10
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f48f1569df69b6c67ca7b101b6c26cf4.pdf
5f75b317c1ac9de9a15daf84783de421
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5992
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
chrzest dziecka - zwyczaje
dziecko - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5584
Title
A name given to the resource
Rodzice chrzestni stają się spokrewnieni/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.287
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopp, Przemysław
Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
12. Rodzice chrzestni stają się spokrewnieni
Opracował Przemysław Kopp
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Rodzice chrzestni (kumowie) stają się spokrewnieni i obowiązują ich określone nakazy i zakazy:
1 — zjawisko istnieje, 2 — zjawisko znano dawniej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — b
tradycji, 5 — brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie
dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez
Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku.
4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych:
53. Czy istnieje względnie istniało przekonanie, że „kumowie" tj. rodzice dziecka i rodzice chrzestni
są pewnego rodzaju powinowatymi i obowiązują ich pewne nakazy i zakazy? (spokrewnienie przez
kumoterstwo).
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a6b111219fb4e3b558e7250dcb173cb.pdf
6d1d491e2d83246ebd8beba958dd2827
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5995
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
chrzest dziecka - zwyczaje
dziecko - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5587
Title
A name given to the resource
Sądzi się, że zawarcie kumostwa kończy wszelkie spory/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.293
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopp, Przemysław
Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
15. Sądzi się, że zawarcie kumostwa kończy
wszelkie spory
Opracował Przemysław Kopp
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak _____
Objaśnienie znaków:
Sądzi się, że zawarcie kumostwa kończy wszelkie spory (z reguły rodzinne): 1 — zjawisko istnieje,
2 — zjawisko istniało dawniej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak
powiedzi.
Uwagi:
1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie
dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez
Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku.
4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych:
54. Czy zdarzały się lub zdarzają jeszcze obecnie wypadki, że zaproszenie w kumy było równocze
śnie propozycją skończenia waśni i procesów sąsiedzkich? rodowych? (pogodzenie się przez skumo—
wanie wiąże się z zagadnieniem „pobratymstwa
przybranego").
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/116bce82da82fa328c3919bc772a1edb.pdf
e5ec22dcf3c8fb57104dfebeb7be0be2
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5994
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
chrzest dziecka - zwyczaje
dziecko - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5586
Title
A name given to the resource
Zakaz zawierania małżeństw przez 'kumów'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.291
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopp, Przemysław
Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
14. Zakaz zawierania małżeństw przez
kumów
Opracował Przemysław Kopp
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Znany jest zakaz zawierania małżeństw przez kumów: 1 — zjawisko istnieje, 2 — zjawisko znano daw
niej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie
dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez
Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku.
4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych:
53. Czy istnieje względnie istniało przekonanie, że „kumowie" tj. rodzice dziecka i rodzice chrzestni
są pewnego rodzaju powinowatymi i obowiązują ich pewne nakazy i zakazy? (spokrewnienie przez
kumoterstwo): b/ zakaz zawierania w obrębie „kumostwa" małżeństwa lub wchodzenia w stosunki
pozamałżeńskie? Czym grozi złamanie tego zakazu?
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e6dd8a2498b33873aa60fce6716948d.pdf
5b30c5aeb2b7d4fe0c7682fbd43b2f12
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5989
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
chrzest dziecka - zwyczaje
dziecko - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5581
Title
A name given to the resource
Zakaz zapraszania ciężarnych i dziewcząt z dzieckiem 'w kumy'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.281
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopp, Przemysław
Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
9. Zakaz zapraszania ciężarnych i dziewcząt
z dzieckiem w kumy
Opracował Przemysław Kopp
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Znane są zakazy zapraszania w kumy: 1 — kobiet w ciąży i dziewcząt z dzieckiem, 2 — kobiet w ciąży,
3 — dziewcząt z dzieckiem, 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie
dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez
Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych
52. Czy istnieją zakazy względnie przeciwskazania zapraszania w kumy jakichś kategorii ludzi, np.:
ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób które pełniły jakąś'funkcję w niedawnym pogrzebie, pijaków,
osoby uważane za "pechowe" itp.: c) dziewczyn z dzieckiem, ciężarnych kobiet.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/995708a4af46c56fabd97dcb19025b04.pdf
493d071d411682cead198f95c3c1245b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5988
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
chrzest dziecka - zwyczaje
dziecko - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5580
Title
A name given to the resource
Zakaz zapraszania narzeczeństwa i małżeństwa 'w kumy'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.280
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopp, Przemysław
Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
8. Zakaz zapraszania narzeczeństwa i małżeństwa
w kumy
Opracował Przemysław Kopp
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Znany jest zakaz zapraszania w kumy: 1 — narzeczeństwa, 2 — małżeństwa, 3 — inne odpowiedzi (zob
komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie
dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez
Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
3. Mapa obejmuje zakazy znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych
52. Czy istnieją zakazy względnie przeciwskazania zapraszania w kumy jakichś kategorii ludzi, np.:
ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób, które pełniły jakąś funkcję w niedawnym pogrzebie, pija
ków, osoby uważane za "pechowe" itp.: a) narzeczeństwa, b) małżeństwa.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3d41a10b110b4dfb0308127772a4bc6.pdf
a05c8d189fd260b49b96a6f0c996175c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5991
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
chrzest dziecka - zwyczaje
dziecko - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5583
Title
A name given to the resource
Zakaz zapraszania 'w kumy' osób pechowych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.284
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopp, Przemysław
Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
11. Zakaz zapraszania w kumy osób pechowych
Opracował Przemysław Kopp
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Znany jest zakaz zapraszania w kumy: 1 — osób pechowych, 2 — inne odpowiedzi (zob. komentarz),
3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie
dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez
Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych
52. Czy istnieją zakazy względnie przeciw skazania zapraszania w kumy jakichś' kategorii ludzi, np.:
ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób, które pełniły jakąś funkcję w niedawnym pogrzebie, pija
ków, osoby uważane za "pechowe" itp.: g) osób uważanych za pechowe?
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b58cb71d55c7ba67be088738c0d3b6c.pdf
4cc39fda6f62c9b4c87543fd2bc0e6c9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5990
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
chrzest dziecka - zwyczaje
dziecko - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5582
Title
A name given to the resource
Zakaz zapraszania 'w kumy' rodzsiny i osób znajdujących się w żałobie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.283
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopp, Przemysław
Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
10. Zakaz zapraszania w kumy rodziny i osób
znajdujących się w żałobie
Opracował Przemysław Kopp
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Znane są zakazy zapraszania w kumy: 1 — członków rodziny, 2 — osób znajdujących się w żałobie,
3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie
dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez
Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych
52. Czy istnieją zakazy względnie przeciw skazania zapraszania w kumy jakichś kategorii ludzi, np.:
ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób, które pełniły jakąś funkcję w niedawnym pogrzebie, pija
ków, osoby uważane za "pechowe" itp: d) krewnych — których? braci, kuzynów, wujów, stryjów,
ciotek? e) osób w żałobie, lub takich, które brały niedawno udział w pogrzebie?
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2573cd3f4e9a97650dfea217d2e8eea.pdf
a5b549fd66a7a961042131c525b8f646
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5367
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4987
Title
A name given to the resource
'Warsaw' w kapsułkach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.72-76
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Martyn, Peter
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
W
związku z „wejściem Polski do Europy", na
leży przypuszczać, że, mimo narastającego
kryzysu inwestycyjnego, międzynarodowe
zainteresowanie stolicą i głównym miastem najwięk
szego i najludniejszego z 11 nowych członków UE ro
śnie. Potwierdza ten fakt ukazanie się monografii po
święconej Warszawie, wydanej w serii książek londyń
skiego wydawnictwa Reaktion Books, dotyczącej
gwałtownie zmieniającego się w ostatnich czasach pej¬
zażu miejskiego takich m. i n . metropolii, jak Berlin,
Paryż, Londyn i Tokio.
Autor powinien być już znany czytelnikom, dzięki
jego wywiadowi z Normanem Forsterem oraz tekstowi
podsumowującemu wstrząsające wpływy działania te¬
go architekta na obecny wygląd niektórych bardzo wy
eksponowanych miejsc brytyjskie stolicy (zob. „Architektury-Murator" 9 i 10/2003). Skoro prowadził wła
sne badania w Polsce - m.in. w ramach współpracy
między instytucjami naukowymi British Academy
a Instytutem Sztuki PAN, umiejąc czytać oraz porozu¬
miewać się w podstawowym zakresie po polsku, kom¬
petencje tego historyka sztuki projektowania (history
of design), wykładowcy w londyńskim Royal College
of A r t do napisania książki o Warszawie są raczej nie
do zakwestionowania. Jest autorem studium nowocze
snego projektowania pt. National Style and the Nation¬
-State (1992) oraz jednym z redaktorów zbiorowej
książki o kulturze materialnej w Europie za żelazną
kurtyną pt. Socialism and Style (2000).
Jak autor pisze we wstępie, Warsaw „choć ma zaj
mować się ulicami, pomnikami [historii i kultury, czy
li zabytkami], placami i zaułkami miasta, kościołami
oraz synagogami, nie koncentruje się na sprawach ar¬
tystycznych lub architektonicznych." Crowley pragnie
zgłębić „sposób, w którym nowe i stare obszary prze¬
strzenne zostały przedstawione i wykorzystane przez
osoby sprawujące władzę nad miastem po 1944 roku,
oraz mieszkających i pracujących w nim ludzi" (s. 15).
Trzy rozdziały, z których składa się książka (nie licząc
krótkiego podsumowania) zostały skomponowane wo¬
kół trzech ogólnych, choć zasadniczych dla autora, py¬
tań: „Gdzie i jak zapamiętano przeszłość?" (rozdz. I ,
„Monuments in Ruins"); „Gdzie, po co i jak chodzili lu
dzie na zakupy?" (rozdz. I I , „Shops and Markets")
i „Gdzie i jak oni mieszkali?" (rozdz. I I I , „At Home in
the City").
Bezpośredni sposób, w jaki autor podchodzi do po¬
wojennej tożsamości miasta, jego kultury materialnej
oraz warunków mieszkaniowych, świadczy o jego luź¬
nym, a zarazem śmiałym, stosunku do całej kwestii
miejskiej w czasach współczesnych. Wobec owej swo¬
body oraz faktu, że książka nosi w tytule tylko nazwę
miasta, warto zadać trzy zasadnicze pytania, dotyczące
treści oraz metodologii stosowanej w przygotowaniu
publikacji:
1. Czy można spodziewać po niej ogólnego przed¬
stawienia powojennej odbudowy i przebudowywania
PETER
MARTYN
Warsaw w kapsułkach
David Crowley, Warsaw, /wyd. Reaktion Books,/ London 2003.
208 stron, 60 ilustracji,
Warszawy oraz jej dalszego rozwoju i przeobrażeń aż po
dzień dzisiejszy?
2. Czy autor spełnia swoją obietnicę (zresztą regu¬
larnie powtarzaną wyrazami typu As I'll show i As I'll
explain lub nawet As I have shown) przeprowadzenia
czytelnika (przede wszystkim spoza Polski, słabo znają¬
cego miasto lub w ogóle nie zorientowanego) przez
wieloznaczne realia polityczne, procesy społeczno-go¬
spodarcze i cały tok wydarzeń przyczyniających się do
obecnego wyglądu oraz stanu stolicy?
3. Czy w świadomości autora, który sam podziela
i przekonanie Kundery, że „walka człowieka przeciw
przemocy jest walką pamięci przeciw zapominaniu"
(s. 18), miasto powojenne jest dostatecznie mocno za¬
korzenione w swojej przeszłości?
Olbrzymia część książki (164 z 200 stron tekstu)
składa się z szeregu krótszych lub dłuższych podroz¬
działów omawiających różne aspekty odbudowy i prze¬
budowy miasta, zmieniających się obyczajów, kon¬
sumpcji, życia intelektualnego, publicznego i prywat¬
nego jego mieszkańców. Podział trzech głównych roz¬
działów na luźnie związane ze sobą noszące własne ty¬
tuły fragmenty - nie wymienione w spisie treści - przy¬
pomina tzw. Kapsułki zawarte w monumentalnym stu¬
dium Europe. A History (polskie tłumaczenie: Euro
pa. Historia/Dzieje), autorstwa drugiego Brytyjczyka
zajmującego się polskimi zagadnieniami, Normana
Davies'a. Tytuły w studium Crowleya mają raz opiso¬
we znaczenie, raz poetyckie, nieraz wywołują nieco
sensacyjne skojarzenia. Pierwsze cztery z tych kapsu¬
łek, noszące hasłowe tytuły: „A Poet Recalls", „From
Ruins to City", „The Making of a Socialist City" i „Tro
jan Horse", mają stanowić opis traktowania złożonej
sprawy podnoszenia miasta z ruin i zgliszczy drugiej
wojny światowej. Podczas gdy cała trauma przeżywa¬
nia niemal totalnego zniszczenia Śródmieścia, ilustro
wana fragmentami Pamiętnika z Powstania Warszaw¬
skiego Mirona Białoszewskiego oraz proces nadawania
nowemu organizmowi miejskiemu szaty socjalistycz¬
nego miasta w ramach sześcioletniego planu Bieruta,
zostały przedstawione w miarę rzetelnie, można by się
zastanawiać, czy autor, porównując Pałac Kultury do
konia trojańskiego, nie pozwala sobie na własną, zbyt
�Peter Martyn • W A R S A W W KAPSUŁKACH
swobodną licencję poetycką. Pałac, niczym Orwellow
skie Ministerstwo Sprawiedliwości, ukazujące się
w okrutnie słonecznym dniu nowomilenijnym, służy
jako główna ikona zarówno książki, jak i miasta - bo,
jak się zdaje, według autora „Warszawa mało ma nut
[obiektów] wyróżniających się architektonicznie" - s.
15). Można przecież utrzymywać, że PKiN, pod wzglę
dem treści i formy, jest absolutnie pustym tworem ar¬
chitektonicznym.
Jeszcze gorzej wygląda sprawa następnej kapsułki
pod tytułem „Civic Memory", który można przetłuma¬
czyć, mimo dwuznaczności tego określenia na język
polski, jako pamięć obywatelska. To, co autor wyraźnie
określa jako Old Town bliskie jest raczej pojęciu Starej
Warszawy, stosowanemu przez niektórych wybitnych
varsavianistów (prawie zupełnie pominiętych w przy
pisach), czyli obszarowi, który obejmowały pochodzą
ce z lat 1621-1622 tzw. Wały Zygmuntowskie. Stąd
więc powstaje błędne twierdzenie autora, że tzw. Sta¬
re Miasto zostało odbudowane na podstawie „obrazów
[Bernarda Bellotta] Canaletta" (s. 47). Przekonanie
Crowleya, że Old Town (szczególnie ma tu na myśli te¬
reny otoczone murami staromiejskimi) „pojawiło się
ponownie jako rodzaj zatrzymanego w czasie, spetryfikowanego miejsca, w którym wydawało się, że historia
zakończyła się" nie zgadza się z istotnym faktem, że
dzielnica ta została odtworzona jako osiedle mieszka¬
niowe. Siły i cierpliwość czytelnika poddane są dość
ostrej próbie zanim dobrnie do dalszych kapsułek po¬
święconych ważnemu, choć niezbyt klarownie przed¬
stawionemu, wątkowi poczucia pustki i lęku wśród
bardziej wrażliwych mieszkańców, że miasto po zagła¬
dzie jest innym organizmem, niż ten, który jeszcze pa¬
miętają („At Home and Not at Home", „Silver City").
O ile czytelnik wytrzyma jeszcze wstrząsającą wiado¬
mość, że Zamek Królewski jest przykładem „kontra-ikonoklazmu" - (czyli jednym z „tej dziwnej kategorii
rzeczy [obiektów]", które odbudowywane są, „aby za¬
pomnieć co oznaczyła kiedyś ich nieobecność" - s.
60), pozostają jeszcze kapsułki zatytułowane „Heroes
and Enemies" (konfrontacja między oficjalną ideologią
a potoczną pamięcią, sprowadzona zaledwie do przed¬
stawienia kilku pomników) oraz „Ephemera" (podsu¬
mowanie etosu narodowego, romantyzmu i etosu po¬
wstańczego, kultywowanego przez Solidarność). I tak
przed nim jeszcze pozostały pakunki tekstowe pt. „Ri¬
tual Memory" (wejście we „wspaniałe nowe czasy kapi
talizmu") oraz „Yesterday" (krótka choć wartościowa
apologia na rzecz niektórych obiektów okresu zwane¬
go „soc", które z punktu widzenia autora należą do
najciekawszych w Warszawie).
Konwencja ta została zachowana także w dwóch
dalszych, głównych częściach; (np. „Consumption under
Attack", „Shopping with Stalin", „Culture versus Com
merce" w rozdz. I I oraz „Private Homes in Public Squ
ares", „Private Homes in Private", „Public Life in Private
Homes" w rozdz. III). Jeśli da się znaleźć główny wątek
56
lub pointę w tym rozdrobnionym przeglądzie powojen
nej i najnowszej historii, kultury i antropologii miej
skiej, to chyba należy go szukać w coraz silniejszym ze
stawianiu tematów o przeciwstawnych znaczeniach.
Nie przypadkowo zarówno drugi rozdział, jak i sama
książka kończą się bardzo modnymi od jakiegoś czasu
w anglo-amerykańskim świecie naukowym oksymoronami. * Por.: „Napić się piwa z butelki, podanego przez
kelnera w białym fartuchu w nowej kawiarence na re
staurowanym placu Konstytucji w zasięgu wzroku bo
haterów pracy i robotników Stachanowów, to wznieść
toast zwycięstwa nad tym gatunkiem socjalizmu, który
dawniej panował w Warszawie i równocześnie za
triumf [wolnego] rynku (s. 142), oraz: „W mieście, któ
re już dawno temu miało dosyć Marksa, [nowy gmach]
Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego wydaje się
'wulgarnym' wykładem (lecture) jednej z najbardziej
elementarnych propozycji teoretycznych: zmiana i in¬
nowacja w sferach ponad/pozastrukturalnych (super¬
structural) kultury są zawsze zdeterminowane ostatecz
nie zmianami w bazie ekonomicznej. Z drugiej strony
mało kto, rzecz jasna, czyta Marksa w Bibliotece na gó¬
rze" [czyli nad zbudowanym w podziemiach mallem,
parkingiem oraz, uczęszczaną przez wielu amerykań¬
skich biznesmenów, kręgielnią], (s. 191).
Czy książkę Davida Crowleya można uznawać za
innowacyjną? Z całą pewnością tak - ale z jednym
podstawowym zastrzeżeniem, że nowe nie musi ko¬
niecznie znaczyć lepsze. Warsaw przedstawia obraz
miasta przez nieco inny pryzmat, z dystansem osoby
znającej tematykę i niewątpliwie zaangażowanej,
która niemniej żyje poza codziennymi realiami opi¬
sywanego miejsca. W zrozumieniu wielowarstwo¬
wych aspektów wielkiego miasta współczesnego taki
punkt widzenia także ma swoją wartość (nawet du¬
żo znaczącą). Można odnieść wrażenie, że sam autor,
mimo wzniesienia ww. toastu zwycięstwa nad po¬
przednio panującym ustrojem, cierpi z powodu wła¬
snej tęsknoty dla czasów, kiedy sam był młodszy, i za¬
równo Warszawa, jak i cała Polska były niewątpliwie
bardziej osobliwymi miejscami do zwiedzania i prze¬
bywania niż w obecnych czasach ujednolicenia kul¬
turowego przy równoczesnej polaryzacji, i kryzysie
społecznym. Pod tym względem wydaje się, że sam
autor pada momentami ofiarą bełkotliwie określo¬
nego syndromu zacytowanego przez Crowleya Ame¬
rykanki S. Stewart jako „Nostalgiczne marzenia
chwili sprzed wiedzy i samoświadomości, która sama
przetrwa tylko w samoświadomości nostalgicznej
narracji" (s. 55).
* Skrajnym przykładem tej jawnej tendencji może być książka
autorstwa M . Page'a pt. The Creative Destruction of Manhattan, Chi
cago 1999. Autor niniejszej recenzji pragnie przeprosić wydawnic
two Chicago University Press, że nie był w stanie recenzować tej
monografii.
�Peter Martyn • W A R S A W W KAPSUŁKACH
Szczególnie intrygującą a zarazem kontrowersyjną
stroną Warsaw jest zestawienie okresu powojennej od¬
budowy miasta (zwłaszcza w krótkim epizodzie zw. so¬
crealistycznym) z erą „postkomunistyczną" ostatnich
mniej więcej piętnastu lat. Mimo braku bibliografii,
indeksu, jednego chociażby planu Śródmieścia oraz
numeracji ilustracji (z których kilka zostało opubliko¬
wanych w lustrzanym odbiciu - m. i n . zdjęcie na stro¬
nie 78, przedstawiające Pomnik Poległym i Pomordo
wanym na Wschodzie, gdzie odwrócona data 1<7. IX.
3 > 9 , przypomina nieco słowo EXIT, wagon zaś jedzie
nie na Syberię lecz Zachód), Warsaw wcale nie jest
książką popularnonaukową. Raczej jest ona przezna¬
czona dla stosunkowo małej garstki ludzi lepiej lub go¬
rzej poinformowanych, którzy umieją, i co ważniejsze,
lubią posługiwać się sofistyką. W trzech rozdziałach
podzielonych na 27 zatytułowanych podrozdziałów
znajdują się cenne wśród mniej trafnych, a czasem
wręcz mylnych, spostrzeżeń, rażących uproszczeń oraz
niekończących się, wieloznacznych, sprzecznych wza¬
jemnie uwag.
