n s e k w e n c j i skłaniają do próby udzielenia odpowiedzi n a p y t a n i a : skąd się biorą określone postawy l u d z i i od j a ­ k i c h czynników społecznej, psychicznej, ekonomicznej czy k u l t u r o w e j n a t u r y zależy i c h kształt. Waga zagadnienia oraz k o n k r e t n e zamówienie społeczne skierowane pod adresem n a u k i wyraźnie formułują konieczność empirycznego i teo­ retycznego badania p o s t a w J e d n o c z e ś n i e rozwój m e t o d i i n s t r u m e n ­ tów badawczych n a u k h u m a n i s t y c z n y c h i społecznych umożliwiający empiryczne rozstrzyganie teoretycznych twierdzeń o związkach między p o s t a w a m i a zachowaniami oraz równoczesne p r z e w i d y w a n i e przyszłych r e a k c j i l u d z k i c h wpłynął na to, że p r o b l e m a t y k a ta znalazła się w p o l u zainteresowań n i e t y l k o teoretyków, lecz i różnych k a t e g o r i i praktyków społecznego działania. Próba włączenia się w rozważania na temat postaw społecznych 2 S. N o w a k , Wstęp, [w:] Teorie postaw, p r . zbiór, pod red. S. Nowaka, W a r ­ szawa 1973, s. 7-15. Dla wyjaśnienia dodamy, że postawę rozumiano t u — zgodnie z definicją wyprowadzoną z koncepcji socjologicznych (szczególnie od Thomasa i Znanieckie­ go) — jako „pewien względnie trwały stosunek emocjonalny l u b oceniający do przedmiotu, bądź dyspozycje do występowania takiego stosunku, wyrażające się w kategoriach pozytywnych l u b negatywnych". Por. S. M i k a , Wstęp do psycho­ logii społecznej, Warszawa 1972, s. 65. Za t a k i m l u b zbliżonym rozumieniem tej 1 2 �116 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA została ostatnio podjęta również w środowisku e t n o g r a f i c z n y m . Jej p o d ­ stawę stanowią empiryczne badania postaw i zachowań ludności w i e j ­ skiej w s y t u a c j i szczególnej, k o n f l i k t o w e j , j a k a zaistniała w jednej ze w s i południowo-wschodniego Mazowsza na t l e przeprowadzonej t a m w latach 1970/1971 komasacji gruntów. Ponieważ akcja scaleniowa do­ tyczyła podstawowego w a r s z t a t u p r a c y r o l n i k a — ziemi, w y d a r z e n i e m t y m b y l i żywotnie zainteresowani wszyscy mieszkańcy w s i . Realizacja prac scaleniowych zbiegła się w czasie z w p r o w a d z a n i e m zasad n o w e j p o l i t y k i r o l n e j (1970-1971 г.), która stymulowała nie notowane dotąd zainteresowanie przedmiotową (instrumentalną) wartością ziemi. Z a i n t e ­ resowanie to wiązało się bezpośrednio z wyobrażeniem o n i e o m a l n i e ­ ograniczonych możliwościach szybkiego w z r o s t u dochodu dzięki zwięk­ szeniu p r o d u k c j i zwierzęcej i w a r z y w n i c z e j . Rozwój t y c h gałęzi p r o ­ d u k c j i gospodarki chłopskiej wymagał j e d n a k m o d e r n i z a c j i warsztatów pracy, a jedyną drogą j e j przeprowadzenia była komasacja. Stosunek do scalenia wskazywał jednocześnie n a postawy względem p r z e d m i o t o ­ w e j wartości ziemi. W każdej z komasowanych w s i dochodziło do silniejszych l u b słab­ szych konfliktów między mieszkańcami. Jednak do najjaskrawszego n a ­ ruszenia n o r m współżycia społecznego oraz jawnego k o n f l i k t u doszło w czasie scalania w s i D . w o j . siedleckiego ( d a w n y p o w i a t otwocki). Z tego względu p r z e d m i o t e m przeprowadzonej analizy są p o s t a w y i za­ chowania mieszkańców tejże w s i . 3 We w s i D . po przeprowadzonej komasacji nastąpił rozłam wśród mieszkańców n a 4 g r u p y postaw: A ) t y c h , którzy u s t o s u n k o w a l i się n e g a t y w n i e do przeprowadzonego podziału, nie objęli n o w y c h gruntów i n i e u p r a w i a l i i c h , a zabiegi agrotechniczne w y k o n y w a l i t y l k o w ó w ­ czas, g d y p i e r w o t n y i obecny zagon był t e n sam; B) t y c h , którzy zajęli stanowisko p o z y t y w n e z w i e l o m a j e d n a k zastrzeżeniami; C) t y c h , któ­ r z y u s t o s u n k o w a l i się p o z y t y w n i e do n o w e j rzeczywistości i przystąpili do p r a c y na świeżo w y t y c z o n y c h działkach; D ) t y c h , którzy n i e w y r a defihicji opowiadają się i i n n i polscy uczeni. Np. S. N o w a k , Pojęcie postawy w teoriach i stosoioanych. badaniach, społecznych., [w:] Teorie postaw, s. 17-18; T. M ą d r z y ń s k i , Psychologiczne prawidłowości kształtowania się postaw, W a r ­ szawa 1970; S. M i k a , Postawy i ich badania, [w:] L . W o ł o s z y n ó w a, Mate­ riały do nauczania psychologii, t . 1, Warszawa 1964. Zgodnie z nią postawa ma znak charakteryzujący rodzaj stosunku l u b oceny (negatywny, pozytywny, n e u ­ t r a l n y ) , jest stopniowalna, ponieważ uczucie, emocje oraz ocena mogą mieć róż­ ną siłę. Ze względu na drastyczny k o n f l i k t , j a k i wystąpił między mieszkańcami tej wsi, w którym zaangażowane były również wyższe instancje administracyjne, orga­ nizacje społeczne i polityczne, a część spraw spornych rozpatrywał sąd, nie będzie­ m y używali j e j pełnej nazwy. Dodać t y l k o należy, że jest to była wieś pańszczyź­ niana, charakteryzująca się niską jakością gleby, szachownicą i rozdrobnieniem pól, a gros j e j mieszkańców stanowią chłopi—robotnicy. 3 �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 117 z i l i j a k i e g o k o l w i e k zainteresowania p r o j e k t e m scalenia. Przedstawiciele g r u p y В i D są zazwyczaj w e r b a l n y m i z w o l e n n i k a m i g r u p y A i B . W p r a w d z i e przystąpili o n i do zagospodarowywania w y t y c z o n e j ziemi, ale w każdej c h w i l i są skłonni przyjąć stanowisko jednej z n i c h , włą­ czając się chociażby do p e t y c j i odwoławczej, na piśmie l u b a w a n t u r y . Rozłam w s i na t l e stosunku do przeprowadzonej komasacji spowodował sytuację konfliktową, znajdującą swoje odbicie w sądowych a k t a c h c y ­ wilnych i karnych. W związku z zaistniałymi w y p a d k a m i r o d z i się k i l k a ogólniejszych pytań: a) j a k i e p r z y c z y n y warunkowały określone postawy w stosunku do komasacji (a zarazem i ziemi)?; b) j a k i e były o b i e k t y w n e podstawy k o n f l i k t u , c z y l i okoliczności, które doprowadziły do w r o g i c h uczuć i za­ chowań oraz i c h w i d o c z n y c h przejawów (a więc postaw) zarówno w sto­ s u n k u do przedstawicieli własnej społeczności w i e j s k i e j , j a k i osób z zewnątrz ( w t y m wykonawców p r o j e k t u i przedstawicieli a d m i n i ­ stracji)?; c) czy w w y p a d k u negatywnego stosunku do komasacji i o d ­ rzucenia p r o j e k t u m a m y do czynienia z n e g o w a n i e m z i e m i w j e j aspek­ cie p r z e d m i o t o w y m ? ; d) jaką wartość m a ziemia w s y t u a c j i k o n f l i k t o ­ wej?; e) czy postawy w stosunku do komasacji są nowe i specyficzne j e d y n i e d l a mieszkańców w s i D., czy też można mówić o i c h typowości i powszechności. Odpowiedzi na te p y t a n i a i szereg i n n y c h o mniejszej wadze starano się uzyskać na drodze r o z p a t r y w a n i a zespołu czynników egzo- i endo­ g e n n y c h wpływających i zarazem warunkujących — j a k się w y d a w a ­ ło — określone zachowania i różne postawy w stosunku do komasacji. Najważniejsze z n i c h t o : a) c z y n n i k i ekonomiczne (np. ilość kawałków ziemi, obszar gospodarstwa, płacone p o d a t k i i u z y s k i w a n y dochód przed i po scaleniu); b) c z y n n i k i społeczno-kulturowe (np. w i e k , płeć, stopień pokrewieństwa, zawód, wykształcenie reprezentantów poszczególnych g r u p , trwałość wzorów t r a d y c y j n y c h wśród badanej społeczności, r o l a l o k a l n y c h autorytetów m . i n . kościoła, i n s t y t u c j i i organizacji społecz­ n y c h , stosunek społeczności w i e j s k i e j do „obcych" w t y m p r z y p a d k u wykonawców p r o j e k t u i i n n y c h przedstawicieli a d m i n i s t r a c j i ) ; c) c z y n ­ n i k i emocjonalne (psychologiczne). Ilość kawałków z i e m i przed komasacją przypadająca na jedno gospo­ darstwo około 3-5 ha, wynosiła w e w s i D . o d 20 do 50. Jednocześnie były one bardzo rozrzucone (nierzadko w 3 powiatach) oraz oddalone od siebie t a k , że częstokroć, a b y dostać się na własne pole konieczne były 3 k m i dłuższe objazdy. Ponieważ korzyści wynikające z p r a c y na skomasowanych g r u n t a c h były powszechnie znane i doceniane przez tutejszą ludność, próby komasacji pól podejmowano t u już w okresie międzywojennym. Niestety w y b u c h I I w o j n y światowej przerwał t e starania. W z n o w i o n o j e dopiero po zakończeniu działań w o j e n n y c h . Po w i e l u latach, dzięki o p a r c i u się n a miejscowych organizacjach społecz- �118 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA n o - p o l i t y c z n y c h i kółkach r o l n i c z y c h , długoletnie wysiłki w t y m k i e ­ r u n k u zostały w 1970 r . uwieńczone sukcesem. Ostateczna decyzja zatwierdzenia p r o j e k t u scalenia gruntów w e w s i D. zapadła dnia 15 I X 1970 r. Wydało ją P r e z y d i u m P o w i a t o w e j R a d y N a r o d o w e j w O t w o c k u . Przed j e j ogłoszeniem p r o j e k t był przedstawio­ n y mieszkańcom. W okresie 14 d n i m o g l i o n i zgłaszać do niego zastrze­ żenia n a piśmie, które byłyby r o z p a t r y w a n e przez specjalną komisję. Część z n i c h — uzasadnionych gospodarczo — uwzględniono. Znajdują one w decyzji szczegółowe uzasadnienie. Szczegółowa analiza k o n f l i k t u zaistniałego na t l e komasacji w e w s i D. wykazała, że obok 4 g r u p postaw w stosunku do przedstawionego p r o ­ j e k t u scalenia (A, B, C, D) wyraźnie wyodrębniły się w e w s i 2 główne s y l w e t k i przywódców X — stojącego na czele g r u p y A i Y — prze­ wodzącego g r u p i e С oraz 3 t y p y o p i n i i mieszkańców n a t e m a t prze­ prowadzonej komasacji. Poniżej przedstawiono w y n i k i p r z e p r o w a d z O " nego na t e n t e m a t postępowania badawczego. W grupie postaw A znaleźli się c i wszyscy, którzy p r o j e k t u scale­ n i a n i e przyjęli. B y l i t o przedstawiciele 19 gospodarstw = 2 5 , 3 3 % ogółu gospodarstw w e w s i . W g r u p i e t e j było 25 właścicieli z i e m i = 27;78°/o ogółu właścicieli z i e m i w e w s i . J e j skład osobowy s t a n o w i l i głównie z w o l e n n i c y i przyjaciele X , a jednocześnie antagoniści Y . Między j e j członkami z w y k l e n i e występowały powiązania rodzinne l u b b l i s k o k r e w niacze. F a k t t e n wydaje się o t y l e uzasadniony, że w sporach o ziemię częściej są zaangażowane bliskie r o d z i n y niż sąsiedzi. W y n i k a o n n i e ­ j e d n o k r o t n i e z zadawnionych, n i e u r e g u l o w a n y c h spraw spadkowych i majątkowych. W g r u p i e t e j znalazł się również i sołtys, który był członkiem k o m i s j i scaleniowej, ale za namową X n i e zgłosił się do j e j prac. Grupę postaw В reprezentują ci, którzy p r o j e k t przyjęli ż zastrze­ żeniem. B y l i t o przedstawiciele 14 gospodarstw = 18,67% ogółu gospo^ d a r s t w w e w s i . W grupie t e j było 15 właścicieli z i e m i = 16,67% ogółu właścicieli z i e m i w e w s i . Weszli do n i e j c i , co p r o s i l i o pewne z m i a n y w projekcie i częściowo je u z y s k a l i . Z w y k l e m i e l i o n i drobne spory i nieporozumienia z Y i jego z w o l e n n i k a m i . A l e n i e była t o grupa m a ­ jąca odwagę czy chęć wystąpienia otwarcie p r z e c i w k o Y i jego zwolen­ n i k o m (czyli g r u p i e C). Między j e j r e p r e z e n t a n t a m i z grupą A istniały nieliczne dalsze powiązania krewniacze. Właściciele z i e m i z g r u p y A i В p i s a l i liczne podania i apelacje oraz w n o s i l i s k a r g i ustne do M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a , B i u r a Geodezji, orga­ nizacji społecznych i p o l i t y c z n y c h . Treść i c h była z w y k l e jednakowa. Zawierała prośby o przysłanie k o m i s j i , p r z e p u n k t o w a n i e ziemi i prze­ prowadzenie ponownego scalenia m o t y w o w a n e doznaną krzywdą oraz donosy na geodetów przeprowadzających komasację i zadowolonych z j e j w y n i k u sąsiadów (czyli osoby z g r u p y C). A u t o r e m około 9 0 % z n i c h był X , który j e pisał w i m i e n i u nieusatysfakcjonowanych i własnym �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 119 W skład g r u p y postaw С weszli c i , którzy p r o j e k t przyjęli bez za­ strzeżeń, wszyscy zwolennicy Y. Przedstawiciele 30 gospodarstw = 4 0 % ogółu gospodarstw w e w s i . W t e j g r u p i e było 38 właścicieli z i e m i = 42,22% ogółu właścicieli ziemi w e w s i . Znaleźli się w n i e j przyjaciele Y i c i , co stali się jego s y m p a t y k a m i po komasacji, gdy rzekomo za jego udziałem dostali większe i lepsze kawałki z i e m i oraz pozostali człon­ k o w i e k o m i s j i scaleniowej. Między tą grupą, a grupą A istniały bliskie powiązania rodzinne (stryjeczne, a n a w e t rodzone rodzeństwo). Już od października 1970 r. pisali o n i podania do P r e z y d i u m Rady Narodowej w O t w o c k u z prośbą o wprowadzenie na n o w o wytyczone g r u n t y , po­ nieważ z w o l e n n i c y X u t r u d n i a l i i m i c h zagospodarowanie. Zaznaczali równocześnie, że X wymusza podpisy na l i c z n y c h skargach, które sam redaguje. W g r u p i e postaw D znaleźli się ci, którzy odnieśli się do p r o j e k t u obojętnie. N i e w y k a z a l i n i m j a k i e g o k o l w i e k zainteresowania w t y m znaczeniu, że jego akceptacji nie p o t w i e r d z i l i s w o i m podpisem, a n i też nie zgłosili żadnych sugestii zmian, m i m o iż do zajęcia określonego sta­ n o w i s k a b y l i o b l i g o w a n i w y m o g a m i f o r m a l n y m i oraz presją o p i n i i współmieszkańców. Z reguły d e k l a r o w a l i się o n i jako s y m p a t y c y Y i w większości przystąpili do zagospodarowywania n o w y c h nadziałów ziemi. Częstokroć dołączali się do podań z prośbą o wprowadzenie na wydzielone g r u n t y . Cechowała i c h j e d n a k mniejsza aktywność. Było wśród n i c h 12 przedstawicieli gospodarstw = 1 6 % ogółu gospodarstw we w s i , z których każdy był właścicielem z i e m i = 13,33% ogółu właści­ c i e l i ziemi w e w s i . W następnym etapie analizy d o k o n y w a n o k o r e l a c j i między n p . w i e ­ k i e m , wykształceniem, zawodem pozarolniczym a zajęciem jednej z'4 po­ staw w stosunku do p r o j e k t u scalenia. Przypuszczano b o w i e m , że i s t n i e ­ ją określone współzależności między n p . rodzajem wykształcenia pozarolniczego a stosunkiem do ziemi. W t y m k o n k r e t n y m p r z y p a d k u chodziło o odpowiedź na p y t a n i e , czy w r a z ze wzrostem wykształcenia maleją ekonomiczne i emocjonalne zależności od t r a d y c y j n e g o warszta­ t u p r a c y i własności ziemi oraz czy mają one odbicie w zajęciu określo­ nej postawy względem komasacji. Uzyskane w y n i k i wykazały, że: a. W relacjach między poszczególnymi g r u p a m i obszarowymi gospo­ d a r s t w a zajęciem jednej z 4 postaw nie wydają się zachodzić istotne powiązania, gdy u j m i e m y t o zjawisko w procentach w obrębie każdej z g r u p . Jednocześnie j e d n a k uzyskane w y n i k i wykazujące przewagę właścicieli gospodarstw powyżej 5 ha w grupie postaw С mogą w s k a ­ zywać na to, że właśnie one najbardziej odczuwały szachownicę pól i w y n i k i komasacji przyjęły z aprobatą. N i e możemy też wykluczyć, iż u podstawy i c h stanowiska leżało dążenie do przekształcenia d o t y c h ­ czasowego w a r s z t a t u p r a c y w t o w a r o w e gospodarstwo specjalistyczne. Z k o l e i w p r z y p a d k u gospodarstw małych, których właścicieli w i d z i e - �120 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA liśmy zarówno w grupie postaw A j a k i С możemy przypuszczać, że m a m y t u do czynienia z t r u d n y m p r o b l e m e m siedlisk i działek p r z y ­ d o m o w y c h . R o l n i c y posiadający m n i e j z i e m i z reguły dążyli do tego, aby uzyskać nadziały z i e m i wokół własnego siedliska, e w e n t u a l n i e tuż za n i m , ale usytuowane t a k , aby d o m i b u d y n k i gospodarcze były odda­ lone możliwie daleko od pola sąsiada. Stanowisko swoje tłumaczyli po­ zornie gospodarczymi r a c j a m i , a m i a n o w i c i e t y m , że t a k i e położenie g r u n t u będzie skutecznie zapobiegało niezamierzonemu niszczeniu p l o ­ nów sąsiada przez i c h i n w e n t a r z . Należy przyznać, że chociaż przedsta­ w i o n a argumentacja n i e w y t r z y m u j e próby k r y t y k i , to j e d n a k t a k i e rozwiązanie w y d a j e się n i e j e d n o k r o t n i e słuszne i racjonalne. Niestety z w a r t a zabudowa w s i uniemożliwiała w większości wypadków jego rea­ lizację. Gospodarstwa większe zazwyczaj posiadały wokół zabudowań ziemię orną, a p r o j e k t scalenia częstokroć utrwalił istniejący d o t y c h ­ czas stan rzeczy. G d y przeprowadzone scalenie usatysfakcjonowało gos­ podarza, zajmował postawę C, g d y oczekiwał innego rozwiązania niż zaproponowane, zasilał szeregi g r u p y A ( t a b l . 1). Tabl. 1. Współzależność między grupą obszarową gospodarstwa a zajęciem określonej postawy w stosunku do projektu scalenia (Zestawienie a u t o r k i opracowane n a podstawie badań Grupa obszarowa gospodar­ stwa w ha Postawa A 1 - 1,49 ha 1,5- 1,99 2 - 2,49 2 , 5 - 2,99 3 - 3,49 3 , 5 - 3,99 4 - 4,49 4 , 5 - 4,99 5 - 5,49 5 , 5 - 5,99 6 - 6,49 6 , 5 - 6,99 7 - 7,49 7 , 5 - 7,99 8 - 8,49 8 , 5 - 8,99 10,5- 10,99 11,5- 11,99 2 1 , 5 - 21,99 1 2 3 - 1 3 2 3 1 1 1 Postawa В Postawa С 1 5 1 — 1 2 3 _ 2 — _ 3 2 — — 1 1 ! J 1 1 - terenowych) 2 1 - 4 2 — 2 4 1 1 — 3 — _ Postawa D 1 j - ¡ 1 i 2 1 — — — " j j 1 - 1 14 30 12 18,67% 40% 16% Razem wlaścic eli ziemi 25,33% 25 38 Razem właścic leli ziemi w % 27,78% •5 16,67% 42,22% ! 1 19 Razem gospod arstw w % ! 1 1 2 2 — — — 1 1 Razem gospodarstw i = 75 = 100% = 90 1333% = 100% �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC KONFLIKTU 121 b. Zdecydowana większość, jaką uzyskano przez postawę С wśród w s z y s t k i c h k a t e g o r i i w i e k u mieszkańców (oprócz osobników powyżej 65 r o k u życia), świadczy o p o z y t y w n y m stosunku do z i e m i jako w a r ­ sztatu p r a c y i r o z u m i e n i u przez ludność wiejską korzyści, które p r z y ­ nosi gospodarstwu komasacja. Natomiast znacznie wyższy procent l u d ­ ności powyżej 65 r o k u życia w g r u p i e A sugeruje, iż osoby starsze są bardziej przywiązane do t r a d y c y j n e g o sposobu gospodarowania i p r z y ­ wiązują mniejszą wagę do wszelkiej jego modernizacji. Możliwe jest również, że właśnie w t e j grupie w i e k u występuje najsilniejsze p r z y ­ wiązanie do konkretnego kawałka ziemi, uprawianego o d l a t , a z a t e m podporządkowanie emocjom działań ekonomicznych. Z k o l e i w grupie В wyższy niż w i n n y c h g r u p a c h w i e k u procent ludności między 26 a 35 r o k i e m życia, która zgłaszała zastrzeżenia i wnosiła o korektę p r o j e k t u , p r z e m a w i a za t y m , że właśnie młodzi r o l n i c y b y l i najbardziej zaintere­ sowani t y m , a b y i c h gospodarstwa miały kształt umożliwiający n a j racjonalniejsze zagospodarowanie. Dlatego też w s y t u a c j i , g d y uważali, że przeprowadzony podział n i e spełnia oczekiwanych przez n i c h w y m o ­ gów, starali się go kwestionować, z różnym zresztą powodzeniem. W y ż ­ szy niż w i n n y c h g r u p a c h w i e k u procent ludności powyżej 65 r o k u życia w g r u p i e postaw D w y n i k a z tego, że w liczbie t e j znaleźli się przede w s z y s t k i m osobnicy samotni. Wobec b r a k u następców do p e w ­ nego stopnia były d l a n i c h obojętne w y n i k i scalenia, ponieważ gros z n i c h nosiła się z z a m i a r e m przekazania z i e m i państwu w zamian za rentę (tabl. 2). Tabl. 2. Korelacja między grupą wieku a zajęciem określonej postawy w stosunku do projektu scalenia w procentach ( Z e s t a w i e n i e a u t o r k i o p r a c o w a n e n a p o d s t a w i e badań Wiek 16-25 lat 26-35 lat 36-45 lat 46-55 lat 56-65 lat powyżej 65 lat brak danych 1 Postawa A w % 100% 71 osób 31 osób 30 osób 42 osoby 26 osób 39 osób 1 osoba 18,31% 9,68% ! 36,6% ! 16,68% 23,08% 41,03% i terenowych) Postawa В w % Postawa С w % Postawa D w % 14,08% 29,03% 10,00% 16,68% 19,23% 15,38% 53,53% 48,39% 33,33% 59,50% 46,16% 12,82% 14,08% 12,90% 20,00% 7,14% 11,59% 30,76% 100% c. W relacjach między wykształceniem, a zajęciem określonej p o ­ s t a w y uderza równowaga między przedstawicielami g r u p y A i C. W każdej z n i c h liczba analfabetów i osób potrafiących t y l k o czytać oraz posiadających wykształcenie ogólnokształcące jest n i e o m a l i d e n ­ tyczna. Świadczy t o o t y m , że t e n zakres wykształcenia n i e wpłynął w sposób i s t o t n y n a postawy mieszkańców. Jednocześnie j e d n a k jest t o z b y t n i e w i e l k a próba ilościowa do w y s u w a n i a szerszych generacji, t y m �122 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA bardziej że wśród t y c h , którzy o t r z y m a l i wykształcenie podstawowe (pełne l u b nie) i zasadnicze występuje ponad 2 - k r o t n a różnica między grupą A i С na korzyść t e j ostatniej. Ponieważ jest to zbiorowość znacz­ nie liczniejsza niż poprzednia możemy, zostać zasugerowani, że pozy­ t y w n y stosunek do scalenia i ziemi reprezentuje właśnie t a kategoria mieszkańców w s i . Wnioskowanie t a k i e nie w y d a j e się n a m jednak udo­ kumentowane. Natomiast pozostałe w y n i k i raczej wskazują na t o , że wykształcenie nie wpływa decydująco na p o z y t y w n e postawy społecz­ ności w i e j s k i e j w czasie konfliktów o ziemię. Również opinia biegłych sądowych p r z y c h y l a się do takiego stwierdzenia (tabl. 3). Tabl. 3. Korelacja między wykształceniem a zajęciem określonej postawy w stosunku do projektu scalenia w procentach. Ludność powyżej 16 roku życia (Zestawienie a u t o r k i o p r a c o w a n e n a p o d s t a w i e badań 100% Wykształcenie \_ 20 osób analfabeci tylko czytają 6 osób samoucy 9 osób podstawowe niepełne i 97 osób .86 osób podstawowe pełne zasadnicze pełne 13 osób średnie ogólnokształc. niepełne 4 osoby średnie ogólnokształcące pełne 3 osoby terenowych) Postawa Postawa Postawa Postawa A w % j В w % Cjw % • D w % 40,00%. 33,33% 44,45% 21,67% 17,44% 15,39% 33,33% 25,00% 10,00% 16,67% 11,11% 14,42% 23,26% 30,77% 45,00% . 5,00% 16,67% 33,33% 22,22% 22,22% 48,45% 15,46% ' 16,28% 43,02% 7,69% 46,15% 33,33% .33,33% • 25,00% - - . 50,00% d. Współzależności między płcią a zajęciem jednej z 4 postaw nie zarejestrowano. Mieliśmy w t y m p r z y p a d k u do czynienia z równowagą w obrębie poszczególnych g r u p , a szczególnie A i C. Wskazuje to na fakt, że zarówno kobiety, j a k i mężczyźni w s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j p r z y j ­ mują jednolite postawy. e. P e w n a współzależność zarysowała się natomiast między z a t r u d ­ n i e n i e m pozarolniczym a zajęciem jednej z 4 postaw. Otóż chłopi-robotn i c y znaleźli się w zdecydowanej większości w grupie postaw C. Wśród t y c h , którzy przyjęli p r o j e k t scalenia bez zastrzeżeń, było aż 46,68% ogółu z a t r u d n i o n y c h pozarolniczo. W y n i k t e n sugeruje duże zaangażo­ wanie chłopów-robotników w sprawy ziemi j a k o w a r s z t a t u pracy i włas­ ności, większe niż chłopów. Może on wypływać z tego, właśnie t a g r u p a społeczna z r a c j i szerszych zainteresowań s p r a w a m i społeczeństwa globalnego rozumie lepiej korzyści wynikające z modernizacji gospo­ darstw. Możemy też przypuszczać, że w i e l u przedstawicieli t e j g r u p y opowie się za pozostaniem wyłącznie w zawodzie r o l n i k a , g d y uzyska odpowiednie w a r u n k i do racjonalnego jego w y k o n y w a n i a . 15,56% ogółu z a t r u d n i o n y c h pozarolniczo, którzy weszli w skład g r u p y postaw D, stanowiły osoby bardzo silnie związane z pracą w przemyśle w i e l k o - �POSTAWY 123 MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U m i e j s k i m , posiadające niewielką ilość ziemi. D l a n i c h gospodarstwo r o l ­ ne było t y l k o dopełnieniem do w y k o n y w a n y c h zajęć w zawodach poza­ r o l n i c z y c h i dlatego też jego los nie był p r z e d m i o t e m i c h zaintereso­ w a n i a (tabl. 4). Tabl. 4. Ujęcie graficzne współzależności między zatrudnieniem pozarolniczym a zajęciem określonej postawy w stosunku do p r o j e k t u scalenia (Zestawienie autorki opracowane na podstawie danych G U S oraz badań terenowych) f. W t r a k c i e analizy porównywano ilość z i e m i w h a p r z e d i po k o ­ masacji w poszczególnych gospodarstwach. Starano się tą drogą uzyskać informacje, czy zachodzi korelacja między zajęciem j e d n e j z 4 postaw a e w i d e n t n y m zwiększeniem l u b zmniejszeniem ilości z i e m i . Współ­ zależności t a k i e j nie uchwycono. N i e zarejestrowano również związku między reprezentowaną postawą a ilością kawałków g r u n t u poprzednio posiadanego. 4 g. Szukając dalszych p r z y c z y n zajęcia jednej z 4 postaw starano- się Wychwycić rozbieżności w stanie majątkowym poszczególnych gospo­ d a r s t w r o l n y c h przed i po scaleniu. Porównywano więc wysokość do­ chodu na podstawie przychodowości gospodarstw w 3 latach poprze­ dzających komasację i po n i e j . Współzależności t a k i e j nie zaobserwo­ wano. 5 h. W t y m s a m y m celu i w analogiczny sposób porównywano ilość hodowanego i n w e n t a r z a przed i po komasacji. T u należy zaznaczyć, że n i e w i e l k i wzrost chowanej nierogacizny, j a k i się uwidocznił w o s t a t n i m r o k u , nie był wyłącznie p o z y t y w n y m efektem scalenia, lecz przede w s z y s t k i m w y n i k i e m zniesienia obowiązkowych dostaw d l a państwa oraz w z r o s t u cen s k u p u żywca. Przeprowadzone badania nie wykazały, aby z w o l e n n i c y Y u z y s k a l i * Ze szczegółowym rozbiciem na poszczególne kategorie użytków i i c h jakość, np. ziemia orna, użytki zielone, las. Materiały do tego zagadnienia czerpano z rejestrów r o l n y c h oraz wiosennych i jesiennych spisów gospodarczych, znajdujących się w gestii i udostępnionych przez GRN. s �124 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dzięki scaleniu wyższe efekty finansowe niż s y m p a t y c y X . Dotychcza­ sowy stan posiadania j e d n y c h i drugich, m i m o zmienionej k o n f i g u r a c j i działek, pozostał bez większych zmian, nie zarejestrowano również zubo­ żenia poszczególnych gospodarstw, w z r o s t u i c h obciążeń, a w t y m świad­ czeń i podatków na rzecz państwa. Dotychczasowe w y n i k i jednoznacznie wykazały, że p r z y b a d a n i u zachowań ludności w i e j s k i e j ograniczenie analizy je d ynie do metod sta­ t y s t y c z n y c h i socjologicznych może okazać się zwodnicze i pociągać za sobą błędy i n t e r p r e t a c y j n e . Zróżnicowanie postaw w komasowanej w s i musiało mieć swoje źródło w i n n y c h c z y n n i k a c h , pozostających poza strukturą społeczną czy majątkową mieszkańców. Dlatego też celem ostatecznego wyjaśnienia i c h p r z y c z y n należało zapoznać się z przebie­ g i e m całej a k c j i scaleniowej i w y d a r z e n i a m i ją poprzedzającymi. Z e b r a n y materiał t e r e n o w y pozwala wysunąć przypuszczenie, że do­ minującą rolę w f o r m o w a n i u się o d m i e n n y c h postaw w okresie scale­ n i a odegrały w y d a r z e n i a z przeszłości w s i . Przez długie dziesięciolecia istniejący układ społeczno-gospodarczy sankcjonował i utrwalał zależ­ ność ekonomiczną i podporządkowanie gospodarstw najmniejszych więk­ szym. Przejawiały się one chociażby w konieczności wynajęcia k o n i a l u b wypożyczenia sprzętu od bogatego sąsiada w zamian za odrobek. Stwarzało t o swoisty system koegzystencji między poszczególnymi k a ­ t e g o r i a m i gospodarstw w e w s i , przypominający f e u d a l n y układ patrona i k l i e n t e l i . Jest rzeczą zrozumiałą, że b i e d n y r o l n i k starał się n i e n a r a ­ żać bogatemu sąsiadowi, od którego był w w i e l u w y p a d k a c h zależny. C i e r p l i w i e znosił jego fanaberie, a częstokroć i obelgi oraz głośno utoż­ samiał się z głoszonymi przez niego poglądami, chociaż osobiście był często odmiennego zdania i przekonań. N a istniejący układ odniesienia naniosły się k o n f i g u r a c j e powstałe w czasie o k u p a c j i n i e m i e c k i e j . Część mieszkańców w s i przystąpiła do zbrojnej w a l k i z o k u p a n t e m , nieraz w organizacjach reprezentujących odmienne orientacje polityczno-spo­ łeczne. Część stawiała wobec w r o g a b i e r n y opór czy rodzaj kamuflażu. L o s y powojenne j e d n y c h i d r u g i c h były bardzo różne, zależne od obo­ wiązujących w poszczególnych latach koncepcji p o l i t y c z n y c h . G d y do w s i zaczęła napływać gotówka z w y k o n y w a n y c h zawodów p o z a r o l n i ­ czych, zmieniająca zasadniczo status dotychczasowej biedoty, sytuacja jeszcze bardziej się zawikłała. Uległy zmianie dotychczasowe relacje i zależności. Ogólny układ koegzystencji sąsiedzkiej n i e sprzyjał j e d n a k konsolidacji j e j mieszkańców. P r z e m i a n y społeczno-ekonomiczne w ca­ łym społeczeństwie p o l s k i m po w o j n i e wpłynęły z czasem na n o r m a l i ­ zację stosunków wewnątrz w s i . Zadawnione urazy i pretensje zaczy­ nano zapominać, t a k że stopniowo przestały mieć one większy wpływ na życie w s i . Proces t e n w p e w n y m momencie został r a p t o w n i e zaha­ m o w a n y właśnie w czasie scalania gruntów. Komasacja była w p e w n e j mierze bodźcem do odnowienia z a t a r t y c h już w pamięci niechęci i a n t a - �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 125 gonizmów. Gospodarze zaczęli nagle sobie przypominać, że sąsiedzi r e ­ prezentujący o d m i e n n y na nią pogląd dopuścili się kiedyś obrazy, u r a ­ z i l i i c h honor, a n a w e t s k r z y w d z i l i . Częstokroć nieistotne kłótnie i n i e ­ porozumienia, w czasie których w y p o m i n a n o sobie dawną biedę i za­ leżność od i n n y c h łub „pańskość", ożyły ze zdwojoną siłą. K i l k a miesięcy przed komasacją, g d y mieszkańcy w s i D . b y l i już p o w i a d o m i e n i o m a ­ jącym nastąpić scaleniu, zatargi zostały spotęgowane w czasie wyborów sołtysa. I c h przebieg skłócił ostatecznie całą wieś. Przyczyną bezpo­ średnią były zabiegi 2 gospodarzy o funkcję sołtysa. K a n d y d a t a m i n a to stanowisko był X i Y. Współzawodnictwo t y c h 2 rolników o p r y m w e w s i rozpoczęło się jeszcze w okresie i c h młodości i trwało nieprzerwanie przez okres o k u ­ pacji h i t l e r o w s k i e j , lata krzepnięcia ludowego państwa, aż do schyłku l a t 6 0 - t y c h . W czasie w o j n y obaj b r a l i c z y n n y udział w r u c h u o p o r u i m i m o że należeli do t e j samej organizacji podziemnej i c h losy i d r o g i życiowe były zupełnie różne. Y pochodził z najbogatszej r o d z i n y w e w s i , dzięki czemu n i e o m a l automatycznie był p r e d y s t y n o w a n y do zajmowa­ nia czołowego miejsca w w i e j s k i e j h i e r a r c h i i autorytetów. Natomiast X był synem małorolnego chłopa, ale za t o cechowała go wrodzona i n t e l i ­ gencja i predyspozycje przywódcze, które okazały się n i e z w y k l e p r z y ­ datne w walce z o k u p a n t e m . Odmienne w a r u n k i egzystencji oraz róż­ nice charakterologiczne i osobowościowe sprzyjały ciągłości i długo­ trwałości r y w a l i z a c j i X i Y (silniej jeszcze w kilkadziesiąt l a t po w o j ­ nie). W y b o r y sołtysa były p o t r a k t o w a n e przez r y w a l i jako rodzaj s p r a w ­ dzianu popularności i prestiżu wśród mieszkańców w s i . W w y n i k u i c h działań w e w s i rzeczywiście wyodrębniły się d w a przeciwne obozy: zwolenników X i zwolenników Y. Ostatecznie po 2 - k r o t n y c h o f i c j a l n y c h w y b o r a c h sołtysem został k a n d y d a t dotąd n i e t r a k t o w a n y poważnie — d a l e k i od opowiadania się po c z y j e j k o l w i e k stronie. Podczas scalania gruntów i po jego zakończeniu działalność o b u g r u p nasiliła się. Z w o ­ l e n n i c y X dążyli przede w s z y s t k i m do spowodowania ponownego sca­ lenia, natomiast s y m p a t y c y Y występowali w obronie d ok ona nyc h po­ miarów i w y t y c z o n y c h nowo nadziałów ziemi, przyjmując t y m s a m y m rolę opozycji p o z y t y w n e j . Szczególnie ważną rolę w w y t w o r z e n i u się s y t u a c j i antagonistycznej odegrała postawa — X . Właśnie jego działalność była powodem o d r z u ­ cenia przez część w s i p r o j e k t u scalenia. Był to mężczyzna cieszący się od l a t dużym a u t o r y t e t e m , j a k o d o b r y gospodarz i o p e r a t y w n y w po­ czynaniach społecznik oraz i n n o w a t o r r o l n i c t w a , i n i c j a t o r szeregu akcji, w t y m p i e r w s z y propagator i n a j g o r l i w s z y w y z n a w c a idei komasacji. Jego prestiż został bardzo poważnie podważony, k i e d y wdał się w za­ t a r g z własnym szwagrem, powodując śledztwo i interwencję z zewnątrz. Opinia wiejska była w t y m w y p a d k u solidarna. Uważano, że s p r a w y sporne p o w i n n y być rozstrzygane wyłącznie w gronie r o d z i n n y m l u b �126 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA sąsiedzkim i n i e wykraczać poza wieś. Ponieważ w czasie wyborów soł­ tysa nie udało m u się odzyskać utraconej pozycji w społeczności w i e j ­ skiej, podjął próbę odzyskania zaufania i prestiżu w czasie komasacji, skupiając wokół siebie t y c h , którzy z dokonanych podziałów n i e b y l i zadowoleni. T e n zdawałoby się niedorzeczny pomysł miał wiele szans na pomyślne dla niego zakończenie, g d y b y rzeczywiście geodeta popeł­ nił rażące błędy i zapadła decyzja o p o n o w n y m scaleniu. T a k się j e d n a k nie stało. Jego postępowanie spotkało się z silniejszą niż przypuszczał opozycją pozostałych mieszkańców. W konsekwencji k o n f l i k t objął całą wieś, a antagonistyczne poczynania k i e r o w a n o n i e t y l k o wobec współ­ mieszkańców, lecz i wykonawców p r o j e k t u oraz przedstawicieli a d m i ­ nistracji. W opiniach na temat r o l i X w k o n f l i k c i e podkreślano przede wszyst­ k i m jego n e g a t y w n e cechy charakterologiczne, j a k upór w dążeniu do „postawienia n a s w o i m " , pewność siebie i wiarę w e własną n i e o m y l ­ ność, a t y m s a m y m b r a k s a m o k o n t r o l i i usiłowanie osiągnięcia celu za wszelką cenę. Ponadto w y k p i w a n i e sąsiadów i i c h działań, nieuznawanie i n n y c h autorytetów — poza własnym. A m b i t n y do przesady miał b o ­ leśnie odczuć n i e w y b r a n i e go n a sołtysa, a następnie n a członka r a d y scaleniowej. Uczucie k r z y w d y miało być d l a niego t y m silniejsze, że „przedtem był doceniany, załatwiał różne rzeczy i był r u c h l i w y " . Po skończonej komasacji X n i e dał za wygraną. „ N a początku mówił, że g d y b y n i k t na pole nie wyszedł, t o b y jeszcze raz było scalenie, to b y zmienili..., bo się ludzie nie godzą. N i e dawał on też i jego ludzie w y ­ chodzić w pole i pracować t y m , co c h c i e l i " . 6 W o p i n i i mieszkańców sąsiednich w s i postawa X zasługuje n a po­ tępienie, „bo j a k można t a k skłócić wioskę, przecież należy dążyć do jedności [...] d w a koła gospodyń chcieli założyć i d w a sołtysy już p r o ­ ponują [...] Zbuntował on część w s i , która b y do zabicia poszła, g d y b y nie przyjechała m i l i c j a [•••] t y l k o chce rządzić państwem, a t u m u chło­ p i nie dają". Przedstawiciel opozycji p o z y t y w n e j Y nie jest sylwetką t a k k o n ­ trowersyjną j a k X . Ceniony przede w s z y s t k i m j a k o niezły r o l n i k i spo­ k o j n y człowiek, s k o n c e n t r o w a n y na własnej rodzinie i gospodarstwie. Jego łatwość współżycia z sąsiadami oraz niemieszanie się do cudzych spraw zyskały m u szacunek we w s i . Swoją postawą życiową i zacho­ w a n i e m stanowił absolutne przeciwieństwo t r u d n e g o w pożyciu są­ siedzkim i ciężko doświadczonego przez los — X . W czasie prac k o masacyjnych w y b r a n o go na członka r a d y scaleniowej, a sami w y k o ­ n a w c y p r o j e k t u (inżynierowie geodeci) uważali go za pośrednika mię­ dzy n i m i a wsią. Zyskał więc zaufanie i pełnił f u n k c j e , o które X bez­ skutecznie zabiegał, co oczywiście wpłynęło na zaostrzenie k o n k u r e n c j i Wszystkie cytaty zamieszczone w opracowaniu pochodzą z materiałów A r c h i ­ w u m Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie. N r i n w . 1790-1800. 6 �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 127 między r y w a l a m i . Ponieważ od l a t znano go j a k o głównego oponen­ ta X został poniekąd k r e o w a n y n a przywódcę przez t y c h , którzy b y l i zadowoleni ze scalenia, a więc r e p r e z e n t o w a l i odmienne stanowisko niż X . O p i n i e sąsiadów o w y d a r z e n i a c h w e w s i D. były zdecydowanie n e ­ g a t y w n e . Wskazywały na u j e m n e cechy charakterologiczne X i jego g r u p y , i c h dążenie do władzy i rządzenia. Podkreślały i c h nieracjo­ nalne podejście do ziemi, która zamiast „rodzić leżała odłogiem". Z a ­ znaczały, że t e n sam geodeta przeprowadzał scalenia w i n n y c h wsiach w okolicy i nigdzie n i e było t a k i e j s y t u a c j i . T a m b o w i e m k i e r o w a n o się głównie r a c j a m i gospodarczymi. Dominowała w n i c h t r o s k a i o d ­ powiedzialność za prowadzony w a r s z t a t pracy, a nie s u b i e k t y w n e racje emocjonalne i rozbudzone nagle zadawnione urazy. M i m o to, że n i e każdy r o l n i k był ze scalenia w pełni zadowolony, oczekiwano na m o ­ m e n t zakończenia prac i rozoranie miedz, „jak na zbawienie, bo już był w i e l k i czas [...] była połowa września i trzeba było orać i siać. Mało k t o patrzył na t e n m e t r czy k i l k a , których m u brakowało [...] b y l i tacy, co sobie sami r o z o r a l i miedze i zaczynali pracę, bo kamienie już były wkopane, t o znaczy zaznaczone miedze, [...] a t a m w e w s i D . była m i l i c j a i jest do dziś m i l i c j a " . Po zakończeniu prac scaleniowych, g d y zapadł już ostateczny w e r ­ d y k t oraz w y t y c z o n o nowe miedze, antagonistyczne u g r u p o w a n i a w e w s i D. wzmogły swoją działalność. K o n f l i k t przekroczył granice w s i , a n a w e t p o w i a t u . Równocześnie opinie mieszkańców w s i D . na t e m a t przeprowadzonej komasacji, przebiegu prac geodety i społecznej r a d y scaleniowej (składającej się z delegatów mieszkańców wsi) i c h r z e t e l ­ ności i fachowości oraz efektów w y k o n a n y c h prac można podzielić na 3 główne g r u p y : 1) opinie negatywne, 2) opinie p o z y t y w n e , 3) opinie n e u t r a l n e inaczej niezaangażowane. O b s e r w u j e m y p r z y t y m zasadni­ czą rozbieżność między zajętymi p o s t a w a m i A, B, C, D a w y p o w i e d z i a ­ m i i o p i n i a m i , c z y l i zachowaniami w e r b a l n y m i a f a k t y c z n y m i . Opinie p o z y t y w n e w y p o w i a d a n e były przez niektórych przedstawicieli g r u ­ p y A, a negatywne — g r u p y C. Krótko można je scharakteryzować następująco: 1. Opinie skrajnie negatywne w y p o w i a d a l i w większości wypadków zwolennicy X . Z a jego czynną namową część z n i c h nie przejęła w po­ siadanie nowo wyznaczonych k o l o n i i . Przyczyną tego stanu rzeczy było oczekiwanie na nową komasację l u b komisję, która b y wydała decyzję o konieczności w e r y f i k a c j i przeprowadzonych prac scaleniowych, „przepunktowała poszczególne działki", a t y m s a m y m zmieniła obecny sta­ tus quo. Uważali o n i , że „dlatego wszystko trzeba znów przepunktować i szkody wyrównać, bo inżynier geodeta popełnił błąd [...] Mierniczy powinien na początku przyjść i zobaczyć, co jest czyje na polu, a on wziął rejestr i z rejestru odrąbał wszystko [...] Na przy- �128 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA kład sąsiad miał działkę, uprawiał ją od bardzo dawna, a teraz znikła m u , k t o i n n y ją m a i uprawia. Taka też działka za szosą jest bez właściciela". S t a n o w i s k u t a k i e m u towarzyszyły antagonistyczne poczynania, e p i ­ t e t y i rękoczyny w stosunku do geodetów, członków r a d y scalenio­ w e j i zwolenników Y, s k a r g i oraz petycje pisemne, oszczerstwa i p l o t ­ k i (tabl. 5-7). T a b l . 5. Schematyczne przedstawienie opinii skoligaconych rodzin na temat prowadzonego scalenia (Opracowanie autorki n a podstawie badań prze­ terenowych) Mateusz=ř=Maria 11921 1 1929 ñotr= J u l i a n a ł «1899 9 ď Jan=pMaria «1920 ,r Tadeusz «1947 J a n = M a r i a n n a Ignacy: J a n i n a 11941 11945 «1905 11939 Piotr 1 Anna «1950 «1952 O O* Kazimierz K r y s t y n a «1933 «1940 AnnaŤ=Jozef 11948 119S2 9 ď Antonina=¡=Wtadystaw «1910 Kazimierz « 1336 Saezepan^Jadwiga « 1910 Krystyna «1942 Cj^meżczyzrra; Q kobiela: * 1910 data uradzania; t/S35data śmierci; Jezef Andrzej «1953 Maria « 1936 Stanistaw=Celina «1930 «1935 Stanistew «1940 Marta «19S3 potomstwu; = matienstwo; ©opinie pozytywne;® opinie negatywne; 0opirtie neutralne 2. Opinie p o z y t y w n e zarówno o przebiegu, j a k i zasadach p r a c y geo­ dety oraz r a d y scaleniowej wyrażali głównie zadowoleni z rezultatów przeprowadzonej komasacji, ale b y l i wśród n i c h również p r z e d s t a w i ­ ciele g r u p y A . I c h zdaniem „inżynier był bardzo ostrożny, wiedział co go czeka i robił wszystko, żeby m u n i k t n i e zarzucił p r z e k u p s t w a czy oszustwa". O n i t o dążyli do stabilizacji i u n o r m o w a n i a życia w e w s i , co zdaje się świadczyć o i c h bardziej r a c j o n a l n y m niż e m o c j o n a l n y m stosunku do prowadzonego w a r s z t a t u pracy. R e k r u t o w a l i się o n i w więk­ szości ze zwolenników Y. Uważali, że „już dawno z t y m i p r o w o k a t o r a m i [czyli zwolennikami X — przyp. M . D.-P.] p o w i n i e n być zrobiony porządek, a sam X p o w i n i e n być zamknięty i koniec [...] O n i narzekają na komisję, bo podobno komisja miała mówić mierniczemu, gdzie on ma postawić słupy. T a k to miało wyglądać: komisja się pyta, dla kogo p a n mierzysz? a on mówi na przykład dla Pawła, a wtedy komisja [...] nie, w i e p a n to za mało [...] przypuść m u pan jeszcze kawałek. Tak miał mierniczy robić według nich". W w y p o w i e d z i a c h i c h przejawia się jednocześnie świadomość t a k i c h cech k u l t u r o w y c h własnej społeczności, j a k swoista d u m a i dążenie „do postawienia na s w o i m " , aby t y l k o nie wydać się „gorszym" czy „głup­ s z y m " o d sąsiada. �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 129 „Każdy chce na swoim postawić, żeby nie był gorszy od drugiego, żeby d r u g i nie miał lepiej [...] Niech stracę, niech adwokaty wezmą, niech wyprawuję, a m u pokażę, że nie jestem t a k i głupi. Więcej w y d a na adwokatów i prawa, niż t o jest warte, taka zawziętość [...] Teraz ma być jeszcze jedna komisja. Nie jest możliwe, żeby ona zmieniła cokolwiek. Zadrażnia to t y l k o stosunki. Gdyby nie interwencje i petycje X i pisane przez niego za wszystkich podania, sprawa dawno b y była załatwiona". 3. Opinie n e u t r a l n e w y p o w i a d a l i ci, którzy n i e chcieli się narazić któremukolwiek z antagonistycznych ugrupowań oraz próbujący ukryć swoje właściwe stanowisko. Najbardziej charakterystyczne dla repre­ zentantów t e j g r u p y w y p o w i e d z i brzmiały: „komisja punktowała, ale czy ona miała coś do powiedzenia? Różnie t o mówią. J e d n i , że odgry­ wała jakąś rolę, i n n i , że n i e " , albo „do k o m i s j i się n i e wtrącałem [...] j e d n i są zadowoleni z komasacji, d r u d z y nie, a m n i e t a m jest wszystko j e d n o " . Natomiast i c h poglądy na zaistniałe w y p a d k i wykazywały sze­ reg cech racjonalnego, ekonomicznego myślenia. „Inżynier swoje zrobił. W y b r a l i ludzie komisję sami spośród siebie. I wszystko może być w porządku, t y l k o trzeba wszystko brać rozsądnie. Jeżeli ktoś ma mniej ziemi, ale za to lepszej, to jest w porządku. Nawet j a k k t o dostał cały hektar ziemi dalej od domu, to jest w porządku, bo to m u się opłaca. Sprawiedliwie i roz­ sądnie [...] Przecież nawet ci, co b y l i w k o m i s j i , to nie wiedzieli, gdzie k t o dostanie ziemię. N a przykład sąsiad mówi, że specjalnie m u dano ziemię za drogą, a k t o był Duchem Świętym i wiedział, że m u t a m kawałek przydzielą". Częstokroć były t o w y p o w i e d z i połączone z ocenami piętnującymi poczynania t y c h mieszkańców w s i , którzy s w y m postępowaniem m o g l i przyczyniać się do zaostrzenia antagonizmów. Podkreślały one n p . czę­ sto, że „trochę to dziwne, że sołtys obecnie t r z y m a się kurczowo p o l i ­ t y k i X . Dostał bardzo dobrą kolonię, n i e w y p i e r a się, że jest zadowo­ lony, a jednocześnie spiskuje przeciw komasacji razem z X " . Opinie na t e m a t przeprowadzonej komasacji (pozytywne, n e g a t y w ­ ne, n e u t r a l n e ) nie są uzależnione od w i e k u , płci, wykształcenia czy zatrudnienia pozarolniczego. Natomiast wykazują jednomyślność w obrę­ bie poszczególnych małych r o d z i n w r e l a c j i : dziadkowie, ojcowie, dzieci. W zaistniałym k o n f l i k c i e oraz zróżnicowaniu się postaw i o p i n i i na temat komasacji zdecydowanie ujemną rolę odegrało stanowisko przede w s z y s t k i m jednego człowieka. N i e należy jednak zapominać, że splot różnych czynników, w y p a d k o w a różnorakich p r z e c i w s t a w n y c h działań zadecydowały o t y m , że jednostka mająca wszelkie predyspozycje do odegrania p o z y t y w n e j i integrującej r o l i stała się przywódcą n e g a t y w ­ n y m , rozbijającym jedność całej w s i . Bezsprzecznie winę za t o ponosi i społeczność wiejska, która nie potrafiła w k r y t y c z n e j s y t u a c j i wyjść poza osobistą niechęć, aby świadomie stawić czoło biegowi wydarzeń. Wbrew oczywistym faktom argumentem podstawowym, j a k i wysuwali wszyscy niezadowoleni z efektów scalenia, był a r g u m e n t ekonomicz9 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1 �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 130 Tabl. 6. Schematyczne przedstawienie o p i n i i skoligaconych rodzin na temat prze­ prowadzonego scalenia (Opracowanie autorki na podstawie badań terenowych) Ludwik=Antonina « 4 5 i 1950 t O* 9 Marianna: «1901 J«zef=pJdzefa * 19Ю «1911 Jan=¡=Janina «188? «1900 R a f a ł WładysVaw=Franciszka R o z a l i a =i=Andrzej « 1897 • 1899 t Marek=Maria «1920 «1923 ť Henryk «1932 Aniela «1928 Stanisław * 19(5 Marian * 19(8 Jozefa «1941 Janina = «1923 f Г Jozef J a n «1941 «1942 Jdzef H e l e n a = Bolesław «19S3 «193Б «1932 n y — k r z y w d a . Wyrządzić ją miał przede w s z y s t k i m inżynier geodeta dokonując w a d l i w e j oceny starego g r u n t u , który miał znacznie większą wartość niż nowo usytuowane działki. Ponieważ geodecie pomagali w pracy przedstawiciele r a d y scaleniowej (czy k o m i s j i scaleniowej), w y b r a n i spośród w s z y s t k i c h mieszkańców, o n i również uważani b y l i za współwinnych istniejącej sytuacji. Tabl. 7. Schematyczne przedstawienie o p i n i i skoligaconych rodzin na temat prze­ prowadzonego scalenia (Opracowanie autorki na podstawie badań Mateusz = J a m n a t !9Sr 1 1950 Piotr=f=Jeze!a tra?/ ',is;i2 ď O* Tadeusz=pAnna «1923 *1925 Henryk Adrian Maria « 1945 «1947 «1950 Aleksander=¡=Anna «1916 « 1920 Marta ^ S t e f a n «1915 «1916 Wojciech A d a m W a l e n t y Z y g m u n t «1948 terenowych) «1950 « 1953 «1943 K a z i m i e r z = p Marra «1919 *1Ł25 R y s z a r d Celina Tadeusz «1950 «1947 «1947 Lucyna «1950 N a t y m miejscu należy zastanowić się, j a k i e stanowisko zajęły l o ­ kalne a u t o r y t e t y w stosunku do rozwijających się wypadków w e w s i D . w czasie j e j scalania. I n s t y t u c j e i organizacje społeczno-polityczne oraz organy a d m i n i s t r a c y j n e szczebla powiatowego i wojewódzkiego były od samego początku zaangażowane w przebieg a k c j i . D o n i c h też n a ­ pływały prośby, petycje i s k a r g i obligujące do i c h rozstrzygania od w s z y s t k i c h ugrupowań w e w s i . Stworzyło t o specyficzną sytuację u t r u d - �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 131 niającą wszelkie poczynania pacyfikacyjne. M i m o że i c h p r z e d s t a w i ­ ciele o d p i e r w s z y c h d n i usiłowali załagodzić k o n f l i k t , t o j e d n a k j a k o instancje mające bezpośredni w p ł y w na prawidłowy przebieg k o m a ­ sacji i odpowiedzialne za nią na każdym k r o k u narażone były n a n i e ­ powodzenie. Każda b o w i e m decyzja, czy nawet r o z m o w a mająca n a celu u n o r m o w a n i e stosunków wśród mieszkańców w s i , spotykała się z natychmiastową kontrakcją osób, które z różnych względów nie były z n i c h zadowolone. Również j a k i e k o l w i e k postępowanie mediacyjne było z miejsca torpedowane. W k o n s e k w e n c j i wszelkie działania t y c h i n s t y t u c j i i organizacji w zakresie przywrócenia zasad demokratyczne­ go myślenia i postępowania były bardzo ograniczone. W t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j ogromną rolę odgrywał auto­ r y t e t t a k i c h i n s t y t u c j i , j a k szkoła i kościół. W samej w s i D . żadnej z t y c h placówek nie było, co oczywiście miało p e w i e n wpływ n a z m n i e j ­ szenie i c h r o l i w dziedzinie określania i r e g u l o w a n i a n o r m współżycia sąsiedzkiego. Próbę wpłynięcia na osłabienie k o n f l i k t u podjął proboszcz p a r a f i i , w której granicach a d m i n i s t r a c y j n y c h leżała wieś D . J a k sam p r z y ­ znawał, była ona bardzo nieśmiała. W czasie jednego z n i e d z i e l n y c h kazań wygłosił k i l k a zdań na t e m a t miłości bliźniego i zasad chrześci­ jańskiego współżycia. M i m o że zawarte w n i c h aluzje były odległe od nawiązywania do toczących się we w s i D. wydarzeń, po skończonej mszy odwiedziło go k i l k u j e j mieszkańców z żądaniami wyjaśnień i o d ­ wołania niektórych sformułowań, które przyjęli za skierowane do siebie. Również niepowodzeniem skończyła się próba podjęta przez nauczy­ ciela szkoły, do której uczęszczało gros uczniów ze w s i D. N a l e k c j i wychowawczej wyraził on w p r o s t dezaprobatę odnośnie do wypadków mających miejsce w scalanej w s i . Apelował do wychowanków, a b y w miarę swoich s k r o m n y c h możliwości starali się wpłynąć na postępo­ w a n i e rodziców, a gdy t o jest niemożliwe, chociaż sami w przyszłym „dorosłym" życiu starali się bardziej o b i e k t y w n i e i s p r a w i e d l i w i e oce­ niać podobne sytuacje, kierując się r a c j a m i ogólnospołecznymi, a n i e wyłącznie osobistymi. Reperkusje t e j pogadanki n i e dały na siebie dłu­ go czekać. W ciągu k i l k u następnych d n i szkołę o d w i e d z i l i zagniewani rodzice. Napłynęły na pedagoga s k a r g i do d y r e k c j i szkoły i k u r a t o ­ r i u m , a on sam został d o t k l i w i e p o b i t y przez nieznanych sprawców. W obliczu doznanych porażek zarówno proboszcz, j a k i nauczyciel d a l i za wygraną i więcej tego zagadnienia nie podjęli. Równocześnie w samej w s i D. nie było osoby, która cieszyłaby się jakimś szczególnym a u t o r y t e t e m , mogącej wpłynąć n a złagodzenie k o n f l i k t u . J e j mieszkań­ cy stanęli więc sami wobec problemów, z którymi nie bardzo d a w a l i sobie radę. Dlatego też częściej niż k i e d y k o l w i e k u c i e k a l i się do samo­ sądów l u b sięgali po rozwiązania p r o p o n o w a n o m v ^ z organa sądowe. �132 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A R O L A C Z Y N N I K Ó W ZEWNĘTRZNYCH W K S Z T A Ł T O W A N I U SIĘ P O S T A W W STOSUNKU DO Z I E M I W SYTUACJACH K O N F L I K T O W Y C H Obserwacja przebiegu a k c j i scaleniowych na południowo-wschodnim Mazowszu jednoznacznie wskazuje ujemne s k u t k i i n g e r e n c j i zewnętrz­ n y c h na życie społeczności w i e j s k i e j . W t y m p r z y p a d k u reprezentan­ t a m i „osób z zewnątrz" były różne kategorie urzędników a d m i n i s t r a c j i państwowej i w y k o n a w c y komasacji — inżynierowie geodeci. Z reguły każde i c h wkroczenie kończyło się k o n f l i k t e m z mieszkańcami, w któ­ r y m a k t y w n i e uczestniczyły obie s t r o n y oraz liczne grono sympatyków czy przeciwników określonych osób i i c h stanowisk. Rozpatrując c z y n n i k i , które decydowały o w z a j e m n y m w r o g i m n a ­ s t a w i e n i u między mieszkańcami w s i a w y k o n a w c a m i i przedstawicie­ l a m i a d m i n i s t r a c j i w czasie i po zakończeniu komasacji, zacznijmy od czynników n a t u r y f o r m a l n e j , c z y l i postępowaniu z g o d n y m z przepisa­ m i i t r y b e m urzędowego przebiegu prac związanych z przeprowadza­ n i e m a k c j i scaleniowej. Otóż w s a m y m założeniu, że dla przeprowadzenia komasacji w y ­ starczy zgoda 5 1 % gospodarzy kryło się niebezpieczeństwo, że pozostałe 4 9 % s t a n o w i l i p o t e n c j a l n i niezadowoleni, czy też niechętni scaleniu jeszcze przed przystąpieniem do zasadniczych prac. M o t y w y i c h stano­ w i s k a mogły być różne. N a przykład niechęć do z m i a n y dotychczaso­ wego areału wynikająca z przywiązania emocjonalnego do dotychczas uprawianego g r u n t u (czyli przesłanki psychologiczne), bądź przekona­ nie o jego wyższej niż w i n n y c h gospodarstwach wartości ekonomicz­ n e j . W i a r a t a n i e zawsze musiała mieć p o k r y c i e w rzeczywistości, z w y ­ k l e b o w i e m wynikała z przeświadczenia właściwego t u t e j s z y m r o l n i ­ k o m , że t o co jest moje, jest najlepsze (czyli m o t y w psychologiczny i ekonomiczny). Stanowiska n e g a t y w n e rodziły się również z niechęci do sąsiada, z którym n i e zawsze żyło się w zgodzie, a który właśnie znalazł się w g r u p i e t y c h , co p o p i e r a l i komasację i występowali o nią. Często dużą rolę odgrywała też sugestia, że „sąsiad t y l k o czycha n a moje p o l e " . I n n y m c z y n n i k i e m wiążącym się ściśle z t r y b e m postępowania a d m i ­ nistracyjnego był okres t r w a n i a prac scaleniowych, wynoszący jeden r o k gospodarczy (od jesieni do jesieni). T a k krótki t e r m i n p r z e w i d z i a ­ n y n a przeprowadzenie całej a k c j i utrudniał działalność uświadamia­ jącą w zakresie celowości i efektów, j a k i e niesie za sobą komasacja. Wykluczał o n n a w e t dłuższe bezpośrednie r o z m o w y z s a m y m i zainte­ r e s o w a n y m i . Natomiast mieszkańcy t u t e j s z y c h w s i są n i e u f n i w sto­ s u n k u do wszelkiej i n g e r e n c j i z zewnątrz. Nieufność ta jest być może przeżytkiem przetrwałym jeszcze z l a t pańszczyźniano-poddańczych, k i e d y ,to i n t e r w e n c j a rządu zaborczego czy pana wiązała się zazwyczaj z krzywdą d l a ludności. Jej przełamanie było możliwe j e d y n i e przez �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 133 znalezienie właściwego podejścia do r o l n i k a , wytłumaczenie m u celo­ wości t a k i c h , a nie i n n y c h poczynań. Wymagało t o j e d n a k znacznej ilości czasu. Gospodarz b o w i e m potrzebował zastanowić się, porozma­ wiać z resztą r o d z i n y . Musiał nabrać pewności, że współuczestniczy w p o d e j m o w a n i u decyzji bezpośrednio go dotyczących, że jego zdanie i w o l a się liczą. Szczególnie t e n ostatni f a k t miał doniosłe znaczenie, ponieważ w ostatnich latach bardzo wzrosło przekonanie rolników o i c h r o l i w społeczeństwie g l o b a l n y m . Jeszcze inną przyczyną konfliktów wynikającą z f o r m a l n y c h zasad czynności scaleniowych była tolerancja obejmująca 5000 m g r u n t u . Oznaczała ona, że po komasacji różnica między wielkością całego sta­ rego areału gospodarstwa a obszarem n o w y c h nadziałów może wynosić 5000 m ( i n p l u s l u b i n m i n u s ) . P r z y stanie dużej ilości małych kawał­ ków z i e m i częstokroć było t o równoznaczne ze zniknięciem k i l k u z n i c h . D l a niewielkiego gospodarstwa była t o poważna strata. I m i m o że w okolicznościach, g d y ilość nowo uzyskanego była mniejsza od stanu posiadanego poprzednio zawsze był on wyższej jakości niż dotychcza­ sowy, t o j e d n a k nie od razu rekompensował poniesiony przez r o l n i k a uszczerbek. Chłop, który otrzymał m n i e j z i e m i niż miał, czuł się za­ zwyczaj s k r z y w d z o n y w s w o i m s u b i e k t y w n y m odczuciu. I t o s k r z y w ­ dzony przez t y c h , którzy w myśl wszelkich zasad powołani b y l i do w y k o n a n i a swej p r a c y t a k , a b y przyniosła ona właśnie j e m u p r o f i t y . Z t r y b e m postępowania urzędowego ściśle powiązane były rozlicz­ ne komisje akceptujące p r o j e k t scalenia l u b później rozpatrujące i n t e r ­ wencje. Precedensem było, że do ogłoszonego p r o j e k t u scalenia można było wnosić w ciągu 2 t y g o d n i zastrzeżenia, które następnie k o m i s y j n i e r o z p a t r y w a n o . O d w e r d y k t u t e j k o m i s j i zależał ostateczny kształt sko­ m a s o w a n y c h pól. Każda, zarówno p o z y t y w n a j a k i negatywna, odpo­ wiedź została wyczerpująco i dokładnie uzasadniona. Jednak próby z m i a n y decyzji t e j k o m i s j i zdarzały się dość często ze s t r o n y t y c h , któ­ r z y nie b y l i zadowoleni z j e j ustaleń. Przejawiały się one przede w s z y s t k i m w p i s a n i u l i c z n y c h skarg i odwołań, głównie do wyższych i n s t a n c j i a d m i n i s t r a c y j n y c h , p a r t y j n y c h i społecznych ( m . i n . M i n i s t e r ­ stwa R o l n i c t w a , PZPR, Z S L , Z B O W i D ) . Każda skarga czy też zaża­ lenie r o l n i k a były r o z p a t r y w a n e przez inną specjalnie powołaną w t y m celu komisję, w skład której w c h o d z i l i obok specjalistów p r z e d s t a w i ­ ciele organizacji p o l i t y c z n y c h i społecznych. Rozpoczynała ona pracę od w i z j i l o k a l n e j . M i m o że komisje t y l k o sporadycznie zmieniały i s t n i e ­ jący w e r d y k t , a g d y nanosiły p o p r a w k i , t o były one n i e w i e l k i e , p r z y ­ jazd każdej z n i c h wyzwalał nadzieje „pokrzywdzonych" na pomyślne zmiany, a wśród „zadowolonych" wzbudzał obawy i poczucie zagrożenia, a t y m s a m y m był zarzewiem do ponownego skłócenia mieszkańców. Ponadto poważnie podważał w o p i n i i mieszkańców a u t o r y t e t w y k o n a w - �134 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ców, a także prestiż władz a d m i n i s t r a c y j n y c h i organizacji społeczno-politycznych. Na t y m miejscu należy uwzględnić jeszcze inną okoliczność. Otóż tutejsza ludność to w swej liczebnej przewadze chłopi—robotnicy (a w myśl d e f i n i c j i socjologicznych n a w e t robotnicy—chłopi). O d w i e l u l a t ze względu na niewielką odległość i łatwość dojazdu z n a j d o w a l i o n i zatrudnienie w Warszawie, O t w o c k u czy Mińsku M a z o w i e c k i m . I c h dzieci uczęszczały do m i e j s k i c h szkół zawodowych, średnich i wyższych. K o n t a k t y , j a k i e u t r z y m y w a l i z miastem, były więc wielostronne, czę­ stokroć podbudowane więzami pokrewieństwa czy przyjaźni z osobami z a t r u d n i o n y m i w a d m i n i s t r a c j i państwowej oraz pełniącymi rozmaite f u n k c j e w organizacjach społecznych. Bliskość stolicy umożliwiała rów­ nież osobistą interwencję w i n s t y t u c j a c h mających głos decydujący. Interweniujący zazwyczaj autentycznie w i e r z y l i , że w y s t a r c z y zwrócić się do przedstawicieli i n s t a n c j i a d m i n i s t r a c y j n y c h , społecznych czy p a r ­ t y j n y c h , aby uzyskać upragnioną decyzję. Dlatego też bardzo często w stosunku do sąsiadów i osób z k o m i s j i w y s u w a n o n i e r a c j o n a l n y a r g u ­ m e n t spowodowania bezpośredniej i n t e r w e n c j i „osoby wysoko posta­ wionej". Sytuacja wewnątrz w s i charakteryzowała się w p e w n y m momencie n i e u s t a n n y m pisaniem skarg oraz oczekiwaniem n a odpowiedź i jeszcze jedną — t y m razem ostateczną — komisję oraz j e j w e r d y k t . T e n stan w y c z e k i w a n i a i niepewności paraliżował życie gospodarcze i społeczne w s i oraz poważnie zniechęcał t y c h , którzy już zagospodarowali n o w e działki. Wprowadzał on niepokój (we w s i D . podsycany przez X ) , że w każdej c h w i l i może nastąpić zmiana decyzji, a t y m s a m y m powrót „na stare p o l a " . Konsekwencją jego było w s t r z y m y w a n i e i n w e s t y c j i na rzecz z i e m i i gospodarstwa rolnego, ponieważ i c h dalsza eksploata­ cja pozostawała niepewna. Bliższa analiza t y c h s y t u a c j i wskazuje na jeszcze i n n y aspekt życia społecznego w s i , a m i a n o w i c i e na upadek autorytetów. N i e chodzi w t y m p r z y p a d k u j e d y n i e o a u t o r y t e t y lokalne — wiejskie, lecz również o p r e ­ stiż specjalistów czy też l u d z i piastujących stanowiska w h i e r a r c h i i a d m i n i s t r a c y j n e j i społeczno-politycznej. Liczne komisje, które p r z y ­ jeżdżały do w s i D . po komasacji i odjeżdżały bez podjęcia wiążących decyzji, nie zaskarbiły sobie szacunku, lecz wręcz przeciwnie, z w y k l e wpływały na obniżenie prestiżu i n s t y t u c j i , które reprezentowały. R o l n i c y n a t y c h terenach mają głęboko zakorzenioną od l a t w i a ­ rę — wyrosłą na k o n k r e t n y m podłożu poprzednich okresów historycz­ n y c h — „że wszystko można załatwić za pieniądze". Dlatego też geo­ deci na co dzień s p o t y k a l i się z propozycją „łapówki" w zamian za wyznaczenie lepszego g r u n t u . Zarzut, że inżynier wziął pieniądze, był najczęściej w y s u w a n y przez niezadowolonych z wyników scalenia. Rów­ nie częste były sugestie, że wykorzystał wdzięki córek miejscowych �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 135 gospodarzy i dlatego wytyczył i c h ojcom lepsze kolonie. Oskarżeniom t y m towarzyszyło z w y k l e pisanie skarg na wykonawcę, ponadto obelgi, w y z w i s k a i życzenia najgorszego. Geodeta p r a k t y c z n i e był wobec n i c h bezsilny. Pozostawał w e w s i j e d y n i e r o k . Był sam i w d o d a t k u „obcy", później wyjeżdżał. Dlatego też było regułą, że n i k t z mieszkańców w s i , n a w e t z t y c h bardzo s p r a w i e d l i w y c h , n i e stanął w p r o s t w jego obronie i n i e przeciwstawił się o p i n i i współmieszkańców. Presja o p i n i i w i e j ­ skiej była t u nadal n i e z w y k l e silna. N i e tolerowała ona t y c h , którzy się wyłamywali z ustalonych zasad współżycia społecznego. Jeżeli już znalazł się ktoś, k t o zajął odmienne stanowisko o d reszty w s i , nie miał co liczyć w przyszłości n a jakąkolwiek pomoc sąsiedzką, n i e mówiąc już o i n n y c h rodzajach izolacji i szykan. W t e j s y t u a c j i było oczywiste, że każdy z mieszkańców w s i znajdował świadka, który pod przysięgą zeznawał, że widział j a k inżynier wziął „łapówkę". F a k t y te p o t w i e r ­ dzają znakomicie materiały sądowe . W e wzajemnej r e l a c j i geodeta — wieś mieliśmy więc do czynienia z trwałością t r a d y c y j n e g o w z o r u k u l ­ turowego, nakazującego, nieufność wobec w s z y s t k i c h „obcych" oraz do izolowania i c h spośród środowiska wiejskiego. Patrząc n a komasację od s t r o n y r o l n i k a dostrzegamy oddziaływanie d w u zasadniczych czynników — wzajemnie silnie powiązanych — na kształtowanie się i c h postaw: psychologicznego i ekonomicznego. Z p u n k t u widzenia psychologicznego w momencie rozpoczęcia sca­ lenia przed r o l n i k i e m o t w i e r a się niejako nieograniczona p e r s p e k t y w a o t r z y m a n i a najlepszej z i e m i w e w s i , chociaż nie zawsze jest on prze­ k o n a n y o t y m , który kawałek g r u n t u jest rzeczywiście najlepszy. Z r e ­ sztą, j a k w i e m y , jest t o pojęcie m i m o wszystko dość względne, i n n e j b o w i e m gleby potrzebuje hodowca, a i n n e j uprawiający w a r z y w a czy b u r a k i c u k r o w e . W okresie więc prac geodety r o l n i k w marzeniach „przymierza się" do różnych działek, czuje się już i c h p r a w n y m posia­ daczem. N a w e t n a bezpośrednie p y t a n i a inżyniera zbierającego zawsze życzenia rolników, co do u s y t u o w a n i a nowego nadziału — n i e odpo­ w i a d a n i g d y wprost, którą ziemię najbardziej pragnąłby otrzymać. „Będzie kluczył wokół n i e j , a n i g d y nie powie w p r o s t [...], a n a w e t g d y dostanie t a m , gdzie chciał, t o i t a k nie jest zadowolony". Dlatego też, g d y następuje m o m e n t k o n f r o n t a c j i z rzeczywistością, częstokroć w y ­ daje m u się, że został s k r z y w d z o n y , jego sąsiedzi dostali więcej l u b też lepszą ziemię. 7 Posądzenie o łapownictwo jest pierwszym, najpoważniejszym i najpowszech­ niejszym zarzutem w stosunku do geodetów. Na przykład w czasie prowadzonych badań autorka obserwowała przewód sądowy, w którym skazano w procesie po­ szlakowym na 1,5 r o k u więzienia geodetę oskarżonego przez chłopów o branie „łapówek". Sąd wobec relacji kilkudziesięciu „świadków" pobierania pieniędzy w y ­ dał w y r o k skazujący. 7 �13G MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Ważny jest w t y m p r z y p a d k u również i n n y c z y n n i k psychologicz­ n y . A mianowicie, g d y w p o p r z e d n i m stanie gospodarstwo miało 3-4 ha z i e m i w d w u d z i e s t u p a r u kawałkach — c z y l i p r a k t y c z n i e wąskie paski, których poszczególne części w y k o r z y s t y w a n o pod różne u p r a w y — a obecnie m a całość skupioną w 3-4 nadziałach, wydaje się t o r o l n i k o ­ w i za mało. O w i e l e m n i e j niż posiadał poprzednio. Z działania tego c z y n n i k a zdają sobie sprawę j e d n a k wyłącznie n i e l i c z n i gospodarze. Ponadto, j a k t o już zaznaczono poprzednio, chłop m u s i mieć czas na dokładne zastanowienie się, poradzenie żony czy sąsiada. Natomiast w czasie samej komasacji wszyscy sąsiedzi są w t a k i e j samej s y t u a c j i i nie bardzo m a się on do kogo zwrócić. Oparcie prac scaleniowych na planach p o m i a r o w y c h i mapach spo­ rządzonych w latach 6 0 - t y c h naszego stulecia miało również bezsprzecz­ nie duże znaczenie psychologiczne d l a mieszkańców w s i . Chłopi ocze­ k i w a l i , że wszelkie prace będą w y k o n y w a n e od początku w e w s i nie wyłączając dokładnych pomiarów i k l a s y f i k a c j i gleby, t a k j a k przebie­ gały one w i n n y c h wsiach w okresie międzywojennym. Tymczasem skorzystano z dokonanych uprzednio pomiarów i oceny k l a s y ziemi, na które nanoszono nowe podziały. Sprawa t a była częstym p r z e d m i o ­ t e m rozmów ludności z geodetą. F a k t t e n świadczy o t y m , że posunię­ cia a d m i n i s t r a c y j n e z l a t poprzednich mogą mieć w dalszym ciągu wpływ n a f o r m o w a n i e się postaw ludności. Czynności w y k o n y w a n e poza zasięgiem w z r o k u budzą nieufność, niepokój i obawę przed oszu­ stwem . Teoretycznie rzecz biorąc chłopi są świadomi wszelkich korzyści, j a k i e niesie za sobą komasacja g r u n t u . Jednak, g d y nadchodzi m o m e n t objęcia n o w y c h działek, nie każdy z n i c h jest w stanie właściwie oce­ nić p r o f i t y , j a k i e przyniesie k o n k r e t n i e j e m u . T y m bardziej że swoje dawne pole doskonale znał, wiedział, j a k i wkład pracy j a k i e przynosił zyski. 8 Oba t e c z y n n i k i psychologiczny i ekonomiczny wpływają n a kształ­ towanie się s u b i e k t y w n y c h sądów i ocen o t y m , że ktoś został s k r z y w ­ dzony, a jego sąsiad n i e s p r a w i e d l i w i e nagrodzony. Stąd t y l k o już k r o k od antagonistycznych zachowań w stosunku do współmieszkańców w s i i wykonawców scalenia, przejawiających się w e w r o g i c h poczynaniach, w y z w i s k a c h , pogróżkach, insynuacjach, skargach i zażaleniach do wszy­ s t k i c h możliwych instancji. Powszechny jest zarzut, że inżynierowie (geodeci, melioranci) gros swojej pracy wykonują w b i u r a c h , a nie bezpośrednio we w s i . Jako pozytywny przykład postępowania podają chłopi scalenia prowadzone w okresie międzywojennym, gdy inżynier przez k i l k a l a t przebywał w jednej w s i , zapoznając się z każdym kawał­ k i e m g r u n t u i dopiero na tej podstawie opracowywał p r o j e k t scalenia, traktując istniejące plany i mapy jedynie pomocniczo. 8 �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 137 H I S T O R Y C Z N E U W A R U N K O W A N I E P O S T A W DO Z I E M I W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH Spróbujmy zastanowić się, czy opisane współcześnie postawy wzglę­ dem z i e m i i komasacji odznaczają się ciągłością (w znaczeniu występo­ w a n i a w poprzednich okresach historycznych) i powszechnością (w zna­ czeniu występowania na większym obszarze k r a j u ) . Pomocne w t y m zamierzeniu będą dla nas przede w s z y s t k i m informacje na temat spo­ rów s e r w i t u t o w y c h oraz a k c j i scaleniowych. W y n i k a z n i c h jednoznacznie, że w a l k a chłopów o s e r w i t u t y , wspól­ n o t y wioskowe czy zaprzestanie w y m i a n y gruntów toczy się nieprzer­ wanie, chociaż z różnym natężeniem od uwłaszczenia do l a t między­ w o j e n n y c h n i e t y l k o n a Mazowszu, ale i w i n n y c h dzielnicach k r a j u . Świadczy ona o t y m , że c i wszyscy, którzy na z i e m i zostawali, z n a l i j e j wartość i rangę nie t y l k o j a k o własności, lecz i w a r s z t a t u p r a c y — podstawy egzystencji. Wskazuje równocześnie na racjonalny, chociaż s u b i e k t y w n y , stosunek do z i e m i i gospodarstwa, m i m o że częstokroć było t o stanowisko sprzeczne z zasadami świadomej p o l i t y k i r o l n e j i z tego względu k o n f l i k t o w e . L i k w i d a c j a serwitutów i wspólnot w i o s k o w y c h pozbawiała całko­ w i c i e okoliczne drobne i biedne gospodarstwa chłopskie, p r a w i e nie posiadające łąk i pastwisk, możliwości prowadzenia h o d o w l i stanowią­ cej podstawę i c h istnienia. Z k o l e i p r z y zamianie gruntów f o l w a r k spychał chłopów n a ziemie gorsze, a w w y p a d k u , g d y zamiast w y m i a n y stosowano wynagrodzenie pieniężne, było ono zawsze niższe niż p o w i n ­ no i n i e wyrównywało ludności w i e j s k i e j strat. W a l k a o s e r w i t u t y , do której nawiązują w s w y c h w y p o w i e d z i a c h i n f o r m a t o r z y i l i t e r a t u r a h i s t o r y c z n a , jest jednocześnie walką o ziemię. Chociaż nie chodzi w n i e j bezpośrednio o uzyskanie p r a w a własności do kawałka g r u n ­ t u — j a k t o miało miejsce do uwłaszczenia — t o j e d n a k u k i e r u n k o w a n a jest ona na u t r z y m a n i e p r a w do ściśle określonego użytkowania g r u n ­ tów d w o r s k i c h przez chłopów, a w dalszej k o n s e k w e n c j i do poszerze­ n i a obszaru z i e m i f a k t y c z n i e przez chłopów posiadanej. W e wsiach południowo-wschodniego Mazowsza całkowita l i k w i d a c j a serwitutów nastąpiło dopiero w latach 1920-1923. Częstokroć ludność tutejsza mówi o t y m fakcie w t e n sposób, że o t r z y m a l i o d c i n k i lasu w o d p o w i e d n i m stosunku do ilości posiadanych krów „przeciętnie 1,5 m o r g i na krowę". Do t e j p o r y chłopi m i e l i n p . p r a w o wstępu do d w o r ­ skiego lasu i pobierania z niego gałęzi na opał. „Ci co m i e l i po 1 m o r g u s e r w i t u t u m o g l i łamać gałęzie co piątek, c i co 0,5 m o r g i — co d r u g i 9 Por. S. S r e n i o w s k i , Studio nad prawem i stosunkami agrarnymi w Kró­ lestwie Polskim 1831-Ш4, Warszawa 1963, s. 274, 287; K. G r o n i o w s k i , ReaZźzacja reformy uwłaszczeniowej 1864 т., Warszawa 19*63; H . B r o d o w s k a , Ruch chłopski po uwłaszczeniu w Królestwie Polskim 1864-1904, Warszawa 1967. 8 �138 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A piątek [...], był t o t z w . gajny dzień". Natomiast od c h w i l i u r e g u l o w a ­ n i a spraw s e r w i t u t o w y c h i o t r z y m a n i a e k w i w a l e n t u za nie, g d y chcieli zbierać chrust — g r z y b y i jagody w d w o r s k i m lesie, m u s i e l i już płacić specjalny podatek. Jak w y n i k a ze zgodnych w y p o w i e d z i kilkudziesięciu najstarszych informatorów (powyżej 60 r o k u życia), mieszkańcy t y c h terenów w a l ­ cząc o s e r w i t u t y ( t u szczególnie pastwiskowe) k i e r o w a l i się k o n k r e t n y ­ m i r a c j a m i e k o n o m i c z n y m i . „Bez serwitutów n i e byłoby t u żadnego życia d l a n a s " . Bez p a s t w i s k i c h gospodarstwa nie mogły prowadzić h o d o w l i , a zatem p r a k t y c z n i e istnieć. Te same racje przyświecały po­ s t a w o m w stosunku do l i k w i d a c j i wspólnot w i o s k o w y c h . Dlatego też w a l k a o s e r w i t u t y i pastwiska gromadzkie — prowadzona z niezwykłą konsekwencją od p i e r w s z y c h l a t po uwłaszczeniu przez mieszkańców południowo-wschodniego Mazowsza — świadczy przede w s z y s t k i m o po­ z y t y w n y m stosunku do z i e m i i gospodarstwa, pełniących f u n k c j e w a r ­ tości zabezpieczającej podstawę egzystencji. Korzyści płynące z l i k w i d a c j i szachownicy gruntów, t a k i e j a k n p . zwiększenie obszaru gospodarstwa, podniesienie k u l t u r y r o l n e j , wzrost dochodowości i wartości ziemi, zdawały się być oczywiste p r z y n a j ­ m n i e j d l a bogatszych chłopów. P r z e m a w i a za t y m f a k t , że właśnie o n i obok dworów zainteresowani b y l i sprawą komasacji gruntów najczęś­ ciej. N a przykład na południowo-wschodnim Mazowszu w Starej W s i i Sępochowie już p o d koniec X I X w . występowali o scalenie gruntów obok f o l w a r k u przede w s z y s t k i m właściciele gospodarstw powyżej 10 ha. I c h starania uwieńczono sukcesem dopiero w okresie między­ w o j e n n y m . W 1921 r. została skomasowana Stara Wieś, a w 1926 r. Sępochów. Chłopi małorolni, z w y k l e mało uświadomieni, a ponadto czerpiący duże korzyści ze wspólnot w i o s k o w y c h , które l i k w i d o w a n o w r a z z komasacją, nie zawsze b y l i zainteresowani i dostrzegali potrzebę scalania gruntów. Zdarzało się- więc często, że sprzeciwiali się ostro samorzutnie p o d e j m o w a n y m a k c j o m k o m a s a c y j n y m . Stanowisko, j a k i e zajmowała biedota w i e j s k a oraz znaczna część gospodarzy śred­ n i c h , tłumaczono z w y k l e w l i t e r a t u r z e j a k o przyzwyczajenie do t r a ­ dycyjnego gospodarowania i przywiązanie do k o n k r e t n e g o ojcowego zagona. Ta ostatnia i n t e r p r e t a c j a nie w y d a j e się j e d n a k właściwa, ponie­ waż przywiązany do „ojcowizny" mógł być i właściciel większej ilości z i e m i . N i e uwzględnia ona, że gospodarze średni i biedota w i e j s k a opie­ r a l i swoją gospodarkę hodowlaną, która była p o d s t a w o w y m artykułem 10 n 1 2 Wobec b r a k u przepisów p r a w n y c h . Gospodarze zamożni najczęściej tłumaczyli bojkot komasacji ze strony b i e d ­ nych t y m , że scalenie położyłoby kres p r a k t y k o w a n e j od l a t przez t y c h ostatnich kradzieży z cudzych pól. Por. W. G r a b s k i , Materiały w správné włościańskiej, t. 3, Warszawa 1919. 10 11 12 �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 139 i c h z b y t u —• a zatem k o n t a k t u r y n k o w e g o — n a wspólnotach w i e j s k i c h i s e r w i t u t a c h , które p r z y a k c j i scaleniowej l i k w i d o w a n o . Co więcej na s k u t e k zróżnicowanej jakości gleby w y k o r z y s t y w a l i o n i n i e w i e l k i e , urodzajniejsze kawałki g r u n t u wśród pól o r n y c h pod zagony w a r z y w ­ ne. P r z y skomasowanych g r u n t a c h wydzielenie t a k i c h areałów z więk­ szego obszaru było już u t r u d n i o n e i częstokroć chłopi b y l i zmuszeni rezygnować z którejś z dotychczas u p r a w i a n y c h roślin, co p r z y gospo­ darce samożywieniowej było dość i s t o t n y m m a n k a m e n t e m . Równocześ­ nie, ponieważ zazwyczaj najuboższych gospodarzy nie stać było n a pokrycie pełnych kosztów przeprowadzenia scalenia oraz opłacenie m i e r ­ niczego i i n n y c h urzędników a d m i n i s t r a c j i , z reguły spychano i c h na ziemie najgorsze, częstokroć jeszcze n i e w y r o b i o n e . Dlatego też d l a n i c h •— p r z y p r z e w i d y w a n y c h , w y s o k i c h nakładach — zapowiadały się m i n i m a l n e korzyści. Stąd też i c h niechęć do scalania wynikała również z r a c j o n a l n y c h przesłanek ekonomicznych, a n i e j e d y n i e z s e n t y m e n t u „do ojcowskiego zagona". Reasumując dotychczasowe rozważania możemy bez obawy z a r y z y k o ­ wać twierdzenie, że w t y c h wsiach, w których prestiż t r a d y c y j n y c h i współczesnych autorytetów ( t a k i c h j a k : kościół, szkoła, czy l o k a l n a administracja niższego szczebla) jest n i e w i e l k i n a kształtowanie się postaw i zachowań ludności mają bezpośredni wpływ poczynania i w z o ­ r y postępowania miejscowych autorytetów osobowych. Właśnie one s k u ­ piają wokół siebie t y c h w s z y s t k i c h , których interesy reprezentują i któ­ r z y przyswajają sobie i c h postawy. Wyd a je się, że przedstawione i n f o r ­ macje pozwalają również odpowiedzieć na p y t a n i e : jaką rolę w s y t u a ­ cjach antagonistycznych o d g r y w a p o d m i o t sporu •— ziemia, i j a k i e j e j w a l o r y są bezpośrednimi p r z y c z y n a m i zadrażnień. Otóż m i m o że w a r ­ g u m e n t a c j i rolników na p l a n p i e r w s z y w y s u w a n e są zawsze f u n k c j e ekonomiczno-zabezpieczające ziemi, to jednak decydujące znaczenie dla zaistnienia k o n f l i k t u i jego rozprzestrzenienia m a f a k t bardzo silnie rozbudowanego w świadomości ludności poczucia własności ziemi. D l a ­ tego też w sytuacjach antagonistycznych w a l o r y ekonomiczne z i e m i zostają niejako przesunięte n a dalsze miejsce, a dominującą rolę o d ­ g r y w a s u b i e k t y w n e p o j m o w a n i e posiadania. 1 3 Postawy ludności w i e j s k i e j do ziemi w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h d e t e r m i n o w a n e były różnymi p r z y c z y n a m i s p r a w c z y m i . Najważniejsze znaczenie miały wśród n i c h j e d n a k i n d y w i d u a l n e odczucia o c h a r a k t e ­ rze r a c j o n a l n y m i i r r a c j o n a l n y m . P r z y t y m należy zaznaczyć, że w c h w i l i r o z w o j u k o n f l i k t u „o ziemię" zazwyczaj m a m y do czynienia z zatarciem głównego celu, do jakiego zmierzały zwaśnione strony. A z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w przypadku badanej w s i . �140 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA W jego miejsce rodzi się wiele celów i wartości i n n y c h , pozornie od­ ległych i n i e związanych ze sobą oraz działań zmierzających je d ynie do wyrządzenia szkody p r a w d z i w e m u i r z e k o m e m u p r z e c i w n i k o w i . W świetle p r z e d s t a w i o n y c h d a n y c h można również stwierdzić, że akcje scaleniowe przeprowadzane w przeszłości na obszarze k r a j u w y ­ woływały postawy zarówno p o z y t y w n e , j a k i n e g a t y w n e . W t y m r o ­ z u m i e n i u sytuacja zaistniała współcześnie na południowo-wschodnim Mazowszu jest t y p o w a i dla i n n y c h okolic k r a j u . W y d a j e się więc, że m a m y do czynienia z pewną trwałością i powszechnością postaw l u d ­ ności w i e j s k i e j w stosunku do z i e m i i komasacji. Jednak m i m o zbież­ ności wypadków i i d e n t y c z n y c h zachowań i c h bezpośrednie podłoże jest odmienne. W e w s i D . n i e spotkaliśmy się z o s t r y m dychotomiczn y m podziałem, j a k i był w i d o c z n y w e wsiach scalanych przed I I wojną światową, a który polegał na t y m , że negatywne p o s t a w y w stosunku do komasacji reprezentowała ludność uboga, natomiast w y r a z i c i e l a m i p o z y t y w n y c h b y l i gospodarze zamożni, dążący do w y k o r z y s t a n i a k o ­ n i u n k t u r y na u t o w a r o w i e n i e p r o d u k c j i r o l n e j . J a k powiedziano, oba stanowiska p o d y k t o w a n e były przede w s z y s t k i m r a c j a m i ekonomiczny­ m i , a zatem uzależnione od czynników gospodarczo-społecznych. N a obecne postawy mieszkańców komasowanej w s i w większym s t o p n i u wpłynęły j e d n a k c z y n n i k i emocjonalne (psychologiczne), m i m o że w w y ­ s u w a n y c h przez n i c h argumentach kładziono nacisk przede w s z y s t k i m na racje ekonomiczne. Oddziaływanie czynników emocjonalnych było szczególnie widoczne w t o k u prac scaleniowych i bezpośrednio po i c h zakończeniu. Współcześnie w gronie t y c h , którzy pragnęli przeprowadzenia k o ­ masacji, znaleźli się i n n o w a t o r z y r o l n i c t w a : element najbardziej po­ stępowy, rozumiejący, że j e d y n i e tą drogą możliwa jest zwyżka docho­ dowości gospodarstw. N i e zawsze b y l i to r o l n i c y najzamożniejsi, lecz częstokroć właśnie małorolni, pragnący przestawić swoje gospodarstwa na specjalizację określonej gałęzi p r o d u k c j i r o l n e j . Mieliśmy więc w t y m p r z y p a d k u do czynienia z odmienną sytuacją niż ta, j a k a t o w a ­ rzyszyła a k c j o m scaleniowym przed 1939 r. Sytuacja obserwowana współcześnie świadczy o r a c j o n a l n y c h posta­ w a c h wobec ekonomicznych walorów ziemi wśród w s z y s t k i c h k a t e g o r i i rolników w e w s i . W odróżnieniu do okresu poprzedniego, k i e d y racjo­ nalne postawy względem gospodarstwa wyrażały się w dążeniu do s t w o ­ rzenia warunków zaspokajających potrzeby samożywieniowe r o d z i n y chłopskiej, obecnie coraz częściej wyrażają się one w dążeniu do specja­ l i z a c j i w ściśle określonym k i e r u n k u p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . N a ­ leży j e d n a k zaznaczyć, że współcześnie, m i m o postępującego procesu racjonalizacji postaw wobec podstawowego w a r s z t a t u p r a c y r o l n i k a , w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h mieliśmy do czynienia przede w s z y s t k i m z i r r a c j o n a l n y m podejściem do z i e m i i gospodarstwa. W y d a j e się, że �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW W S I WOBEC 141 KONFLIKTU wyjaśnienie tego p a r a d o k s u jest możliwe j e d y n i e na płaszczyźnie współ­ p r a c y ze specjalistami z d z i e d z i n y p s y c h o l o g i i społecznej. Dokonana o wyjątkowej zachowań w analiza materiału p o z w a l a trwałości wysunąć jednego z t r a d y c y j n y c h społeczności w i e j s k i e j . również W z o r e m t y m jest s t o s u n k u do „obcych" oraz i z o l o w a n i e i c h w twierdzenie kulturowych wzorów postawa „nieufna" środowisku wiejskim. Zaznaczyła się ona wyraźnie w zachowaniach mieszkańców w s i D. o d ­ nośnie do „ludzi z zewnątrz" — geodetów i p r z e d s t a w i c i e l i k o m i s j i sca­ leniowych. Мирослава Дрозд-Пясецка ПОЗИЦИИ ЖИТЕЛЕЙ ДЕРЕВНИ В КОНФЛИКТНОЙ СИТУАЦИИ, ВОЗНИКШЕЙ НА ПОЧВЕ ЛИКВИДАЦИИ ЧЕРЕСПОЛОСИЦЫ Резюме В работе обсуждаются итоги исследований позиций иповедения сельского коллектива в особой, конфликтной ситуации, имевшей место вследствие проведенной в 1970г. ликви­ дации чересполосицы в одной из деревень юго-восточной Мазовии. Результаты анализа материала позволили обнаружить 4позиции по отношению кпред­ ставленному проекту укрупнить земельные участки: А — отрицательные позиции, Б — по­ зиции положительные, но со многими возражениями, В —положительные позиции, Г — нейтральные позиции. Сверх того установлено, что вдеревне выделились 2 вида руководи­ телей: X — возглавляющий группу отрицательных позиций и У —представляющий лиц с положительной позицией. Одновременно выделено 3 типа позиций по отношению кходу работпо укрупнениюземельных участков, работе инженера-геодезиста, его честности и про­ фессиональному знанию дела: положительные, отрицательные, нейтральные. В рассуждениях учтена также роль внешних факторов при возникновении позиций по отношению кземле в конфликтных ситуациях ипредпринята попытка определить, сущест­ вует ли историческая обусловленность социальных позиций и поведения по отношению к земле в антагонистических ситуациях. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a782f81ac87bf5177c6fd97101848a0c.pdf e6aa5024e0ad8f204e1591827bf915cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1712 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1584 Title A name given to the resource Postkomunizm. Ideowe i społeczne płaszczyzny dialogu / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.5-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU Wyrazy: 'postkomunizm', 'postkomunistyczne' weszły na trwałe do naszego języka (potocznego, literackiego i naukowego) bezpośrednio po upadku „bloku sowieckiego" i związanego z nim ustroju politycznego. Stosowane są one dość dowolnie, zwykle dla podkreślenia trwałości - uznanych za komunistyczne - sposobów myślenia lub działania konkretnych osób i instytucji . W trakcie kilkunastoletnich zainteresowań procesami obecnej transformacji społeczno-gospodarczej polskiej wsi miałam niejednokrotnie do czynienia z róż­ nie artykułowanymi wypowiedziami i zapisami określającymi postkomunizm. Dotychczasowe definicje postkomunizmu są w większości opisowe. Przy czym najszersza i najbardziej oczywista stwierdza, że jest to wszystko to, co nastąpiło po systemie komunistycznym (Kofman, Roszkowski 1999, s. 142). W literaturze naukowej niektórzy autorzy zachodni używają określenia postkomunizm do łącz­ nego opisania sytuacji krajów byłego bloku radzieckiego po 1989 r. i samej trans­ formacji ustrojowej. Rzadziej pojęcie to jest stosowane jako składnik procesu transformacji i wówczas znaczy tyle, co zbiór reliktów przeszłości. W przed­ stawionym tu tekście postaram się uporządkować, a także przybliżyć konteksty i okoliczności występowania słowa 'postkomunizm'. Chciałabym też ukazać realia społeczno-ekonomiczne, w jakich ma miejsce dyskurs o postkomunizmie. Za podstawę do wniosków posłuży mi analiza przekazów prasowych, uzupeł­ niona wynikami najnowszych badań socjologicznych nad społeczeństwem polskim. 1 INTELEKTUALNA PŁASZCZYZNA POSTKOMUNIZMU W żargonie politycznym 'postkomunizm' jest jednym z najczęściej używanych słów. Jego zakres nie jest jednak dokładnie sprecyzowany. Pojęciu temu przypisuje się wiele różnorodnych znaczeń. Paweł Śpiewak, historyk idei, socjolog, w jed­ nym z wywiadów wyraził głębokie przekonanie o istniejącym nadal problemie 1 Z całą świadomością pozostawiam do innych studiów rozważania, na ile satelitarne pań­ stwa ZSRR, w tym także Polska, były socjalistyczne, a na ile komunistyczne. Istotne jest dla mnie w tym miejscu głównie stwierdzenie, że w konkretnej rzeczywistości historycznej zaistniał termin 'postkomunizm'. �6 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA postkomunizmu. Określił go mianem choroby, która przenika cały ustrój państwa i dotyka całą sferę publiczną, która sprawia, że mamy dzisiaj niemal dokładnie takie państwo, jakie próbowaliśmy pokonać przed 1989 r. Przy tym nie jest to pro­ blem formacji politycznych wywodzących się ze starego reżimu, ani [...], jaka par­ tia będzie rządzić, ale programu politycznego zapewniającego wolność polityczną oraz codzienny porządek i ład organizacyjny (Informacja Polityka 2000, s. 112). Jerzy Surdykow ski, w felietonie pt. „Niewola z wyboru", zastanawia się czy postkomunizm odnosi się do byłych komunistów i krajów, które nie w pełni wyzwoliły się z upadłego ustroju, czy też Polska jest dlatego krajem postkomu­ nistycznym, że nadal nie sprywatyzowano ogromnej części gospodarki, czy też dlatego, że rządzące koalicje przejęły od komunistów zasadę nomenklatury (Surdykowski 1999, s. 32). Francuski historyk, specjalista od Rosji i Europy Wschodniej, profesor Alain Besancon uważa, że - podobnie jak 'postmodernizm' - 'postkomunizm' jest terminem właściwym. Istotne jest tylko dokładne zdefiniowanie tego, co się kryje pod tym pojęciem. Może ono wyjaśniać czy postkomuniści mają analo­ giczny cel z komuną (wszechświatową rewolucję) czy stosują identyczne metody terroru i fałszu, wierzą w te same prawdy, w walkę klas i gospodarkę planową, czy też odnosimy je do tego, co nas szczególnie irytuje, a mianowicie - do samych ludzi, wyznających i realizujących określone idee. Jego zdaniem, okreś­ lenie postkomunizm odnosimy przede wszystkim do ludzi, którzy coraz to nowym językiem zabiegają o to samo. Najpierw używali oni języka ideologii, potem - kiedy zdobyli władzę - języka siły, by teraz używać języka interesów. Ale ich celem jest niezmiennie władza (Czerwony... 1999, s. 34). Przerwanie tej ciągłość zależy od polityki i biologii. Od zmiany ustroju upłynęło ponad dziesięć lat. Komuniści, którzy na prze­ łomie lat 80. i 90. rządzili w Europie Wschodniej są już ludźmi starymi i scho­ rowanymi. To pokolenie komunistów w większości dbało o władzę, a nie o włas­ ność, bo nomenklatura i tak miała wszystko, czego potrzebowała. Ci, którzy pozostają obecnie na kierowniczych pozycjach - w krajach, w których post­ komuna jest u władzy - za czasów realnego socjalizmu byli młodzi i naiwni, nie zdążyli pobrudzić sobie rąk (tamże, s. 34). Ci młodzi, jak uważa Besancon: są jeszcze gorsi od poprzedników. Jako pierwsi wykorzystali sytuację i okopali się w szańcach własności [...]. Mają wszystko: pozycję, bogactwo i demokra­ tyczną legitymizację (Czerwony... 1999, s. 34). Andrzej Szczypiorski, zastanawiając się nad procesami transformacji, dostrze­ gał ten sam sposób myślenia i te same nawyki u obecnych przedstawicieli socjal­ demokracji, jak u dawnych komunistów. Pisał: Ale jestem naiwny, jeśli się jesz­ cze dziwię i zdumiewam, że to są przecież dokładnie ci sami ludzie. Te same r 2 2 Członek Institut de France, autor kilku książek o komunizmie. Jego Anatomia widma - ekonomia polityczna realnego socjalizmu była wydana u nas w drugim obiegu podczas stanu wojennego, a kolejną, Przekleństwo wieku: o komunizmie, nazizmie i wyjątkowości Shoah, opubli­ kował w 2000 r. Czytelnik. �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 7 nawyki, ten sam sposób myślenia. Mogą sto razy powtarzać, iż nawrócili się z komunizmu na socjaldemokratyzm, lecz tacy z nich dzisiaj socjaldemokraci, jak niegdyś komuniści [...] Ludzie dzisiejszej władzy są wychowankami epoki gierkowskiej, kiedy kwestie ideowe już literalnie żadnej roli nie odgrywały, bo wtedy szło tylko o władzę, o socjotechnikę sprawowania władzy, o korzystanie z przywilejów władzy, o uczynienie z władzy jedynego sensu i celu działań, o rozkosz posiadania władzy, słowem - o władzę dla władzy, czyli najbardziej nihilistyczny i demoralizujący światopogląd polityczny, jaki w ogóle może być przedmiotem ludzkiego myślenia [...] (Szczypiorski 1996b, s. 86). Polscy komuniści, według Besancona, znakomicie opanowali umiejętność przywdziewania patriotycznego kostiumu. Jeśli nie od razu, w 1945 г., to już od czasu Gomułki (1956 r.) wmawiali narodowi, że powinien ich kochać, bo są mniejszym złem niż Sowieci (Czerwony... 1999, s. 35). Mistrzem w stosowaniu tej hipokryzji był, jego zdaniem, generał Jaruzelski, którego - po odczycie na paryskiej Sorbonie - studenci uważali za bohatera. Wśród różnic między komunistami a postkomunistami zwraca uwagę całko­ wity brak u tych ostatnich więzi poziomych, tzw. internacjonalizmu proletariac­ kiego. Komuniści jeździli głównie do Moskwy, ich następcy natomiast nie odwie­ dzają się nawet po sąsiedzku. Można to interpretować jako wynik braku ośrodka kierowniczego, ale także jako manifestację patriotyzmu, według Besancona, bardzo ostentacyjną po tylu latach uległości wobec Moskwy. Dążeniem partii postkomunistycznych w krajach byłego bloku wschodniego nie jest wspólna ojczyzna proletariacka, ale Unia Europejska. Może się wydać paradoksem, że dzięki kapitalistycznej unii możliwe się stanie odrobienie strat spowodowanych przez komunizm. Leszek Kołakowski w tekście Upadek komunizmu jako problem filozoficzny napisał, że wbrew oczekiwaniom klęska komunizmu nie spowodowała przeło­ mu, lecz była czasem pomieszania i konfuzji. Krajobraz polityczny ze Związkiem Sowieckim i blokiem komunistycznym wydawał się stosunkowo przejrzysty. Jasny był podział na totalitaryzm, demokrację i wszystkie sprawy można było odnieść do tego fundamentalnego przeciwstawienia. Gdy upadł blok komunistyczny, za­ nikły proste punkty odniesienia i orientacji (Wiek... 1999, s. 19). Nasiliło się uczucie niepokoju o dalsze losy cywilizacji. Leszek Kołakowski wyznaje w wywiadzie przeprowadzonym przez B. Wildsteina, że już sam nie wie, co jest na prawicy, a co na lewicy i - kontynuując - stwierdza, że mało go to w ogóle interesuje. Oczywiście, istnieją jakieś trady­ cyjne podziały, ale ich ideologiczna treść jest już nieważna. Również w Polsce. Mówi się wprawdzie: lewica-prawica, ale gdzie jest ta ideologia lewicowa czy prawicowa? Wśród osób określających się dziś w Polsce jako prawica najwięcej jest takich, które chciałyby zwiększenia państwowego interwencjonizmu, czyli starej, lewicowej, socjalistycznej zasady [...] (Wiek... 1999, s. 20). Komunizm był utopią, wcieleniem uniwersalnej tęsknoty za rajem na ziemi. Pozostaje zatem pytanie: jaką formę realizacji znajdzie sobie ta tęsknota po jego upadku? �8 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Kołakowski nie obawia się powrotu komunizmu w takim sensie, w jakim istniał w ideologii i praktyce bolszewickiej. Niezależnie od swoich intencji ko­ munizm bolszewicki (leninowsko-stalinowski) stał się ideowym zapleczem Czwartego Rzymu. Był kolejną próbą uczynienia z Moskwy ośrodka duchowej przemiany świata [...] Mogą się pojawić inne formy totalitaryzmu (Wiek... 1999, s. 19). Na razie wydaje się to niemożliwe z racji upowszechnienia internetu, telewizji satelitarnej, komputeryzacji, radiofonizacji etc. Jednym z fundamentów komunizmu był bowiem monopol informacji i komunikacji. Obecnie powrót totalitaryzmu w tradycyjnej postaci jest więc nieprawdopodobny. Ale równo­ cześnie pojawiają się niepokojące siły mentalne i społeczne. Zastanawiamy się np. nad fenomenem polegającym na występowaniu tzw. globalizacji przy jedno­ czesnej eksplozji nacjonalizmów i trybalizmów. Świadomość utopijna jest częścią psychiki człowieka, nie ma więc powodu do jej zaniku. Jej podstawowym elementem jest próba stworzenia techniki, dzięki której osiągniemy powszechne ludzkie braterstwo. Wiara w taką technikę otwiera już drzwi do niewolnictwa, gdyż tylko poprzez zniewolenie powszechne można uzyskać pozory owego powszechnego braterstwa (Wiek... 1999, s. 19). Dobrowolne łączenie się małych grup na zasadzie idei braterstwa jest możliwe. Przykładem tego są klasztory, czy - kiedyś - izraelskie kibuce. Jednak idea instytucjonalnego braterstwa na wielką skalę jest drogą do rządów totalitarnych. Ale mimo to utopijna świadomość, rozpaczliwa wiara, że można ustanowić niezawodną, braterską wspólnotę ludzi za pomocą technicznych środków, nie zginie (Wiek... 1999, s. 19). Jerzy Surdykowski zwraca uwagę na podstawową cechę utrwaloną przez komunizm - mentalność niewolniczą. Komunizm upadł z wielu powodów, m.in. dlatego, że obiecywał ludziom warunki życia, których zrealizować nie był w stanie, co wywołało bunt nawet początkowo przekonanych do jego idei, a także dlatego, że jego struktura okazała się całkowicie niewydolna. Upadek komunizmu nie oznacza jednak kresu mentalności niewolniczej. Mentalność niewolnika nie jest wyłącznie cechą jednostek. Widoczna jest ona także w zachowaniach różnych organizacji i ugrupowań partyjnych oraz związ­ kowych, ściślej w ich programach, deklaracjach, wystąpieniach przywódców i innych tekstach. Świadczyć o tym może obserwacja Wacława Wilczyńskiego dotycząca AW„S". Charakteryzując to ugrupowanie i jego zachowanie, napisał on m.in.: [...] Jest to audytorium na ogół słabo wykształcone, żywiące się złudzeniami, oczekujące wszystkiego nie od normalnych demokratycznych instytucji, nie od siebie, lecz od przywódców, od państwa, które wszystko da lub w jakiś cudowny sposób zapewni rozmnożenie dóbr, ukarze winnych, odbierze wyzyskiwaczom, zagwarantuje rów­ ność, sprawiedliwość itd. (Wilczyński 1997, s. 54). Rodzi się, zatem pytanie o różnicę między niewolnikiem a człowiekiem wol­ nym. Zdaniem Jerzego Surdykowskiego, nie należy jej upatrywać w wykształ­ ceniu czy zamożności, lecz w predyspozycjach psychicznych - „w duszy". Niewolnik może obalić najbardziej represyjną władzę. Czyni to, aby „odegrać �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 9 się" za wcześniejsze poniżenie. Zaraz jednak potem oddaje rządy pierwszemu lepszemu krzykaczowi, który uwiedzie go kolejną obietnicą „świetlanej przy­ szłości" [...]. W ten sposób niewolnik zrywa jedno jarzmo tylko po to, aby nałożyć sobie drugie, może jeszcze gorsze (Surdykowski 1999, s. 32). Inaczej postępuje człowiek wolny. Wie on, że „świetlanejprzyszłości" nie ma, a prorocy, którzy ją obiecują pod warunkiem powierzenia im rządów to tylko spragnione władzy watażki albo odurzeni własnym kłamstwem szarlatani. Człowiek wolny wie, że po obaleniu lub abdykacji tyrana nie oczekuje go nowa, barwna i fascy­ nująca utopia, że nie ma sposobu, aby szybko „zrobiło się dobrze", że trzeba będzie mozolnie borykać się tak z niedoskonałością ludzkiej natury, jak i z po­ zostałościami upadłego systemu (Surdykowski 1999, s. 32). Wobec tych okoliczności i predyspozycji natury ludzkiej objawienie się wolności (z jej nową ofertą) może zostać odrzucone lub przyjęte niechętnie jako trudne, odstręczające, oczywiście mniej przyjemne od kłamstwa i złudy, które oferuje „szarlatan kolejnej niewoli" (s. 32). Efektem jest „ucieczka od wol­ ności" , która kusiła człowieka już od początku świata. Wolność zawsze, jak jabłko Ewy, złożona jest w ręce człowieka i tylko od niego zależy czyją odrzuci, czy odważnie nadgryzie. Kuszenie odrzuceniem wolności na rzecz bezpieczeństwa niewolnika, tęsknota za dobrym wodzem nie ustaje nawet w demokracji. Pisał o tym już 150 lat temu wnikliwy obserwator młodej demokracji amerykańskiej, Alexis de Tocqueville: Naszych współczesnych ustawicznie zżerają dwie sprzeczne ze sobą namiętności: potrzeba, żeby ktoś prowadził ich za rękę i pragnienie zachowania wolności. [...] Marzą więc o jednej opiekuńczej i wszechobecnej władzy, którą wybieraliby jednak wszyscy obywatele. Mylą centralizację z suwerennością ludu. To im przy­ nosi ulgę (cyt. za: Surdykowski 1999, s. 32). Ta myśl, według Surdykowskiego, znakomicie pasuje do naszych czasów i dzisiejszej Polski. Jego zdaniem, sednem komunizmu nie była ani władza komitetów partyjnych, ani presja sowiecka, ani nawet wszechobecność bezpieki. Była nią mentalność niewolnika, [...] nie­ skłonna do podjęcia ryzyka wolności. [...] Nie warto więc mozolnie borykać się z niedoskonałościami demokracji, której się nie zna i nie pojmuje, lepiej i łatwiej byłoby dostrzec takiego proroka i oddać mu się w wiodącą do szybkiego błogostanu niewolę (s. 32). Mentalność niewolnika powoduje, że wraz z postępem demokracji wręcz ma­ leje odsetek chętnych do podjęcia trudnego dylematu wyboru. Wyrazem tego jest niska frekwencja Polaków w wyborach, skłonność wielu z nich do wiary w zapewnienia o dobrobycie przypadkowemu, ale brutalnie krytykującemu to, co jest i barwnie roztaczającemu miraż utopii, kandydatowi i wyniesienie go do godności „wodza narodu". To, że jest to utopia, która nie ma żadnych szans realizacji nie ma znaczenia. Przykładem takich zachowań jest przypadek Stana 3 3 Zawarta w tytule głośnej książki Ericha Fromma. W Biblii - Adam, odmawiając jabłka, może pozostać w uległości i niewiedzy, przyjmując je zyskuje wiedzę, bierze swój los we własne ręce, skazując się na samodzielne borykanie się z nim. �10 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Tymińskiego (1990 г.), Lecha Wałęsy (1993 г.), Mariana Krzaklewskiego (1997 г., chociaż tej roli nie podjął), a obecnie Andrzeja Leppera. W jednej z prac L. Kołakowskiego czytamy: Klopot z demokracją jest taki, że nie wydziela żadnych ideologicznych czadów zniewalających umysły młode i na­ iwne (cyt. za: Surdykowski 1999, s. 33). Wciąż więc dorastają kolejni fałszywi prorocy, którzy będą zyskiwać fanatycznych zwolenników i stawać na ich czele. Do wolności trzeba dorosnąć. Nie przychodzi ona wraz z wolnymi wybo­ rami, ale z wykształceniem mechanizmów demokratycznych. W Polsce są już zręby społeczeństwa obywatelskiego, istnieją organizacje pozarządowe, samo­ rząd lokalny, ale droga od komunizmu do demokracji jest jeszcze daleka. Pod tym względem Polska jest krajem mocno postkomunistycznym. Co więcej, rozbudowana „mentalność niewolnicza", tęsknota za „dobrym wodzem", będzie spychać nas z drogi do demokracji w każdym kryzysie, powodującym frustracje i spadek zaufania do aktualnych ekip rządzących-władzy (Surdykowski 1999, s. 33). Człowiek wolny, świadomy obywatel państwa demokratycznego, pojmuje znaną maksymę Winstona Churchilla, że demokracja jest „najlepszym z kiepskich ustrojów". Według Surdykowskiego (1999, s. 33) demokracja jest ustrojem najtrudniej­ szym, ponieważ wymaga odpowiedzialności wolnego człowieka. Tylko dyktatura jest łatwa, bo wymaga posłuchu niewolnika, którego „dobry król", albo wódz wyzwala od ciężaru ponad siły - od wolności wyboru. W czasie kryzysów („za­ krętów politycznych") ma on przede wszystkim świadomość, że nie ma „łatwych recept" na opanowanie sytuacji. Wie on także, że człowiek jest tworem niedo­ skonałym, omylnym i grzesznym, a zatem nigdy nie będzie idealnie. Dobrze, jeśli będzie trochę lepiej. Władza jest tak samo niedoskonała, jak i rządzeni, nie należy zatem w porywie gniewu występować brutalnie przeciwko niej, ale nie­ ustannie „patrzeć jej na ręce". Obywatel ten rozumie, że decyzje podejmuje się na drodze kompromisów, w których wszyscy trochę tracą, ale więcej zyskują. Nie wierzy w opowieści o genialnych decyzjach i rozwiązaniach przynoszących oszałamiające, natychmiastowe zyski pod warunkiem przepędzenia kilku pod­ stępnych wrogów i „jak ognia" wystrzega się charyzmatycznych kandydatów na zbawców narodu. Ta wiedza jawi się w praktyce jako bardzo gorzka, przy­ wołująca powiedzenie „gorzki smak wolności", a powściągliwa postawa wobec rzeczywistości jest niezwykle trudna do osiągnięcia. Andrzej Szczypiorski uzasadniał: Państwo dyktatury, które arbitralnie decy­ dowało o sposobach zachowań oraz granicach samodzielności swych poddanych, dawało jednocześnie ludziom słabym i niedojrzałym pewien niebywały komfort, którego świat wolny i demokratyczny stanowczo odmawia. Tamto państwo nie 4 4 Wolność - pisał Andrzej Szczypiorski - jest dla wielu ludzi ciężarem, nie mogą sobie zna­ leźć miejsca w kraju, gdzie każdy ma prawo dokonywania takich wyborów, jakie mu dogadzają i gdzie już nikt nie ma przywileju dyrygowania wyborami współobywateli. Są u nas ludzie, którzy po prostu boją się wolności [...] Pewni ludzie nie chcą zrozumieć i zaakceptować, że każdy ma prawo żyć tak, jak mu się podoba [...] (Szczypiorski 1996a, s. 99). �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 11 tylko decydowało o wszystkim, ale także za wszystko brało odpowiedzialność. „Nieopisana lekkość bytu" - mówiąc słowami Kundery. Dziś przyszedł czas duchowej dojrzałości i suwerenności. Dla pewnych ludzi to jest sytuacja nie do zniesienia, ponieważ odpowiedzialność traktują jako ciężar ponad siły. Tacy ludzie nigdy nie zaznają spokoju w demokratycznym państwie [...] Uczynią oni wszystko [M.D.-R] byle tylko się uchylić od przywileju samodzielnego, swobodnego wyboru, bo on nakłada na człowieka ciężary odpowiedzialności (Szczypiorski 1996a, s. 99). Dopiero, gdy dostatecznie duża liczba obywateli dorośnie do demokracji, państwo przestanie być postkomunistyczne czy też posttotalitarne (Surdykowski 1999, s. 33). Zdaniem Surdykowskiego, odpowiedź na pytanie o kres komunizmu w Polsce nie jest obecnie możliwa. Dzisiejszy model demokracji zachodniej, bardzo odbiegający od swego klasycznego pierwowzoru, nie daje dobrych wzorów do naśladowania. Współczesna „demokracja telewizyjna" Ameryki i Europy Zachod­ niej nie zostawia czasu na dialog świadomych obywateli, w którym krystalizują się sądy o sprawach publicznych, dochodzi się do kompromisu. W demokracji telewizyjnej nie głosuje się na programy, bo albo nie są znane, albo nie traktuje się ich poważnie, lecz na osobę przywódcy, jego wygląd, uśmiech (także żony), na sprawność wizażystów i techników od public relations. Tymczasem „zakręty na drodze do wolności" - jak ostrzega Surdykowski - będą ostre (s. 33). Zwracał już na to uwagę A. Besancon, że tam, gdzie w demokratycznych wyborach oddawano głosy na postkomunistów, w rzeczywistości oddawano je przeciw twardym wymogom życia, przeciw kosztom wychodzenia z realnego socjalizmu, a w niektórych wypadkach przeciw niezręcznym politykom prawicy (Czerwony... 1999, s. 34) i niemal we wszystkich krajach byłego bloku wschod­ niego po okresie rządów poskomunistów do władzy dochodziła prawica. Płaszczyzna intelektualnych rozważań o postkomunizmie, jak się okazuje, jest bardzo szeroka. Oscylują one między filozoficznymi problemami totalitaryzmu, wolności, natury ludzkiej i demokracji, a realiami życia społecznego byłych krajów komunistycznych. Jakie postawy społeczne pozostawił po sobie ustrój komunistyczny w Polsce i w jakim kontekście są one najbardziej widoczne? Będzie to przedmiotem moich dalszych refleksji. SPOŁECZNA PŁASZCZYZNA POSTKOMUNIZMU POSTKOMUNIZM SOCJALNY Za kosztowny, a zarazem spektakularny relikt komunizmu uważane są różnego rodzaju osłony socjalne, określane potocznie jako spadek po PRL. Socjalizm miał „przyzwyczaić" do nich różne grupy zawodowe, które teraz nie tylko żądają ich utrzymania, ale wręcz domagają się kolejnych przywilejów. W opracowa­ niach naukowych i publicystyce postawy te są interpretowane jako zachowania typowo postkomunistyczne. �12 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Profesor Jan Winiecki, z Uniwersytetu Europejskiego we Frankfurcie, porównując gospodarkę Starego Kontynentu i Ameryki, pisał: W świecie postko­ munistycznym upowszechniły się postawy żebraczo-roszczeniowe. Ale te postawy nie są czymś obcym w Europie Zachodniej (Olejnik i inni 2000, s. 28). Sedno problemu, jego zdaniem, polega na tym, iż: Państwo opiekuńcze powoduje koro­ zję moralną wolniej niż komunizm, ale działa w ten sam sposób (s. 28). Efektem państwa opiekuńczego w Europie jest wzrost poziomu bezrobocia. Podczas, gdy najlepsze wyniki w walce z bezrobociem osiągają kraje, w których obciążenia socjalne są najniższe. W tym miejscu nie jest istotne to, że także w krajach o starej i rozwiniętej demokracji istnieją w obrębie branż przywileje pracownicze, ani też ich rodowód. Przypomnę tylko, że polski chłop pańszczyźniany, a także robotnik folwarczny w I I Rzeczypospolitej, otrzymywał od dworu konkretne deputaty. Przywileje nie są więc „pomysłem" czy „wynalazkiem" komunistów, faktem jest natomiast, że socjalizm adaptował je do swojego systemu społeczno-ekonomicznego i rozbu­ dował w szczegółach. Część z nich dotąd utrzymała się, bowiem dotychczasowi beneficjenci, bez względu na zmianę ich sytuacji, nie zgadzają się na jakiekol­ wiek ograniczenia i wyrzeczenia. Faworyzowanie jednych grup pracowniczych wywoływało i nadal wywołuje negatywne nastawienie i reakcje pozostałych. Wszak robotnicy Stoczni Gdańskiej, podejmując walkę z komunizmem, głosili m.in. hasło: „wszyscy mamy jednakowe żołądki". Wśród różnych przywilejów zawodowych w PRL do najpoważniejszych nale­ żała możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę. Szeroka opinia społecz­ na akceptowała to prawo w przypadku ciężko pracujących fizycznie górników, hutników, kolejarzy itp., ale już nie przyznawała go pracownikom dokumentacji i informacji naukowej, kustoszom, bibliotekarzom, wokalistom, muzykom grają­ cym na instrumentach klawiszowych i smyczkowych, chórzystom czy komikom cyrkowym. Dla hołubionych w latach 70. i 80. górników ukoronowaniem przyznawanych przywilejów było ustanowienie „Karty górnika". „Kartę" uzy­ skali także hutnicy i nauczyciele (Boruc 1998, s. 40) . Kolejarze i inne osoby pracujące w PKP (wraz z emerytami), a także ich dzieci, posiadali przywilej bezpłatnego przejazdu pociągami. Kolejarze otrzymywali też deputat węglowy: 3,6 tony węgla rocznie, mundur, bądź dodatek mundurowy. Znacznie bardziej wymierne korzyści materialne w postaci zniżkowych biletów lotniczych mieli pracownicy PLL LOT. Zawodowi wojskowi i policjanci mieli zagwarantowane nie tylko 50% zniżki kolejowe, dodatek mundurowy, ale i korzystniejsze niż inni pracownicy „budżetówki" zasady naliczania emerytur i możliwość przejścia na emeryturę po 15 latach służby. W ich przypadku magnesem przyciągającym 5 5 Gwarantowała im ona m.in. pensum należące do najniższych w Europie (21 godzin tygo­ dniowo), a ich dzieciom pierwszeństwo przyjęcia do internatów, burs i szkół ponadpodsta­ wowych oraz prawo do 50% ulgi na przejazdy pociągami osobowymi. Zachowała też, anachro­ niczny w czasie gospodarki rynkowej, zapis o prawie do dodatkowej powierzchni mieszkalnej w postaci jednej izby. �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 13 miały być mieszkania służbowe, ale w praktyce pozostały one jedynie martwym zapisem (Boruc 1998, s. 40). Odrębne miejsce wśród uprzywilejowanych przypada rolnikom. Wprawdzie rolnictwo jest sektorem prywatnym, jednak emerytury rolników były w PRL (i są nadal) nieomal w całości finansowane przez budżet państwa. Rolnicy nie płacą też podatku dochodowego i wielu z nich korzysta z preferencyjnych kredy­ tów. Rolnicy otrzymali Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego - KRUS, do której 96% pieniędzy wpłaca budżet państwa, a właściciele gospodarstw opła­ cają symboliczną (w porównaniu z ZUS-em) składkę, taką samą w przypadku gospodarstwa 4-jak i 500-hektarowego. Składki zróżnicowanej nie mogą płacić, nikt bowiem nie wymyślił sposobu oszacowania ich dochodów. Nie płacą więc podatku dochodowego i z tego względu składkę na ubezpieczenie zdrowotne rolników od 1999 r. również opłaca budżet państwa (Cichocka 1998, s. 18). Raz przyznane przywileje i ulgi trudno jest odebrać, o czym przekonują się rządzący, przedstawiając kolejne projekty zmiany Kodeksu Pracy oraz praco­ dawcy podczas negocjacji ze związkami zawodowymi. Związkowcy pytają m.in. dlaczego rządzący chcą im odebrać część przywilejów, skoro sami z nich korzy­ stają [...] posłowie mają prawo do darmowych przejazdów krajowych, a upo­ sażenia parlamentarzystów i wydatki związane z utrzymaniem biur poselskich nie są opodatkowane - argumentują (Boruc 1998, s. 41). Zdaniem wielu liberalnie zorientowanych publicystów, związki zawodowe, w poczuciu postkomunistycznej sprawiedliwości społecznej, toczą zawzięte boje 0 wzrost wynagrodzeń, nieograniczanie gwarancji socjalnych. Wszelkie inge­ rencje w zakresie zdobyczy socjalnych świata pracy zasługują - według nich - na jednoznaczne potępienie. Standardy, o które walczą związki zawodowe są konsekwentnie „propracownicze". Chcąc ochraniać miejsca pracy, torpedują restrukturyzację przemysłu, żądają wysokich zasiłków, odpraw, organizowania robót publicznych. Skutek jest taki, że zamiast chronić pracowników, utrwala się strukturalne bezrobocie (Balicka 1999, s. 62). Koncepcje państwa opiekuńczego ponoszą na naszych oczach porażkę za porażką - pisał w felietonie Wacław Wilczyński (1998, s. 47). Kontynuując do­ wodził, iż pochopna rozbudowa najrozmaitszych gwarancji osłabiła tak bardzo finanse publiczne, nawet najbogatszych państw [jak Niemcy i Francja - M . D.