Skoro Warszawa została zniszczona w stopniu tak
ekstremalnym, fakt ten zresztą autor podkreśla - nale¬
ży zastanawiać się, dlaczego także i do niej ma się sto¬
sować teza: „Miasta tworzą się poprzez zawijanie no¬
wego w stare" (s. 12). Wiadomo tylko, że, niezależnie
57
od ustroju politycznego, rodzaj rekonstrukcji zniszczo
nej substancji historycznej mniej lub bardziej sponta
nicznej był niezbędny dla miasta i jego mieszkańców.
W Niemieckiej Republice Federalnej odbudowę wielu
równie zniszczonych miast zainicjowały i prowadziły
same władze miejskie - w Warszawie, niestety, głów
nym inicjatorem rekonstrukcji było Państwo. Skoro
David Crowley nie posługuje takimi określeniami, jak
genius locii lub „tożsamość" w kontekście miejskim, to
należy przypuszczać, że to są pojęcia mu obce. Choć
wspomina o próbach zaangażowania mieszkańców
w życie miasta i wykazuje zainteresowanie sprawą
ochrony przestrzeni publicznej w mieście przed prywa¬
tyzacją i narastającą izolacją społeczną, nie ma tu
miejsca na pojęcie „miejskość" (urbanity). Należy przy¬
puszczać, że jest to dla niego albo określenie anachro¬
niczne albo zbyt abstrakcyjne. Znamiennym jest, że
w samym tytule zakończenia autor zadaje pytanie: „Co
dalej z przestrzenią publiczną?" Aluzyjna i dwuznacz
na odpowiedź autora, który jest daleki od dokonania
syntezy, z prostej przyczyny, że nie łączy w całość róż¬
nych aspektów opisywanego przedmiotu, nie pozosta¬
wia wiele miejsca na optymizm.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34c051dc616bd159ae8be6f32f4b58ee.pdf
a6ea34a6d3e6cf1e0aed88acfe6779b3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5364
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4984
Title
A name given to the resource
"Oprzeć głowę o mury klasztorne".Kronika bezdomności Cypriana Norwida / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.54-66
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Melbechowska-Luty, Aleksandra
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ALEKSANDRA
MELBECHOWSKA^LUTY
riach ontologicznych i transcendentalnych, bo stara
budowla była dlań kształtem przemijania". Jej rzeczy¬
wisty lub imaginacyjny, przetworzony obraz stał się po¬
żywką dla jego poezji i sztuki.
2
I było cicho pośród ruiny ogromnej,
Oprzeć głowę
o mury klasztorne
Wkładającej na niebo profil wiekopomny,
Cały szczerby swoimi, jakby się o ramię
Boga oparło czołem miasto, gdy się złamie.
Kronika bezdomności Cypriana Norwida
3
Gdy duch nad czasów gruzem smętnie rozrzuconym
Jest, jak ten oto księżyc, w górze zawieszonym
Nad bez-harmonią ruin - i włóknem promieni
Nastraja ład i cierpi, że nie może siłą,
Dedykuję Uli Makowskiej i Jarkowi Lustychowi
Jak za życia, oburącz chwycić tych kamieni,
By złożyć je w świątynię —
4
Równocześnie, obok architektury zniszczonej przez
czas, poeta myślał i o takich mitycznych ruinach, któ¬
re powstały niejako mimowolnie, na skutek zaniecha¬
nia, jak np. Wieża Babel, porzucona w trakcie budo¬
wy, nieukończona przez „Pomięszanie wewnętrzne,
znaczeń słów przemianę".
Norwid często rysował i malował, m.in. w Albu¬
mach Orbis I i II, szczątki antycznych budowli, zetlałe
mury, portyki, kolumny Grecji, Karnaku i Rzymu. Do
Pompei, pokazanej już po wulkanicznym kataklizmie,
wprowadził postać z sennego „żywota cieniów" - zadu¬
manego starca opartego o stellę grobową, który mógł¬
by przemówić słowami norwidowego wiersza:
„W pompejańskim aż teatrze, /Z wysokości dziejów pa
trzę/ Na rzecz ludzką.../ Jakie zlepki!!!... Niektóre pla¬
styczne kompozycje miały wyraźne podteksty symbo¬
liczne bądź alegoryczne. Na rysunku inspirowanym
Królem-Duchem Słowackiego, czytającą z głazów ko¬
bietę otaczają monumentalne „mury historii",
w akwaforcie Na cmentarzu (Alleluja) w pobliżu pot꿬
nej świątyni poruszonej wstrząsami ziemi powstaje
z grobu dziewczyna, która doczekała chwili Zmar¬
twychwstania. Samotna, znękana niewiasta z litografii
Solo-Melancholia, siedząca wśród instrumentów porzu¬
conych przez muzyków, jest alegorią rozpaczy nad
upadkiem, ruiną twórczych sił narodu, a Zrujnowany
kościółek na Litwie, symbolicznym obrazem terroru, ja
ki dotknął ziemię wileńską w latach 1863-1865 za rzą
dów Michaiła Murawjowa. Jednym z ważniejszych
dzieł Norwida, w którym występują symboliczne wątki
„ducha dziejów" (ale i tego, co nadejdzie), jest litogra
fia Echo ruin — NEMESIS, wnosząca jakąś nutę nadziei
dla następnych pokoleń. W taki sposób poeta obrazo¬
wał swoją ideę wiecznej ciągłości. Bo mimo głębokie¬
go odczucia melancholii związanej z przemijaniem,
wszelkie „zwaliska" mogą też służyć „zmartwych-powstaniu", życiu i podtrzymaniu ducha, gdyż „Zapraw¬
dę - Ruina/Jest całością!.../I nową twórczość odpoczyna". Tak więc w myśli Norwida ruiny obrastały bogac¬
twem znaczeń i parabolicznych przekładni: bywały
N
orwid nigdy nie miał prawdziwego domu, nie
zaznał na dłużej spokoju i szczęścia gniazda ro
dzinnego. Urodzony w 1821 roku, pierwsze
cztery lata życia spędził w dworku we wsi Laskowo-Głuchy, potem, osierocony przez matkę, wychowywał
się u krewnych, opiekunów, bywał oddawany na stan¬
cje, a na emigracji nieustannie zmieniał mieszkania,
pracownie, hotele, pensjonaty. Wiele podróżował, cią
gle szukał nowych miejsc zdatnych do życia. W auto
biograficznym poemacie napisał, że jest Wędrownym
Sztukmistrzem, dlatego można sądzić, że dom jawił
mu się jako miejsce mityczne, trwały „punkt" świata,
upragniony i nigdy nie doczekany, który u schyłku ży¬
cia został mu zamieniony na przytułek. Odczucie tego
braku wyraźnie zaznaczyło się w jego poezji i pracach
artystycznych. Czasem rysował osadzone w krajobrazie
ubogie chatki i domki, pozornie „malownicze", w rze¬
czywistości opuszczone i zaniedbane, z osuwającymi
się dachami i krzywiznami odrapanych ścian. W ta¬
kich wyobrażeniach miejsc przynależnych człowiekowi
prześwieca jakby poczucie nieszczęścia, wyrzucenia
poza nawias normalnego bytowania i w zamaskowany
sposób ujawnia to, co było dlań wyjątkowo dotkliwe,
co wykrzywiało i kaleczyło życie. Było to doświadcze
nie ruiny życia, domu (ale także świątyni, cmentarzy,
antycznych budowli). Ów stale towarzyszący mu „głos
ruin", który przybierał różnorodne intelektualne
i emocjonalne konteksty, stał się jednym z kluczowych
pojęć w myśli Norwida i odcisnął się jak stygmat na
całej jego twórczości. Poeta pragnął rozwikłać tajem¬
nicę „złamków" i „zwalisk", jednak nie traktował ich
jako dekoracyjnego, sentymentalnego rekwizytu zdo¬
biącego przestrzeń natury czy miast i budzącego dresz¬
czyk emocji (co było tak częste w literaturze i malar
stwie XIX wieku), nie ulegał romantycznemu urokowi
ani nastrojowi decorum ruiny, ale plasował ją w kręgu
filozofii historii i metafizycznych doznań, w katego-
5
1
6
7
42
�Aleksandra Uelbechowska-Luty
• OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E
krajobrazem czasu, pomnikiem przeszłości, przestrogą,
eschatologiczną refleksją, alegorią spraw ostatecz
nych, świadectwem zagłady dawnych cywilizacji
i schyłku wielkich epok, a także „figurami" ludzkich
losów i własnej sytuacji życiowej, której sam nadawał
cechy autokreacji - mitu „poety wyklętego" i jego nie¬
docenionej, niespełnionej twórczości, zaprzepaszczo¬
nej przez nieszczęsne a niezawinione okoliczności
i trudne obroty życia. Tak osobista projekcja obrazu
ruin sprawiła, że Norwid w przejmujący sposób mógł
przemówić do swoich współczesnych:
A Wy? o! moi wy nieprzyjaciele,
Którzy, począwszy od pełności serca,
Aż do ziarn piasku pod stopami mymi...
Wszystko m i wzięliście, mówiąc: „Nie słyszy Nie wie - nie widzi - nie zna..." Wam ja, z góry
Samego siebie ruin, mówię tylko,
Ze z głębi serca błogosławić chciałbym Chciałbym... to tyle mogę... resztę nie ja,
Bo ja tam kończę się, gdzie możność moja.
8
*
Matka Norwida, Ludwika ze Zdzieborskich, zmarła
11 kwietnia 1825 roku. Pozostawiła czworo małych
dzieci: Ludwika, Paulinę, Cypriana i Ksawerego, który
mi ojciec nie mógł lub nie chciał się zająć; mieszkał
i pracował w Warszawie, pod dwóch latach ponownie
się ożenił. Dzieci zostały oddane pod opiekę macierzy
stej prababki Hilarii Sobieskiej (zmarłej w 1830 roku)
i wychowywały się w jej majątku Strachówka koło Sulejowa. Cały okres powstania listopadowego rodzina
Norwidów spędziła w Warszawie. Po śmierci ojca
w 1835 roku rodzeństwem zajęła się rada familijna,
której przewodniczył były stolnik bełski Ksawery Dy¬
bowski. Norwid już wcześniej parokrotnie spędzał wa¬
kacje w jego majątku Dembinki nad Bugiem; swoje
ówczesne przeżycia utrwalił w opowiadaniu Łaskawy
opiekun (1840), nie oszczędzając ani Michała Sobie¬
skiego (jednego z członków rady familijnej) ani suro¬
wego i chciwego Dybowskiego, który położył areszt na
jego spadkowym funduszu. Cyprian kształcił się w War¬
szawie między 1831 a 1842 rokiem. Początkowo uczył
się w gimnazjum przy ulicy Leszno 661, później studio
wał rysunek i malarstwo u Aleksandra Kokulara i Jana
Klemensa Minasowicza. W latach szkolnych wraz
z bratem Ludwikiem przebywał „na pensji" prowadzo¬
nej przez Ferdynanda Sahlinga przy ulicy Orlej. We¬
dług relacji Aleksandra Niewiarowskiego obaj chłopcy
„nie wyglądali zbyt pokaźnie w ubogim mieszkaniu, ja¬
kie wraz z korepetytorem swoim zajmowali". Studia
artystyczne połączył z „honorowym" zajęciem - w 1840
roku podjął bezpłatną pracę aplikanta w Heroldii Kró¬
lestwa Polskiego.
W tym czasie Norwid objawił się w środowisku
warszawskim jako obiecujący poeta (pierwszy wiersz
Samotność
wydrukowała mu „Gazeta Poranna"
9
43
w kwietniu 1840 roku, wkrótce ukazało się jeszcze 21
innych utworów). Jego „gorąca" młodzieńcza twór¬
czość, znajomość języków, ujmujące zachowanie, ele¬
gancja i to, że do wszystkiego miał „niepomierną zdol¬
ność", sprawiły, że stał się ulubieńcem elit intelektual¬
nych i towarzyskich, uzyskał wstęp do salonów literacko-artystycznych i najlepszych domów. Wszelako, ten
pomyślny okres wczesnych sukcesów i satysfakcji przy¬
ćmiły dramatyczne wydarzenia związane z represyjną
polityką caratu - aresztowania kolegów, egzekucje,
wywózki na Sybir, męczeńska śmierć Karola Levittoux
w Cytadeli warszawskiej (o czym opowiadał później
Zygmuntowi Krasińskiemu). W sierpniu 1841 roku
wyruszył z Władysławem Wężykiem na trzymiesięczną
wyprawę krajoznawczą szlakiem ziemi lubelskiej, san¬
domierskiej, sieradzkiej i wieluńskiej, a w 1842 wystą¬
pił o zezwolenie na wyjazd za granicę dla „wydoskona¬
lenia się w sztuce rzeźbiarskiej" i paszport otrzymał
(z ważnością na trzy lata). Opuścił Warszawę 9 maja,
zatrzymał się jeszcze w Krakowie, a następnie udał się
dalej „drogą żelazną" przez Wrocław do Drezna. Nie
zamierzał wyjeżdżać na zawsze, ale fata nie pozwoliły
mu już powrócić do kraju. Pozostał emigrantem z wy¬
boru i konieczności, a jego moralny dramat, podsyca¬
ny wieloletnim buntem, został przypieczętowany uka¬
zem władz carskich z 1855 roku, nieodwołalnie uzna¬
jącym go za wygnańca. Poeta uważał emigrację za dzie¬
jowy fenomen dotykający „narodu, który umiera" i za
wielkie ludzkie nieszczęście, ale nigdy nie pozwolił so¬
bie ani innym na duchowe wyparcie z ojczyzny.
Przez wiele lat Norwid powracał do wspomnień
z wczesnego dzieciństwa. Kierowały nim jakby skrywa¬
ne uczucia, kiedy malował kobiety z dziećmi i gdy
o nich pisał. Wchodził do imaginacyjnych wnętrz do¬
mu, w którym żyje niewiasta i jej potomstwo, ale - co
charakterystyczne - nigdy nie pojawia się tam mężczy¬
zna, ów „nieobecny ojciec". W kilku akwarelach ujaw¬
nił swoje intuicyjne, działające „wstecz" odczucia, któ¬
re ukształtowały ledwo zapamiętane (lub znane z rela¬
cji) wyobrażenie o miejscach i zdarzeniach z dawnych
lat. W 1858 roku namalował Śpiące dziecko, leżące
z odrzuconymi do tyłu rączkami pod obrazem Matki
Boskiej; za kotarą rysuje się postać czuwającej matki.
Ludwika Norwidowa do ostatnich chwil życia trosz¬
czyła się o dzieci. W 1879 roku Norwid przywołał to
wspomnienie w wierszu dedykowanym Bronisławowi
Zaleskiemu: „tak, pomnę, że się bawiłem/Z wolą mat
ki, przedzgonną obok złożonej chorobą!..." . W jej
ciemnej sypialni wisiał „stary obraz Boga Rodzicę
przedstawujący - wartości bardzo wątpliwej, a zupeł¬
nie to wrażenie zrobił był na mnie, dziecku, [jak] arcy¬
dzieła Mistrzów i freski florenckie we 20 lat później".
Przy małym Cyprianie znajdują się nadto dwa pamiąt¬
kowe przedmioty-zabawki: drewniany konik i szabelka; te wywołane z przeszłości rekwizyty powracają
w późniejszej akwareli Chłopiec z drewnianym koniem,
malowanej w latach sześćdziesiątych. Tam również,
10
11
�Aleksandra Melbechowska-Luty
• OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E
svogtei w Berlinie. Tam doświadczył wielu „agitują
cych nerwy indagacji" i został zamknięty w pojedyn
czej celi „na słomie i we wilgoci." Zachorował wów
czas na zapalenie uszu, co spowodowało lub pogłębiło
narastającą z latami głuchotę. Po interwencji przyja
ciół przeniesiono go do kliniki więziennej i w końcu
uwolniono 26 lipca 1846 roku. Wkrótce udał się do
Brukseli i Ostendy dla poratowania zdrowia; mieszkał
„w jednym domu z generałem Skrzyneckim, podziwia
jąc gościnność i dobroć tej familii" i tam tłumaczył
fragmenty Boskiej Komedii.
Lata 1845-1849 były okresem największego uwiel
bienia i miłości poety do Marii Kalergis. Gdy dowie
dział się, że rezyduje w Rzymie, podążył za nią do
Wiecznego Miasta. W czasie drugiego pobytu w Italii
poznał m. in. Adama Mickiewicza i Zygmunta Krasiń
skiego, studiował teksty źródłowe, zwiedzał świątynie,
katakumby i Koloseum. Roma - to było miejsce nie
zwykłe w życiu Norwida - spędził tam swoje szczęśliwe
„dni-laurowe" (chociaż w 1848 roku dotkliwie przeżył
rewolucyjne rozruchy Wiosny Ludów). Sam się okre
ślał jako „Polonus natus, civis Romanus", i pisał: „Sie¬
roce życie moje podpierałem przynajmniej fundamen¬
tami historii i gruzy Rzymu często m i familijne zastę¬
powały uczucia". W tym mieście zdobył główny zrąb
wiedzy o starożytności i doznał inspiracji, które okre¬
śliły jego późniejszą twórczość, napełnioną niemal do¬
tykalną antyczną „rzeczywistością" (tak dobrze wyczu
walną w poemacie Quidam).
O rzymskim locum Norwida możemy dowiedzieć
się z relacji Krasińskiego, który odwiedził go w miesz¬
kaniu przy Via San Felice 123, w styczniu 1848 roku,
i naszkicował jego psychologiczny „portret we wnę¬
trzu" w listach do Delfiny Potockiej, pisząc z podzi¬
wem o wrażliwości, talencie, wdzięku i charyzmie mło¬
dego poety-malarza. „Na Sistina przez korytarze
i schody labiryntowe dostałem się do Norwida. Zapu¬
kałem. Drzwi się otwarły. Szeroka jakby pracownia.
Lampa zasłonięta, jakby iskra konająca jedna wśród
ciemności. Kilka ram. Płótno jedno wielkie [obraz Wi
zja Nakolizejska, którego Norwid nie ukończył i znisz
czył]. Dwie gipsowe głowy, a w tym zmierzchu czło
wiek młody, pół Słowackiego, pół Jerzego [Lubomir¬
skiego]. Skarb ma wielki dan od Boga, byle go umiał
użyć. Co najtrudniejsze; kolory i światło to nic, ale tę¬
cza uwita, rozpostarta na niebie z nich, rytmiczna, ist¬
na przepaska niebios [...]. Fantazji ogrom - i tkliwości.
Nerwowa natura, zagmatwana, sama siebie niedo¬
kładnie pojmująca, ale prześliczna, nie tytańska, ale
prześliczna. Ogień w alabastrowym naczyniu [...].
Choroba, nędza, a wszystko to w tęczy! Uprzejmość,
grzeczność, wdzięczność i wdzięk [...]. Miły i uprzejmy
duch ten Norwidowy, ale zdaje m i się, że jeszcze sam
siebie nie stworzył! Nie wyrzekł w głębiach swych wła¬
snych fiat lux! ale przyjdzie ta chwila i stanie się on po
tęgą!" W owej pracowni Norwid organizował na
przełomie 1847 i 1848 roku sobotnie dyskusje filozo-
obok śpiącego lub rozmarzonego chłopczyka, majaczą
w zjawiskowym wnętrzu takie same przedmioty. Oso
bliwą wymowę ma fakt, że około 1868 roku ten zapa
miętany konik przeobraził się na rysunku Norwida
w jego zdegradowanego Pegaza. Około 1870 roku po
wstały dwie akwarele: Opowiadanie, przedstawiające
małą dziewczynkę i młodą kobietę (siostrę Paulinę
z matką?) oraz Dziewczynka podająca bukiet babce. Jan
Cybis napisał o tych pracach, że zrodziły się z niespeł
nionych pragnień starszego, zawiedzionego człowieka,
z jego tęsknoty za dzieciństwem, rodziną, kobietą.
Wiosną 1842 roku, na kilka tygodni przed wyjaz
dem z kraju, Norwid napisał wiersz, którym żegnał się
z dzieciństwem, domem, ziemią ojczystą.
14
15
12
Zegnam was, o lube ściany,
Skąd, dziecinne strzegąc łoże,
Chrystus Pan ukrzyżowany
Promieniami witał zorze.
A i dzisiaj, choć dokoła
Pasożytne pną się zioła,
Z ziół i pustek krzyż brązowy
Błogosławi m i na drogę.
Ostatni to sprzęt domowy,
Który jeszcze żegnać mogę Sprzęt domowy - i grobowy.