-P], że nieuchronne staje się wycofanie ze świadczeń uznawanych za stałe zdobycze państwa opiekuńczego [...] Najkrótsza odpowiedź na pytanie o głębsze źródła kryzysu państwa opiekuńczego jest prosta - za dużo gwarancji! Za dużo obietnic egzystencji bez wysiłku [...] (s. 47). Doskonale już znane zachodnie doświadczenia z państwem opiekuńczym 1 sektorem państwowym, niestety, nie wpłynęły w dostatecznej mierze na poglądy i preferencje większości polskich kół politycznych. Nie docenia się jeszcze zależności między poziomem produktu społecznego a dopuszczalnym ekonomicz­ nie stopniem jego redystrybucji. Nadal utrzymuje się przesocjalizowana mental­ ność utożsamiająca perspektywy z gwarancjami [...] Od państwa nie tyle ocze­ kuje się tworzenia warunków sprzyjających przedsiębiorczości, racjonalnemu �14 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA gospodarowaniu, ile działań interwencyjnych na rzecz grup nacisku, konkuru­ jących ze sobą w wyścigu do naszych wspólnych pieniędzy [...] Gospodarka z natury swej nie jest charytatywna. Nadmiernie rozbudowane gwarancje w isto­ cie ograniczają perspektywy i podkopują warunki rozwoju (s. 47). Przytoczone tu wypowiedzi i przykłady jednoznacznie wskazują na to, że postkomunizm socjalny ma wciąż trwałe zaplecze w postawach obywatelskich, tak rządzących, jak i rządzonych, co gwarantuje mu długą jeszcze obecność w naszej przestrzeni społecznej. POSTKOMUNIZM SENTYMENTALNY Innym, wysuwanym przez publicystykę, przykładem myślenia w kategoriach postkomunistycznych jest gloryfikowanie okresu PRL, kiedy sekretarzem КС był Edward Gierek (1970-1980). Sam Gierek do końca (zmarł w 2001 r.) bronił swojej polityki: Huty Katowice, która miała być dobrodziejstwem dla zadymio­ nego Śląska, Portu Północnego, uniezależniającego nas choć trochę od dostaw radzieckiej ropy, Bełchatowa i dziesiątek innych inwestycji. Bronił planu uregu­ lowania Wisły i żałował, że następne ekipy rządzące nie poszły jego śladem. Mówił: dzisiaj macie przynajmniej co prywatyzować i sprzedawać. - Historia uczciwie oceni mnie i lata siedemdziesiąte - powtarzał (Dziadul 1999, s. 26). Jeszcze w ostatnich latach życia byłego I sekretarza PZPR (zwłaszcza w roku 1999) w publicystyce prasowej przybrała na sile obrona postaci E. Gierka i jego historycznej roli. Pochlebne opinie o nim wyraził Andrzej Lepper. Maciej Szczepański (szef telewizji w latach 70., wieloletni bliski współpracownik I sekretarza КС, jeszcze w okresie pracy w Katowicach, na Śląsku) poświęcił Gierkowi obszerny elaborat drukowany w odcinkach w Trybunie i wiele cie­ płych słów w wywiadzie udzielonym Gazecie Wyborczej. Wygłaszane wówczas słowa i opinie zdawały się dobrze współbrzmieć z przekonaniami społecznymi artykułowanymi nie tylko w różnych sondażach i badaniach opinii. W plebiscy­ cie ogłoszonym przez Gazetę w Katowicach - lokalny dodatek Gazety Wyborczej - na Stu Najwybitniejszych Ślązaków i Zagłębiaków X X wieku, Gierek zajął drugie, po Korfantym, miejsce. Rolnik z Kułakowic pod Hrubieszowem postawił Edwardowi Gierkowi pomnik, ale po roku go zburzył, bo rozgłos zaczął prze­ szkadzać w karierze dzieciom zatrudnionym na państwowych posadach. Miesz­ kańcy wsi Waszkowskie koło Zduńskiej Woli podjęli budowę sali gimnastycznej imienia byłego sekretarza partii. W Łomży powstało Stowarzyszenie Społeczne Uhonorowania Edw arda Gierka. Podobnego typu akcje zmultiplikowały się po śmierci Edwarda Gierka w 2001 r. Jego pogrzeb stał się prawdziwą manifestacją narodową. Wrócono też do oceny prowadzonej przez niego polityki. Nieodparcie nasuwa się pytanie o przyczyny trwałości tej, jakże żywej dotąd, dekady komunistycznych dziejów Polski i jej przywódcy. Wyniki rankingów OBOP dowodzą, że (przy pytaniu o ocenę Gierka) akcep­ tacja ankietowanych rośnie wraz z wiekiem, przy czym jest ona największa w grupie 40-49 lat (69% przy 15% negatywnych), czyli w pokoleniu, które r �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 15 w latach 70. wchodziło w swoją dorosłość, kończyło szkoły, zakładało rodziny i jakoś wkomponowuje Gierka w to doświadczenie. Jest ona najwyższa tam, gdzie gorsze wykształcenie i sytuacja materialna respondentów. Podobnie z miejscem zamieszkania. Im mniejsze miasto, tym cieplejsza pamięć. Nie mówiąc już o wsi (61% ocen pozytywnych przy 12% negatywnych). Tę pra­ widłowość wzmacnia podział według kryterium społeczno-zawodowego: 78%o rolników jest za, 7% przeciw, potem renciści, emeryci, robotnicy i bezro­ botni. Przy tym nie ma większego znaczenia fakt czy ktoś jest wierzący, czy nie. Pewne znaczenie ma orientacja polityczna (prawicowe poglądy osłabiają nieco poparcie). Podobnie kształtują się odpowiedzi dotyczące oceny dekady Gierka (Władyka 1999, s. 20). Argumenty „za" wszędzie są te same: za Gierka chłopom powodziło się do­ brze, dostali renty, emerytury, mogli brać tanie kredyty. Chłop był wtedy chło­ pem, teraz jest dziadem. Jacek Soska, w radiu „Z", w listopadzie 2001 r. powie­ dział, że ze szczegółowych analiz wynika, iż w tym czasie standard życia i osiągnięć pracy polskiego chłopa były analogiczne jak francuskiego. Nie tylko wieś wspomina Gierka z sentymentem. Burmistrz Ustronia (gdzie do śmierci mieszkał Gierek) - Szwarc - mówił, że w Ustroniu mało kto uważa lata 70. za czas przegrany dla kraju czy przejedzony, bo żyliśmy na kredyt. Dotąd są , z tamtych lat szpitale, sanatoria, domy wypoczynkowe, przyzwoita droga, która dochodzi do miasta. Setki ludzi indywidualnie się pobudowało. Może to wszyst­ ko było za kredyty, ale pieniądze „nie poszły w błoto", przynajmniej tu (Dziadul 1999, s. 24). Nie ulega zatem wątpliwości, że dla współczesnych Polaków pamięć o dekadzie Gierka i o nim samym jest funkcją tego, jak żyją i jak prze­ żywają Polskę współczesną. Ich świadomość rzeczywiście określa byt. Prawdą jest też, że ta akurat przeszłość i ta postać zdają się świetnie pasować do społecz­ nej potrzeby mitotwórstwa (Władyka 1999, s. 22). Gierek rządził między Gomułką i Jaruzelskim. Znalazł się ze swoją polityką konsumpcji i relatywnego liberalizmu między siermiężnym, doktrynalnym socja­ lizmem poprzednika a stanem wojennym i pustymi półkami. Polacy przez chwilę, zwłaszcza w pierwszej pięciolatce Gierka uwierzyli, że mogą sobie pożyć na­ prawdę, zamieszkać w normalnych mieszkaniach, jakoś się urządzić, pojeździć własnym samochodem po świecie (Władyka 1999, s. 22). Program budowy nowej Polski, jej gospodarczej modernizacji, upadł. Zrodził kolejny kryzys i zostawił długi, które dotąd musimy spłacać. W porównaniu z poprzednią i następną dekadą Polska może się jednak jawić jako eldorado. Jak pisze Wiesław Władyka: dla wielu grup społecznych i zawodowych wzór ten nie będzie mógł już nigdy być odtworzony. Dla wsi polskiej na pewno (w latach 70. rzeczywiście przeżywała ona swój najlepszy okres, biorąc pod uwagę cały PRL i pierwsze dziesięciolecie III RP), dla wielu gałęzi przemysłu i dla wielu regio­ nów (ze Śląskiem na czele) także. Tak czy inaczej Gierek otworzył Polskę na Zachód, wymykał się, chcąc nie chcąc, z realkomunizmu rekompensując Moskwie te straty demonstrowanym serwilizmem i orderami dla Leonida Breżniewa (s. 22). Rządy Gierka odznaczały się też stosunkowo łagodnym traktowaniem �16 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA opozycji i Kościoła, mimo że po 1976 r. zaostrzył represje wobec środowisk kontestujących. Od władzy odszedł bez większych oporów, a po latach twierdził, że padł ofiarą spisku wewnątrz partii, wspieranego przez Moskwę. W świadomości społecznej opowieść o Gierku i dekadzie lat 70. jest wy­ koślawiana i przykrawana do dzisiejszych wyobrażeń i oczekiwań. Z przeszłości wybiera się to, co wydaje się ludziom lepsze, od tego, co jest teraz. Mniejsza 0 prawdę rzeczywistą, o prawdę historyczną. Ta świadomość jest składnikiem prawdy o dzisiejszej Polsce. Chociaż trzeba przyznać, że ludziom o małych aspiracjach i potrzebach żyło się wówczas lepiej, teraz jest odwrotnie. W toczącej się dyskusji o historycznym znaczeniu postaci byłego I sekretarza КС i latach jego rządów ważny jest głos Leszka Moczulskiego, wieloletniego opo­ zycjonisty ustroju socjalistycznego, przywódcy Konfederacji Polski Niepodległej, historyka i publicysty. W 1999 r. powiedział on m.in.: [...] ze wszystkich sekretarzy КС Gierek w słabszym stopniu realizował podporządkowanie się hegemonii ZSRR 1 dążył do poszerzenia zakresu autonomii Polski wobec Moskwy [...] nie chciał brutalnej rozprawy ze społeczeństwem. Jedynym cieniem może być 1976 r. [...] na serio podjął rozbudowę gospodarki. To co zostało zbudowane w latach 70., zostało potem zmarnowane w stanie wojennym. Mieliśmy więc dobrą jak na tamte warunki i wyróżniającą się na tle obozu sowieckiego gospodarkę. Pod kierownictwem Gierka była to dość nowoczesna gospodarka, a w złym systemie szereg mechaniz­ mów było trafnie dobranych. Jeśli zaś chodzi o negatywy, to uważam dwa: [...] nie widział innego rozwiązania, jak bycie satelitą wobec ZSRR. Uważał, że hegemonia Moskwy jest nie do usunięcia [...] oraz nie próbował bardziej odważnej polityki. Mógł doprowadzić do bardziej fundamentalnych zmian w systemie gospodarczym, by nieuchronne odejście od systemu zostało lepiej przygotowane. Nie potrafię jednak ocenić, na ile sam tego nie chciał, a na ile nie pozwolili mu na to jego polityczni współpracownicy (cyt. za: Władyka 1999, s. 22). POSTKOMUNIZM EGZYSTENCJALNY W 1996 r. pisarz Edward Redliński w jednym ze swoich wywiadów powie­ dział m.in.: Epokowym, historycznym osiągnięciem PRL było coś, co nie udało się Meksykowi, Pakistanowi oraz Indiom: pokonanie ubóstwa. Podczas siedmio­ letniego pobytu w USA spotkałem tylko jednego Polaka, który przybył tam, aby wydobyć rodzinę z nędzy. Wszystkim innym dobrze się wiodło w Polsce, ale przy­ jechali po to, by powodziło się im jeszcze lepiej [...] to paradoksalnie świadczy na korzyść PRL [...] Sama Polonia w USA dzieli naszą emigrację na trzy fale historyczne: emigracja chlebowa, emigracja wojenna, emigracja szynkowa [...] Ilu Polaków w 1996 r. chce przyprawiającego o nerwicę kapitalizmu, a ilu opiekuńczego socjalizmu? Ilu pragnie i jednego i drugiego? Jak to pogodzić? Czy warto? To oddzielny temat [...] Ameryka dzieje się teraz w Polsce, w nas, tyle że wolniej i mniej widowiskowo [...] (Za... 1996, s. 84). W 2000 roku opublikowano obszerny raport „Diagnoza społeczna 2000" - z badań na temat wpływu reform na warunki i jakość życia Polaków. Wzbudził �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 17 6 on wielkie zainteresowanie i oddźwięk w mediach . Zaszokował zwłaszcza skraj­ ny pesymizm, z jakim Polacy oceniają swoją sytuację. Na całość transformacji patrzono przez pryzmat indywidualnych doświadczeń wyniesionych także z czte­ rech reform (służby zdrowia, oświaty, emerytur, administracji kraju), które funk­ cjonowały od ponad roku. Wśród badanych rodzin - 47,4% stwierdziło, że refor­ my nie udały się, a zaledwie 7,7% oceniło je pozytywnie (Nowakowska 2000a, s. 16). Zadowolenie z sytuacji finansowej własnej rodziny, z poziomu dostęp­ nych dóbr i usług, sytuacji w kraju, perspektyw na przyszłość spadło do poziomu początków dekady, gdy szok po pierwszej reformie Balcerowicza spowodował dramatyczne załamanie nastrojów. Nasuwają się nieodparcie pytania o powody najniższego od 1994 r. zado­ wolenia społecznego. Wyniki przeprowadzonych badań jednoznacznie wskazały na przyczyny materialne. Wiosną 2000 r. ponad 45% rodzin zadeklarowało, że stałe dochody nie wystarczają im na zaspokojenie bieżących potrzeb (Nowa­ kowska 2000a, s. 16). Z „Diagnozy" wynikało, że w 2000 r. Polacy najgorzej oceniali sytuację finansową własnej rodziny oraz ogólną sytuację w kraju. W szczegółowym oglą­ dzie składało się na tę opinię to, że: - Ponad 20%) rodzin nie opłacało w terminie czynszu, 18%) zalegało z opła­ tami za gaz i elektryczność, 10 % miało zaległe spłaty kredytu mieszkaniowego. - Blisko 30%) nie mogło sobie pozwolić na zaspokojenie potrzeb żywnościo­ wych rodziny, w zakresie mięsa, drobiu, owoców i ich przetworów. - 80%) rodzin nie posiadało żadnych oszczędności. Ci, którzy coś odło­ żyli mówili najwyżej o równowartości trzymiesięcznych dochodów. Ponad 58%o miało długi. - Ponad 35%> rodzin z braku pieniędzy zrezygnowało w 1999 r. z takich form uczestnictwa w kulturze jak: kupno gazet, kaset, wyjście do kina. - Ponad 51%o rodzin z tego samego powodu nie wysłało dzieci na wakacje, zaś w 64%o rodzin z wypoczynku zrezygnowali dorośli. Wyniki badań przyniosły także negatywną ocenę reformy służby zdrowia, zwłaszcza przez emerytów i rencistów (ogółem 29% ankietowanych zrezygno­ wało z usług medycznych z braku pieniędzy) oraz reformy oświaty. Nieprzy­ chylne opinie pochodziły najczęściej ze wsi. Im więcej dzieci w rodzinie, tym częstsze niezadowolenie, ponieważ „bezpłatna" nauka kosztowała coraz więcej. Po tym zestawieniu „Diagnozy" nie dziwi, że na pytanie: kiedy respondento­ wi żyło się łatwiej? przeważały odpowiedzi: - przed 1989 r. (53%), podczas gdy w 1997 r. takie deklaracje składało 45 % badanych (Nowakowska 2000a, s. 17). Prowadzone stale sondaże, badania socjologiczne, ukazują zjawisko nie­ spotykanego w PRL ubóstwa, które niewątpliwie wpływa na ocenę procesów transformacji i resentyment za czasami komunizmu. 6 Badaniami sondażowymi „Diagnoza społeczna 2000" objęto 3007 gospodarstw domowych. Były one wspólnym przedsięwzięciem Rady Monitoringu Społecznego i grupy ekspertów finan­ sowanym m.in. przez kancelarię premiera. Radzie przewodniczył prof. Janusz Czapiński (Uni­ wersytet Warszawski). �18 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Z badań CBOS wynika, że najzamożniejsi Polacy upatrują przyczyn biedy w lenistwie, niezaradności życiowej i alkoholizmie. Biedacy natomiast jako główne przyczyny nędzy wymieniają bezrobocie, niskie emerytury i renty, chorobę i kalectwo. Do głównych przyczyn ubóstwa socjologowie społeczni zaliczają: bezrobocie, zatrzymanie migracji do miast, wielodzietność, choroby, niski poziom edukacji. Bezrobocie wystąpiło równolegle z procesami restrukturyzacji gospodarki i od samego ich początku obserwujemy jego wzrost. Jest ono szczególnie dot­ kliwe na wsi i w małych miasteczkach, gdzie padły PGR lub lokalne zakłady. W marcu 2002 r. GUS podał, iż w lutym 2002 r. było w Polsce 3 min 277,9 tys. bezrobotnych, czyli 18,1% zdolnych do pracy (Informacja, Gazeta Wyborcza 2002, s. 4). Problemy z zatrudnieniem miały nie tylko osoby słabo wykształ­ cone, ale też absolwenci wyższych uczelni. Większość badanych najbardziej boi się utraty pracy. W dawnym województwie suwalskim stopa bezrobocia jest dwudziestokrotnie wyższa niż w dawnym warszawskim (GUS operuje jeszcze starym podziałem administracyjnym). Są obszary w kraju, gdzie na jedną ofertę pracy przypada 300-350 bezrobotnych (Janicki 2000, s. 30). Zagadnienia związane z bezrobociem, sposoby i środki ekonomiczne po­ wstrzymujące jego wzrost czy też przeciwdziałające temu zjawisku są przedmio­ tem licznych analiz i opracowań ekonomistów, tak niezależnych, jak i związa­ nych z Krajowym Urzędem Pracy, Centrum im. Adama Smitha, Instytutem Badań nad Gospodarką Rynkową, Ministerstwem Pracy i Polityki Społecznej, które opracowało „Narodową Strategię Wzrostu Zatrudnienia", przyjętą w I kwartale 2000 r. przez Radę Ministrów (Solska 2000, s. 54). Po zlikwidowaniu hoteli robotniczych w miastach przybysze ze wsi i małych miasteczek nie mają się gdzie zatrzymać, aby szukać zajęcia lub pracować. Na wsi zaś ubywa miejsc pracy. Elżbieta Kryńska, autorka opracowania „Średnio­ okresowe i długookresowe prognozy rynku pracy dla Polski", ostrzegała, że w latach 2006-2010 podaż na rynku pracy najszybciej wzrastać będzie w regio­ nach, gdzie już teraz występuje wysoka stopa strukturalnego bezrobocia. Jedno­ cześnie sytuacja mieszkaniowa nie pozwoli na przemieszczenie siły roboczej z regionów zacofanych do szybko się rozwijających (Szczęsny i inni 1998, s. 26). W rodzinach wielodzietnych nawet wyższa od przeciętnej pensja jednego z rodziców zmusza rodzinę (np. 2 + 8) do życia na poziomie poniżej granicy mini­ mum socjalnego. W ubóstwie żyje ponad 70% tego typu rodzin. Z badań Elżbiety Tarkowskiej wynika, że wielodzietności towarzyszy syn­ drom ubóstwa jako zjawiska w skali całego kraju. Istnieje ścisła zależność między biedą a liczbą dzieci. Im więcej dzieci, tym większa bieda. Jest więc ona nadreprezentowana na przykład w koszalińskiem, w regionie upadłych PGR-ów. Jest ona generalnie obecna na terenach nazywanych umownie Polską B. Istnieje tak­ że przekonanie, podzielane m.in. przez pracowników służby zdrowia i opieki społecznej, o tym, iż wielodzietność jest cechą dziedziczną - przechodzi z po­ kolenia rodziców na dzieci. Prawdopodobnie wychowanie w rodzinach wielo­ dzietnych uczy dzieci, że należy mieć dużo potomstwa; działa tu więc jakiś �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 19 mechanizm socjalizacyjny, chociaż nie każda wielodzietność jest synonimem ubóstwa (zasada ta nie występuje np. w Małopolsce); (Co... 2000, s.19). W Polsce żyje 5 min osób niepełnosprawnych. Za większość usług medycz­ nych trzeba płacić. Często choroba w rodzinie oznacza jej finansową katastrofę. 38% Polaków ma wykształcenie ponadpodstawowe. Pozostałym (62%) trudno się poruszać na nowym rynku pracy (Informacja, Polityka 1999, s. 8). Zakres i charakter obecnej biedy w Polsce sprawiają, że jest ona istotnym tematem badawczym, tak z poznawczego, jak i praktycznego punktu widzenia. W badaniach prowadzonych od kilku lat w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN podejmowano m.in. kwestię odrębności ubóstwa poszczególnych grup de­ mograficznych, w tym młodzieży, trudności edukacyjnych młodzieży z biednych rodzin, w tym rodzin dawnych pracowników PGR. Najpełniej problem biedy został przeanalizowany w badaniach: „Historia biedy - dwa studia przypadków", stanowiących fragment międzynarodowego programu „Poverty, Ethnicity and Gender in Transitional Societies", kierowanego przez Ivana Szelenyi'ego z Yale University. Polską część badań przeprowadzono w latach 1999-2000; miały one charakter monograficznej analizy społeczności dotkniętej ubóstwem. Autorzy zbiorowego opracowania pt. Zrozumieć biednego. O dawnej i obec­ nej biedzie w Polsce, przygotowanego pod red. E. Tarkowskiej (Warszawa 2000), podejmują problemy dotyczące źródeł obecnej biedy, związane z jednej strony z zachodzącymi właśnie przemianami, z drugiej - mocno zakorzenione w prze­ szłości. Zajmują się zróżnicowaniem obecnej biedy pod względem ekonomicz­ nym, demograficznym, społecznym i kulturowym. Analizują rolę czynników kul­ turowych w mechanizmach trwania i odtwarzania się ubóstwa w obrębie rodzin, a także w strategiach radzenia sobie z tego rodzaju trudnościami. Starają się usta­ lić, czym jest bieda w bezpośrednim doświadczeniu jednostek - kobiet i męż­ czyzn, dzieci i ludzi starych. Z tych studiów wyłoniło się pewne kontinuum: na jednym krańcu płytka bieda ludzi dotkniętych krótkotrwałym bezrobociem, którzy szukają nowych sposobów zarabiania na życie i wierzą w korzystną odmianę losu, na drugim - chroniczne ubóstwo, trwała zależność od instytucji pomocy społecznej, brak perspektyw i aspiracji. Modelową reprezentację drugiego bieguna stanowią rodziny byłych pracow­ ników PGR-ów. Zdaniem badaczy, właśnie tam kształtuje się polska odmiana underclass, podklasy - środowiska dziedziczącego biedę z pokolenia na pokole­ nie, zdegradowanego cywilizacyjnie, trwale wykluczonego z życia szerszej spo­ łeczności (Nowakowska 2000b, s. 94). Przyczyną obecnej biedy stała się likwidacja PGR-ów. Z dziejów badanych rodzin wynika jednak, że dotkliwe ubóstwo było także udziałem wcześniejszych pokoleń. Okruchy pamięci o przodkach - robotnikach folwarcznych i wiejskich wyrobnikach - mówią o zabiegach o przetrwanie nędzy okresu międzywojen­ nego. Najstarsze pokolenie badanych osobiście doświadczyło powojennej biedy. PGR-y okazały się jedynym miejscem, do którego można było od niej uciec - Ziemią Obiecaną dla ludzi bez atutów, nie posiadających żadnej własności, �20 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA kwalifikacji zawodowych ani aspiracji awansu. Tu czekało minimum stabilizacji w postaci mieszkania i pracy, wprawdzie nisko płatnej, ale gwarantującej osłonę socjalną w formie rozmaitych deputatów: mleka dla dzieci, ziemniaków na zimę, taniej paszy dla przydomowej hodowli (Nowakowska 2000b, s. 94). Opiekuńczy PGR organizował życie, a zarazem „konserwował" tradycyjne obyczaje, nawy­ ki, niski pułap aspiracji. Dzieci w rodzinach byłych robotników PGR kończą edukację na szkole podstawowej albo wcześniej i podejmują pracę w PGR (przed wojną „chodziły po ludziach, żeby zarobić", a po likwidacji PGR-ów „szły na kuroniówkę"). Rodzina żyje z dnia na dzień, pasywnie, nie oszczędza i nie inwe­ stuje w przyszłość dzieci. Po likwidacji PGR-ów i wyczerpaniu się kuroniówek „przeżywanie" stało się wegetacją na łasce opieki społecznej. Gdy zabrakło opie­ kuńczego pracodawcy, okazało się, że problemem jest nie tylko brak dochodów z pracy, ale również brak samodzielności życiowej, niegospodarność, pasywność, życie z dnia na dzień. Przekształcanie postaw, zachowań i aspiracji ludzi żyjących w opisywanych warunkach może dać tylko wykształcenie. Kształcenie dzieci jest zatem, według socjologów, jedyną drogą wyjścia z błędnego koła dziedziczonej biedy (Nowakowska 2000b, s. 94). Badacze wskazują nie tylko na niebezpieczeństwo utrwalania się w niektórych grupach społecznych biedy jako stanu chronicznego, ale i na niebezpieczeństwo swoistego „dziedziczenia" bezrobocia i innych negatywnych zjawisk z tym zwią­ zanych. Niebezpieczeństwo to jest obecnie w Polsce pochodną „dziedziczenia" niskiego poziomu wykształcenia. Z analiz statystycznych wyłania się obraz biedy jako stanu przedłużającego się lub chronicznego, przede wszystkim w ro­ dzinach żyjących na wsi. W szczególnie trudnej sytuacji są rodziny byłych pracowników dawnych PGR-ów. Dostrzega się wśród nich zjawisko bezrobocia „rodzinnego" (np. gdy wszystkie osoby dorosłe w rodzinie pozostają bez pracy) lub „dziedziczonego" (gdy bezrobotni są nie tylko byli pracownicy dawnych PGR-ów, ale także ich dorosłe już dzieci). POSTKOMUNIZM W PROCESACH TRANSFORMACJI Postawy i działania postkomunistyczne w zachodzących obecnie procesach transformacji nie stały się, jak dotąd, przedmiotem odrębnych, metodycznych studiów. Można o nich jednak wnioskować na podstawie wyników analiz socjo­ logicznych dotyczących zachowań ekonomicznych i społecznych w ostatniej dekadzie (Por. np. Jak... 2000; Zmiany... 1999). Podkreślają one rozwarstwienie w wymiarze zamożności, jakie nigdy nie występowało w takim stopniu w PRL (Jak... 2000) oraz rozchodzenie się biegunów hierarchii społecznej . 7 7 Proces ten obrazowo wyjaśnia socjolog, profesor Henryk Domański: jeśli na jednym bie­ gunie wyobrazimy sobie takie kategorie jak inteligencja i wyższe kadry kierownicze, dodajmy do tego jeszcze właścicieli firm, a na przeciwległym biegunie ulokujemy chłopów i robotników, to spostrzeżemy, że tak zbudowana hierarchia rozwarstwia się. Rozchodzi się w górę i w dół poziom zamożności mierzony wielkością dochodów. W latach 90. nastąpił wręcz skokowy wzrost tej rozpiętości. Wzięło się to z odmiennego mechanizmu wynagradzania łączącego wykształcenie i złożoność wykonywanego zawodu z zarobkami (Co... 2000, s. 18). �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 21 Jednym z najsilniejszych związków wynikania, jakie ukształtowały się w mi­ nionej dekadzie jest zależność między wykształceniem a pozycją społeczną, mie­ rzoną wysokością zarobków, trwałością zatrudnienia i perspektywami awansu . W 1999 r. ukazało się socjologiczne opracowanie pt. Zmiany w życiu Pola­ ków w gospodarce rynkowej (Warszawa 1999), przygotowane pod redakcją Lidii Beskid, zawierające studia dotyczące zachowań różnych grup społecznych w ob­ liczu transformacji gospodarczej. Sporządzono je na podstawie analizy wyników wielu prac badawczych wykonanych w ostatniej dekadzie, których przedmiotem było rejestrowanie nowego rozwarstwienia materialnego oraz subiektywnie postrzeganego bogactwa i ubóstwa. W rezultacie ukazano społeczny obraz współ­ czesnych Polaków, na który składają się trzy grupy o zbliżonej liczebności. Pierwszą z nich stanowią ludzie sukcesu - wygrani w procesie transforma­ cji. Są relatywnie młodzi, wykształceni, osiągają najwyższe dochody. Od nich zależy dynamika zmian gospodarczych. Na przeciwległym biegunie znajduje się liczebnie podobna grupa - ludzi przegranych, pasywnych i zniechęconych. Są relatywnie starsi i słabo wykształceni. Co druga z tych osób wypadła z ryn­ kowej gry o sukces, są to emeryci, renciści i bezrobotni. Ich dochody są niskie, aż 26% spośród nich twierdzi, że żyje w trwałym ubóstwie. Transformację ustro­ jową postrzegają jako zmiany na gorsze. Biernie oczekują od państwa zabez­ pieczenia socjalnego. Pozostała (1/3) część społeczeństwa usytuowana jest między tymi biegunami. Grupa ta skupia różnych ludzi „skołowanych", nie umiejących odnaleźć się w nowej rzeczywistości gospodarczej. Tworzą j ą z jednej strony zawiedzeni indywidualiści, z drugiej - uzależnieni kolektywiści . Wyniki niektórych polskich badań zestawiono z efektami analogicznych prac przeprowadzonych w Czechach, byłej NRD, na Węgrzech i Słowacji. W rezulta­ cie tej konfrontacji okazało się, że w Polsce nastąpiła największa polaryzacja warunków życia - transformacja gospodarki miała najsilniejszy wpływ na społeczne zróżnicowanie dochodów. Ubogich (o dochodach na poziomie 50% średnich i poniżej) jest u nas kilkakrotnie więcej niż w pozostałych krajach. Bogatych (200%) średniej i powyżej) mamy tyle samo, co Czechy i Węgry, a więcej niż Słowacja i Niemcy Wschodnie. Obiektywne informacje statystyczne pokrywają się z odczuciami subiektyw­ nymi. Znacznie więcej Polaków, niż obywateli krajów sąsiednich, ocenia zmiany 8 9 8 Blisko 90% badanych Polaków podziela opinię, że najlepszą inwestycją jest dobra szkoła dla dziecka. Równocześnie 96% uważa, że zarobki winny być zróżnicowane w zależności od poziomu wykształcenia (Nowakowska 1999, s. 82). Ewa Nowakowska napisała w Polityce, że socjologowie zrelacjonowali różne reakcje gospodarstw domowych na zmieniającą się sytuację ekonomiczną. Nakreślili m.in. aktywną „stra­ tegię lisa" polegającą na podejmowaniu prac dodatkowych, wytwarzaniu czegoś na sprzedaż, zaciąganiu kredytów na rozruch własnej firmy. Opisali też pasywną „strategię jeża" sprowadzają­ cą się do ograniczania wydatków, rezygnacji z różnych dóbr, usług i uczestnictwa w kulturze, a w jej skrajnej postaci wyprzedaży przedmiotów domowych, zaciąganiu pożyczek lombardo­ wych, korzystaniu z zasiłków pomocy społecznej (Nowakowska 1999, s. 82). 9 �22 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ustrojowe w sposób skrajny: jako przyczynę własnej klęski życiowej lub otwar­ cie drogi do indywidualnego sukcesu. Na pierwszym z tych biegunów dominują bezrobotni i rolnicy. Drugi skupia relatywnie najwięcej osób wykształconych. Socjologowie bardzo ostrożnie formułują tezę o nieodwracalnym charakterze dokonanych zmian. W tezie tej należy bowiem odnieść się do dwóch aspektów: ludzi i struktur (instytucji, hierarchii i organizacji życia publicznego), w których jednostki funkcjonują. Takie stanowisko jest ze wszech miar uzasadnione w obec­ nej rzeczywistości społecznej. Potwierdzają to wahania nastrojów i postaw społecznych wobec bieżących wydarzeń, rejestrowane przez dziennikarzy, pu­ blicystów i badania opinii publicznej. Inną sprawą jest stosunek ludzi do zmian. Z badań wynika, że są oni skłonni akceptować pojawiające się nierówności społeczne, jeśli równocześnie zagwa­ rantowana jest równość szans w dostępie do wykształcenia, równość startu w karierze zawodowej oraz wynagradzanie proporcjonalne do specjalistycznych kwalifikacji. Po ponad dziesięciu latach realizowania w Polsce tych trzech fundamentalnych haseł zachodniego liberalizmu jedno jest pewne (tak wynika z badań): masowy awans społeczny, równość szans i walka z nierównymi warun­ kami życia nie stały się ani wizytówką, ani magnesem przyciągającym ludzi do nowego ustroju (Co... 2000, s. 19). Próbom odejścia od rzeczywistości PRL towarzyszy dość duże niezadowole­ nie ze zmian. Nie jest ono jednak równoznaczne z pragnieniem powrotu do PRL. Jednym z wniosków wynikających z analiz socjologicznych jest to, że akcep­ tując konieczność zasadniczej przebudowy w systemie politycznym i ekonomii (przekonanie, że „warto było zmieniać ustrój" wyraziło w 1999 r. 67% badanych przez CBOP) można być niezadowolonym ze zmian. Bezrobocie, zjawiska korupcji, zagrożenie bezpieczeństwa życia codziennego i niejasność reguł są najczęstszymi przyczynami frustracji. Niezadowolenie wzbudzają te zjawiska, które są nieuchronnymi konsekwencjami zmian aprobowanych przez dwie trze­ cie ludności. Źródłem niezadowolenia nie jest więc brak, ale powodzenie trans­ formacji. Nie oznacza to odrzucenia kapitalizmu, do którego wymogów Polacy zdają się coraz lepiej dostosowywać, ale nie zawsze czynią to z entuzjazmem. Można postawić hipotezę, że na poziomie realnych zachowań i strategii dosto­ sowawczych Polacy radzą sobie lepiej z rynkiem, niż z demokracją. Bolesne kon­ sekwencje rynku krytykują, a zarazem uczestniczą w nim przez swoje zachowania. W polityce jest poniekąd odwrotnie: demokracja jako hasło zdaje się nie wzbudzać zastrzeżeń, ale zarazem poziom realnego uczestnictwa w niej jest niski. Fenomen jednoczesnego niezadowolenia i behawioralnej akceptacji ma inte­ resujący aspekt. Analizy wykazały, że protest w ostatnich latach stracił w Polsce charakter „antysystemowy", co znaczy, że niezadowolenie jest już do pewnego stopnia „włączone w system". W dzisiejszej Polsce mało kto dokonuje bilansu zysków i strat w kategoriach zmiany ustroju politycznego (Co... 2000, s. 19; Jak... 2000). Taka konstatacja nie zmienia faktu, iż w zakładach pracy w całym kraju wciąż mają miejsce zwolnienia grupowe, zapowiadane są dalsze. Coraz mniej osób ma prawo do zasiłków, zresztą są one żenująco niskie (300-400 zł.). Różne �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 23 kręgi społeczne zaczęły ostatnio ponownie wiele mówić o dwóch Polskach, 0 pogłębiających się podziałach ekonomicznych, niemożliwych do złagodzenia w przewidywalnej przyszłości. Niektórzy publicyści (np. Marcin Król) dopusz­ czają nawet możliwość wybuchu społecznej, być może krwawej, rewolty. Nie­ ustannie polepszający się byt mniejszości, wygranej w procesie transformacji, ujawnia przez kontrast niedostatki większości. Po kompromitacji idei państwa opiekuńczego już nie próbuje się na nowo zdefiniować roli państwa w niwelo­ waniu nierówności. Dyskusja zamarła, tak jakby została uznana za niesłuszną, ideologicznie przestarzałą. Chociaż problem się nie zestarzał, ubóstwo i bez­ robocie wzrasta (Janicki 2000, s. 30-31). Elity w tej sytuacji tworzą - zresztą dobrze psychologicznie umotywowane - pewne stałe schematy myślowe. Zgodnie z nimi, emeryci na przykład mają się zupełnie nieźle; praca jest, tylko trzeba być bardziej mobilnym. Do pewnych ofert nie można znaleźć chętnych, a więc bezrobocie nie jest znowu takie duże, ludzie „kombinują na czarno", rolnicy też przesadzają w protestach, przecież 1 tak tyle do nich dokładamy itd. Jeśli wziąć pod uwagę rzeczywisty, przygnębiająco niski poziom życia eme­ rytów, rolników, pracowników sezonowych - to widać, o jak różne, nieprzy­ stające światy tu chodzi. Współczucie dla niższych warstw jest czasami po­ strzegane wręcz jako godne pogardy dziwactwo, specyficzne złamanie klasowej solidarności zamożnych. Mitem nie wytrzymującym konfrontacji z faktami jest twierdzenie, iż rośnie akceptacja społeczna (Janicki 2000, s. 32) dla nierówności dochodowych jako ustrojowej konieczności. W 1997 r. 48% respondentów badań opinii publicznej (CBOS) zgadzało się z opinią, że nierówności dochodów są niezbędne dla postępu gospodarczego. W 1999 r. już tylko 32%. Na pytanie, czy badany akceptuje zasadę, iż energiczni przedsiębiorcy muszą dobrze zarabiać dla dobra gospodarki, „tak" w 1997 r. odpowiedziało 73%, a dwa lata później już tylko 58%. W ciągu ostatnich trzech lat średnio o 10%> wzrosła (i tak już ogromna) liczba osób uważających, że „różnice zarobków w Polsce są zbyt duże", a także takich, które sądzą, że „obowiązkiem rządu powinno być zmniejszenie różnic pomiędzy dobrze i źle zarabiającymi" (Janicki 2000, s. 32). Nie powinno więc dziwić, że prawie 40%o Polaków twierdzi, że za PRL było lepiej i tyleż uważa, iż kapitalizm nie jest optymalnym systemem dla naszego kraju. Charakterystyczne, że wśród zwolenników egalitaryzmu jest niemal tyle samo ludzi o poglądach prawicowych, jak i lewicowych, co świadczy o tym, że nie chodzi tu o ideologię i resentymenty, ale o miejsce na drabinie społecznej. POSTKOMUNIZM R U S T Y K A L N Y Z badań, sondaży i obserwacji wiejskiej rzeczywistości wynika, że wśród śro­ dowisk najbardziej dotkniętych kosztami obecnych przekształceń ustrojowych jest bezsprzecznie polska wieś. Tu mieszka najwięcej ludzi będących z różnych powodów ofiarami zachodzących przeobrażeń. Wiele rodzin cierpi tu ogromny �24 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA niedostatek. Ze statystyk samobójstw można sądzić, że bieda na wsi dla wielu osób staje się ciężarem nie do udźwignięcia. Dlatego też nie dziwią wyniki badań stwierdzające, że właśnie wśród chłopów najliczniej występują postawy i tęsknoty za obalonym systemem komunistycznym. Elżbieta Cichocka napisała: Żadna dziedzina życia nie obrosła tak w mity, mistyfikacje i demagogię jak rolnictwo. Narzekanie na ciężkie czasy zdaje się być zawarte w genach polskiego rolnika i są po temu uzasadnienia. Przez całe lata, desperacko opierając się kolektywizacji, nauczył się ukrywać swoje prawdziwe dochody. To, co się dzisiaj udaje wyszarpać od państwa, traktuje jak swego rodzaju rewindykację (Cichocka 1998, s. 17). Postawa taka jest charakterystyczna dla wszystkich chłopów. Przy czym niemal każdy z nich gotów jest powiedzieć z pełnym przekonaniem, że niczego od państwa nie dostaje . Nikt naprawdę nie wie, ile zarabia rolnik, ani z czego żyje. W Polsce prak­ tycznie brak jest wiarygodnych danych o dochodach rolników i kosztach produk­ cji, zróżnicowanych regionalnie i wg rodzajów produkcji, co wyklucza nawet potencjalną możliwość oceny stopnia ich wyrównywania - napisali autorzy przyję­ tej przez rząd w kwietniu 1998 r. „Średniookresowej strategii rozwoju rolnictwa". Według badań socjologicznych, sytuacja chłopów, mierzona ich dochodami, jest zła. Przy tym jednak dochody chłopskie nie są dobrze porównywalne z do­ chodami innych, szczególnie miejskich grup. Jeżeli już je porównywać, to w stosunku do średniej krajowej. W tym zestawieniu sytuacja chłopów i robotni­ ków rolnych pogorszyła się i nie ulega poprawie. Jeśli natomiast charakteryzujemy pozycję chłopów przez posiadanie dóbr materialnych, to lokują się oni znacznie wyżej, nie ustępując robotnikom wykwalifikowanym. Na przykład 49% właś­ cicieli gospodarstw rolnych ma samochody, przy średniej dla Polski wynoszącej 53%. Są oni też często właścicielami domów, a średnia powierzchnia mieszkalna przypadająca na członka rodziny jest wyższa niż w mieście. Nie zmienia to jednak faktu, że dochody przeciętnego gospodarstwa są coraz niższe, a chłopi jako warstwa społeczna mają powody, by odczuwać dyskomfort. W latach 80. wśród chłopów odsetek ludności czynnej zawodowo kształtował się na poziomie 19%, w latach 90. spadł on gwałtownie do 10-11%). Część osób zajęła się biznesem, zakładając firmy i działając na własny rachunek. To są ci - w sumie kilka procent - którzy z nowych możliwości skorzystali. Część jednak - głównie chłoporobotnicy - powiększyła szeregi bezrobotnych. Zdecydowaną większość spośród tych 11% stanowią ciągle właściciele niewielkich, kilku­ hektarowych gospodarstw. Warstwa prawdziwych farmerów, w zachodnim stylu, mimo że rośnie, pozostaje w zdecydowanej mniejszości (Co... 2000, s. 18). Rolnictwo - pisał Edmund Mokrzycki - jest jedynym wielkim działem gospo­ darki, w którym od czasów realnego socjalizmu nie nastąpiły żadne istotne zmia10 1 0 Kategoriami rewindykacji rozumował Artur Balazs, minister rolnictwa w rządzie Tadeusza Mazowieckiego, kiedy forsował nowy system emerytur dla rolników. Józef Slisz, chłopski sena­ tor z tamtego okresu, przekonywał wówczas, że taki system emerytalny jest wyrazem sprawiedli­ wości dziejowej. Pani dostała za darmo mieszkanie od państwa, a rolnicy przez całe lata musieli realizować obowiązkowe dostawy - argumentował (Cichocka 1998, s. 18). �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 25 ny jeżeli nie liczyć upadku najbardziej deficytowych gospodarstw państwowych i pseudospółdzielczych. Proces przekształcania się gospodarki chłopskiej w gospodarkę towarową nie uległ przyspieszeniu i jest jak dawniej niewidoczny w perspektywie jednego pokolenia. Koncentracja własności ziemskiej jest ciągle zjawiskiem śladowym. Polityka rolna państwa zamyka całą klasę chłopską w cywilizacyjnej niszy. Daje wszystkim, jak w czasach PRL, szansę przeżycia i pozbawia wszystkich szansy na rozwój (Mokrzycki 1997, s. 13). W socjologii zachodniej karierę zrobiło pojęcie underclass ('podklasa'). Naj­ istotniejszą cechą podklasy jest to, że niejako nie mieści się w strukturze danego społeczeństwa; jest jak gdyby sprzeczna z nią, nie pasuje do jej logiki określonej przez społeczny podział pracy. Jest to klasa ludzi zbędnych, których system nie potrzebuje. Ludzie z podklasy są rażąco biedni, żyją na społecznym marginesie, z zasiłków, a czasem i z tego, „co im wpadnie w ręce". Ich ubóstwo nie jest chwilowym, złym darem okoliczności życiowych, lecz cechą systemowo repro­ dukowaną. Przechodzi w sposób naturalny z pokolenia na pokolenie, jak rzecz niezbywalna, odporna na różne programy naprawcze (affirmative actions). W tym właśnie kierunku zmierza znaczna część polskich chłopów, choć jest to sprzeczne z chłopską tradycją, ideologią bycia „na swoim" i pogardą dla „dziadowania" (Mokrzycki 1997, s. 12). Andrzej Koraszewski, znakomity znawca społecznych problemów polskiej wsi, już w połowie lat 90. alarmował w paryskiej Kulturze (styczeń-luty 1996, artykuł „Ludzie zbędni na swoim"), że „podklasa" wkracza na polską wieś za sprawą błędnej polityki państwa, pojmującego swoją powinność względem wsi zgodnie z najgorszymi wzorami państwa opiekuńczego. Państwo, przekazując ogromne sumy na rzecz wsi, w rezultacie hamuje jej rozwój, zamiast go sty­ mulować, a system zasiłków powoduje powszechną demoralizację i wpycha uboższą część ludności wiejskiej jeszcze głębiej w stan apatii i inercji. Z analizy zachodnich programów wyciągania z biedy na drodze zasiłków adresowanych do całych warstw społecznych wynika, że warstwy w ten spo­ sób wspomagane nie wychodzą z biedy Przeciwnie, następuje nieodwracalna degradacja ich tkanki społecznej, uruchamiają się mechanizmy samoczynnej reprodukcji nieszczęścia, a subkultura zależności i przestępczości, przeka­ zywana z pokolenia na pokolenie, staje się trwałym atrybutem warstwy i nie­ zbywalnym elementem życia społecznego kraju. Wyciągnięta na ślepo ręka państwa, zamiast zamierzonej pomocy w rezultacie daje zależność, bezradność i demoralizację. Koraszewski, biorąc za podstawę gospodarstwa mniejsze niż 5 ha ziemi ornej, oszacował liczbę kandydatów do wiejskiej podklasy na 5-6 min ludzi. To w tych właśnie gospodarstwach, tradycyjnie niewydajnych, zaobserwowano na początku lat 90. zanik praktycznie wszelkich oznak gospodarki towarowej. Obecna polityka rolna jest ze swej istoty polityką z tamtych czasów, realizo­ waną nieco odmiennymi - „rynkowymi", środkami. Jest to polityka łagodząca symptomy społecznego i ekonomicznego zacofania wsi, ale całkowicie bezradna wobec jego przyczyn. W jej wyniku chroniczna bieda wiejska z socjalistycznego �26 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA rozdzielnika przemienia się w chroniczną biedę wiejską z „kapitalistycznych" dopłat, zasiłków i ceł zaporowych. Samo jej źródło pozostaje natomiast nietknięte. Obrany sposób „ochrony" chłopskich interesów jest nierealny i nieskuteczny. Nierealny, ponieważ społeczny koszt podtrzymywania przez państwo „opłacal­ ności" produkcji rolnej jest u nas wielokrotnie wyższy niż w Europie Zachod­ niej. Decyduje o tym: duża liczebność ludności rolniczej, niska wydajność jej pracy i dominacja wydatków na żywność w strukturze spożycia ludności miej­ skiej (charakterystyczna cecha biednego kraju). Nieskuteczny, ponieważ przenosi w dzisiejsze czasy i instytucjonalizuje w innych warunkach ustrojowych ekono­ miczne anachronizmy gospodarki chłopskiej, czego efektem jest społeczne poni­ żenie chłopów jako klasy. Trudno wyrokować, czy i jaka część polskich chłopów zejdzie ostatecznie do poziomu „podklasy". Należy się jednak obawiać o los jeszcze szerszej kategorii osób niż ta, o której pisał Koraszewski. Zgodne szacunki ekspertów mówią, że ok. 30 proc. polskich gospodarstw rolnych ma szanse utrzymania się w otwartej konkurencji z rolnictwem zachodnim. Chłopi płacą najwyższą cenę za normalizację - cenę społeczno-ekonomicznej marginalizacji. Wyjście z tego zaułka zapewni im jedynie mechanizm selektywnego rozwoju. Oczywiście, daje on lepsze szanse tym, którzy „i tak są bardziej konkurencyjni", ale jest też jedynym realnym sposobem na stworzenie cywilizowanych miejsc pracy dla tych, którzy konkurencyjni nie są - również na pozarolniczym rynku pracy. Przed działaniem tego mechanizmu - po­ wszechnego w krajach rozwiniętych - bronią chłopów (zgodnie z ich życze­ niem) kolejne rządzące koalicje. Demokracja polega na wyrażaniu i uzgadnia­ niu partykularnych interesów, sprzyja więc stabilizacji istniejącej struktury, a nie jej radykalnym przeobrażeniom. Szansa polskich chłopów na wyjście z cywilizacyjnej niszy, w której tkwią nie z własnej winy, polega na tym, że polityczna obrona ich obecnych, klasowych, interesów okaże się w dłuższej perspektywie nieskuteczna. * Obecnie, w środkach masowego przekazu - tak powszechne w pierwszych latach nowego ustroju - intelektualne wypowiedzi i dyskusje o postkomunizmie wyraźnie ustępują miejsce innym aktualnym problemom, w tym zwłaszcza globalizacji, terroryzmowi czy Unii Europejskiej. Z punktu widzenia nauko­ wego poznania pozostaje natomiast nadal frapujący problem postkomunizmu. Czeka on na swoją szczegółową analizę etnologiczno-antropologiczną, w której wzięto by pod uwagę każdy z jego elementów składowych, rozpatrzono je w szerokim kontekście wszelkich uwarunkowań, zdiagnozowano i wręcz mo­ nograficznie opisano. �POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU 27 LITERATURA CYTOWANA B a l i c k a M . 1999, Droga robota, Polityka, nr 48, 27.09, s. 62. B o r u c R. 1998, Spadkobiercy PRL, Wprost, nr 29, 19.07, s. 40-41. Changing Rules... 1997, Changing Rules .Polish Political and Economic Transformation in Com­ parative Perspective, L.T. Holmes, W. Roszkowski (red.), Warszawa. C i c h o c k a E. 1998, Żniwa na torach, Gazeta Wyborcza, 29-30.08, s. 17-18. Co... 2000, Co się z nami dzieje (rozmowa Z. Żbikowskiego z profesorem H. Domańskim), Życie (Wołka), 12-13.02, s. 18-19. Czerwony... 1999, Czerwony kod (rozmowa Andrzeja Krzysztofa Wróblewskiego z profesorem Alainem Besancon, francuskim historykiem), Polityka, nr 49, 4.12, s. 34-35. D z i a d u l J. 1999, Sąd historii, Po//(vb, nr47, 20.09, s. 24-26. D z i ę g i e l L. 1996, Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946-1956, Kraków. - 1998, Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethnologist's View, Kraków. Informacja 1996a, Wprost, nr 32, 11.08, s. 9. - 1996b, Wprost, nr 44, 3.11, s. 9. - 1999, Polityka, nr 41, 9.10, s. 8. - 2Ш, Polityka, nr 50, 9.12, s. 112. - 2002, Gazeta Wyborcza. Dodatek Gospodarka, 22.03, s. 4. Jak... 2000, Jak żyją Polacy, H. Domański, A. Ostrowska, A. Rychard (red.), Warszawa. J a n i c k i M . 2000, Biedaszyb, Polityka, nr 29, 15.07, s. 30-32. K o f m a n L , R o s z k o w s k i W. 1999, Transformacja i postkomunizm, Warszawa -Białystok. K o r z e n i e w s k a K. 2002, Biedni (i) emeryci: o ekonomicznej zależności biednych rodzin od pomocy z zewnątrz i o „underclass po polsku" [w:] Lata tłuste..., s. 141-160. Lata tłuste... 2002, Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach lokalnych, A. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Warszawa. K o r a s z e w s k i A. 1996, Ludzie zbędni na swoim, Kultura (paryska): styczeń-luty. M o k r z y c k i E. 1997, Klasa z przeszłości, Gazeta Wyborcza, 5-6.07, s. 12-13. N a ł ę c z T. 1998, Widmo Szeli, Wprost, nr 39, 27.09, s. 17. N o w a k o w s k a E. 1999, Lisy, jeże i inni, Polityka, nr 47, 20.09, s. 82. - 2000a, Dolna strefa stanów średnich. Kondycja Polaków 2000, Polityka, nr 34, 19.08, s. 16-17. - 2000b, Dzieci się sypnęli. Dziesięć lat badań nad polską biedą, Polityka, nr 50, 9.12, s. 94. Od komunizmu... 1999, Od komunizmu do...? Dokąd zmierza III Rzeczpospolita?, J. Kłoczkowski (red.), Kraków. O 1 ej n i к К. i inni 2000, Skazani na bezrobocie, Wprost, nr 11, 12.03, s. 26-30. Pochwała... 1996, Pochwała rozumu. Pentor dla „Wprost": kim są młodzi Polacy, Wprost, nr 22, 2.06, s. 25-26. Postcommunism... 2001, Postcommunism and the Theory of Democracy, (R.D. Anderson i inni), Wstęp G.W. Breslauer, Princeton, Oxford. S k i d e l s k y R. 1999, Świat po komunizmie: spór o nasze czasy, Kraków-Warszawa. S o l s k a J. 2000, Goło, niewesoło, Polityka, nr 14, 1.04, s. 54-56. S t a n i s z k i s J. 1999, Post-communism: the Emerging Enigma, Warszawa. - 2001, Postkomunizm: próba opisu, Gdańsk. S u r d y k o w s k i J. 1999, Niewola z wyboru, Wprost, nr 40, 3.10, s. 32-33. S z c z ę s n y J. i inni 1998, Bomba demograficzna, Wprost, nr 43, 25.10, s. 26-29. S z c z y p i o r s k i A. 1996a, Nuda Demokracji, Wprost, nr 52, 29.12, s. 97-99. - 1996b, Pomniczek z błota, Wprost, nr 10, 10.03, s. 85-86. The Roundtable..., 1996, The Roundtable Talks and the Breakdown of Communism, J. Elster (red.), Chicago-London. T a r k o w s k a E. 2000a, Z biedy w przyszłość. Drogi i wybory młodych ludzi, Więź, X L I I I , nr 6 (500), s. 95-103. �28 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA - 2000b, Zróżnicowanie biedy: wiek i płeć, [w:] Jak żyją Polacy, H . Domański, A. Ostrowska, A. Rychard (red.), Warszawa, s. 259-280. Wiek... 1999, Wiek utopii (rozmowa Bronisława Wieldsteina z profesorem Leszkiem Kołakow­ skim), Wprost, nr 45, 7.11, s. 19-21. W i l c z y ń s k i W. 1997, Socjalistyczny nacjonalizm, Wprost, nr 17, 27.04, s. 54. - 1998, Pytanie z przeszłości, Wprost, nr 35, 30.08, s. 47. - 1999, Cena sektora nierynkowego, Wprost, nr 49, 5.12, s. 51. W ł a d y k a W. 1999, Przeszłość zaklęta, Polityka, nr 47, 20.11, s. 20-22. Za... 1996, Za szynką (rozmowa z Edwardem Redlińskim), Wprost, nr 10, 10.03, s.84. Zmiany... 1999, Zmiany w życiu Polaków w gospodarce rynkowej, L . Beskid (red.), Warszawa. Zrozumieć... 2000, Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, E. Tarkowska (red.), Warszawa. MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA POST-COMMUNISM. IDEOLOGICAL AND SOCIAL PLANES OF THE DEBATE Summary The terms "post-communism" and "post-communistic" came into common use within differ­ ent areas of our language: literary and scientific as well as colloquial language, as soon as the communist system had collapsed. These terms are applied optionally, in different meanings; most often they are meant to define ideas, attitudes and activities considered as long lasting relics of the departed system. For over ten years the author has been meeting the mentioned terms and concepts while study­ ing written and oral texts connected with her subject of research, i.e. the socio-economic transfor­ mations in Polish peasant life and culture. Because of the variety of usages and meanings, now the author aims at introducing some conceptual order. She also wants to present real contexts in which the notion appears and the socio-economic circumstances of the "discourse on post-communism". The study is based on press publications and on results of recent sociological surveys. The article consists of two parts. The first one concerns intellectual consideration of "post-communism". In her research the author has realized how wide is the area where the concept is applied. A l l the analysed texts range between general philosophical problems of totalitarism, freedom, democracy, human nature and the presentations of the realities of social life in post-communist countries. In the second part post-communism is presented on its social plane - the author shows social attitudes shaped and left by the communist system. The attitudes are ordered according to the contexts in which they usually appear. Particular contexts are defined by the author as the "so­ cial", "sentimental", "existential" or "rustical" post-communism. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a8eff58bf3338fea7d55f2ae552ea5a.pdf 79e922b1b35ae14164c75f2095e0f1fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1461 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1351 Title A name given to the resource Konflikt pozytywny Lewisa A. Cosera / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.25-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ U MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA (Instytut Archeologii i Etnologu PAN, Warszawa) Konflikt pozytywny Lewisa A. Coserá Zgodność i konflikt to skrajne wobec siebie, biegunowo opozycyjne procesy regulujące wszystkie podstawowe czynności każdego organizmu tak żywego, jak i społecznego. Zachodzące w ostatnich latach gwałtowne zmiany obejmują główne dziedziny działalności człowieka, dotyczą całego globu ziemskiego w tym również naszego kraju. Ich skala i dynamika zdaje się świadczyć o dominującej - wobec współdziałania i integracji - roli konfliktu w życiu społecznym. Rzeczywistość stawia więc wyzwanie współczesnym badaczom kultury do skoncentrowania uwagi na analizie zjawisk konflik­ towych, do weryfikowania i poszerzania dotychczasowych osiągnięć myśli humanistyczno-społecznej wspartych szczegółowymi pracami terenowymi. Problemy te stały się ostatnio przedmiotem wzmożonego zainteresowania polskiego środowiska etnologicznego podejmującego m.in. zagadnienia prze­ obrażeń kultury wsi, mniejszości narodowych w kraju i Polonii zagranicznej. W obliczu nowych zadań niezbędna jest znajomość różnych teorii konfliktu społecznego, które zweryfikowane winny stać się punktem wyjścia dla przyszłych badań. O randze tej kwestii w nauce zachodniej świadczy chociaż­ by fakt, iż np. w Stanach Zjednoczonych od dziesiątków lat na Uniwer­ sytecie w Michigan istnieje Center for Research in Conflict Resolution, które ściśle współpracuje m.in. z Institue for International Order (za pośred­ nictwem Committee on Research for Peace) i Peace Research Institue in Washington, czy też ogromna liczba publikacji dotyczących konfliktu bada­ czy z innych ośrodków. Jak dotąd wśród autorów zajmujących się konflik­ tem figurują najznamienitsze nazwiska antropologów i socjologów kultury, ekonomistów, psychologów ( np. Vilhelm Aubert, Jessie Bernard, Kenneth E. Boulding, Percy S. Cohen, Lewis A. Coser, Robert A. Dahl, Ralf Dahrendorf, Fryderyk Engels, Max Gluckman, Raymond W. Mack, Karol Marks, �26 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Charles W. Mills, Talcot Parsons, John Rex, Georg Simmel, Richard C. Snyder, Herbert Spencer, William G. Summer). Główne założenia i usta­ lenia niektórych z nich komentuje m.in. Janusz Mucha, Konflikt i społeczeńs­ two: z problematyki konfliktu społecznego we współczesnych teoriach zachod­ nich (Warszawa 1978), nie jest więc moim celem ponowne omawianie już dokonanych podsumowań. Pragnę natomiast przybliżyć czytelnikowi pol­ skiemu podstawy teorii Lewisa A. Coserá, która moim zdaniem - podej­ mując problem form stosunków konfliktowych, ich uwarunkowań i konsek­ wencji - zasługuje na szczególną uwagę etnologów, badających różne dzie­ dziny zmieniającej się rzeczywistości kulturowej. Ten urodzony w 1913 r. amerykański socjolog jest autorem jednej z pier­ wszych i najbardziej zananych w X X w. koncepcji konfliktowej wizji życia społecznego, uważanej za swoiste uzupełnienie funkcjonalizmu. Analizy Coserá dotyczą głównie współczesnego społeczeństwa amerykań­ skiego i rozwniętych krajów Europy Zachodniej. Ich wyniki i teoretyczne konstatacje opublikował w pracach: Toward a sociology of social conflict (Columbia University 1954 - rozprawa doktorska), The functions of social conflict (New York-London 1956, 1964), Continuities in the study of social conflict (New York-London 1967, 1970, zawierającej zbiór artykułów za­ mieszczonych w różnych periodykach sozologicznych), jak również licznych rozpraw w specjalistycznych czasopismach w tym „Sociological Inquiry" „The Journal of Social Issues", „British Journal of Sociology". Lewis A. Coser jest również autorem tłumaczonego na język polski, nie związanego bezpośrednio z teorią konfliktów studium Men of ideas (New York 1965). Charakterystykę podstawowych poglądów Coserá należy rozpocząć od definicji konfliktu. Autor zaznacza, iż w nauce był on bardzo różnie pojmo­ wany. Dla potrzeb własnych rozważań przyjmuje, iż jest to okresowa walka wokół jakichś wartości (eksponowanych pozycji społecznych, władzy, dóbr), która obejmuje żądania (pretensje), próby zastraszenia (pogróżki) i stosowa­ nie innych środków neutralizujących oponentów, aż po użycie siły nie tylko w celu osiągnięcia pożądanych wartości, ale zniszczenia i wyeliminowania rywali (The functions... 1956, s. 8). Konsekwenqa takiego stanowiska jest m.in. podział na konflikty realis­ tyczne (realistic conflicts) i nierealistyczne (nonrealistic conflicts). Przy tym mogą być one ze sobą silnie powiązane. Pierwsze występują wówczas, gdy konflikt jest środkiem do osiągnięcia pożądanych celów i wartości, które są tu najważniejsze. Może więc mieć swoje alternatywy funkcjonalne jeśli pojawią się inne bardziej efektywne środki zapewniające ten sam rezultat. W typie drugim, przeciwstawnym, konflikt jest sam celem. Brak więc tu alternatyw funkcjonalnych (w znaczeniu środków), nie stwarza on bowiem możliwości takiego wyboru, agresywne zachowania wypływają z niego same­ go. Wrogie działania podejmowane są przez grupę czy jednostkę wobec innej grupy lub jednostki dla rozładowania frustracji. Analogicznie grupa nie �K O N F L I K T POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ 27 potrafiąca rozwiązać własnych wewnętrznych sprzeczności celem ich złago­ dzenia czy regulacji, podejmuje walkę z grupą zewnętrzną. Jedyne alter­ natywy funkcjonalne w tym konflikcie dotyczą wyboru form antagonizmu (The functions... 1956, s. 49-55, 59, 87, 156). Ogólne założenia teorii konfliktów Coserá sprowadzają się do przyjęcia, iż podstawą struktury społecznej, najważniejszą częścią społeczeństwa, są grupy (wymiennie określane terminem: system) i jednostki pozostające w konflikcie z grupą. Żadna grupa nie może być całkowicie zharmonizowa­ na, pozbawiona byłaby bowiem struktury i procesu. W obrębie każdej grupy zachodzą procesy „disharmony as well as harmony, dissociation as well as association" (The functions... 1956, s. 31), a formacja grupy jest ich rezul­ tatem. Zarówno czynniki pozytywne, jak i negatywne konstytuują więc relacje grupowe. Konflikt tak samo jak współdziałanie pełni określone funk­ cje społeczne, jak to sprecyzował Georg Simmel „conflict is a form of socialization" (The functions... 1956, s. 31). Analizy konfliktów są więc równie ważne jak analizy współdziałania i integracji. Te postawy różni głównie przedmiot badań. Pojęcie porządku (order) nie może istnieć i być rozpatrywane bez odniesienia do swego przeci­ wieństwa disorder, bowiem „we know a light is on only if we know what is for a light to be off" (Continuities... 1967, s. 111). Są to dwa pojęcia komplemen­ tarne, które uczony, zwłaszcza socjolog winien zawsze mieć na uwadze. Również należy pamiętać, iż equilibrium jest szczególnym przypadkiem dise­ quilibrium nie zaś odwrotnie. Według Coserá - co uzasadnia za Durkheimem - konflikt nie jest wyłącz­ nie czynnikiem negatywnym, dzielącym, lecz może również przyczyniać się do wzrostu integracji, tak w małych grupach jak i większych systemach społecznych (Continuities... 1967, s. 112). Interesują go zatem głównie te funkcje konfliktu, które wpływają na wzmocnienie (a nie osłabienie) więzi w grupie i stosunkach interpersonalnych. Nie zaprzecza więc istnieniu „ne­ gatywnych" funkcji konfliktów społecznych. Bada jednak przede wszystkim ich funkcje „pozytywne", czyli te konsekwencje, które wpływają na wzrost a nie zmniejszenie się adaptacji czy przystosowania w grupach. Źródeł konfliktu poszukuje Coser raczej w aspiracjach jednostek niż we właściwościach struktury społecznej. Zajmuje się bowiem wpływem konflik­ tów społecznych na tę strukturę a nie odwrotnie. Wprawdzie struktura społeczna rzutuje na sposób przejawiania się i rozwiązywania sprzeczności, ich podłoża należy jednak szukać gdzie indziej. Analizuje więc konflikt jako formę wzajemnego oddziaływania jednostek, tym samym nie przywiązuje większej wagi do pojęcia antagonistycznych interesów grupowych. Szczegółowe badania Coserá są analizami konfliktów w obrębie pewnego koherentnego systemu. Dotyczą one problemów granic grupy, wpływu kon­ fliktu na ich wzmocnienia, związku między bliskością stosunków społecz­ nych w grupie a zaistnieniem sprzeczności i trwaniem konfliktu, znaczenia typu struktury systemu dla prawdopodobieństwa wybuchu konfliktu i jego �28 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA konsekwenqi. Interesuje go również oddziaływanie stosunków międzygrupowych na strukturę grupy, a także powstanie nowego typu powiązań między grupami będącymi w konflikcie. Jednostka jest bardzo ważnym elementem całości jeśli jej stosunki z grupą są antagonistyczne. Może ona funkcjonować w obrębie systemu lub poza nim. W pierwszym przypadku kwestionując jego wartości i interesy stanowi zagrożenie dla jedności grupy. W drugim, gdy ją opuszcza, przyłącza się jawnie do opozycji lub tworzy własną, dysydencką jest mniej niebezpieczna dla grupy macierzystej (The functions... 1956, s. 1, 5-10, 13). Lewis A. Coser zakłada, iż każda grupa posiada wartości podstawowe, rdzenne i drugorzędne, nie definiując ich jednak bliżej. Ogranicza się do stwierdzenia, iż stosunki społeczne w systemie opierają się na istnieniu i akceptacji tzw. zawartości rdzennej, czyli określonych, podstawowych cech struktury, ogólnie przyjętych wartości i norm oraz takich, które mają zna­ czenie drugorzędne. Pierwsze z nich decydują o trwaniu systemu, mimo przemian w charakterze drugich. Dopóki nie są kwestionowane społeczeń­ stwo trwa, mimo podważania wartości i norm mniej ważnych i wywodzących się stąd konfliktów. Co więcej, jeśli konflikt dotyczy wartości mniej istotnych może się on przyczynić do trwałości grupy, podczas, gdy konflikt w zakresie wartości podstawowych jest zagrożeniem dla danego systemu (The func­ tions... 1956, s. 73, 92-94; Continuities... 1967, s. 18). Konflikt występuje w każdej strukturze społecznej, stopień zachowania równowagi układu, rodzaj zmiany wywołanej przez konflikt, jego przejawy i konsekwenqe zależą natomiast od charakteru systemu, w którym ujawniają się antagonistyczne cele i zachowania. Z tego punktu widzenia Coser wyróż­ nia dwa biegunowe typy struktury społecznej systemów: zwartego, sztyw­ nego i przeciwstawnego mu - elastycznego, otwartego. Pierwszy stanowią closely knit groups. Charakteryzują się one bliskimi, ścisłymi stosunkami w ich obrębie, dużym zaangażowaniem członków i ich liczebnością w uczestnictwie w życiu zbiorowym. Stopień integracji wewnątrz nich jest wysoki. Proporqonalnie do niej występuje tu większa tendencja do ukrywania wrogich uczuć przy równocześnie bardzo dużej wrażliwości na to wszystko co grupy dotyczy. Jednostki są tu zainteresowane trwaniem grupy, jeśli więc ktoś według nich narusza jej normy, to po okresie tłumienia napięcia reagują szczególnie gwałtownie. Znacznie gwał­ towniej, niż osoby mniej zaangażowane. Istnieje więc wtedy duże prawdo­ podobieństwo rozbicia systemu. System zwarty i sztywny (rigid social system) umożliwia ujawnienie się tylko dużych sprzeczności dotyczących samej istoty stosunków. Mechanizmy kontroli są w nim dostatecznie skuteczne, by tłumić konflikty mniej inten­ sywne, obejmujące problemy drugorzędne. Konflikt podstawowy jest nato­ miast dodatkowo stymulowany, nie ogranicza się do sfery będącej przyczyną jego wywołania, lecz ożywia wszystkie tłumione dotąd antagonizmy. Inten­ sywność tego typu konfliktów (mierzona liczbą członków grupy w nich �K O N F L I K T POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ 29 zaangażowanych) jest wysoka. Gwałtowność przejawia się w rodzaju środ­ ków użytych w sporze, a ich wybór jest proporcjonalny do stopnia, w jakim zantagonizowane grupy czują się włączone w strukturę systemu, w którym uczestniczą. Konflikty w obrębie tego systemu atakują podstawowe wartości, naruszają consensual basis i prowadzą do jego zmiany (The functions... 1956, s. 60-65, 67-68, 152). Wszystkie społeczeństwa dla utrzymania równowagi stosunków mają wykształcone naturalne mechanizmy kanalizujące i dyskontujące sprzecz­ ności na wypadek pojawienia się wewnętrznych antagonizmów. Mechanizm taki opiera się na zasadzie „safety-valve", wentyla czy klapy bezpieczeńst­ wa, dostarcza substytutów, na które przenoszona jest wrogość i agresja. Instytucje „safety-valve", określane też mianem „kozła ofiarnego", wy­ stępują w obu typach struktury społecznej i indywidualnym systemie zabezpieczenia, ich funkcjonowanie jednak nie jest w każdym z nich takie samo. Lewis Coser wysuwa hipotezę, iż konieczność istnienia ,jafety-valve" rośnie wraz ze sztywnością struktury społecznej i stopniem, w jakim nie pozwala ona na wyrażanie antagonistycznych celów (Continuities... 1967, s. 156). W systemach sztywnych wrogość jest więc w pewnym stopniu kanalizowana przez instytuqc „kozła ofiarnego", kierującą agresję nie przeciw rze­ czywistemu przeciwnikowi lecz osobie lub grupie, które łatwo oskarżyć o nieprzyjazne zamiary i łatwo pokonać. Nie rozwiązuje ona jednak faktycz­ nych sprzeczności, które (kumulowane) w dalszej perspektywie stanowią niebezpieczeństwo dla grupy jako całości. Drugi, przeciwstawny typ to systemy, których struktura stwarza moż­ liwość ujawnienia konfliktu natychmiast po jego zaistnieniu. Lewis A. Coser nazywa je luźnymi, elastycznymi, otwartymi (flexibl social structures). Me­ chanizm równoważący tworzą tu instytuq'onalne kanały ujawniania sprzecz­ ności. W konsekwencji, mimo pozornie małej spójności grupy, nie zachodzi tu niebezpieczeństwo powstania konfliktu rozbijającego cały system (The functions... 1956, s. 45, 79, 154). Stopień zachowania równowagi układu jest więc wyższy w grupach o mniejszym zaangażowaniu członków, gdzie nie istnieje tendencja do tłumienia napięć. Stabilność całego społeczeństwa, zdaniem Coserá, jest zależna od liczby istniejących w nim konfliktów i związków między nimi. Im więcej różnych konfliktów przecina się w społeczeństwie, im bardziej złożone są powiązania między jego grupami, tym trudniej o stworzenie jednego frontu dzielącego członków na dwa obozy nie mające wspólnych wartości i norm. Zatem, im więcej niezależnych od siebie konfliktów, tym lepiej dla jedności społeczeń­ stwa. Zwiększają one świadomość członków, ich identyfikację z grupą, sprzy­ jają zachowaniu wewnętrznej równowagi poszczególnych elementów struk­ tury układu. Konflikty te nie naruszają podstaw consensusu są nawet tamą przed konfliktami naruszającymi je. Powodują one wciąż nowe, stopniowo postępujące przystosowywanie się systemu do zmieniających się warunków �30 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA w których on się znajduje. Konflikt zapewnia systemowi względną stabilność (The functions... 1956, . 33-35, 72-80, 155). Konflikt w systmie otwartym, elastycznym przebiega więc odmiennie niż w systemie sztywnym. Ujawnić się tu mogą wszelkie sprzeczności, a konflikty doprowadzają do ich rozwiązania. Częściowe uczestnictwo w każym z nich i przecinanie się frontów konfliktów przeciwdziałają głębokim przedziałom, sprawiając również, że intensywność konfliktów (mierzona globalnie jako wypadkowa, niezależnie od natężenia każdego z nich) jest niska. Systemy te obok innych zalet nie są narażone na niebezpieczeństwo zmiany struktural­ nej, czego przykładem są współczesne społeczeństwa Ameryki Północnej i Europy Zachodniej. Charakter konfliktu, jego rozwój, nasilenie, gwałtowność, radykalizm są więc według Coserá zależne od bliskości stosunków w grupie. Niebezpieczne cechy konfliktu są właściwe strukturom sztywnym, zwartym, w których ujawniają się tylko niektóre sprzeczności, ale za to wielką siłą... Łagodny przebieg konfliktu gwaratują natomiast systemy elastyczne, w których nie niszczy on ich rdzenia, dzięki odpowiednim mechanizmom regulującym, instytuq'onalizujacym i kierującym go w specjalne kanały (The functions... 