16
13
Za granicą Norwid zatrzymywał się kolejno
w Dreźnie i Marienbadzie (skąd wyprawił się do Pra
gi), następnie zwiedził Norymbergę. Zimę 1842/1843
spędził w Monachium. Lata 1843-1845 upłynęły mu
pod znakiem podróży włoskich. Dłużej mieszkał we
Florencji (gdzie kontynuował studia na Akademii
Sztuk Pięknych), Wenecji i Rzymie, wyjeżdżał do Fer
rary, Amalfi, Neapolu; wraz z Marią Kalergis i Marią
Trębicką odbył wycieczki do Sorrento, Herculanum,
Pompei i na Wezuwiusz (tę sentymentalną wyprawę
utrwalił w szkicu na bordiurze rysunku Ruiny świątyni
w Paestum). W 1844 roku przepłynął przez Adriatyk
do Dalmacji, rok później przebywał w Mikołowie na
Śląsku (u Władysława Wężyka). Na początku 1846 ro¬
ku wybierał się z odnowionym paszportem do Warsza¬
wy, ale te zamiary spełzły na niczym. Zatrzymał się na
terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (w Pudliszkach?), do Kongresówki nie dotarł i przed 1 marca
przyjechał do Berlina (gdzie był już pięć miesięcy
wcześniej). W czerwcu nastąpiły dramatyczne wyda¬
rzenia: ambasada rosyjska oskarżyła Norwida o działal¬
ność konspiracyjną, udział w przygotowaniu powsta¬
nia w Polsce i nielegalne przekazanie starego paszpor¬
tu Maksymilianowi Jatowttowi. Sekretarz ambasady
Feliks Fonton bezskutecznie proponował mu współ¬
pracę z władzami carskimi, namawiał na wyjazd do Pe¬
tersburga i kusił błyskotliwą karierą. Poeta usiłował
schronić się w Wielkopolsce. Aresztowany przez Pru¬
saków, został odstawiony do więzienia śledczego Hau-
17
44
�Aleksandra Melbechowska-Luty
• OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E
sał poemat o 2 000 wierszy, z którego ani wiersza ani
on, ani nikt inny nie zrozumiał. Oczywiście drukowa
ny nie będzie". Najwięcej zastrzeżeń wzbudził Promethidion, proroczy poemat, który po upływie pół wieku
tak zachwycił modernistów i wniósł tyle pożytków i in
spiracji dla myśli o sztuce XX wieku. W latach 1850.
Norwid przeżywał frontalny atak koterii i prasy. Pisa¬
no, że Promethidion jest płodem poronionego, zwich¬
niętego geniuszu, szałem i głupstwem „oderwanym od
wszelkiej skończonej formy", ciemnym, zawiłym tek¬
stem „zacienionym gmatwaniną szumnych wyrazów
i tkanką ciemnych myśli". O Norwidowej teorii sztuki-pracy oraz o Czarnych i Białych kwiatach główny ad
wersarz poety Julian Klaczko mówił, że te purchawki
i potworności „są wzorem wydymanej nicości, w któ¬
rej dziwolągom myśli odpowiadają dziwolągi języka,
a niesłychana zarozumiałość walczy o prym z jaskra
wym nieuctwem" . Norwid nie doczekał się publika
cji wielu swoich utworów; w szufladach pozostały lub
rozproszyły się setki wierszy, liczne dramaty, poematy,
pisma teoretyczne, filozoficzne i polityczne. Promethidion wydał własnym nakładem dzięki pomocy finanso
wej Marii Dziekońskiej. W 1863 roku pewną pociechą
było dlań zbiorowe wydanie poezji z lat 1847-1862
przez lipską oficynę Brockhausa.
Po trzech latach pobytu w Paryżu, Norwid (mający
wówczas 31 lat) nie wytrzymywał już ciśnienia życia,
zapadł na depresję, zapragnął więc schronić się
w klasztorze. 11 kwietnia 1852 roku zgłosił chęć wstą¬
pienia do zgromadzenia zmartwychwstańców, ale nie
został przyjęty. „Zrażony światem, iż świat go nie po¬
znał, jest w stanie godnym politowania. Obok czegoś
niepospolitego, jak wiadomo, ma coś dziwacznego,
choć zawsze bardzo słodkiego. Zdrowie dość nędzne
i już dosyć głuchy" - pisał wówczas ksiądz Aleksander
Jełowicki do przełożonego zmartwychwstańców Józefa
Hubego, a ten rychło uzasadnił swoją odmowę: „Szko
da go, ale wyraźnie zepsuł sobie głowę i nie myślę, że¬
by ją naprawił kiedyś, a przy tym zdrowia nie ma do
pracy". Po tym incydencie poeta zapragnął wyrwać
się z Paryża i przenieść do innego kraju. Władysław
Zamoyski obiecał ułatwić mu wyjazd do Stanów Zjed¬
noczonych i ta propozycja została chętnie przyjęta;
Norwida pociągał zapewne demokratyczny ustrój
Ameryki Północnej, wizja wolnego państwa, które da¬
wało każdemu równe szanse pracy i awansu. 3 grudnia
1852 roku wypłynął z Anglii w „burzliwą" podróż przez
Atlantyk na pokładzie żaglowca „Margaret Evans",
który na dwa miesiące stał się jego pływającym do¬
mem. Po przybyciu do Nowego Jorku zrazu zatrzymał
się w zajeździe, a potem w kwaterze poznanych na
statku ubogich imigrantów i , jak pisał, „ażeby być
w udziale ich prostoty szanownej, myłem posadzkę
i chodziłem boso, bawiąc się z ich dziećmi". Później
miał już własne skromne „atelier z widokiem na cmen¬
tarz - także mały ogródek w domu", a następnie prze¬
niósł się do „izdebki" na Manhattanie (przy N i n t h
ficzno-artystyczne z przyjaciółmi i te rozmowy powró
ciły potem jako ideowa kanwa dla obu dialogów Promethidiona. Jednak w młodości nie potrafił na dłużej
osiąść w jednym miejscu i stale „był w drodze". Z Rzy
mu wyjeżdżał do Tivoli, Albano, Gaetta Ferrata, Bagni d i Lucca. Raz jeszcze wyprawił się do zaboru pru
skiego, gdzie gościł u Włodzimierza Łubieńskiego
w Pudliszkach i wkrótce potem odbył dłuższą podróż
morską z Neapolu do Palermo, a następnie przez Mo
rze Śródziemne i Egejskie aż do Krety i w pobliże po
łudniowych wybrzeży Grecji; do samej Grecji jednak
nie dotarł i nie zobaczył tej ukochanej i fascynującej
go ziemi.
Na początku 1849 roku Norwid niespodziewanie
opuścił Rzym i wyjechał do Paryża, gdzie obiecano mu
zamówienie na jakąś pracę artystyczną i gdzie przeby¬
wała Maria Kalergis (uczyła się u Chopina gry na for
tepianie). Po stosunkowo pomyślnych latach wło¬
skich, już ten pierwszy okres paryski trwający od lute¬
go 1849 do końca listopada 1852 roku zapisał się w je¬
go życiu narastającą falą nieszczęść, ubóstwa, zgryzot
i konfliktów, które z biegiem lat kumulowały się, za¬
ostrzały i towarzyszyły mu do końca życia. We Francji
obracał się głównie w polskim środowisku emigracyj¬
nym - niespójnym, rozpolitykowanym, niszczącym ta¬
lenty, w którym nigdy nie zaistniał tak, jak np. Mickie¬
wicz czy Chopin. Miewał oddanych przyjaciół, ale
w zasadzie żył w duchowym odosobnieniu. Był czło¬
wiekiem prawym i niepodległym, nieustępliwym w po¬
szukiwaniu swojej Veritas; jego kategoryczne poglądy,
subiektywne racje, perswazyjne wskazania etyczne,
skłonność do profetycznych i dydaktycznych wystą¬
pień oraz niewzruszone pojęcia o ideale (przejawiają¬
cym się w życiu i sztuce), budziły opór i niechęć oto¬
czenia. Literackie dzieło Norwida, naznaczone moral¬
nym i filozoficznym przesłaniem, uważano za herme¬
tyczne, niezrozumiałe, dziwaczne bądź pretensjonalne,
(podobnie jak prace plastyczne o często zaszyfrowa¬
nych znaczeniach lub niedopowiedzianej formie), a je¬
go samego za człowieka o zachwianej równowadze
psychicznej. Bywał źle traktowany i odrzucany nie tyl¬
ko ze względu na trudną do przeniknięcia głębię myśli,
idei, nowatorskich koncepcji programowych. Ignoro¬
wano go i dyskredytowano także dlatego, że mówił
swoim współczesnym rzeczy niewygodne, że demasko¬
wał świat ich pozorów i złudzeń. Klęski życiowe spra¬
wiły, że rychło stał się nieszczęśliwym, zgorzkniałym
neurotykiem. Przez długie lata walczył o utrzymanie
się na powierzchni życia, rozpaczliwie zabiegał o środ¬
ki na utrzymanie, szukał wydawców i nabywców na
swoje obrazy, rysunki, ryciny, których nie chciano ku¬
pować. Wiele pisał i z reguły miał trudności z publika¬
cją tekstów. Korzystał z zasiłków przyjaciół - Zygmun¬
ta Krasińskiego i Augusta Cieszkowskiego, ale i oni
nie wierzyli do końca w sens tego, co tworzył. Po prze¬
czytaniu Quidam, autor Irydiona powiedział Andrzejo
wi E. Koźmianowi: „Norwid zupełnie zwariował; napi
18
19
20
21
45
�Aleksandra Melbechowska-Luty
• OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E
Street 367), którą ozdobił malowanym basreliefem.
Pracował i nieźle zarabiał przy wykonywaniu rysunków
do Almanachu Wystawy Światowej w Nowym Jorku
1853-1854. To zajęcie trwało od wiosny do jesieni
1853 roku. Kiedy Almanach został ukończony sytu
acja materialna Norwida znacznie się pogorszyła. Zno
wu dopadła go depresja; pisał do przyjaciół, że jest
chory, opuszczony i „zupełnie stargany". „Co mam czy
nić - gdzie umrzeć?" W maju 1854 roku przeniósł się
do Brooklynu i zamieszkał tam wraz z księciem Marce
lim Lubomirskim i jego rodziną (w zachowanym do
dziś domu przy Pacific Street 384). Z nimi to odpłynął
24 czerwca do Europy na nowoczesnym parowcu „Pa¬
cific". W lipcu zatrzymał się w Londynie, a w grudniu
dotarł do Paryża, gdzie mieszkał do śmierci.
Ze Stanów Zjednoczonych Norwid „wrócił pogru¬
chotany na resztę życia" (Folkierski). Zył w nędzy, wyprzedawał pamiątki, ratował się zapomogami od życz¬
liwych osób. W 1867 roku jego zamożny kuzyn Michał
Kleczkowski (sinolog, dyplomata w służbie francu¬
skiej, przez wiele lat pracujący w Chinach), odebrał
poecie skromną „prywatną" rentę (50 franków) wy¬
płacaną co miesiąc od 1865 roku, i wkrótce po raz
pierwszy zaproponował mu przeniesienie się do opie¬
kuńczego Zakładu św. Kazimierza. W tym okresie
Norwid często zmieniał mieszkania - według ustaleń
Juliusza W. Gomulickiego od 1855 roku można doli
czyć się trzynastu jego adresów. O codziennym byto¬
waniu poety kilka uwag odnotowali znajomi. W 1858
roku Józef I . Kraszewski oglądał jego „skromną a jed¬
ną z najoryginalniejszych pracowni" przy rue Belle¬
fond 38. „W maleńkiej ubogiej izdebce znalazłem
biednego Cypriana, otoczonego przeróżnymi pamiąt¬
kami, studiami, rysunkami, obrazkami. Wszystko tu
odbijało charakter człowieka. Nad łóżkiem wisiał bia¬
ły krzyż z drzewa, bez Chrystusowego wizerunku, ale
z bardzo starannie odmalowanymi [...] znakami krwi,
kędy były przybite ręce, nogi i zraniona leżała głowa.
Nigdy podobnego nie widziałem krucyfiksu, a ten zro¬
bił dla mnie może większe wrażenie niż najpiękniejsza
figura [...]. Oprócz tego, ze swego Albumu rysunków,
artysta wkłada w ramy wiszące naprzeciw łóżka obra¬
zek, wspomnienie jakieś, którym się chce karmić, i zo¬
stawia go kilka tygodni, czasami dłużej, dopóki fanta¬
zja nie przyjdzie odmienić. W innych ramkach zeschłe
liście, szczątki jakieś życia". Na początku lat 1860.
Norwid sam uznał, że trzeba coś zmienić w swoim lo
cum, zaprowadzić tam jakiś ład, mimo, że nigdy nie
zwracał zbytniej uwagi na zwykłe, „pospolite" rzeczy rekwizyty mieszczańskiego smaku. Tym razem był jed¬
nak zadowolony z nowych mebli i pochwalił się tą od¬
mianą Joannie Kuczyńskiej, której zamierzał nawet
przesłać rysunek „mieszkania mego wnętrze przedstawujący, [... ] z obrazem częstochowskim na korynckiej
konsoli bardzo poprawnego dłuta, tudzież fraszkami
mymi z podróży odległych, całość bardzo miłą czynią¬
cymi - że nie pominę krzeseł i fotelu zupełnie wygod-
nego". Wszelako, później wszystko wyglądało już zu¬
pełnie inaczej. Lata siedemdziesiąte były okresem po¬
głębiającego się upadku życiowej kondycji Norwida,
zaniedbania, utraty nadziei. W 1875 roku odwiedził
poetę Jan Rosen w jego ostatnim mieszkaniu przy rue
de Chaillot 49. W swych wspomnieniach zanotował
nieżyczliwe uwagi: „Niechętnie chodziłem do Cypria¬
na Norwida, którego poznałem tej zimy, a którego od¬
wiedzaliśmy z Henrykiem Piątkowskim. Mieszkanie je¬
go przedstawiało obraz nędzy i rozpaczy: brud i złe po¬
wietrze panowały tam niepodzielnie. Sam Norwid, sta¬
ry już wówczas i bezzębny, równie niechlujny na sobie,
jak wokoło siebie, gwizdał przeraźliwie mówiąc i ział
napojami wyskokowymi [...]. Mówił chętnie i obficie,
ale mglisto".
Norwid przyjaźnił się z wieloma kobietami. Szano¬
wał prawdziwe damy, oddane matki, ofiarne patriotki;
szczególnie lubił i cenił te, u których wyczuwał myśl
poważną, zdolność do przeżywania autentycznych
uczuć i powinowactwo duchowe - Marię Trębicką,
Marcelinę Czartoryską, Joannę Kuczyńską, Michalinę
Dziekońską-Zaleską, Jadwigę Łuszczewską (Deotymę). Poza niespełnioną miłością do Marii Kalergis sil¬
niejsze związki uczuciowe łączyły go w Paryżu z dwie¬
ma kobietami: Zofią Węgierską i Marią Sadowską. Nie
były to jednak stałe, rodzinne „związki domowe", lecz
krótkie, trwające niewiele ponad rok miłosne przyjaźnie. Przez wiele lat Norwida prześladowały natrętne
myśli o fizycznych i psychicznych cierpieniach ludzi
wyrzuconych poza nawias życia, odrzuconych, opusz¬
czonych, niewinnie skazanych i uwięzionych. Te swo¬
je obsesje - wywodzące się ze stałego poczucia zagro¬
żenia i doświadczenia więzienia berlińskiego - wyrażał
często w listach, poezji i pracach artystycznych.
O wielkich, poniżanych i krzywdzonych ludziach, ta¬
kich jak np. Sokrates, Dante Alighieri, Kolumb, Camoens, Kościuszko czy Mickiewicz (którzy byli dlań
prototypami „człowieka wiecznego") pisał w wierszach
Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie i Marmur-biały.
24
22
25
26
Wdzięczna Grecjo! - a co się i z Fidiasem stało,
Który cię uczył kibić wyginać dostojnie
I stąpać jako bogi, duchem czując ciało? Czy on w więzieniu przepadł? Milcjad czy na wojnie?
Temistokles, Tucydyd, Cymon... czyż skazani?!
Grecjo! - a co się z słodkim Arystydem stało,
23
Który-ć przebaczać uczył, cierpiąc jak wygnani?
A stary Focjon, bitwę co wygrywa z chwałą,
N i m mu podawasz trucizn?... a Sokrat??...
27
Malował, rysował i rytował też kompozycje przepo¬
jone takimi treściami: Niewinność otoczona potwarzami, Parabola o perłach przed trzodą wieprzów, Niewolni
cy żydowscy przy budowie, Muzyk niepotrzebny (metafo
ryczny autoportret), Sforza w więzieniu, Chłopiec w lo
chu, Więzień w celi, Strażnik, Cela, Sen więźnia, Więzień
przykuty do ściany, Kolumb patrzący na kajdany.
46
�Aleksandra Melbechowska-Luty
• OPR
:: G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E
W latach 1875-1876 chory na gruźlicę i pozbawio
ny środków do życia poeta zwracał się parokrotnie
o pomoc do Michała Kleczkowskiego. Ten wykorzystał
nadarzającą się sposobność i w styczniu 1877 roku wy
musił na nim zgodę na przeniesienie się do Zakładu
św. Kazimierza. Kleczkowski mieszkał wówczas w Pary¬
żu i zapewne przeszkadzały mu kontakty z ubogim
krewnym, który w znoszonym odzieniu pojawiał się
w jego eleganckim domu. Norwid, który sam uważał,
że jest już „radykalnie zrujnowany", a jego życie jest
„zupełną ruiną", sprzedał cały dobytek na pokrycie
długów, opuścił ostatnie mieszkanie przy rue de Chaillot i zatrzymał się przelotnie w pracowni Pantaleona
Szyndlera przy rue Fontaine St. Georges 42. 9 lutego
1877 roku przeprowadził się do przytułku dla wetera¬
nów prowadzonego przez Siostry Miłosierdzia św.
Wincentego ä Paulo w Ivry na peryferiach Paryża, przy
rue du Chevaleret 119 (dziś w granicach miasta). Idąc
„długim jak nicość korytarzem", dotarł do maleńkiego
pokoiku, celki na pierwszym piętrze położonego
w ogrodzie pawilonu. Przełożona, matka Teofila Miku¬
łowska, pisała wówczas do Kleczkowskiego, że Norwid
przyszedł do nich z miną „bardzo smutną i był trochę
zmartwiony, gdy jednak zobaczył swój schludnie urzą¬
dzony pokoik [...] wydał się zadowolony i nawet wie
lokrotnie podziękował m i " . Ale w rzeczywistości wy
glądało to nieco inaczej. „Ja po prostu coraz jaśniej wi
dzę, że się gubię tu. Jestem z ciemnością dni, wilgocią,
bólem organu serca i bólem moralnym serca, [ale
przecież] oparłem głowę o mury klasztorne dla tanio¬
ści i ciszy [...]. Dom o ósmej wieczór zamknięty, ile¬
kroć obiaduję w mieście, tamże nocować muszę."
„Mam nawał ciężarów i kłopotów, które zaczynają
mnie spychać do dołu... Gdybym Ci wszystko odkrył,
zapłakał byś" - pisał do Bronisława Zaleskiego.
W 1882 roku przywykł już do tego miejsca i uznał, że
warunki Zakładu nie są tak fatalne jak na początku.
„Teraz jest tu lepiej - ale gdy przybyłem była tu Bota¬
ny-Bay" (to jest karna kolonia dla przestępców w A u stralii). Szczególnie boleśnie odczuwał odcięcie od
świata i bliskich osób. Został zmuszony do ogranicze¬
nia lub nawet zerwania dawnych „stosunków literac¬
kich, artystycznych i socjalnych". Wypady do miasta
z odległego Ivry nastręczały wielu kłopotów, choć za
zezwoleniem sióstr, odwiedzał znajomych i obejrzał na
przykład ekspozycję Salonu Paryskiego w 1881 roku.
Zakłady opieki, przytułki, schroniska - przeznaczo¬
ne dla ludzi niechcianych lub niesamodzielnych - są
egzystencjalnym i duchowym terytorium ubezwłasno¬
wolnienia, poddania się narzuconym normom, dyscy¬
plinie, totalnej organizacji życia ograniczającej wol¬
ność jednostki. Owe „społecznie dobroczynne" zastęp¬
cze domy, a w istocie instytucje mieszczące w sobie fa¬
talny syndrom „zamknięcia", są w pewnym stopniu
porównywalne z reżimem wojskowym, więzieniem,
szpitalem, a nawet sanatorium, a więc z miejscami,
w których funkcjonuje podobny system nakazów i ze-
spół objawów wymuszonych przez okoliczności czy ko
nieczności, obywatelski obowiązek, winę i karę, nie
szczęście czy chorobę. Tu na marginesie warto przypo
mnieć, jak traumatycznym i wyjątkowym przeżyciem
bywały dla suchotników pobyty w szpitalach i sanato
riach. Mówią o tym koleje życia wielu twórców, a tak
że literatura i sztuka (na szczęście Chopinowi i Sło
wackiemu zostały oszczędzone „zbiorowe" kuracje, od
chodzili we własnych domach). Ludzie skazani na
przymus leczenia, np. Franz Kafka, Ludwik de Laveaux, Karol Szymanowski, przeżywali swój los w rozma
ity sposób - walczyli lub poddawali się rezygnacji. Jed¬
ni czuli się jak w matni, inni akceptowali swój status,
oswajali cierpienie, spoufalali się ze śmiercią, a nawet
doznawali swoistej fascynacji poczuciem przemijania.
W takim wymiarze znalazł się w Davos Hans Castrop.
Tomasz Mann przywiódł go na Czarodziejską Górę,
która odmieniła jego tożsamość, odebrała dawną
„normalną" egzystencję, spowolniła czas i naznaczyła
tuberkulozą (którą bohater powieści przyjął niejako
z własnej woli i kontemplował przez siedem lat), ale
ofiarowała mu dar Epifanii - metafizycznego objawie¬
nia innego, nadzmysłowego świata, ludzi, siły przezna¬
czenia, radości i cierpienia, sensu życia i śmierci.
W realnym bytowaniu chory często dramatycznie do¬
świadczał „samego siebie" zarówno w sferze psychiki,
jak i własnego ciała, jego bólu i bezsilności. Pisał o tym
znakomity rzeźbiarz Henryk Wiciński, który w latach
1930. długo leczył się w zakopiańskim sanatorium.
„Beznadziejność do szczytu doprowadzona. Wszystko
rozłożone na element bezsiły. Czas posiekany na leżak,
jedzenie. Nie można myśleć, to ogólne ramy mego po¬
bytu". Lecz jednak myślał o życiu i sztuce. Pragnął da¬
lej tworzyć i w ostatnich dniach mówił z rozpaczą:
„w każdym załamaniu kołdry widzę formę. Przecież ja
dopiero zacząłem realizować".