1956, s. 71-72). Co więcej tu konflikt nie musi być powiązany z uczuciem wrogości do przeciwnika. Wrogie uczucia są oczywiście dodatkową motywaq'ą dla działań agresywnych, wzmacniają ich skuteczność. Jednak, gdy w da­ nym systemie krzyżują się fronty różnych konfliktów znienawidzony z jed­ nego powodu przeciwnik, może być sprzymierzeńcem, a nawet potencjalnym przyjacielem z innego. Sytuacja taka powoduje wygaszenie agresji konfliktu. Czynnik ten ma swoje tamujące walory oczywiście tylko wówczas, gdy zaangażowane w nich jednostki wszystkie konflikty traktują jako jednakowo ważne, bez względu na ich przedmiot. Strony konfliktu często też według Coserá same ustalają pewne normy i reguły dotyczące jego przebiegu. Dzieje się tak wówczas, gdy wcześniej został przez nie ustalony sposób jego zakoń­ czenia i wynik (Continuities... 1967, s. 37-52). W systemach elastycznych konflikt między dwiema grupami nie tylko zwiększa ich spójność, ale - jak stwierdził wcześniej Georg Simmel - każdy akt wejścia z kimś w konflikt - stwarza nową relację, wiąże dotąd nie powiązane ze sobą elementy. Rezulatatem może być oczywiście zniszczenie jednej ze stron. Jeżeli jednak to nie nastąpi powstają metody regulaq'i sprzeczności, ograniczenie ich form, wspólne zasady, normy dotąd nie ist­ niejące lub nie uświadamiane. Opozycjoniści też są zainteresowani spójnością przeciwnika, przestrzeganiem przez niego określonych reguł pozwala to im bowiem na stosowanie standardowych metod walki. Spójność i standaryzaqa metod ułatwiają im z kolei zachowanie równowagi i kompromisu (The functions... 1956, s. 121-133, 154). Analizując funkcje konfliktu społecznego Coser podkreśla jego rolę w tworzeniu związków i koalicji. Zajmuje się antagonistycznym współdzia­ łaniem występującym w sytuaqi, kiedy dwie różne, o często odmiennych �KONFLIKT POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ 31 interesach strony pragnąc uniknąć izolacji szukają sprzymierzeńców, podej­ mują walkę ze wspólnym wrogiem. Konsekwencją tego może być powstanie nowej grupy z nowymi granicami, ideologią, wspólnymi wartościami etc. lub jedynie związek instrumentalny zaistniały w obliczu wspólnego zagrożenia (The functions... 1956, s. 140-141). W przypadku, gdy fundamenty struktury społecznej są stabilne, pod­ stawowe wartości i normy nie podlegają kwestionowaniu każdy konflikt z inną grupą jest wyzwaniem w ich obronie. Następuje wówczas ożywienie świadomości ich wartości i celów nawet wtedy kiedy wcześniej uznawane były za naturalne i nie stanowiły przedmiotu zbytniej uwagi członków grupy. Przy tym stopień integracji jest zależny od tego czy zewnętrzne zagrożenie dotyczy całej grupy czy tylko jakiejś jej części. Wobec braku natomiast podstawowego consensusu w grupie już samo zagrożenie z zewnątrz zamiast konsolidacji powoduje jej ogólną apatię i w efekcie narażenie na dezintegra­ cję (The functions... 1956, s. 88-95). Lewis A. Coser zajmuje się zarówno przyczynami konfliktów, instytu­ cjonalizacją i regulacją trwających, jak również samym ich rozwiązaniem. Według niego, grupa nie mogąca zaspokoić swoich potrzeb próbuje różnych sposobów ich realizacji. Gdy mimo to, jej roszczenia nie zostają spełnione, a wszelkie inne mechanizmy i rozwiązania zawodzą, ostateczną i zazwyczaj najskuteczniejszą formą jest konflikt w jego różnych, nawet najbardziej gwałtownych odmianach (Continuities... 1967, s. 96-97, 101). Również we­ wnątrz grup społecznych częste są antagonizmy między ich członkami, wy­ nikające z reguły ze sprzeczności interesów lub zróżnicowania społecznego i wiążącym się z nim nierównym podziałem przywilejów. Te wrogie uczucia nie muszą jednak zawsze prowadzić do konfliktu. Kluczowym regulatorem w takich przypadkach, pozwalającym równo­ cześnie ocenić prawdopodobieństwo wystąpienia konfliktu, jest znajomość podstawowych norm prawnych obowiązujących w danym systmie społecz­ nym. Ich świadomość pozwala ocenić krzywdę oraz możliwość jej wyelimi­ nowania bez rozpoczynania agresywnych działań (The functions... 1956, s. 175). Roszczenia uznane za uzasadnione z reguły prowadzą do konfliktu. Powstaje świadoma grupa interesu i konflikt rozpoczyna się. Tylko w warun­ kach zapewniających indywidualną ruchliwość jednostek sprzeczności i nie­ równości nie naruszają pokoju, w grupach o bliskich stosunkach społecznych z reguły natomiast przybierają postać konfliktu. Sztywność systemu, gdzie w formie zastępczej utrzmanie status quo zapewnia do pewnego stopnia instytucja „kozła ofiarnego", jest jdynie okresową gwarancją pokoju. Wszel­ kie jednak substytuty czy zduszenie wrogości dają uczestnikom mniejszą satysfakcję, niż otwarte starcie z rzeczywistym przeciwnikiem, nie rozłado­ wują one całkowicie napięcia i niebezpieczeństwa wybuchu, ani też nie eliminują czy rozwiązują faktycznych sprzeczności społecznych. W trwającym konflikcie decyzja o jego zakończeniu podejmowana jest przez samych zainteresowanych i nie może być narzucona z góry przez �32 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA reguły, tak jak to się dzieje w grach. Brak tych postanowień może do­ prowadzić aż do destrukcji jednej ze stron. Stosując kryterium istnienia lub braku wspólnych uzgodnień dotyczących zasad rozwiązania sporu można, według Coserá, stworzyć typologię konfliktów. Klasyfikacja taka, sporzą­ dzona obrazowo, przybiera postać pewnego continuum, od w pełni zin­ stytucjonalizowanych z wytyczonym punktem zakończenia do totalnych. Zantagonizowane strony znajdujące się bliżej pierwszego bieguna muszą tak samo rozumieć rezultat konfliktu. Osiągnięcie tego stanu nie jest łatwe, ponieważ dążenie do pokoju jest czymś innym, niż uznanie własnej porażki. Zakończenie konfliktu zależy więc w bardzo dużej mierze od strony prze­ grywającej, od tego kiedy zrezygnuje ona z oporu. Dlatego też precyzyjne określenie przedmiotu walki, a zwłaszcza pewnych symboli, których przejęcie gwarantuje wygaśnięcie sporu jest szczególnie ważne. Jeśli ich brak racjonal­ ne rozwiązanie jest niezwykle trudne, chociaż i w tym przypadku destrukcji może zapobiegać struktura systemu dopuszczająca istnienie wielu przecina­ jących się konfliktów (Continuities... 1967, s. 40-43). Wywoływanie przez konflikt zmian w obrębie systemu można przyjąć za podstawowe założenia teorii Coserá, według którego konflikt może być zarówno rezultatem, jak źródłem zmiany, a zmiana bez względu na jej źródło prowadzi do napięcia i konfliktu (Continuities... 1967, s. 32). Konflikt pod­ trzymuje i przeobraża system, przy tym autor kładzie nacisk na jego funk­ cjonalność. Zmiana społeczna może być analizowana, według Coserá, wyłącznie w odniesieniu do konkretnej struktury, określonego systemu społecznego. Uważał on, iż powszechne, dotyczące wszelkich społeczności są tylko ciągłe, powolne zmiany w obrębie systemu. Stanowią one istotną jego cechę, chociaż z uwagi na swoją powszechność i funkcjonalność wobec grupy mogą być punktem wyjścia dla zmiany innego typu. Rówcześnie przyznawał, iż w wy­ niku konfliktu ulegają przekształceniom całe systemy społeczne, a nie tylko następują zmiany w obrębie istniejącej struktury (Continuities... 1967, s. 26). Zmiany strukturalne i zmiany systemów w ujęciu Coserá są synonimami. Zachodzą one wówczas, gdy ulegają przekształceniom główne powiązania strukturalne, podstawowe instytucje i dominujące systemy wartości. Nie­ stety, nie określa jakie instytucje i systemy wartości należy uznać za pod­ stawowe lub dominujące. Wskazuje natomiast na historyczną ciągłość rze­ czywistości społecznej, która powoduje łączenie się zmian w systemie ze zmianami systemów. Przy tym te ostatnie mogą zachodzić stopniowo, powoli (Continuities... 1967, s. 28-29). Konfliktom przypisuje więc Coser stymulowanie zmian głównie w ob­ rębie systemu. Jednym z typów takich zmian jest podniesienie spójności grupy. Innym, postęp w różnych dziedzinach życia. Należy do nich: pow­ stanie nowych form i instytucji społecznych, własności systemu i jego ele­ mentów bardziej przystosowanych do nowych warunków. Konflikt powodu­ je postęp techniczny i gospodarczy (np. likwidacja sprzeczności w przemyśle �KONFLIKT POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ 33 może w konsekwencji zniszczyć ważny bodziec dla innowacji technicznych). Jest on pewnego rodzaju wyzwaniem dla grupy, która (jeśli go nie napotyka) traci zdolności twórcze (Continuities... 1967, s. 21, 24). Może okazać się groźny dla systemu tylko wówczas, gdy jego struktura jest sztywna, zwarta. System otwarty, elastyczny, dopuszczający wiele konfliktów, których fronty przecinają się i przez to osłabiają, jest zawsze spójny. Założenia te, nie dotyczące zmian ani konfliktów w ogóle, lecz właśnie funkcjonalnych, wska­ zują wyraźnie, że ideałem autora jest społeczeństwo zmienności i postępu, ale 0 tyle tylko, o ile te nie wykraczają poza ramy uznane za podstawowe dla tego społeczeństwa. W bardzo dużym uproszczeniu można powiedzieć, iż teoria konfliktu pozytywnego Coserá opiera się na uwypukleniu tych jego funkcji, które są korzystne dla społeczeństwa. Najważniejsze z nich to - obok zmiany kon­ struktywnej - wzrost integracji i zgodności w grupie. Wyniki analiz nato­ miast określają, w jakich warunkach ich osiągnięcie jest realne. Sądzę, iż scharakteryzowane w dużym skrócie poglądy Coserá zachęcą do lektury prac tego oryginalnego socjologa. Jego zainteresowanie funkcjonal­ nością różnego typu sprzeczności i konfliktów wobec systemu społecznego, a ściślej badaniem pozytywnych funkcji konfliktu w określonych strukturach społecznych sprawia, iż bardzo często przedmiotem rozważań czyni on niezwykle interesujące tematy. Przykładem tego jest analiza aktów przemocy 1 pozornie destrukcyjnych zachowań irracjonalnych. Ich występowanie zale­ ży od wielu różnych zmiennych społecznych. Przemoc jest konsekwencją frustracji pewnych grup pojawiającą się na ogół w biednych i zaniedbanych okręgach. Przestępstwa popełniają z reguły nie widzący naturanych dróg do zajęcia atrakcyjnych pozycji, którzy w przemocy widzą jedyną realną szansę zmiany sytuacji. Standardy normatywne obowiązujące w społeczeństwie są bowiem internalizowane głównie przez warstwy uprzywilejowane (są to ich standardy i im służą). Dlatego też bronią je przed atakiem warstw niższych. Przemoc w tym przypadku pełni przynajmniej trzy ważne funkcje i w dłuż­ szej perspektywie może przynieść pozytywne rezultaty: 1) jest środkiem do osiągnięcia pożądanych celów przez nie mających do nich legalnego dostępu; 2) jest sygnałem niebezpieczeństwa; 3) może być katalizatorem wzmacniają­ cym uczucia moralne i solidarność grupy przeciw łamiącym normy (Con­ tinuities... 1967, s. 55-65). Badanie pozytywnych funkcji konfliktów społecznych według Coserá jest szczególnie uprawnione we współczesnych społeczeństwach zachodnich, gdzie struktura instytucjonalna zostawia miejsce dla konfliktu i wolności. Podobno my też jesteśmy już takim społeczeństwem, co otwiera nam nowe możliwości ukazując równocześnie jeszcze jedno pole penetracji naukowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d44a0e8a5f3097145865684d68f9b249.pdf f5f40a501069ffc50270088df78ab6a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1087 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:998 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w życiu społeczeństwa II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.51-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 1 ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J . S Z T U K A L U D O W A W ŻYCIU SPOŁECZEŃSTWA I I RZECZYPOSPOLITEJ * Proces kształtowania się nowoczesnego n a r o d u polskiego przebiegał w naszym k r a j u w okresie b r a k u własnej państwowości. Wówczas to czołowi humaniści, artyści, społecznicy i badacze dążyli do znalezienia wspólnej zasady integrującej cały naród. Ponieważ j e d n a k względy n a ­ t u r y p o l i t y c z n e j n i e pozwalały n a jawne propagowanie i d e i państwa i w y z w o l e n i a narodowego podstawą myślową masowego działania t y c h g r u p społecznych stały się koncepcje ideologiczne uwypuklające i n d y ­ widualność n a r o d u i rodzime p i e r w i a s t k i jego k u l t u r y . Budowano je głównie na bazie k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , uznanej za jądro tożsamości narodowej. Wartości tkwiące w k u l t u r z e i sztuce l u d o w e j były więc źródłem i n t e l i g e n c k i c h poglądów i haseł narodowowyzwoleńczych, spo­ łeczno-politycznych, ekonomicznych oraz a r t y s t y c z n y c h w ciągu długich dziesięcioleci n i e w o l i . P r z y t y m w różnych okresach nacisk n a ekspono­ w a n i e poszczególnych wartości k u l t u r y l u d o w e j i i c h znaczenia dla k u l ­ t u r y ogólnonarodowej był zmienny. N p . inteligenccy ideolodzy R o m a n ­ t y z m u k o n c e n t r o w a l i się głównie na szeroko r o z u m i a n y m folklorze, po­ zytywiści na ekonomicznych w a l o r a c h rzemiosła i przemysłu ludowego, n e o r o m a n t y c y n a m a t e r i a l n e j i plastycznej twórczości l u d u . W n o w e j s y t u a c j i politycznej po odzyskaniu niepodległości i n t e l i ­ genckie koncepcje ideologiczne (z okresu rozbiorów) doszukujące się indywidualności n a r o d u i r o d z i m y c h pierwiastków jego k u l t u r y w k u l ­ turze i sztuce l u d o w e j nie były już wystarczające. Wskrzeszenie sa­ modzielnego b y t u państwowego po blisko 150-letniej n i e w o l i w y m a g a ­ ło znalezienia naczelnej zasady konsolidującej i integrującej zróżnico­ w a n i e społecznie i narodowościowo państwo polskie. T y m bardziej że od początku borykało się ono z l i c z n y m i p r o b l e m a m i społecznymi i eko­ n o m i c z n y m i , a w narodowej e u f o r i i krzyżowały się i zderzały różne * Niniejszy tekst jest kontynuacją tematu podjętego w poprzednim zeszycie "Etnografii Polskiej". �1 i I | MIROSŁAWA 52 j DROZD-PIASECKA siły oraz dążności społeczno-polityczne, gospodarcze i k u l t u r a l n e . I s t n i e ­ jąca racja stanu zadecydowała o t y m , że główna uwaga ówczesnych działaczy państwowych i społecznych (w t y m kół i organizacji społeczno¬ - p o l i t y c z n y c h i ekonomicznych) skupiała się przede w s z y s t k i m na kształ­ t o w a n i u ogólnonarodowej d o k t r y n y społeczno-politycznej godzącej i n ­ teresy całego zróżnicowanego narodu * oraz w y p r a c o w a n i u ekonomicz­ nego m o d e l u gospodarki. Równocześnie liczne organizacje chłopskie i r o ­ botnicze starały się stworzyć a t r a k c y j n e z p u n k t u widzenia i c h człon­ ków i sympatyków własne p r o g r a m y społeczno-polityczne i ekonomiczne. W cieniu t y c h podstawowych dążeń, niejako na i c h marginesie dojrze­ wają również poglądy k u l t u r a l n e na temat konieczności stworzenia r e p r e z e n t a t y w n e j dla całego młodego państwa s z t u k i narodowej (którym szczególnie patronowały c z y n n i k i rządowe) oraz k u l t u r y l u d o ­ w e j i k u l t u r y ogólnonarodowej, a wśród n i c h n a sztukę ludową i s z t u ­ kę ogólnonarodową. W I I Rzeczypospolitej na p o l u k u l t u r a l n y m obserwujemy zarówno żywotność odziedziczonych t r a d y c j i , a nawet rozwój i n t e l i g e n c k i c h idei a r t y s t y c z n y c h i społecznych genezą sięgających okresu zaborów, j a k i współczesnych prądów europejskich w sztuce p r z y równoczesnych n a ­ rodzinach idei n o w y c h i n i c j o w a n y c h już n i e t y l k o w m i e j s k i c h kręgach h u m a n i s t y c z n y c h i twórców profesjonalnych, ale i w środowisku w i e j ­ s k i m głównie przez inteligencję pochodzenia chłopskiego, a w t y m dzia­ łaczy r u c h u ludowego i tworzące się właśnie związki młodzieży wiejskiej . Dotychczas w i e l k a liczebnie w a r s t w a chłopska dążyła do zajęcia n a ­ leżytego j e j miejsca w ramach s t r u k t u r y społeczeństwa narodowego. S e k u n d o w a l i t e j idei czołowi humaniści epoki zaborów. L a t a między­ wojenne przynoszą formalne zrównanie p r a w chłopów z i n n y m i w a r s t w a ­ m i i klasami społecznymi, ale w dalszym ciągu są o n i zmuszeni do w a l ­ k i o swoje rzeczywiste u p r a w n i e n i a . Jedną z w i e l u płaszczyzn, na któ­ r y c h toczyła się ta w a l k a , była sprawa miejsca k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w życiu narodu. Inteligencja chłopska zaczynając uczestniczyć w kształ­ t o w a n i u poglądów na kulturę ludową, sztukę ludową i wartości przez nie reprezentowane widziała w n i c h już nie t y l k o zachowane elementy rodzimości, ale również w y r a z odrębności k u l t u r o w e j w a r s t w y chłop­ skiej. Świadomość odrębności k u l t u r o w e j uzasadniała p r a w o do udzia­ łu we współtworzeniu k u l t u r y i s z t u k i narodowej. 2 3 Szczególnie istotne dla naszych rozważań są z jednej s t r o n y dążenia 1 P o r . np. A . M i c e w s k i , Kraków kracji, 2 1964; J . T e r e j , Idee, Z geografii mity, politycznej realia. Szkice I I Rzeczypospolitej. do dziejów Szkice, Narodowej Demo­ W a r s z a w a 1971. W latach 1918-1939 obserwujemy charakterystyczne zjawisko powstawania i r o z w o j u ideologii oraz działalności r u c h u ludowego i kół młodowiejskich. 3 P o r . D. G a ł a j , Chłopski ruch polityczny w Polsce, Warszawa 1969, s. 27. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 53 LUDOWEJ działaczy r u c h u ludowego i związków młodowiejskich do zaznaczenia odrębności k u l t u r y w a r s t w y chłopskiej przez sięganie do wartości k u l t u ­ r y i s z t u k i l u d o w e j , z drugiej poczynania młodego państwa zmierzające do nadania sztuce polskiej c h a r a k t e r u narodowego m . i n . przez w p r o ­ wadzanie do n i e j pierwiastków s z t u k i l u d o w e j . Na p o l u s z t u k i l u d o w e j m a m y do czynienia z jeszcze j e d n y m zjawiskiem, którym zainteresowa­ ne były w równej mierze państwo, organizacje społeczne i r u c h l u d o w y . M a m y t u na myśli próby w y k o r z y s t a n i a walorów k o m e r c y j n y c h s z t u k i ludowej j a k o jednego ze środków zabezpieczających b y t m a t e r i a l n y mieszkańców w s i . Poglądy w a r s t w y chłopskiej na temat odrębności własnego dzie­ dzictwa k u l t u r o w e g o oraz s z t u k i l u d o w e j formułowane były głównie na bazie — ówczesnych prądów społeczno-politycznych i k u l t u r a l n y c h — regionalizmu i a g r a r y z m u . R e g i o n a l i z m był żywym n u r t e m społecznym s t e r o w a n y m przez inteligencję, który zakresem swego oddziaływania objął cały k r a j . R u c h ten już wkrótce przyjęty został za określony p r o g r a m p o l i t y k i k u l t u ­ ralnej państwa oraz praktykę działania, a specjalne okólniki propago­ wały jego popieranie. W krótkim czasie "stawał się urzędową ideologią administracji, która mobilizowała ekonomistów, geografów, etnografów, geologów, rolników w celu skupienia i c h prac na danej z i e m i " . Re­ gionalizm wywodzący się bezpośrednio z i n n y c h (dawniejszych) tego t y p u t e o r i i europejskich (szczególnie francuskich) miał już bogaty do­ robek z okresu zaborów. Jego nową formę na gruncie p o l s k i m zainicjo­ wał A. P a t k o w s k i , autor Regionalizmu w Europie (Warszawa 1924), który w założeniach p r o g r a m o w y c h k i e r u n k u — nawiązujących do idei neoromantycznych — kładł specjalny nacisk na u w y p u k l e n i e wartości k u l t u r y l u d o w e j i j e j znaczenia dla k u l t u r y narodowej. Prąd t e n p r a k ­ tycznie r o z u m i a n y jako "uczenie się świata na najbliższej maleńkiej ojczyźnie, r e g i o n i e " , miał zapełnić życie "twórczą i realną treścią" , a z określenia p r o w i n c j a wyeliminować nudę. Opierał się n a "nauce ojczystej p r z y r o d y , geografii, h i s t o r i i , kładł nacisk na w y t w o r y etno­ graficzne i folklorystyczne jako wartości regionalne, a zarazem ogólno­ n a r o d o w e " . Istniejące l u b r e a k t y w o w a n e t o w a r z y s t w a społeczno-kul¬ t u r a l n e czy ogólnonarodowe zajęły się efektywną działalnością w zakre­ sie zakładania archiwów i muzeów regionalnych oraz l o k a l n y c h zbiorów pamiątek historycznych. P r z y t y m n i e ograniczano się wyłącznie do prac 4 5 6 7 8 J . O r y n ż y n a , O sztukę s Późniejszy r e d a k t o r Ruchu 4 6 O r y n ż y n a , op. cit., s. 63. 7 I b i d e m , s. 63. ludową. Pamiętnik regionalistycznego pracy, W a r s z a w a 1956, s. 63. w Europie, W a r s z a w a 1934. J . B u r s z t a , Kultura chłopska — ludowa a narodowa, [w:] Etnografia Pol­ ski. Przemiany kultury ludowej, oprać, zbiór, pod r e d . M . B i e r n a c k i e j i in., t. I I , W r o c ł a w 1981, s. 403. 8 �54 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA badawczych n a d poszczególnymi elementami k u l t u r y l u d o w e j różnych regionów i i c h ochrony, ale równocześnie starano się je odpowiednio pokazywać. M . i n . na licznych uroczystościach państwowych, r e l i g i j ­ n y c h i l o k a l n y c h prezentowały się zespoły w i e j s k i e w s t r o j a c h l u d o w y c h , p r z y akompaniamencie kapel i instrumentów l u d o w y c h z wieloma r e k w i z y t a m i t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej; odtwarzano w plenerze sceny obrzędowe, n p . dożynki, wesela. W r a m a c h r e g i o n a l i z m u zwróco­ no ponadto uwagę n a artystyczną wytwórczość wiejską. Urządzano więc w y s t a w y wyrobów ceramicznych, dywanów, a d a p t o w a n y c h haftów i k i ­ limów o p a r t y c h na wzorach l u d o w y c h . Przede w s z y s t k i m j e d n a k podję­ to szereg działań w zakresie opieki n a d nią oraz s k i e r o w a n y c h na zor­ ganizowanie masowej p r o d u k c j i rzemieślniczo-chałupniczej bazującej na wzorach l u d o w y c h , czym zajmowało się szczególnie T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego. Regionalizm miał bardzo w i e l u zwolenników i propagatorów rów­ nież wśród działaczy l u d o w y c h , których myśli A . Patkowskiego wzbo­ gacali praktyką społeczną. Rozwinął się w odrębną teorię i samodzielny r u c h społeczny, w którym poważny udział wzięły powstające w t y m cza­ sie związki młodowiejskie. P o s t u l a t y popierania badań i i n n y c h prac dla regionu — usankcjonowane s p e c j a l n y m okólnikiem s k i e r o w a n y m do wojewodów — rozbudzały w świadomości społecznej chłopów znaczenie wartości i c h k u l t u r y artystycznej, której liczne elementy zostały za­ równo poddane badaniom, j a k ochronie i p o p u l a r y z a c j i . Inteligencja chłopska, działacze r u c h u ludowego i związków mło­ dzieży w i e j s k i e j od początku istnienia I I Rzeczypospolitej w i d z i e l i j e d ­ nak konieczność w y p r a c o w a n i a samodzielnej chłopskiej ideologii s t a ­ nowiącej wspólną płaszczyznę ideową, na której m o g l i b y się skupić i zjednoczyć wszyscy chłopi w walce o n o w y ład społeczny • i własne miejsce w s t r u k t u r z e narodu. Wychodząc z założenia, że w a r s t w a chłop­ ska — najstarsza, najliczniejsza i najbardziej wartościowa m o r a l n i e — jest wyjątkowo predestynowana do odegrania głównej r o l i w kształto­ w a n i u w s z e l k i c h stosunków p o l i t y c z n y c h , gospodarczych i społecznok u l t u r a l n y c h w k r a j u , ponieważ żadna inna w a r s t w a czy klasa spo­ łeczna t a k i c h cech i wartości nie p o s i a d a , zbudowano teorię zwaną a g r a r y z m e m , która począwszy od l a t 20-tych X X w . stała się d o k ­ tryną o ambicjach przekształcenia się w ideologię całego r u c h u l u d o ­ wego » . 10 9 Por. J . D u s z a , Agraryzm zwycięża, „Młoda Myśl Ludowa", nr 3-4: 1937, s. 13. 1 0 w P o r . D. G a ł a j , walce Przedmowa, o postęp i sprawiedliwość [w:] Związek Młodzieży społeczną. Wybór Wiejskiej dokumentów RP zbiór, pod r e d . E . Gołębiowskiego i S . J a r e c k i e j - K i l i m o w s k i e j , W a r s z a w a » ustroju Por. D u s z a , społecznego, op. cit.; S . M i ł k o w s k i , Kraków J . A . K r ó l , Drogowskazy Agraryzm 1934; t e n ż e . Walka na manowcach kultury o nową ludowej, jako forma Polskę, „Wici" 1928-1948, oprać 1978, s. 15. przebudowy W a r s z a w a 1935; Warszawa 1947, s. 18'9 n! �I SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 55 LUDOWEJ Według zwolenników tego k i e r u n k u chłopi b y l i j e d y n y m i żywicie­ l a m i i obrońcami narodu ("żywią i bronią"). Z tego względu odrodzenie n a r o d u mogło opierać się wyłącznie na tej w a r s t w i e jako najbardziej u p r a w n i o n e j do spełniania r o l i ostoi b y t u narodowego, którego p o d ­ stawą — w myśl założeń a g r a r y z m u — było r o l n i c t w o , a chłopi twór­ cami i nosicielami najwyższych wartości zarówno społecznych, j a k k u l ­ t u r a l n y c h i d u c h o w y c h . Odwołując się do wyjątkowej r o l i w s i i chłopów w życiu społeczno-kulturalnym k r a j u a g r a r y z m miał wiele cech wspól­ n y c h z regionalizmem. Dlatego też w gronie ludowców zazwyczaj r e ­ gionaliści b y l i równocześnie z w o l e n n i k a m i a g r a r y z m u . Zasady a g r a r y z m u były rozmaicie i n t e r p r e t o w a n e w różnych częściach k r a j u , ale jego podstawowe założenia od początku akceptowały wszystkie związki młodowiejskie i działacze r u c h u l u d o w e g o . Dodać należy, że a g r a r y z m n i e był k i e r u n k i e m rdzennie p o l s k i m . Już wcześniej objął i n ­ ne kraje E u r o p y , m . i n . Szwajcarię, Danię i Czechosłowację, ale na naszym gruncie uzyskał specyficzne znaczenie i zasięg. Jego zasady — jako ideologii całego r u c h u ludowego — sformułowane zostały w gro­ nie " w i c i a r z y " , gdzie S. Miłkowski nakreślił p r o g r a m ekonomiczny, n a ­ tomiast J . Niecko i I . Solarz podjęli próbę zredagowania d y r e k t y w f i lozoficzno-społecznych. 12 O znaczeniu i popularności a g r a r y z m u świadczy f a k t , iż w d e k l a r a ­ c j i ideowej Z M W R P " W i c i " , uchwalonej na W a l n y m Zjeździe Delega­ tów w 1931 r. sformułowano dyrektywę futurologiczną stwierdzającą: "Zmierzając stawiamy oraz do P o l s k i L u d o w e j sprawę podniesienie wypływających kształtowania na naczelnym miejscu wszystkich prac i podnoszenia p o c z u c i a godności i wiary z głębokiego przywiązania wewnętrznych k u l t u r y ludowej, jącą całość państwową i narodową" ,8 będącej swoich człowieka w e własne siły. Kształtowanie chłopa do z i e m i i p r z y r o d y , współpracuje w t w o r z e n i u c h l e b a , uważamy za najważniejszy n i u źródeł r o d z i m e j wartości uczuć z którymi czynnik w rozbudze­ istotną i t r w a ł ą wartością cementu­ . Bilansując k i l k u l e t n i dorobek r u c h u ludowego w zakresie b u d o w a ­ n i a własnej ideologii w 1937 r. J . Dusza bez w a h a n i a pisze: "...możemy stwierdzić bez przesady, że a g r a r y z m m a w c h w i l i obecnej najwięcej szans k u t e m u , aby stać się n i e t y l k o wyłącznie ideologią całej w a r s t w y chłopskiej, ale również ideologią Polski, która i d z i e " . W gronie w i ­ ciarzy uważano, że " a g r a r y z m j a k o rdzennie chłopski, opierający się n a ziemi, człowieku i pracy k o n k r e t n e j rzeczywistości polskiej k i e r u n e k 1 4 » skich P o r . A . L e c h , Tradycyjna związków młodzieży kultura wiejskiej w powstanie i ludowa okresie w programach II i działalności Rzeczypospolitej, pol­ Łódź 1978, s. 52-53. " J. Kowal, 1939, W a r s z a w a 1 4 "Wici" 1964, s. 280-281. D u s z a , op. cit„ s. 15. działalność społeczno-wychowawcza 1927¬ �1 : MIROSŁAWA 56 DROZD-PIASECKA i \ ! ; przebudowy — wyszedł zwycięsko zarówno od s t r o n y n a u k i , j a k i p r a k t y k i życiowej" SZTUKA LUDOWA i W IDEOLOGII I DZIAŁALNOŚCI I ZWIĄZKÓW MŁODZIEŻY j | | ! ! i | i ] | i | | j } i | \ I I RUCHU LUDOWEGO WIEJSKIEJ Działacze l u d o w i i kół młodzieży w i e j s k i e j (szczególnie w i c i o w y c h ) dążąc do społecznej i politycznej emancypacji chłopów s k i e r o w a l i swoje wysiłki również na nadanie k u l t u r z e chłopskiej wartości autonomicz­ n y c h i ogólnonarodowych. Z d a w a l i sobie doskonale sprawę z f a k t u , iż w przekonaniu ludności w i e j s k i e j I I Rzeczypospolitej k u l t u r a n a r o d u dzieliła się nadal na dwie k u l t u r y : "pańską" i "chłopską". Rozwijając więc idee r e g i o n a l i z m u i a g r a r y z m u poświęcili w i e l e u w a g i zagadnieniu t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , a w t y m j e j szczególnych w y t w o ­ rów, t a k i c h j a k stroje, pieśń, obyczaj, gwara. Realizacji t y c h zamie­ rzeń sprzyjała ogólna sytuacja społeczno-gospodarcza tego okresu, po­ budzająca wzrost klasowej, politycznej i narodowej świadomości l u d ­ ności w i e j s k i e j , która coraz ostrzej dostrzegała swoje upośledzenie w sto¬ s u n k u do i n n y c h klas i w a r s t w społecznych oraz b r a k p e r s p e k t y w sa¬ modzielności zawodowej młodzieży chłopskiej . Nas interesować będzie głównie, w j a k i m s t o p n i u działacze r u c h u ludowego i związki młodzieży w i e j s k i e j uwzględniały w swej ideologii i praktyce działania p r o b l e m y artystycznej twórczości i zajmowały się f o r m a m i j e j popularyzacji oraz j a k i m celom działania te były podporządkowane. Jeszcze przed odzyskaniem niepodległości postępowi działacze chłopscy (m. i n . M . M a l i n o w s k i , T. Nocznicki, I . Kosmowska) s k u p i e n i wokół pisma " Z a r a n i e " wydawanego w Warszawie (1907-1915) nawiązywal i do neoromantycznej koncepcji ludowości. " Z a r a n i a r z e " , zrywając z pozytywistyczną ideologią pracy " d l a l u d u " , s t a r a l i się utrwalić w i a rę w twórcze wartości l u d u bazując na n i m s a m y m . Jako podstawę ilustrującą wartość jego k u l t u r y w y k o r z y s t y w a l i w znacznej mierze twórczość młodopolską (m. i n . W . O r k a n a , W. Reymonta, S. Wyspiańskiego, L. Rydla), która stała się główną inspiracją dla tworzenia teor e t y c z n y c h programów związków młodzieży w i e j s k i e j . Już wówczas nawiązywano do wątków l u d o w y c h m . i n . w pracy t e a t r a l n e j kół młodzieżowych. Jeszcze przed 1918 r. czołowa reprezentantka " z a r a n i a r z y " , J . D z i u bińska, opierając się na ideach neoromantycznych precyzowała założenią teoretyczne pracy organizowanych ówcześnie kursów gospodarczych dla włościan (czyli szkół rolniczych). Równocześnie jednak f o r 16 « 1 8 Ibidem, Por. s. 14. J. C h a Jasiński, \ -j \ \ 1 1 f Rewolucjo młodości, Warszawa 1969, s. 10. j �1 -T SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 57 mułowała wiele myśli n o w y c h , k o n s t r u k t y w n y c h dla r o z w o j u l u d o w e j p r a k t y k i społecznej, zwracając szczególną uwagę na ludową twórczość artystyczną. Dają się one zauważyć przede w s z y s t k i m w w y t y c z n y c h do p r a k t y c z n e j działalności samorządu szkoły w Pszczelinie (która m i a ­ ła być w z o r e m dla i n n y c h placówek tego t y p u ) , gdzie powierzyła sekcji estetycznej troskę o s t y l o w e zdobnictwo zabudowań i wnętrz szkoły; organizowanie teatrów a m a t o r s k i c h oraz zapoznawanie uczniów ze s z t u ­ ką, muzyką, śpiewem, a także uczenie dostrzegania piękna w przyrodzie. W następnych placówkach tego t y p u (szczególnie dla dziewcząt) do p r o g r a m u zajęć wprowadzano liczne p i e r w i a s t k i z zakresu rzemiosła i s z t u k i l u d o w e j , a co więcej podjęto szeroko rozumianą naukę t k a c t w a ludowego, łącznie z obróbką warsztatową płótna i e l e m e n t a m i dekoracji jego g o t o w y c h wyrobów, t a k i c h j a k haft. N a d stroną merytoryczną t e j n a u k i czuwało T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego z K . B e n i n i m n a czele. Dbano również o to, aby szkoły rolnicze wyróżniały się l u d o w y m w y s t r o j e m wnętrz, co p r a k t y c z n i e sprowadzało się jednak do wyposażania i c h w " s t y l o w e zakopiańskie meble", zdobienie ścian w y ­ c i n a n k a m i oraz przebieranie słuchaczek w ludowe wełniaki. Równocześ­ nie wprowadzano i pieczołowicie k u l t y w o w a n o różne f o r m y obyczajowe, zwyczajowe i obrzędowe, związane z uroczystościami d o r o c z n y m i i r o ­ d z i n n y m i ludności w i e j s k i e j , którym nadawano szczególne treści spo­ łeczne. M . i n . w czasie uroczystej w i g i l i i organizowanej na zakończenie k u r s u od każdej z uczestniczek odbierano przysięgę, iż będzie pracowała nad postępem w s i . 1 7 Ruch " z a r a n i a r s k i " był więc i n i c j a t o r e m podejmowania p r o b l e m a ­ t y k i k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w działalności związków młodzieży w i e j ­ skiej. Ideę propagowania s z t u k i l u d o w e j i wzbogacania t r a d y c y j n y c h zwyczajów w i e j s k i c h i s t o t n y m podtekstem społecznym przejął z czasem cały r u c h młodowiejski. Tego t y p u system szkolenia młodzieży chłop­ skiej rozwijał poczucie wartości własnej k u l t u r y , a w k i l k a l a t później (w 1916 r.) zaowocował w postaci jasno sformułowanego poglądu na t e ­ mat znaczenia k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j dla k u l t u r y całego narodu, za­ wartego w apelu I . K o s m o w s k i e j , skierowanego do młodego pokolenia w s i " . Eksponując w n i m znaczenie k u l t u r y chłopskiej dla życia n a r o ­ du (przeciwstawiając ją k u l t u r z e szlacheckiej) a u t o r k a podkreśla, iż w a r s t w a chłopska przechowała w prostej archaicznej f o r m i e "bezcenny s k a r b odrębności narodowej, z a w a r t y w sztuce zdobniczej, w podaniach i pieśniach" , teraz zaś dopiero k u l t u r a ta zaczyna budzić się, aby sprostać w y m o g o m współczesności. Kosmowska podaje również liczne i n f o r m a c j e p r a k t y c z n e dotyczące k u l t y w o w a n i a chłopskich zajęć ręko19 » P o r . M . M a k ó w n a, Początki ludowego szkolnictwa rolniczego Polskim, "Spółdzielczy Przegląd N a u k o w y " , n r 8: 1933, s. 10 n, « P o r . I . K o s m o w s k a , Do naszej i» Ibidem, s. 1. młodzieży, W a r s z a w a 1916. w Królestwie �58 : I j j j MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA dzielniczych, które biorąc pod uwagę sytuację ekonomiczną w s i uważa za korzystne dla rozpowszechniania, ponieważ dostarczają d o d a t k o w y za­ robek, wypełniając w o l n y czas w porze zimowej. Wskazówki te zosta­ ły później wyeksponowane w pracy związków młodzieżowych, szczegól­ n i e w okresie wielkiego k r y z y s u ekonomicznego. Założone w Królestwie P o l s k i m w r o k u 1912 pierwsze pismo mło­ dzieży w i e j s k i e j "Drużyna" w odezwie p r o g r a m o w e j skierowanej do młodych odbiorców postuluje m . i n . ocalenie pierwiastków piękna i do­ bra z a w a r t y c h w rodzimej k u l t u r z e l u d o w e j , a następnie włączenie i c h do skarbca k u l t u r y ogólnonarodowej, wzbogacając ją i społeczeństwo n o w y m i treściami — l u d o w y m i . Zadanie to powierzono właśnie młodzie¬ ży chłopskiej, która najlepiej znała kulturę, potrzeby i pragnienia swe¬ go środowiska, przez co była niejako predestynowana do formułowania właściwych f o r m i sposobów oddziaływania w myśl zasady " s a m i so­ b i e " . Ten niezinstytucjonalizowany jeszcze p r o g r a m działań młodzie­ ży w i e j s k i e j w swoich ogólnych r a m a c h pozostał wiodący w pracach ca­ łego r u c h u młodowiejskiego w czasie I I Rzeczypospolitej » . Na ziemiach zaboru austriackiego r u c h l u d o w y i młodowiejski starał się wykorzystać od początku osiągnięcia lokalnego oddziału T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego w dziedzinie r o z w o j u przemysłu d o ­ mowego oraz lwowskiego Związku Teatrów i Chórów Włościańskich (założonego w 1907 r.) w zakresie f o l k l o r u teatralnego. Często więc p u n k t e m wyjścia do podejmowania prac na rzecz propagowania s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u w latach międzywojennych był t u już istniejący dorobek związków i zrzeszeń chłopskich. Ziemie zaboru pruskiego były w t e j dziedzinie w odmiennej s y t u ­ acji polityczno-społecznej i k u l t u r a l n e j . Nieustająca, silna p o l i t y k a germanizacyjna wywoływała kontrreakcję społeczeństwa polskiego przeja­ wiającą się głównie w walce o u t r z y m a n i e polskości. Toczyła się ona przede w s z y s t k i m na p o l u rozbudzenia świadomości narodowej, szacunku dla języka i obyczaju, a patronowało j e j w dużej mierze duchowieństwo. Te specyficzne okoliczności spowodowały, iż w p i e r w o t n e j działalności tutejszych kół i związków młodzieżowych nie eksponowano odrębności k u l t u r y l u d o w e j i j e j wartości . Dopiero w okresie późniejszym na b a ­ zie wzorów zaczerpniętych z Królestwa Polskiego i G a l i c j i przejęte zos­ tały idee pielęgnowania t r a d y c j i chłopskiej (szczególnie w Wielkopolsce), które następnie rozwinięto na k a n w i e artystycznie bogatych r o d z i m y c h elementów. Założenia ideologiczne odnoszące się do miejsca i r o l i k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w życiu w a r s t w y chłopskiej oraz narodu formułowane b y 21 » Por. J . N i e c k o , W a r s z a w a 1933. Dwudziestolecie ruchu młodzieży wiejskiej Zresztą p o w s t a w a n i e s a m o d z i e l n y c h związków młodzieży przesunięte w czasie w s t o s u n k u do z i e m i n n y c h zaborów. 8 1 (1912-1932), wiejskiej jest tu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 59 LUDOWEJ ły w I I Rzeczypospolitej głównie na podstawie ówczesnych k r a j o ­ w y c h prądów społeczno-kulturalnych, szczególnie regionalizmu i agrar y z m u oraz poglądów czołowych autorytetów — reprezentantów t y c h kierunków — rekrutujących się nie t y l k o z grona działaczy r u c h u l u ­ dowego. F a k t e m bezspornym pozostaje jednak, że szersze spojrzenie na te zagadnienia, zwłaszcza w sferze oddziaływania na środowisko w i e j ­ skie przez pielęgnowanie r o d z i m y c h zwyczajów, obchodów l u d o w y c h , m u z e a l n i c t w a regionalnego czy s z t u k i l u d o w e j , wniosły doświadczenia i pomysły zaczerpnięte m . i n . z duńskiego r u c h u uniwersytetów l u d o ­ w y c h (z którymi I . Solarz i J . Dziubińska zapoznali się przez autopsję) oraz p r o g r a m y Związku Republikańskiej Młodzieży W s i Czechosłowac­ k i e j . Budując ideologię na miarę aspiracji i potrzeb w a r s t w y chłopskiej korzystano również z wcześniejszego d o r o b k u polskiej myśli h u m a n i s ­ tycznej i artystycznej, w t y m szczególnie neoromantycznej. M y ograniczamy się jedynie do uwzględnienia t y c h stanowisk, które zwracały uwagę na artystyczną twórczość ludności w i e j s k i e j , a które stały się integralną częścią założeń ideologicznych i działań p r a k t y c z n y c h środowiska wiejskiego. Z tego względu największą wartość mają dla nas poglądy i w y p o w i e d z i : W. Orkana, J . Deca, I . Solarza, J . N i e c k i , J . C i e r n i a k a , S. Gierata, W . Skuzy, K . Maja. Ideę włączenia najbardziej wartościowych elementów k u l t u r y w a r ­ s t w y chłopskiej — w t y m f o l k l o r u i s z t u k i l u d o w e j — do k u l t u r y n a r o ­ dowej formułuje już W. O r k a n . Wyraża ją najpełniej w słynnych w s k a ­ zówkach s k i e r o w a n y c h do i n t e l i g e n c j i pochodzenia chłopskiego, gdzie w f o r m i e i m p e r a t y w u głosi: "Tradycja jest chłopski. D b a j k u l t u r y . Dąż poszła w twoją godnością, o zachowanie do tego, a b y T w o j a górą, rozkwitnęła poczesne m i e j s c e w d o r o b k u Twoją spuścizny w wych mej wielkiej kultury szlachectwem rodzimej sztuki, obcych k u l t u r a narodowej, synu rodzimej ludowa godnej zająć w s z e c h l u d z k i m . J a k śpiewki chłopskie k u j a w s k i e S z o p e n , t a k oto dąż: by T w o j e wy­ ojczyste j e s z c z e n u t y wyznaczyły sią w o r k i e s t r z e świata, b y z k o z i k o - ojców robót, z n a i w n y c h figur p r z y drodze, wystrzelił, b y T w a n a d b u d o w a n a sławą T w o j e j Twoim ojców, o c z y s z c z o n a z nalotów kwiat niósł n a w i e r c h m u z y k i wszechświatowej pieśni, niezobaczone dumą, Twych posąg s k r z y d l a t y rzeźby już l i t e r a t u r a wzmogła sią wyżej, rodzi­ poniosła o j c z y z n y d a l e j , stała sią wszechną, całemu czytelną światu, b y w r e s z ­ cie ostatecznie — w tej c z y w tej dziedzinie — geniusz r a s y T w o j e j zabłysnął" . 22 Myślą przewodnią prac p u b l i c y s t y c z n y c h , społecznych i l i t e r a c k i c h W . O r k a n a (autora m . i n . powieści z życia w s i podkarpackiej Komornicy i W Roztokach), była w i z j a przyszłości k r a j u opartego n a siłach tkwią­ c y c h w s a m y m ludzie. Stąd jego troska, b y chłopi zachowując swoją kulturę i sztukę równocześnie a k t y w n i e uczestniczyli w poznawaniu nowoczesnej wiedzy, t y l k o b o w i e m wówczas będą zdolni do stworze­ n i a k u l t u r y , która stanie się wartością całego narodu, a dalej d o r o b k i e m 2 2 C y t . za K . M a j , Warszawa 1936, s. 90-91. Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, �60 j ; i ' \ ' I ! | ! i | j j i j ' | j l \ \ I | i j ! • I | | j MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wszechludzkim. Szczególnym źródłem i n s p i r a c j i społecznych i w i e d z y o k u l t u r z e rodzimej były etnograficzne u w a g i O r k a n a na temat różnor o d n y c h przejawów k u l t u r y l u d o w e j . Zaowocowały one w pracach związków młodzieży w i e j s k i e j w postaci k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i w s z t u ce, zwyczaju i obyczaju oraz w zakładaniu muzeów r e g i o n a l n y c h i r e j e s t r o w a n i u t y c h wytworów t r a d y c y j n e j k u l t u r y , które m i m o procesów u n i f i k a c y j n y c h zdołały przetrwać . W. O r k a n , t y p o w y przedstawiciel regionalizmu, był uważany przez wszystkie związki młodowiejskie za i c h ideowego patrona i najwyższy autorytet. T y m bardziej że sam wywodząc się ze środowiska wiejskie¬ go, dzięki pracy cwórczej akceptowanej przez szeroki ogół społeczeństwa, udowodnił realność podnoszenia "tego co l u d o w e " do godności ogólnonarodowej. Z tego samego względu znaczny wpływ na młodzież chłopską miał J . Kasprowicz, również z pochodzenia chłop. Jego przesycona l u d o ­ wością poezja stanowiła przykład czystej k u l t u r y w i e j s k i e j . E g z e m p l i fikowała ona ponadto zjawisko wprowadzania k u l t u r y l u d o w e j do ogólnonarodowej oraz nadawanie t e j ostatniej znamion ludowości. Waga zagadnienia k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w kształtowaniu społeczno-politycznej i k u l t u r a l n e j świadomości oraz p r a k t y k i działania w a r s t w y chłopskiej została jednak najpełniej uwzględniona przez działączy Z M W " W i c i " . Organizacja t a o charakterze w y c h o w a w c z y m , k u l t u r a l n y m i oświatowym powstała w 1928 r., opierała się w dużym stop¬ n i u na założeniach agraryzmu. W miarę r o z w o j u ideologicznego r u c h w i c i o w y "dążył coraz u s i l n i e j do tego, aby wieś, przyswajając sobie dorobek k u l t u r y l u d o w e j i ogólno­ narodowej, jednocześnie wnosiła do tego d o r o b k u swoje własne w a r tości, rozwijając samodzielną twórczość kulturalną" , a nie ograniczała się do naśladowania miasta. 23 24 "Czołowi działacze Z M W R P ... przywiązywali coraz większą uwagę do tego, a b y wieś, a w szczególności młodzież w i c i o w a , nauczyła się cenić pozostałości d a w ­ nej k u l t u r y l u d o w e j , j a k i e zachowały się w pieśniach, sztuce, z w y c z a j a c h i obrzę­ d a c h l u d o w y c h . W k u l t u r z e ludowej w i d z i e l i oni przede w s z y s t k i m n i e p r z e b r a n e źródło wartości społecznych, m o r a l n y c h i w y c h o w a w c z y c h , które miały i m pomóc w r o z b u d z e n i u aktywności c h ł o p ó w " . 25 | ; Na te zadania w s k a z y w a l i oni n i e j e d n o k r o t n i e w swoich wystąpieniach i artykułach. W 1930 r. J . Dec formułował: "Pod przez I narodu 2 8 2 4 « nazwą k u l t u r y r o z u m i e m y nie t y l k o twórczość n a r o d u , n a j w y b i t n i e j s z y c h jego p r z e d s t a w i c i e l i w to także to w s z y s t k o , co się odbija L e c h , op. cit., s. 55-57. K o w a l , op. cit, s. 164. Ibidem, s. 165. w dziedzinie n a u k i zwyczajach jaka pracach, się wyraża i sztuki. codziennego Kultura życia, d a - �61 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J lej to, co t w o r z y n a s z c h a r a k t e r n a r o d o w y , słowem, co j e s t o b r a z e m naszego duchowego... L u d w i e j s k i jest t w o r z y w e m , z którego w y r a s t a r o d u , j a k to było i j e s t dotąd w dziedzinie l i t e r a t u r y , m a l a r s t w a w Polsce lud wiejski przejawia tyle r o d z i m y c h , własnych j e s t zresztą taką siłą społeczną, że w y p a d n i e w y c h jednostek ra z własnej zwana, duszy. n i e będzie K u l t u r a rodzima, u nas tylko przez własnością muzyki. Ponadto wartości k u l t u r a l n y c h , m u spełnić za pośrednictwem posłannictwo m i s t r z a , który t w o r z y życia wyższa k u l t u r a n a ­ czoło­ dzieła piękna, mądrości i d o b ­ lud tworzona, w s i . lecz kulturą dobrem ludową stąd powszechnym, dla w s z y s t k i c h d r o g i m " «. 2 J . Dec formułuje swoje poglądy dość ogólnikowo i właściwie k o n ­ centruje się na całokształcie zjawisk k u l t u r o w y c h , ale z jego w y p o w i e ­ dzi w y n i k a , że bierze on pod uwagę również zjawiska związane z f o l ­ k l o r e m i szeroko rozumianą działalnością artystyczną ludności w i e j s k i e j . A m b i t n y m więc celem — w którym bez t r u d u odnajdujemy elemen­ t y szlacheckich dążeń i poglądów r o m a n t y c z n y c h oraz neoromantyczn y c h — j a k i s t a w i a l i sobie działacze l u d o w i na p o l u k u l t u r a l n y m , było k r e o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j na źródło odradzającej się k u l t u r y całego n a ­ rodu. Jego realizacji miało sprzyjać stałe wzbogacanie k u l t u r y l u d o w e j o nowe treści również w dziedzinie artystycznej. Gorącymi rzecznikami t e j idei b y l i m . i n . J . Niecko i I . Solarz. I . Solarz w 1929 r. formułował te zadania w sposób następujący: "Trza w P o l s k i duszę wnieść. Kulturę ducha wejść, p o w i e t r z e m tworzyć n i e siebie w s i świeżej do n o w y c h owionąć, n o w y obyczaj s u k n i pozować, ale one do r o s t u d u s z y przykładać. Objąć t r z a d z i e d z i n y szersze, myśl polską uczoną w i e j s k i ­ m i kiełkami, ożywić, d o m P o l s k i prostotą piękna ozdobić, osobny cie wycisnąć, osobę świeżą zrobić. W k u l t u r z e górnej trwałe, n a n i c h oprzeć władzę z n i c h wywieść p r a w o " jej styl w gospodarzyć, dobra świe­ tworzyć 2 7 W dziedzinie s z t u k i ludowej I . Solarz reprezentował poglądy z b l i ­ żone do S. W i t k i e w i c z a i neoromantyków. Zwracał uwagę na szczegól­ ną wartość b u d o w n i c t w a wiejskiego, idealnie wkomponowanego w p e j ­ zaż różnych regionów. Zaproponował nawet szerokie uwzględnienie za­ gadnień s t y l u ludowego w programach wyższych szkół o p r o f i l u a r c h i ­ t e k t o n i c z n y m oraz n i e j e d n o k r o t n i e podkreślał znaczenie bogatego zdob­ n i c t w a ludowego jako t w o r z y w a , z którego w i n n a czerpać inspiracje sztuka polska. Szeroko rozumiana sztuka l u d o w a była jego zdaniem jedną z podstawowych dziedzin sprzyjających u t r w a l e n i u w młodzieży w i e j s k i e j przeświadczenia pochodzenia ze środowiska posiadającego własne odrębne wartości k u l t u r o w e . 28 2 6 Wizje 1939 J . D e c , Ruch społeczne (Wici, Warszawa młodej i zmagania Znicz, Społem, wsi, Łuck wiciarzy Młoda 1930, s. 47-48; por. też J . B o r k o w s k i , w świetle Myśl młodzieżowej Ludowa, 1966; szczególnie dużo w y p o w i e d z i Chłopskie prasy ludowej Zycie n a temat k u l t u r y l u d o w e j 1928¬ Gospodarcze), drukowano n a łamach „Znicza" w y d a w a n e g o w K r a k o w i e w l a t a c h 1930-1939. 2 7 I . S o l a r z, Szyce 2 8 Na t y m celu op. cit., s. 64-66. w ruchu ludowym, koncentrowała się " W i c i " , 19 V 1929. jego główna działalność; por. też L e c h, �62 i 1 ! ! S ; i \ 'i I j I j I ! : i; ' i !' j . | | ; | | * ! I j { S , M I I ] I j i | I 1 I I MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Poglądy zbliżone do I . Solarza cechowały J . Nieckę, chociaż p r o b l e m a t y k a s z t u k i w a r s t w y chłopskiej nie interesowała go szczegółowo, jed¬ n a k można ją odczytać pośrednio w postulatach zwrócenia u w a g i n a pewne f o r m y t r a d y c y j n e j obrzędowości (sobótki, dożynki, w i g i l i a B. Na¬ rodzenia) oraz śpiew. Z a w a r t e w n i c h wartości miały dostarczać młodzieży wiele radości w akcie współuczestniczenia w i c h r e a l i z o w a n i u , obchodach i inscenizacjach oraz posiadać w a l o r artystycznej twórczości p r z y równoczesnym podkreślaniu najistotniejszych momentów w życiu w s i związanych z przyrodą i pracą na r o l i . Za k u l t y w o w a n i e m r o d z i m y c h t r a d y c j i k u l t u r a l n y c h w kołach młodzieży w i e j s k i e j w y p o w i a d a l i się i i n n i działacze r u c h u młodowiejskiego (np. A. M . K u b i c k i , K. Banach, A. Hermaszewski), którzy zarówno w pracach, j a k i działalności i n s t r u k t o r s k i e j w terenie p o p u l a r y z o w a l i wiedzę o l i t e r a t u r z e l u d o w e j , t r u d n i l i się p r z y g o t o w y w a n i e m t r a d y c y j n y c h w i d o w i s k obrzędowych, r o z m a i t y c h f o r m t e a t r u ludowego czy obrzędowego, a także pieśni. Z w o l e n n i k a g r a r y z m u , h i s t o r y k prof. S. K o t , powierza organizacjom młodzieży w i e j s k i e j szczególne zadanie: wybór, rejestrację i upowszechnianie t y c h treści t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u ¬ dowej, które są wartościowe i cenne oraz mogłyby wzbogacić całe społeczeństwo. Te wartościowe treści zawarte są przede w s z y s t k i m w sztuce, zwyczajach, obyczajach l u d o w y c h *>. Na znaczenie d o r o b k u w s i w zakresie f o l k l o r u i twórczości a r t y s t y c z nej zwracał uwagę również J . Cierniak. Jego zdaniem wśród l i c z n y c h elementów k u l t u r y ludowej na najwyższe uznanie zasługuje j e j s z t u ­ ka (muzyka, taniec, pieśń, l i t e r a t u r a i obrzędy), doskonale w k o m p o n o wane w życie społeczne środowiska wiejskiego. Dlatego też chłopi po¬ w i n n i skoncentrować się na w p r o w a d z e n i u do k u l t u r y narodowej s w o i c h bogatych osiągnięć twórczych w y p r a c o w y w a n y c h przez w i e k i i pieczołowicie p r z e c h o w y w a n y c h . J . Cierniak jest a u t o r e m specyficznej i d e i t e a t r u ludowego. Teatr t e n bazując na najwartościowszych treściach k u l t u r y l u d o w e j miał spełniać funkcję samowychowawczą środowiska wiejskiego. Koncepcja ta była konsekwentnie p r a k t y c z n i e realizowan a w postaci t e a t r u obrzędowego, w którym obok g w a r y doniosłą rolę pełnił strój l u d o w y . Teatr l u d o w y istniejący w każdym nieomal kole młodzieży miał wyzwolić możliwości twórcze młodego pokolenia chłopów oraz dostarczyć n o w y c h przeżyć a r t y s t y c z n y c h i wzruszeń całemu środowisku w i e j s k i e m u , o p a r t y c h na treściach rodzimej k u l t u r y , a nie zapożyczonych. Dążeniem Cierniaka było, aby wszystko to co wartościowe, rodzime i żywe, chociażby p r y m i t y w n e w f o r m i e , weszło do k u l ¬ t u r y ogólnonarodowej bądź jako wartość sama w sobie, bądź j a k o t w o ¬ r z y w o l u b źródło w twórczości narodowej. » P o r . S . K o t , Udział młodzieży wiejskiej " M ł o d a Myśl L u d o w a " , n r 7-8: 1932, s. 8 n. w tworzeniu kultury ludowej, �"i t' SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J f I I . * I > i P u n k t e m wyjścia dla jego idei t e a t r u były przede w s z y s t k i m giną­ ce już, lecz jeszcze liczne obrzędy związane ze zwyczajami l u d u w i e j s k i e go i miejskiego (takie j a k : turoń, sobótka, l a j k o n i k zwierzyniecki), zachowane w pamięci stare pieśni, baśnie, gawędy, t e k s t y szopek n o w o rocznych oraz o g r o m n y materiał f o l k l o r y s t y c z n y zgromadzony przez m u ¬ zea i ludoznawców. A k t o r z y wyrażać m i e l i sami siebie, pełniąc u s t a l o ną zwyczajem odpowiednią rolę w zespołowym teatrze obrzędowym. Uważał b o w i e m , że dawne obrzędy ludowe były w istocie swego rodzaj u teatrum. "Doskonalone ! przez pokolenia pieśń, t a n i e c , a także strój * 63 d e m zawierają w sobie słowa, ludowy cenne gesty, zwyczajowe i dekoracja zwązana czynności, muzyka, z każdym t a k i m obrzę- pierwiastki zorganizowanego piękna. Tego teatru n i e t r z e b a się uczyć w zwykłym tego słowa z n a c z e n i u , t a k i t e a t r n o s i się w e k r w i , m u s i się więc być w n i m sobą i' t y l k o sobą. Uszlachetnić go poprzez odrzuce­ nie naleciałości, rozwinąć własnym twórczym wysiłkiem danego środowiska zgod­ nie z jego d u c h e m , s t a r e treści a r t y s t y c z n e wzbogacić i d e a m i swego c z a s u , a w y ­ n i k i będą i m p o n u j ą c e " . 30 i | ! j ! i Repertuar należy czerpać ze skarbca staroświeckiego piękna w s i polskiej (dziś zanikającego), zawartego w t z w . materiale etnograficz­ n y m . T u b o w i e m został u t r w a l o n y głęboki sens, dusza l u d u polskiego, jego uczucia, n u t a i gest, związek z przyrodą, wierzenia r e l i g i j n e , "ciepło ogniska rodzinnego i radość gromadnego w s p ó ł ż y c i a " F o l k l o r pol¬ s k i — mieszczące się w n i m rozmaite zwyczaje, obrzędy i p r a k t y k i związane z p o r a m i r o k u , kalendarzem kościelnym, życiem r o d z i n n y m i gro¬ m a d z k i m , zajęciami n a r o l i i t p . — jest doskonałym t w o r z y w e m do w y ¬ powiedzi w f o r m i e t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w e j . Ponadto wszystkie te uro¬ czystości emanują ładunkiem d r a m a t y c z n y m . Materiał t e n może być z n a k o m i t y m źródłem samorodnych pomysłów do b u d o w a n i a w i d o w i s k teatralnych. 3 2 P r a k t y c z n i e w teatrze Cierniaka inscenizowano wszystko to, co w y rażało treści ideowe, które przetwarzano na k o n k r e t n e działania. Z d a ­ n i e m A. O l c h y w y d o b y w a n o w n i m szlachetny stosunek człowieka do człowieka, najgłębsze wartości obyczaju, a nie j e d y n i e zewnętrzną barwność regionalnego s t r o j u . Podjęcie treści b l i s k i c h l u d o w i — j a k t o przewidywał S. Żeromski — wzbudzało powszechne zainteresowanie sztuką w ogóle. C i e r n i a k nie uważał f o l k l o r u za nienaruszone " t a b u " . Widział w n i m bogaty i cenny materiał, ze s k a r b n i c y którego w i n n i czerpać samorodni twórcy t e a t r u ludowego . 33 8 0 niaka, A. O l c h a , Jędrzej Źródła i nurty Cierniak polskiego 'i J . C i e r n i a k , Źródła teatru i W a r s z a w a 1963, s. 50. »2 Ibidem, 8 8 s. 87. O l c h a , op. cit., s. 66, 119. i jego dzieło. łudowego, nurty Wstęp do pracy Jędrzeja Cier­ W a r s z a w a 1963, s. 14-15. polskiego teatru ludowego. Wybór pism, �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Rodzajem ogólnopolskiego wielkiego t e a t r u ludowego był obmyślony przez J . Cierniaka obchód dożynkowy w Spale przed prezydentem Rzeczypospolitej I . Mościckim w 1927 r. Wzięły w n i m udział wszystkie czołowe zespoły regionalne k r a j u . Dożynki te miały być symbolem "gospodarskiego poczucia chłopów polskich i w ogóle l u d u pracującego jako o b y w a t e l i wolnego i niepodległego p a ń s t w a " , posiadać przede w s z y s t k i m w a l o r y teatralne i wychowawcze. Stanowiły one głównie okazję do zbiorowych przeżyć na temat radości i n i e d o l i pracy r o l n i k a . Natomiast zastosowane p i e r w i a s t k i t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w e służyły j e ­ dynie podniesieniu t y c h przeżyć na wyższy poziom. Na t e n temat J . Ciern i a k pisał, iż "podejmując inicjatywę organizacji ogólnopolskich doży­ nek w Spale pragnęliśmy odrodzić piękny i głębokiej treści społecznej obyczaj w i e j s k i i jednocześnie podnieść go do poziomu zdarzeń w a r ­ tości ogólnopaństwowej" . Samodzielne stanowisko na temat twórczości l u d o w e j reprezentowa­ ła z kolei znana działaczka młodowiejska Z. Solarzowa, która je k o n ­ sekwentnie realizowała w p r a k t y c e podczas zajęć t e a t r a l n y c h i n a u k i zdobnictwa w u n i w e r s y t e t a c h l u d o w y c h . Opozycjonistka wobec bezre­ fleksyjnego powielania t r a d y c y j n y c h wzorów k u l t u r y l u d o w e j ( w imię i c h wiernego zachowania) uważała, iż "ludowość... nie polega na t e m a ­ tyce, która jest i p o w i n n a być rozmaita, ale na z b i o r o w y m t w o r z e n i u i przekazywaniu treści utworów sobie w z a j e m i w i d o w n i zawsze w a t ­ mosferze jedności i współtworzenia" . A u t o r e m futurologicznej, szerokiej w i z j i w k o m p o n o w a n i a s z t u k i l u ­ dowej w kulturę i życie codzienne w a r s t w y chłopskiej jest S. Gierat. Uważając wieś za źródło k u l t u r y społecznej , zalecał czynne podejście do j e j różnych f o r m . Podobnie j a k J . Cierniak stał na s t a n o w i s k u , że t y l k o zbiorowe przeżycie najsilniej i n t e g r u j e gromadę wiejską. M a ono miejsce szczególnie w trakcie obchodów l u d o w y c h , obrzędów i przedsta­ wień t e a t r a l n y c h . Rozbudzane są wówczas najpełniej: honor, ambicja tworzenia oraz umiłowanie swojszczyzny. Równocześnie jego zdaniem r u c h młodowiejski p o w i n i e n dążyć do zmiany obrazu starej w s i i nada­ n i u j e j pięknego wyglądu i z tego względu przywiązywać szczególną wagę do k u l t u r y materialnej i dorobku cywilizacyjnego ludzkości. S z t u ­ k a l u d o w a według S. Gierata, "której p i e r w i a s t k i drzemią głęboko w d u ­ szy l u d u wiejskiego, jest najgłębszym źródłem i podstawą r o z w o j u wspanialej k u l t u r y polskiej. Przecież właśnie sztuka l u d u wiejskiego, acz nierozwinięta, w pierwowzorach nieledwie, bo nie było a n i czasu, 34 35 36 37 84 Ibidem, s. 18. ss Ibidem, s. 19. 3 6 Z. S o l a r z o w a , S. G i e r a t , 56: 1936, s 2. 