Sytuacja Norwida, chorego na gruźlicę, spędzają¬
cego ostatnie lata życia w klasztornym przytułku, przy¬
pomina o ponadczasowej prawdzie, której zasadę wie¬
le lat później sformułował Jean-Paul Sartre, mówiąc,
że „piekło to inni". Jak w każdym zbiorowisku, w Za¬
kładzie św. Kazimierza przebywali różni ludzie. Miesz¬
kały tam osierocone dzieci, weterani powstań pol¬
skich, wojskowi i cywile. Wśród starych żołnierzy zna¬
lazło się wielu awanturników, krzykaczy, pieniaczy i ordynusów. Norwid nazywał ich „Scytami", czuł wstręt
i lęk wobec ich prostactwa. Tych, którzy byli spokojni,
taktowni i uczciwi, a także dobre siostry, miał za
„Świętych". Awantury wszczynane przez „Scytów" by¬
ły dlań szczególną udręką. Prosił, by pozwolono mu za¬
czynać posiłki później, kiedy wszyscy już zjedzą, a służ¬
ba zacznie sprzątać ze stołów. Pisała o tym matka M i
kułowska: „mamy [tu] niektórych ludzi złośliwych,
hałaburdników, napastujących drugich bez przyczyny
[...]. Z tymi panami trzeba obchodzić się jak z dziećmi,
a raczej wariatami [...]; piszę ten list na tym samym
papierze, na którym Norwid prosi, by mógł jeść osob-
2 8
30
29
31
47
�Aleksandra Melbechowska-Luty
• OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E
no z powodu tych niepokojów, bo choć nie słyszy, ale
widzi szamotania, że mało do bijatyki nie dochodzi".
Norwid był „genetycznie zakodowany" do działa¬
nia twórczego, musiał więc pisać i malować mimo naj¬
większych trudności. Nie miał pieniędzy, a kiedy bra¬
kowało mu materiałów, rysował zapałkami maczanymi
w herbacie. Tworzył sporo akwarel i obrazki olejne,
wykonał portret przyjaciela Tomasza Augusta Olizarowskiego (zmarłego w 1879 roku) i wiele rysunków
satyrycznych. Nieraz „po dziesięć godzin pracował
ciężko". Wśród różnych studiów z tego czasu znalazł
się też „reportażowy" rysunek przedstawiający smutne
karykatury dwóch „gości" Zakładu św. Kazimierza:
Stanisława Czyżkowskiego (emigranta z 1863 roku)
w rozmowie czy sprzeczce z jednym ze swoich sąsia¬
dów. I nie był to wcale szkic humorystyczny, ale bole¬
sne i pełne goryczy przedstawienie dwóch starych
mężczyzn - być może zapiekłych w złości - ale głębo¬
ko nieszczęśliwych pensjonariuszy przytułku, odartych
i wyzutych z godności i prywatności, odzianych w ja¬
kieś domowe czy nocne łachy, rozdeptane kapcie i nie¬
omal błazeńskie czapki. Między 1877 a 1882 rokiem
poeta narysował też trzy autoportrety: jeden zwany
„biblijnym", a drugi „sygnetowym", z głową ujętą w le¬
wym profilu i brodatym obliczem, przypominającym
twarze uduchowionych starców, mędrców, mistrzów,
proroków. Najwcześniejszy, pochodzący z 1877 roku
powstał w czasie, gdy przenosił się lub był już w zakła¬
dzie; wtedy narysował się en face, z „mojżeszową" gło¬
wą i niewidzącymi oczami zapatrzonymi „w głąb sie¬
bie". Wizerunek ten jest obrazem jakby przyspieszonej
starości steranego życiem pięćdziesięciosześcioletniego człowieka, odbiciem jego wewnętrznych rozterek,
świadectwem odchodzenia od świata. N a takie rozu¬
mienie owego autoportretu wskazuje też pewien zna¬
mienny szczegół: Norwid trzyma w zdeformowanej
dłoni wiotką gałązkę bluszczu. Bluszcz jest rośliną mo¬
gił, lecz jego symboliczne konotacje wiążą się z różny¬
mi pojęciami - z antycznym kultem Dionizosa, z ży¬
ciem i śmiercią, tęsknotą, wegetacją, bezradnością,
potrzebą opieki, smutkiem, zapomnieniem, ale też ze
zmartwychwstaniem i nieśmiertelnością. W potocz¬
nym odczuciu bluszcz uważany był za zły omen, za ro¬
ślinę pasożytniczą, zabijającą to, co żywe. Dla Norwi¬
da był to przede wszystkim „kwiat grobowy". Czy owa
gałązka, którą poeta w oczywisty sposób pokazuje
oczom widza, jest znakiem odejścia do przytułku - te¬
go miejsca, które może się stać grobem za życia, ale
także - później - przejściem do nieśmiertelności?
Pantaleon Szyndler, który był duchowym uczniem,
wielbicielem i powiernikiem Norwida, dwukrotnie go
malował w tych latach - raz ukradkiem, w czasie gdy
ten spał w jego pracowni (w roku 1879) i później,
w pierwszej połowie 1882 roku; stworzył wówczas oka
zały, posągowo upozowany konterfekt autora Stygmatu, o spokojnym „klasycznym" wyrazie, z pewnością
wykonany według wskazówek poety, który miał wła32
48
sną wizję idealnego współczesnego portretu. W mnie¬
maniu Norwida, wizerunek wielkiego człowieka - po¬
winien mieć „zupełną grecką spokojność" i przedsta¬
wiać taką osobę w patetycznym geście, ponadczaso¬
wych szatach, z poważną twarzą i oczami „zapuszczo¬
nymi w czczość przestrzeni".
I tak właśnie Szyndler
zadośćuczynił pragnieniu swego mistrza - który chciał
po raz ostatni okazać się współczesnym i potomnym przedstawiając go w „idealnej" postaci natchnionego
poety, artysty, myśliciela, proroka.
W ostatnich miesiącach życia Norwid jakby „zapa¬
dał się" w sobie. Ostatnim wysiłkiem woli malował
jeszcze i pisał. N a początku 1883 roku stworzył trylo¬
gię włoską: Stygmat, „Ad leones!" i Tajemnicę lorda Sin
gelworth oraz ciepłą, pełną zrozumienia dla zwierząt le
gendę Ostatnia z bajek. Twórczość poetycką zamknął
wierszem Epizod, dedykowanym Juliuszowi Kossakowi.
Na parę dni przed śmiercią nie chciał już z nikim roz¬
mawiać, prosił tylko: „zostawcie mnie w spokoju".
Zmarł 23 maja 1883 roku o siódmej rano; miał nie¬
spełna 62 lata. Matka Mikułowska opisała ostatnie ty¬
godnie i dni poety: „opuszczony był i biedny Norwid,
który więcej ze smutku, tęsknoty i zapomnienia o N i m
wielu osób, które on w sercu nosił, przyprawiły go
o melancholię, która na koniec śmierć sprowadziła, do
czego przyczyniła się jeszcze wielce zupełna głuchota,
ta odosobniła Go jeszcze więcej od całego świata.
Ostatnie momenta jego były bardzo spokojne: raczej
zasnął niż umarł; często płakał, ale nigdy nie wynurzał
się przed nikim z uczuciami serca swego, i zdaje m i się,
że Go to dobiło". Pogrzeb odbył się 25 maja, po mszy
w Zakładzie św. Kazimierza. Na pochówek zebrano
składki do Michała Kleczkowskiego, marszałka Teo¬
dora Jełowickiego (który poetę uwielbiał) i rodziny
Dybowskich. Norwida pochowano na małym cmenta¬
rzu w Ivry, w osobnej mogile wykupionej na lat pięć do 25 maja 1888 roku. Po wygaśnięciu koncesji prze¬
niesiono jego szczątki do wspólnego grobu polskiego
w Montmorency (dywizja I I I , rząd 9), z opłatą opiewa
jącą na lat piętnaście, do 26 listopada 1903 roku.
W roku 1904 ponownie zakłócono mu spokój: prochy
poety złożono w małej trumience, a według innej rela¬
cji w „zwykłym pudle", we wspólnym grobie domowni¬
ków Hôtel Lambert na tymże cmentarzu. Ostatni
grobowiec na powązkowskim cmentarzu komunalnym
w Warszawie, to już tylko puste miejsce, które w 1966
roku symbolicznie przypisano pamięci autora Vade¬
-mecum. W roku 2001, kiedy to obchodzono w kraju
180 rocznicę urodzin Norwida, złożono w krypcie na
Wawelu urnę z ziemią zebraną z jego trzeciej, zbioro¬
wej mogiły w Montmorency.
3
3
34
35
Więc mniejsza o to, w jakiej spoczniesz urnie,
Gdzie? kiedy? w jakim sensie i obliczu?
Bo grób Twój jeszcze odemkną powtórnie,
Inaczej będą głosić Twe zasługi
I łez wylanych dziś będą się wstydzić,
�Aleksandra Melbechowska-Luty
• OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E
A lać ci będą łzy potęgi drugiej
18
Ci, co człowiekiem nie mogli Cię widzieć...
O propozycji wydania Quidam, zob. List Norwida do Zygmunta
Krasińskiego z 3 I I I 1858, Pwsz., t. 8, 1971, s. 334-335; wypo
36
wiedź Krasińskiego cytuję według komentarza J. W. Gomulickiego, tamże, s. 545.
W ostatnich dniach życia Norwida troskliwie czu¬
wał przy jego łożu, weteran powstania listopadowego,
Michał Zaleski. W piątek, 22 maja, chory musiał do¬
tkliwie odczuwać chłód, gdyż zwrócił się do Zaleskie¬
go słowami: „przykryjcie mnie lepiej". W tej prośbie
objawiła się jakaś niewytłumaczalna cząstka tajemne¬
go, metafizycznego przeczucia, że jego życie i twór¬
czość zostaną także „przykryte" lub, jeśli wolimy, „za¬
kryte" na długie lata.
19
Norwid. Z dziejów recepcji twórczości, op. cit., s. 44, 49, 53, 95,
2 0
Rozmowy [O Norwidzie], Pwsz., t. 11, 1976, s. 473-474 i 573
2 1
List do Józefa Bohdana Zaleskiego z sierpnia-września
99, 100, 103-105.
(komentarz J. W. Gomulickiego).
1854,
Pwsz., t. 8, 1971, s. 225.
2 2
O pobycie poety w Ameryce zob.: W. Folkierski, Norwidowe in¬
ferno amerykańskie,
[w:] Norwid żywy. Książka zbiorowa, Londyn
1962, s. 40-70; J. W. Gomulicki, Kalendarz biograficzny C. Nor
wida, op. cit., s. 73-77; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz...,
op. cit., s. 107-113.
2 3
J. I . Kraszewski, Kartki z podróży 1858-1864, t. 2., Warszawa
2 4
List do Joanny Kuczyńskiej z lutego-marca 1862, Pwsz., t. 9,
2 5
J. Rosen, Wspomnienia 1860-1925, spisała A n n a Leo, Warszawa
2 6
J. W. Gomulicki, Kalendarz biograficzny C. Norwida, op. cit., s.
1874, s. 316.
Przypisy:
1971, s. 17-18.
1
[Wędrowny Sztukmistrz], [w:] Cyprian Norwid, Pisma wszystkie,
zebrał tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył Ju
1933, s. 66-67.
liusz W. Gomulicki, t. 3, Warszawa 1971, s. 71-76. Dalej cytu
2
ję: Pwsz, tom, rok.
111-116, 130-135; Tenże, Ostatni romans Norwida,
O pojęciu ruiny w twórczości Norwida zob.: T. Makowiecki,
1967, nr 17, s. 6.
Stygmat ruin w twórczości Norwida,
„Droga", 1933, s. 1146¬
2 7
1147; K. Wyka, Cyprian Norwid. Poeta i sztukmistrz, Kraków
1948, s. 102-106; S. Brzozowski, Próba, [w:] S. Brzozowski, Kul
chowska-Luty, Sztukmistrz... , op. cit., s. 258-261.
2 8
wstępem opatrzył A . Walicki, Warszawa 1973, s. 149-165; J.
Cyt. za: J. W. Gomulicki, Między „Scytami" a „Świętymi". Na
marginesie nieznanego listu Norwida, „Poezja", 1970 nr 1, s. 12.
Trznadel, Czytanie Norwida, Próby, Warszawa 1978, s. 89-107;
2 9
Norwid.
Listy do Bronisława Zaleskiego, Mieczysława Geniusza, Augu¬
sta Cieszkowskiego i Leonarda Niedźwieckiego z lat
W setną rocznicę śmierci poety, materiały sesji, 27-29 X 1983, re
1877,
1878, 1879 i 1882, Pwsz., t. 10, 1971, s. 109, 113, 118, 119,
dakcja naukowa i wstęp S. Burkot, Kraków 1991, s. 59-75; Taż
129, 180.
sama, Terytorium ruin. Ruina jako obraz i temat romantyczny, Kra
3 0
ków 1993, s. 128-131; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz.
Cyt. wg Wystawa rzeźby i rysunku Henryka Wicińskiego (1908¬
1945), „Zachęta", Warszawa 1962, wstęp i opracowanie katalo¬
Twórczość artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwida, Warsza¬
gu M . Kosińska, s. nlb.; M . Jarema, Henryk Wiciński, „Głos Pla¬
wa 2001, s. 247-254.
3
Pwsz., t. 1, 1971, s. 100. O wątkach opuszczenia,
odrzucenia i uwięzienia w twórczości Norwida, zob. A . Melbe-
tura i życie. Zagadnienia sztuki i twórczości w walce o światopogląd,
G. Królikiewicz, Spojrzeć okiem artysty, [w:] Cyprian
Marmur-biały,
„Stolica",
styków", 1947, grudzień, s. 41-43.
Rzecz o wolności słowa, Pwsz., t. 3, 1971, s. 616.
3 1
List do siostry Bronisławy Studniarskiej z 1880 lub 1881 roku,
4
Pięć zarysów, Ruiny, Pwsz., t. 3, 1971, s. 489.
5
Rzecz o wolności słowa, op. cit., s. 602.
6
To rzecz ludzka!..., Pwsz., t. 1, 1971, s. 63.
7
Rzecz o wolności słowa, op. cit., s. 617.
8
[Pierwszy list, co mnie doszedł z Europy], Pwsz., t. 1, 1971, s. 219.
artysty, który miałby portretować niedawno zmarłego generała
9
Wszystkie dane życiorysowe i informacje o adresach Norwida
Władysława Zamoyskiego; zob. O portrecie i przeznaczeniu je¬
opieram na ustaleniach J. W. Gomulickiego zestawionych w:
go..., Pwsz., t. 6, 1971, s. 479-480 i t. 7, 1973, s. 593 (komen¬
Kalendarz biograficzny Cypriana Norwida i Itinerarium
Pwsz., t. 10, 1971, s. 152.
3 2
Cyt. za: J. W. Gomulicki, Między „Scytami" a „Świętymi", op. cit.,
s. 14.
3 3
W 1868 roku Norwid sformułował oryginalną „instrukcję" dla
tarz J. W. Gomulickiego).
Norwida,
Pwsz., t. 11, 1976, s. 7-197. Zob. też: J. W. Gomulicki, Norwid
3 4
List Teofili Mikułowskiej do Michaliny Zaleskiej z 7 V I 1883,
w Warszawie. Wybrane partie biograficzne, „Rocznik Warszaw
cyt. za: Pwsz., t., 10, 1971, s. 284 (komentarz J. W. Gomulickie-
ski", 1990, s. 131-204.
go).
1 0
Do Bronisława Z., Pwsz., t. 2, 1971, s. 239.
11
Notatka Norwida na akwarelowej kopii obrazu M a t k i Boskiej
3 5
J. W. Gomulicki, Cztery groby Norwida, „Odra", 1983, nr 7-8, s.
47-56.
wklejonej do „Książki pamiątek" poety, wł. Biblioteka Narodo
3 6
[Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie], Pwsz., t. 1, 1971, s. 236 i t. 2,
wa, sygn. I 6296.
1971, s. 357 (komentarz J. W. Gomulickiego). Cytowany tu
12
J. Cybis, Norwid jako plastyk, mpis w Bibliotece Narodowej,
fragment wiersza poświęcony jest pamięci Adama Mickiewicza,
sygn. I V 6336, s. 6.
którego ciało przewieziono z Marsylii do Paryża 9 I 1856 roku
13
Pożegnanie, Pwsz., t. 1, 1971, s. 51.
na nabożeństwo żałobne do kościoła św. Magdaleny. Równocze¬
14
List do Adama Potockiego z 16 V I I 1870, Pwsz., t. 9, 1971, s.
śnie, w naszym dzisiejszym odczuciu, strofy te jawią się jako pro¬
459.
rocza wizja Norwida odnosząca się do jego własnych, pośmiert¬
15
List do Cezarego Platera z 1 IX 1846, Pwsz., t. 8, 1971, s. 41.
nych losów.
1 6
List do Marii Trębickiej z 21-23 lutego 1854, Pwsz., t. 8, 1971,
17
Listy Zygmunta Krasińskiego do Delfiny Potockiej z 8 i 25 stycz¬
s. 207.
nia 1848. Cyt. za: Norwid. Z dziejów recepcji twórczości, wybór
tekstów, opracowanie i wstęp M . Inglot, Warszawa 1983, s. 40¬
42.
49
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8701de5b9c04a9b9b5fe5588ed38a1f.pdf
f000509aa90ffe0d3f3ca7463d45b902
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5362
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4982
Title
A name given to the resource
Nostalgia i konfluentne wspólnoty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.40-43
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kubiak, Anna Eleonora
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ANNA ELEONORA KUBIAK
Głównym motywem nostalgii jest zniesienie prze
paści miedzy naturą i kulturą. M om ent kryzysowy sym
bolu, wyłaniający się między znaczonym a znaczącym,
między żywym a zapośredniczonym doświadczeniem
Nostalgia i konfluentne
wspólnoty
jest zaprzeczony w nostalgicznej utopi. To, co jest opi
sywane to osobista przestrzeń (Stewart 1984, 5).
N ic nie jest nostalgiczne same w sobie. Kultura jest
uwodzicielska tylko z punktu widzenia tego, który od
powiednio rekonstruuje szyfry ‘daw nego’ świata.
W praktyce nostalgicznej przebija pragnienie oczysz
czenia, zreifikowania i zminiaturyzowania społecznego
świata aby w rezultacie uczynić z siebie giganta. N o
stalgiczna narracja dramatyzuje akt oddzielenia od ‘in
nego świata’. Pojawia się tu niebezpieczeństwo po
chłonięcia przez obrazy, które są „większe niż życie”
lub mają „swoje własne życie” (Stewart 1988, 228).
W litanii strat odtwarzają brzmienie opowieści - moc kreowania
światów
Kathleen Stewart 1988, 239
N ie jesteśmy bezpiecznie zadomowieni w świecie, który chcemy
zrozumieć
Rainer Maria Rilke 1993, 185
Nostalgiczny paradygmat kultury
Obrazy, rzeczy odsyłające do minionego świata
tworzą iluzje. Skażone są Rousseau’owskim odchyle
niem. Są znakami budującymi miraże. Kreują nawet
całe miniświaty. N a przykład kulturowe parki z ich
wiejskimi domkami mają być - jak pisze Stewart
(1988, 231) - znakami stylu życia czytanymi jakby od
wewnątrz. Są jednak tylko im itacją tego, co jest ste
reotypową reprezentacją przeszłości. „Dokładność jest
lustrem ale nie świata, a jego wyobrażenia” (Stewart
Nostalgia
Nostalgia to tęsknota za swojskością, za zadomo
wieniem. Pisze o tym Ewa Hoffman: „Pamięć potrafi
stosować retrospektywne taktyki jako kompensację lo
su. Strata jest magiczną ochroną. Czas zatrzymuje się
w miejscu rozłąki i żadne późniejsze wrażenie nie zamą
cą obrazu, który masz w umyśle. Dom, ogród, kraj, któ
re straciłaś pozostają na zawsze takimi, jakim i je pamię
tasz. Nostalgia - to najbardziej liryczne uczucie - kry
stalizuje się wokół tych wyobrażeń jak bursztyn. Zatrzy
mane wewnątrz nich: dom, przeszłość, są jasne, żywe,
uczynione piękniejszymi przez medium, które je trzyma
i poprzez jego bezruch” (Hoffman 1990, 115)1.
1984, 5 ). Nostalgiczny paradygmat kultury wciąż za
kłada istnienie takich kategorii, jak: przeszłość i przy
szłość, kultura wysoka i niska, O rient i Okcydent, kul
tura europejska i amerykańska.
Nie istnieje tylko jedna wersja nostalgicznej kultu
ry. Jak pokazuje Kathleen Stew art (1988) mogą być
różne formy nostalgii: klasy średniej i klasy pracującej,
masowej kultury i kultury lokalnej. „Nostalgia jak
ekonomia, z którą się zazębia, jest wszędzie. Jest to jed
nak kulturowa praktyka, a nie określona zawartość; jej
formy, znaczenia i efekty zmieniają się wraz z kontek
stem - zależy to od tego, gdzie stoi obserwator w pej
zażu współczesności. N a pewnym poziomie nie ma już
żadnego miejsca dla nikogo i nostalgia staje się po
wszechną funkcją dostarczającą rodzaj kulturowej for
my. Przyjmując założenia „kiedyś” w relacji do „teraz”
kreuje porządek znaczeniowy, środki udramatyzowanych aspektów wzrastającej płynności i bezimienności
społecznego życia” (Stewart 1988, 227).
Nostalgiczna opowieść powstaje dzięki dwóm zało
żeniom - pisze Susan Stewart. N arracja oferuje trans
cendencję, ale brak jej autentyczności żywego do
świadczenia, a także autentyczności głosu autora. Sam
proces zakłada, że żywe doświadczenie było bardziej
‘realne’. Drugie założenie mówi, że narracja może dać
jed nak wgląd dzięki swej cnocie transcend encji.
W tym procesie nostalgicznej rekonstrukcji teraźniej
szość traci rację bytu, którą przyznaje się przeszłości.
Może ona jednak być osiągnięta tylko poprzez ową
narrację. Nostalgia jest zawsze mityczna: przeszłość,
którą opisuje nigdy nie istniała. Tak więc nieobecna,
owa rekonstruowana przeszłość ciągle odnawia się po
przez jej odczuwany brak. To pragnienie, które tęskno
ta wzbudza jest w rzeczywistości nieobecnością, która
wzbudza ową energię pragnienia. Realizacja obiektu
tęsknoty to narracyjna utopia uruchamiana poprzez
swoją cząstkowość, ułomność, brak trwałości i blisko
ści. „Nostalgia jest pożądaniem pożądania” (Stewart
Nostalgia i kłopoty z kulturą
Nostalgia staje się częstą kulturową praktyką w sy
tuacji, gdzie kultura staje się coraz bardziej rozproszo
na, coraz bardziej - jak to się mówi w młodzieżowym
żargonie - kwestią ‘feelingu’. Można w sposób radykal
1984, 22-23).
28
�Anna Eleonora Kubiak • NOSTALGIA I KONFLUENTNE WSPÓLNOTY
ny powiedzieć, że nie ma dziś dla nikogo pewnej pozy
cji, z której by mówił. Tak więc wysiedleni mówcy są
zmuszeni tworzyć dystans, który zanika w kulturze
zmąconych gatunków, spłaszczonych dystynkcji, za
niechanych opozycji (Stewart 1988, 2 27). W owym
świecie doświadczanym jako nierzeczywisty (czy jak
chce Baudrillard hiperrzeczywisty), nostalgia staje się
ważnym „chimerycznym, parodystycznym przywróce
niem wszystkich utraconych układów odniesienia”
(Foster 1985, 90). „Nie jesteśmy bezpiecznie zadomo
wieni w świecie, który chcem y zrozumieć” - mówi po
eta i zdanie to bardziej niż kiedykolwiek ma swoją waż
kość. „Jesteśmy turystami, którzy wiedzą, że są turysta
mi lub post-turystami” (Stewart 1988, 231). Post-turysta wie, że „nie jest podróżnikiem w czasie, kiedy
wchodzi w świat historii, ani szlachetnym dzikim gdy
stoi na egzotycznej plaży, ani niewidzialnym obserwa
torem kiedy odwiedza tubylcze osiedle. Zdecydowanie
‘realistyczny’ nie może uciec od swej kondycji outside
ra” (Feifer, za: Urry 1987, 7). Znaki produkowane
przez turystyczny przemysł uwodzą, ale uwieść nie m o
ści je podzielającej. Jednak odkąd obie zaniknęły, to
stanowisko krytycznej teorii jest z konieczności nostal
giczne. Turner pokazuje główne założenia dotyczące
dawnej kultury i obecnie krytykowanej kultury popu
larnej, tkwiące u podstaw nostalgicznych teorii. Są to
w skrócie następujące opozycje: organiczne relacje
między społecznością i jej wytworami - produkty prze
mysłu oraz masowa produkcja i dystrybucja, organicz
ne dla wspólnoty wartości wyrażane przez sztukę - sty
m ulacja fałszywych potrzeb (Turner 1994, 118-129).
Nostalgiczny paradygmat zawiera - zdaniem Turnera
(1994, 120-121) - wręcz ontologiczne założenia: poję
cie historii jako ciągłego upadku od czasów złotego
wieku, pluralizację, sekularyzację i fragmentację spo
łecznych systemów, utratę indywidualności i indywi
dualnej autonomii, utratę prostoty, autentyczności
i spontaniczności jednostek rządzonych przez biuro
kratyczny świat.
Krytyka kultury popularnej powoduje - jak pisze
Bryan Turner - odsunięcie m elancholijnych intelek
tualistów od współczesnej kultury, a więc (dodajmy)
i od możliwości badania jej. W arto tu wspomnieć, że
lepiej radzą sobie z tą problematyką etnografowie, któ
rzy przyglądają się jej zgodnie z najlepszymi tradycjami
nauk Jana Stanisława Bystronia. Kulturę popularną
można potraktować zgodnie z zaleceniami tego uczo
nego dotyczącymi ludoznawstwa. „Ludoznawstwo in
teresuje się też pewnemi treściami kulturalnemi, będącemi własnością grup społecznych nie dających się
podciągnąć pod określenie ‘ludu wiejskiego’, a nawet
‘ludu’ w ogóle” (Bystroń 1926, 3 ). Treści kulturowe
wyróżnione na podstawie kryterium dystrybutywnego,
a nie kolektywnego (Tokarska-Bakir 2000, 17) nie
mogą być już tak łatwo oceniane z wyżyn zasady Kantowskiego ‘dobrego smaku’. Wymaga to bowiem kate
gą. W spółistnieją bowiem z innymi w hybrydalnej plą
tanie współczesnej kultury, która częściej odsyła do
wizji przyszłości z kultem M atrixa na czele2.
Interpretacja kultury popularnej
z nostalgicznego punktu widzenia
We współczesnej debacie nad kulturą przewija się
stanowisko, które można nazwać nostalgicznym. W y
raża ono tęsknotę za autentycznymi, czystymi kultura
mi, organicznymi całościami, kultywującymi ich uni
kalne tradycje. Nostalgia może być kulturową prakty
ką wyrastającą z pragnienia odniesienia kłopotliwej
teraźniejszości do ‘innego’ świata. W tej praktyce te
raźniejsze kulturowe obiekty mogą być po dawnemu
oglądane, oceniane. Bryan S. Turner wyjaśnia dlacze
go głos krytyków kultury popularnej jest z konieczno
ści nostalgiczny. Krytycy muszą oglądać się na prze
szłość w poszukiwaniu kultury wysokiej (w opozycji do
kultury niskiej), w poszukiwaniu absolutnych warto
gorii sensus communis. Bez owego oparcia we wspól
nocie podzielanych wartości kulturę popularną można
analizować na równi ze wszelkimi zjawiskami. Takie
badanie wnosi więcej do zrozumienia tego fenomenu,
a przykładami mogą być teksty W iesława Szpilki, D a
riusza Czai, Jacka Olędzkiego czy Czesława Robotyckiego, publikowanymi na łam ach Kontekstów.
ści, podzielanych przez społeczność w sytuacji, gdy
społeczna rzeczywistość będąca odniesieniem wartości
została rozproszona, a podziały kultury straciły sens.
„Większość socjologicznych badań nad kulturą maso
wą, zwłaszcza tych prowadzonych z Marksistowskiej
lub krytycznej teorii perspektywy, stają się elitystyczne
w ich kulturowych i politycznych przesłankach. Ich
Nostalgia i pokrewne stany duszy
Naszkicujmy tu tradycje traktow ania nostalgii
w europejskiej kulturze. Najbardziej znany jest zwią
zek nostalgii z m elancholią i starożytną teorią czterech
soków ustrojowych (Dybel 1999). Według Hipokratesa „pojęcie m elancholii ma oznaczać pełen smutku
i zniechęcenia stan duszy” (Drue 1999, 123). Po raz
pierwszy związek miedzy m elancholią a ludźmi sztuki,
filozofii i poezji rozwijany był u Teofrasta (Drue 1999,
123). W średniowieczu, m elancholia interpretowana
demonologicznie, była postrzegana jako grzech lub je
go następstwo. W okresie renesansu, na przykład
u Petrarki „właśnie zwrócony ku światu, a zwłaszcza
kulturowy elityzm opiera się na pozycji wysokiej kultu
ry, wymagającej dyscypliny i ascetyzmu, który może
być osiągnięty tylko przez profesjonalnego intelektu
alistę przez lata odsuniętego od klasy pracującej i co
dziennej rzeczywistości” (Turner 1994, 117). Podsta
wą krytyki kultury popularnej jest więc założenie spój
nego systemu wartości jak również pewnej społeczno
29
�Anna Eleonora Kubiak • NOSTALGIA I KONFLUENTNE WSPÓLNOTY
obdarzony geniuszem człowiek narażony jest na m e
globalistyczne. M ają swoje miejca: fundacje, puby, squaty, centra sociale. Ważnym źródłem komunikacji jest
dla nich Internet, a od czasu do czasu międzynarodo
we zloty, jak te antyglobalistyczne w Seattle, Genui,
Pradze czy w Porto Alegre. Uczestnicy tego ostatniego
forum sięgnęli po nostalgiczne symbole: zdjęcia Che
Guevary, muzykę bolero, Międzynarodówkę. Proponu
ję, aby to poczucie Lebenswelt, kreowane przez wspo
mniane grupy, nazwać mianem konfluentne wspólnoty.
Pojęcie konfluentne wspólnoty zostało zainspirowane
rozważaniami A nthony Giddensa, poświeconymi ponowoczesnym związkom miłosnym. W książce z 1992
roku, T h e Transformation o f Intimacy, Love and Eroti
cism in M odern Societes, autor pisze, że miłość konfluentna kłóci się z tak doniosłymi sformułowaniami, jak:
„na zawsze”, „jedyny/na”, będącymi składnikami mo
delu miłości romantycznej. Giddens (1992, 61-64)
kontynuuje tę myśl: „im bardziej miłość konfluentna
konsoliduje się jako realna możliwość, tym bardziej od
nalezienie ‘tej jedynej osoby’ ustępuje i tym bardziej li
czy się ‘wyjątkowy związek’. (...) M iłość konfluentna
lancholię” (Drue 1999, 124). Interesująca jest wy
kładnia włoskiego filozofa M arcello Ficiniego, którego
zdaniem ostateczne źródła m elancholii mają związek
z Saturnem . Zjawisko m elan ch olii ma początek
w „nieredukowalnej dysharmonii w samej naturze rze
czy, tkwi w doświadczanej w ich obliczu niepokojącej,
zawsze otwartej możliwości, że własne życie może przy
brać postać fatum, ułożyć się w zamknięty krąg nie
szczęśliwych zdarzeń, od których nie można uciec.
Czymś porażającym, obezwładniającym w tym pozna
niu jest właśnie sama ta możliwość, która, wpisana
w byt, nie daje się w żaden sposób zagospodarować,
oswoić, zmienić. Ale też zarazem doświadczenie tej
możliwości ma w sobie coś pozytywnego. Może ono
bowiem stać się źródłem głębokiego wglądu w naturę
wszechrzeczy i zaowocować kreacjam i noszącymi zna
miona geniuszu” (Dybel 1999, 146). O d siedemnaste
go wieku nostalgia była uważana za pozytywną moral
ną wartość wrażliwej jednostki, która w obliczu okrop
ności świata odsuwała się w stan melancholi. Wyraża
ła tym samym swą wolność i ludzką godność. Ludzie
stają się m elancholijni ze względu na ich głęboką świa
zakłada równość w em ocjonalnej wymianie. (...) M i
łość rozwija się tutaj dopóty, dopóki dzieje się tak z in
domość śmierci i historii. Jest to ontologiczna wykład
nia nostalgii wyrażająca alienację istot ludzkich jako
konsekwencję świadomości swoich ograniczeń i skończoności. Idea ta była rozwijana przez Friedricha N ie
tzschego i M artina Heideggera, gdzie stan niezadomowienia jest wyeksponowany jako esencja ludzkiej egzy
stencji (Turner 1994, 120). W dziewiętnastym wieku
pojawiają się pierwsze teorie depresji.
Doświadczenie Weltschmerzen, chociaż nie sposób
przed nim uciec, wzbudza nostalgię, ale może ona
przybrać różne postaci. Jedną z nich - nazwijmy ją
apollińską - to „Durerowska skrzydlata postać zapa
trzona tęsknie w dal, żyje wyłącznie własnym życiem,
niezdolna do jakiejkolwiek ekspresji siebie na ze
wnątrz, do podjęcia jakiejkolwiek kulturowej aktyw
ności” (Dybel 1999, 148). Druga - powiedzmy dionizyjska - to przezwyciężająca fatum, buntownicza, m ie
rząca się z negatywnością bytu postać wyrażana na
przykład w pieśniach flamenco. Tu żal za tym, co nie
dostępne lub utracone, poprzez swój wyrażony nostal
giczny i żarliwy śpiew pozwala wyrazić niezgodę
i uwspólnić jednostkowe doświadczenie. Dochodzimy
tu do istotnej kwesti, jaką jest przezwyciężanie nega
tywnych stron nostalgi poprzez udział we wspólnocie.
tymnością, dopóki każdy z partnerów jest gotowy do
okazywania troski, wyjawiania swoich potrzeb i bycia
wrażliwym wobec drugiej osoby”. Wyróżniam nastepujące aspekty konfluentnych wspólnot:
1. R elacje między uczestnikami są stale negocjowane
i wymagają em ocjonalnego zaangażowania.
2. Jak długo utrzymuje się stan zaangażowania uczest
ników i jak długo istnieje zgoda co do wspólnego
celu, tak długo trwa społeczność. Potem uczestnicy
znajdują bardziej satysfakcjonujące relacje. Tak
więc konfluentne wspólnoty są płynne, stale zmie
niają swój skład, adres, nazwę.
3. Pojęcie konfluencji oddaje ciągły dopływ nowych
uczestników z różnych m iejsc i środowisk. Nie jest
to tylko inkluzywność, ale właśnie konfluencja. N o
wi uczestnicy traktowani są podobnie jak starzy
i m ają wpływ na charakter grupy. W rezydencjach
grup nowicjusze są zachęcani do czucia się jak
‘w domu’ i wciągani do zajęć codziennego życia.
Konfluencja dotyczy również tradycji, symboli, do
których odwołuje się społeczność. Chodzi tu o róż
norodność, wielość i zmienność adaptowanych mi
tologii. Istnieje również konfluencja z pejzażem
w rezydencjach grup. Przestrzeń zostaje wypełniona
symboliką związaną z grupą.
4. Z zewnątrz, grupy przypominają Gesellschaft. Są to
fundacje, stowarzyszenia, kluby.
5. To, co się dzieje podczas spotkań, przypomina bar
dziej G em einschaft, communitas w terminologii Victora Turnera. Atmosfera communitas budowana jest
poprzez nacisk na otwartość, bezpośredniość, bycie
‘tu i teraz’. Uczestnicy zwracają się do siebie po
imieniu. Zawiadomienia o spotkaniach idą ‘pocztą
pantoflową’.
Konfluentne wspólnoty
„Żyjemy w strukturze, ale tęsknimy za wspólnotą” pisał Victor Turner. Można zaryzykować stwierdzenie,
że dziś prawdziwych wspólnot już nie ma. Jednak no
stalgia za opisywanym przez Turnera stanem communitas istnieje. Powstają różnego rodzaju grupy: niuejdżowe, feministyczne, psychoterapeutyczne, ekologiczne,
samopomocowe i, szczególnie interesujące dziś, anty-
30
�Anna Eleonora Kubiak • NOSTALGIA I KONFLUENTNE WSPÓLNOTY
Stewart Susan
6. Charakter kom unikacji ma silny komponent ciele
sny: obejmowanie się, tańce, śpiewy, zabawę.
7. Ważnym aspektem jest kreacja przestrzeni, np.:
świece, kwiaty, muszle, kamienie, dzwonki, obrazy,
muzyka.
8. Istotną różnicą w porównaniu z communitas jest in
1984
Baltimore and London
Tokarska-Bakir Joanna
2000
dywidualizm uczestników. Uznaje się za oczywiste,
że każdy jest inny i każdy ma swoją, unikalną dro
gę życia.
9. Pojecie konfluentnych wspólnot zawiera wiekszość
aspektów pojęcia bund (Urry 2000, 142-147). Gru
py typu bund są jednak bardziej mobilne. Chociaż
uczestnicy konfluentnych wspólnot dużo podróżują,
są jednocześnie zainteresowani tworzeniem swoich
m iejsc aby czuć się jak ‘w domu’.
10. Konfluentne wspólnoty uczestniczą w sieci siatek
innych grup i jednostek na całym świecie. Często
organizują międzynarodowe spotkania, zloty. Łą
czą tym samym swój lokalny charakter z global
nym wymiarem.
O braz osobliwy. hermeneutyczna lektura żródeł etnograficz
nych. W ielkie opowieści, Kraków, Universitas
Turner S. Bryan
1994
Orientalism, postmodernism and globalisation, Routledge,
London and New York
U rry John
1987
Cultural Change and Contemporary Holiday-Making, maszynopis
U rry John
1990
T he Tourist Gaze, Sage
U rry John
2000
Sociology Beyond Societies. Mobilities for the twenty-first centu
ry, Routledge, London, NY
Przypisy:
Bibliografia
1
Nie udało mi się uniknąć kilku drobnych powtórzeń z tekstu
Kubiak 1998, za co czytelnika w tym miejscu przepraszam.
Bystroń Jan Stanisław
1926
On longing. Narratives o f the Miniature, the Gigantic, the So
uvenir, the Collection, The John Hopkins University Press,
2
Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów
W poprzednim tekście pisałam o dwóch modelach kultury. Tę
dawną można przedstawić za pomocą metafory muzeum, zaś
Drue H ermann
1999
obecną prezentuje pchli targ (Kubiak 1998).
O d przypuszczeń na temat melancholii do nauki o depresji, w:
Dybel Paweł (red) Sumienie W ina M elancholia, IFiS PAN,
Warszawa, 123-137
Dybel Paweł
1999
(red.) Sumienie Wina Melancholia, IFiS PAN, Warszawa
Dybel Paweł
1999
M elancholie społeczne —melancholia jednostki. Uwagi o książ
ce W olfa Lepenisa M elancholie und Gesellschaft, w: Dybel Pa
weł (red) Sumienie W ina M elancholia, IFiS PAN, Warszawa,
138-149
Foster Hal
1985
Recodings: Art, spectacle, Cultural Politics, Port Townsend,
Wash.: Bay Press
Giddens Anthony
1992
T he Transformation o f Intimacy, Love and Eroticism in Modern
Societes, Polity Press, Cambidge UK
Hoffman Eva
1990
Lost in Translation. A Life in a N ew Language, Penguin B o
oks
Kubiak Anna E.
1998
Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze,
„Konteksty”, 3/4, 167-169
Rilke Rainer Maria
1993
Elegie duinejskie, w: Poezje, Wydawnictwo Literackie, Kraków
Steward Kathleen
1988
Nostalgia - A Polemic, „Cultural Anthropology”, vol. 3, no
3, 227-241
31
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ebaf4aefc37fff607fa551e9c2834c2.pdf
aba4c60f27d859e777b8029268814ba0
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5363
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4983
Title
A name given to the resource
Starorzecze [III] / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.44-52
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kroh, Antoni
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ANTONIKROH
- N o , wreszcie powiedział p a n coś mądrego. A to
n i e c h p a n i przyjmie ode m n i e na pamiątkę. Proszę.
- Ależ nie mogę, nie wypada.
- Bardzo panią proszę!
Starorzecze*
- Przecież nie mogę przyjmować prezentów o d nie¬
znajomych.
Bezmiar gorzkiej zadumy,
Kasetka metalowa, Ciało kobiety,
sygnet i pierścionek
- N a t y c h m i a s t podrę, jeśli p a n i nie przyjmie! - huk¬
nął artysta, gotów rzucić się na mamę z pięściami.
Zdjęcie przedstawiało szuwary na jeziorze. K i l k a
źdźbeł, ledwo widoczny ślad poruszonej w o d y i cie¬
n i u t k a kreska h o r y z o n t u . Poza t y m szarość, cisza,
mgła. M a m a nie mogła sobie później darować, że nie
zapamiętała nazwiska autora.
Pojęcia nie m a m , w j a k i sposób Bezmiar Gorzkiej
P
Zadumy
rzed wojną ukazywał się w Warszawie tygodnik
ilustrowany Świat. M a m a jako studentka przez
j a c h Jerozolimskich, kilkaset metrów o d ulicy Szpital¬
parę miesięcy miała t a m praktykę.
nej, gdzie przed wojną była redakcja Świata.
Opowiadała o młodym człowieku, który przyszedł
A t m o s f e r a października 1956 r o k u sprawiła, że po¬
do redakcji z p l i k i e m zdjęć. W i d a ć było, że bardzo po
stanowiono zrekonstruować f i r m o w y sklep W e d l a .
trzebował pieniędzy. Redaktor jęknął: - N o dobrze,
Miał być staroświecki, przytulny, j a k za czasów Prusa,
dobrze, niechże p a n pokaże te swoje dzieła, skoro już
Sienkiewicza i carskich oficerów. W s t a w i o n o nieczyn¬
p a n był łaskaw nas odwiedzić... M m m m . . . To ostatecz
ną zabytkową kasę z korbką, udrapowano f i r a n k i , po¬
nie moglibyśmy kupić... Tego nie kupimy... N o , n i e c h
wieszono r y s u n k i Uniechowskiego. Co prawda sprze¬
t a m , kupimy, c h o ć mogłoby być lepsze... D o niczego...
dawczynie miały fartuchy, fryzury i maniery jak w są¬
Jak p a n u nie wstyd? Słabiutkie... To interesujące, ale
siednim warzywniczym, ale zaopatrzenie lepsze, wy¬
się nie nadaje...
strój elegantszy. U W e d l a stało się w kolejce dłużej niż
- Czemu się nie nadaje? - spytała mama.
w zwyczajnym spożywczym, lecz mordęga miała od¬
- Bo w d r u k u straci wszelkie walory i wyjdzie jako
świętny charakter, bo cel był szlachetniejszy.
szary placek. Zdjęcie dobre, nastrojowe, tylko nie do
Fabryka jak dawniej nosiła nazwę: „Zakłady i m . 22
p u b l i k a c j i w czasopiśmie.