3 7 Sami Wieś tworzymy źródłem teatr, kultury Warszawa społecznej, 1960, s. 6. "Przewodnik Wiejski", nr �F 65 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J ani możliwości popracować n a d nią, zdumiewa i w p r o w a d z a w podziw świat cały" . Kreśląc obraz j e j świetlanej przyszłości pisze: 38 "Rozbudowując we, .pogłębiając kę, jej wartości, zdobywając budownictwo, utrwaleniem będzie głębi wówczas, domowe formującego gdy rodzinny zabudowania styl. wygląd budowniczowie Obejście w s i pod względem muszą się wziąć i m z a p i s a n i e białej polach i drogach dowania szy. uzyskają przed budynki się zewnętrzny, ogniskujące zabrać do rozwojo­ wielką wyraz, a sprzęty z dużym poczu­ o k n a m i domów w i e j s k i c h n i e c h a j i tworzyć malarze arcydzieła rzeźbiarze c z y Witów d u s z y iskrę Bożą, która Stwoszów, umożliwiłaby wsi. Mieszkania nasze powiny wyraz przyjemny być czy zabudowaniami życie w s i : d o m y odłogującego ugoru, ludowe, by na wśród Na i zabu­ d l a o k a i miły w s i i m i a s t e c z k a , a b y miały piękny, pełen by nad domami przeorania wyrazem zrealizowany stanąć rzeźby w i e j s k i c h k a m i e n i a r z y , a d o m y duchowe sztu­ odpoczyn­ a r t y s t y c z n e j z d z i e d z i n y rzeźby i m a l a r s t w a . muszą przybrać tak budować "swoisty zewnętrznym. N a s i za bary C e l ten m u s i być urządzone s z t u k i użytkowej twórczości powinny gospodarcze Musimy wygląd karty — dziełami wiejskiego'*". wiejskie chłopskie Chełmońskich, Wittigów, wykrzesać ze s w e j wypełnione możliwości n a s z e życie codzienne, które byłoby się r u c h u c i e m piękna i s m a k u . Ogródki k w i a t o w e upiększają nowe rzeźbę, które otaczając n a s n i e u s t a n n i e p r z y p r a c y i k u umilałyby i wzbogacały d u c h o w o i d l a niej ją p o d każdym względem, będziemy tworzyć swoją dla d u ­ harmonii z i e l e n i górowały szkoły i kościoły. n i m mogło wzejść Trzeba złote z i a r n o pełnej, w s z y s t k o obejmującej k u l t u r y " . 40 O r y g i n a l n y zespół poglądów — imperatywów ideologicznych — w za­ kresie s z t u k i l u d o w e j zaprezentował W. Skuza, poeta, współredaktor krakowskiego " Z n i c z a " . M i m o że egzemplifikuje je zazwyczaj przykła­ d a m i z dziedziny l i t e r a t u r y i poezji, to jednak treść jego w y p o w i e d z i odnosi się również do artystycznej działalności plastycznej w a r s t w y chłopskiej. Jego zdaniem sztuka, będąca jedną z dziedzin duchowego życia człowieka, wpływała i wpływa na kształtowanie myśli, dążeń oraz sposobów i c h realizacji. Z tego względu przypada j e j szczególna rola do odegrania w życiu w s i , ale j e j spełnienie możliwe jest jedynie pod w a r u n k i e m zawarcia w sobie całej wewnętrznej treści życia spo­ łecznego. Sztuka chłopska osiągnie t e n cel dzięki zrośnięciu "z życiem człowieka rolnego z ziemią, słońcem, ogniem i wodą. Poprzez to u n i k n i e na pewno bezsensów, do j a k i c h doszła, choćby dzisiejsza Sztuka miesz­ czańska" . Hasłem przyświecającym twórcom S z t u k i Chłopskiej w i n n o być Piękno, które sztuka sama w sobie m u s i znaleźć, aby na miano s z t u k i zasłużyć. Z d a n i e m S k u z y piękno — " t o nie to, co się komuś podoba, l u b to, co k r y t y c y uważają za takie — ale to, co p o t r a f i zawładnąć ca­ łym człowiekiem i przykuć go do siebie i to w s z e l k i m i d r o g a m i i możli­ w y m i śftjdkami" O t a k i e Piękno p o w i n n i walczyć Twórcy S z t u k i 41 4 2 S . G i e r a t , Podstawy » Ibidem, s. 89. Ibidem, s. 90. 8 8 ruchu młodowiejskiego, Warszawa 1935, s. 89. 8 48 4 1 « 5 W. S k u z a , O sztukę chłopską, I b i d e m , s. 19. Etnografia Polska XXVII/1 " M ł o d a Myśl L u d o w a " , n r 5: 1932, s . 18. �MIROSŁAWA 66 DROZD-PIASECKA Chłopskiej. W a r u n k i e m j e j jest tworzenie przez artystów z urodzenia. Natomiast jego zdaniem "dzisiaj t a k i c h twórców Sztuka... nie ma — toteż społeczeństwo odwraca od n i e j głowę" « . W t o k u dalszego w y w o ­ d u swoich poglądów W. Skuza stawia tezę, że " s z t u k i l u d o w e j chłop­ skiej w Polsce dotąd nie b y ł o " « . A r g u m e n t u j e ją w t e n sposób: "Sztuka tej grupy pewnej grupy społecznej jest to świadomie, a o r y g i n a l n i e , w c h a r a k t e r y s t y c z n y , uzewnętrzniony w pewnej wnętrznego życia... S z t u k a n a s z a — to s z t u k a Z a c h o d u , nistyczno-materialistycznej... twierdzenie, tkwi w I stąd że ta harmonii wyraz wyrosła część sposób jej z kultury która we­ urba- większością społeczeństwie i która w i n n a nadać społeczeństwu swój c h a r a k t e r — n i e tworzyła dotąd S z t u k i swojej... posiadamy (mówię wów, t a k w rzeźbie, j a k w o b r a z a c h (dekoracje o wsi) całą masę prymity­ l u d o w e ) , śpiewach i opowieściach. A l e p r y m i t y w — to j e s z c z e n i e S z t u k a świadomie t w o r z o n a — to d o p i e r o składo­ w a k u l t u r y . . . W t w o r z e n i u S z t u k i w P o l s c e wyręczała chłopów s z l a c h t a l u b w s z y s c y ci, co w m n i e j s z y m l u b większym żyjąc d o b r o b y c i e su odetchnąć świeżym powietrzem i oczy ubawić potrzebowali kolorem. od c z a s u do c z a ­ Stąd powstała ona poezja »o ludzie«, o w e o b r a z k i m a l o w a n e p s t r o k a t o p r z e z l u d z i m i a s t o w y c h , a p r z e d ­ stawiające »śliczne gęsiarki«, c u d o w n e »Hanki« i pastuchów. Bawienie się ludo­ wością żyło i żyje w P o l s c e po dzień dzisiejszy..." « Obecnie sztuka mieszczańska zwyrodniała i skarlała, zamiera, a chło­ pi zaczynają żyć samodzielnie po latach n i e w o l i i zależności od miasta. Nadchodzi więc n i e z w y k l e sprzyjający czas d l a S z t u k i Chłopskiej, któ­ ra z " z i e m i się rodzić będzie..., t z n . że cechy ona nosić będzie w sobie takie, jakie j e j może dać zżycie człowieka z przyrodą" Argumentem p o d s t a w o w y m dla W. Skuzy, że jest na słusznej drodze r o z u m o w a n i a , była rozmowa, jaką przeprowadził na temat s z t u k i l u d o w e j z prof. F. B u ­ j a k i e m , w czasie której " — z zapałem w i e l k i m ów Chłop P r a w d z i w y wyrwał m i z serca, to, o c z y m nieraz dumałem: »Artystom w s i — p o ­ wiedział potrzeba, aby cierpieli ze wsią — a wówczas chłopską rozpocz­ ną tworzyć Sztukę! « " . To, że chłopi muszą stworzyć swoją własną sztukę, jest dla W. Skuzy koniecznością równie oczywistą, j a k to, iż "muszą nadać swoją treść całej Polsce" . A b y j e d n a k t e n cel osiągnąć, niezbędne jest zatarcie różnic między chłopem — i n t e l i g e n t e m a wsią, tak żeby inteligencja była l u d e m , a l u d inteligencją. Co do t e j k w e s t i i W . Skuza jest optymistą. Wśród działaczy młodowiejskich p r z e c i w n y apoteozowaniu t r a d y c y j ­ nej k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j był K. M a j — dzałacz C Z M W " S i e w " . Z a ­ rzucał on t e m u r u c h o w i n i e r e a l n y literacko-etnograficzny stosunek do k u l t u r y l u d o w e j , chociaż n i e zaprzeczał, że zawiera ona wiele elemen­ tów i treści wartościowych i godnych rozpowszechnienia nie t y l k o na 4 7 48 " Ibidem, «< Ibidem,-s. « Ibidem, *» Ibidem, "Ibidem; « Ibidem, s. 20. 20. s. 20-21. s. 23. s. 23. s. 24. �67 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J w s i , lecz i w całym społeczeństwie. Zaliczał do n i c h m . i n . pieśni, t a ­ niec, muzykę, zbieractwo, niektóre f o r m y współżycia gromadzkiego, a r ­ chitekturę i literaturę « . Równocześnie zalecał stosunek a k t y w n y i twór­ czy do t y c h elementów dziedzictwa k u l t u r y w i e j s k i e j . Postulował n i e zadowalanie się k u l t y w o w a n i e m i c h w niezmienionej postaci, lecz w y ­ k o r z y s t y w a n i e j a k o źródła czy t w o r z y w a , które po dokonaniu odpowied­ n i c h przeróbek i zabiegów zdolne będą reprezentować kulturę r o z w i j a ­ jącej się c y w i l i z a c y j n i e w s i . K u l t u r a ta p o w i n n a więc być nowa, cho­ ciaż nawiązująca do t r a d y c j i , ale nie naśladująca s t a r y c h i przeżytych już wzorów. Uważał, że w akcji wskrzeszania zabytków jest niewiele pierwiastków twórczych. Działalność w t y m zakresie ogranicza się b o ­ w i e m do odtwarzania l u b r e a k t y w o w a n i a elementów starej k u l t u r y , nie zawsze niezbędnych w imię tworzenia k u l t u r y n o w e j . Najwłaściwsze stanowisko w t y m zakresie to postawa twórcza, a nie bezrefleksyjnie odtwarzająca. Odnosić się ona p o w i n n a do w s z y s t k i c h dziedzin t r a d y c y j ­ nej k u l t u r y . Wychodząc z t a k i c h założeń K. M a j k r y t y c z n i e odnosił się do powielania — zgodnie ze s t a r y m schematem — w i d o w i s k t e a t r a l ­ n y c h , których t e m a t e m są t r a d y c y j n e obrzędy ludowe, n p . dożynki, w e ­ sela, sobótki. Wartości artystyczne reprezentowały t y l k o te przedstawie­ nia, które były twórcze. Nie zyskała jego aprobaty również propagowa­ na w r u c h u młodzieży w i e j s k i e j idea r e a k t y w o w a n i a "staroświeckich" ubiorów n a w s i . N a j s i l n i e j rozpowszechniana była ona przez l u d z i prezentujących turystyczno-etnograficzny stosunek do chłopa oraz dzia­ łaczy w i e j s k i c h niechłopskiego pochodzenia, czyli swoistych chłopmanów uważających że " d u c h chłopski i chłopskość w ogóle wyraża się w u b i o ­ rach t r a d y c y j n y c h " IMieli o n i swoich poprzedników w dobie neorom a n t y z m u , j a k n p . L . Rydel, który w z o r e m r o m a n t y c z n y m szukał "źró­ deł odrodzenia l i t e r a t u r y i m a l a r s t w a biorąc t e m a t y ze w s i " co wiecei sam ożenił się z chłopką i założył strój chłopski w imię "zbliżenia się do l u d u " . R y d e l był j e d n a k i n t e l i g e n t e m chłopomanem, a jego dzia­ łalność nieszkodliwa czego iuż nie można Dowiedzieć o tv'ch i n t e l i g e n ­ tach - chłopomanach którzy kierując się p o b u d k a m i mandatowo-posels k i m i przywdziewała ubiór chłopski bawiąc sie w wieśniaków Prooaean da za w z n o w i e n i e m t r a d y c y j n y c h ubiorów dała niepełne i nie nailensze r e z u l t a t y . Młodzież wiejska uczestnicząc w zjazdach i wycieczkach prze¬ bierała się w stare i zniszczone stroje ojców, dając szczególny pokaz pstrokacizny i ubogiej szarzyzny. K. M a j stał s t a n o w i s k u że t a k i e podejście do t r a d y c y j n y c h ubiorów iest niesłuszne ponieważ zarówno względy ekonomiczne, j a k k u l t u r a l n o - h i g i e n i c z n e oraz społeczne stają 5 1 52 *» K . M a j , Problemy nowej s. 13; t e n ż e , Ruch..., s. 15 n. M a j , Ruch..., s. 16. " i Ibidem, s. 16. « Ibidem, s. 16. 5 0 kultury wsi, " P r z e w o d n i k Wiejski", nr 5-6: 1936, �MIROSŁAWA 68 DROZD-PIASECKA w sprzeczności z n i m i . U b r a n i a współczesne są tańsze i higieniczniejsze od d a w n y c h , a bardzo istotne względy społeczne świadczą o t y m , iż na niektórych terenach strój l u d o w y był swoistą liberią, którą kazano zakładać chłopom w okresie poddaństwa i pańszczyzny, przez co samo nie może o n oddawać prawdziwego ducha chłopskiego «». Jednocześnie jednak K . M a j przyznaje, że wznowienie i zachowanie s t r o j u ludowego jest ważnym c z y n n i k i e m społecznym z tego względu, że " l u d z i e j e d n a ­ k o w o u b r a n i łatwiej nawiązują łączność ze s o b ą ' ' « , drugiej jednak s t r o n y istnieją już liczne przykłady, że część chłopów zarzuciła swój strój ze względu na "niewłaściwe odnoszenie się do n i c h i n t e l i g e n c j i i l u d z i w m i a s t a c h " « . T e n c z y n n i k społeczny zdaniem K. Maja działa i będzie działać. Uznaje o n rację "zachowania ubiorów t r a d y c y j n y c h na w s i jako ubiorów odświętnych, w w y p a d k u g d y b y te u b r a n i a udało się narzucić również i n t e l i g e n c j i , co przyczyniłoby się do j e j z d e m o k r a t y ­ z o w a n i a " ««, ale j a k sceptycznie dodaje, n i e w i d z i t a k i c h możliwości na przyszłość. Dotychczasowy stosunek do k u l t u r y w s i był t y p o w o przedmiotowy. Chłop był t e m a t e m twórczości, szczególnie w dziedzinie k u l t u r a l n o - a r ­ tystycznej, poświęcano m u poezję, literaturę, m a l a r s t w o . Czerpano z jego k u l t u r y różne elementy, które stawały się s u r o w c e m dla twórców i n t e l i g e n c k i c h . I dopiero w ostatnich latach n a s k u t e k przeobrażeń spo­ łecznych i ekonomicznych rozwinął się proces " w y c h o d z e n i a chłopów do k u l t u r y w charakterze p o d m i o t u ( t w ó r c y ) " " . P r z e m i a n y zachodzą­ ce w życiu w s i wskazują, "że prężność społeczeństwa chłopskiego z n a j ­ duje się w s t o s u n k u w p r o s t p r o p o r c j o n a l n y m do procesu upowszechnia­ nia k u l t u r y " «*. Liczne r e f o r m y społeczne przyczyniają się do tego, że: z "społeczeństwo chłopskie dochowuje się własnych powieściopisarzy, poetów, m a l a r z y , rzeźbiarzy, muzyków, n a u c z y c i e l i , u c z o n y c h i t p . L i c z b a i c h będzie w z r a s ­ tać w nego, zależności od p r o c e s u kulturalnego. poprzez demokratyzację "wchodzenia powoduje na nowe i polityczną i do k u l t u r y jako kulturalną" . 50 A j a k i robotników, do k u l t u r y j a k o poszerzenie drogi się życia gospodarczego, chłopskie w e j d z i e gospodarczą, chłopów podobnie, pogłębienie Wchodzenie demokratyzowania Społeczeństwo kultury źródeł w kultury naszym i jej państwie twórca sam proces jej i robotniczego podmiot życia publiczno-państwowego się "« « «« w « » •» Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. 17-18. s. 18. s. 19. s. 20. s. 24. s. 24. s. 26. s. 27. i kultury. Ruch wsi"»». podmiotu, przewartościowanie... odbywa pod w p ł y w e m przeobrażeń społecznych, które czynią ze społeczeństwa w i e j s k i e j . . . pamiętać m u s i o t y c h drogach r o z w o j u politycz­ jej właśnie chłopskiego młodzieży �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J G9 Starając się dać pełniejszy obraz życia psychicznego chłopa p o w i ­ n i e n o n zwrócić uwagę i na to, j a k mieszkaniec w s i odczuwa piękno, które jest formą uczuciowo-estetyczną życia, a świadczy o n i m wnętrze izby, zabawa, śpiew, kolorowe obrazy i rzeźby. Ostre i pstrokate b a r w y podobają się ludności w i e j s k i e j . Dlatego też zakupuje ona n a odpustach kolorowe obrazy o treści r e l i g i j n e j , oprawiane w złote r a m y , dewocjo­ nalia i inne p r z e d m i o t y , j a k n p . landszafty i m a k a t y . N i e w i e l k i e znacze­ nie ma dla t y c h nabywców f a k t , że są one tanie l u b przedstawiają t e ­ matykę religijną. N i e decyduje o zakupie wartość artystyczna p r z e d m i o ­ t u , lecz jego " p s t r o k a c i z n a " . Gros z t y c h wyrobów, j a k n p . różne świec­ kie małomiasteczkowe landszafty, z a k u p y w a n y c h jest przez chłopów t y l k o z u w a g i n a to, że posiadanie i c h uważają za dowód, iż są ludźmi 0 wyższej k u l t u r z e . N i e zdając sobie z tego s p r a w y , hołdują więc gustom małomiasteczkowym. Podobnie dzieje się i w i n n y c h dziedzinach wytwór­ czości a r t y s t y c z n e j . N p . m a s o w y m zjawiskiem współczesnym jest sprze­ dawanie przez chłopów a r t y s t y c z n y c h wyrobów przemysłu ludowego 1 n a b y w a n i e w zamian artystycznie bezwartościowych przedmiotów (m. i n . sprzedawane są ręcznie tkane k i l i m y , a zakupywane fabrycznie w y p r o d u k o w a n e k a p y na łóżka). Z j a w i s k a tego nie można tłumaczyć j e d y n i e względami e k o n o m i c z n y m i (sprzedając wyrób droższy, n a b y ­ wają tańszy), ale i psychospołecznymi. Fabryczna kapa jest dla n i c h s y m b o l e m "pańskiego" n a k r y c i a na łóżko « . K. M a j k r y t y c z n i e odnosił się również do sposobów obchodzenia u r o ­ czystości dożynkowych w s k a l i p o w i a t u i k r a j u , które jego zdaniem p r z y ­ czyniały się do zatracania przez chłopów godności l u d z k i e j , podczas g d y właściwa droga prowadziła przez podniesienie i c h świadomości społecz­ n e j . Poglądy K. Maja niestety n i e wywarły znaczniejszego wpływu n a sposób podejścia do t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j związków młodowiejskich. O d n o t o w a n i a w y m a g a również f a k t , iż w latach 3 0 - t y c h z kręgu A k a d e m i c k i e j Młodzieży W i e j s k i e j , skupionej wokół miesięcznika p o ­ święconego s p r a w o m r u c h u ludowego — "Młoda Myśl L u d o w a " , w y ­ chodzą p o s t u l a t y skierowane na twórczą koegzystencję miasta ze wsią w dziedzinie k u l t u r y i s z t u k i . Propozycje te idą w k i e r u n k u u t r z y m a n i a i r o z w i j a n i a t y c h wyłącznie elementów ludowości, "które przedstawia­ ją potencjalne zdolności do życia" włączenia i c h " w e wszystkich dzie­ dzinach do s k a r b u d o r o b k u o g ó l n e g o " . Natomiast należy zaniechać sztucznego k u l t y w o w a n i a t y c h właściwości w s i , które "umrzeć muszą", a w to miejsce wchłaniać rzeczy nowe i przyswajać j e tłumacząc na 6 2 63 • i Ibidem, s. 73. « J. Krzemień, s. 16. •> I b i d e m , s. 16. Granica dwóch kultur, "Młoda Myśl L u d o w a " , n r 1: 1932, �MIROSŁAWA 70 DROZD-PIASECKA "język w s i " . Dokonanie analizy wzajemnego k u l t u r a l n e g o oddziaływa­ n i a miasta i w s i , sformułowanie t y c h zagadnień oraz wytyczenie dróg zorganizowanego działania w i n n o być j e d n y m z naczelnych celów mło­ d y c h ludowców. Wieś p o w i n n a stać się również l a b o r a t o r i u m naukowego badania zarówno w zakresie przeszłości, j a k i p r z e m i a n obecnych. Cel t a k i mógłby być realizowany w specjalnym i n s t y t u c i e badawczym. Wśród 5 podstawowych sekcji prowadzących działalność naukową t e j placówki, jedna z n i c h zajmie się s p r a w a m i r e g i o n a l i z m u etnograficz­ nego, f o l k l o r e m , sztuką ludową, tradycją, w i e r z e n i a m i l u d o w y m i za­ równo od s t r o n y żywotności t y c h zjawisk, j a k też i c h zanikania i prze­ kształcania pod wpływem m . i n . zachodzących procesów u r b a n i z a c y j ­ n y c h i obyczajowych. W c i e l e n i e m w życie i d e i tego i n s t y t u t u p o w i n n a zająć się młodzież akademicka i młoda inteligencja pochodzenia chłop­ skiego . 6i Zamierzenia te w I I Rzeczypospolitej nie doczekały się jednak rea­ l i z a c j i i pozostały jedynie w sferze p o s t u l a t ó w . Pojawiających się i niknących swoistych efemeryd. Obok założeń teoretycznych poszczególnych działaczy r u c h u l u d o w e ­ go na polu k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , zakres, k i e r u n e k zainteresowań oraz stosunek do s z t u k i ludowej i n t e l i g e n c j i chłopskiej odzwierciedla­ ją deklaracje ideowe, p r o g r a m y i s t a t u t y różnych s t r o n n i c t w i o r g a n i ­ zacji chłopskich. Są one s w o i s t y m i s y n t e t y c z n y m i ujęciami egzemplifi­ kującymi główne idee, poglądy i oczekiwania związane z tą gałęzią a r ­ tystycznej twórczości w i e j s k i e j . Do zakończenia I w o j n y światowej zawarte w n i c h sformułowania kładły nacisk głównie na znaczenie ekonomiczne rękodzieła i przemysłu ludowego (domowego). Zwrócenie u w a g i na sensu stricto artystyczną twórczość ludową datuje się dopiero od l a t 20-tych bieżącego stulecia. Po raz pierwszy s p o t y k a m y się z nią w Programie Polskiego S t r o n ­ n i c t w a Ludowego " W y z w o l e n i e " z 1925 r. P u n k t 82 tego d o k u m e n t u stwierdza: "obowiązkiem państwa jest również popieranie twórczości artystycznej, zwłaszcza twórczości l u d o w e j " . A r t y s t y c z n a twórczość ludowa obejmuje w t y m p r z y p a d k u szeroki wachlarz gałęzi działalnoś­ ci artystycznej l u d u wiejskiego, w którym mieści się zarówno szeroko pojmowana plastyka, j a k rękodzieło i f o l k l o r . Ważny akcent w t y m sformułowaniu s t a n o w i uznanie, że popieranie tej twórczości jest obo­ wiązkiem państwa. Oprócz wyodrębnienia wartości artystycznej twór­ czości l u d o w e j , podlegającej szczególnej opiece, w dalszych p u n k t a c h (pt. 109 i 115) p r o g r a m u zwrócono uwagę na znaczenie gospodarcze 6 5 J. Krzemień, n r 4: 1932, s. 10-13. 6 1 « Program S. L a t o , W. s. 236. W sprawie naukowego badania wsi, "Młoda Myśl Ludowa", Polskiego Stronnictwa Ludowego "Wyzwolenie" z 16 III 1925, [w:] S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, W a r s z a w a 1969, �71 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J wytwórczości rzemieślniczej oraz przemysłu l u d o w e g o . P u n k t 115 gło­ si: iż: " o d w i e c z n y polski przemysł l u d o w y (tkactwo, przerób wełny, l n u i k o n o p i , przemysł drzewny, koszykarski itp.) p o w i n i e n odegrać poważ­ ną rolę z a t r u d n i e n i a i uprzemysłowienia ludności w s i nie zajętej przez r o l n i c t w o l u b zajętej przez nie w s t o p n i u niedostatecznym" . D l a jego właściwego f u n k c j o n o w a n i a niezbędne jest usprawnienie t e c h n i k i i j a ­ kości wytwórczości, które najlepiej mogą być przeprowadzone p r z y zor­ ganizowaniu zasad spółdzielczych. Sprawą bardzo ważną jest, aby prze­ mysł l u d o w y " n i e stawał się przemysłem chałupniczym, w y z y s k i w a n y m i tracącym cechy etniczne i a r t y z m l u d u polskiego i żeby urastał do wyżyn przemysłu najlepiej zaspokajającego potrzeby ludności z włas­ n y c h surowców i przez miejscową ludność" . W sformułowaniach t y c h obok ekonomicznych walorów, j a k i e posiada t r a d y c y j n y przemysł l u d o ­ w y przynoszący dodatkowe źródło zarobku ubogiej ludności w i e j s k i e j , w sposób pośredni zostały podkreślone i inne cechy, a mianowicie a r ­ t y z m twórczy l u d u polskiego oraz jego etniczny charakter. 66 67 68 Rozwinięcie zagadnień k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j przynosił P r o g r a m Polskiego S t r o n n i c t w a Ludowego " P i a s t " , u c h w a l o n y na V Nadzwyczaj­ n y m Ogólnopolskim Kongresie w K r a k o w i e w 1926 r. Już w części wstępnej podkreślono wartości patriotyczne l u d u i jego k u l t u r y , a w a r t . 18 zawierającym treści programowe S t r o n n i c t w a , zadeklarowano zobo­ wiązanie: "PSL badanie Piast otoczy i rozwijanie opieką wszelkie k u l t u r y ludowej, organizacje i i n s t y t u c j e , mające a p r z e z to w z b o g a c a n i e Obrzędy i z w y c z a j e l o k a l n e i ogólnonarodowe, stroje l u d o w e , nictwo, słowem w s z y s t k o , co n a d a j e prastarej przeszłości i twórczości naszej na celu kultury narodowej. zdobnictwo i budow­ w s i s w o i s t e c e c h y , co świadczy o j e j kulturalnej znajdzie również życzliwą opiekę P S L Piast" . 6 8 Działacze t e j organizacji nie t y l k o dostrzegli wartości t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j oraz p i e r w i a s t k i patriotyczne w niej zawarte, lecz i za­ d e k l a r o w a l i wysiłki zmierzające do j e j badania i r o z w i j a n i a w imię wzbogacania k u l t u r y narodowej. Ponadto dość ściśle określili, jakiego t y p u twórczość będzie p r z e d m i o t e m i c h opieki. Jest to pierwszy p r o ­ g r a m , który t a k jasno precyzuje miejsce k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w k u l ­ t u r z e całego n a r o d u . Ideę tę powtórzy w r o k później P r o g r a m S t r o n n i c t w a Chłopskiego, lapidarnie formułując, iż " S t r o n n i c t w o Chłopskie otoczy szczególną opie­ ką kulturę i sztukę opartą na p i e r w i a s t k a c h l u d o w y c h " ™. P e w n y m n o «• Ibidem, s. 241. »' Ibidem, s. 241. Ibidem, s. 241. 88 «» I b i d e m , s. 198. « Lato, Stronnictwo Chłopskie, program, S t a n k i e w i c z , op. cit., . 285. s statut, instrukcje, Warszawa 1927, [w:] �ir ;!i MIROSŁAWA 72 DROZD-PIASECKA v u m i rozszerzeniem w stosunku do poprzedniego d o k u m e n t u jest w t y m p r z y p a d k u zobowiązanie do objęcia opieką nie wyłącznie różnorodnych f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , lecz i twórczości opartej na p i e r w i a s t k a c h l u d o w y c h . P o s t u l a t y P S L " P i a s t " odnoszące się do k u l t u ­ r y i s z t u k i ludowej zostały nieomal dokładnie powtórzone następnie w sformułowaniach a r t . 12 P r o g r a m u S t r o n n i c t w a L u d o w e g o z 1931 r. « . Również w deklaracji ideowo-programowej Ogólnopolskiego Związ­ k u A k a d e m i c k i e j Młodzieży L u d o w e j z 1928 r. postulowano w pracy społecznej t e j organizacji n a d r o z w o j e m m a t e r i a l n y m i d u c h o w y m w s i , oprzeć się na "...rodzimej k u l t u r z e l u d o w e j p r z y należytym uwzględnie­ n i u j e j regionalnych odrębności" . W t y m e n i g m a t y c z n y m sformuło­ w a n i u kryły się oczywiście i p i e r w i a s t k i s z t u k i l u d o w e j , ale zagadnie­ nie to nie zostało szerzej rozwinięte. B r a k stabilizacji gospodarczej w 20-leciu międzywojennym, liczne k r y z y s y , niemożność zapewnienia dostatecznego r y n k u pracy dla l u d ­ ności zbędnej p r o d u k c y j n i e na w s i oraz szereg i n n y c h p r z y c z y n n a t u r y ekonomiczno-społecznej w r a z z szerzącymi się zasadami a g r a r y z m u sto­ ją u podłoża z a k t y w i z o w a n e j działalności ekonomicznej s t r o n n i c t w l u d o ­ w y c h i związków młodzieży w i e j s k i e j również na p o l u s z t u k i l u d o w e j . W 1936 r. na posiedzeniu Zarządu Głównego Związku Młodzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " zatwierdzone zostały "zasady działalności gospo­ darczej Związku, mające na celu zorganizowanie i n i c j a t y w y chłopskiej na szerokim froncie gospodarczym mas w i e j s k i c h " . W punkcie 4 c-e, tego d o k u m e n t y czytamy: 72 M I I. 7S "GKG li rozpatrują r u c h spółdzielczy już placówek tów kalnym uwadze, w spółdzielczych przemysłu koronkarstwo domowego itd.); że organizacja sposób użyteczny potężnym gminy n i e istnieje, l u b w z m o c n i e n i a względnie i wspólnoty zdobniczego pracy ... w (zabawkarstwo, c e r a m i k a , cegielnictwo, tych placówek tysiące młodej pożądane klinem i kadry ze w s z e c h miar obcoplemiennego opartej snycerstwo ludowe, n a materiale mieć handlowe i wiejskiej, zbliżenie w s i i m i a s t a , elementu warszta­ tkaniny itd.). Należy ich wykorzystanie intelektualnej istniejących zakresie hafty, ... i n n y c h warsztatów przetwórczości (wikliniarstwo, urzeczywistniając obecnie bezpośrednie w i d o k i r e a l i z a c j i i n i c j a t y w y spółdzielczej, jeże­ n a terenie lo­ na zajęłoby i miejskiej, rozdzielonych eksploatacyjnego" . 74 D o k u m e n t ten jest dla naszych rozważań ważny przede w s z y s t k i m dlatego, że kładzie nacisk głównie na w a l o r y ekonomiczne różnych dzie­ dzin s z t u k i l u d o w e j , ujętej w t y m p r z y p a d k u w r a m y przemysłu domo­ wego i zdobniczego oraz postuluje współpracę między m i a s t e m a wsią 7 1 L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., . 302. s " A r t . 6. D e k l a r a c j i i d e o w o - p r o g r a m o w e j Ogólnopolskiego Z w i ą z k u A k a d e m i c ­ k i e j Młodzieży L u d o w e j 1928 r., "Młoda Myśl L u d o w a " , n r 2: 1928, s. 16-18. c y t . z a Akademicka młodzież ludowa w I I Rzeczypospolitej. Relacje, materiały, doku­ menty, oprać, zbiór, pod r e d . S . M a l a w s k i e g o , W a r s z a w a 1974, s. 44. » Związek Młodzieży Ibidem, s. 132. 7 74 Wiejskiej RP "Wici" s. 131-132. �73 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J na płaszczyźnie s z t u k i l u d o w e j . W p e w n y m sensie uzupełniała go U c h w a ­ ła Ogólnozwiązkowej K o n f e r e n c j i Koleżanek z 1939 r. Podkreślając zna­ czenie piękna j a k o c z y n n i k a wychowawczego uchwała zalecała zwróce­ nie u w a g i n a te wszystkie m o m e n t y , które "pozwolą poprzez p i e r w i a ­ stek piękna pogłębić i poszerzyć życie duchowe w s i " . P r a k t y c z n i e zaś realizacja tego zamierzenia przebiegać miała poprzez czytelnictwo ksią­ żek, organizowanie przedstawień t e a t r u ludowego, pielęgnowanie pieśni oraz usuwanie ze w s i tandety w sprzętach i zdobnictwie mieszkań w dą­ żeniu do stworzenia własnego s t y l u życia chłopskiego. Naturalną dzie­ dziną p r z e j a w i a n i a się piękna za sprawą k o b i e t y jest ubiór i strój r e g i o ­ n a l n y , h a f t i k o r o n k a r s t w o oraz urządzenie d o m u wewnątrz i zew­ nątrz" 76. S z t u k a l u d o w a zyskała w t y m sformułowaniu nową jakość — wartość estetyczną, oraz stała się r e p r e z e n t a t y w n y m wykładnikiem s t y ­ l u życia w a r s t w y chłopskiej, odróżniającej ją spośród i n n y c h w a r s t w i g r u p społecznych, a zatem zyskała rangę wyróżnika społecznego. 75 Podstawowe myśli i poglądy działaczy s t r o n n i c t w l u d o w y c h z o k r e ­ su I I Rzeczypospolitej w zakresie k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j były k o n t y ­ nuowane również w czasie o k u p a c j i n i e m i e c k i e j . Przygotowując się do życia w w o l n e j ojczyźnie S t r o n n i c t w o L u d o w e " R o c h " w 1943 r. sfor­ mułowało Deklarację Ideowo-Programową, której pt. 2. głosił, iż " R u c h l u d o w y wyraża niezłomne przeświadczenie, że z r o d z i m y c h p i e r w i a s t ­ ków k u l t u r y l u d o w e j odrodzi się treść k u l t u r y narodowej oraz s t y l ży­ cia p o l s k i e g o " " . Z a w a r t a jest w t y m s t w i e r d z e n i u k o n t y n u a c j a myśli r o m a n t y c z n e j i późniejszej neoromantycznej, które odrodzenie k u l t u r y n a r o d u widziały w k u l t u r z e w a r s t w y chłopskiej. K u l t u r a i sztuka l u d o ­ w a , a przede w s z y s t k i m zawarte w niej rodzime p i e r w i a s t k i , mają w t y m p r z y p a d k u rangę odnowicielską — twórczą n i e t y l k o d l a k u l t u ­ r y l u d o w e j , ale szerzej k u l t u r y narodowej, są życiodajną siłą n a r o d u , na podstawie której odrodzi się on, a z n i m specyficzny s t y l życia p o l ­ skiego. Doceniając t e n społeczny aspekt narodowotwórczy s z t u k i l u d o ­ w e j również Ruch L u d o w y w d e k l a r a c j i ideowo-programowej z 1943 r. futurologicznie określa, iż w przyszłej Polsce sztuka (wespół z nauką) otoczona będzie troskliwą i pieczołowitą opieką oraz stworzone j e j zo­ staną j a k najpomyślniejsze w a r u n k i r o z w o j u . W dokumencie n i e w p r o ­ wadzono rozróżnienia n a sztukę ludową i sztukę elitarną (profesjonal­ ną). T e r m i n s z t u k a obejmuje w n i m całokształt artystycznej twórczości narodu. 78 M i m o l i c z n y c h , cennych u w a g i twórczych pomysłów a n i działacze r u c h u ludowego i młodowiejskiego, a n i inteligencja pochodzenia chłop« Ibidem, s. 167. " Ibidem, s. 168. " L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 338. ™ Deklaracja Programy ideowo-programowa Stronnictw Ludowych Ruchu (1852-1959), Ludowego Warszawa z 1943 r., [w:] 1962, ,s. 276. S. Lato, �MIROSŁAWA 74 DROZD-PIASECKA skiego n i e m i e l i sprecyzowanego poglądu na temat artystycznej twór­ czości plastycznej w a r s t w y chłopskiej. Koncentrując uwagę na t y c h zja­ w i s k a c h k u l t u r y ludowej, które były zarówno wyróżnikami w a r s t w y chłopskiej, j a k i wartościami g o d n y m i podniesienia do r a n g i narodo­ w y c h w dziedzinie ludowej twórczości artystycznej dostrzegli głównie obrzędy, u s t n y i muzyczny f o l k l o r w i e j s k i , strój regionalny, zdobnictwo oraz przemysł domowy. Również propaganda prasowa k i e r o w a n a do w s i poza nawoływaniem do r e a k t y w o w a n i a ludowego przemysłu domowego w celach k o m e r c j a l ­ n y c h , ochrony "swojszczyzny" przed zupełnym z a n i k i e m i " k r z e p i e n i e m serc" s t w i e r d z e n i a m i , że sztuka ludności w s i jest źródłem n a t c h n i e n i a dla s z t u k i narodowej nie precyzowała właściwie żadnego k o n s t r u k t y w ­ nego stanowiska w odniesieniu do s z t u k i l u d o w e j . Prasa przeznaczona d l a odbiorcy wiejskiego, mająca nieporównanie szerszy zakres oddziały­ w a n i a niż i n t e l e k t u a l n a p u b l i c y s t y k a społeczno-kulturalna wykazywała szczególną nieudolność i b r a k zainteresowania tą problematyką. Poza propagowaniem l i c z n y c h dziedzin przemysłu domowego i cha­ łupnictwa oraz i n f o r m o w a n i e m o n i c h , czasopisma kierowane do w s i lansowały swoisty l i r y c z n y , chłopomański obraz "rodzenia się wszech­ obecnej s z t u k i l u d o w e j , pod strzechą, w czas później jesiennej słoty..., czarodziejskiej w s w y m p r y m i t y w n y m pięknie ... t w o r z o n e j duszą l u d u , duszą słońcem i sokami ziemi zapłodnioną... wiecznie żywą i niezwycię­ żoną" ™. Uczulały wyobraźnię czytelników na nieuczonych grajków — Janków muzykantów; strugających k o z i k i e m pastuszków, których s w o j ­ ska twórczość przenikała duszę, oraz wyrażały s m u t e k z powodu w y m i e ­ r a n i a s z t u k i l u d o w e j w ogóle. Ostrzegały, że sztuka l u d o w a " t a k a cał­ k i e m swoja, odwieczna, prosta, odbiciem będąca swojej ziemi, swej p r z y r o ­ d y , swego nieba, która stała się chlebem żywym artystów" jest obecnie zagrożona zarówno przez obce, fabryczne wzory, j a k i nawoływania do u t r z y m a n i a dawnego c h a r a k t e r u , co powoduje hamowanie j e j swobod­ nego rozwoju. Publicyści " f i l o z o f i c z n i e " m o t y w o w a l i , iż: " t a k i e jest prze­ znaczenie każdego p r y m i t y w u . W miarę r o z w o j u k u l t u r y zamiera n i e uczony skowrończy śpiew duszy człowieka; ustępuje on miejsca róż­ n y m s n o b i z m o m " , ale równocześnie dodając c z y t e l n i k o m o t u c h y do­ w o d z i l i , że sztuka l u d o w a po e w o l u c j i i uproszczeniach powraca " w p o ­ k o r n y c h p r e l u d i a c h szopenowskich, b y wyśpiewać cichą tęskontę czło­ w i e k a " . Kreśląc o p t y m i s t y c z n y w a r i a n t j e j r o z w o j u zaznaczali, iż uprzednio ludzie wiejscy nie doceniali s w y c h prac a r t y s t y c z n y c h , ale 8 0 81 82 " J. Kłosowski, W czas późnej jesieni.,., 45: 1929, s. 11. D o d a t e k do n r 307 " I l u s t r o w a n e g o 8 0 Z. K a ń s k a , Dorobek 8 1 Z. A n d r z e j e w s k i , l : 1938, s. 22. * Ibidem. 8 5 22. kulturalny Wartość "Kurier Naukowo-Literacki", wsi polskiej, sztuki nr K u r i e r a C o d z i e n n e g o " , z X I 1929 r. ludowej, " S i e w " , n r 14-15: 1934, s. 176. „Młoda Myśl Ludowa", nr �75 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J "dziś już z r o z u m i e l i , j a k cenny skarb k u l t u r y narodowej jest powierzo­ n y i c h pieczy, więc niechybnie go przed niebezpieczeństwem zatracenia ochronią, coraz więcej wzbogacać go będą, a c i co ze w s i w zgiełk miast poszli, n a u k i zasób powiększywszy i z s z t u k i rodzimej ciągnąc moc — tworzyć będą rzeczy piękne, rzeczy nowe — k u l t u r y polskiej rozszerza­ jąc zasięg, pomnażając j e j b o g a c t w o " . Czasopisma dla l u d u zachęcały do pracy artystycznej w sferze szeroko pojmowanej s z t u k i l u d o w e j . P r z y t y m powoływały się na j e j wyższość n a d sztuką miejską nie t y l ­ k o w dziedzinie rozwiązań f o r m a l n y c h , ale i walorów m o r a l n y c h : 83 "na dze, w s i n i k t nie wyładowuje a l e po miejska sztuka to, a b y wytwór jest w y t w o r e m ludowa swe swego z wyrachowania motywy t a l e n t u po tego t a l e n t u czerpie to, a b y b r a ć służył d l a g r o m a d y . z a to pienią­ Natomiast sztuka n a z y s k i służy t y l k o l u d z i o m bezpośrednio z przyrody, bogatym... natomiast sztuka m i e j s k a ze s z t u k i ludowej... j a k b y się doskonaliła i przerabiała do g u s t u k l i j e n t a " . 84 Z t y c h względów sztuka ludowa, która jest uzewnętrznieniem t a l e n ­ tów chłopskich i służy całemu środowisku, w i n n a być przez ludność wiejską szczególnie pielęgnowana, doskonalona i rozwijana. W w y n i k u oddziaływania ideologii r u c h u ludowego, k o n k r e t n e j p r a ­ cy działaczy chłopskich oraz prasy przeznaczonej dla w s i zainteresowa­ nie sztuką ludową w organizacjach l u d o w y c h i związkach młodzieży w i e j s k i e j polegało głównie na pielęgnowaniu f o l k l o r u , pieśni, obrzędów dorocznych i r o d z i n n y c h , zwyczajów oraz inscenizacjach t e a t r u l u d o w e ­ go czy obrzędowego. Koła w i c i o w e urządzały przedstawienia teatralne, wieczornice po­ łączone z tańcami i śpiewami. Zakładały chóry, kapele, t e a t r y a m a t or­ skie, przygotowujące młodzież zawodowo k o n k u r s y rolnicze, dbały o w y ­ chowanie fizyczne i poziom przysposobienia wojskowego. W dziedzinie s z t u k i l u d o w e j przywiązywały wagę do podnoszenia e s t e t y k i mieszkań i zagród chłopskich przez dobór odpowiednich m e b l i i obrazów oraz za­ kładanie ogródków k w i a t o w y c h p r z y domach. Wszystkie koła związków młodochłopskich pielęgnowały strój l u d o w y (regionalny), głównie zaś koła k r a k o w s k i e i łowickie, ale nie noszono go na codzień, lecz wyłącz­ nie z okazji większych świąt, obchodów i t d . Świętem pozwalającym za­ prezentować u b i o r y poszczególnych regionów k r a j u były przede wszy­ s t k i m dożynki. Rekultywację s t r o j u na szerszą skalę uniemożliwiały n i e p r z y c z y n y świadomościowe, ale ekonomiczne. Był on b o w i e m drogi. N a ­ t o m i a s t próby odnowienia zniszczonych ubrań przodków dawały opacz­ ne r e z u l t a t y , n a temat których n e g a t y w n i e wypowiadał się K. M a j . Z t y c h samych powodów (ekonomicznych) równie nie najlepsze efekty przynosiły wysiłki szycia strojów r e g i o n a l n y c h dla potrzeb teatrów l u ­ d o w y c h . Względy ekonomiczne zadecydowały o t y m , że strój l u d o w y odegrał również rolę czynnika dezintegrującego społeczność wiejską. N a s » K a ń s k a , op. cit., s. 176. 8 1 S . B a ń c z y k , O sztukę ludową, " W i c i " , n r 3: 1935, s. 4. �MIROSŁAWA 76 | \ DROZD-PIASECKA jego zakup m o g l i sobie pozwolić jedynie najzamożniejsi gospodarze. Sprzyjało to rozdźwiękom społecznym w obrębie w s i . Co więcej, stroje ludowe zaczęli nosić i n t e l i g e n c i podszywający się pod chłopów. Z a i s t n i a ­ ła więc paradoksalna sytuacja, że właściwie głównie i c h cechował . W pracach kół młodzieżowych począwszy od l a t 3 0 - t y c h coraz więk­ szego znaczenia nabiera zdobnictwo ludowe. N p . sekcje żeńskie ze szcze­ gólnym p i e t y z m e m zajmowały się hafciarstwem, co pozwalało i m n i e t y l k o specyficznie zdobić wnętrza izb koła, ale sprzedawać i wytwarzać dla siebie w y s z y w a n e obrusy, ręczniki czy bieliznę. Haftując k o r z y s t a ­ no zazwyczaj z wzorów t r a d y c y j n y c h , lecz nie ograniczano i n d y w i d u a l ­ nej i n w e n c j i artystycznej. P r z y t y m często zdarzało się, że n i e t r z y m a ­ no się ściśle wzorów regionalnych, ale dość swobodnie przenoszono m o ­ t y w y z jednego regionu na d r u g i (np. haft k u r p i o w s k i , wołyński i k a ­ szubski na teren Wielkopolski). Chętnie zajmowano się również k o r o n ­ k a r s t w e m (głównie w Małopolsce), w y e i n k a r s t w e m i n a l e p i a n k a m i (prze­ de w s z y s t k i m w Łowickiem), które bardzo szybko przeniosły się poza granice macierzystych regionów. W programach kursów żeńskich roz­ w i j a n o — postulowany przez I . Solarza przedmiot " z d o b n i c t w o " — n a bazie t r a d y c y j n y c h surowców i r o z w i j a n y c h twórczo elementach regio­ n a l n y c h . Nauce i w y c h o w a n i u plastycznemu służyło również M u z e u m Ludoznawcze Wielkopolskiego Z M W otwarte w 1936 r > 83 : Z i n n y c h f o r m artystycznej działalności plastycznej propagowano t k a c t w o (szczególnie wyrób kilimów i dywanów). W y r o b y te zdobiły świetlice i d o m y ludowe, a także były zbiorowo zbywane. Starano się również, aby b u d y n e k i sprzęty w lokalach kół utrzymać w r e g i o n a l ­ n y m s t y l u . Dobrą reklamą s z t u k i l u d o w e j były w y s t a w y organizowane przez młodzież zrzeszoną w kołach dla mieszkańców w s i , n a których prezentowano swój dorobek w t y m zakresie. K u l t u r a i sztuka l u d o w a w ideologii i działalności związków młodowiejskich służyć miały podkreśleniu specyficznych cech nie t y l k o sa­ mej w a r s t w y chłopskiej, ale i całego n a r o d u . Ujawniać, że posiada ona własną kulturę, cenną dla r o z w o j u k u l t u r y ogólnonarodowej. Nawią­ zywały do wątków r o m a n t y c z n y c h , iż dzięki zachowaniu i r o z w i j a n i u rodzimej twórczości, m i m o zabiegów wynaradawiających w okresie za­ borów, naród zachował swą odrębność i j e j świadomość. Sztuka była w t y m p r z y p a d k u poważnym a r g u m e n t e m . Doceniana przez gros i n ­ teligentów i w y b i t n y c h przedstawicieli n a r o d u znakomicie egzempli­ fikowała wartości k u l t u r y chłopskiej wobec i n n y c h w a r s t w społecznych. K u l t u r a ludowa, a w t y m j e j dorobek a r t y s t y c z n y , miały być ponadto źródłem konsolidacji społeczeństwa polskiego. Stąd szereg poczynań związków młodowiejskich, mających n a celu zaprezentowanie j e j "poza własnym środowiskiem (np. dożynki regionalne czy ogólnopolskie, p r z e d ­ stawienia teatralne w mieście). Sztuka l u d o w a pielęgnowana w środo8 5 L e c h , op. cit, s. 235. �••w SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 77 wiskach e m i g r a c j i polskiej sprzyjała i n t e g r a c j i różnych g r u p wychodź­ ców, pozwalała zaznaczyć odrębność w stosunku do i n n y c h narodowości, a w konsekwencji umacniała poczucie przynależności narodowej. Dzięki k u l t y w o w a n i u t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j młodzież wiejska zyskiwała okazję " d o wyrażania przeżyć i upodobań a r t y s t y c z ­ nych" oraz sama uczestniczyła w akcie tworzenia j e j n o w y c h w a r ­ tości, przez co uwrażliwiała się na piękno (np. biorąc a k t y w n y , twórczy udział w przedstawieniach t e a t r a l n y c h o p a r t y c h n a obrzędowości l u ­ dowej), pokonywała nieśmiałość. Wszystkie te c z y n n i k i powodowały u g r u n t o w a n i e się przekonań o wyjątkowej r o l i i miejscu rodzimej k u l ­ t u r y i s z t u k i w k u l t u r z e narodu, a j e j pielęgnowanie stwarzało okazję zaimponowania zarówno środowisku w i e j s k i e m u , j a k i m i e j s k i e m u . N p . ogólna fascynacja p r z e d m i o t a m i rękodzieła ludowego sprzyjała rodze­ n i u się w środowisku w i e j s k i m d u m y z jego s z t u k i , podziwianej w m i a ­ stach oraz uczuciowemu wiązaniu się z j e j wartościami. O d uzdolnień a r t y s t y c z n y c h młodzieży w i e j s k i e j i potrzeb r u c h u młodochłopskiego za­ leżała n a t o m i a s t selekcja treści i f o r m używanych j a k o t w o r z y w o do dalszego a k t y w n e g o j e j rozwijania. Jednocześnie zaś radość tworzenia wartości czysto k u l t u r a l n y c h stała się udziałem dużej liczby młodzieży chłopskiej, umożliwiając j e j przeżywanie nowego rodzaju satysfakcji. W ideologii i działalności organizacji l u d o w y c h i związków młodzie­ ży w i e j s k i e j k u l t u r a i sztuka l u d o w a oraz kojarzone z n i m i wartości podporządkowane były ideologicznym treściom społeczno-politycznym. P r z y t y m sztuka l u d o w a pełniła szczególną funkcję "usługową" wzglę­ dem szeroko pojmowanego f o l k l o r u . Była swoistą oprawą uświetniają­ cą organizowane i m p r e z y o charakterze obrzędowo-tradycyjnym. Jej poszczególne dziedziny i elementy (jak n p . zdobnictwo i strój l u d o w y ) w y k o r z y s t y w a n e były również d l a podkreślenia z jednej s t r o n y odręb­ ności w a r s t w y chłopskiej, z d r u g i e j tożsamości k u l t u r y narodowej. Zgodnie z d u c h e m regionalizmu i a g r a r y z m u otaczano j e opieką, c h r o ­ niono, r e a k t y w o w a n o ( m . i n . gromadzono różne j e j w y t w o r y w m u ­ zeach, pokazywano n a w y s t a w a c h itp.), a nierzadko szczegółowo opisy­ w a n o oraz d o k u m e n t o w a n o , traktując j a k o niepodważalny dorobek w s i i całego n a r o d u . W y d a j e się jednak, że zamierzenia działaczy l u d o w y c h nadania sztuce l u d o w e j w a l o r u ogólnonarodowego n i e zostały w pełni zrealizowane. P l a s t y k a l u d o w a pozostała bardziej wyznacznikiem k u l t u r y w a r s t w y c h ł o p s k i e j , niż świadectwem s z t u k i n a ­ rodowej. Należy wspomnieć o jeszcze jednej f u n k c j i , jaką pełniła sztuka l u ­ dowa w środowisku w i e j s k i m , a mianowicie — ekonomicznej. Szczegól­ n i e doniosłej n a terenach ubogich, o n i s k i m uprzemysłowieniu i u r b a ­ nizacji, gdzie pod określeniem przemysł d o m o w y ( l u d o w y , rękodzieło 86 «• Ibidem, s . 236. �I MIROSŁAWA 78 DROZD-PIASECKA I U i l u d o w e czy chałupnictwo) kryły się j e j potencjalne możliwości zapewnienia zarobku najbardziej potrzebującym. | IDEA S T Y L U NARODOWEGO j !' !. ; ;: ' ; i l I ji ] =: ] ) ] , j I 1 : | ] j ! ' • | : A SZTUKA LUDOWA H i s t o r y c z n y f a k t zjednoczenia n a r o d u w granicach własnego, n i e p o d ległego państwa zrewolucjonizował postawy twórcze artystów profesjo¬ n a l n y c h . Sztuka w s p a r t a a u t o r y t e t e m i opieką państwa ożywiła i zintensyfikowała życie artystyczne. Zaistniały możliwości stosunkowo nieskrępowanego j e j r o z w o j u oraz swobodnego p r z e n i k a n i a awangardowych idei i kierunków z i n n y c h krajów. Powstały nowe uczel­ nie artystyczne, rozbudowywano dawne. Tworzono nowe działy p l a s t y ­ k i (w zakresie w y s t a w i e n n i c t w a , g r a f i k i użytkowej, a zwłaszcza p l a k a ­ t u ) , poszukiwano n o w a t o r s k i c h rozwiązań f o r m a l n y c h i technicznych. Starano sie sprostać ówczesnym potrzebom s z t u k i wnętrza w dziedzinie t k a c t w a , c e r a m i k i , wyrobów z m e t a l u etc. Błyskawicznie dojrzewały t e poglądy na sztukę którymi od l a t k i l k u n a s t u epatowały sie środowiska twórcze E u r o p y ( F r a n c i i Włoch Niemiec B e l e i i H o l a n d i i czv R o s i i > « W y r a z e m zewnętrznym teso buineeo życia artystycznego wielości k i e ' runków i o r i e n t a c j i była ilość stowarzyszeń i ugrupowań t w ó r c z y c h Nastąpiła istna eksplozja sformułowań n o w y c h idei teoretycznych, programów, manifestów i propozycji a r t y s t y c z n y c h , którym towarzyszy¬ ły k o n k r e t n e realizacje. Równocześnie pewna grupa artystów programowo przeciwstawiała się wpływom obcym, stawiając sobie za cel stworzenie s z t u k i polskiej o odrębnym, n a r o d o w y m obliczu, zwłaszcza przez nawiązywanie do p o l skiej p l a s t y k i l u d o w e j . Zaznaczył się o n w twórczości niektórych for¬ mistów. Później reprezentowali go W. Skoczylas, Z. Stryjeńska, J . Szczep k o w s k i oraz artyści kontynuujący tradycje " P o l s k i e j S z t u k i Stosow a n e j " (W. Jastrzębowski, J . Czajkowski, K . Stryjeński). Gorącym rzecznikiem t y c h dążeń był J . Warchałowski. Środowisko twórców profesjonalnych rozdarte więc zostało d y l e m a tern polegającym z jednej s t r o n y na chęci "służenia ideowym i estetycznym potrzebom odradzającego się p a ń s t w a " z d r u giej zaś "wzmożonemu poczuciu wolności i wynikającemu stąd d ą ż e n i u d o a u t o n o m i z m u s z t u k i " *» Te zdawałoby się prze¬ ciwstawne k i e r u n k i myśli twórczej występowały j e d n a k łącznie, w e w z a j e m n y m powiązaniu, uzupełniając się i wzbogacając, a n i e j e d n o k r o t n i e i wykształcając stanowiska pośrednie. M . W a l l i s , Sztuka W a r s z a w a 1956, s. 5. 8 7 »»J. Starzyński, 1973, s. 43. »• Ibidem, s. 43. polska Polska dwudziestolecia. droga do Wybór samodzielności pism w z lat sztuce, 1921-1957, Warszawa �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 79 Podporządkowanie s z t u k i r y g o r o m "służby" narodowej było w P o l ­ sce ideą obowiązującą od dawna. Hołdowało j e j już Oświecenie (i s z t u ­ ka klasycyzmu), a dla R o m a n t y z m u stała się ona wręcz dyrektywą. W y ­ wodził się z niej cały ówczesny p r o g r a m m a l a r s t w a narodowego, łączą­ cy specyficzne pojmowanie narodowego posłannictwa a r t y s t y . P o z y t y ­ w i z m wniósł do niej nowe elementy głosząc rodzaj społecznego u t y l i t a r y z m u s z t u k i (któremu usiłowali przeciwstawić się bracia Gierymscy, S. W i t k i e w i c z , J . Sygietyński, opowiadając się bardziej po stronie a u t o ­ nomicznych dążeń r e a l i z m u i impresjonizmu). A l e równoczesny nawrót idei r o m a n t y c z n y c h w postaci N e o r o m a n t y z m u k i e r u j e się znów n a stworzenie s t y l u narodowego i jedności narodowej s z t u k i . Odwoływa­ nie się do narodowego i n s t y n k t u artystów polskich miało więc swoje h i ­ storyczne i tradycjonalistyczne uzasadnienie A l e nie wystarczyło już ono a r t y s t o m najmłodszego pokolenia, ponieważ t y p a r t y s t y ideologa, społecznika, działacza n i e mógł w pełni zaspokoić i c h aspiracji twór­ czych. M o m e n t odzyskania niepodległości państwowej oznaczał d l a większośści artystów polskich (w k r a j u i za granicą) przede w s z y s t k i m "przeła­ manie niewolniczego »kompleksu« narodowej służebności i otwarcie n i ­ czym już n i e ograniczonych perspektyw u p r a w y s z t u k i »jako takiej«" « . I c h tęsknota do szerokich internacjonalistycznych idei wywołała dąże­ nie do dobrowolnej zamiany służby Polsce na pojętą w nowoczesnym duchu służbę Sztuce. Pionierzy s z t u k i nowoczesnej na gruncie p o l s k i m n i e w y z n a w a l i j e d ­ n o l i t e j o r i e n t a c j i estetycznej. Nowatorskie poszukiwania m . i n . k o n s t r u k t y w i s t y c z n e i abstrakcjonistyczne połączone z postawą radykalną w sen­ sie społecznym podejmują artyści zorganizowani w grupie "ekspresjo­ nistów p o l s k i c h " (1917-1918), którzy w 1922 r. przybierają nazwę " f o r ­ mistów" i poznańskiego " B u n t u " ; " B l o k " (w l a t a c h 1923-1926); " P r a e sens" (w latach 1926-1929); " A r t e s " (1929 r.); "Artyści R e w o l u c y j n i " (1930 r.); " G r u p a K r a k o w s k a " (1933 r.); "Czapka F r y g i j s k a " (1934 r.). Równolegle, j a k b y w odpowiedzi na artystyczne p r o g r a m y " a w a n g a r ­ d y młodych", rodzi się fala programowego t r a d y c j o n a l i z m u reprezento­ wanego m . i n . przez "Wileńskie T o w a r z y s t w o Artystów Plastyków" (powstałe w 1920 r.) oraz skupioną wokół warszawskiej Zachęty grupę " P r o A r t e " (1921 r.); T o w a r z y s t w o " S z t u k a " (założone jeszcze w 1897 r.); grupę K P — " K o m i t e t P a r y s k i " (powstałą w 1924 r.) występującą z p r o ­ g r a m e m twórczej k o n t y n u a c j i postimpresjonizmu. K u t r a d y c j o n a l n y m koncepcjom s z t u k i narodowej skłaniają się również kolejne u g r u p o w a ­ n i a byłych"wychowanków A k a d e m i i Warszawskiej, n p . " B r a c t w o św. Ł u ­ kasza" (1925 r.), "Szkoła Warszawsza" (1929 r.), "Loża W o l n o m u l a r s k a " »• Ibidem, s. 441 »' s. 47. Ibidem, �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A •80 (1932 r.), " G r u p a C z w a r t a " (1936 r.) i "koloryści" sympatyzujący z " k a p i s t a m i " , m . i n . " Z w o r n i k " (1929 r.), " P r y z m a t " (1933 r.). Kompromisowego j a k b y rozwiązania między zdobyczami s z t u k i no¬ woczesnej a narodową tradycją poszukują w 20-leciu międzywojennym m . i n . " R y t m " ( u t w o r z o n y w 1922 r.); " B r a c t w o Św. Łukasza"; Cech A r ­ tystów Plastyków — "Jednoróg" (założony w 1925 r.); skupiający g r a fików " R y t " . Przesuwają one p u n k t ciężkości d y s k u s j i estetycznej z za- i 1 : 1 92 ! i i! I gadnień ideologicznych i p r o g r a m o w y c h na kwestię w a r s z t a t u i t z w . dob¬ rego rzemiosła. Rolę podobną spełniał w zakresie sztuk d e k o r a c y j n y c h założony w 1926 r. " Ł a d " . Po okresie z a n i k u Polski z m a p y E u r o p y zamanifestowanie odręb­ ności narodowej było niewątpliwą koniecznością kulturalną i p o l i t y c z ną. Młode państwo potrzebowało sztuki, która b y podkreślała jego i n ­ dywidualność, odrębność i niezależność wobec i n n y c h . Zadaniem a r t y ­ stów było więc stworzenie s z t u k i ogólnonarodowej reprezentującej w sposób najbardziej godny dążenia i aspiracje Polaków nie t y l k o na f o r u m k r a j o w y m , ale i zagranicznym. Inicjatywę tę od samego począt­ k u popierało państwo nie t y l k o wspierając sztukę poczynaniami p r o g r a ­ m o w o - o r g a n i z a c y j n y m i , ale i kierując pod j e j adresem k o n k r e t n e za­ mówienia o iakie zabiegały różne ówczesne u e r u o o w a n i a artystyczne Jest rzeczą zrozumiała ze w t a k i e j s y t u a c j i ograniczenie się wyłącznie do i n s p i r a c j i f o l k l o r e m i sztuka l u d o w a nie było iuż w stanie sprostać n o w e m u zamówieniu społecznemu t v m bardziei że w Europie i świe cie miały miejsce zupełnie odmienne t r e n d y w twórczości a r t y s t y c z n e j . Sztuka ludowa k t ó r a o d e b r a ł a wiodąca r o l e w hnrł7pnin ś w i a d o m n ś H n a rodowei i w a l c e o s t y l n a r o d o w y n a przełomie X I X i XXZr m u s i - f e siłą rzeczy pełnić f u n k c j e inne w życiu samodzielnego p a ń s t w ! " f |! h j |I j' i I h j ; S y m p t o m a t y c z n y jest f a k t , iż w y m o g i propagandy państwowej w dziedżinie prezentacji d o r o b k u k u l t u r a l n e g o n a r o d u poza g r a n i c a m i k r a j u zbiegają się z a m b i c j a m i i i n t e n c j a m i samych rodaków. R e p r e z e n t a t y w ne jest w t y m p r z y p a d k u stanowisko J . Orynżyny piszącej o ekspozycji polskiej przygotowanej na wystawę przemysłu artystycznego w M o n z y k M e d i o l a n u (w 1923 r.), a pokazanej uprzednio w Warszawie" D z i s i a j . . . , k i e d y u s t a l o n e są już g r a n i c e R z e c z y p o s p o l i t e j , należy już i w t y m j ; swojskim i : grafią. G d y b y rozgardiaszu n a s z e ubogie k r a c i a s t e k i l i m y wileńskie sztuki dekoracyjnej ustalić g r a n i c e między | , reprezentować miały p o l s k i przemysł I i ją go t y l k o w Warszawie), ! ' l i z o w a n y m , że k u l t u r a p o l s k a n i e posunęła się od c z a s u , k i e d y aniołowie p i l i miód artystyczny (upewniano nasza propaganda sztuką c z y też h a f t y wyrobiłaby a etno- Kola Polek n a s , że r e p r e z e n t u - opinię w świecie c y w i - u P i a s t a Kołodzieja" •«. •* Ibidem, s. 48-49. '* J . O r y n ż y n a , n r 5: 1923, s. 56. Wystawa przemysłu artystycznego w Monzy, „Południe", �81 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J W obliczu mnogości prądów i kierunków a r t y s t y c z n y c h mecenat pań­ s t w a n i e był od razu zdecydowany, co do tego, j a k i m siłom i t e n d e n ­ c j o m powierzyć swe zamówienie. Młodzi i starsi tradycjonaliści głosili m . i n . poprzez deklarację S t o ­ warzyszenia M a l a r z y " P r o A r t e " (powstałego w 1921 r. p r z y warszaw­ skiej Zachęcie), iż: " T w o r z y się stowarzyszenie artystów malarzy, m a ­ jące na celu rozwój m a l a r s t w a polskiego o p a r t y n a zgodnej z d u c h e m n a r o d o w y m s z t u k i polskiej, przekazanym j e j przez największych m i ­ strzów" »*. Stanowisko bardziej eklektyczne zajęło "Wileńskie Towarzystwo Artystów Plastyków" (kolebka późniejszej Szkoły Wileńskiej) pod p r z y ­ wództwem L . Slendzińskiego, głosząc postulat, " a b y na różnych d r o ­ gach osiągnięte zdobycze artystyczne stały się glebą plenną, z której w y k w i t n i e sztuka ojczysta w renesansowej pełni i bogactwie. A g d y to nastąpi, wówczas obwołamy S z t u k i Polskiej »Południe«" •«. Równocześnie obchodzące w 1922 r. 25-letni jubileusz Towarzystwo Artystów Polskich " S z t u k a " podsumowując dotychczasowy dorobek przypominało o swoich h i s t o r y c z n y c h u p r a w n i e n i a c h do "rządu dusz" w odrodzonym państwie. P r o g r a m " S z t u k i " głosił zaniechanie p r a k t y k n a r z u c o n y c h a r t y s t o m p o l s k i m przez najeźdźców: "zerwanie z podpo­ rządkowaniem s z t u k i w y m o g o m c h w i l i i p o b u d k o m szlachetnym, lecz artystycznie u b o c z n y m " * . Postulował natomiast skojarzenie wysiłków artystów polskich w s z y s t k i c h zaborów w e wspólnej pracy n a usługach s z t u k i czystej, " b y twórczość polska ze s w y m i wewnętrznymi narodo­ w y m i cechami weszła jako odrębna całość w swoisty t o n , w harmonię s z t u k i światowej" w. Przypominało, iż "praca ta była owocna. Hasła głoszone przez »Sztukę« przeniknęły twórczość artystyczną okresu p o ­ przedzającego odrodzenie polityczne. Dziś uznają j e wszyscy, nawet c i najmłodsi, wypierający się poprzedników, co t o r o w a l i i m drogę" *». Członkowie " S z t u k i " — m i m o różnicy stanowisk a r t y s t y c z n y c h — s t a n o w i l i w I I Rzeczypospolitej zwartą, solidarną i wpływową grupę, która n i e rezygnowała ze swej reprezentatywnej r o l i , u g r u n t o w a n e j m . i n . w y s t a w a m i zagranicznymi oraz ścisłym związkiem z grupą k i e ­ rowniczą A k a d e m i i K r a k o w s k i e j . I c h oddziaływanie rozciągało się rów­ nież na działającą od 1854 r. instytucję społeczną T o w a r z y s t w o P r z y j a ­ ciół Sztuk Pięknych, zajmującą się organizowaniem w y s t a w a r t y s t y c z ­ n y c h w K r a k o w i e . N o w e i n i c j a t y w y "profesorskiego" Towarzystwa " S z t u k a " zmierzały do instytucjalnego i c h rozszerzenia i u g r u n t o w a n i a . •« Stowarzyszenie Powszechna Wystawa Artystów Krajowa, Malarzy "Pro 8 5 "Południe", n r 1: 1921, s. 2 n a d l . » "Sztuka" 1897-1922, K r a k ó w 1922, s. 10. »7 Ibidem, a. 11. »8 Ibidem, s. 12. 