Lipca", ale sklep był wedlowski, wyroby na eksport we¬
- Szkoda, bo m n i e się bardzo podoba.
dlowskie. W k r ó t c e rodzina Wedlów wytoczyła proces
Młody fotograf, który błądził w z r o k i e m po suficie,
(Polsce L u d o w e j ! W głowie m i się to nie chciało po
wypatrując haka, na którym za chwilę wszystkich po¬
mieścić)
wywiesza, niespodziewanie się rozpromienił.
o bezprawne używanie znaku firmowego,
skutkiem czego nazwę „E. W e d e l " zmieniono na „d. E.
- Naprawdę się p a n i podoba?
W e d e l " . N i e b a w e m nastąpiły dalsze metamorfozy, cza-
- Tak. Uważam, że to znakomite zdjęcie.
ry-mary z wielkością liter, kolejnością słów, maskujące
- Jakby je p a n i zatytułowała?
wywijasy wokół „d.", długo by prawić.
- Bezmiar gorzkiej zadumy - powiedziała szczerze.
O b o k sklepu o t w a r t o stylową cukiernię, jedyne
- O c h , jakie to pretensjonalne! - westchnął redak¬
miejsce w Warszawie, gdzie podawano gorącą czekola¬
tor - i p a n i chciałaby pracować w dziennikarstwie?
dę. Siedzę z m a m ą i siostrami, uroczysty nastrój, pła¬
Zanudzi p a n i czytelników na śmierć. Poza t y m - p r o
w i m y się w luksusie, rozmawiamy półgłosem, trochę
szę wybaczyć, p a n i Zosieńko, ale osóbce w p a n i w i e k u
doprawdy nie przystoją takie
zdołał przetrwać powstanie, wysiedlenie,
przeprowadzki. Potem wisiał w p o k o j u m a m y w Ale¬
nieśmiało, aż t u wołanie o d sąsiedniego stolika:
cierpiętniczo-przemą-
- W imię O j c a i Syna! Pani Zosieńka?! To p a n i żyje?
drzałe miny.
Coś podobnego! N o proszę, proszę. A mówiono, że
- Z a m k n i j się p a n ! - warknął n e r w o w y młodzieniec.
zginęła p a n i na Czerniakowie. Pamięta m n i e Pani?
- D r o g i przyjacielu. Jeśli p a n u zależy, żebym kupił
Ależ co za pytanie, przecież terminowała p a n i u m n i e
pańskie zdjęcia, to niechże p a n przynajmniej nie pod¬
przed wojną t u , na Szpitalnej, jakże mogłaby Pani za¬
nosi na m n i e głosu. M a p a n w pobliżu sklep Wedla,
pomnieć!
d o m braci Jabłkowskich, inne magazyny. Proszę t a m
Pan redaktor przeniósł filiżankę na nasz stolik,
pójść i łaskawie sprawdzić, czy subiekci krzyczą na
c m o k n ą ł M a m ę w rękę, usiadł zamaszyście.
klientów. Zresztą, weź p a n na zdrowy rozum: czy to
- Przyszedłem porozmawiać z d u c h a m i , i proszę, j a k i
w ogóle możliwe? Z jakiejże racji k l i e n t miałby znosić
powabny d u c h ! Dlaczegóż
afronty ze strony sprzedawcy? Czy widział p a n coś po¬
to duchu zażywasz
dziś ru
chu? Tak mówi H a m l e t w pierwszym akcie, wersja
dobnego?
młodzieżowa, nauczyłem się o d syna. M a m z n i m krzyż
- Kupujesz p a n , czy nie?
pański, postanowił zostać sławnym a k t o r e m . A p a n
Redaktor się uśmiechnął.
k i m chce zostać, młodzieńcze?
- Kupuję.
32
�Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK
- Alchemikiem.
rodziejski młotek do wybijania niedorzecznych myśli
- W ł a ś n i e mieliśmy wyjść - dodała mama.
z młodocianych głów... Pani Zosieńko, może Pani ma
- To świetnie, bo ja też - ucieszył się domyślny re
t a k i młotek? Nie? W i e l k a szkoda. Przeplatał te w y w o
daktor. Odprowadzę państwa.
dy w y b u c h a m i radości: j a k to wspaniale, że jesteśmy
M a m a miała pewną przykrą dolegliwość. Może nie
sąsiadami, o n mieszka dosłownie parę kroków stąd, na
tyle dolegliwość, co m a n k a m e n t . Niedostatek, który
Nowogrodzkiej 24. Obiecuje solennie, że się p o p r a w i
okropnie jej doskwierał. Była zbyt uprzejma. O wiele
(?), będzie wpadać albo telefonować, c h o ć jest czło
za uprzejma j a k na w a r u n k i , w których przyszło jej żyć.
w i e k i e m ogromnie zajętym i nie m a skąd dzwonić.
W s t y d powiedzieć: zupełnie nie umiała opędzać się o d
Dotrzymał słowa. W p a d a ł , telefonował.
natrętów i wariatów. Przyjmowała jako rzecz oczywi¬
W k r ó t c e przyszedł podzielić się smutną wiadomością.
stą, że rozmówca jest człowiekiem k u l t u r a l n y m , zrozu¬
Otóż syn wkręcił się do f i l m u . Wygrał jakieś eliminacje,
mie aluzję i nie będzie się narzucać. A p o t e m k o l e j n y
dali m u rolę. Zasmakuje, w głowie m u się przewróci, już
raz nie mogła wyjść z podziwu, że jej przewidywanie
m u stary ojciec tego aktorstwa z głowy nie wybije. Złama
okazało się nietrafne. Zaskakiwało ją to j a k zima dro
ne życie, szkoda chłopaka... - A może dostanie po nosie
gowców. Zżymała się na rozmaitych pseudoprzyjaciół
i zrezygnuje? - pocieszała M a m a . - Ależ pani Zosieńko,
i ćwierćznajomych, nie c h c ą c (nie mogąc?) przyjąć do
co też pani mówi najlepszego. O n , zrezygnuje? Nigdy,
wiadomości, że po raz k o l e j n y popełnia t e n sam błąd
przenigdy. Zresztą trudno. Będzie, co ma być.
poznawczy. N a t o m i a s t ja dobrze wiedziałem, że p a n
redaktor wejdzie za n a m i do mieszkania,
uprzejmie
potraktowany
(„ależ prosimy,
I t a k oto przez k i l k a lat, c h c ą c nie c h c ą c , śledziłem
zostanie
początki kariery jednego z najwybitniejszych p o l s k i c h
prosimy,
aktorów.
ogromnie n a m miło, wcale p a n nie przeszkadza, ni¬
Podczas jednej z o s t a t n i c h wizyt p a n redaktor przy¬
gdzie się nie śpieszę"), dostanie herbaty, zasiedzi się,
niósł M a m i e rewelacyjne ziółka z bardzo skompliko¬
będzie gadać o D u n i M a r y n i , zapamięta adres, a póź¬
w a n y m sposobem użycia, który musiałem natychmiast
niej nie znacie dnia a n i godziny.
przepisać na maszynie. - To świetny, wypróbowany
Tymczasem szedł o b o k M a m y , paszczęka m u się nie
środek, zobaczy p a n i . Tylko, p a n i Zosieńko, niechże
zamykała.
p a n i nie będzie gapcia i regularnie zażywa, bardzo pro¬
Nagle przerwał w pół słowa i wykonał głęboki ukłon
szę. Przeczytałem w gazecie, że A d e n a u e r ciężko cho¬
w stronę ubogo, ale schludnie odzianego staruszka.
ry, posłałem. N i e c h wie, że m y Polacy jesteśmy szla¬
c h e t n y m n a r o d e m i stać nas na t a k i gest. I wyobraźcie
- M o j e uszanowanie p a n u ! Co słychać? Jak się p a n u
sobie państwo: dwa tygodnie później czytam w Expres-
powodzi?
sie, że stan zdrowia A d e n a u e r a znacznie się poprawił.
Staruszek uchylił kapelusza, mruknął coś.
- A jak łaskawy p a n znajduje sklep i cukiernię?
N i e w i e m , czy o d ziółek, czy o d tego, że t e n człowiek
- Jeszcze nie oglądałem, jakoś się nie złożyło - wy¬
na łożu śmierci zapewne miał wyrzuty sumienia i cze¬
kał na jakiś gest z Polski. Może jedno i drugie.
mamrotał opryskliwie staruszek i minął nas bez zatrzy¬
W k r ó t c e wyprowadziliśmy się z A l e j , p a n redaktor
mania.
nie zadzwonił do M a m y p o d n o w y adres, zaś Adenau¬
- W i e c i e państwo, k t o to był? Pan W e d e l we własnej
er, m i m o ziółek, zmarł.
osobie. Mieszka t u , w swojej przedwojennej kamieni¬
cy. N i e w i e m detalicznie - może w stróżówce, a może
Kasetka metalowa
m u przydzielili p r z e c h o d n i pokój z używalnością kuch¬
n i i łazienki.
- Prawdziwy W e d e l , nie 22 Lipca? - spytałem.
Przenośna, zamykana na jeden klucz. Pełno t a k i c h .
- N o wiesz, synku! - napomniała m n i e M a m a i spoj¬
W y k o n a n e z grubej emaliowanej blachy, służą do pod¬
rzała trochę weselej.
ręcznego przechowywania pieniędzy, biletów, kwitów.
- Prawdziwy - odpowiedział poważnie p a n redaktor.
W t e d y takie kasetki nazywały się „ogniotrwałe" albo
- To czemu p a n pytał, j a k m u się powodzi? To prze¬
„pancerne". H a , były to czasy wiecznych ołówków,
cież oczywiste.
a t o m o w y c h okularów słonecznych, niemnących tka¬
- Bo tego wymaga grzeczność, młodzieńcze.
ność nie jest nauką
łatwą ani
Grzecz
n i n i i n n y c h d u m n y c h nazw.
małą.
Leżała na dnie szafy. Parę razy pytałem M a m ę , co
- Faktycznie - powiedziała M a m a i łypnęła w b o k .
w niej jest.
A p o t e m spytała:
- N i e wtykaj nosa do cudzego prosa.
- Może Pan wpadnie do nas na chwilę?
Rozeszliśmy się w różne strony, M a m i e przypadła
Pan redaktor krygował się staroświecko: gość nie
kawalerka na M u r a n o w i e . Pierwsze piętro, b a l k o n , ci¬
w porę gorszy Tatarzyna, pewne zwierzę i gość nigdy
sza, drzewa za o k n e m .
nie ma dość - ale przecież dał się ubłagać, wszedł, za¬
Zaprosiłem ją na lato do Zakopanego, ale powie¬
siadł na h o n o r o w y m miejscu, dostał angielskiej herba¬
działa, że o d czasu do czasu znajduje w drzwiach
ty z paczki i przez bite dwie godziny opowiadał o swo¬
skrawki papieru albo ułamane zapałki. Stary złodziej¬
i m synu. O c h , gdyby gdzieś można było pożyczyć cza-
ski sposób sprawdzania, czy lokator jest w d o m u .
33
�Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK
- Boję się wyjeżdżać na dłużej. Namierzają m n i e .
wprost. Mężczyzna m a być mężczyzną, a dopiero po¬
Jeździła więc do przyjaciółki na działkę w Komoro¬
t e m ewentualnie poetą.
wie. Co dzień, d w a wracała podlewać k w i a t k i , opróż¬
N o i tak.
n i a ć skrzynkę na listy, puszczać głośno radio i wyjmo¬
Wiesz, zeszłego r o k u zdarzyło m i się coś bardzo
wać papierki z drzwi wejściowych.
dziwnego. Idę ulicą, m a m pełną głowę kłopotów, mar¬
Któregoś d n i a niespodziewanie wpadłem do War¬
nie się czuję - i nagle n i z tego n i z owego staje m i
szawy. Zapukałem, M a m y nie ma. Wyciągnąłem z ple¬
przed oczyma t e n wiersz. Chwilkę wcześniej nie wie¬
caka klucze, c h c ę otworzyć, o t w a r t e . D r z w i balkono¬
działam, że znam go cały na pamięć. Zrobiło m i się sła¬
we też o t w a r t e . W mieszkaniu ślady włamania. Za¬
bo, przysiadłam na ławce, zażyłam lekarstwo. A po
dzwoniłem po milicję, p o t e m do K o m o r o w a . M a m a
dwóch d n i a c h w gazecie n e k r o l o g A d a m a . N i e myśla¬
przyjechała, gdy ekipa kończyła oględziny.
łam o n i m , nie widziałam go o d wojny, chociaż miesz¬
kał w Warszawie. Chyba umierał właśnie wtedy, gdy
- Co p a n i zginęło?
m i się to stało. Strasznie jesteśmy mądrzy, latamy na
Najcenniejsze rzeczy były t a m , gdzie je pochowała:
dolary w kuble na śmieci, sygnet w kaszy gryczanej,
księżyc, ale nie m a m y zielonego pojęcia o podstawo¬
złota obrączka babci w kieszeni fartucha.
w y c h sprawach. Pewnie, że nalej. N i e pytaj. C h o r y c h
pytają.
- U k r a d l i metalową kasetkę. Leżała w szafie.
N i e chcę cię martwić, synku, ale wy, mężczyźni, je¬
- Co było w tej kasetce?
steście czasem strasznie d u r n i . Takie bałwany, że tylko
- Listy miłosne mojego świętej pamięci męża. Z pod¬
stanąć i podziwiać w n i e m y m zachwycie. Pawian za¬
chorążówki we Włodzimierzu Wołyńskim.
dręczał się przez k i l k a lat, czy wyjdę za niego. Otóż nie
- Coś więcej?
zwrócił się z t y m p r o b l e m e m do m n i e , osoby bądź co
- Chyba nic więcej.
bądź k o m p e t e n t n e j , tylko do wróżki. Ta za odpowied¬
Podpisaliśmy protokół, wyszli. M a m a zdjęła z półki
nią opłatą powiedziała, co chciał usłyszeć, że mianowi¬
k i l k a tomów, zanurkowała, wyjęła butelkę k o n i a k u .
cie planety m u sprzyjają i m a m n i e j a k w b a n k u . Pla¬
- O d p a r u lat myślałam, żeby je spalić. A l e jakoś
nety może sprzyjały Pawianowi, ale ja zaczęłam sprzy¬
t r u d n o m i było. Skocz, k u p żółtego sera na zagrychę.
Poszedłem na dłuższy spacer. G d y wróciłem, już nie
j a ć t w o j e m u ojcu, więc Pawian poważnie się zaniepo¬
płakała. Nalała k o n i a k u , pokroiła ser w kosteczki. Z zi¬
koił, jeszcze raz poszedł do wróżki. Przyjęła drugie ho¬
m o w y c h , m o c n o zniszczonych butów wyjęła srebrne
n o r a r i u m i po raz d r u g i zapewniła go solennie, rzuca¬
secesyjne widelczyki.
j ą c na szalę całą swoją wiedzę fachową i autorytet mo¬
ralny, że tylko o n , Pawian, się liczy, zaś A n t e k to prze¬
- Ależ o n i musieli być wściekli! Tyle przygotowań,
l o t n y dziewczęcy kaprys.
nadziei. Wreszcie skok, wszystko idzie j a k z płatka. Po¬
r w a l i kasetkę, więcej nie szukali. Fart! W i o na melinę!
G d y ogłosiliśmy z A n t k i e m datę ślubu, Pawian się
Pewnie jeden dłubał, i n n i go popędzali. Trzask, zamek
upił, dostał szału i pogalopował do wróżki. Mieszkałam
ustąpił. M a c i e , dzielcie się!
w t e d y z tatusiem, czyli t w o i m dziadkiem, w h o t e l u sej¬
Twój ojciec tyle lat nie żyje, a wciąż się m n ą opie¬
m o w y m . Drzemię sobie na kanapce o szarej godzinie,
kuje. N a l e j jeszcze.
aż t u wdziera się do p o k o j u jakieś przerażone, rozczo¬
Było i c h trzech przyjaciół: A d a m , Pawian i A n t e k .
chrane babsko. - Z a k l i n a m panią, n i e c h p a n i natych¬
A d a m i Pawian studiowali polonistykę, pisywali wier¬
miast zerwie zaręczyny i wyjdzie za tamtego. To strasz¬
sze.
n y człowiek. O n gotów na wszystko. Panią zabije, sie¬
Mieli,
j a k to się mówiło na kresach,
głowy
bie zabije, a co gorsza, m n i e zabije!
w c h m u r a c h i morze po kolana. A n t e k był na politech¬
nice i dobrotliwie się z n i c h podśmiewał. Później m i się
Opowiedziałam to A n t k o w i . W p a d ł w furię, wy¬
zwierzył, że też chciał być polonistą, ale ojciec uznał, że
krzykiwał, że Pawian jest cymbał, idiota, k r e t y n (to by
to nieodpowiednie dla mężczyzny. Zresztą o jejku, poli¬
ły straszliwe wyzwiska), że m u mordę skuje. Ledwie go
technika, polonistyka, wielka m i różnica. Pewna moja
ubłagałam, żeby dał spokój.
koleżanka, nie p o w i e m ci k t o bo ją znasz, jako pensjo¬
Chodźmy na obiad. Muszę zjeść coś gorącego, a go¬
narka przeżyła dramat: przez parę tygodni wkuwała za¬
tować m i się nie chce.
wzięcie historię literatury polskiej, a p o t e m długo pła¬
Najbliżej była restauracja „Smok" na
Smoczej,
kała w poduszkę, bo się okazało, że jej A p o l l o studio¬
chluba M u r a n o w a . Usiedliśmy. M a m a włożyła okulary
wał nie polonistykę, lecz politechnikę, spór klasyków
i zaczęła studiować kartę.
z r o m a n t y k a m i nic go nie obchodził, natomiast był
- Czy możesz m i wyjaśnić, co to jest kotlet z gramatu¬
przekonany, że najlepszy sposób na dziewczynę to dwu¬
rą? - To znaczy, że t e n k o t l e t w ogóle waży. - Głodna
godzinny wykład o k r a t o w n i c a c h mostowych.
jestem, proszę mniej gramatury, a więcej kotleta. Spiecz
A d a m wydrukował erotyk w Wiadomościach Lite¬
to pewnie z pieczarkami....
Konsument
ma prawo
wybo
r a c k i c h . Koledzy d o w c i p k o w a l i , a ja domyśliłam się o d
ru dodatków
razu, że to do m n i e . Wręczył m i egzemplarz, czekał co
wiedział: może by ją tak rozciągnąć na pracę zawodową
do dań głównych.
Piękna zasada. Co byś po¬
p o w i e m . N i e doczekał się, ponieważ to ja do cholery
i życie osobiste? Piwo sprzedaje się tylko do
czekałam aż zbierze się na odwagę i oświadczy m i się
N o , proszę - tutaj przymus, a w Pewexie, jak kupujesz
34
konsumpcji.
�Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK
koniak, to możesz go skonsumować albo nie, w o l n a
Niektóre strony miały okienka, które można było
wola. Wiesz, tutaj piszą, że jeśli chcemy zachować pra¬
otwierać. Otworzyłem płuca, p o t e m n e r k i , zaglądam
w o do reklamacji, to nie w o l n o n a m zjeść więcej niż
co w środku. O t w i e r a m brzuch, patrzę - dziecko, zwi¬
jedną trzecią dania głównego. Jacy o n i m i l i . Wypadało¬
nięte w kłębek j a k śpiący kociak, ale już gotowe wy¬
by się czymś zrewanżować. Zrobię korektę tej karty.
rwać się na świat, głową w dół.
Myślisz, że się ucieszą? T u jest napisane jak się nazywa
- N i e masz się do czego śpieszyć - powiedziała Babcia
k i e r o w n i k lokalu, szef k u c h n i i k t o jest odpowiedzialny
opryskliwie. N i e zauważyłem, jak podeszła. - O d d a j to.
za recepturę. A l e zapomnieli podać k t o przepisywał na
Obejrzysz jak dorośniesz albo po mojej śmierci. A jeśli
maszynie. Odpowiedzialna
pójdziesz na medycynę, to ci o p o w i e m o wszystkich
za ortografię
Mańka
Alfabeta.
Zobaczysz, że tej karcie poświęcą najbliższą operatywkę
m o i c h porodach. N a razie jesteś na to za smarkaty.
i sytuacja ulegnie dalszej systematycznej poprawie. Bę¬
Ostatnie miesiące życia spędziła w S a n a t o r i u m
dzie w t y m jakaś cząstka mojej zasługi.