6 — Etnografia Polska X X V I I / 1 Arte", Poznań 1929, s. 58. [w.] Katalog działu sztuki. �MIROSŁAWA 82 i H il 'j [j < ;i ¡1 I [| ji |i i 'j I i j j ! ! ! ] ] | I i j i i ] j i . • DROZD-PIASECKA U k o r o n o w a n i e m t y c h zabiegów było u t w o r z e n i e w 1923 r. Polskiego I n ¬ s t y t u t u Sztuk Pięknych. Placówka ta nie t y l k o starała się przejąć p e w ­ ne f u n k c j e nieobjęte mecenatem państwa, ale usiłowała stworzyć A k a ­ demię zarówno w r o z u m i e n i u uczelni, j a k i najwyższego a u t o r y t e t u a r ­ tystycznego w k r a j u Państwo szukając "złotego środka" między różnymi tendencjami a r ­ t y s t y c z n y m i , a kierujące się w y b o r e m d r o g i najbardziej r e p r e z e n t a t y w ­ nej dla kształtowania s z t u k i narodowej uwzględniającej zarówno p o s t u ­ l a t narodowej odrębności, tradycje własnego obszaru k u l t u r o w e g o , j a k i współczesne dążenia artystyczne (będące c e n t r a l n y m p u n k t e m zainte¬ resowań międzynarodowych), skierowało swoja uwagę na zespół treści reprezentowanych przez " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " i W. Jastrzębowskiego — i n s t y t u c j i reprezentującej tradycje ludowego rzemiosła a r t y s t y c z nego. Zrzeszeni w j e j ramach organizacyjnych twórcy, s k u p i e n i wokół W. Jastrzębowskiego, najszybciej dostosowali się do ówczesnego zamów i e n i a społecznego. Zadecydował o t y m f a k t , iż obok uzdolnień a r t y stycznych u p r a w i a l i o n i różne d y s c y p l i n y s z t u k i (np. architekturę, m a larstwo, grafikę artystyczną i użytkową, rzeźbę, architekturę wnętrz, meblarstwo, t k a c t w o , medalierstwo) oraz p o t r a f i l i stosunkowo łatwo i szybko realizować wspólny p r o g r a m a r t y s t y c z n y * » . " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " powstały w 1913 r., wchłonąwszy uprzednio grupę " A R M i R " ( A r c h i t e k t u r a , Rzeźba, M a l a r s t w o i Rzemiosło), zrzeszającą przedstawicieli t y c h gałęzi s z t u k i (m. i n . a r c h i t e k t a A . Szyszko-Bohusza, rzeźbiarzy H . K u n z e k a i W. Koniecznego, m a l a r z y : K. Młodzianowskiego, J . Blicharskiego, W. Jastrzębowskiego, J . Rembowskiego oraz B. Lenarta) oraz i n n y c h artystów m a l a r z y , rzeźbiarzy, architektów i wysoko k w a l i f i k o w a n y c h rzemieślników. Po zakończeniu I w o j n y światowej p r o g r a m i d e o w o - f o r m a l n y W. Ja¬ strzębowskiego w y z n a w a l i również J . Szczepkowski (twórca rzeźby ka¬ meralnej i architektonicznej), W. Skoczylas (rzeźbiarz i g r a f i k ) , Z. S t r y jeńska (malarka i p r o j e k t a n t k a gobelinów), J . C z a j k o w s k i (architekt). Twórczość t y c h artystów stała się z czasem s y n o n i m e m "pierwszego s t y l u narodowego" w I I Rzeczypospolitej. Jego geneza wywodziła się z wcześniejszych p o l i c h r o m i i J . M a t e j k i , m e b l i i g r a f i k i S. Wyspiańskie¬ go oraz n o r w i d o w s k i e j " c y r k u l a c j i idei piękna", których s t y l t e n był rozwinięciem i kontynuacją. O programie swej pracy artystycznej W . Jastrzębowski pisze: "Pragnęliśmy n i e muzealną, realizować sztukę, j a k się elitarną, lecz przenikającą wówczas życie w mówiło »dla jego codziennej wszystkich«, rzeczywistości. '» S t a r z y ń s k i , op. cit., s. 61-62. 1 0 0 form Ogólna przyczyną zajmowano ) aprobata ukształtowanego późniejszych i uznanie stylu, ataków się szczegółowo. kryły trudności w sobie ciągłego awangardy, niebezpieczeństwo ich przetwarzania, a l e n a początku skostnienia co sprawami stało się tymi nie �83 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Walka z brzydotą ówczesnej pseudostylową, w y d a w a ł a świadczenia rzystwa S. Witkiewicza, Polska Sztuka a r c h i t e k t u r y i m i e s z k a n i a , z przemysłową tandetą n a m się pilną koniecznością. Mieliśmy już z a . « o b ą to znaczy Stosowana, stylu działalność zakopiańskiego, działalność Wyspiańskiego^ Nie do­ Towa­ odpowiadało n a m to j e d n a k " " i . Dlatego też kierując się w stronę koncepcji stworzenia polskiej s z t u ­ k i dekoracyjnej na bazie całej s z t u k i l u d o w e j (a nie, j a k chciał S. W i t ­ kiewicz, wyłącznie góralszczyzny), wnikają w istotę j e j treści. Pragną dokładnie poznać proces twórczy łącznie z zagadnieniami t e c h n i c z n y m i , na których znajomość kładą duży nacisk; "chcą zrozumieć odrębności regionalne, nie zaś przenosić sztucznie gotowe m o t y w y powstałe w ści­ słym związku, ze zdobionym przedmiotem, na jakieś inne, obce m u f o r ­ m y plastyczne, j a k to propagował ostatecznie W i t k i e w i c z " . Z tego p o w o d u bliższa i m była działalność T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana" (Kraków 1901 r.), "gdyż szukała ona w y r a z u odręb­ ności narodowej w twórczości całej Polski, włączając w to i a r c h i t e k t u ­ rę dworów i dworków, kościołów m a l o w a n y c h , bóżnic, architekturę m a ­ łych miast i sprzętów" , chociaż sądzili, "że jest w t y m coś z chłopomaństwa i z b y t surowego stosowania motywów l u d o w y c h j a k o dekora­ c j i powierzchniowej. Polska Sztuka Stosowana nie negowała znaczenia rzemiosła i materiału w twórczości plastycznej, lecz... znaczenia tego nie doceniała" Jednak n r o e r a m Towarzystwa przygotował e r u n t twór¬ com pragnącym'czynnie tworzyć samodzielnie nowe wartości w t e j sztuce . " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " podjęły, swą pracę kontynuując, a n a w e t rozwijając myśl przewodnią poprzedników, choć w nieco zmienionej formie. N i e stawiano w n i c h problemów a r c h i t e k t u r y czy rzeźby j a k o oddzielnych dziedzin p l a s t y k i , lecz raczej starano się zagadnienia te roz­ wiązywać w małych f o r m a c h , a w e w s z y s t k i c h w y t w a r z a n y c h p r z e d ­ m i o t a c h stosowano k r a j o w y surowiec. I s t o t n y wpływ na w y r a z i c h twór­ czości wywierała strona techniczna pracy, którą artyści eksponowali. P r z e d m i o t y powstające wówczas nosiły już pewne odrębne cechy n a r o ­ dowe. " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " prowadziły k i l k a działów, n p . pracownię batikarską, l i t e r n i c t w a , i n t r o l i g a t o r s t w a . Dążeniem całej t e j g r u p y b y 102 103 1 0 4 10s 1 0 1 W. Jastrzębowski, tów Krakowskich" 1 0 2 styki i "Ładu", J . H u m u 1, Twórczość polskiej w latach Geneza, program i wyniki działalności "Warszta­ " P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1: 1951, s. 14. Wojciecha 1918-1939, Jastrzębowskiego, [w:] Z zagadnień pla­ oprać, zbiór, pod r e d . J . Starzyńskiego, W r o c ł a w 1963, s. 67-68. "'Jastrzębowski, iw Ibidem, 1 0 5 Z powiązań czej op. cit., s. 14. s. 14. czasem Polska Sztuka Stosowana wyłączyła ze s w e j z przemysłem, a pod jej s z y l d e m r o z u m i a n o b l i s k i e j t e m u , do czego artystycznym. działalności określenie dążyli młodzi twórcy n a r o d o w e j sztuki szkoły sprawę zdobni­ w'rzemiośle �84 i; \. ;; i, !; ij MIROSŁAWA ło stworzenie nowoczesnej s z t u k i , która według n i c h n i e mogła n a r o dzić się z jakichś cech zewnętrznych o r n a m e n t u czy pewnej ogólnej l i n i i — s y l w e t y , lecz była sprawą głębszą — odnoszącą się do narodzin innego sposobu myślenia. P r z y t y m wszelkie poszukiwania nowoczesno¬ ści za wszelką cenę, j a k to robiła secesja, uważali wyłącznie za c h w i l o wą manierę i metodę, której s t a r a l i się przeciwstawiać. |i "»Warsztaty Krakowskie« H artystów Ij warzystwem wzajemnej i DROZD-PIASECKA — j a k pisze o identycznych zapatrywaniach W. Jastrzębowski — n i e były n a sztukę, n i e byliśmy a d o r a c j i . Były p r o w a d z o n e Lecz zasadnicza tendencja: mienie właściwości Talent i indywidualność istotną fanaberią, ; doskonała znajomość rzemiosła materiału — tworzywa osobista twórczości n i e mówiło się w i e l e , serdecznie związanymi minionych« H projekty M łu i papierowe, i nowinkarstwo form« i tzw. n i e oparte nimi zrozu­ kształtowania formy. podstawą według n a s stawały się O charakterze narodowym Zwalczaliśmy »motywów na tandetę, ludowych«. dostatecznej naszej dotychczasowych naśladownictwo Zwalczaliśmy znajomości t z w . »modernę«. Uważaliśmy, zastąpienie problemów. i t e c h n i k i oraz to w y p ł y w a ł o s a m o , byliśmy przecież z Polską. stosowanie były bez tej p o d s t a w y bez możliwości r o z w o j u . to¬ d y s k u s j e i p r z e c i w s t a w i a n e różne poglądy. Szukaliśmy l o g i c z n y c h i właściwych rozważań narastających 1 grupą bynajmniej jest nie¬ wy­ Polakami »stylów artystyczne techniki i materia- że chęć w y n a l e z i e n i a »nowych błędem i manierą pozbawioną ; wszelkiego z n a c z e n i a " ». ;': J; \\ j! ?i ii ni ]; |: j! j' \[ ! Najpoważniejszym zamówieniem n a r o d u i rządu młodego państwa pod adresem twórców profesjonalnych było zaprezentowanie z j a k n a j lepszej s t r o n y d o r o b k u k u l t u r y n a r o d u na f o r u m międzynarodowym, Okazją taką była Międzynarodowa W y s t a w a S z t u k i Dekoracyjnej w Paryżu w 1925 r . Stanowiła ona dla Polaków pierwszą próbę prezentacji d o r o b k u n a r o d u i własnej t r a d y c j i k u l t u r a l n e j po odzyskaniu samodziel­ nego b y t u państwowego. Ten k o n k r e t n y p a t r i o t y c z n o - a r t y s t y c z n y obowiązek powierzono do realizacji właśnie twórcom s k u p i o n y m wokół W. Jastrzębowskiego. Organizacją całego przedsięwzięcia, na które państwo przeznaczyło znaczne fundusze, zajął się J . Warchałowski (stojący od początku p r z y T o w a r z y s t w i e "Polska Sztuka Stosowana", "Warsztatów K r a k o w s k i c h " i późniejszego "Ładu") oraz grupa entuzjastów artystów wciągniętych przez niego do współpracy (m. i n . Z. i K . Stryjeńscy, J . Czajkowski), a związanych wspólną ideą estetyczną . A r t y s t y c z n a idea s z t u k i sto¬ sowanej, s z t u k i użytkowej znalazła w osobie J . Warchałowskiego n a j gorliwszego propagatora, k o n t y n u a t o r a filozoficzno-estetycznej myśli 10 107 ; ! Jastrzębowski, 108 ] j słuszne tendencje • rzywem ¡j. n i u uwagi kryły warunkującej od op. pewne w użytkowej ext., s. 1"7. Dodać niebezpieczeństwo znacznym stopniu i artystycznej należy, konstrukcję strony że polegające i przedmiotu, te na zdawałoby fascynacji tym samym co w się two- oddale- konsekwencji prowadziło do w y p a c z e n i a p i e r w o t n i e słusznej idei. !.-. is, I 1 0 7 P o r . szerzej M. R o g o y s k a , 1925, [w:J Z zagadnień..., s. 24 n . Paryskie zwycięstwo sztuki polskiej w roku �i I 85 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J C. K. N o r w i d a głoszącego hasła s z t u k i związanej z życiem w P r o m e t h i dionie, gdzie pisał: "sztuka stasowana, tylko wówczas wejdzie w życie, gdy wszystkie rzemiosła zgłębione będą p r z e z autorów, gdy m a s z y n i e zostanie oddane niej należy, a rękodziełu pozostawi się to, co m u właściwe, tajniki to, co do gdy przemysł zro­ z u m i e korzyści z j e d n o c z e n i a ze sztuką..., gdy w r e s z c i e społeczeństwo, bez oglądania się n a modę i w z o r y go p o k o l e n i a " 108 obce, u w i e r z y w siłę twórczą współczesnego m u a r t y s t y c z n e ­ . W ekspozycji wzięły udział prace m . i n . J . Czajkowskiego (projek­ t a n t a p a w i l o n u polskiego), W. Jastrzębowskiego (autora m a l a t u r na ścia­ nach p a w i l o n u ) , H . K u n y (rzeźby) oraz malowidła Z. Stryjeńskiej czer­ piącej natchnienie ze scen l u d o w y c h . Zestaw eksponatów obejmował stylizowaną szopkę ludową, p r z e d m i o t y użytkowe, r y s u n k i a r c h i t e k t o ­ niczne, i l u s t r a c j e książek oraz p r z e d m i o t y s z t u k i l u d o w e j , k i l i m y , b a t i k i , ceramikę, zabawki, h a f t y , k o r o n k i etc; następnie kapliczkę J . Szczep­ kowskiego, salę jadalną p r o j e k t u W. Jastrzębowskiego, gabinet p r o j e k ­ t o w a n y przez M . Kotarbińskiego, kiosk z a p r o j e k t o w a n y przez K . S t r y jeńskiego — j e d y n y k o m e r c j a l n y element s z t u k i — gdzie w y p o c z y w a ­ no i oglądano występy zespołu góralskiego B a r t k a Ob roc ht y. Ponadto oddzielnie pokazano dorobek k r a j o w y c h uczelni przemysłowo-artystyczn y c h w zaznaczeniem i c h odrębności. Ogółem polska ekspozycja uzyska­ ła 172 nagrody( w t y m 36 G r a n d P r i x ) , plasując się bezapelacyjnie na • p i e r w s z y m miejscu nagrodzonych wystawców. Wśród artystów p o l s k i c h największą ilość nagród (które przyznawano według eksponatów i dzia­ łów) o t r z y m a l i : J . Czajkowski (w dziale a r c h i t e k t u r y , za w y r o b y z że­ laza, m e t a l u , meble, zespół wnętrza, t k a n i n y ) , Z. Stryjeńska (za dekora­ cję architektoniczną, t k a n i n y , ilustracje książek, afisze), W. Jstrząbows k i (za meble i zespół wnętrza, architekturę, m a l a r s t w o ścienne — sgra¬ f f i t o , szkło, zabawki); J . Szczepkowski (za meble w r a z z kapliczką, rzeź­ bę w drewnie), K . Stryjeński (za architekturę, prace w d r e w n i e i skó­ rze, t k a n i n y ) . Pod względem ilości p r z y z n a n y c h nagród artyści c i w y ­ wodzący się z T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana", jego p r o g r a ­ mów i sformułowań jeszcze wcześniejszych, b y l i niejako i n d y w i d u a l ­ n y m i zwycięzcami całej W y s t a w y P a r y s k i e j . Prace i c h uderzały swoją odrębnością. Oprócz p i e r w i a s t k a narodowego dominowała w n i c h i n d y ­ widualność i pasja twórcza artystów, którzy odrzucając wszelkie n a l e ­ ciałości u d o w o d n i l i , że stać i c h n a samodzielne myślenie wynikające z t r a d y c j i , a j e d n a k nowe. T r i u m f polskiej s z t u k i dekoracyjnej na W y s t a w i e P a r y s k i e j był więc sukcesem l i n i i i p r o g r a m u artystycznego nie istniejącego już od I p i e r w ­ szej w o j n y światowej T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana", prze- 1 0 8 C y t . za J . W a r c h a ł o w s k i , k ó w 1828, s. 18. Polska sztuka dekoracyjna, Warszawa-Kra- �MIROSŁAWA 86 DROZD-PIASECKA jętych przez " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " (a później i " Ł a d " ) . F a k t ten naszym zdaniem pobudza do r e f l e k s j i . Sprawą ważną jest odpowiedź na pytanie, czy podobny efekt mógłby być uzyskany, g d y b y ekspozycję p r z y g o t o w a l i twórcy o innej o r i e n t a c j i artystycznej reprezentujący bar­ dziej " a w a n g a r d o w e " spojrzenie na sztukę? K r y j e się za n i m również sugestia, czy wówczas oblicze tzw. s z t u k i narodowej przyjęłoby o d m i e n ­ n y w y r a z . Odpowiedź nie jest jednak prosta. Być może, t a k . N i e n a l e ­ ży jednak zapominać o t y m , że polska "awangarda a r t y s t y c z n a " dopie­ ro się rodziła i reprezentowała mnóstwo kierunków, n i e zawsze jeszcze w pełni w y k r y s t a l i z o w a n y c h i sprecyzowanych. Co więcej, odbiorca k r a ­ j o w y był nadal przywiązany do szeregu idei neoromantycznych, określa­ jących w sposób zasadniczy stosunek do s z t u k i l u d o w e j i j e j r o l i w ży­ ciu n a r o d u . Często to, co narodowe, kojarzyło m u się z t y m , co l u d o ­ w e l u b oparte na m o t y w a c h l u d o w y c h , i nie był jeszcze p r z y g o t o w a n y do pozytywnego p r z y j m o w a n i a s z t u k i nowoczesnej. Przykładem może być reakcja na wystawę "formistów" otwartą w 1922 r. w salonie C. G a r lińskiego w Warszawie. Spotkała się ona nie t y l k o z b o j k o t e m p u b l i c z ­ ności, ale śmiechem i d r w i n a m i k r y t y k i . Co więcej, biorący w n i e j udział malarze przez k i l k a l a t nie b y l i dopuszczani do eksponowania swoich prac w warszawskiej Zachęcie ™ . Równocześnie nawoływania do tego, iż " w o l n a Polska m u s i mieć swój odpowiednik, pewną reprezentację artystyczną, narodową d l a ce­ lów p r o p a g a n d y " « « , opierały się na przeświadczeniu, że należy w p r o ­ wadzać w życie hasła przygotowane już o d l a t , c z y l i szeroko p o p u l a ­ ryzujące sztukę i przemysł l u d o w y . I c h w y s t a w y na r y n k a c h zagranicz­ n y c h cieszyły się niebywałym powodzeniem i , j a k przypuszczano, " z n u ­ żona rozgardiaszem kubizmów i futuryzmów oraz kalejdoskopicznym ścieraniem się indywidualizmów Europa, po d a w n e m u tęskni do s t y ­ l u " " i . Z tego względu " w niemocy twórczej zanurza się w ożywczych zdrojach p r y m i t y w u szukając l e k u i c u d u " Sztuka l u d o w a jest więc dla niej zbawieniem. Jej cechami głównymi są b o w i e m ciągłość t r a d y ­ c j i i twórczość zbiorowa. Właśnie one przyciągają indywidualistów za granicą. W k r a j u natomiast najlepszą wyrazicielką t e j i d e i jest sztuka stosowana, która właśnie z t e j p r z y c z y n y zasługuje na szczególną opie­ kę, propagandę w Polsce i poza j e j granicami, a także masowe wdroże­ nie do przemysłu i h a n d l u . J . Warchałowski organizator i komisarz polskiej ekspozycji na W y ­ stawie P a r y s k i e j odwoływał się do największych osiągnięć s z t u k i p o l 9 i»» P o r . H . sztuki Czesława Garlińska-Zembrzuska, Działalność Garlińskiego, [w:] Z zagadnień..., s . 313-314. » • J . J a n k o w s k a , Pawia n i Ibidem, s. 13. i " Ibidem, s. 13. krasa, wystawowa "Południe", n r 2: 1922, s. 13. salonu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 87 LUDOWEJ s k i e j , które przed odzyskaniem niepodległości zaznaczyły się właśnie w tzw. sztuce stosowanej, czerpiącej wiele ze s z t u k i l u d o w e j . Idee neoromantyczne były więc w p e w n y m s t o p n i u wspólną platformą porozu­ mienia " p o k o l e n i a " , j a k i e reprezentował oraz twórców zaangażowanych przez niego do realizacji ekspozycji w y s t a w o w e j i nie kolidowały z ocze­ k i w a n i a m i większości społeczeństwa polskiego wychowanego na t r a ­ d y c j i neoromantycznej. Nie bez znaczenia pozostaje chyba również f a k t , że w y s t a w a miała miejsce w 1925 r., czyli przed p r z e w r o t e m m a j o w y m , k i e d y siły l e w i c y były jeszcze znaczne. Kręgi lewicowe reprezentowały w dziedzinie s z t u k i poglądy zbliżone do określenia, że co ludowe, to równocześnie narodowe. W y d a j e się więc wysoce prawdopodobne, że w i n n y c h okolicznościach i p r z y oddaleniu W y s t a w y Paryskiej w cza­ sie, obowiązujący w sztuce polskiej " s t y l n a r o d o w y " mógłby przybrać nieco odmienne oblicze i przesunąć akcenty z ludowości bardziej w k i e ­ r u n k u nowoczesności. Za t a k i m r o z u m i e n i e m przemawia argument o d ­ chodzenia artystów profesjonalnych od s z t u k i l u d o w e j po zakończeniu Wystawy. M i m o ogromnego powodzenia ekspozycji polskiej na W y s t a w i e Pa­ r y s k i e j głosy k r y t y c z n e podkreślały b r a k n a n i e j p l a s t y k i scenicznej (m. i n . prac S. Wyspiańskiego, Frycza, braci Pronaszków, D r a b i k a , R u s z c z y c a ) , a endecka "Myśl Narodowa", stojąc na gruncie obrońców sztu­ k i narodowej (skupionych głównie w Zachęcie) zarzucała pominięcie n a ­ szej s k r o m n e j , ale rodzimej s z t u k i "z d w o r e m o g a n k u w s p a r t y m na k o ­ l u m n a c h , z świetlicą o w i e l k i m k o m i n i e , z naszą chatą okrążoną p o d ­ cieniami, o s t r o p i a s t y m d a c h u " " . Dodając, że mogliśmy również p o ­ kazać polichromię " z motywów r o d z i m y c h , t a k piękną i artystyczną, j a k ją kiedyś proponował Mehoffer do k a t e d r y płockiej" Międzynarodowy t r i u m f artystyczny, chociaż nie pociągał za sobą korzyści h a n d l o w y c h a n i propagandowych w k r a j u (np. w z o r e m i n n y c h krajów nie przystąpiono do masowej p r o d u k c j i i powielania u n i k a l n y c h eksponatów), wynikał — j a k się wydaje — z atrakcyjności naszej s z t u ­ k i , która potrafiła dostosować o r y g i n a l n y s t y l n a r o d o w y do wpływów najbardziej nowoczesnych a r t y s t y c z n y c h tendencji europejskich z k u b i z m e m włącznie, n i e tracąc p r z y t y m n i c z narodowej s p e c y f i k i . N a f a k t t e n zwracała uwagę szczególnie prasa francuska. 113 1 Polska p l a s t y k a dekoracyjna w t y m okresie pozostawała pod ży­ w o t n y m wpływem s z t u k i l u d o w e j , j e j samorodnej s t y l i z a c j i oraz dążeń »1« P o r . A . P o t o c k i , Wystawa sztuki dekoracyjnej w Paryżu, " S z t u k i Piękne", 15 1 X 1 9 2 5 , s. 566; A . H u s a r s k i , Triumf Polski na wystawie w Paryżu, " W i a d o ­ mości L i t e r a c k i e " , n r 115: 1925; [T. B.], Wystawa sztuk dekoracyjnych w Paryżu, " T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , n r 23: 1925. A . M o c z y 1 s k i, 1925, n r 1, s. 1'1. »5 ibidem, s. 11. 1 1 4 Melancholikom dla rozrywki, "Myśl Narodowa", maj �88 «I ¡1 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA do stworzenia s t y l u narodowego n a bazie bogatych zasobów f o r m a l n y c h s z t u k i l u d o w e j , czyli problemów a k t u a l n y c h od czasów S. W i t k i e w i c z a , i K . Matlakowskiego, i nie podejmowała ona jeszcze k u b i z m u j a k o o d ­ rębnego k i e r u n k u praktycznej działalności. A l e istniejąca od 1917 r. w K r a k o w i e grupa "formistów" realizowała często swoje koncepcje plastyczne bliskie ekspresjonizmowi na bazie k u b i s t y c z n e j s t y l i z a c j i . Dlatego też w y d a j e się prawdopodobne, iż f o r m i z m wpłynął na n o w o ­ czesny retusz użytkowej s z t u k i polskiej eksponowanej n a W y s t a w i e . Wpłynął lecz nie zdołał zatrzeć oddziaływania źródeł ówczesnej twór­ czości rodzimej wywodzącej się z i n s p i r a c j i sztuką ludową i secesyjnej stylizacji. Chociaż w odczuciu a u t o r k i sprawą otwartą jest kwestia, czy formiści polscy u z y s k a l i ekspresję kubistyczną dzięki i n s p i r a c j i rozwią­ zaniami f o r m a l n y m i stosowanymi przez sztukę ludową, czy też zasady kubistyczne t r a n s p o n o w a l i na sztukę ludową. Niestety m i m o sukcesu międzynarodowego polska s z t u k a d e k o r a c y j ­ na nie weszła na r y n e k f r a n c u s k i czy europejski, a n a w e t nie została zaprezentowana w k r a j u . Była przygotowana — w b r e w założeniom s z t u ­ k i dekoracyjnej i użytkowej — j e d y n i e do jednorazowego pokazu. Świetnie dobrane eksponaty n i e miały zabezpieczonych możliwości r e ­ p r o d u k c j i rękodzielniczej czy przemysłowej, co przekreśliło nadzieje n a nasycenie r y n k u obcego p r z e d m i o t a m i polskiej s z t u k i użytkowej oraz wywołało rozgoryczenie i frustrację zarówno organizatorów przedsię­ wzięcia, j a k i artystów biorących w n i m udział. Równocześnie rozwijała się k r y t y k a w y s t a w y zarówno francuska, j a k i p o l s k a " . Podkreślała ona j e j nienowoczesność polegającą m . i n . na bezradności w p o d e j m o w a n i u i zastosowaniu do celów s z t u k i ostatnich zdobyczy t e c h n i k i . Równocześnie n i e b r a k u j e głosów broniących j e j z p u n k t u widzenia kubistycznego n o w a t o r s t w a . K r y t y k a k r a j o w a i zagranicza ustosunkowuje się również do poszczególnych eksponatów p o l ­ skich. Jej opinie są jednak bardzo odmienne i sprzeczne. W poglądach Francuzów przeważają oceny p o z y t y w n e a r c h i t e k t u r y . W. Jastrzębowskie­ go, z k o l e i w k r a j o w y c h negatywne. Natomiast w odniesieniu do m a l a r ­ stwa Z. Stryjeńskiej głosy k r y t y c z n e są a k u r a t odwrotne. W opiniach p u ­ b l i c y s t y k i polskiej o dziełach poszczególnych artystów odbijają się różne orientacje i prądy artystyczne oraz ścierają się poglądy na temat awangardy i t r a d y c j o n a l i z m u w sztuce. Sprowadzają się one do uznania tego, co w sztuce polskiej jest nowatorskie, przeciwsta­ wiając i m apoteozę tego, co polskie, często ludomańskie i liryczne. K o n ­ frontacja f r a n c u s k i c h i polskich w y p o w i e d z i n a t e m a t ekspozycji p o l ­ skiej na w y s t a w i e oraz dzieł poszczególnych artystów biorących w n i e j udział wskazuje, iż Francuzom łatwiej było opiniować samą a r c h i t e k t u ­ rę p a w i l o n u i rzeźbę H . K u n y niż poszczególne dzieła, gdzie niezbędna 6 Ogólnie p u b l i c y s t y k a e u r o p e j s k a uznała imprezę za z d e c y d o w a n i e nieudaną. �89 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J była znajomość polskiej t r a d y c j i artystycznej. Stopień znajomości u c z u ­ ciowego natężenia w y p o w i e d z i decydował o różnicy i rozbieżności t y c h poglądów. M i m o u w a g polemicznych sukces p a r y s k i naszej ekspozycji zadecy­ dował o t y m , że prezentowaną t a m sztukę ośrodki zagraniczne zaczęły traktować j a k o a d e k w a t n y obraz s z t u k i polskiej. P a w i l o n s z t u k i p o l ­ skiej uznano za o f i c j a l n y polski s t y l państwowy również w k r a j u , p o d ­ porządkowując m u całokształt działań a r t y s t y c z n y c h o charakterze r e ­ p r e z e n t a c y j n y m . Koncepcja " s t y l u narodowego" w w y d a n i u artystów biorących udział w W y s t a w i e stała się od t e j c h w i l i dominującą na n a j ­ bliższe lata. Znalazła ona w y r a z w urządzaniu naszych placówek d y p l o ­ m a t y c z n y c h , nowo wznoszonych gmachów państwowych i p u b l i c z n y c h , w plakacie, książce, monecie, c z y l i w całokształcie przejawów s z t u k i , której patronowało państwo. W y s t a w a P a r y s k a wniosła n o w e spojrzenie n a sztukę ludową (czy samorodną). Ogólne wrażenia odbiorców pozwalały wnioskować o p r z e ­ sycie " r o d z i m y c h " tematów i " s w o j s k i c h " motywów nużących zwiedza­ jących, którzy oczekiwali bardziej nowoczesnych rozwiązań w zakresie dekoracji wnętrz i s z t u k i stosowanej. W konsekwencji ogromna więk­ szość projektantów — platyków zaczęła oddalać się coraz bardziej o d doświadczeń s z t u k i l u d o w e j . E f e k t e m tego było zjawisko, że zarówno polskie rzemiosło, j a k i przemysł a r t y s t y c z n y skłaniały się coraz bardziej k u u t y l i t a r y z m o w i i k o n s t r u k t y w i z m o w i hołdującemu w a r s z t a t o w i , p o d ­ porządkowanemu bez reszty materiałowi i narzędziom " . K r y t y c z n y stosunek do s z t u k i l u d o w e j wpłynął od samego początku również na p r o f i l n o w e j placówki artystycznej, a m i a n o w i c i e założonej (przez grupę profesorów m . i n . J . Czajkowskiego i W. Jastrzębowskiego oraz i c h uczniów Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie) w 1926 r. w Warszawie Spółdzielni Artystów Plastyków " Ł a d " . Powstanie j e j było swojego rodzaju reakcją na krytykę oraz nowe potrzeby w dzie­ dzinie s z t u k i użytkowej. Celem spółdzielni było propagowanie estetyki wnętrza mieszkalnego przez p r o j e k t o w a n i e i wyrób przedmiotów przemysłu artystycznego ( m e t a l o p l a s t y k i , c e r a m i k i , meblarstwa, tkactwa) oraz całkowitych urzą­ dzeń wnętrz. W swej działalności opierała się na osiągnięciach p r a c o w n i doświadczalnych warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, zamierzając j e kontynuować. " Ł a d " n i e wysuwał haseł n o w y c h , lecz pragnął wcielać w życie te, które r e a l i z o w a l i jego członkowie od w i e l u l a t . Jego naczelną zasadą stała się dewiza: doskonałość f o r m y , surowca i w y k o n a n i a . P r o ­ d u k c j a spółdzielni miała charakter u n i k a t o w y i nie mogła wpłynąć na ogólny poziom p r o d u k c j i k r a j o w e j , t y m bardziej że r y n e k nasz opano­ w a n y był przez modę sięgania do wzorów zagranicznych w p r o d u k c j i 7 A . W o j c i e c h o w s k i , Elementy sztuki ludowej tystycznym XIX i XX wieku, W r o c ł a w 1953, s. 87-08. 1 1 7 w polskim przemyśle ar­ �90 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA masowej oraz dominowała w n i m niechęć do wprzęgania artystów w c y k l p r o d u k c j i fabrycznej. " Ł a d " dzięki oparciu się na i n d y w i d u a l n e j pracv a r t y s t y i wysoko k w a l i f i k o w a n e g o rzemieślnika zaczął jednak skutecznie konkurować z d r o g i m i m e b l a m i pseudostylowymi, fabryczną ceramiką i k i l i m i a r s t w e m . Co więcej, odegrał znaczną rolę w kształto­ w a n i u gustów estetycznych mieszczaństwa. Utwierdzał on w przeko­ n a n i u inteligencję miejską, iż jego w y r o b y mogą z powodzeniem zdo­ bić wnętrza zamożnych domów, wyrażając w y s o k i smak a r t y s t y c z n y i zasobność gospodarzy, nie ustępując przy t y m w z o r o m obcym, a p r z y okazji wyrażać i c h patriotyczne uczucia. Inteligencja, d l a której sztuka narodowa w w y d a n i u artystów zrzeszonych w "Ładzie", stała się syno­ n i m e m s z t u k i polskiej, kreowała swoistą modę właśnie n a jego w y r o b y . " Ł a d " , podobnie j a k " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " , posiadał różne p r a ­ cownie, n p . tkacką, batikarską, meblarską, k o w a l s t w a artystycznego, ce­ r a m i k i i farbiarską, gdzie w y k o r z y s t y w a n o głównie surowiec k r a j o w y . Do szczególnie znacznego r o z k w i t u doszło t u t k a c t w o dekoracyjne i meblarstwo, które (gdyby n i e w y b u c h I I w o j n y światowej) miały szansę stać się p o l s k i m i przemysłami a r t y s t y c z n y m i . S t y l " Ł a d u " opie­ rał się n a dążeniu do integralnego p o j m o w a n i a s z t u k i j a k o całości p r z y równoczesnej dążności do osiągnięcia najwyższego poziomu a r t y s t y c z n e ­ go warsztatu. Respektował wielość i różnorodność wymogów właści­ w y c h poszczególnym d y s c y p l i n o m plastycznym. K a n o n e m ówczesnej m o ­ ralności twórczej była "świadoma i wielostronna u p r a w a a r t y s t y c z n e ­ go rzemiosła, w a l k a o fachowość, kompetencję i a u t o r y t e t należny p r a ­ c o w n i k o m s z t u k i " . N a j e j bazie środowisko artystyczne dążyło do rozszerzenia horyzontów umysłowych, rozległej w i e d z y i p o d b u d o w y teoretycznej wykraczającej poza r a m y bezpośrednio u p r a w i a n e j dyscy­ p l i n y . E f e k t e m t y c h dążeń była w i e l o s t r o n n a działalność plastyczna, p i ­ sarska, a n i e k i e d y i filozoficzna formistów (T. Czyżewskiego, L . C h w i s t ­ ka, S. Witkacego, A . Zamoyskiego i braci Pronaszków) czy filozoficzno-społeczne podłoże koncepcji t e a t r a l n y c h J . O s t e r w y i L . Schillera oraz działalność muzyczna K . Szymanowskiego. Podobna myśl przyświeca­ ła również i n i c j a t o r o m utworzonego w 1930 r. I n s t y t u t u Propagandy S z t u k i (W. Jastrzębowski, W. Skoczylas, K. Stryjeński). Członkowie " Ł a d u " sięgali do t r a d y c j i s z t u k i l u d o w e j i d a w n y c h m e ­ t o d artystycznych, wykorzystując n i e o r n a m e n t y czy kształty przedmio­ tów, lecz doświadczenie techniczne ( m . i n . zasady l o g i k i , szczerość i zro­ zumienie rzemiosła artystycznego) oraz surowce k r a j o w e . Stosunek do s z t u k i l u d o w e j artystów zrzeszonych w "Ładzie" sprowadzał się do zro­ z u m i e n i a zasad l o g i k i , bezpośredniości, wartości t w o r z y w a i narzędzia używanego przez twórcę ludowego. N i e w y k o r z y s t y w a l i o n i zupełnie t z w . motywów l u d o w y c h , a całe podobieństwo t y c h dwóch s p o k r e w n i o 1 1 8 i 1; i; li 1 1 8 Starzyński, op. cit., s. 63. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 n y c h rodzajów s z t u k i polegało na i c h wspólnej prostocie. Zaintereso­ wanie twórczością ludową p r z e j a w i a l i natomiast w p o s z u k i w a n i u s t a ­ r y c h , zapomnianych już rodzajów twórczości. N i e j e d n o k r o t n i e p r o w a ­ dziło to do r e a k t y w o w a n i a i c h t r a d y c j i (co n p . miało miejsce w p r z y ­ p a d k u odrodzenia s t a r y c h obrzędowych dywanów sokolskich o d k r y t y c h przez E. Plutyńską). Pozostając więc pod działaniem i n s p i r a c j i sztuką l u ­ dową t w o r z y l i sztukę dekoracyjną w ściśle określonych (przez W. J a ­ strzębowskiego i i n n y c h ) ramach, starając się uniknąć błędów S. W i t k i e ­ w i c z a propagującego i gloryfikującego wyłącznie sztukę góralską. Z cza­ sem jednak " Ł a d " zaczął hołdować ogólnym tendencjom upraszczania f o r m y , co niestety działo się nieraz kosztem i c h celowości. Poważny cios zadali m u w latach 3 0 - t y c h a r c h i t e k c i traktujący wnętrze jako część składową a r c h i t e k t u r y budynków, a t y m s a m y m uważający siebie za j e d y n i e p r e d e s t y n o w a n y c h do k o m p o n o w a n i a całości. Dążenia i c h zde­ cydowanie bardziej nowoczesne od propozycji "ładowskich" przynoszą ostatecznie zwycięstwo a r c h i t e k t o m , t y m s a m y m zamykając początkowy etap (obejmujący okres blisko ćwierć w i e k u ) t w o r z e n i a się n o w y c h p o ­ jęć w polskiej sztuce dekoracyjnej. W 1939 r. w w y w i a d z i e do "Expressu Porannego", p t . Nasza sztuka dekoracyjna jest naprawdę polska W. J a ­ strzębowski powie: " W sztuce l u d o w e j k r y j e się nasza wspaniała o d ­ rębność, jeśli znając ją i szanując zdobędziemy się na własny i szczery wysiłek twórczy a r t y s t y , otrzymać możemy dopiero w t e d y dzieło nowe, odrębne, a być może, że i p r a w d z i w i e p o l s k i e " " . 9 S t y l n a r o d o w y w sztuce, za którym opowiadał się mecenat i p o l i ­ t y k a k u l t u r a l n a państwa, nawiązywał stale do t r a d y c j i oraz d o r o b k u ekspresjonistów i formistów. F o r m i z m w swoich ambicjach stworzenia s t y l u narodowego w sztuce chętnie odwoływał się do s z t u k i l u d o w e j , ale najbardziej znaczący chyba jest udział p i e r w i a s t k a f o l k l o r y s t y c z n e ­ go w twórczości T. Czyżewskiego (zarówno m a l a r s k i e j , j a k i poetyckiej). W jego najbardziej "kubizujących" kompozycjach pobrzmiewają zapew­ ne echa góralskich świątków i malowideł na szkle, z i c h twardą, " k a n ­ ciastą" deformacją. I być może właśnie t u należy szukać klucza do i c h ekspresji. N p . jego Pastorałki przesycone są nutą l u d o w e j poezji, a w obrazach: "Zbójnik tatrzański" (1919 r.), " M a d o n n a " (1921 r.) peł­ nię w y r a z u osiąga dzięki zastosowaniu wątków l u d o w y c h . W y d a j e się, że T. Czyżewskiego — malarza i poetę — pociąga w folklorze (zwłaszcza góralskim) szorstkość środków i oszczędność w y r a z u , niezależność od ogólnie przyjętych wzorów piękna, najogólniej to wszystko, co można nazwać antyestetyzmem. Ważnym elementem w jego twórczości była więc "ludowość", "dziecinność", którą sami formiści n a z y w a l i " p r y m i ­ t y w i z m e m " . Pod t y m określeniem u k r y w a się właściwa istota jego stylu °. 12 » » " E k s p r e s s P o r a n n y " , z d n . 9 V I I 1939 r. 12 « J.Pollakówna, Tytus Czyżewski — formista, [w:] Z zagadnień..., s . 264. �92 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Na bazie t r a d y c j i ludowej W. Skoczylas stworzył nowoczesny p o l s k i d r z e w o r y t . Poszukując t r a d y c j i narodowej zwrócił uwagę n a sztukę i d r z e w o r y t l u d o w y głównie dlatego, że tradycje drzeworytnicze w P o l ­ sce, sięgające czasów średniowiecza, przetrwały w sztuce l u d o w e j do I poł. X I X w . Zapożyczając z niej — przede w s z y s t k i m z twórczości gó­ ralskiej — odwieczne prawidła kształtowania plastycznego, tematykę, narracyjność, płaszczyznową kompozycję, rozwiązania dekoracyjne i p o ­ czucie r y t m u , stworzył odrębny s t y l d r z e w o r y t u o n o w y c h rozwiąza­ niach f o r m a l n y c h . Przejął t y m s a m y m rolę odnowiciela t r a d y c j i s z t u k i ludowej i twórcy nowoczesnego d r z e w o r y t u polskiego. Głosząc zasady czystości i solidności w a r s z t a t u , poszanowanie specyficznych cech t w o ­ r z y w a i narzędzia oraz skierowując zainteresowanie uczniów do s z u k a ­ n i a i n s p i r a c j i u źródeł s z t u k i l u d o w e j wywarł o g r o m n y wpływ n a ów­ czesną grafikę polską, stworzył szkołę nowego d r z e w o r y t u i uczynił z Warszawy główny ośrodek t e j s z t u k i « 1 . U W. Skoczylasa "zarówno deformacja kształtu, j a k stylizacja b a r w n a opierają się na p r y m i t y w n y m podhalańskim m a l a r s t w i e n a szkle. Dzięki t e m u połączone z egzotycznym u r o k i e m tematów posiadają one zabar­ wienie odrębne p l e m i e n i o w o - n a r o d o w e " * . W jego a k w a r e l a c h z l a t 20-tych n p . "Tece zbójnickiej" (1920 r.) i w "Tece podhalańskiej" (1921 r.) oraz w w i e l u r y c i n a c h oddzielnych stworzył o d p o w i e d n i k m a l a r s k i do epopei K. Tetmajera Na skalnym Podhalu. Pozostają one pod wpływem ogólnej neoromantycznej fascynacji Podhalem. Jednak p i e r w i a s t k a m i najcenniejszymi, które Skoczylas zawdzięcza sztuce l u d o w e j , n i e są ani tematy, a n i m o t y w y s t r o j u i sprzętu, a n i n a w e t deformacje kształtu, lecz zasady k o m p o z y c j i f i g u r a l n e j . Odkrył o n tajemnicę m o n u m e n t a l ­ ności s z t u k i l u d o w e j i zastosował ją w s w y c h r y c i n a c h . L u d o w e m a ­ l a r s t w o na szkle w y w o d z i się z dawnego m a l a r s t w a kościelnego. Jego r e ­ guły zaś opierały się na zasadach k o m p o z y c y j n y c h wielkiego m a l a r s t w a dawnego, które w twórczości l u d o w e j przechowały się n a j w i e r n i e j . Z a ­ sady te to m . i n . zwarta, surowa płaszczyznowość, s y m e t r i a i r y t m n a ­ dające właśnie cechy monumentalności. F a k t , że Skoczylas przejął j e nie z dawnego m a l a r s t w a , lecz ze s z t u k i podhalańskiej — przepuszczone już przez f i l t r ludowości — nadają jego twórczości zabarwienie odrębne, specyficznie polskie. Dzięki oparciu się na polskiej sztuce ludowej S k o ­ czylas potrafił nadać swej grafice charakter odrębny, odcinający ją ostro od całej pozostałej g r a f i k i europejskiej, a w jego pracach, bodaj n a j ­ silniej dla współczesnej p l a s t y k i , przejawia się odrębność narodowa, i to zarówno w treści, j a k i w f o r m i e . 22 123 j : i i " P o r . szerzej S . B o ł d o k , [w:] Z zagadnień..., s. 209 n. Stowarzyszenie " R e c . Sztuki plastyczne. Wystawy z 25 X 1923 r. W a 11 i s, op. cit., s. 90 n. ! 1 8 8 i• i polskich od marca artystów grafików 1923 r., "Przegląd "Ryt", Warszawski", �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 93 W ślady W. Skoczylasa poszło w i e l u młodszych twórców, dzięki któ­ r y m g r a f i k a polska zajmowała przodujące miejsce w Europie. Wśród n i c h n a szczególną uwagę zasługuje T. K u l i s i e w i c z , specjalizujący się n i e t y l k o w drzeworycie, ale a k w a r e l i i r y s u n k u , który w 1930 r . w y s t a ­ w i ł w Warszawie swoje prace w całości poświęcone życiu i l u d z i o m w s i góralskiej Szlembark . Również w i e l k i e znaczenie dla wykształ­ cenia s t y l u narodowego w sztuce miała działalność artystyczna E. B a r tłomiejczyka, który bardzo wcześnie stosował w grafice użytkowej ele­ m e n t y ludowe przejawiające się w tendencjach do u j m o w a n i a w f o r m a c h uproszczonych, aperspektywicznych, prymitywizujących oraz Z. S t r y jeńskiej. T a ostatnia czerpała t w o r z y w o do s w y c h a r t y s t y c z n y c h f a n ­ t a z j i przeważnie z polskiego s t r o j u ludowego i staroszlacheckiego. N i k t przed nią n i e eksploatował na taką skalę skarbów zdobnictwa zawar­ t y c h w s t r o j u i sprzęcie l u d o w y m (szczególnie k r a k o w s k i m i podhalań­ s k i m ) . J a k pisze M . W a l l i s " t e same kapoty, chusty, spódnice, gorsety, donice, dzbany, które u i n n y c h m a l a r z y są t y l k o ciekawostką etnogra­ ficzną, m a r t w y m okazem m u z e a l n y m , w j e j u t w o r a c h nabierają jakiejś nie znanej dotąd świetności, barwności ż y c i a " . A r t y s t k a n i g d y n i e kopiowała w i e r n i e s t r o j u czy sprzętu ludowego, lecz jedynie brała z n i e ­ go pewne m o t y w y , które po s w o j e m u przerabiała i przetważała, w y ­ dobywając n a j a w i potęgując zawarte w n i c h w a l o r y artystyczne. P o ­ magała j e j w t y m niezwykła pomysłowość oraz nawiązanie do l u d o w y c h legend i opowieści. 124 12S NAUKOWE ZAINTERESOWANIA SZTUKĄ LUDOWĄ W IIRZECZYPOSPOLITEJ Sztuka l u d o w a w r o z u m i e n i u działalności plastycznej — w przeci­ wieństwie do okresu poprzedniego — stała się obiektem teoretycznych rozważań n a u k o w y c h . W pierwszych latach niepodległości na j e j t e ­ m a t formułowali opinie głównie działacze n a p o l u u a k t y w n i a n i a s z t u ­ k i l u d o w e j , a w okresie późniejszym także i przedstawieciele profesjo­ n a l n y c h środowisk akademickich. Często jednak zdarzało się, że n a u ­ k o w c y b y l i równocześnie rzecznikami o p i e k i artystycznej twórczości ludności w s i i . Prawie każdy działacz n a p o l u r e a k t y w o w a n i a s z t u k i l u d o w e j r e ­ prezentuje w t y m zakresie o d m i e n n y pogląd. M i m o to główne założe2 6 [syn], Ludzie szlembarscy, 1 2 4 Por. T . C i e ś l e w s k i 1 8 5 Wallis, " Z i e m i a " , n r 9: 1930,s. 175. 1 2 8 N a t y m m i e j s c u n i e będziemy szczegółowo prezentować poszczególnych op. cit., s. 189. c z e s n y c h poglądów n a sztukę ludową, j e j specyfikę, wartości t e l n i k a do bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Z a g a d n i e n i a itd., odsyłając t e zostały b o w i e m ów­ czy­ omówione zarówno w k o n k r e t n y c h p r a c a c h z tego o k r e s u , j a k i l i c z n y c h i n f o r m a c j a c h o s t a ­ n i e badań p i s a n y c h już po I I w o j n i e światowej. �MIROSŁAWA 94 DROZD-PIASECKA n i a teoretyczno-programowe dają się sprowadzić do wspólnego m i a ­ n o w n i k a : szczególnie pojmowanej opieki nad sztuką ludową. Polegała ona głównie na zdecydowanej niechęci do doszkalania artystów l u d o w y c h w dziedzinie plastycznej czy technicznej oraz na dbałości o nieułatwianie i m pracy i poniekąd " z a k a z i e " stosowania i n n o w a c j i technicznych. Np. H . Schrammówna w krótkiej rozprawie O wartości artystycznej samodziałów ludowych na Wileńszczyźnie ( W i l n o 1927) na s. 9 pisze wyraźnie: "Rozwijać i kształcić pod względem a r t y s t y c z n y m twórców l u d o w y c h nie trzeba — ośrodki s z t u k i l u d o w e j podlegają własnym, n a ­ t u r a l n y m p r a w o m r o z w o j u i zmian, j a k i e potrzeby życia z sobą n i o ­ są — prostota nie umniejsza i c h wartości". Pogląd t e n wywodzący się jeszcze z t e o r i i K. Homolacsa, stawiającej znak równości między sztuką a p r y m i t y w e m , p r a k t y c z n i e wcielał w życie już A. Buszek, z a t r u d n i a ­ jący p r z y p r o j e k t o w a n i u i w y k o n y w a n i u batików nieprzyuczone dziew­ częta, a następnie z n i e w i e l k i m i m o d y f i k a c j a m i K. Strojeński w zako­ piańskiej Szkole Przemysłu Drzewnego. Stanowisko takie w 20-leciu międzywojennym — częstokroć m o t y w o w a n e również o d m i e n n y m i d y s ­ pozycjami p s y c h i c z n y m i a r t y s t y ludowego i a r t y s t y wykształconego — znaczyło praktycznie pozostawienie s z t u k i l u d o w e j j e j własnemu losowi, specyficzną izolację, która prowadziła do tworzenia się j e j n i e t y k a l n y c h rezerwatów 1 2 7 Od zasady t e j odbiegały jedynie nieliczne koła T o w a r z y s t w a Popie­ rania Przemysłu Ludowego organizując k u r s y i szkoły dokształcające (np. w Wiśniewie dla garncarzy l u d o w y c h , w K a m p i n i e Łowickiej dla hafciarek, w Maciejowicach na potrzeby przędzalni wełny). T o w a r z y s t w o Popierania Przmysłu Ludowego i Polskie T o w a r z y s t w o Krajoznawcze patronowały również akcjom opieki n a d sztuką ludową w szkołach pod­ s t a w o w y c h . Sprowadzały się one jednak do działalności zbierackiej przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , zapoznawaniu z m o t y w a m i l u d o w y m i oraz w p a j a n i u szacunku dla zabytków t e r e n o w y c h . (Szerzej na temat dzia­ łalności T P P L piszemy dalej). 128 Prace teoretyczne osób związanych z przemysłem l u d o w y m i a r t y s ­ t y c z n y m koncentrują się na u w y p u k l a n i u znaczenia s z t u k i l u d o w e j dla k u l t u r y artystycznej. Poszukują j e j źródeł, p e r s p e k t y w dalszego r o z w o ­ j u » , omawiają poszczególne dziedziny i drogę rozwojową ideologii p o ­ pierania s z t u k i l u d o w e j Niezależnie od t y c h prac do l a t 30-tych bieżącego stulecia ukazują się liczne p r z y c z y n k i i etnograficzne prace materiałowe dotyczące poszcze­ gólnych wytworów s z t u k i ludowej (np. b u d o w n i c t w a , zabawek, krzyży 12 1 2 7 Por. W o j c i e c h o w s k i , i** Ibidem, 128 Np. H . S c h r a m m ó w n a , tystycznej, 1 3 0 op. cit, s. 88-89. s. 90. Sztuka ludowa i jej znaczenie dla kultury W i l n o 1939. Np. J . O r y n ż y n a , Przemysł ludowy w Polsce, W a r s z a w a 1937. ar­ �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 95 i kapliczek, ozdób, w y c i n a n e k i pisanek), a w okresie późniejszym p i e r ­ wsze opracowania syntetyczne (np. E. Frankowskiego, K. Moszyńskie­ go). Największą wartość reprezentują z tego okresu liczne prace T. Se­ w e r y n a , S. U d z i e l i i M . Wawrzynieckiego oraz opracowanie w y c i n a n k i E. Frankowskiego. Interesujące nas zagadnienia, zwłaszcza zwązane z b u d o w n i c t w e m i s t r o j e m l u d o w y m , zawierają ponadto dzieła poświę­ cone różnym dziedzinom k u l t u r y m a t e r i a l n e j n p . K . Moszyńskiego, K . Dobrowolskiego, B. Stelmachowskiej. Ogólne szkice poświęcone p l a s ­ tyce l u d o w e j daje A. Fischer i J . S. Bystroń. Po zakończeniu I w o j n y światowej istniało już w Polsce 5 k a t e d r etnografii, ale pierwsze większe prace i c h adeptów z zakresu s z t u k i l u ­ dowej pojawiają się ok. 1928-1930 r. W t y c h latach obserwujemy też zwrócenie u w a g i środowiska naukowego i artystycznego na ludową rzeź­ bę, m a l a r s t w o i grafikę, czyli tzw. sztukę czystą. Jest to znaczne po­ szerzenie spojrzenia n a działalność artystyczną ludności w i e j s k i e j , które dotąd ograniczało się w zasadzie do t a k i c h dziedzin, j a k b u d o w n i c t w o , strój, szeroko pojmowane zdobnictwo (nierzadko noszące cechy u t y l i ­ tarne, m . i n . w y c i n a n k i , ryzowane czerpaki, malowane skrzynie, cera­ m i k a , k o r o n k i czy h a f t y ) , czy t k a n i n y . W 1928 r. T. S e w e r y n p u b l i k u j e Krakowskie skrzynie malowane, rozpoczynając t y m s a m y m szereg w y d a w n i c t w M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . J . S. Bystroń w 1929 r. wydaje jedyną swoją pracę z za­ k r e s u p l a s t y k i Polskie drzeworyty ludowe. W. D y n o w s k i — w y c h o w a ­ n e k k a t e d r y wileńskiej — Barwne kufry z okolic Wileńszczyzny i Pole­ sia (1934 r.), M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku (1935 r.) i Ludowe zdobnictwo metalowe na Śląsku (1938). Najliczniejsze prace pochodzą j e d n a k spod pióra T. Seweryna. Uczony t e n n i e m a l r o k ­ rocznie p u b l i k u j e większe dzieła, j a k Parzenice góralskie (1930 r.), Tech­ nika malowania ludowych obrazów na szkle (1931 r.), Podłaźniki (1932 r.), Krakowskie klejnoty ludowe (1935 r.) i Polskie malarstwo ludowe (1937 r.). N o t u j e m y również w t y m czasie popularne w p r o w a d z e n i e w zagadnienia s z t u k i l u d o w e j E. Frankowskiego (1928 r.) oraz tegoż autora Sztukę ludową w w y d a w n i c t w i e Wiedza o Polsce (1932 r.). R ó w ­ nież T. S e w e r y n p u b l i k u j e w K a l e n d a r z u I K C w 1938 r. p o p u l a r n y w y ­ kład o sztuce l u d o w e j . W 1939 r. ukazuje się I I cz. t . 2 dzieła K. M o ­ szyńskiego Kultura ludowa Słowian, gdzie pisze on m . i n . o sztuce l u ­ dowej Słowian. Praca ta w n o s i stosunkowo niewiele materiału bezpo­ średnio do zagadnienia polskiej s z t u k i l u d o w e j , daje natomiast n i e ­ z w y k l e ciekawy materiał porównawczy z i n n y c h krajów słowiańskich . 131 Na 1 8 1 pogłębienie etnograficznych A . J a c k o w s k i , Z zagadnień badań s z t u k i l u d o w e j historii i metodologii niewątpliwy badań nad sztuką lu­ dową, Materiały do Studiów i D y s k u s j i z Z a k r e s u T e o r i i i H i s t o r i i S z t u k i , K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań n a d Sztuką, R. 6: 1955, n r 3-4, s. 352-353. �96 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wpływ miały dotacje z Funduszu K u l t u r y Narodowej, które umożliwi­ ły d r u k zebranych materiałów w r a z z odpowiednią oprawą i l u s t r a c y j ­ ną. W latach 30-tych wzrasta zainteresowanie p r o b l e m a m i teoretyczny­ m i związanymi ze sztuką ludową p o d e j m o w a n y m i przez etnografów i historyków s z t u k i . Przed I wojną światową h i s t o r y c y s z t u k i albo nie w y k a z y w a l i żadne­ go zainteresowania sztuką ludową l u b zdecydowanie ją negowali. Rów­ nocześnie jednak artyści plastycy " z m u s z e n i " b y l i p o t r z e b a m i p r a k t y c z n y m i (zarówno przemysłu ludowego, j a k i s z t u k i stosowanej) podejmować zagadnienia l u d o w e j a r c h i t e k t u r y , zdobnictwa, t k a n i n y , c e r a m i k i i t p . , a w okresie 1917-1922 pod wpływem W. Skoczylasa poszerzyć j e o dziedzinę d r z e w o r y t u ludowego, aby następnie "odkryć" dzięki f o r m i s t o m ludową rzeźbę i m a l a r s t w o. W t y m s a m y m czasie etnografow i e badając ludowe zwyczaje i obrzędy s t y k a l i się z t a k i m i z j a w i s k a m i działalności artystycznej ludności w i e j s k i e j , j a k : p i s a n k i , szopki, w y ­ c i n a n k i i t p . W 1921 r. ukazuje się wartościowe opracowanie K. Steckiego, Ludowe malarstwo na szkle (przygotowane w 1914 r.) oraz t e k a drzeworytów Łazarskiego i prace K. Piwockiego, T. Dobrowolskiego, L . Lepszego. Te f a k t y inspirują również i historyków s z t u k i w z a k r e ­ sie zainteresowań ludową twórczością artystyczną. Koncentrują się o n i głównie na zagadnieniach wpływów i zapożyczeń, starają się ustalić stopień samodzielnego opracowania t e m a t u przez twórców l u d o w y c h rzeźbiarzy czy m a l a r z y (np. K. P i w o c k i ) , podejmują analizy f o r m a l n e . W opracowaniu t y c h problemów opierają się n a wykształconej już m e ­ todzie badań dzieł s z t u k i , którą stosują do obiektów s z t u k i l u d o w e j . Najistotniejsze w i c h pracach jest to, że w c e n t r u m zainteresowań zna­ lazły się zagadnienia teoretyczne związane z kwestią twórczości l u d o ­ w e j , cechy charakterystyczne tej s z t u k i , a także zakres pojęcia s z t u k i l u d o w e j . Mają o n i jednak głównie do czynienia z dziełami w y i z o l o w a n y m i z całokształtu k u l t u r y l u d o w e j , dlatego też ograniczają się w za­ | S [j || I] ii j , i ; ! ! 1 ji j I | i'. .i i li I: sadzie do analizy k o n k r e t n y c h obiektów bez uwzględniania i c h miejsca i r o l i w życiu w s i , pomijając związki zachodzące między specyfiką s z t u k i l u d o w e j a kulturą ludową. Etnografowie natomast stykają się p r a w i e wyłącznie z twórcami l u ­ d o w y m i i środowiskiem, w którym sztuka l u d o w a f u n k c j o n u j e , c z y l i z j e j pełnym i właściwym sensem, starają się przede w s z y s t k i m określić miejsce i rolę danego zjawiska w życiu społecznym w s i , o opis dzieła i jego pełną dokumentację, wyznaczenie zasięgów występowania określ o n y c h f o r m . Nie dysponują oni j e d n a k wypracowaną metodą umożliwiającą podejście do zagadnienia ujmowanego w kategoriach sztuki, J e d n y m i z n i e l i c z n y c h wyjątków są prace T. Seweryna, h i s t o r y k a s z t u k i i etnografa, który w y k o r z y s t u j e podstawy metodologiczne o b u d y s cyplin. Dopiero w latach następnych etnografowie wykorzystując dorobek �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 97 metodologiczny historyków s z t u k i poszerzają swoje zainteresowania. Podejmują ta kie p r o b l e m y , j a k cechy specyficzne dzieła artystycznego czy k r y t e r i a jego oceny. Równocześnie należy podkreślić, że działalność badawcza i s f o r m u ­ łowania teoretyczne na p o l u s z t u k i l u d o w e j nie pozostawały bierne w o ­ bec a k t u a l n y c h prądów i poglądów w n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h tego okresu. Stąd też niewątpliwy wpływ kierunków psychologicznych z w y k l e połączonych z ujęciem socjologicznym (np. w pracach M . Gładysza), czy historyczno-porównawczym (np. u E. Frankowskiego), ewolucjonizm u (w pracach K. Moszyńskiego i częściowo M . Gładysza) czy socjolo­ gicznych (u T. Seweryna i K. Dobrowolskiego). Silnie zaciążył socjologizm na badaniach historyków s z t u k i (np. T . Dobrowolskiego), kierując i c h zainteresowania na istotę procesu twórczego a r t y s t y ludowego czy idealistyczne koncepcje s z t u k i l u d o w e j widzianej ponadczasowo w k a ­ tegoriach czysto f o r m a l n y c h . Wszystkie n i e o m a l prace tego okresu wykazują jednak największy wpływ t e o r i i o sztuce p r y m i t y w u , sztuce dziecka, dyspozycjach twór­ czych u k r y t y c h w każdym osobniku n i e zepsutym przez cywilizację (np. T. D o b r o w o l s k i , K . P i w o c k i ) « . Główne p r o b l e m y teoretyczne, j a k i e były podejmowane w t y m o k r e ­ sie przez środowisko historyków s z t u k i i etnografów — badaczy s z t u k i , koncentrowały się n a t a k i c h zagadnieniach, j a k : k o n t r o w e r s y j n e w ó w ­ czas określenie l u d o w e j twórczości artystycznej (plastycznej) m i a n e m s z t u k i (np. W. A n t o n i e w i c z , P. S m o l i k , W. L a m ) , sprowadzające się do odpowiedzi na p y t a n i a , czym jest sztuka l u d o w a (K. P i w o c k i , T. D o b r o ­ w o l s k i ) , inaczej, co to jest sztuka ludowa, czy co określamy m i a n e m s z t u k i l u d o w e j (S. Szuman, E. F r a n k o w s k i ) , jaką rolę odgrywają w n i e j j e d n o s t k i twórcze ( M . Gładysz, T. Seweryn). Ponadto T. D o b r o w o l s k i , K . P i w o c k i , T. S e w e r y n , S. Szuman starają się ustalić cechy ludowego procesu tworzenia, a J . G r a b o w s k i podkreślić różnice między sztuką l u ­ dową a miejską. Przebieg p o l e m i k i prac badawczych na t e m a t kryteriów świadczą­ cych o przynależności danego zjawiska do kręgu s z t u k i l u d o w e j na p l a n pierwszy wysunął s t y l , j a k o b y świadczący najpełniej o t y m , czy dane dzieło jest, czy n i e jest ludowe. Dalsze rozważania wyłoniły kwestię następną, a m i a n o w i c i e sprawę d e f i n i c j i i zakresu pojęcia sztuka l u d o ­ w a , która do d n i a dzisiejszego jest sprawą otwartą. Najwięcej u w a g i t e m u zagadnieniu poświęcił K . P i w o c k i . Naufc©we badania r o l i s z t u k i l u d o w e j w r o z w o j u k u l t u r y poszczegól­ n y c h narodów w i c h p r z e t r w a n i u jako samodzielnych bytów narodo­ w y c h w p r z y p a d k u u t r a t y państwowości, a także j a k o głównego o g n i w a ułatwiającego porozumienie międzynarodowe były doceniane nie t y l k o 2 i« 2 Por. ibidem, s. 351-356. 7 — Etnografia Polska X X V I I / ! �MIROSŁAWA 98 DROZD-PIASECKA w szerokich kręgach społeczeństwa polskiego, ale i w i n n y c h k r a j a c h europejskich, w t y m szczególnie słowiańskich. Zagadnienia te były żywo dyskutowane i szeroko propagowane w 2 0 leciu międzywojennym. I c h waga i znaczenie zdawały się nie budzić wątpliwości w kręgach k u l t u r a l n y c h E u r o p y . D o w o d e m tego jest f a k t , iż w 1926 r. pracująca w Lidze Narodów Międzynarodowa K o m i s j a Współpracy I n t e l e k t u a l n e j wysunęła propozycję ożywienia współpracy międzynarodowej na drodze badań różnorodnych problemów związanych ze sztuką ludową. Etapem wstępnym t e j działalności było zwołanie I Międzynarodowego Kongresu S z t u k i L u d o w e j (pod p a t r o n a t e m L i g i Narodów), która odbyła się w 1928 r. w Pradze. Na Kongres p r z y b y l i przedstawiciele Europy, obu A m e r y k i E g i p t u . Polskę reprezentowała 7-osobowa delegacja z prof. A . Fischerem i prof. K . T i c h y m na czele. Przekonanie, iż poznanie s z t u k i l u d o w e j danego n a r o d u pozwala l e ­ piej zrozumieć jego dążenia, kulturę, a także b u d z i i r o z w i j a w z a j e m n y szacunek narodów towarzyszyło w s z y s t k i m r e f e r a t o m wygłoszonym n a Kongresie. Referenci z krajów słowańskich (gdzie s z t u k a l u d o w a była nadal żywa i wszechobecna w życiu "codziennym) podkreślali j e j w p ł y w na charakter poszczególnych narodów, na twórców profesjonalnych, a w s k r a j n y c h wypowiedziach zawdzięczali sztuce l u d o w e j wolność, a n a w e t istnienie (przedstawiciel Jugosławii P. Ibrowac). Pogląd t e n uzasadniano t y m , że dzięki sztuce l u d o w e j naród n i e ginie n a w e t w s y ­ t u a c j i u t r a t y własnej państwowości, ponieważ l u d zawsze tańczy, rzeźbi, śpiewa, h a f t u j e , tworząc swoistą skarbnicę, z której czerpią artyści z korzyścią dla k u l t u r y narodowej. N i e t r u d n o dostrzec w t y m p r z y p a d ­ k u żywotność i d e i r o m a n t y c z n y c h . Sukcesem K o n g r e s u było podjęcie uchwały powołującej stałą mię­ dzynarodową Komisję Badań S z t u k i L u d o w e j i F o l k l o r u (Commision I n t e r n a t i o n a l e des A r t e s et T r a d i t i o n s Populaires), w skład której w e ­ szli przedstawiciele w s z y s t k i c h państw (z P o l s k i prof. A . Fischer). S t a ­ t u t t e j K o m i s j i precyzował, iż celem j e j jest praca d l a rozwinięcia w z a ­ jemnego zrozumienia ludów i dążeń człowieka, m i m o istniejących odrę­ bności właściwych każdej c y w i l i z a c j i . Jego realizacja przebiegać miała w płaszczyźnie organizowania k o l e k t y w n e j działalności i prac wspól­ nie prowadzonych, ułatwiania badań porównawczych obyczajów i z w y ­ czajów ludów oraz międzynarodowej k o o r d y n a c j i badań podobieństw i różnic istniejących między c y w i l i z a c j a m i » » . I n n y m ważnym postanowieniem Kongresu była decyzja o urządze­ n i u międzynarodowej w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w Bernie w 1934 r. P r o ­ g r a m w y s t a w y przewidywał szerokie uwzględnienie zagadnień plastycz­ n y c h , rzemieślniczych, m u z y k i , w i d o w i s k scenicznych. Niestety wobec » dowej i, M P o r . L . H o l b a n , Statut Międzynarodowej i Folkloru, " L u d " , t. 38: 1947, s . 610-613. Komisji dla Spraw Sztuki Lu­ �99 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J piętrzących się trudności głównie n a t u r y politycznej do p r z y g o t o w y w a ­ nej w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j m e doszło. Niedługo po Kongresie, w t y m s a m y m r o k u odbyła się w R z y m i e Międzynarodowa Konferencja S z t u k i L u d o w e j , na której powołano do życia w każdym k r a j u Komisję S z t u k i L u d o w e j . W t e n sposób w P o l ­ sce powstała K o m i s j a S z t u k i L u d o w e j (Commission Nationale Polonaise des A r t s Populaires). W 1930 r. odbył się I I Międzynarodowy Kongres S z t u k i L u d o w e j w B e l g i i (Bruksela, A n t w e r p i a , Leodium), w którym wzięli udział ze s t r o n y polskiej prof. A. Fischer, prof. E. F r a n k o w s k i oraz J . Cierniak. Jego t e m a t e m p r z e w o d n i m była " S z t u k a l u d o w a w w i d o w i s k a c h d a w ­ n y c h i współczesnych". Podjęte n a dużą skalę prace w dziedzinie s z t u k i l u d o w e j E u r o p y w latach 30-tych naszego stulecia zostały zahamowane narastającymi trudnościami wynikającymi głównie z s y t u a c j i politycznej. Ostatecznie przerwał je w y b u c h I I w o j n y światowej. Dopiero w 1947 r. odbyła się w Paryżu I I I Konferencja Commission I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a ­ ditions Populaires. Postanowiono na n i e j zorganizować międzynarodową wystawę o charakterze etnograficznym, n a r o d o w y m i międzynarodo­ w y m . W projekcie ekspozycji polskiej uwzględniono poszczególne g r u p y etnograficzne (np. Małopolska, Śląsk, Wielkopolska) w r a z z p o d g r u ­ pami 1 . 