Przeciwgruźliczym i m . L u d w i k a Waryńskiego przy uli¬
Ciekawe, dlaczego kobiety tak długo przechowują
cy PZPR n r 16 w O t w o c k u . N a tej samej ulicy było Sa¬
listy miłosne. Pierwszym listem narobiłam A n t k o w i
n a t o r i u m i m . Feliksa Dzierżyńskiego oraz k i l k a in¬
kłopotu. Wielmożny Pan A n t o n i K r o h , Szkoła Pod¬
nych, także i m i e n i a sławnych rewolucjonistów. K t o
chorążych Rezerwy A r t y l e r i i , Włodzimierz Wołyński.
i dlaczego je tak ponazywał, t r u d n o powiedzieć, c h o ć
Stoją chłopaki w dwuszeregu, porucznik rozdaje listy. -
co racja to racja, wszyscy u h o n o r o w a n i b y l i gruźlika¬
Wielmożny Pan, wystąp! Cisza. - Co, Wielmożny Pan
m i . D o S a n a t o r i u m i m . L u d w i k a Waryńskiego wcho¬
ogłuchł! Wystąp! A może Wielmożny Pan nie raczy?
dziło się albo przez bramę, o b o k gazetki ściennej Za
D a l i m u przeze mnie wycisk. Jeszcze tego samego dnia
chowanie się obywatela po ogłoszeniu
telegrafował, żeby listy adresować kapral podchorąży.
albo na skróty, przez jedną z licznych dziur w siatce,
alarmu
atomowego,
zrobionych przez kuracjuszy wymykających się do mia¬
O c h , synku. Opowiedzieć ci jeszcze o m o i c h ado¬
sta po wódkę.
ratorach? Bo jeśli myślisz, że to wszystko, to się gruuubooo mylisz...
Gasła p o w o l i . Pod niektórymi względami umarła
Podszedł kelner.
kilkanaście l a t przed śmiercią. Gdy ją widziałem ostat¬
- Chciałbym państwa skasować, bo zaraz będzie dzia¬
n i raz, już nie mogła mówić. Miała w sobie k r e w tatar¬
łalność rozrywkowa.
ską, a przed śmiercią jej twarz stała się jeszcze bardziej
orientalna: wystające kości policzkowe, jastrzębi nos
i wielkie, szklane oczy j a k u wypchanego drapieżnika.
Ciało kobiety
N a w e t ręce zmieniły się w szpony. N a l e p k i m szpital¬
n y m nakastliku leżały pomarańcze. Babcia i c h nie ja¬
dła, a ja chętnie byłbym zjadł. O b o k pomarańczy róża¬
To nie tytuł brukowej powieści a n i t o m i k u młodo¬
niec, papierosy i m o d l i t e w n i k .
p o l s k i c h wierszy, lecz atlasu anatomicznego, należące¬
go do Babci; w y d a w n i c t w o A r c t a , Warszawa
Było jasne, że wkrótce umrze, wszyscyśmy się tego
1906.
spodziewali. Gdy więc wywołano m n i e z l e k c j i trygo¬
W p a d ł m i w ręce, gdy miałem dziesięć, może jedena¬
n o m e t r i i do sekretariatu, domyśliłem się. Za b i u r k i e m
ście lat. O g r o m n i e lubiłem oglądać atlasy. Geograficz¬
siedziała p a n i profesorka o d polskiego, za d r u g i m biur¬
ne. N i e wiedziałem, że prócz n i c h istnieją jeszcze ja¬
k i e m sekretarka, a p o d ścianą stała woźna. Wszystkie
kieś i n n e . Kobieta jako nieznany ląd - coś w sam raz
trzy gapiły się na m n i e dłuższą chwilę, z czegoś zado¬
dla mężczyzny w m o i m w i e k u .
w o l o n e . Czekałem. Aż wreszcie p a n i profesor powie¬
N a okładce dama w ciemnej brązowej spódnicy,
działa właściwym sobie t o n e m : „Dzwoniła twoja mat¬
białej bluzce z k o r o n k o w y m żabotem, eleganckim ka¬
ka, kazała c i powiedzieć, żebyś po szkole nigdzie się nie
peluszu. Patrzy w d a l . A n i się domyśla, że ją podglą¬
dam. Otwieram -
włóczył, tylko żebyś przyszedł prosto do d o m u . Zrozu¬
ta sama kobieta, ale bez b l u z k i
miałeś? N o . Żadnego szwendania. Żebym p o t e m nie
i spódnicy, a n a w e t bez skóry, cała w czerwono-niebieski deseń:
układ krwionośny.
słyszała skarg." Taką znalazły formę, żeby m i oznajmić
O d w r a c a m . Też
to, o czym już wiedziałem.
układ krwionośny, o d tyłu. N a następnej stronicy -
Babcia urodziła się w Piotrkowie T r y b u n a l s k i m . Jej
same mięśnie. Z przodu. Z tyłu. Kiszki, płuca, wątro¬
ojciec, M a r i a n Bobiński h e r b u Leliwa, wysadzony
ba. Z przodu. Z tyłu. Wszędzie pełno cyferek, obja¬
z siodła po p o w s t a n i u styczniowym, był carskim gryzi¬
śnienia n a marginesie. Aż wreszcie koniec niesamo¬
piórkiem nędznej rangi. Miał furę dzieci. O g r o m n i e
w i t e j w y p r a w y - białe kości, też pieczołowicie ponu¬
lubił grać w karty. Kiedyś przegrał całą miesięczną
merowane.
I z p o w r o t e m - kościotrup, kiszki, mięśnie, krew, aż
pensję i nie mógł zapłacić czesnego w gimnazjum. Po¬
,ZI,03BOJieHO UeH3ypoio.
BapinaBa, 14 MapTa 1906 roga. A o d f r o n t u jakby
inaczej koniec babcinej edukacji. D y r e k t o r zgodził się
do poszarpanej
szedł do dyrektora ukorzyć się, prosić o prolongatę,
okładki.
p o d w a r u n k i e m , że Babcia przejdzie na prawosławie.
nigdy n i c - staroświecka modnisia patrzy n i e o b e c n y m
I pradziadek przystał na t o . Powiedzielibyśmy dzi¬
w z r o k i e m . N a d nią secesyjne litery C I A Ł O K O B I E T Y
siaj, że zawarł rozsądny k o m p r o m i s . Babci, rzecz jasna,
i pieczątka księgarni w C h e ł m i e .
35
�Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK
n i k t o zdanie nie pytał. Skutek był t a k i , że koleżanki
Dziadek chciał postudiować w Heidelbergu, pasjo¬
P o l k i okrzyczały Babcię zdrajczynią i przestały się do
nowała go historia średniowiecza, ale niespodziewanie
niej odzywać, a Rosjanki uznały ją za farbowanego li¬
nadeszła wiadomość, że zmarł jego ojciec i trzeba ob¬
sa. A l e ludzie porządni przecież istnieją na t y m świe¬
j ą ć majątek.
cie: Babcia wspominała z sentymentem jakąś Nataszę
Babcia, głęboko wierząca katoliczka, m o m e n t a m i
Michajłownę, z którą się przyjaźniła i której pisywała
bigotka, miała w papierach wyznanie prawosławne.
wypracowania, aż profesor zawodził:
Zjechała do prawosławnej wsi, gdzie tylko dwór był
- Natasza Michajłowna, w i e d ' w y russkaja, da pacze-
k a t o l i c k i . I to swoje prawosławie ukryła, licząc, że ni¬
mu-że u was pałanizmy?
k o m u nie przyjdzie do głowy zaglądać p a n i dziedziczce
Pradziadek Bobiński w ogóle miał lekką rękę do
w dokumenty. Udało się. A l e przed samą drugą wojną
pieniędzy. Kiedyś, zamiast jakiegoś niezbędnego spra¬
światową, gdy władze Rzeczypospolitej podjęły rękami
w u n k u , przyniósł do d o m u porcelanowe
czerwone
żołnierzy haniebną akcję burzenia c e r k w i na kresach,
jabłko; córeczka była chora, chciał ją pocieszyć. Słusz¬
Babcia, która miała dość powodów, aby prawosławia
nie uczynił - niezbędny sprawunek okazał się nie t a k i
nie cierpieć i nie manifestować solidarności z ruską
znów niezbędny, a porcelanowe jabłko o d stu kilku¬
wiarą - postawiła się ostro.
dziesięciu lat podtrzymuje na d u c h u kolejne generacje
Piotr Stawecki (Następcy
c h o r y c h dzieci w naszej rodzinie.
Warszawa
Komendanta,
1969) napisał o t y m wydarzeniu:
Babcia wyniosła z gimnazjum, rzecz ciekawa, ostrą
Nawet niektórzy
obszarnicy odnosili się do
moskalofobię, a jednocześnie miłość do k u l t u r y rosyj¬
ści wojska nieprzychylnie
skiej. Jedno nie przeszkadzało drugiemu. Znała na pa¬
zdaniem
raportu
lub z rezerwą.
wojskowego
— akcję
»sprowadza
kowa, a jednocześnie nie lubiła Szekspira, ponieważ
go państwa«.
pierwszy raz usłyszała go po rosyjsku. G d y M a m a przy¬
licjana Lechnickiego
— Serebryszcze.
niosła bilety na H a m l e t a , zareagowała wyniośle:
go żona oświadczyła
wprost, że przez »odebranie
- O c h , już raz byłam, bardzo słaba sztuka. Pamiętam,
Jako przykład
prawosławnym
wyszedł na scenę jakiś podejrzany grubas, z ochrany czy
przyłożyć
swojego majątku,
przytaczano
nie może«.
-
swoje
wieś senatora Fe
Mieszkająca
stałaby się im krzywda,
z nich
rewindykacyjną
m i ę ć obszerne fragmenty Puszkina, L e r m o n t o w a , M a j -
do spraw interesów
działalno¬
Część
tam je
świątyni
do której ona
Podobne stanowisko
ręki
zajęli też i nie
co, wyglądał trochę jak szwajcar hotelowy, trochę jak
którzy inni ziemianie. Ta postawa obszarników
podykto¬
wachmistrz, popatrzał na wszystkich świdrującym wzro¬
wana była chęcią utrzymania dobrych stosunków
z ludno¬
k i e m , aż się zlękłam, że zacznie robić rewizję, patrzał tak
ścią prawosławną,
i patrzał i nagle jak nie wrzaśnie: Byt' i l i nie byt' - w o t
liwość.
w czom wapros!" Co za głupie stawianie sprawy - jak
skiej i ich [! - tak w tekście] zemsty, zdarzało
gdyby można było wybierać między byciem a niebyciem.
że podpalano zabudowania
aby zapewnić
Obszarnictwo
sobie jej lojalność
bało się strajków
ludności
i życz¬
ukraiń
się bowiem,
itp.
U m za razum zaszoł - typowe dla Moskali. Po polsku to
Myśl Piotra Staweckiego, jeśli ją dobrze zrozumia¬
się nazywa łapanie lewą ręką za prawe ucho. Zupełnie
łem, daje się wyłożyć mniej więcej tak: skoro ktoś po¬
nie w i e m , czym się t u zachwycać.
siadał tysiące morgów, pałac i konie p o d wierzch, to
z definicji był podlecem, niezdolnym do uczuć wyż¬
Po skończeniu (albo nie skończeniu, t r u d n o m i po¬
wiedzieć) gimnazjum, Babcia znalazła się, nie w i e m
szych. A jeśli niektóre jego czyny zdają się świadczyć
w j a k i sposób, na Uniwersytecie Jagiellońskim i t a m
o czymś innym? Wówczas z pewnością kryje się za n i m i
poznała Dziadka Felicjana, który także studiował - co
jakaś m o r a l n a machlojka. Gdyby więc n p . żona senato¬
prawda bez matury, bo został wyrzucony z radomskie¬
ra Lechnickiego przyłożyła rękę do zburzenia serebry-
go gimnazjum z wilczym b i l e t e m za organizowanie
skiej cerkwi, byłaby nacjonalistką i katolicką fanatycz¬
strajku szkolnego; ale wówczas w K r a k o w i e nie wyma¬
ką. Skoro zaś cerkwi broniła, to oczywiste, że powodo¬
gano m a t u r o d studentów, zwłaszcza Królewiaków.
wał nią ciasny klasowy interes, o p o r t u n i z m , świętospo-
Wzięli skromny ślub w b a r o k o w y m kościele świętego
koizm oraz zwykłe tchórzostwo. Piotr Stawecki a n i
Floriana i wyjechali do M o n a c h i u m , bo
Dziadek
mnie a n i ziębi a n i grzeje. Przesyłam m u ukłony i po¬
chciał studiować dalej. T a m urodziła się i c h pierwsza
zwolę sobie skorzystać z okazji, by przypomnieć, że nie¬
córeczka, Ciocia Jadzia. K i e d y po październiku pięć¬
zależnie o d epok i klas istnieje coś takiego jak prawość,
dziesiątego szóstego r o k u pootwierały się różne możli¬
godność, i n s t y n k t czynienia dobra, odwaga.
wości i w N o w y m Targu organizowano wycieczkę do
Babcia, jak ją pamiętam, była już chyba zupełnie
NRF, Ciocia zapisała się, nie bacząc na spore koszta,
niezdolna do j a k i c h k o l w i e k zdecydowanych czynów -
ponieważ bardzo chciała zobaczyć miasto swojego uro¬
ani dobrych, a n i złych. Wyrzucenie z majątku, śmierć
dzenia. N i e pojechała; p e w i e n wpływowy obywatel
jedynego syna, powstanie, tułaczka popowstaniowa, los
stwierdził, że Ciocia, jako urodzona w M o n a c h i u m
C i o c i Tereni, która wyszła do powstania i wylądowała
i znająca trzy języki obce jest elementem n i e p e w n y m
w Londynie bez możliwości p o w r o t u , n o w y p o w o j e n n y
i może wybrać wolność. W e p c h n ą ł się na jej miejsce,
ład, który m n i e wydawał się czymś oczywistym, bo
wyjechał i rzecz jasna wybrał wolność, c h o ć a n i jedne¬
w n i m wzrastałem, ale w oczach Babci był jedną wiel¬
go obcego języka nie znał.
ką potwornością, barbarzyństwem, apokalipsą; bieda
36
�Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK
Sygnet i pierścionek
w rodzinie, aresztowanie Stryja Zdzisława i jego proces,
stała groźba aresztowania Dziadka Felicjana - Boże ko
chany, można sobie wyobrazić, czym to wszystko było
Córki pana Wańkowicza k i l k a razy spędzały lato
dla starej, nieporadnej kobiety. Mówiło się w rodzinie,
u ciotek w Bezku. Pan Wańkowicz później to opisał,
że zestarzała się szybko przez tę tatarską krew; ale mnie
ale przedtem chciał się c i o t k o m zrewanżować, więc
się dzisiaj wydaje, że demencja Babci była po prostu jej
ofiarował i m złoty sygnet z Zadorą, h e r b e m Lechnic-
reakcją na rzeczywistość. N i e czytywała gazet, nie słu
k i c h . Dzisiaj zrewanżować się znaczy d a ć łapówę czyli
chała radia, z tego co się w Polsce Ludowej działo nie
wręczyć korzyść materialną urzędnikowi albo komuś
usiłowała czegokolwiek zrozumieć; godzinami stawiała
i n n e m u , dajmy na to za miejsce w k l i n i c e . Uprzejmie
pasjanse, paliła papierosa za papierosem, a po każdym
wyjaśniam, że kiedyś czasownik t e n znaczył co innego.
sztachnięciu kaszlała straszliwie i spluwała długą, sprę¬
Z n a j o m y polonista opowiadał, że przed ćwiczeniami
żystą śliną do stojącego u jej stóp bordowego n o c n i k a .
z pozytywizmu zrobił s t u d e n t o m test językowy i dostał
Lubiłem
się
t e m u przyglądać.
Plwocina
opadała
takie oto odpowiedzi: być na kondycji znaczy dobrze się
i wznosiła się jak piłka na gumce; było to frapujące, ani
odżywiać, wracać do sił; maść końska
trochę nie obrzydliwe, bo naturalne.
końskie przypadłości, lek weterynaryjny; była mu po¬
Posłała Babcia A n i ę po cukier do sklepu za rogiem.
wolną - była leniwa, m a r u d n a ; jechać
- smarowidło na
rzemiennym dysz¬
M i j a godzina, druga godzina, trzecia godzina. A n i a by¬
lem - b r a k odpowiedzi; samotrzeć
ła bardzo zasadnicza oraz kryształowo uczciwa - więc
tycznie bez partnera. Pozwalam sobie objaśnić, co zna¬
- zaspokajać się ero¬
gdy dochodziła do lady, a ktoś prosił żeby go przepu¬
czył czasownik „zrewanżować się", ponieważ książka
ścić, podając niezwykle ważne p o w o d y - wpuszczała,
pana Wańkowicza została m i a n o w a n a lekturą szkolną,
ale na swój wyłączny koszt, nie na koszt ludzi, stoją¬
być może jest czytana przez nauczycieli, chciałbym
cych za nią. To znaczy ustępowała miejsca, a sama szła
uniknąć nieporozumień.
na koniec ogonka.
Można sobie wyobrazić, ile się państwo Wańkowi-
Wieczór zapadł, gdy A n i a wróciła do d o m u . Roz¬
czowie nagłowili. C i o t k i dawać owszem umiały, ale
gwieżdżone niebo było n a d nią, p r a w o moralne w niej,
brać...
cukier w koszyczku. - N a miłosierdzie Boskie! - krzyk
Tak zwany praktyczny prezent (np. k u p o n bielskiej
nęła Babcia - a cóżeś ty robiła tyle czasu?
wełny, r a d i o o d b i o r n i k ) był absolutnie wykluczony. Sy¬
- Kupowałam cukier w zgodzie z własnym sumie¬
gnet miał tę zaletę, że C i o t k i nie mogły go nie przyjąć,
n i e m . A może Babcia zna jakieś inne sposoby kupowa¬
m i m o iż był drogi - ponieważ jego wartość materialna
nia cukru? Jeśli tak, to słucham. N o , słucham.
i , jeśli w o l n o się tak wyrazić, w y m o w a ideologiczna,
- Już d a w n o m a m t e n cukier, nie trzeba się było tak
tworzyły nierozerwalną całość. Państwo W . odczekali
wysilać - mówi Babcia - wysłałam Basię, poszła i przy¬
pół r o k u i d a l i go na gwiazdkę; odbiór dziewczynek
niosła po kwadransie. (Basia, robotnicze dziecko, była
z w a k a c j i i równoczesne wręczenie sygnetu byłoby
naszą sąsiadką i szkolną koleżanką A n i ; często do nas
o g r o m n y m n i e t a k t e m i sprawiłoby C i o t k o m wielką
zaglądała).
przykrość, mogłoby stać się przyczyną zerwania sto¬
- Czy tak? - pyta A n i a Basię, a głos m a t a k i , że n i e c h
sunków.
się Savonarola schowa. Basia uśmiecha się skromnie
Obie strony odetchnęły. Państwo W . m i e l i p r o b l e m
i mówi:
z głowy, zrewanżowali się d r o g i m prezentem, nato¬
- N o pewnie, podeszłam z b o k u . Przecież Babcia nie
miast C i o t k i mogły go przyjąć bez uszczerbku na hono¬
miała czym herbaty osłodzić. Widziałam cię, ale t y
rze, ponieważ u p o m i n k i gwiazdkowe należy przyjmo¬
mnie nie zauważyłaś.
wać z entuzjazmem. Zresztą obie pracowały fizycznie,
A n i a blednie.
ubierały się po wiejsku, miały ręce jak chłopki. Sygnet
- Ty złodziejko ludzkiego czasu!
był po to, aby był. D o niczego więcej się nie nadawał.
Basia rozumie tylko tyle, że nazwano ją złodziejką,
Prezent
to zaszczyt o b u s t r o n n y -
dla dającego
więc przez k i l k a sekund milczy, oczy wytrzeszczając,
i biorącego. Bardzo tego przestrzegano. Dziadek opo¬
a p o t e m w y b u c h a szlochem i rzuca się do drzwi.
wiadał, że p a n i Piłsudska w Sulejówku poleciła kraw¬
- A Babcia ją jeszcze demoralizuje! Babcia czerpie
cowej przerobić swój znoszony płaszcz (sukienkę?) na
korzyść z przestępstwa!
p a l t o c i k dla córeczki. K r a w c o w a wykonała obstalu-
- Jezusie M a r i o , jaką korzyść, z jakiego przestępstwa?
nek, ale widząc że państwu się nie przelewa, dodała
- b i a d o l i Babcia.
trochę swojego materiału, żeby starczyło na p a l t o c i k
- A c h , więc Babcia uważa, że można wciskać się bez
dla drugiej p a n i e n k i i nie chciała za to pieniędzy. Pani
kolejki? Ze nie jest to grzechem przeciwko miłości bliź¬
Piłsudska uprzejmie podziękowała, a gdy k r a w c o w a
niego? Czy tak?
wyszła, poleciła a d i u t a n t o w i , by tej kobiety nigdy wię¬
- Przecież o n i n a m wszystko zabrali.
cej nie wpuścił za próg.
- Co zabrali?