34 SZTUKA LUDOWA A SYTUACJA EKONOMICZNA WSI W całym o m a w i a n y m okresie w c e n t r u m zainteresowania pozostają nadal ekonomiczne w a l o r y s z t u k i l u d o w e j . Koncentrują się one głównie na t e j dziedzinie artystycznej twórczości w i e j s k i e j , którą nazywano prze­ mysłem l u d o w y m czy d o m o w y m (a n i e k i e d y rzemiosłem i chałupnic­ t w e m ) . W p u b l i k a c j a c h charakteryzujących sytuację w s i w okresie I I Rzeczypospolitej n i e j e d n o k r o t n i e wskazywano na konieczność pomo­ cy m a t e r i a l n e j ubogiej ludności chłopskiej oraz l i c z n y m rzeszom cha­ łupników w i e j s k i c h . Liczba j e d n y c h i d r u g i c h nieustannie rosła równo­ legle z, szerzącym się bezrobociem w miastach i w z r o s t e m p r o l e t a r i a ­ t u wiejskiego, który n i e mając możliwości odpływu do miast powiększał szeregi chałupników w y k o r z y s t y w a n y c h przez nakładców. C z y n n i k i rządowe szukając dróg wyjścia z t r u d n e j s y t u a c j i ekono­ micznej polskiej w s i uznały, że j e d n y m ze skuteczniejszych środków za­ radczych istniejącemu s t a n o w i rzeczy jest rozbudowa p r o d u k c j i i u m i e ­ l i P o r . A . F i s c h e r , Udział Słowian w I Międzynarodowym Kongresie Sztu­ ki Ludowej w Pradze 1928. Sprawozdanie, " R u c h Słowiański", n r 2: 1928, s. 73-75; J . G a j e k , W sprawie C. I. A. P oraz wystawy sztuki ludowej w Bemie, "Lud", t. 38: 1947, s. 614-621. �100 ; MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA i jętne zorganizowanie z b y t u przedmiotów s z t u k i l u d o w e j szczególnie z zakresu t z w . przemysłu ludowego czy domowego. "Umiejętne zorganizowanie wytwórstwa ludowego i zapewnienie m u z b y t u może z u w a g i na o g r o m n y zasięg tego wytwórstwa, stanowić o m a t e r i a l n e j sile w s i p o l s k i e j " — pisze R. Woyczyński — chociaż równocześnie sceptycznie zaznacza: " d a l e k i jestem od twierdzenia, że t y l k o przez »przemysł l u ­ d o w y « d o b r o b y t t e n osiągniemy" « 6 . Szeroki zasięg tego t y p u p r o d u k c j i oraz samorzutne powracanie do przemysłu ludowego " 7 wyniszczonej przez wojnę i nieurodzaje ludności w i e j s k i e j rokowały j e d n a k podrepe­ rowanie budżetów. Stawianie zagadnienia s z t u k i l u d o w e j w płaszczyźnie gospodarczej nie było w Polsce ideą nową. Rodowód j e j wywodził się z f i z j o k r a t y c z n y c h poglądów Oświecenia, a hasła pozytywistyczne nadały j e j realną treść i formę. Podobnie j a k w dobie P o z y t y w i z m u i N e o r o m a n t y z m u , t a k i w I I Rzeczypospolitej możemy doszukać się w n i e j u k r y t e j t e n d e n c j i politycznej polegającej na dążeniu do u t r z y m a n i a n a w s i istniejącego status quo bez wprowadzania zasadniczych r e f o r m społeczno-ekonomicz¬ n y c h . Jednak w t y m okresie nie bez znaczenia pozostaje f a k t , iż g r u p a rządząca zmuszona była n i e t y l k o ze względów gospodarczych, lecz i propagandowych zająć się szczególnie warstwą chłopską, D l a stworzenia pozorów r e a l n y c h posunięć n a t y m p o l u z n a k o m i cie nadawały się hasła i poczynania w zakresie s z t u k i l u d o w e j i opie­ k i n a d nią. D o a k c j i t e j zwerbowano w i e l u działaczy k u l t u r a l n y c h , społeczników, artystów plastyków, etnografów, drobne w i e j s k i e w a r s z t a t y wytwórcze, a przede w s z y s t k i m T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego (założone w Królestwie P o l s k i m w 1907 r.) oraz związane z n i m Bazary Przemysłu Ludowego. P r z y M i n i s t e r s t w i e Przemysłu i H a n d l u zostaje u t w o r z o n y referat Przemysłu Ludowego, który, aby zorientować się w stanie t e j gałęzi wytwórczości, rozesłał a n k i e t y do proboszczów (1920 r.) i następnie w ó j - i j ! ' ' \ i ' J 3 Pogląd t e n podzielała n a w e t k o n s e r w a t y w n a część społeczeństwa, która p o d kreślając b r a k i w f u n k c j o n o w a n i u i o r g a n i z a c j i przemysłu l u d o w e g o obarczała od¬ powiedzialnością z a t e n s t a n r z e c z y głównie s y s t e m pośrednictwa pozostający z a ¬ z w y c z a j w rękach ludności żydowskiej, sprzyjając a n t y s e m i c k i m n a s t r o j o m . J a k o środek z a r a d c z y w y s u w a n o p o s t u l a t y o p a r c i a z a o p a t r z e n i a w s u r o w c e i narzędzia o r a z z b y t g o t o w y c h w y r o b ó w przemysłu domowego n a z a s a d a c h spółdzielczych, P u n k t e m wyjścia d l a t y c h związków spółdzielczych mogły b y być już istniejące w P o l s c e o r g a n i z a c j e i s t o w a r z y s z e n i a które w v k o r z v s t u i a c oomoe D o s ł ó w e w a r a n t o w a ł y b y właściwą formę działalności t y c h i n s t y t u c j i . P o r . " Z o r z a " , n r 4 3 : 1919, s . 588, O przemyśle l u d o w y m . | j R. W o y c z y ń s k i , k ó w 1936, s. 102. i ™ Na fakt "zmartwychwstania z n i s z c z e n i a c h przemysłu f a b r y c z n e g o , | * żuje n a w i e l u autorów, por. n p . J . O r y n ż y n a, Wystawa w Częstochowie, "Połudnuie", n r 1: 1921, s. 48. 1 I J ii i '. i i I ! '; i • | 1 , 5 1 M \ Siadami rozwoju przemysłu ludowego w Polsce, Kra¬ p r y m i t y w n e g o przemysłu l u d o w e g o " — po j a k i e g o dokonała I w o j n a światowa — w s k a przemysłu ludowego �101 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J tów (1925 r.) oraz zainicjował objazdowe badania terenowe w k i l k u powiatach, które — m i m o że przerwane z b r a k u funduszy — zaowoco­ wały o b f i t y m materiałem z 16 powiatów, w y d a n i e m m o n o g r a f i i dają­ cych obraz przemysłu ludowego trzech z n i c h (włodawskiego, prze­ myskiego i ostrołęckiego); k o n t y n u o w a n e były później przez t o w a r z y s ­ t w a regionalne dla i c h potrzeb. U s t a w y sejmowe z 13 i 31 lipca 1924 r., odpowiednio prowadzona k a m p a n i a prasowa i wystawiennicza (szczegól­ nie w y s t a w y organizowane przez Towarzystwo Popierania Przemysłu L u d o w e g o w W a r s z a w i e ) przyczyniają się do tego, że podobne i n s t y ­ tucje powstają na terenie całego k r a j u , a i c h działy handlowe przekształ­ cają się w bazary przemysłu ludowego. Główna i c h działalność k o n c e n t r u j e się na pracach i n s t r u k c y j n o - p r o pagandowych i h a n d l o w y c h . Równocześnie w obrębie T o w a r z y s t w a n a ­ stępują z m i a n y organizacyjne, n p . w 1925 r. powstaje Reprezentacja T o w a r z y s t w Przemysłu L u d o w e g o z siedzibą w Warszawie, przekształ­ cona następnie w Związek T o w a r z y s t w Popierania Przemysłu L u d o w e ­ go (1929 r.). Reprezentacja T o w a r z y s t w P R L wydaje w 1929 r. s k r y p t opracowany przez J . Manugiewicza — Wskazówki do zbierania przed­ miotów z zakresu sztuki i przemysłu ludowego, gdzie zwrócono uwagę na to, że p r z y z b i e r a n i u przedmiotów s z t u k i l u d o w e j ' i przemysłu l u d o 138 »8 T o w a r z y s t w o II Rzeczypospolitej w Warszawie, manie Popierania Przemysłu organizowało Ludowego liczne w y s t a w y już w przemysłu pierwszych ludowego, j a k też i i n n y c h m i a s t a c h P o l s k i . I c h głównym c e l e m było i rozwój w s z y s t k i c h działów tej gałązi wytwórczości wiejskiej. latach zarówno podtrzy­ Szczególną j e d n a k u w a g ę zwrócono n a e k s p o n o w a n i e t k a c t w a , g a r n c a r s t w a , k o s z y k a r s t w a , n o w ­ szej d z i e d z i n y — k i l i m i a r s t w a oraz szeroko pojętego z d o b n i c t w a . W y s t a w y pu przygotowywały zabiegom również i i n n e i n s t y t u c j e i o r g a n i z a c j e i s t a r a n i o m o r g a n i z a c j i r o l n i c z y c h i społecznych n i e o m a l odbyła się w s a l a c h T e a t r u W i e l k i e g o część poświęcono miała miejsce s. 48; t e j ż e , s . ludowemu r o k wcześniej Wystawa w Liskowie przemysłu artystycznego w Łucku, Wystawa włókienniczemu. w Monzy, pokazana w 1926, n r 40; " W i e ś P o l s k a " , t. 1: 1925. W y s t a w y skrzynie krakowskie Włókiennicza, której Podobna ekspozycja op. cit., "Południe", n r 5: 1923, Warszawie; Wystawa tejże, "Południe", n r 5: 1923, s. 57; " W i e ś P o l s k a " t. 2: Towarzystwa Popierania L u d o w e g o eksponowały głównie t z w . z d o b n i c t w o l u d o w e : malowane dzięki z całego k r a j u k. K a l i s z a . P o r . O r y n ż y n a , artystycznego e k s p o z y c j a t a była u p r z e d n i o 56 przemysłu w Warszawie przemysłowi tego t y ­ społeczne. N p . Przemysłu łyżniki, c z e r p a k i góralskie, i sądeckie, ceramikę poleską l u b kaszubską, weł- n i a k i i k i l i m y łowickie i wileńskie, k o r o n k i , hafty, w y c i n a n k i . W 1937 r. z o r g a n i ­ zowano w będącą rodzaju novum. Instytucie Propagandy Uwzględniono w m a l a r s t w o , grafikę Sztuki w Warszawie, wystawę n i e j wyłącznie t z w . sztukę czystą, c z y l i swojego ludowe i rzeźbę pochodzącą z terenów p o l s k i c h , ukraińskich, białorus­ k i c h i l i t e w s k i c h . J e j percepcję ułatwił wcześniejszy k o n t a k t z k u b i z m e m i e k s p r e s jonizmem. W przewodniku t y l k o pierwszą w przede J . Grabowski tej s k a l i prezentacją w s z y s t k i m prezentacją że ekspozycja i rzeźby l u d o w e j ta w jest ludowa w Polsce. nie Polsce, a l e n i e z n a n y c h l u b mało dotąd z n a n y c h wartości t y s t y c z n y c h s z t u k i l u d o w e j . P o r . Sztuka n r 39[725]: 1937, s. 390. zaznaczał, malarstwa ar­ "Wiadomości L i t e r a c k i e " , �102 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wego należy gromadzić okazy o niezaprzeczalnych wartościach a r t y s ­ t y c z n y c h l u b etnograficznych oraz materiały i n f o r m a c y j n e o całokształ­ cie żywotnych jeszcze gałęzi przemysłu ludowego. Związek z b r a k u funduszy zakończył swoją działalność już w następnym r o k u i poszcze­ gólne T o w a r z y s t w a rozpoczęły prace i n d y w i d u a l n e . Rola czołowa p r z y ­ padła najstarszej i najzamożniejszej z t y c h placówek: T o w a r z y s t w u Po­ pierania Przemysłu Ludowego w Warszawie (na Tamce), w której po d r . A. B e n i n i m był przez 12 l a t d y r e k t o r e m C. Młodzianowski. T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie szcze­ gólną troską otaczało szkoły instruktorów: t k a c t w a , k i l i m i a r s t w a , f a r biarstwa i koszykarstwa, w których główny nacisk kładziono na t e c h ­ niczne doskonalenie p r o d u k c j i chłopskiej, zaniedbując jednak sprawę z b y t u t y c h wyrobów, co było poważnym błędem. M . i n . w 1925 r. powsta­ ła pod k i e r u n k i e m W. Schreiberówny Sekcja Doświadczalna C e r a m i k i L u ­ dowej w Wiśniewie pod Warszawą, która otoczyła opieką merytoryczną i artystyczną lokalne ośrodki garncarskie. Sekcja dbała o zachowanie regionalnego c h a r a k t e r u wytwórczości, urządzała pokazy regionalne i t p . K r y z y s w latach 1929-1933 przyniósł upadek T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie, zmuszonego zlikwidować szkołę instruktorów, Stację Doświadczalną C e r a m i k i , akcje badawcze w t e r e ­ nie, a zająć się organizacją s k u p u i następnie z b y t u wyrobów l u d o w y c h na bazarach (np. bazar w Warszawie sprzedawał w y r o b y przemysłu l u ­ dowego z całej Polski) i w sklepach oraz zwiększonymi k o n t a k t a m i h a n ­ d l o w y m i z wytwórcami w i e j s k i m i . W 1933 r. powstało Towarzystwo A r t y s t y c z n e Rękodzieło Wiejskie, kierujące się zasadą u t r z y m a n i a wysokiego poziomu artystycznego przedmiotów i autentyczności s z t u k i l u d o w e j . Prowadziło ono sklep z w y r o b a m i l u d o w y m i w A l . Jerozolimskich. W 1935 r. A R W połą­ czyło się z T o w a r z y s t w e m Popierania Przemysłu Ludowego na Tamce, tworząc Towarzystwo O c h r o n y S z t u k i L u d o w e j i Przemysłu L u d o ­ wego . Równocześnie wieś cierpiąca d o t k l i w i e n a b r a k pieniądza starała się sama pozyskać miejskie r y n k i z b y t u i dostarczać na n i e w y r o b y z róż­ n y c h gałęzi wytwórczości, w t y m przede w s z y s t k i m t k a n i n y i c e r a m i ­ kę. A l e n a t y m polu panowała duża k o n k u r e n c j a ze s t r o n y przemysłu fabrycznego i n p . podaż l u d o w y c h t k a n i n przewyższała znacznie p o p y t na nie. Usiłowano więc dostosować produkcję przemysłu wiejskiego do wzorów m i e j s k i c h oraz stworzyć f o r m y nowe, zaspokajające gusty i po­ trzeby ludności miast. Np. J . Orynżyna, znana orędowniczka na rzecz popierania ludowego przemysłu artystycznego, namawiała w t e j s y t u a ­ c j i do w y t w a r z a n i a d r o b n y c h przedmiotów związanych ze zwyczajami 139 I 139 Z b y t e m l u d o w e j wytwórczości — nież w a r s z a w s k i ,.Ład". szczególnie t k a n i n — zajmował się rów­ �103 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J i obrzędowością, które zyskują największe powodzenie, chociaż w y k o ­ n y w a n e są z najprostszych, często bezwartościowych surowców: "różne u r o c z e b a g a t e l k i , które sprzedać j e s t łatwiej niż spore s z t u k i towaru. P i s a n k i stały się p r z e d m i o t e m chętnie z a k u p y w a n y m w mieście. H u c u l i p r z e k o n a w ­ s z y się o t y m wędrują k a n o c n y m . Początek słu Ludowego w i w z n i m i , aż do stolicy, gdzie sprzedają t y m k i e r u n k u zrobiło T o w a r z y s t w o Warszawie, które sprzedawało większe zagraniczne... T o s a m o stało się z w y c i n a n k a m i , n a j p i e r w najbliżej stolicy, p o t e m czość p a l m sprzedawane je w okresie Popierania i c h ilości na wiel­ Przemy­ placówki w Łowickim położonym n a K u r p i a c h i Podlasiu... T r a d y c y j n a w Wilnie wytwór­ w i e l k a n o c n y c h ... stała się dziś już przemysłem n a eksport... dziś są w W i l n i e p r z e z cały r o k ; zawędrowały one również do stolicy, dokąd B a z a r Przemysłu L u d o w e g o s p r o w a d z a j e w w i e l k i c h ilościach" I 4 0 . W miejscowościach górskich o rozwiniętej t u r y s t y c e górale i góral­ k i zaczęli wyrabiać sukienne haftowane pantofle zdobiąc je parzenica­ m i i szarotkami. Twórczość ta została j e d n a k n e g a t y w n i e oceniona przez znawców s z t u k i . Inaczej miała się sprawa z garncarstwem. W przeci­ wieństwie do i n n y c h dziedzin wytwórczości l u d o w e j , u p r a w i a n y c h prze­ ważnie doraźnie, w c h w i l a c h w o l n y c h od zajęć, rzemiosło to było za­ zwyczaj p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a garncarza i jego rodziny. P r z y zmniejszającym się popycie na u t y l i t a r n e p r z e d m i o t y ceramiczne zaczęło ono coraz bardziej nabierać c h a r a k t e r u s z t u k i l u d o w e j . Z tego względu działacze i opiekunowie s z t u k i l u d o w e j u z n a l i za konieczne roz­ toczenie n a d n i m specjalnej opieki. W 1929 r. Stacja Doświadczalna C e r a m i k i urządziła wystawę prac środowiska ceramicznego Iłży, selek­ cjonując równocześnie f o r m y pod kątem i c h przydatności dla m i e j s k i e ­ go odbiorcy. N i e o m a l wyłącznie dla miasta pracować zaczął garncarz z B o l i m o w a — Konopczyński; słynny kaszubski garncarz Necel z Chmielna, próbując coraz to n o w y c h i wymyślniejszych wzorów (nie zawsze a r t y s t y c z n i e t r a f n y c h ) oraz Łobanowicz z Konopczyc. T e n ostatni s t a r a n i e m Stacji Doświadczalnej C e r a m i k i został wyposażony w n o w y piec garncarski, ponieważ miał zostać k i e r o w n i k i e m wzorcowego w a r ­ sztatu dostarczającego do pobliskich u z d r o w i s k ceramikę regionalną, ale wąski r y n e k z b y t u spowodował, że zaczął on wytwarzać dla miasta. Wśród entuzjastów popierania przemysłu ludowego b y l i również z w o ­ l e n n i c y masowego eksportu jego wyrobów, które t a k bardzo podobały się na r y n k a c h zagranicznych. P o s t u l o w a l i o n i stworzenie masowej p r o ­ d u k c j i przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , a n a w e t zatrudnienie agentów h a n ­ d l o w y c h orientujących artystów w i e j s k i c h w m o d n y c h tendencjach na r y n k a c h zagranicznych. M . i n . według t a k i c h założeń dobrano ekspona­ t y na wystawę przemysłu " l u d o w e g o " w A m s t e r d a m i e , gdzie n i e z w y k ­ łym powodzeniem cieszyła się ceramika kaszubska, czy k i l i m y kosow­ skie przystosowane do gustów holenderskiego odbiorcy. Ta f o r m a opie­ k i n a d sztuką ludową była jednak zdaniem w i e l u fachowców chybiona. ""Orynżyna, Przemyśl..., s. 169-170. �104 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Podkreślali o n i , że metody i skala k a m p a n i i eksportowej w krótkim cza­ sie doprowadziłyby do całkowitego z a n i k u s z t u k i l u d o w e j w Polsce. T o ­ w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego dostrzegając to niebezpie­ czeństwo starało się m u przeciwstawiać. Jednak z a p a t r y w a n i a s a m y c h działaczy T o w a r z y s t w a na istotę, cele i f o r m y o p i e k i n a d sztuką l u d o ­ wą były częstokroć bardzo odmienne « * . Niejednolite stanowisko na t e n temat z a j m o w a l i również autorzy l i c z n y c h p u b l i k a c j i o sztuce l u d o w e j , a wśród n i c h nie t y l k o piszący prace popularne, ale h i s t o r y c y s z t u k i i etnografowie. Główne poglądy sprowadzają się z reguły do: a) zainte­ resowania społeczeństwa mało znaną dziedziną n a u k i , b) zachęcaniem do zbierania materiałów ludoznawczych, c) p o s z u k i w a n i e m sposobów ochrony s z t u k i l u d o w e j przed zniszczeniem i f o r m o p i e k i n a d nią w imię jej szczególnej r o l i w życiu n a r o d u " . Na ekonomiczne znaczenie artystycznej twórczości l u d o w e j zwrócili również uwagę działacze r u c h u ludowego i związków młodzieży w i e j s k i e j . Podniesienie poziomu gospodarczego w s i było b o w i e m j e d n y m z n a d ­ rzędnych celów, j a k i e stawiały sobie te organizacje już od zarania i c h istnienia. I d e i t e j podporządkowane były zarówno i c h p r o g r a m y oświa­ towe, j a k i z czasem ideologia poszczególnych ugrupowań. Szczgólnie d u ­ żo u w a g i poświęcano uczuleniu świadomości młodzieży na tę sprawę, a w p o s z u k i w a n i u środków zaradczych zwrócono ją również na możli­ wość w y k o r z y s t a n i a przemysłu ludowego do złagodzenia m a t e r i a l n e j nędzy w s i . Z tego względu przede w s z y s t k i m związki młodzieżowe p r z y ­ wiązywały w i e l k i e znaczenie do upowszechniania przemysłu ludowego (szczególnie w okresie wielkiego k r y z y s u ) . M i m o swej anachronicznej samowystarczalności wyrób t r a d y c y j n y c h sprzętów i przedmiotów zgod­ nie z ludową technologią pozwalał na pewną niezależność o d p r o d u k c j i fabrycznej, a w p r z y p a d k u sprzedaży dostarczał niezbędnej w gospo­ darstwie gotówki oraz środków na prowadzenie działalności organiza­ cyjnej kół. 2 Na bazie t r a d y c y j n y c h właściwości rzemiosła i s z t u k i l u d o w e j p o ­ szczególnych regionów zalecano kołom rozwój w i k l i n i a r s t w a , garncar­ stwa, stolarstwa, t k a c t w a , k o r o n k a r s t w a , w y c i n a n k a r s t w a , i t p . , zawsze Świadczy o t y m chociażby fakt, iż połączone T o w a r z y s t w o P o p i e r a n i a P r z e ­ mysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o Rękodzieła W i e j s k i e g o w nową jednostkę o r g a ­ nizacyjną: T o w a r z y s t w o O c h r o n y S z t u k i L u d o w e j i P o p i e r a n i a Przemysłu L u d o ­ wego posiadało d w i e s e k c j e : a) naukowo-artystyczną, współpracującą z Katedrą E t n o g r a f i i U W , b) przemysłowo-handlową, zaopatrującą s k l e p y i dbającą o a u t e n ­ tyczność s z t u k i l u d o w e j . 1 4 1 Por. I. M a r i a ń s k a . sztuki ludowej w woj. łódzkim, Orynżyna, Przemysł... Sch ludowa a praca oświatowa na W i l n o 1936. 1 4 8 K a c z m a r e k , Znaczenie i funkcje konkursów "Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 12: 1970, s. 12-17; rammówna, Sztuka ludowa...; tejże, Sztuka wsi, W i l n o 1934; t e j ż e , Uwagi o sztuce ludowej, �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 105 z w y k o r z y s t a n i e m wyłącznie elementów l u d o w y c h . N a łamach p i s m przeznaczonych d l a ludności w i e j s k i e j ukazywały się w z o r y haftów, k o ­ ronek, a zamieszczane u w a g i natrętnie agitowały dziewczęta do p o d e j ­ m o w a n i a się i c h w y k o n a n i a : "szczególnie zimą w w i e l u okolicach naszej ziemi dziewczęta mogłyby podjąć tę miłą dla siebie pracę, zdobywając t r u d n e w t y c h czasach źródło zarobków... w w i e l u okolicach już się t o dzieje, a jeżeli chodzi o z b y t t y c h wyrobów, to na pewno będzie zapew­ n i o n y , bo przemysł l u d o w y nie jest pozbawiony u nas swej organiza­ c j i " . Upowszechnienie rzemiosła ludowego miało również wpłynąć na likwidację u k r y t e g o bezrobocia na w s i . Dlatego też związki z a j m o wały się informacją o k u r s a c h rzemieślniczych l u b i c h współorganizow a n i e m oraz popularyzacją dostarczania gotowych wyrobów do Bazarów T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego. Koła młodowiejskie drogą zachęcania młodzieży do podejmowania p r o d u k c j i p r z e d m i o tów rzemiosła domowego (ludowego) łączyły aspekt gospodarczy z n a r o d o w y m . T e n ostatni to m . i n . w a l k a z o b c y m kapitałem i pośredn i c t w e m h a n d l o w y m , dążenie do uniezależnienia się od kapitału i p o średnictwa niemieckiego i żydowskiego. Co więcej, tą drogą starano się ocalić liczne wartości estetyczne zawarte w p o l s k i m przemyśle l u d o ­ w y m . Tej samej i d e i podporządkowane były starania do r e a k t y w o w a ­ nia ludowego m a l a r s t w a na szkle. Z k o l e i zachowanie tradycyjnego s t y l u w b u d o w n i c t w i e w miejscowościach l e t n i s k o w y c h (szczególnie w K r a k o w s k i e m ) miało się przyczynić do i c h atrakcyjności t u r y s t y c z ­ n e j , przez co pośrednio również do podreperowania budżetów tutejszych chłopów. 143 A k c j a na rzecz przemysłu ludowego obok podtekstów narodowościo­ w y c h miała poważny wpływ na doraźną poprawę s y t u a c j i m a t e r i a l n e j chłopów. Popierana przez c z y n n i k i rządowe (w r a m a c h koncepcji regio­ n a l i z m u ) łagodziła podstawowe k o n f l i k t y społeczne na terenach zacofa­ n y c h gospodarczo i p r z e l u d n i o n y c h . Ponadto była niejako dowodem, iż rząd stara się o rozwiązanie gospodarczo-społecznych problemów w s i , co m a wyraźnie p o l i t y c z n y wydźwięk. P r o d u k c j a rękodzielnicza oparta na m o t y w a c h l u d o w y c h dostarczała również środków do prowadzenia działalności kół młodzieży w i e j s k i e j . Bodźcem do j e j podejmowania były m . i n . k o n k u r s y . Organizacje b a ­ zując na k u l t u r z e l u d o w e j celem p o p r a w y e k o n o m i k i w s i wydobywały te j e j elementy, które najbardziej odpowiadały c h a r a k t e r o w i etnogra­ ficznemu danego środowiska. Wzmożone zainteresowanie przemysłem l u d o w y m ( d o m o w y m i cha­ łupnictwem) zarówno społeczeństwa, j a k i czynników rządowych obser­ w u j e m y w ostatnich latach poprzedzających w y b u c h I I w o j n y świato­ w e j . Jego bezpośrednią przyczyną było wzrastające przeludnienie i p a u 148 Przemyśl ludowy " Z o r z a " , n r 16: 1929, s . 1. „ ] i i I ) \ I \ j �106 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA peryzacja w s i , zmuszające do szukania d o d a t k o w y c h zarobków dla l u d ­ ności w i e j s k i e j oraz rozszerzsnia sposobów j e j zatrudnienia. K r y z y s y przemysłowe oraz wąski r y n e k pracy w miastach z jednej s t r o n y , z d r u ­ giej długoletnia propaganda r o z w i j a n i a przemysłu domowego sprawiły, iż uznano jego rozwój za najskuteczniejszy w istniejącej s y t u a c j i śro­ dek zaradczy, umożliwiający złagodzenie nędzy m a t e r i a l n e j w s i . W izbach ustawodawczych wysunięto p o s t u l a t y powiększenia pomocy finansowej dla tego p r z e m y s ł u oraz nowelizacji niektórych rozpo­ rządzeń dotyczących jego r o z w o j u ; które konsekwentnie realizowano w latach późniejszych. D y s k u t o w a n o m e r y t o r y c z n e s p r a w y organizacyj­ ne u z y s k i w a n i a d o d a t k o w y c h kapitałów o b r o t o w y c h i t o M i n i s t e r Prze¬ mysłu i H a n d l u powołał specjalna K o m i s i e Międzyministerialna do S p r a w Przemysłu Ludowego i Domowego dążono do k o o r d y n a c j i prac wszy s t k i c h i n s t y t u c j i pracuiacych w t y m zakresie starano sie korygować zaistniałe błędy, reaktywować podupadłe ośrodki t e j wytwórczości. 144 Tę aktywną działalność, której w y n i k i ekonomiczne były bardzo za­ dowalające, przerwał w y b u c h I I w o j n y światowej . 145 W sztuce polskiej I I Rzeczypospolitej istniało w i e l e o r i e n t a c j i i prą­ dów a r t y s t y c z n y c h . N a p l a n pierwszy wysuwają się wśród n i c h d w a k i e ­ r u n k i . Pierwszy dążył do całkowitej samodzielności i niezależności po­ szukiwań a r t y s t y c z n y c h w nawiązaniu do głównych prądów świato­ w y c h . Jego przedstawiciele s t a l i na s t a n o w i s k u , że w s y t u a c j i odzyska­ nia samodzielnego b y t u państwowego "służyć" n a r o d o w i można równie dobrze tworząc dzieła ponadnarodowe o charakterze u n i w e r s a l n y m , zgod­ nie z nowoczesnymi k a n o n a m i w sztuce międzynarodowej. D r u g i , za którym opowiadał się mecenat i p o l i t y k a k u l t u r a l n a rządu, zmierzał do wykształcenia s t y l u narodowego w sztuce p i e r w i a s t k i ludowe miały w n i m niebagatelne znaczenie. Z k o l e i działacze r u c h u ludowego oraz koła młodowieiskie k i e r u i a c swoie wysiłki na nadanie k u l t u r z e chłońs k i e i wartości autonomicznych i ogólnonarodowych sięgnęli do w a l o ­ rów s z t u k i l u d o w e j czerpiąc szczególnie inspiracje ź f o l k l o r u które j a k się wydaje zostały uwieńczone największym sukcesem w zakre- i « Obejmującego garncarstwo, 1 4 5 m. in. takie kuśnierstwo, gałęzie wytwórczości, kilimiarstwo, kowalstwo, P o r . szerzej n a t e n t e m a t następujące artykuły: " P o l s k a G o s p o d a r c z a " , z. 52: 1937, s. 1683-1684; J . O r y n ż y n a , Plan Przemysł ludowy. " P o l s k a Gospodarcza", myślu Ludowego, Rozmieszczenie Finansowy "Polska domowego i go­ pracy Pod " P o l s k a G o s p o d a r c z a " , z. 27: 1937, s. 895-897; t e j ż e , mowego, dowy. ludowego, i sąd w życiu chałupniczej, ludowego, przemysłu Prawo Określenie przemysłu cech drzewny koronkarstwo. spodarczym. znakiem istotnych j a k : przemysł ślusarstwo, Komisji Gospodarcza", przemysłu do Spraw Przemysłu z. 25: 1938, s. 938-939; t e j ż e , ludowego Ludowego Kredyt z. 26: 1938, s. 968; t e j ż e , w Polsce, 1938, s. 1090-1901; oraz książkę O r y n ż y n y , Przemysł dla Przemysł "Polska Gospodarcza", ludowy... i do­ Prze­ lu­ z. 33: �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 107 sie s z t u k i t e a t r a l n e j . Głoszone przez n i c h idee i k o n k r e t n e prace podej­ m o w a n e n a p o l u s z t u k i l u d o w e j sprawiły, że stała się ona r z e c z y w i s t y m wyróżnikiem k u l t u r y w a r s t w y chłopskiej, ale wysiłki nadania j e j cha­ r a k t e r u ogólnonarodowego nie zostały ukoronowane pełnym powodze­ niem. W działalności T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego oraz związanych z n i m Bazarów Przemysłu Ludowego i w i e j s k i c h spółdzielni wytwórczych w dziedzinie p l a s t y k i d o m i n u j e koncepcja wyłącznego opierania się n a twórczości l u d o w e j , p r z y równoczesnej s t y l i z a c j i t z w . motywów swojskich, wywodząca się z neoromantycznego poglądu u z n a ­ jącego sztukę ludową za jedyną skarbnicę wzorów godnych naśladowa­ n i a , a wywołana reakcją na szerzącą się tandetę miejską pretendującą do miana s z t u k i l u d o w e j . A l e sama oferta wyjścia z impasu zapropono­ w a n a przez T o w a r z y s t w o , koncentrująca się n a zakładaniu szkół prze­ mysłu ludowego, o p i e k i n a d sztuką ludności w i e j s k i e j i r o z w i j a n i u f o r m sprzedaży przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , była daleko niewystarczająca i mało doskonała. Ponadto b r a k jednolitego stanowiska członków T o ­ w a r z y s t w a n a zjawisko zwane sztuką ludową sprzyjał rezygnacji z prac n a rzecz włączenia s z t u k i l u d o w e j do n u r t u s z t u k i ogólnonarodowej. Równocześnie T o w a r z y s t w o swoją działalnością handlową utwierdzało w p r z e k o n a n i u mieszkańców w s i , że sztuka l u d o w a to głównie prze­ mysł domowy, rzemiosło czy chałupnictwo, czyli dziedziny spełniające w " życiu w s i określoną funkcję utylitarną, których za sztukę ona nie uważała. Ogólnie można powiedzieć, że w pierwszych latach 20-lecia między­ wojennego prace n a p o l u s z t u k i l u d o w e j koncentrowały się głównie wokół j e j ochrony, czemu patronowało T o w a r z y s t w o Popierania P r z e m y ­ słu Ludowego i p o k r e w n e m u i n s t y t u c j e oraz w m n i e j s z y m s t o p n i u w y ­ k o r z y s t y w a n i u motywów s z t u k i l u d o w e j (często s t y l i z o w a n y c h i schem a t y z o w a n y c h ) w p r o j e k t o w a n i u i w y k o n y w a n i u przedmiotów związa­ n y c h z rzemiosłem a r t y s t y c z n y m (szczególnie Warszawska Szkoła S z t u k Pięknych, szkoły s z t u k zdobniczych i przemysłu artystycznego, " Ł a d " ) . W latach późniejszych o b s e r w u j e m y rozwój teoretycznych i metodolo­ gicznych prac n a d poszczególnymi dziedzinami l u d o w e j p l a s t y k i a r t y ­ stycznej p o d e j m o w a n y m i w środowisku n a u k o w y m , które przerwane w y b u c h e m I I w o j n y k o n t y n u o w a n e są po j e j zakończeniu. Sztuka l u d o w a w I I Rzeczypospolitej pełniła przede w s z y s t k i m f u n k ­ cje: a) wyróżniające narodową odrębność k u l t u r y polskiej, b) i n s p i r u ­ jące w t w o r z e n i u s z t u k i ogólnonarodowej, c) wyróżniające warstwę chłopską, jako odrębną, a równocześnie w pełni równoprawną część spo­ łeczeństwa polskiego, d) ekonomiczne, przysparzające z a r o b k u ubogiej ludności w i e j s k i e j , e) u t y l i t a r n e , związane z zaspokajaniem potrzeb nie t y l k o mieszkańców w s i , lecz i miast. Za n i m i kryło się oczywiście szereg f u n k c j i pośrednich, które staraliśmy się naświetlić w trakcie w y w o d u . i; �108 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Rzeczywistość społeczno-polityczna i k u l t u r a l n a I I Rzeczypospolitej sprawiła, że sztuka l u d o w a n i e była włączona w t a k i m s t o p n i u j a k w okresach poprzednich w krąg szerokich koncepcji ideologicznych do­ tyczących k u l t u r y i s z t u k i narodowej. Próby takie podejmowane są w zasadzie głównie w gronie działaczy l u d o w y c h i związków młodowiejskich, usiłujących wykorzystać j e j w a l o r y i a t u t y do zapewnienia w a r ­ s t w i e chłopskiej należnego miejsca w s t r u k t u r z e całego n a r o d u . I c h p r o ­ pozycje w t y m zakresie ograniczają się przede w s z y s t k i m do powtórze­ n i a i p r z y p o m n i e n i a poglądów znanych już przedtem; w y p o w i a d a n y c h przez czołowych myślicieli humanistów społeczników i artystów epok wcześniejszych ( R o m a n t y z m u P o z y t y w i z m u czy N e o r o m a n t y z m u ) oraz rozbudowania idei regionalistycznych i agrarystycznych N i e m n i e i e d n a k wnoszą do n i c h n o w y akcent a mianowicie szeroka działalność p r a k ­ tyczna Widoczna iest ona szczególnie w pracach kół młodzieżowych na w s i zarówno w zakresie k o n k r e t n e i wytwórczości przedmiotów a r t y stycznych i a k spektaklach swoistego m i s t e r i u m t e a t r u obrzędowego czy ochrony i k u l t y w o w a n i a powszechnie iuż uznanego d o r o b k u a r t y ' stycznego J a r s t w y chłopskiej (np s t r o j u , tańca, pieśni) Nie buduje w i e l k i c h koncepcji k u l t u r a l n y c h na k a n w i e s z t u k i l u d o ­ w e j również inteligencja miejska i elita artystyczna. Twórcy profesjo­ n a l n i , jeśli już mają coś wspólnego ze sztuką ludową, to głównie z j e j rozwiązaniami w a r s z t a t o w o - f o r m a l n y m i l u b t e m a t y c z n y m i oraz z licz­ n y m i adaptacjami motywów l u d o w y c h . Podejście i c h cechuje więc swoisty u t y l i t a r y z m i i n s t r u m e n t a l n e t r a k t o w a n i e s z t u k i l u d o w e j . Z k o ­ l e i dla i n t e l i g e n c j i miejskiej i społeczników k o n t a k t ze sztuką ludową ogranicza się do płaszczyzny j e j r e a k t y w o w a n i a , ochrony, popularyzacji bez prób formułowania szerszych t e o r i i s z t u k i narodowej czy t y l k o w a r ­ s t w y chłopskiej. W y p a d k o w a t y c h zachowań w s p a r t a r o z w o j e m badań n a u k o w y c h n a d poszczególnymi dziedzinami plastycznej działalności ludności w s i p r z y ­ nosi jednak w konsekwencji zwrócenie u w a g i na wartości artystyczne i estetyczne dotąd " z a p o m n i a n y c h " gałęzi s z t u k i l u d o w e j , t a k i c h j a k m a ­ l a r s t w o na szkle czy rzeźbę w drewnie. Inaczej mówiąc rodzi się t e n ­ dencja do dostrzegania wartości autotelicznych s z t u k i l u d o w e j , która zostanie teoretycznie rozwinięta po zakończeniu I I w o j n y światowej. i: ! i.: �S P O Ł E C Z N E MHpocJia a F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 109 flposfl-IlHceuKa B OBDUECTBEHHHE OyHKITHH HAPOAHOrO HCKyCCTBA. H A P O A H O E H C K Y C C T B O B 5KH3HH O E I I J E C T B A I I P E H H n O C n O J I H T O M Peswine H a c r o H i n a f l p a 6 o T a n p e A C T a B i w e T C O 6 O H npoAonaceHHe B o n p o c a 06 o6m.ecTBeHHbix <J>yHK- UHflx HapoflHoro HCKyccTBa B n e p n o f l I I Pena nocnoJiHToił. B Heił p a c c M O T p e H H rjiaBHbiM o6pa3OM: H 1) 3 H a i e H n e H a p o f l H o r o COK)3OB cenŁCKOH MOJiofleaca 2) p o j i b 3JieMeHT0B H a p o f l H o r o KyccTBa H C R y c c r s a ana H f l e o j i o n m (HainioHajibHoro KaK onpefleJiHTeJiH H fleaieJiŁHoc™ KyjibTypbi n c i c y c c T B a n p H $opMHpoBaHHH crajia); 3) HHTepec 3THorpaiJ)OB H HCKyccTBOBeflOB K HapoflHOMy HapoflHoro KpecTbaHCKoń flBHacemia npocjiOHKH; oÓJiHKa o6meHauHOHajn,Horo npo<J)eccHOHajibHbix Haymbrx HC- HccJieflOBaTenefi, i j ; j I i H C K y c c T s y ; 4) KOMMepiecKHe K a i e c T B a HapoflHoro ; HCKyccTBa, o c o 6 e H H o Ba^CHBie fljifl 6 e A H o r o c e j i b C K o r o HaceJieHHH, 3 a H j r r o r o HapoflHMM n p o M b i - I C/IOM, peMeCJIOM HUK KyCTapHHTCCTBOM. i B p a 6 o T e BHfleJieHw I I O 3 H U H H H B3rJMAM Ha HCKyccTBo K p e c r t a H C K O H n p o c n o H K H KaK neaTeJieH HaponHoro T a K H npo4>eccHOHajn,Hbix xyao»CHHKOB H o6brrabix n o T p e 6 H T e j i e i i . BH«eHHH, FL IIOA- HCKyccTBa B n a p a s ę B 1925 r . H a H a n p a B J i e i m e { pa3BHTH» n o j i b C K o r o 6 b r r o B o r o HCKyccTBa H xyflo»cecTBeHHyio n p o r p a M M y K o o n e p a T H B a „ J l a A " . • HepKHyro BJIHHHHC BbicTaBKH fleKopaTHBHoro 06cy5KfleHH M . n p . fleHTejn>HOCTi> 0 6 m , e c r B a o x p a H H HapoflHoro n o noflAep>KKe H a p o f l H o r o npoMbicJia KaK B cijiepe ;' HCKyccTBa, T a K H B o 6 j i a c T H noflaepascH e r o pa3BHTHfl H o 6 e c n e i e H H H P H H - K O B c6biTa. 0 6 n t H e BbiBOAH, cneflyioiUHe H 3 npeflcraBJieHHoro MaTepnaJia, C B O A H T C * K TOMy, H T O H a p o a Hoe HCKyccTBo HcnoJiHHJio B MeiKjryBoeHHoe flBafluaTHJieTHe npeacfle B c e r o <J>yHKU.nH: a ) Bbmejw- j o n r y i o H a i n i o H a j i i H y i o caMoóbrraocTb nojibCKOH KyjibTypbr, 6) BfloxHOBJifflonr/K> n p a co3flairnH o6meHauHOHajn>Horo H C K y c c T B a , B ) o T J i m a i o m y i o KpecTbsmcKyio n p o c J i o H K y K E K OTflejn>Hyio H B i n e c r e c TeM p a B H o n p a B H y i o l a c r a , n o j i b C K o r o oómecTBa, r ) sKOHOMHiecKyio, npii6aB.rwioirryio 3apa6oTOK 6eflHOMy HaceneHHio, TOJIbKO aCHTeJleft flepeBHH, HO H OHH paccMaTpHBaioTCfl aBTopoM a) yTHJnrrapHyjo, C B M a m r y i o ropOflOB. B xoae c yflOBJieTBopeimeM HyjKfl He 3 a Ha3BaHHHMH CKpblBaJICH pafl KOCBeHHbIX fyywafnii, H3JK»KeHH«. ' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a0415f65241a8c8e31b869f22fe7cae.pdf c248ae6d3f60adeb42dd6c2bfe0b04d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1616 Title A name given to the resource Globalizacja - proces i próby jego opisu przez nauki o społeczeństwie / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.57-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska" i . X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I I MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa GLOBALIZACJA - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU PRZEZ N A U K I O SPOŁECZEŃSTWIE GLOBALIZACJA: NOWE WYZWANIE DLA N A U K SPOŁECZNYCH Leszek Kołakowski, w jednym z wywiadów dla tygodnika „Wprost", scharak­ teryzował obecne procesy określane jako globalizacja następująco: Teraz wszyscy głowimy się nad fenomenem, który polega na występowaniu tak zwanej globaliza­ cji przy jednoczesnej eksplozji nacjonalizmów i ttybalizmów. Wydaje się, ze wska­ zuje to zdroworozsądkową prawdę, iż ludzie poszukują niszy kulturalnej, w której, czują się u siebie i mają powody obawiać się, że nisze te będą przez tak zwaną globalizację niszczone. Nacjonalizmy i trybalizmy nie przejawiają tendencji do zanikania i mogą w każdej chwili prowadzić do wydarzeń podobnych do tych, które mogliśmy obserwować w byłej Jugosławii [...], że nierówności społeczne nie mają tendencji do zmniejszania się, ale do zwiększania... Pojawiają się proble­ my demograficzne, które nie wiadomo jak rozwiązać. Występują trudności ekolo­ giczne, wyczerpywanie się zasobów naturalnych, co może powodować konieczność ograniczania się ludzkości, a choćby byly one bardzo łagodne, odczuwane być mogą jako nieszczęście. Jednym słowem istnieje wiele okoliczności, które interfe­ ruj ą ze sobą w sposób nieprzewidywalny i co, do których nie możemy być pewni, że nie mogą stworzyć podstaw nowej formy totalitaryzmu, chociaż bez wszechobejmującej ideologii bolszewickiego typu [...]. Globalizacja oznacza niekoniecz­ nie unifikację mentalną, duchową, kulturalną, ale wrzucenie do jednego kotła najrozmaitszych sił, których wzajemne oddziaływania są nieprzewidywalne. Ludz­ kie interesy są skłócone z natury rzeczy, a nie z przypadku. Skłócenia te często, w sposób nieoczekiwany, przybierają formy eksplozywne [...] komunitarianizm, jak ja go widzę, to po prostu jeden wielki lament. Lament nad tym, że tradycyjne więzi ludzkie ulegają wielkiemu osłabieniu czy nawet rozpadowi. Lamenty te są zrozumiałe i usprawiedliwione. Natomiast mylące jest twierdzenie czy sugerowa­ nie, że wiemy albo, że ktokolwiek wie, jak ten proces odwrócić. Mylące jest uda­ wanie, że istnieją jakieś techniki przywracania więzi między ludźmi. Jest to prze­ jaw utopijnej mentalności... Próba instytucjonalizacji braterstwa (Wiek utopii... 1999, s. 19-20). Podniesione przez Leszka Kołakowskiego problemy są w na­ szych czasach przedmiotem intensywnych badań kilku dyscyplin naukowych. �58 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Globalizacja jest obecnie w naukach społecznych jednym z najczęściej sto­ sowanych określeń. Jest ono swojego rodzaju ideą-kluczem, przy którego pomocy ludzkość stara się określić, zrozumieć i poznać stan, w jakim znalazła się na początku trzeciego tysiąclecia. Gorączkowe poszukiwania odpowiedzi na żywio­ łowe procesy zachodzące na naszych oczach w całym świecie przynoszą coraz to nowe, często sprzeczne ze sobą, ustalenia lub wręcz mityzacje rzeczywistych zmian . Niekiedy wyodrębnienie w nich tego, co naukowe, a co popularne czy życzeniowe jest zabiegiem bardzo trudnym do zrealizowania . Priorytetowe znaczenie ma tu wytyczenie pola badawczego i kryteriów tego, co określa się mianem globalizacji. Badania globalizacji i jej wpływu na społe­ czeństwa oparte są na czterech paradygmatach: stretching, intensification, interpenetration, infrastructure (A globalizing... 2000, s. 21). Obecnie obejmują one studia nad gospodarką i biznesem, polityką, systemami społecznymi, kulturą (językiem, religią, edukacją, wypoczynkiem), psychologią kontaktów między­ ludzkich i międzykulturowych. W tym miejscu ważna jest konstatacja, że globa­ lizacja sięga głęboko do systemów wartości, wierzeń, języka i innych elementów tożsamości. Inaczej mówiąc, zachodzące w jej obrębie procesy wkraczają głębo­ ko w sferę kultury. Jak już powiedziałam, na obecnym etapie poznania ustalenia dotyczące glo­ balizacji są „płynne", podlegają nieustannym rewizjom i uściśleniom. Bardzo zaawansowane prace teoretyczne, analityczne i empiryczne prowadzone są na gruncie nauk ekonomicznych, w obrębie których narodziło się to pojęcie. Dobrym tego przykładem są ostatnie przemyślenia Jerzego Żyżyńskiego (2004), w których podważa on wcześniejsze stanowiska (wyrażane m.in. przez Grzegorza W. Kołodkę) utrzymujące, iż globalizacja jest procesem wzrostu integracji handlowej lub wyrównywania poziomów rozwoju gospodarczego, niwelowania dystansów między krajami (Żyżyński 2004, s.ll). Jeśli już, jak uważa, to jest to perspektywiczny, długofalowy cel globalizacji. Równie krytycznie ocenił Żyżyński kategoryzację Banku Światowego, który - analizując różne aspekty globalizacji - dzieli kraje na dwie kategorie: bardziej zglobalizowane (MGC) i mniej zglobalizowane (LGC). Podstawą zaliczenia kra­ ju dojednej lub drugiej kategorii jest udział w międzynarodowym podziale pracy mierzony dynamiką handlu zagranicznego, czyli udział handlu zagranicznego w PKB (Żyżyński 2004, s. 10). Pogląd ten jest, jego zdaniem, błędny, bowiem zależności tu występujące są znacznie bardziej skomplikowane. Raczej można powiedzieć, że to ogólny wzrost gospodarki prowadzi do wzrostu dobrobytu, jak i wymiany międzynarodowej (tamże, s. 10). Złożoność problemów prowadzi Żyżyńskiego do konkluzji, iż: Globalizacja jest [...] przede wszystkim jakościowo nowym procesem, obejmującym zmianę 1 2 1 Symptomatyczne są tytuły publikacji z zakresu globalizacji, w k t ó r y c h powszechne s ą takie o k r e ś l e n i a j a k : z a g r o ż e n i e , nadzieje, iluzje. C z ę s t e jest mylenie takich p r o b l e m ó w w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a t a , j a k : ekologiczne, demogra­ ficzne, surowcowe, niedoboru w o d y itp. z g l o b a l i z a c j ą , p r o w a d z ą c ą do u w o l n i e n i a r y n k u z wszel­ k i m i tego konsekwencjami ( S z y m a ń s k i 2 0 0 1 , s. 14). 2 �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 59 reguł funkcjonowania gospodarki rynkowej w skali globu - w [...] trzech wymia­ rach [tzn. ekonomicznym, społecznym, politycznym - M . D.-R] zarówno uwa­ runkowanym, jak i rodzącym wielorakie skutki (Żyżyński 2004, s. 13). Zgadza się on z Władysławem Szymańskim, który twierdzi, że globalizacja jest proce­ sem niszczenia barier granicznych dla rynku (Szymański 2001, s. 12); procesem liberalizacji i integracji funkcjonujących dotąd w pewnym stopniu w odosobnie­ niu rynków towarów, kapitału i siły roboczej w jeden, działający ponad grani­ cami państw, rynek światowy (Szymański 2001, s. 12-14). Postrzeganie globalizacji jako procesu zmiany reguł funkcjonowania rynku, wynikającego z technologicznych i organizacyjnych zmian właściwych dla obec­ nego etapu rozwoju ludzkości, prowadzi do wniosku o nieuchronności tego procesu. Co więcej, dowodzi konieczności zarzucenia dotychczasowych metod analiz w kategoriach poziomu rozwoju krajów i relacji między tymi poziomami oraz zastosowania nowych, w których przedmiotem badań będą elementy syste­ mu i relacje między nimi (Żyżyński 2004, s. 14). Głównymi graczami w procesie globalizacji są - według Szymańskiego - mię­ dzynarodowe korporacje. Stanowią one zarówno odpowiedź na procesy globalizes cyjne, jak i czynnik sprawczy (Szymański 2001, s. 33). W tym sensie, jak twierdzi Żyżyński, są niewątpliwie podmiotami tego procesu, decydują o jego historycznej konieczności. Globalizację musimy zatem z jednej strony rozumieć jako naturalny i nieuchronny proces internalizacji własności, reguł, procesów i zasad, prowa­ dzący do podporządkowania gospodarek poszczególnych krajów interesom po­ nadnarodowych instytucji, koncernów i grup kapitałowych. Z drugiej jednak strony tym elementem, którego proces globalizacji dotyczy niestety uprzedmiotowił] ąc go, jest człowiek. Skutki, jakie dla jednostki ludzkiej wywoła globalizacja, będą decydowały zatem o jej sukcesie [...] Nie znajdujemy dotychczas jednoznacznej odpowiedzi, jaki ostatecznie będzie jej wynik (Żyżyński 2004, s. 15). W systemie demokratycznym człowiek chce być podmiotem dotyczących go procesów. Jed­ nakże uprzedmiotowiony człowiek, nie mający w demokracji sterowanej przez media i grupy interesu (Żyżyński 2004, s. 16) praktycznie nic do powiedzenia we własnych, żywotnych kwestiach, może uznać globalizację za przekleństwo. Stąd wynika konstatacja, iż: Globalizacja [...]jest to raczej koncepcja roz­ woju społeczno-ekonomicznego, mającego określone założenia polityczne i filo­ zof iczno-ideologiczne, kierowanego przez ponadnarodowe koncerny i między­ narodowe elity instytucji finansowych, odnoszącego się do całego świata w celu umocnienia porządku kapitalistycznego [...]. Koncerny tworzą swą politykę globalizacyjną świadomie i celowo [...] (Żyżyński 2004, s. 19), kontrolując takie sfery jak: ekonomiczna, technologiczna, polityczna, społeczno-kulturowa, regula­ cyjna i demograficzna . 3 3 Globalizacja połączona z dogmatycznie realizowanymi zasadami neoliberalnymi [pod p r e s j ą m i ę d z y n a r o d o w y c h instytucji finansowych i politycznych - M . D . - P . ] prowadzi [...] do powstania, narastania i utrwalania dysproporcji, ekonomicznych uzależnień oraz monopolizacji rynków przez ponadnarodowe koncerny ( Ż y ż y ń s k i 2004, s. 24). �60 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Jak utrzymuje Żyżyński: Firmy wielonarodowe monitorują sily i procesy spo­ łeczne, kulturowe, demograficzne, polityczne, prawne, technologiczne, ekono­ miczne i finansowe. Badają występujące w tych dziedzinach tendencje, tworzą scenariusze i formułują strategie działania. Do tego wszystkiego stosują najnowsze zdobycze psychologii społecznej, ekonomii, socjologii i nauk politycznych - w jed­ nym oczywistym celu: ażeby maksymalizować rentowność zaangażowanego ka­ pitału, zwiększać wypłaty dywidend i prowadzić do wzrostu kursu swoich akcji (Żyżyński 2004, s. 19). Ewolucja globalizacji, której istotą (celem i efektem) - według Żyżyńskiego -jest ekspansja zysków finansowych zdaje się zatem zdążać w niebezpiecznym kierunku nieodwracalnych uzależnień krajów drugiego świata od mechanizmów wymuszanych przez niekontrolowane instytucje pierwszego świata. Uzależnienia te przyjmują formę finansowej opresji, która jak zaklęty krąg otacza ludzi, firmy, instytucje i państwa. Wyjście z tego kręgu może znaleźć jedynie polityka, która przejmie kontrolę nad procesami zachodzącymi w skali globalnej. Niezbędna jest wszak zmiana paradygmatu myślenia o gospodarce (Żyżyński 2004, s. 30) . Określana jest ona mianem nowej kwestii społecznej. Zasadza się natomiast na skoncentrowaniu uwagi na stopie bezrobocia, poziomie i podziale dochodów indywidualnych, ubóstwie i przestępczości, a nie - jak dotąd - ortodoksyjnej koncentracji uwagi polityków gospodarczych na stopie inflacji, stopie procento­ wej, poziomie zadłużenia oraz deficycie finansowym. Konieczna jest tu świado­ mość, iż realizowana w ramach doktryny liberalnej presja na podporządkowanie gospodarki systemowi finansowemu rodzi złożone skutki. Liberalizację finansów i deregulacje (tzn. usunięcie ingerencji państwa) trzeba natomiast postrzegać w wielu wymiarach oraz widzieć ich złożone, negatywne efekty wtórne (takie jak np. wzrost biedy i nierówności) (Żyżyński 2004, s. 31-32). Literatura dotycząca globalizacji jest bardzo obszerna i powiększa się, w wy­ niku trwających prac i dyskusji, dosłownie z każdym dniem. W tym opracowa­ niu ograniczę się do scharakteryzowania głównych nurtów poznawczych doty­ czących tego procesu, skupiając się zwłaszcza na procesach globalizacji kultury. W ostatniej dekadzie nastąpił niezwykły wzrost (w znaczeniu dystansu i roz­ miarów) światowej wymiany dóbr kulturowych, znakomicie widoczny np. w tele­ wizji czy w kinach. Kultura staje się bardzo medialna. Szybki rozwój technologii, komputeryzacja, internet i inne środki przekazu oraz ich gadżety, rozprzestrze­ niające się w krajach i gospodarstwach domowych całego świata, wpływają na wzajemne relacje społeczne w poszczególnych państwach, na język, a także 4 4 W tej polityce, j a k twierdzi Ż y ż y ń s k i : Potrzeba Funduszu Walutowego na jest nowa wizja dwoma światami, nym kontroli w interesie skutków regionach, i międzynarodowego ładu światowego, a negatywne i działające lokalnych krajach, - dla popytu społecznościach ustanowione i wyobcowane w interesie społeczności, ekonomicznych w której procesy nam nie tylko reformy systemu finansowego, wąskich czyli grup narodów i koniunktury zostaną instytucje, kosztem i krajów. Stiglitz. partnerskie wyłonione ogółu, Punktem w obu obszarach ( Ż y ż y ń s k i 2004, s. 32). Międzynarodowego o co apeluje w świecie zostaną wyjścia świata, Potrzeb­ stosunki wzięte musi być w między pozbawio­ w karby analiza poszczególnych �61 G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU na cały kompleks warunków historycznych i kulturowych, które podtrzymują lokalne media swoją produkcją i konsumpcją. Jedną z dróg, na której te wpływy są badane w kategoriach jakościowych są wartości handlowe kultury (mierzone w walucie importy kultury). Ich wyniki pokazują ilościowy wzrost i różnice między krajami w zakresie importu dóbr kulturalnych wszystkich kategorii (nakładu książek, muzyki, twórczości wizual­ nej, filmów i fotografii, audycji radiowych i telewizyjnych) oraz rynku współza­ wodnictwa technologicznego (np. procentu okablowania lub liczby satelitarnych łącz telewizyjnych). Ukazują także zależności wpływów kulturowych między krajami, wynikające z liczby odbiorców telewizyjnych, ich rolę w eliminacji róż­ nic i zbliżeniu wywoływanych wspólnymi, podobnymi napięciami i emocjami, czego dobrym przykładem są np. wydarzenia sportowe. W moim odczuciu, szczególnie zaważyły nad kierunkiem badań i toczących się obecnie dyskusji wydane pod koniec ubiegłego wieku trzy książki, ukazujące różne spojrzenia na globalizację: 1) Hirsta i Thompsona (Hirst P., Thompson G., Globalization in Question: The International Economy and the Possibilities of Governance (2 edn.) Cambridge 1999, Polity), upatrujących największe znaczenie w globalizacji ekonomicznej, uważających nadal państwa narodowe za najbardziej uprawnione i zdolne do rozwijania własnych ekonomii, polityki gospodarczej i współpracy międzynarodowej bez utraty narodowej autonomii oraz suwerenności ; 2) G. Mulgana (Mulgan G., Connexity: Responsibility, Freedom, Business and Power in the New Century, London 1998, Vintage), wyraziciela entuzjastycznego poglądu na globalizację. Raczej popularyzatora, niż autora po­ lemicznego. Optymisty, który wierzy w to, że znajdziemy adekwatne drogi lub style życia i praktyki biznesowe radzące sobie z rozwiązywaniem prioryteto­ wych problemów naszych czasów; 3) J. Wisemana (Wiseman J., Global Nation? Australia and the Politics of Globalisation, Cambridge 1998, Cambridge Univer­ sity Press.), odnoszącego się sceptycznie do opinii poprzedników, ale zgadzają­ cego się z nimi, że reprezentatywne i najważniejsze zmiany z punktu widzenia całego świata leżą w organizacji niekontrolowanego rynku kapitalistycznego.. W trwającej w ostatnich latach wielkiej naukowej dyskusji na temat globa­ lizacji wystąpiły dwa główne, przeciwstawne podejścia badawcze, określane jako globalne (globalist, globalists) i tradycyjne, tradycjonalne (traditionalist, tradi­ tionalists). Zróżnicowane stanowiska naukowe mieszczą się w odrębnym nurcie poznawczym tzw. transformacjonalistycznym (transformationalist). Globaliści (Globalists) reprezentują pogląd, iż globalizacja jest realnym i wręcz namacalnym fenomenem, nieuniknioną drogą rozwoju ludzkości. Obec­ nie nastąpiło ważne, odczuwane wszędzie na świecie, przesunięcie w geografii dominujących stosunków i procesów społecznych. W obręb związków i wpływów nd 5 6 5 Ich k s i ą ż k a jest bardzo w a ż n a , syntetyzuje b o w i e m to, co nazywamy tradycjonalistycznym sposobem p o d e j ś c i a , czy stawiania pytań badawczych. Z całą m o c ą n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , iż r ó w n o l e g l e toczy się ona w masowych ś r o d k a c h przekazu, k t ó r e z racji z a s i ę g u swojego o d d z i a ł y w a n i a r z u t u j ą na o c e n ę p r o c e s ó w globalizacyjnych w y r a ­ ż a n ą przez o g r o m n ą liczbą ich o d b i o r c ó w . 6 �62 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA globalnych są włączone kultury narodowe, gospodarki i uprawiane polityki. Ciąg­ ły wzrost liczby tych powiązań (interconnections) osłabia lokalne i narodowe zróżnicowanie, autonomie oraz suwerenności, obniża znaczenie granic narodo­ wych. Sprzyja wytwarzaniu bardziej homogenicznej, globalnej kultury i gospo­ darki. Globalistyczny punkt widzenia zakłada wyłonienie się nowej struktury światowej, której funkcjom podporządkowane zostaną kraje, organizacje i dzia­ łania ludzkie. W tych okolicznościach, w dyskusjach i badaniach naukowych pojawiają się pytania dotyczące utrwalania narodowych wartości kulturowych oraz ich popularyzacji, szczególnie w kulturze masowej, w telewizji. W obozie globalistów możemy zauważyć różnice między spojrzeniem na to, że rozwój globalnej komunikacji i kultury jest rzeczą dobrą (a good thing) i tymi, co widzą w niej homogenizację czy imperializm. Z jednej strony są ci, co myślą o niej pozytywnie - i zgadzają się z tym, że nowe technologie komunikacyjne kierują nas ku „globalnej wiosce" (a global village), w której panuje ogólne porozumienie, demokracja oraz tolerancja, a społeczności są uwolnione od ich psychicznych i geograficznych uwarunko­ wań. Z drugiej strony są pesymiści, skupieni na uwypuklaniu wulgaryzacji i pro­ fanacji zmieniających się struktur, obszarach podlegających zmianom i rosnącej nierównowadze wynikającej z różnic wzorów kultury, metod rozpowszechniania informacji i ich wpływów. a) Optymiści lub pozytywni globaliści (positive globalists) widzą korzyści z globalizacji, a w jej rezultatach i wpływach światowych - zmianę pożądaną. W swoich programach i wystąpieniach skupiają się oni na potencjalnym poszerza­ niu stosunków społecznych, udowadnianiu łączonej z globalizacją wyższej jakości życia, podnoszeniu standardów i zrozumienia między narodami na świecie. Ich dążeniem jest uczynienie, na drodze globalnej komunikacji, ze wszystkich ludzi - obywateli świata. Pozytywni globaliści stoją na stanowisku, że wszyscy pono­ szą odpowiedzialność za poziom konsumpcji i rozwój nowych technologii, zwłaszcza tych, które skutecznie redukują stan zanieczyszczenia środowiska. Są dwa typy pozytywnych globalistów: jedni koncentrują się na rozwoju potencjału globalnej wioski, drudzy - liberalni perspektywiści - na demokra­ tycznej naturze wolnego rynku i korzyściach odbiorców z możliwości wielkiego wyboru dóbr kultury (A globalizing... 2000, s. 55). Globalna wioska, termin wprowadzony w 1960 r. przez teoretyka kultury ma­ sowej, Marshalla McLuhana, odnosi się do transcendentnej, teoretycznej kon­ strukcji fizycznego miejsca. Ludzkość ma się przekształcić w globalną wioskę pod wpływem mediów. Nowe technologie komunikacyjne pozwalają instalować na całym świecie niedrogie sieci połączeń. Techniczne środki komunikowania rozszerzają zakres doświadczeń i oddziaływania ludzi poza granice określane zasięgiem naturalnych zdolności nieuzbrojonych zmysłów. Ta funkcja mediów ma ogromne znaczenie dla realizacji kultury symbolicznej. Koncepcja globalnej wioski okazała się trwałą i popularną metaforą wyjaśniającą rolę mediów. W ostatnich latach zaobserwowano jej ożywienie. Związane jest ono z interne­ tem, jego właściwościami w zakresie demokratyzacji społeczeństw. �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 63 W 1995 r. Howard Rheingold opisał możliwości internetu (Rheingold 1995), przestrzeni wolnej od kontroli państwa, w której elity mogą dyskutować o oby­ watelach, o żywotnych procesach demokracji. Dostrzegł on erozją wolnych systemów komunikacji, obniżenie poziomu dyskusji w radio i telewizji, ro­ snącą manipulacją nowościami i ocenami przekazywanymi przez rządowych korespondentów, ogłoszenia, opinią publiczną oraz informacje menadżerskie. Telewizja, zauważył, stała się rozrywką dla zysku. W przeciwieństwie do niej, widział internet jako elektroniczne forum opinii obywatelskich. Komputery umożliwiły wirtualną komunikację a także rozwój wspólnych wartości. In­ ternet wyzwolił aktywne interakcje przełamujące wiele naturalnych systemów granicznych. Według Rheingolda, pozwoliło to na zwielokrotnienie wypowie­ dzi, czyli na pogłębienie demokracji, na bycie członkiem wspólnoty i uczest­ nikiem demokracji . Globalni wieśniacy (global villagers), ściślej zwolennicy tego kierunku, upa­ trują w tym zaczątek rozwoju kultury globalnej. Są zdania, iż wraz z internetem, dzięki dostępowi do bardzo wielu światowych systemów komunikacji, mamy możliwości ożywienia przestrzeni publicznej i rekonstrukcji pewnych starych wspólnot społecznych oraz tworzenia nowych. Wśród liberalnych entuzjastów globalizacji (liberal enthusiasts of globali­ zation) możemy zobaczyć tych, którzy uważają rynek mediów za sam w sobie demokratyzujący, pokonujący elitaryzm, kierujący się do szerokiej publiczności odbiorców i jej wolnych wyborów. Inni postrzegają nieograniczany rynek jako panaceum na to, co kontrolują elity i o czym decyduje rządowa polityka kultural­ no-informacyjna władz oraz BBC. Są tutaj także twórcy mediów korzystający materialnie na powiększaniu liczby kanałów oraz programów radiowo-telewizyjnych (A globalizing... 2000, s. 55-56). b) Pesymistyczni globaliści (pessimistic globalists), w przeciwieństwie do poprzedników, negatywnie odnoszą się do skutków globalizacji, w której efekcie świat staje się mniej urozmaicony i bardziej homogeniczny. Kładą oni nacisk na dominację wielkiej ekonomii i interesów politycznych, szczególnie krajów Ameryki Północnej (USA, Kanada), Europy Zachodniej i Japonii, które są zdolne oprzeć się wszelkim lokalnym naciskom, wprowadzać zmiany i narzucać je przez swoje agendy na całym świecie. Postrzegają oni negatywny wpływ tych dominacji na narodową tożsamość i suwerenność oraz przyczyny nierównych konsekwencji globalizacji. Krytyczni i pesymistyczni (czy - jak uważają nie­ którzy - realistyczni) interpretatorzy globalizacji kultury widzą często zacho­ dzące procesy jako współczesny kolonializm bazujący na nowych produk­ tach, skupionych wokół elektronicznych środków komunikacji medialnej oraz 7 7 W biuletynach internetowych czytamy o demokratycznych m o ż l i w o ś c i a c h multimedialnej komunikacji i wirtualnej w o l n o ś c i . S t o s u j ą one r ó ż n e sposoby p o d k r e ś l e n i a swojej u ż y t e c z n o ś c i i s ł y s z a l n o ś c i w procesach demokratycznych. P o z w a l a j ą na w i e l e alternatywnych wypowiedzi i g ł o s ó w radykalnych. Stosują o k r ę ż n e sposoby - w p o r ó w n a n i u do tych, j a k i c h u ż y w a j ą oficjalne media - aby z a p r e z e n t o w a ć p r z y k ł a d y na swoich lamach internetowych. Jeśli w ł ą c z y m y internet zobaczymy w r ę c z e k s p l o z j ę c e n t r ó w takich alternatywnych organizacji. �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 8 dominacji języka angielskiego . Media i korporacje kulturalne stające się zna­ czącym komponentem w światowej ekonomii są ściśle powiązane z grupami interesów zlokalizowanymi w informatyzacji, komunikacji, rozrywce. Najbardziej charakterystyczne wśród nich są trzy stanowiska teoretyczno-badawcze: rosnących nierówności, koncentracji własności mediów, imperia­ lizmu kulturowego. Pierwsze dotyczy rosnących nierówności w dostępie do technologii (twardej i miękkiej), dzięki której kultura jest przekazywana i dystrybuowana i oparte jest na twierdzeniu Howarda Rheingolda. Wprawdzie Rheingold utrzymuje, że szersza komunikacja czyni świat lepszym, to jednak jej współczesny rozwój może okazać się mniej pozytywny. Koncentracja własności i zastosowań technologii komunikacyjnych w światowej sieci zachodzi w tym samym czasie, co drama­ tyczny wzrost nierówności ekonomicznych na świecie. Te nierówności są wszę­ dzie i we wszystkich dziedzinach życia. Następuje poszerzanie obszaru i zakresu oferty urządzeń informatycznych oraz ich otoczenia - tzw. bogatych informacji (the information rich) zjednej strony, z drugiej zaś tzw. biednych informacji (the information poor), którym brakuje łącz, technologii komunikacyjnych i dostępu do informacji (A globalizing... 2000, s. 57). Możemy obserwować je także we własnych gospodarstwach domowych na przykładach liczby i jakości posia­ danych aparatów (przekaźników i odbiorników) i ich usytuowania w systemie międzynarodowych łącz, informacji oraz serwisu. Drugie podejście kładzie nacisk na obserwowaną koncentrację mediów w korporacjach , zainteresowanych w światowym rozwoju form lekkich, roz­ rywkowych i działów informacyjnych oraz totalitarnych możliwościach homo­ genizacji kultury na drodze wzrostu krążenia i przenikania ich produktów. Z tego punktu widzenia krytycznie ocenia się globalizację kultury, silne i rozległe orga­ nizacje kontrolujące dystrybucję mediów, a także zawartość ich oferty . Jest charakterystyczne, że znaczenie tych korporacji jest daleko większe, niż określane przez specjalne skale bogactwo, ponieważ ich produkty decydują o wyborach o znaczeniu symbolicznym i kulturowym. Dlatego od stulecia istnieją 9 10 x J ę z y k jest g ł ó w n y m , p o t w i e r d z o n y m przez wszelkie dane p o w i e l a n y m w z o r e m , p r z y k ł a ­ dem homogenizacji kultury (Collins 1990, s. 211). Ogromna w i ę k s z o ś ć ś w i a t o w e j w i e d z y nauko­ wej oraz formalnych informacji jest przekazywana w j ę z y k u angielskim, stosowanym t a k ż e j a k o p o d s t a w o w y j ę z y k w k o m u n i k a c j i m i ę d z y ś w i a t o w y m i organizacjami i instytucjami. Co w i ę c e j , jest to drugi j ę z y k dla p o z o s t a ł e j l u d n o ś c i ś w i a t a i dla nieomal czterech ras. 9 C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą ś w i a t o w e j e k o n o m i i jest r o s n ą c y obecnie zysk i wzrost d u ż y c h , o szerokim zakresie o d d z i a ł y w a n i a , korporacji ś w i a t o w y c h ( w t y m ś w i a t o w y c h korporacji me­ d i ó w ) . Ich p o t e n c j a ł w y k a z u j ą w c i ą ż rankingi i listy n a j w i ę k s z y c h p o t e n t a t ó w . Podobnie, pod­ s t a w ą b i z n e s ó w s ą globalne konglomeracje m e d i ó w . 1 0 Ś w i a t o w y rynek m e d i ó w jest opanowany przez 10 ponadnarodowych korporacji, z k t ó r y c h w i e l e jest nam znanych - T i m e Warner, Disney, Bertelsman, V i a c o m , Tele-Communications lne, N e w s Corporation, Sony, Seagram (dawniej Universal), General Electric (dawniej N B C ) , and D u t c h Phillips (dawniej Polygram). M a j ą one w p ł y w y na n i e w y o b r a ż a l n ą s k a l ę . Na t y m polu charakteryzuje j e wtapianie, ł ą c z e n i e , akwizycje i w s p ó l n e p r z e d s i ę w z i ę c i a (joint ventures). Z tego powodu m o ż e m y t w i e r d z i ć , że ich liczba jest teraz w i ę k s z a , niż w c h w i l i pisania tego tekstu. �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 65 państwowe regulacje dotyczące mediów. Jak zauważają badacze, przejęcie przez korporacje własności różnych typów mediów w konsekwencji zubaża i ogranicza media. Ze wzrostem płatnych ogłoszeń maksymalnie rośnie ich rola w kształtowa­ niu programu. Programy elitarne z zakresu tzw. kultury wysokiej są eliminowane na rzecz popularnych i rozrywkowych. Audycje informacyjne, na kilkudziesię­ ciu kanałach w sieci połączeń, podają te same treści dostosowując je w sekcjach w zależności od liczebności odbiorców. Jest to dalekie od możliwości wyboru głoszonych przez liberalnych globalistów (A globalizing...2000, s. 57, 60). Konstatacja, że kultury świata staną się bardziej homogeniczne, którą jako pierwszy sformułował Herbert Schiller (1991) ', jest podstawą do kształtowania opinii o imperializmie kulturowym (cultural imperialism). Kładą one nacisk na konsekwencje wynikające z homogenizacji globalnej sieci komunikacyjnej i wzo­ rów kulturowych. W tej perspektywie badawczej kultura globalna jest właściwie kulturą „Zachodu" (rozwiniętych krajów Europy zachodniej, Kanady, ostatnio także Japonii i Korei Południowej) oraz USA rozprzestrzeniającą się na świecie głównie z powodu interesów ekonomicznych tych krajów. Badacze koncentrują się na wzorach strukturalnych globalnej dominacji, i ich szczegółowych anali­ zach . Ogniskują się one wokół dwóch założeń: a) kultury „Zachodu" i USA przenikają do innych kultur w sferze organizacyjnej redukując istniejące różnice (w tej strategii następuje spotkanie interesów ekonomicznych USA z innymi kraja­ mi zachodnimi) oraz b) konfrontacji interesów ekonomicznych USA i pozostałych krajów zachodnich. Dominacja kulturowa jest też widziana jako konsumpcja dóbr zachodnich oraz obszar dysproporcji między producentami i odbiorcami kultury . Tezy imperializmu kulturowego wywodzą się z założeń, iż tzw. autentyczna kultura narodowa jest erodowana, staje się nieautentycznym erzatzem, namiast­ ką kultury. Nasuwa się zatem interesujące i trudne do odpowiedzi pytanie dotyczące reprezentacji kultury narodowej. Broniąc np. uznanej angielskości, francuskości czy walijskości, odwołujemy się do kulturowej tożsamości narodu etnicznego i oddziaływań kulturowych. W wyniku takiego postępowania ujaw­ niamy homogenizację kultury narodowej oraz kulturowe hybrydy i kreolizm, 1 12 13 11 U w a ż a ł on, iż kultura globalna nie jest obrazem z m i e n i a j ą c y m się pod w p ł y w e m w y d a r z e ń czy w z o r c e m p o s t ę p o w a n i a na drodze poznania i zrozumienia r ó ż n i c k u l t u r o w y c h na ś w i e c i e . M o ż e b y ć natomiast postrzegana j a k o zidentyfikowane struktury instytucjonalne p o d k o p u j ą c e k u l t u r y narodowe (np.Coca-Cola, Disney i M c Donald's). 1 2 Samo o k r e ś l e n i e imperializm k u l t u r o w y ma swoje źródła we Frankfurckiej Szkole Socjo­ logicznej. N a u w a g ę z a s ł u g u j ą tu przede w s z y s t k i m prace Theodora A d o r n o i M a x a H o r k h e i m e ra, k t ó r z y w 1930 r. wyjechali do U S A , gdzie kontynuowali badania d o t y c z ą c e homogenizacji kultury i d o m i n u j ą c y c h autorytetów, które u w a ż a l i za charakterystyczne dla kapitalizmu. Koncen­ trując p o s t ę p o w a n i e na strukturach z w i ą z a n y c h z upowszechnianiem kultury - ukazali kulturę j a k o c z ę ś ć systemu rynkowego coś, co rozwijając się kupuje i sprzedaje ( A globalizing... s. 56, 60). S z c z e g ó ł o w y m , przedstawionym na szerokim tle, opracowaniem w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h jest np. k s i ą ż k a Mattelarta o Disneyu. A u t o r udowadnia w niej, że „ K a c z o r D o n a l d " karykaturuje i deprecjonuje „ T r z e c i Ś w i a t " . Narzuca to, do czego ludzie „ T r z e c i e g o Ś w i a t a " p o w i n n i aspiro­ w a ć . Tak w i ę c ł ą c z y on imperializm k u l t u r o w y ze wzrostem i poszerzeniem ś w i a t o w y c h korpora­ cji k a p i t a ł o w y c h . Jest tu t a k ż e w i d o c z n y imperializm ideologiczny przekazywany ( „ w t ł a c z a n y " ) za p o ś r e d n i c t w e m przekazu kulturowego. 1 3 �66 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA rezultat integracji dwóch lub więcej kultur. Odkrywamy występujące ponad epokami nowe formy kulturowe, które nie są prostym przejściem z jednej kul­ tury do drugiej (A globalizing... 2000, s. 74-75). Zgodnie z tezami imperializmu kulturowego, rozwój kultury globalnej nie jest częścią procesu cywilizacyjnego czy progresywnego, ale procesem istnieją­ cym równolegle, który stopniowo, łagodnie narzuca się, zyskując rangę dominu­ jącą. Niektórzy uczeni, skoncentrowani na badaniu rozszerzających się struktur, postrzegają to jako upadek Zachodu i wzrost znaczenia - powodujących nierów­ ności - Banku Światowego, Światowych Organizacji Handlowych i Międzyna­ rodowych Funduszy Walutowych, dostarczając tym samym znaczący materiał potwierdzający argumenty imperializmu kulturowego. Pod osłoną takich argumentów jedni mogą znaleźć interesujące koalicje i po­ wiązania lewicy (the left) - przeciwnej zyskom głównych korporacji światowych - i prawicy (the right), optującej za kulturą narodową, czy dla liberalnej lewicy, dokumentującej przejmowanie lokalnych mediów oraz ich rozbudowywanie przez zachodnie korporacje kulturalne. Dla prawicy Disney np. jest erzatzem, substytutem kultury, zagrożeniem dla historycznych korzeni tradycyjnych kultur zachowań i praktyk . Tradycjonaliści są sceptyczni wobec globalizacji. Wprawdzie popierają dą­ żenia różnych grup społecznych do rozwoju światowego biznesu i uznają global­ ne nierówności, to jednak uważają, że jej znaczenie, jako fazy w rozwoju ludz­ kości, jest wyolbrzymione. Widzą główną aktywność ekonomiczną i społeczną wciąż jako podstawę zachowań regionalnych, a nie w skali przestrzeni globalnej. Unia Europejska jest przytaczana przez nich jako przykład rozwoju ważnego bardziej dla regionalizacji, niż globalizmu. Tradycjonaliści kładą nacisk na kon­ tynuację związków między przeszłością i teraźniejszością. Uważają, że obecny wzrost wpływów handlu i pieniądza, obserwowany na całym świecie, nie różni się faktycznie od tego, jaki miał miejsce w poprzednich okresach historycznych. Wymiana żywności, dóbr i kultur zachodziła wcześniej. W XIX wieku np. otwarty handel i liberalne stosunki gospodarcze były czymś normalnym, a globalne, silne interesy ekonomiczne i polityczne nie są trudne do znalezienia. To, czego jesteśmy obecnie świadkami jest w każdym przypadku prostą kontynuacją i rozwojem wcześniejszych, światowych kontaktów handlowych. W badaniach tradycjonaliści kładą nacisk na nadrzędną rolę narodu-państwa najbardziej, ich zdaniem, ewidentnego, fundamentalnego wyrazu systemowych stosunków społecznych, zachowującego znacznie więcej uprawnień i możli­ wości, niż to przyznają globaliści. Uważają, że nadal podstawowe znaczenie dla narodów (jako relatywnie autonomicznych przedstawicieli - podmiotów) ma ich własna ekonomia i racje polityczne. Transformacjonaliści, reprezentujący trzeci rodzaj podejścia badawczego, bacznie obserwują debaty między globalistami i tradycjonalistami, wnikliwie ana14 1 4 Dominacja kulturowa jest widziana j a k o c z ę ś ć strategii pokolenia nastawionego na k o n ­ s u m p c j ę d ó b r zachodnich i obszar dysproporcji m i ę d z y producentami i odbiorcami kultury. �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 67 lizując każdą zmianą poglądu czy stanowiska. Odrzucają oni polaryzację, bieguno­ wość perspektywy globalistycznej i tradycjonalistycznej. Transformacjonaliści uważają, że w globalnym systemie instytucje są demokratyczne i niekwestionowa­ ne, ale kluczowe role pełnią państwa narodowe, jako jedyne struktury społeczne, posiadające legitymację i niepodważalne uprawnienia polityczne. Zgadzają się z tradycjonalistami, co do tego, że państwa narodowe pozostają militarnymi, eko­ nomicznymi i politycznymi siłami, mimo pojawiającego się obecnie sceptycyzmu w tym zakresie. Wierzą również w brak możliwości wyeliminowania narodu z procesów globalizacji lub odrzucenia jego materialnych osiągnięć i efektów. Z drugiej strony, autonomia państw narodowych jest konstruowana przez różne formy sił ponadnarodowych, w tym głównych korporacji finansowo-handlowych realizujących tu własne cele. W konsekwencji, ich zdaniem, globaliści nie popeł­ niają horrendalnych błędów, ale globalizacja nie powinna być rozumiana jako punkty graniczne rozwoju, określające początek czy zakończenie procesu. Raczej winna być postrzegana ponad relacjami jednoczącymi, jako kompleks płaszczyzn, których siła wynika z wewnętrznych, wielokierunkowych, powiązań wielu części. W badaniach transformacjonaliści kładą największy nacisk na interakcje mię­ dzy tendencjami globalizacyjnymi a inicjatywami podejmowanymi przez naród, lokalne i pozalokalne (zewnętrzne) agencje, czyli tzw. kontekstem strukturalnym. Zgodnie z ich punktem widzenia, współczesne konsekwencje globalnych inter­ akcji są kompleksowe, urozmaicone i nieprzewidywalne w dłuższym wymiarze czasu. Więcej, ich efekty są często zaskakujące w warunkach wojennych oraz w przypadku zachowań koncernów i korporacji (A globalizing... 2000, s. 22-24). ZAKRES I INTERPRETACJA GLOBALIZACJI W N A U K A C H SPOŁECZNYCH Spróbuję przybliżyć główne problemy i ich interpretacje dotyczące globalizacji podejmowane w naukach społecznych. Poglądy na temat globalizacji oscylują wokół kilku podstawowych punktów widzenia. Pierwszy dotyczy idei fundamentalnej, przestrzennej koncepcji globalizacji - rozszerzania, intensyfikacji i rosnącej szybkości rozpowszechniania się na świecie wzorów kontaktów międzynarodowych. Globalizacja w tym znaczeniu z jednej strony przebiega w linii spektrów lokalnych i narodowych, z drugiej - regionalnych i globalnych. Drugi pogląd, reprezentowany m.in. przez tradycjonalistę Grahama Thomp­ sona, odnosi procesy globalizacji głównie do sfery ekonomicznej. Zgodnie z tym punktem widzenia, aby zrozumieć naturę globalizacji, a ponadto wszystkie natury globalnych zmian, musimy mieć jasność co do tego, co będzie konstytuowało światowy system ekonomiczny . 15 ] 5 Odrzuca on k o n c e p c j ę e k o n o m i i ś w i a t o w e j , c z y l i globalistyczne widzenie istnienia j a k i e ­ g o ś systemu ekonomicznego bez granic i z n a c z ą c y c h narodowych p r z e s z k ó d dla e k o n o m i c z n y c h inter-zmian. Przyznaje, że globalizacja jest j e d n y m z w i e l k i c h m i t ó w naszych c z a s ó w . Ż y j e m y w m i ę d z y n a r o d o w y m , ale nie w g l o b a l n y m p o r z ą d k u , t w i e r d z i . �68 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Dla pewnych autorów z kolei globalizacja nie jest jednostkowym wyróżnikiem. Jest to rzeczywisty kompleks problemów w obrębie procesów zawierających się między organizacją przestrzenną życia gospodarczego, politycznego i spo­ łecznego. Teraz należy je zbadać, zanalizować i zrozumieć, wykorzystując uwłaszcza różne koncepcje zmian społecznych, nie tylko po prostu odczytać, ale zbudować ich model (Held 2000a, s. 170). W istocie, różnica między tymi stanowiskami jest różnicą między widzeniem globalizacji jako ponadczasowych, zachodzących w każdej przestrzeni i czasie procesów w określonych formach aktywności społecznej a postrzeganiem jej przez pryzmat natury i rozmiar procesów, zachodzących w porządku systemu globalne­ go jako koniec państwowości, czyli w pełnym, rozwiniętym, globalnym systemie. Podstawowe, nasuwające się tu pytania to: Czy globalizacja powinna być po­ strzegana i rozpatrywana jako zespół procesów - kulturowych, ekonomicznych i politycznych, które zachodzą w każdej przestrzeni i czasie? Czy powinniśmy widzieć ją głównie jako koniec państw, w których może mieć zastosowanie jako narzędzie do mierzenia czy szacowania obszaru (jego zasięgu i rozmiaru) światowego systemu ekonomicznego, w jakim obecnie żyjemy? Główne znaczenie ma tu odpowiedź na pytanie, jak wyróżnić i scharakte­ ryzować obecne procesy globalizacji, ich odmienności i relacje wobec tych zachodzących w poprzednich dekadach. Wyzwanie nie jest proste. Stwierdze­ nie, co się zmieniło wymaga sprecyzowania tego, co jest i jak funkcjonuje. Odpowiedzi zależą od stanowisk przyjętych w stosunku do natury globaliza­ cji. Jeśli ktoś jest sceptykiem wobec idei globalizacji, nie zobaczy jej w różnych fazach lub stanach zmian społecznych. Ten punkt widzenia wyraża wielu ba­ daczy. Tradycjonalista Graham Thompson (podobnie jak globaliści) uważa za niewłaściwe formułowanie ostatecznych („mocnych") tez dotyczących globalizacyji. Udowadnia on konieczność szerokiej debaty o współczesnej ekonomii (na wszelkich jej polach) i powstania silnego zaplecza naukowego stanowią­ cego zaporę przed konstruowaniem pochopnych generalizacji. Dla Thompsona współczesny świat, tak jak w czasach historycznych, jest daleki od integracji. Odrzuca on pogląd, iż aktualna sieć powiązań między głównymi gospodarkami jest mniejsza niż wieki temu. Sądzi jednak, że kluczem do poznania globalnej ekonomii jest to, czy światowe trendy ekonomiczne pozwolą na istnienie mniej­ szych, narodowych, gospodarek. Oceny sceptycznych transformacjonalistów, dotyczące związków między stopniem obecnych zmian w światowych wzorach kultury oraz komunikacji i tymi zachodzącymi w poprzednich okresach są różnorodne. Istniejący tu chaos pogłębia fakt, iż wiele wniosków ze studiów dotyczących wpływów kulturowych i ponadnarodowych wzorów komunikacyjnych upadło z powodu błędów metodycznych. W ich badaniu zastosowano bowiem te same kryteria 16 1 6 Istnieje w i e l e koncepcji globalnego systemu ekonomicznego (czy - w i n n y m k o n t e k ś c i e , globalnego s p o ł e c z e ń s t w a lub globalnej p o l i t y k i ) , k t ó r y c h t w ó r c y u w a ż a j ą , iż m o ż n a p r z e ś l e d z i ć i z b a d a ć czy ż y j e m y w p o r z ą d k u g l o b a l n y m , czy nie. �69 G L O B A L I Z A C J A - PROCES 1 PRÓBY JEGO OPISU zmian technologicznych dla X I X i X X wieku, podczas gdy mogą być one oce­ niane i porównywane tylko w odniesieniu do odpowiednich, adekwatnych dla nich okresów historycznych. Liczne np. wnioski z zakresu nowoczesnego inter­ netu wyciągano na podstawie ustaleń z okresu późnego X I X wieku, dotyczą­ cych innowacji technicznych i telegrafu. Hugh Mackay uważa, że skala, intensywność, szybkość i wielość światowych kontaktów dzisiaj nie jest zaskakująca. Rozprzestrzenianie się telewizji, internetu, satelitarnych łącz i technologii cyfrowych stworzyło możliwości kontaktów świa­ towych w stopniu dotąd nigdy nie mającym zastosowania i wpływu na tak wielu ludzi. Ale one także stresują. Przestrzeń i systemy kultury są teraz bardziej kontestowane niż przedtem. Z tych kontestacji wynika, że przyszłość jest nie­ znana (the future is uncertain), zależna od negocjacji i konfliktów między naro­ dami/państwami, korporacjami mediów, rozwojem technologicznym i wyborami zwykłych obywateli (Held 2000a, s. 171). W obecnych czasach, zwłaszcza od 1945 r. - twierdzi Anthony McGrew - ob­ serwujemy godną uwagi międzynarodową aktywność polityczną państw i po­ nadnarodową aktywność korporacji finansowo-handlowych . Jej efektem jest m.in. wyłonienie się wielu dyletanckich rządów i upadek autorytetów politycz­ nych. McGrew nie uważa, iż wszystkie struktury państwa ulegają erozji i że system państwowy jest w końcowym stadium rozpadu. Ale to, co się zdarzyło jest, według niego, niezrozumiałe. Nie podlega zasadom transformacji i rekonfiguracji układów politycznych. Rządy narodowe - zawieszone między siłami globalnymi i lokalnymi - rozważają swoje nowe role i funkcje. Wiedzą, że mu­ szą pracować wspólnie na rzecz dobra publicznego, przeciwstawiać się recesji, popierać rozwój gospodarczy. Czy jednak polityka globalna stanie się alterna­ tywą dla polityk lokalnych i międzynarodowych? Trudno przewidzieć. Różnorodność punktów widzenia oraz podejść badawczych transformacjonalistów dotyczących współczesnego okresu historycznego prowadzi ich do stwier­ dzenia, że nie możemy rozumieć globalizacji jako prostych uwarunkowań lub procesu linearnego. Najwłaściwsze wydaje się pojmowanie go jako wielokie­ runkowego fenomenu, stymulującego wewnętrzną aktywność i interakcje (eko­ nomiczne, polityczne, technologiczne, kulturowe i ogólnomentalne). W każdej z tych stref kształtuje on odmienne wzory relacji i aktywności. Zanim zatem stworzymy mocne podstawy teoretyczne dotyczące globalizacji - musimy ustalić i zrozumieć, co się rzeczywiście w każdej z tych stref wydarzyło. Jasne jest, że nie wystarczy tu prosta rejestracja faktów i reakcji lub przewidywanie projekcji lokalnej aktywności na sąsiednie tereny. Sceptycyzm jest tu nieodzowny, bowiem inne niż w strefie ekonomicznej warunki naturalne i dynamika globalizacji mogą być adaptowane do strefy kultury i polityki. Nie jest to jednak powód, by wąt­ pić w fakt, że globalizacja cechuje się własną historyczną narracją i logiką. 17 1 7 Z podobnego punktu widzenia A n t h o n y M c G r e w konfrontuje - na p r z y k ł a d z i e Westfalii - r o z w ó j systemu p a ń s t w o w e g o (od k o ń c a X V I I - w i e k u ) , w k t ó r y m rodzaj l u d z k i z a c z ą ł orga­ n i z o w a ć się w o k r e ś l o n e terytorialno-polityczne s p o ł e c z n o ś c i , ze w s p ó ł c z e s n y m systemem po­ lityki światowej. �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Procesy globalizacyjne rozwijają się we wszystkich okresach historycznych, ale ich kierunki i dynamika są odmienne. Pełne poznanie globalizacji może dać tylko analiza wszystkich okoliczności z nią związanych. Jednym z dominujących tematów obecnej dyskusji są wpływy globalizacji na suwerenność i autonomię narodowo-państwową. Nie jest to zaskoczeniem. Tradycjonalistyczny punkt widzenia kładł nacisk na okoliczności, w których suwerenność i autonomie państw narodowych podlegały erozji . Również dla wielu globalistów błędem są ataki na ideę głoszącą, że państwa narodowe są wciąż ważne w gospodarce świata, zdolne do prowadzenia włas­ nych spraw. Narodowa i międzynarodowa gospodarka mogą stale zmieniać się, ale państwa posiadają istotny udział w tych procesach, nie żyjemy bowiem poza światem . W opozycji do nich są liczni uczeni. Nie znaczy to, że uważają oni, iż globali­ zacja prowadzi prosto do utraty suwerenności i autonomii - są oni dalecy od tego. Jednak ich koronnym argumentem jest to, że globalizacja rekonfiguruje strukturę kulturową i polityczną (McGrew). Z tego wynika, iż suwerenność i autonomia rządów narodowych - zamknięte w wielofunkcyjny system pań­ stwowy - ulegają rozpadowi (przedefiniowaniu). W tym systemie państwo nie używa suwerenności jako wartości legalnej siły przewodniej, ale raczej jako war­ tości podnoszonej w negocjacjach z ponadnarodowymi i międzynarodowymi agencjami i korporacjami. Tu państwo wyraża ich suwerenność i autonomię. Jest kartą przetargową w wielokierunkowych i ponadnarodowych negocjacjach. Współpracuje i koordynuje akcje zmian regionalnych i globalnych sieci połą­ czeń. Suwerenność państwa staje się np. fundamentalną wartością w Unii Euro­ pejskiej, gdzie prawo tworzone jest przez legalne polityczne reprezentacje zrze­ szonych krajów, ale nie można wprost odnieść tej sytuacji do państw spoza UE. Zmiana ról państwa oznacza zmianę jego modelu i form. W tym kontekście globalizacja pojawia się jako przesunięcie siły oddziaływania narodowych rządów i elektoratów w kierunku bardziej kompleksowych systemów regionalnego i glo­ balnego zarządzania. W rezultacie, politycy stają się bardziej ponadnarodowi i światowi, co jest zjawiskiem niezrozumiałym dla nieuprzemysłowionego świata. Można wskazać znaczące różnice (warsztatowe, interpretacyjne i dowodowe) w dociekaniach tradycjonalistów, globalistów i transformacjonalistów w zakresie 18 19 1 8 Graham Thompson np. za jedno z n a j w a ż n i e j s z y c h z a d a ń u w a ż a r o z w a ż a n i a i dyskusje w o k ó ł p o z i o m u merytorycznego oraz rozumienia t a j n i k ó w p o l i t y k i handlowej o s ó b o d p o w i e ­ dzialnych za planowanie i z a r z ą d z a n i e n a r o d o w ą g o s p o d a r k ą . 1 9 Graham Thompson odnosi się sceptycznie do wszystkich tez globalizacyjnych w y w o d z ą ­ cych s i ę ze s z c z e g ó ł o w y c h u s t a l e ń na gruncie organizacji produkcji i handlu. W i e l o n a r o d o w e kampanie, jego zdaniem, m a j ą korzenie w p a ń s t w a c h narodowych, stąd ich marginalny w p ł y w na zmiany w n o w y m e k o n o m i c z n y m p o r z ą d k u . R ó w n o c z e ś n i e n a s t ę p u j ą p r z e k s z t a ł c e n i a w naturze i formach globalnego r y n k u finansowego. W t y m przypadku r ó ż n e formy zmian i w z r o s t u l o k a l ­ nej a k t y w n o ś c i finansowej i ich w p ł y w na ś w i a t o w y system ekonomiczny s ą opisywalne. Z tego p o w o d u u w a ż a , iż argumenty przytoczone przez A n t h o n y M c G r e w o n a d r z ę d n o ś ć transformacji w ś w i a t o w y m systemie p o l i t y c z n y m p o ś w i ę c a j ą za m a ł o u w a g i temu w p ł y w o w i na s u w e r e n n o ś ć i autonomię państw. �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 71 konsekwencji globalizacji w nowoczesnych państwach. Trzeba jednak powie­ dzieć, że wymienione tu stanowiska uznają i podkreślają uwagę rządów zwróco­ ną na regionalne i globalne kwestie normatywne. Zadają pytania dotyczące zmie­ niającej się natury świata w obecnym czasie rozpadu jego dotychczasowego porządku. Jaki jest charakter światowego ładu i jaki może być? Kogo interesuje (a kogo nie) jego zachowanie? Są to wiodące pytania we wszystkich perspekty­ wach poznawczych. Szerokie dyskusje naukowe i zainteresowania publicystów koncentrują się wokół problemu na ile (i czy w ogóle) globalizacja kształtuje nowe wzory nie­ równości i podziałów społecznych na świecie, czyli - inaczej - nowe wzory zwycięzców i przegranych. Badając sposoby, rodzaje i drogi dominacji wielo­ narodowych korporacji w globalnej sieci powiązań kulturalnych możemy zareje­ strować zagrożenie z ich strony peryferii kulturowych i pozycji grup mniejszo­ ściowych. Wszechstronne dyskusje i polemiki na ten temat prowadzą do różnych wniosków. Podstawowy jest taki, iż należy zwalczać uproszczenia w spojrzeniu na te tezy, bowiem wpływy kulturowe Zachodu na resztę świata nie są prostą demonstracją siły czy dominacji. Wpływy mogą być tak regionalne, jak i glo­ balne. Produkty kultury wielonarodowych korporacji nie są też bezpośrednio, pasywnie przejmowane przez odbiorców, niezależnie od ich pozycji społecznej oraz miejscowej kultury. Przeciwnie, wiele osób jest zaangażowanych w nada­ wanie im nowego sensu przez pryzmat własnego dziedzictwa, lokalnych i naro­ dowych korzeni, dzięki czemu następuje kreatywne zbliżenie globalnej twórczości medialnej i jej lokalnych adaptacji (np. emitowane w Polsce „Koło fortuny , seriale „Kasia i Tomek", „Sąsiedzi"). Co więcej, narodowi odbiorcy reinterpretują obce przekazy na własne sposoby. Tak więc, nie jest to ewidentnie proste przejmowanie wzorów kultury zachodniej czy kulturowych homogenizacji. Empi­ ryczne wyniki wskazują na zróżnicowanie tych form, ujawniają krzyżujące się wpływy kulturowe, hybrydyzacje i wielokulturowość. Jest wiele wzorów wygranych i przegranych w globalnym systemie ekonomicz­ nym. Rozwój powiązań regionalnego handlu i zblokowanych inwestycji, szczegól­ nie Triad (NAFTA, UE i Japonia), które skoncentrowały transakcje ekonomiczne z i między sobą, obejmuje od 2/3 do 3/4 światowej aktywności ekonomicznej. Jednakże znacząca większość populacji świata jest wykluczona lub zajmuje margi­ nalne miejsce w tej sieci powiązań gospodarczych i związanych z nimi profitów . Przepaść w warunkach życia i życiowych szansach ludności całego świata jest zauważana przez wszystkich badaczy, którzy ostatnio przewartościowują swoje stanowiska na ten temat. Podnoszą oni, iż dominujące dzisiaj wzory ,, 20 2 0 W p r z e c i w i e ń s t w i e do faktu ż e w 4 ostatnich dekadach, ś w i a t o w y produkt totalny (suma w s z y s t k i c h p r o d u k t ó w lokalnych GDPs) w z r ó s ł 4-krotnie i w konsekwencji produkty p o d w o i ł y się, ogromna w i ę k s z o ś ć rodzaju ludzkiego ledwie partycypuje w ś w i a t o w y m systemie ekono­ m i c z n y m i ekonomicznej prosperity. Na p r z y k ł a d 2 2 % ś w i a t o w e j populacji żyje p o n i ż e j m i n i ­ m u m ż y c i o w e g o ( w s k a ź n i k a o k r e ś l a n e g o przez organizacje m i ę d z y n a r o d o w e ) , 841 m i l i o n ó w o s ó b nie ma opieki lekarskiej, 1,3 miliarda (22%) jest bez d o s t ę p u do zdrowej wody, a dwa m i l i a r d y (33%>) jest bez e l e k t r y c z n o ś c i (Held 2000a, s. 174-175). �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA podziałów oraz nierówności społecznych nie są wyłącznie efektem oddziały­ wania czynników natury ekonomicznej lub kulturowej. Równie ważną rolę od­ grywają czynniki polityczne. Dowodzenie jak globalizacja kreuje nowe formy politycznej nierówności samych państw i sił wiodących jest języczkiem u wagi obecnego systemu regionalnego i globalnego zarządzania. Założenie, iż we współczesnym globalnym ładzie mogą wyodrębniać się nowe narody, może następować terytorialne rozszerzanie się nierówności społecznych oraz burzenie klas elitarnych i kulturalnych rodzi pytania dotyczące formowania się bardziej fragmentarycznego i nieuporządkowanego świata. W czyim interesie umacnia się nowy regionalny i globalny system zarządzania? Jaki ma on wpływ na powo­ dzenie demokracji, kreatywność i praworządność? Są to podstawowe, narzuca­ jące się pytania badawcze (Held 2000a, s. 175). Z rozważań o zwycięzcach i zwyciężonych w obecnym światowym porządku wynika, że nierówności ekonomiczne i podziały społeczne nie są zależne wyłącznie od zewnętrznych czynników ekonomicznych, ale od wielu innych uwarunkowań. Są wśród nich (zewnętrzne i wewnętrzne) czynniki kulturowe, polityczne i społeczne. Wzajemnie ze sobą powiązane, w efekcie kreują nowe formy nierówności narodów świata, zróżnicowania społeczne i konflikty. Bada­ nie tych zjawisk, głęboko osadzonych także w nawykach oraz sposobach myśle­ nia - lokalnego, narodowego, regionalnego i globalnego, jest niezmiernie trudne i skomplikowane. Z tego powodu stanowi swego rodzaju wyzwanie wobec nauk społecznych powołanych do rozwiązywania oraz interpretacji istoty procesów i systemów wartości, a zatem także i wyjaśniania, co znaczy globalizacja we współczesnym świecie. To, co teraz nie jest akceptowane społecznie daje bardzo wiele implikacji badawczych. Pytania, jakie zadają sobie badacze świadczą o nieustannej potrzebie podejmowania prób krytyki oraz spójności empirycz­ nych dowodów i porównywalnych argumentów czerpanych z życia społecznego. Mimo różnych poglądów i odmiennych założeń badawczych są też wśród ba­ daczy globalizacji pewne wspólne płaszczyzny. Charakterystyczne dla wszystkich punktów widzenia jest położenie nacisku na komplementarność badań oraz zwra­ canie uwagi na różnorodne aspekty i problemy wewnętrzne związane z globaliza­ cją. Wysuwane przez nie dyrektywy kładą szczególny nacisk na rozpatrywanie każdego faktu i zjawiska w szerokich uwarunkowaniach wewnętrznych i zewnętrz­ nych oraz maksymalnie dużej płaszczyźnie porównawczej i skali czasu. Z tego punktu widzenia są one niezwykle bliskie podejściu poznawczemu charakterystycz­ nemu dla dociekań współczesnej etnologii/antropologii kulturowej i społecznej. Dyskusja wokół globalizacji nie jest wyłącznie dyskusją akademicką. Jest ona także debatą polityczną, dotyczącą zachodzących w świecie współczesnym transformacji . Liczne są w niej pytania o etyczne i instytucjonalne pryncypia 21 2 1 Dyskusje na ten temat o d d z i a ł y w u j a na liczbę organizacji m i ę d z y r z ą d o w y c h ( N G O s ) i ich role, p o w o d u j ą zmiany w zakresie spraw regionalnych i globalnych. Z w r a c a j ą u w a g ę na istnie­ j ą c e mechanizmy polityczne i instytucje, nieznane w p a ń s t w a c h n a r o d o w y c h , k t ó r e b ę d ą w przy­ s z ł o ś c i poddane presji w y z w a ń regionalnych i globalnych potrzeb c e n t r ó w (np. w zakresie praw c z ł o w i e k a , pracy i praw socjalnych). �G L O B A L I Z A C J A - PROCES Г PRÓBY JEGO OPISU 73 struktur organizacji społecznych i przyszłego światowego porządku prawnego (Held i McGrew 2000). Wymaga to ich (tzn. pryncypiów) ponownego prze­ myślenia i zanalizowane w kontekście wcześniejszych, nawet drobnych zmian, respektowania w nowym kontekście i w sposób kompleksowy tego, jak je inter­ pretowano od strony lokalnej, narodowej, regionalnej i globalnej. To, co dzieje się jest mało poznane. Jednocześnie różne mity na ten temat ryzykownie roz­ przestrzeniają się wśród obywateli i w otoczeniu rządów. Pojawiają się i kon­ stytuują nowe role aktorów i struktury zdolne do życia politycznego. W prze­ strzeni politycznej tworzy to nowe konieczności oraz możliwości, potencjalne niebezpieczeństwa lub ryzyka. GLOBALIŚCI I ANTYGLOBALIŚCI Francis Fukuyama, w legendarnym już dziś artykule opublikowanym w „The National Interest", ogłosił koniec historii (kolejny raz po Heglu). Zrobił to w momencie, gdy po 1989 r. było już wiadomo, że ZSRR, wraz ze swoją ideo­ logią marksistowsko-leninowską, gwałtownie chyli się ku upadkowi, a na świa­ towej scenie politycznej pozostanie tylko jedno supermocarstwo. W swoich wywodach dowodził, że nie pojawi się już żaden system ideologiczny lepszy od liberalizmu polityczno-ekonomicznego i że nie istnieją jakiekolwiek sprzeczności w ludzkim życiu, których nie dałoby się rozwiązać w ramach ideologii liberalnej, aspirującej do miana uniwersalnej doktryny. Dzisiaj zapewne użylibyśmy słowa „globalnej" (Makowski 2001, s. 86). Przez kilka następnych lat zdawało się, że prognoza Fukuyamy o triumfie liberalizmu sprawdza się niezwykle szybko (np. ostateczny upadek ZSRR zasko­ czył Michaiła Gorbaczowa podczas urlopu na Krymie). Liberalizm i nieodłączna od niego demokracja opanowywały kolejne przestrzenie (np. według szacunków z 1987 г., w krajach demokratycznych żyło 45% ludności świata, a w 1992 r. już 55%, czyli o ok. 600 min więcej). Zachodzące zmiany stymulowały sukcesy wolnego rynku. Efektem tego był liczebny wzrost krajów liberalnych i demo­ kratycznych a także wolnorynkowych. Słabły lub znikały kolejne bariery eko­ nomiczne. Zaczęły powstawać nowe organizacje międzynarodowe, takie jak Światowa Organizacja Handlu (WTO), już istniejące zyskiwały na znaczeniu (np. Bank Światowy). Katalizatorem zachodzących zmian była dosłowna „eksplozja" nowych technologii i rozwiązań, głównie w sferze informacyjnej. Wydawało się, że jesteśmy tylko o krok od globalizacji, dzisiaj często uważanej za synonim liberalizacji i demokratyzacji. W latach 90-tych przyszłość świata rysowała się więc stabilnie. Niespodzie­ wanie pojawiły się kłopoty. Media, a w ślad za nimi opinia publiczna, zaczęły koncentrować uwagę na tzw. ruchu antyglobalistycznym. Widoki młodzieży rzucającej kamienie, płonących McDonaldów i interweniujących oddziałów prewencji stały się ulubionymi tematami wszelkich przekazów i rozmów. Two­ rzyło to atmosferę wyczekiwania na nadchodzącą gwałtowną zmianę społeczną, �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA nieomal rewolucję. Oznaki paniki dało się zauważyć po zamieszkach w Pradze i Goteborgu. Specjaliści zaczęli gorączkowo analizować zaistniałą sytuację. Szwedzi stwierdzili, że (po Goteborgu) Szwecja już nigdy nie będzie taka sama, a przedstawiciele międzynarodowych firm i instytucji oraz politycy prowokacyj­ nie, a zarazem ostrzegawczo ogłosili, iż następne spotkania odbędą gdzieś w kanadyjskiej głuszy. Co oczywiście nie miało się zdarzyć. Po tych doświadczeniach rząd polski podczas światowego forum gospodar­ czego w kwietniu 2004 r. w Warszawie, w obawie przed akcjami antyglobalistów, zastosował szczególnie restrykcyjne środki zapobiegawcze. Centrum miasta, gdzie obradowało forum, było policyjnie izolowane i praktycznie wyłączone z normalnego, codziennego toku życia mieszkańców. Niezakłócony przez anty­ globalistów przebieg ich demonstracji odnotowano w mediach nie tylko z ulgą, ale i z nieukrywanym zadziwieniem. Ataki antyglobalistów, jakie miały miejsce w wielu krajach, przypomniały o buncie epoki „dzieci-kwiatów" z lat 60-tych X X wieku. Zaczęto porównywać ich cechy wspólne i odrębne. Przyznawano, że ruch antyglobalistyczny rzeczy­ wiście nieco przypomina tamte wydarzenia. Tak jak przedtem biorą w nim udział studenci, ekolodzy, feministki, robotnicy, obrońcy praw mniejszości, komuniści, anarchiści etc. - wraz z nimi jednakże występują nacjonaliści, sprzeciwiający się globalizacji w imię obrony państwa narodowego . Są też istotne różnice. W latach 60-tych i 70-tych żądano przede wszystkim „sprawiedliwości partycy­ pacyjnej". Większość pretensji dotyczyła sztywnej hierarchii społecznej, dyskry­ minacji rasowej czy płciowej, ograniczania swobód obywatelskich itd. Obecne ruchy kładą większy nacisk na „sprawiedliwość redystrybucyjną". Jednym z głównych problemów podnoszonych przez dzisiejszych antyglobalistów, określających się coraz częściej jako alter-globaliści i podkreślających, że nie są wrogami nowoczesności, lecz pragną globalizacji „z ludzką twarzą", jest to, że globalizujący się liberalizm czyni z bogatych jeszcze bogatszych, a z bied­ nych jeszcze biedniejszych. Na swoich sztandarach wypisują więc nie postulat dopuszczenia „pokrzywdzonych" do udziału w podejmowaniu decyzji o losach świata, ale hasło sprawiedliwszego dostępu do dóbr . Inny jest również adresat 22 23 2 2 (NGO): W o b r ę b antyglobalnej m i ę d z y n a r o d ó w k i w c h o d z ą m . i n : Organizacje pozarządowe np. Deklaracja z Bema, Friends o f the Earth (Przyjaciele Z i e m i ) , T h i r d W o r l d N e t w o r k (Sieć Trzeciego Ś w i a t a ) ; Radykalne ugrupowania rolników, np. Konfederacja C h ł o p s k a , C C C O M C (Koordynacja na rzecz Obywatelskiej K o n t r o l i nad Ś w i a t o w ą O r g a n i z a c j ą H a n d l u ) we Francji; Partie i organizacje ekologiczne: Partie i organizacje lewicowe: np. Partia Odrodzenia Komunistycznego ( W ł o c h y ) , Attac i ruch np. Sierra Club ( U S A ) , Partie Z i e l o n y c h z N i e m i e c i W ł o c h ; „ o ś r o d k ó w s p o ł e c z n y c h " (Francja); Związki zawodowe: np. federacje b r a n ż o w e p r o k o m u n i - stycznej centrali z w i ą z k o w e j C G T (Francja), federacja z w i ą z k o w a A F L / C I O ( U S A ) , ( G i z i ń s k i , Graczyk i i n . 2000, s. 87). 2 3 „ M a n i f e s t antyglobalistyczny: Organizacje ż ą d a j ą c e stworzenia nowego p o r z ą d k u eko­ nomicznego na ś w i e c i e d o m a g a j ą się: Ustanowienia t r w a ł e g o p r y m a t u p o l i t y k i nad g o s p o d a r k ą ; W z m o c n i e n i a s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego, aby m o g ł o się b r o n i ć przed m a t e r i a l n ą n i e r ó w ­ n o ś c i ą ; Wprowadzenia w handlu ś w i a t o w y m s t a n d a r d ó w u n i e m o ż l i w i a j ą c y c h zatrudnianie dzieci i w y p ł a c a n i e g ł o d o w y c h pensji; Ograniczenia rabunkowej eksploatacji z a s o b ó w naturalnych; �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 75 tych protestów. W latach 60-tych X X wieku były to rządy poszczególnych państw. Teraz są nim międzynarodowe organizacje, wielkie przedsiębiorstwa oraz instytucje finansowe. Ruch antyglobalistyczny zwrócił uwagę na to, że demokracja jest nadal odleg­ ła od spektakularnego triumfu (w kilkanaście lat od kolejnego „końca historii", jak to widział F. Fukuyama). Nadal jesteśmy nie w nudnej stabilizacji, ale w sytuacji permanentnej i odczuwalnej zmiany społecznej, która może przybrać gwałtowny przebieg (Makowski 2001, s. 87). Sprawcami i autorami tej poten­ cjalnej zmiany nie muszą być antyglobaliści . Ich spektakularne, przyciągające uwagę mediów protesty same w sobie nie stanowią zagrożenia dla porządku świata. Są one jednak sygnałem, że coś psuje się głębiej, dzwonkiem alarmo­ wym, którego nie należy lekceważyć. Głównymi czynnikami zmian społecznych są przeobrażenia w technologii, w systemie wartości (czyli poglądów o tym „jak powinno być") oraz powiększające się nierówności społeczne. Czy zatem „zadymy" wzniecane przez antyglobalistów są tylko uciążliwym folklorem po­ litycznym? Czy rozprzestrzenianie się liberalizmu i demokracji może zostać zatrzymane? Czy może nam grozić jakaś rewolucja? Fukuyama nie dopuszcza możliwości załamania się demokracji, a jeśli już to bierze pod uwagę krótkie przystanki na jej drodze do pełnego zwycięstwa. Był i pozostał zatem optymistą. Jego sceptyczny oponent Samuel Huntingon gene­ ralnie uważa, że uratujemy siebie i cały świat, jeśli powstrzymamy się od nawra­ cania innych na liberalną demokrację. Fukuyama i Huntigton wprawdzie bardzo różnią się w swoich poglądach, to jednak wspólne dla obu jest nieprzywiązywanie dostatecznej wagi do zagrożeń tkwiących w samej demokracji - głów­ nym produkcie eksportowym liberalizmu. A właśnie demokracja jest ostatnio bardzo kiepskiej jakości. Jeszcze w X I X wieku Alexis de Tocqueville uważał, że dużym problemem demokracji może być brak zaangażowania obywateli w życie publiczne, zwłasz­ cza w najbliższe otoczenie człowieka, w postaci klubów, grup przyjaciół, wspól­ not lokatorskich, kółek różańcowych etc. Pod koniec XX w Stanach Zjednoczo­ nych liczba mikroinicjatyw obywatelskich - źródła tzw. kapitału społecznego 24 Opodatkowania z u ż y c i a s u r o w c ó w w celu wsparcia bardziej zaawansowanej technologicznie pro­ dukcji i ograniczenia szkodliwego ekologicznie transportu; Wprowadzenia podatku od luksusu w celu zmuszenia b e n e f i c j e n t ó w globalizacji do sprawiedliwego u d z i a ł u w finansowaniu z a d a ń p a ń s t w a ; W z m o c n i e n i a z w i ą z k ó w z a w o d o w y c h , aby p r z e c i w s t a w i ć siq silnemu lobby p r z e d s i ę ­ b i o r c ó w ; U z a l e ż n i e n i a procesu liberalizacji handlu od tworzenia n o w y c h miejsc pracy; Rezygna­ cji przez najbogatsze p a ń s t w a z c z ę ś c i dobrobytu na rzecz n a j u b o ż s z y c h s p o ł e c z e ń s t w . (Na pod­ stawie „ P u ł a p k i g l o b a l i z a c j i " Hansa-Petera Martina i Haralda Schumanna, za: G i z i ń s k i , Graczyk i i n . 2000, s. 87)Г 2 4 Od k i l k u lat znane postacie estabilishmentu p r z y z n a j ą rację k r y t y k o m globalizacji. Joseph Stigliz, laureat nagrody Nobla w dziedzinie e k o n o m i i w 2001 г., w c z e ś n i e j wice-szef Banku Ś w i a ­ towego i doradca B i l l a Clintona, kontestuje a m e r y k a ń s k i estabilishment i zasady tzw. Umowy waszyngtońskiej (liberalizacja handlu, wycofanie p a ń s t w a z o b o w i ą z k ó w socjalnych). Podobne p o g l ą d y g ł o s i George Soros oraz b y ł y ideolog thatcheryzmu - John Gray. �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA spadła z roku na rok. Trzeba było tragedii 11 września 2001r., żeby w Ameryka­ nach na nowo obudzić ducha wolontaryzmu, ale i nie wiadomo, jak długo potrwa ten zryw (Makowski 2001, s. 87). W krajach dopiero wykreowanych na demokratyczne kapitału społecznego często w ogóle nie ma i wcale go nie przybywa, mimo starań organizacji poza­ rządowych, Kościołów, agend rządowych czy Banku Światowego. Zaangażo­ wanie polityczne jest wręcz zerowe. Przeciętnemu obywatelowi nowoczesnego, demokratycznego państwa sfera polityki wydaje się tak odległa, że wręcz trudno ją traktować jako część życia publicznego. Nawet tak podstawowa czynność obywatelska, jak głosowanie w wyborach powszechnych sprawia trudności (np. frekwencja wyborcza w Polsce ledwo przekracza 40%). Ludzie tracą zainte­ resowanie życiem publicznym, tym samym możliwość wywierania wpływu na to, co się wokół nich dzieje . Obojętność ta zostawia przestrzeń do wypełnienia przez hasła radykalne i po­ pulistyczne, głoszone m.in. przez ruchy antyglobalistyczne. Równocześnie ogromną władzę, często o zasięgu globalnym, zdobywają takie instytucje, jak Bank Światowy, Światowa Organizacja Handlu, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, wielkie koncerny etc. Ich przywódcy nie są wybierani demokratycz­ nie, a ich działalność nie podlega społecznej kontroli (niektórych niepokoi sam fakt, że banki centralne i sądy najwyższe nie podlegają kontroli społecznej), wpływ przeciętnego obywatela na działanie tych instytucji jest bowiem żaden i z pewnością taki zostanie. Nikt przecież nie zorganizuje wyborów powszech­ nych do Światowej Organizacji Handlu czy Rady Polityki Pieniężnej, mimo iż wpływ tych instytucji na życie każdego z nas może być bardzo odczuwalny. Te spostrzeżenia nasuwają pytanie o stopień dostosowania do realiów współ­ czesności, zdobywającego dotąd wpływy w świecie, tradycyjnego modelu de­ mokracji liberalnej. Kilka lat temu (1998 r.) odbyła się w Warszawie konferencja na temat rozwoju demokracji. Wziął w niej udział Francis Fukuyama. Uczestnicy tego spotkania zgłosili zamiar stworzenia międzynarodówki demokratycznej. Może się jednak okazać, żc bez zasadniczych zmian demokracja o globalnym zasięgu będzie raczej przypominała państwo Platona, rządzone przez autokra­ tyczną radę mędrców. Problemem jest także rozwój technologii. Z jednej strony nowe technologie informacyjne, jak internet, mogą ułatwić, a tym samym zwiększyć udział oby­ wateli w życiu społecznym. W praktyce może się okazać, że będzie odwrotnie. Internet ułatwia, ale i zubaża kontakty między ludźmi, jest pełen możliwości, ale i zagrożeń. Telewizja - jak udowadnia socjolog Robert Putnam - odciąga nas od udziału w życiu publicznym, prywatyzując czas wolny. Równocześnie rozwój technologiczny zwiększa dobrobyt i przyciąga do bogatych krajów demokratycz­ nych licznych, biednych uchodźców z Trzeciego Świata. Podobnie jak niegdyś bogaty Paryż i nowo powstające manufaktury przyciągały głodnych wieśniaków, 25 25 p r Z y C Z y n y tego stanu rzeczy w k a ż d y m kraju d e m o k r a t y c z n y m s ą inne i zmienne. I c h o m ó w i e n i e przekracza ramy przedstawionego opracowania. �77 G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU przemieniając ich w ubogą „podklasę" ludzi żyjących obok „dobrych obywateli" (Makowski 2001, s. 88). Wydaje się więc, że od początku X X I wieku liberalne państwa demokratycz­ ne stoją przed wielkim wyzwaniem. Największym zagrożeniem nie jest jednak zderzenie cywilizacji, ale kryzys tzw. cywilizacji zachodniej. Globalizacja zaś nie jest triumfem liberalizmu ani demokracji, ale nowym dla nich wyzwaniem. Symptomem, że pewne procesy wymykają się spod kontroli. Antyglobaliści, jak sądzę, nie wywołają rewolucji, ich bunt jest jednak sygnałem, że coś się zmienia w świecie opartym na filarach demokracji parlamentarnej i wolnego rynku. Jak się wydaje, obecnie nie grozi nam gwałtowna zmiana społeczna, chwilowo bowiem demokratyczny świat zjednoczył się przeciw nowemu wrogowi - terroryzmowi. LITERATURA A globalizing... 2000, A globalizing world? Culture, economics, N . York. A n i o ł W . 2002, Paradoksy globalizacji, Warszawa, IPS. politics, D . H e l d (red.), L o n d o n , В a u m a n Z . 1998, Globalization. The Human Consequences, Oxford. - 2000, Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika. Warszawa, P I W . С a s t e 11 s M . 1998, End of Millennium. The Information Age: Economy, Society and Culture, t. 3, O x f o r d , B l a c k w e l l . C o l l i n s R. 1990, Culture, Communication and National Identity: The Case of Canadian Tele­ vision, U n i v e r s i t y o f Toronto Press. Consumption... 1997, Consumption and Everyday Life, [ w : ] M i l l e r D . Consumption and its conseqences, H . M a c k a y (red.), L o n d o n , Sage / The Open University. D ę b s k a M . 2002, Globalizacja - analiza p o j ę c i a w w y b r a n y c h koncepcjach teoretycznych, Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa, z. 2 1 , s. 4 5 - 5 6 . E l l i s J. 1982, Visible Fictions: cinema, television, video, L o n d o n , Routledgc / and Kegan P. Guibernau M . , G o l d b l a t t D . 2000, Identity and nation [ w : ] Questioning Identity: Gen­ der, Class, Nation, K . Woodward (red.), L o n d o n , Routledge / The Open University. G i d d e n s A . 1999, Runaway Education. Globalizacja... 2003, Globalizacja Naukowe Askon. World, L o n d o n , The B B C Lectures, L o n d o n B B C Radio 4, B B C a tożsamość, J. Zdanowski (red.), Warszawa, W y d a w n i c t w o Hall S. 1997, The Centrality of Culture: notes on the cultural revolutions of our time, [ w : ] Media and Cultural Regulation, K . Thompson (red.), L o n d o n , s. 2 0 8 - 2 3 8 . H e l d D . 2000a, Afterword, [ w : ] A globalizing world'!..., s. 169-177. - 2000b, Introduction, [ w : ] A globalizing world'!..., s. 6 - 1 5 . H e l d D . , M c G r e w A . 2000, The Global Transformations Reader: An Introduction to the Globalization Debate, Cambridge, Polity. H i r s t P., T h o m p s o n G . 1999, Globalization in Question: The International Economy and the Possibilities of Governance ( 2 edn), Cambridge, Polity. n d Kultu/y... 2000, Kultury pozaeuropejskie i globalizacja. Zderzenia, J. Z d a n o w s k i (red.), War­ szawa, Elipsa, Z ł o t a Seria W S H i F M . Liebes T , K a t z E. 1993, The Export of Meaning: Cross-Cultural Readings of Dallas ( 2 edn), Cambridge, Polity. M c G r e w A . 1995, World order and political space, [ w : ] A Global World? Re-ordering Politi­ cal Space, J. Anderson, C. B r o o k , A . Cochrane (eds), O x f o r d , O x f o r d U n i v e r s i t y Press. n d M с M i с h a e 1 P. 2000, Development and Social Change. A Global Perspective, London. �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA M a s m o u d i M . 1979, The new w o r l d information order, Journal nr 2, s. 172-185. of Communication, t. 29, M a k o w s k i G. 2 0 0 1 , Termometr naszych c z a s ó w , Nesweek, z dn. 9.12.2001 г., s. 8 6 - 8 8 . M a s m o u d i M . 1979, The new w o r l d information order, Journal of Communication, t. 29, nr 2, s. 172-185. Мао z Z . 1999, Domestic Sources of Global Change, [ r o z d z i a ł 1: " P o l i t i c a l Development and Global Change: A Theoretical O v e r v i e w " ] , U n i v e r s i t y o f M i c h i g a n , s. 1-28, 2 1 3 - 2 1 8 . M a t t e l a r t A . , D e l a c o u r t X . , M a t t e l a r t M . 1984, International Image Markets, L o n ­ don, Comedia. M i l l e r D . 1992, The young and the restless in Trinidad: a case of local and global in mass consumption, [ w : ] Consuming Technology, R. Silverstone, E. H i r s c h (eds), L o n d o n , Routledge. M i 11 e 1 m a n J. H . 2000, The Globalization Syndrome. Transformation and Resistance, Princeton. M o o r e s S. 1997, Broadcasting and its audiences, [ w : ] Consumption and everyday life, H . M a c k a y (red.), s. 2 1 4 - 2 5 7 . Media... 1997, Media and Cultural Regulation, M u 1 g a n G. 1998, Connexity: Responsibility, K . Thompson (red.), L o n d o n . Freedom, Business and Power in the New Ccntuiy, L o n d o n , Vintage. Rheingold H . 1995, The Virtual Community, L o n d o n , M a n d a r i n Paperbacks. R o b i n s o n W. I . 2 0 0 1 , Social theory and globalization: The rise o f a transnational state, Theory and Society, t. 30, s. 157-210, U S A . S c h i l l e r H . 1991, N o t yet the post-imperialist era, [ w : ] Critical Studies in Mass Communica­ tion, t. 8, s. 13-28. S к 1 a i r L . 1991, Sociology of the Global System, [ r o z d z i a ł 2: "Towards a theory o f transnatio­ nal practices"], N . York, L o n d o n , s. 2 6 - 5 1 . S m i t h A . D . 1995, Nations and Nationalism in a Global Era, O x f o r d , Polity. S p a r k s C. 1998, Is there a global public sphere? [ w : ] Electronic Empires: Global Media and Local Resistance, D . K . Thussu (red.), L o n d o n , A r n o l d . S t a n d a g e T. 1998, The Victorian Internet, L o n d o n , W i d e n f i e l d & N i c o l s o n . S t i g 1 i t z J. E. 2004, Globalizacja, Warszawa, P W N . S t i g 1 i t z J. E. 2002, Globalization and its Discontents, London, Penguin Books. S z y m a ń s k i W. 2 0 0 1 , Globalizacja-wyzwania i zagrożenia, Warszawa, D i f f i n . T o m i l s o n J. 1997, "Internationalism, globalization and cultural i m p e r i a l i s m " , [ w : ] Media Cultural Thompson Regulation, K . Thompson (red.), L o n d o n , Sage. K . 1997, Regulation, De-Regulation and Re-Regulation, [ w : ] Media and Regulation, K . Thompson (red.), L o n d o n , Sage, s. 10-68. U ND P 1997, United Nations Development Program: Human Development Report, and Cultural New York, O x f o r d U n i v e r s i t y Press. U podłoża... 2003, U podłoża globalnych zagrożeń. Dylematy rozwoju, J. Danecki, M . Danecka (red.), Warszawa, Instytut P o l i t y k i S p o ł e c z n e j U W , D o m W y d a w n i c z y Elipsa. W i e k . . . 1999, W i e k u t o p i i [ r o z m o w a B r o n i s ł a w a Wildsteina z prof. Leszkiem K o ł a k o w s k i m ] , Wprost, nr 45 z 7 . X I . 9 9 г., s. 1 9 - 2 1 . Wiseman J. 1998, Global Nation? Australia and the Politics of Globalization, Cambridge, Cambridge U n i v e r s i t y Press. W o o d w a r d K . 2000, Questions of Identity, [ w : ] Questioning Identity: Gender, Class, Nation. K . W o o d w a r d (red.), L o n d o n , Routledge / The Open University. Z d a n o w s k i J. 2000, Globalizacja - pytania i niepokoje, [ w : ] Kultury pozaeuropejskie i glo­ balizacja. Zderzenia, W y ż s z a S z k o ł a Handlu i F i n a n s ó w M i ę d z y n a r o d o w y c h , Warszawa, s. 5-22. Ż e l a z n y W. 2002, Na co p i e n i ą d z e w ręku g ł u p c a , m ó g ł b y n a b y ć m ą d r o ś c i , lecz nie ma na to rozumu, Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa, z. 20, s. 193-199 [recenzja z Globalizacji Z. Baumana]. Ż y ż y ń s k i J. 2004, Globalizacja - iluzje, nadzieje, obawy i szanse, Ekonomista, nr 1, s. 9 - 3 7 . �79 G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA G L O B A L I Z A T I O N - T H E PROCESS A N D A T T E M P T S OF ITS D E S C R I P T I O N B Y S O C I A L SCIENCES S u m m ary The author o f the article tries to present and systematize our knowledge about and approaches to contemporary processes defined as globalization. The studies on globalization and its influence on the society have been based on four para­ digms-stretching, intensification, interpenetration and infrastructure. They include studies on busi­ ness and economy, politics, social systems, culture (language, religion, education, leisure time activities), psychology o f interpersonal as w e l l as intercultural relations. Nowadays globalization doesn't only concern the material and technological sphere and social structures It also reaches deep into value systems, beliefs, language and other elements o f identity, i.e. processes o f glo­ balization enter into the sphere o f culture. Literature on globalization is voluminous and is extending incessantly. I n this article the author had to l i m i t her considerations to presenting the m a i n trends o f these studies w i t h special empha­ sis on the processes concerning culture. The exchange o f cultural goods on the w o r l d scale has extended enormously in the recent decade. I t is visible in T V and cinemas. Greater part o f culture becomes media culture. Q u i c k development o f technology, computerization, the Internet and other media and their gadgets spread all over the w o r l d and affect social relationships in particular countries, language and all the complex o f historical and cultural conditions supported by local media. In the great scientific debate on globalization in the recent years, t w o opposing approaches can be distinguished: the globalist and the traditionalist ones. The more differentiated attitude is included in the transformationalist approach. Each o f these approaches has been discussed in the article together w i t h the most important theories and research methods attributed to them. W i t h i n the globalist approach the optimistic (positive) globalists have been presented; among them the author distinguishes t w o types: a) those concentrated on the development o f the " g l o b a l v i l l a g e " b) the liberal pcrspectivists concentrated on democratic nature o f free market and advan­ tages o f w i d e choice o f cultural goods. N e x t she discusses the category o f pessimistic globalists. I n the discussion o f the latter much attention has been given to theories and concepts developed by this approach, and namely: increased inequality, concentration o f the ownership o f media in great corporations and cultural imperialism. In the next part o f the article the author deals w i t h the interpretations o f globalization in social sciences. She points at the most important issues: the character o f the contemporary processes o f globalization, their dissimilarity from and relation to similar processes o f the previous decades, the influence o f globalization on national and state sovereignty, the contribution o f globalization to developing new inequalities and divisions in the w o r l d . In other words: new patterns o f w i n ­ ners and losers. Separate place in the study is dedicated to contemporary movement defined as anti- or alterglobalist, as a response to w o r l d w i d e changes. Traus la led by Anna Kuczyńska �