Dopiero k o m u n a sprawiła, że C i o t k i obwiesiły się
- Serebryszcze.
kosztownościami. Gdy je wypędzano z Bezka i Kamien¬
- K t o Babci zabrał Serebryszcze? C i ludzie z kolejki?
nej Góry, jedna nasadziła sygnet na palec k l e j n o t e m do
37
�Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK
środka, udawał obrączkę. D r u g a włożyła lnianą koszulę
zawiadamiające obywatelkę... że dnia... (dał jej trzy ty
zapinaną na złote m o n e t y pracowicie obciągnięte nitką.
godnie) w zajmowanym przez nią l o k a l u (adres) odbę¬
Po wojnie Ciocia M a n i a , Ciocia Jania, Ciocia M a
dzie się k o n t r o l a sanitarna. Działając na podstawie
rynia, Dziadek Felicjan, Stryj Zdzisław osiedli w Pozna
Ustawy n u m e r z dnia, § n u m e r ustęp numer, D z i e n n i k
niu. W
zmarł
Ustaw n u m e r z dnia, jeśli komisja zastanie bałagan
Stryj, p o t e m , w nierównych odstępach, Dziadek i C i o t
i b r u d , to wyciągnie konsekwencje. Przypomniał także
styczniu pięćdziesiątego dziewiątego
k i . I c h pogrzeby zlały m i się w jeden sielankowy obraz
o przepisach zabraniających nadmiernego meblowania
- były to wspaniałe zjazdy rodzinne, pełne ciepła, ser
korytarzy, tudzież powołał się na niektóre inne p u n k t y
deczności, poczucia wspólnoty. N a pogrzebie Stryja
regulaminu porządku domowego. Wysłał listem pole¬
Zdzisława zmarzliśmy solidnie, więc rzuciliśmy się na
c o n y m . N i e to było najstraszniejsze, że zmusił sąsiadki
parujący barszcz z uszkami. Pamiętam nalewkę na smo-
do szaleńczej harówy (na dobitkę przez k i l k a d n i w i n d a
rodinie (nie mówiło się „czarna porzeczka", tylko „smo-
nie działała), ale to, że gdy minął t e r m i n , komisja nie
rodina") oraz pana Leona Suchorzewskiego, który k o n -
przyszła, a spracowane panie siedziały naburmuszone,
spirował z L e c h n i c k i m i jeszcze przed pierwszą wojną
rozglądając się z nienawiścią po obrzydliwie czystym
światową, a i p o t e m i c h drogi nieraz się krzyżowały. N a
mieszkaniu, odwiedził je ubrany w ciemny garnitur,
stypie był duszą towarzystwa, snuł opowieść o cielaku
wręczył b u k i e t róż, buchnął jedną damę w mankiet,
spod łotewskiej granicy, który na dźwięk zbliżającego
drugą damę w m a n k i e t i przyznał się do wszystkiego.
się pociągu wbiegał na tory, szeroko rozstawiał przednie
Został nazwany starym bałwanem! To była najgorsza
n o g i i pochylał łeb, jakby miał zamiar bóść się z loko¬
obelga, na jaką zdobyła się p a n i d o k t o r dwóch fakulte¬
motywą; maszynista zwalniał, gwizdał, wrzeszczał, aż
tów, czyli d o k t o r doktor, skądinąd kobieta szlachetna,
musiał gwałtownie hamować; bagaże leciały z półek,
odważna, skromna, zasłużona, ongiś w y t w o r n a panien¬
pasażerowie spadali z ławek, cielak w ostatniej c h w i l i
ka, królowa balów, najlepsza partia w okolicy, nawet
uskakiwał i robił minę, że sprawa go nie dotyczy, spod
harcmistrzyni.
kół sypały się skry, pasażerowie wystawiali
głowy
N a pogrzebie C i o c i M a n i nie byłem: oblałem k i l k a
z o k i e n i znieważali maszynistę o k r o p n y m i wyrazami,
egzaminów, czekała m n i e sesja poprawkowa.
j a k na przykład cymbał, durak, nieudałota, szaleju się
M a m a wróciła z Poznania z sygnetem na p a l c u .
objadł. Pastuch pędził przez pole wywijając batem, ma¬
Opowiedziała jego dzieje. Pobawiłem się n i m , próbo¬
szynista wygrażał kułakiem i obiecywał straszliwe męki
wałem odcisnąć k l e j n o t w roztopionej stearynie, spy¬
na t y m i na t a m t y m świecie. Słuchaliśmy, turlając się ze
tałem ile jest w a r t .
śmiechu. Pan Leon, jak t a m t e n maszynista,
umiał
- Jak dla kogo. Wezmę go j u t r o do pracy.
w porę zahamować, dzięki czemu nigdy się nie dowie¬
- Po co?
działem, że pewnie za którymś razem cielak przypłacił
- Żeby sprawić przyjemność szefowej.
te swawole życiem. Uśmiechał się, przepraszał towarzy¬
Pracowała wtedy w r e d a k c j i tygodnika. Było jej
stwo, że wychodzi zapalić, a skoro drzwi się za n i m za¬
t a m bardzo źle, intensywnie szukała nowej posady.
mknęły, ktoś opowiedział o jego n i e d a w n y m wyczynie.
Naczelna bezinteresownie robiła ludziom na złość, po¬
Otóż p a n L e o n mieszkał na najwyższym piętrze ocala¬
za t y m przy każdej okazji albo bez okazji głosiła praw¬
łej warszawskiej kamienicy. Sąsiadował przez korytarz
dy objawione z dziedziny marksizmu - l e n i n i z m u , in¬
z panią, która miała dwa d o k t o r a t y i piękną kartę wo¬
terpretowała w jedynie słuszny sposób fakty z h i s t o r i i
jenną, ale była niezbyt porządnicka; może w t e n sposób
najnowszej, uczyła podwładnych miłości ludowej oj¬
nieświadomie wyrażała swoje zagubienie i niezgodę na
czyzny, a niestety również stylistyki i ortografii. Prócz
powojenną rzeczywistość. Mieszkała z dorosłą córką.
tego lubiła zwierzać się personelowi, że pochodzi z bar¬
Pośrodku i c h salonu, na dębowym przedwojennym
dzo dobrej rodziny: papa miał przed wojną luksusowy
parkiecie, leżał rozpruty w o r e k ziemniaków. Niektóre
zakład jubilerski, mieszkali w A l e i Róż, jeździli do Kry¬
gniły, inne, wprost przeciwnie, kiełkowały. Podłogę nie¬
nicy, Paryża, b y w a l i na balach i premierach.
kiedy owszem zamiatano, ale śmiecie zgarniano w kąt.
M a m a wyczaiła dogodny m o m e n t i powiedziała
Z biegiem lat, z biegiem d n i uzbierał się spory k u r h a -
słodko:
nek. Łóżek nie ścielono, były pilniejsze sprawy. Pół bie¬
- Ależ w i e m , w i e m , to była sławna firma, ogromnie
dy, gdy odbywało się to w czterech ścianach, ale po ja¬
w y t w o r n y lokal, miał opinię najlepszego w Warszawie.
kimś czasie panie zaczęły poszerzać swój Lebensraum,
Z n a k o m i t a obsługa. M o j a ciotka zamawiała t a m sy¬
wystawiając na korytarz rozmaite p a k i , a nawet po¬
gnet. N i e mogła się nachwalić...
mniejsze meble. Pewnego dnia p a n L e o n stracił cierpli¬
Eksperyment, dość ryzykowny, przyniósł zbawienne
wość. W sklepie papierniczym Bazarnika na N o w y m
owoce: naczelna przez jakiś czas obchodziła mamę sze¬
Świecie zaopatrzył się w dziecięcą gumową drukarenkę
r o k i m łukiem, oszczędzając jej wykładów z materiali¬
oraz tusz, po czym nie szczędząc t r u d u , złożył pieczątkę
zmu dialektycznego i puszczając teksty bez ingerencji.
następującej treści: Prezydium Stołecznej Rady N a r o
M a m a włożyła sygnet, idąc na rozmowę z n o w y m
dowej, Komisja ds. Ładu i Porządku n r 7, Warszawa, p l .
szefem. Poskutkowało. K l e j n o t szlachecki okazał się
Dzierżyńskiego 1/3. Opieczętował t y m kopertę i pismo
w Polsce Ludowej nadspodziewanie użyteczny.
38
�Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK
I tak oto sygnet, po wieloletniej drzemce na dnie
razu, to jego szanse gwałtownie malały. Patrzano po¬
biurka, ustrojowych perypetiach, k w a r a n t a n n i e u cio¬
dejrzliwie, t r a k t o w a n o j a k smarkacza. Cóż to za m꿬
ci M a n i w Poznaniu, trafił na swój czas, w odpowied¬
czyzna, który nie siedział.
nie ręce. M a m a wkładała go na uroczyste okazje (po¬
- To ja tego nie biorę, to p o w i n n o zostać w Polsce.
grzeby, imieniny, do t e a t r u ) , gdy szła coś ważnego za¬
- Weź, o d razu włóż na palec, żeby się nie zawieru¬
łatwić, albo po prostu, gdy jej było s m u t n o .
szył. Najwyżej p o t e m oddasz do M u z e u m Sikorskiego.
Kiedyś powiedziała Zosi, że gdy wkłada sygnet, to
M a m a wspominała, że gdy była pensjonarką, o d czasu
czuje, jakby ją ktoś trzymał za rękę.
do czasu przyprowadzano i m do szkoły powstańców
Co jakiś czas pytała:
styczniowych, którzy seplenili w koło M a c i e j u i to by¬
- Powiedz, ale szczerze. N i e wydaje c i się to preten¬
ło żałosne. A Dziadek na to, że jakiś powstaniec, na¬
sjonalne i dziwaczne?
zywał się na Ja, zaraz, zaraz, Jaworski, Jankowski, Januszkiewicz? - był zesłany i gdzieś na etapie w środku
Odpowiadałem zgodnie z najgłębszym przekona¬
Rosji okazało się, że nie m a go na liście. Lista natural¬
n i e m , że nie.
Likwidowaliśmy mieszkanie zmarłej M a m y . Znacz¬
nie była po rosyjsku, więc t e n Jaworski figurował na
nie ułatwiła n a m robotę, bo czując że odchodzi, r o k
końcu, akurat przypadkiem na osobnym arkuszu, n o
wypraszała w o k o l i c z n y c h sklepach k a r t o n o w e pudła
i t e n arkusz z j e d n y m nazwiskiem gdzieś się zawieru¬
i składała na pawlaczu, był tego spory zapas. Kupiła
szył. Oficer, który eskortował więźniów, dbał, żeby na
także dwa wielkie kłębki sznurka, papier pakowy i za-
sztuki się zgadzało, więc najpierw chciał Jaworskiego
chomikowała pół litra czystej wyborowej, abyśmy mie¬
dyskretnie powiesić, ale ostatecznie puścił. Tyle, że
l i czym opłacić wyniesienie m e b l i . Wszystko ogromnie
przedtem odebrał o d niego słowo h o n o r u polskiego
się przydało, zwłaszcza ta wódka. N a podwórku zagad¬
szlachcica, że będzie powiadamiał o każdej zmianie ad¬
nąłem dwóch hydraulików, którzy śpiesznym k r o k i e m
resu, a gdy lista się odnajdzie, sam się zgłosi na Sybe¬
zdążali do jakieś pękniętej rury. Usłyszawszy, jaka za¬
rię celem odbycia kary. A l e się nie odnalazła. Panowie
płata i c h czeka, pomaszerowali za m n ą i przez dwie,
pisywali do siebie kurtuazyjne listy, dopiero w y b u c h
może
pierwszej w o j n y przerwał tę dziwną znajomość.
trzy godziny p r a c o w a l i nadzwyczaj ofiarnie,
a w o d a gdzieś sikała sobie wesoło. Był październik
- To był nasz przodek, t e n Jaworski?
osiemdziesiątego drugiego r o k u , stan wojenny. Jak
- N i e w i e m . Trzeba spytać M a m y .
zwykle w t r u d n y c h dla n a r o d u c h w i l a c h , tak i w t e d y
- A l e M a m a nie żyje.
wódka okazała się walutą znacznie mocniejszą niż zło¬
- N o tak, prawda. O j e j k u , już żywcem nie m a kogo
te polskie, potocznie zwane sianem.
zapytać.
Właściwie to nie był pierścionek, tylko złota ob¬
rączka, o d zewnątrz p o k r y t a czarną emalią, z brylan¬
t e m na krótkim łańcuszku.
- Weź t o . Wsadzisz na palec, celnicy się nie tropną.
A wiesz, co to jest?
- N o , obrączka z b r y l a n c i k i e m .
- To jest t a k zwana żałobna biżuteria. Ten b r y l a n c i k
na wisiorku, to łza. Znaczy, że mężczyzna tej kobiety mąż, brat, syn, narzeczony - stracił życie w p o w s t a n i u
styczniowym albo został wywieziony na Syberię. N a
kobietę, która takie coś nosiła, mówiono „wdowa na¬
rodowa", należało jej pomagać.
- A skąd m a m a to miała?
- Rodowe. Przypadło jej po śmierci którejś z ciotek.
- Czemu nigdy o t y m nie mówiła?
- Bo praprababkę kozacy publicznie wysmagali nah a j k a m i na r y n k u za p o m o c powstańcom. A to nie był
t e m a t do gawęd. W
t e n sposób odgradzano się o d
p e w n y c h spraw, nie przyjmowano i c h do wiadomości.
Rosjan na ulicy się nie zauważało. Podobnie jak Niem¬
ców podczas drugiej wojny. A jeśli patrzało się na n i c h ,
to w szczególny sposób, który w r u s k i m popowstanio¬
w y m kodeksie k a r n y m miał swoją nazwę: pagrubioe
głazami, obrazić w z r o k i e m . Za to przestępstwo można
było ładnie b e k n ą ć . Dziadek opowiadał, że jego ojciec
opowiadał, że gdy kawaler uderzał w konkury, to rodzi¬
na p a n n y pytała, ile razy siedział na C y t a d e l i . Jeśli a n i
39
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94bf29151c406218c1078b75a82e82ce.pdf
d0b44c2df743842d38e5394eb996c35b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2378
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2206
Title
A name given to the resource
Symbol i film.Uwagi metodologiczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.39-42
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czaja, Dariusz
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Symbol i film. Uwagi metodologiczne
Dariusz Czaja
Jest c o ś i n t r y g u j ą c e g o w zainteresowaniu, j a k i m od pew
nego czasu część polskich e t n o l o g ó w obdarza film. I c h o ć to
prawda, że dopiero skala tworzy zjawisko, wydaje się, że
nawet niewielka liczba o p u b l i k o w a n y c h i funkcjonujących
w obiegu czytelniczym t e k s t ó w d o t y c z ą c y c h kina, pozwala
z a s t a n o w i ć się nad ź r ó d ł a m i tak niespodziewanego z w r o t u
w etnologicznych zainteresowaniach. Czy jest to demonst
racyjny gest znudzenia r u t y n o w ą , „ d y ż u r n ą " p r o b l e m a t y k ą
i ucieczka o d klasycznych t e m a t ó w ? Czy m a m y do czynienia
z przejściową m o d ą , przelotnym flirtem z nowo o d k r y t y m
obiektem admiracji, czy też jest to p o w a ż n a p r ó b a po
szukiwania nowych o b s z a r ó w badawczych? Za wcześnie
chyba na szczegółowe odpowiedzi i jednoznaczne oceny. N i e
r y z y k u j ą c pospiesznych wyjaśnień, m o ż n a chyba zgodzić się
z o g ó l n ą tezą, że fascynacja ż y w i o n a przez e t n o l o g ó w dla
sztuki filmowej jest fragmentem szerszego procesu: do
strzeżenia dziejących się na naszych oczach zjawisk r ó w n i e
zagadkowych i ekscytujących j a k te, k t ó r e były „ o d zawsze"
d o m e n ą a n t r o p o l o g ó w , z z a p a ł e m p e n e t r u j ą c y c h odległe
i egzotyczne dla nich światy k u l t u r plemiennych, tradycyj
nych, l u d o w y c h ; s ł o w e m odkrycia nieoczywistości i prob l e m a t y c z n o ś c i k u l t u r y współczesnej. D o ś ć nieostre a m o ż e
nawet m y l ą c e pojęcie „ w s p ó ł c z e s n o ś c i " k r y p t o n i m u j e w t y m
k o n t e k ś c i e k u l t u r ę badacza, tę najbliższą m u , „ s a m o p r z e z s i ę z r o z u m i a ł ą " rzeczywistość, k t ó r a w niewielkim j a k d o t ą d
stopniu poddawana była interpretacyjnym zabiegom. Postu
lowana o d j a k i e g o ś czasu tzw. antropologia współczesności
wydaje się przy t y m logiczną k o n s e k w e n c j ą w y n i k a j ą c ą
z w e w n ę t r z n e g o rozwoju dyscypliny: po studiach nad t y m , co
z naszej perspektywy obce, dziwne i egzotyczne przychodzi
kolej na zrelatywizowanie samej perspektywy badawczej.
Oznacza to wniknięcie w w e w n ę t r z n e zasady organizacji
k u l t u r y , k t ó r e j perspektywa ta jest przejawem. F i l m , b ę d ą c y
„ s z t u k ą najintensywniej k s z t a ł t u j ą c ą ' i k o n o s f e r ę ' współczes
nego ż y c i a " , wydaje się dla tak pojętej „ w s p ó ł c z e s n o ś c i "
zjawiskiem emblematycznym. P o w s z e c h n o ś ć i m a s o w o ś ć
kina oraz p o d k r e ś l a n a przez J. B i a ł o s t o c k i e g o i n t e n s y w n o ś ć
z j a k ą o d d z i a ł y w u j e ono na w y o b r a ź n i ę w s p ó ł c z e s n ą , spra
wiają, że film staje się zjawiskiem tak w a ż n y m i z a j m u j ą c y m
dla etnologa.
1
P r ó c z tego, sama natura m e d i u m filmowego m o ż e s t a ć się
dla niego metodologicznym wyzwaniem. P o d k r e ś l a n e bo
w i e m przez badaczy k u l t u r y takie cechy k i n a j a k : jego
ciążenie k u neomitologizacji (J. Ł o t m a n ) , kamuflowanie
struktur mitycznych, p o s ł u g i w a n i e się przezeń symbolem
( M . E l i a d e ) , sugerują, że aparatura p o j ę c i o w a stosowana
przez e t n o l o g ó w w ich studiach nad m y ś l e n i e m m i t y c z n y m
i wyobraźnią symboliczną mogłaby być z pożytkiem wyko
rzystana do analizy i interpretacji „ t e k s t u " filmowego. Czy
tak jest w istocie? S p r o w a d z a j ą c to pytanie do k o n k r e t u : czy
tak nieostra semantycznie i m i g o t l i w a kategoria j a k symbol
m o ż e b y ć u ż y t e c z n a w badaniach nad filmem? D o b r ą okazję
do prześledzenia z w i ą z a n y c h z tą k w e s t i ą p r o b l e m ó w stwa
rza, o p u b l i k o w a n a przez D o n a Fredericksena, w y k ł a d o w c ę
Cornell University (Department o f Theatre A r t s ) w n i k l i w a
rozprawa z a t y t u ł o w a n a h a s ł o w o Jung — Znak — Symbol
— Film*. W s k r ó c o n e j wersji z o s t a ł a ona przedstawiona na
konferencji zorganizowanej przez a m e r y k a ń s k i e Towarzyst
wo S t u d i ó w nad Filmem, p o d tasiemcowym acz p o b u d z a j ą
cym m y ś l o w o t y t u ł e m : Czy Jungowskie rozróżnienie
między
znakiem i symbolem ogranicza semiotykę filmu i wskazuje na
potrzebę rozszerzenia pojęcia znaczenia w filmie?. Przytaczam
ten drugi tytuł, aby z a s y g n a l i z o w a ć , że tekst Fredericksena
w a ż n y jest nie t y l k o dla s t u d i ó w filmoznawczych. Wystarczy
2
3
bowiem słowo „ f i l m " z a s t ą p i ć s ł o w e m „ k u l t u r a " , aby do
strzec, że p o w y ż s z e pytanie m o ż e rriieć istotne znaczenie
r ó w n i e ż dla etnologii. Co r ó w n i e w a ż n e : m a m y do czynienia
z autorem b ę d ą c y m specjalistą w swojej dziedzinie, ale k t ó r y
ponadto — z interesującego nas p u n k t u widzenia — ob
darzony jest w y j ą t k o w y m „ s ł u c h e m " antropologicznym, co
częściowo dokumentuje zamieszczony poniżej tekst anality
czny. T a k ż e i z tego p o w o d u w a r t o nieco bliżej z a p o z n a ć się
z jego uwagami.
Pewien n i e p o k ó j u „ t r z e ź w o " m y ś l ą c e g o badacza k u l t u r y
musi w z b u d z i ć nazwisko Junga, k t ó r e g o ustalenia teoretycz
ne są p u n k t e m wyjścia dla analiz Fredericksena. „ P o z y c j a
Junga w kulturze współczesnej nie jest zupełnie jasna.
W i a d o m o , że to wielkie nazwisko; entuzjazm jednak t r o c h ę
słabnie, gdy przychodzi d e c y d o w a ć , co dzisiaj p o c z ą ć z t y m
dziedzictwem. Psychologowie m ó w i ą , że to raczej mitograf,
etnologowie odsyłają do religioznawstwa, Jerzy P r o k o p i u k
pisze wprost o „ g n o z i e X X w i e k u " , filozofowie k r ę c ą nosem,
że to j u ż bardziej poezja. (...) Oczywiście, są jeszcze wyznaw
cy, nawet liczni. I c h zdanie jednak, j a k zwykle zdanie
w y z n a w c ó w , t r u d n o u z n a ć za m i a r o d a j n e . " Fragment ten
dobrze opisuje dzisiejszy, mocno ambiwalentny stosunek do
prac Junga. Oscyluje on między b e z k r y t y c z n ą w y z n a w c z ą
fascynacją, a d o r ó w n u j ą c y m jej i n t e n s y w n o ś c i ą intelektual
n y m obrzydzeniem. Rzecz jasna, p o m i ę d z y tego rodzaju
histerycznymi reakcjami istnieje cała gama stopni p o ś r e d
nich. Stanowisko Fredericksena, g ł ę b o k o ś w i a d o m e g o k o n
sekwencji swojego w y b o r u , określić by m o ż n a mianem
kontrolowanej akceptacji. Interesujące, że w jego przypadku
w y b ó r koncepcji Junga i jej aplikacja do teorii znaczenia
filmowego to coś więcej niż decyzja czysto metodologicznej
natury. M i a ł a ona r ó w n i e ż swoje ź r ó d ł a w egzystencjalnym
d o ś w i a d c z e n i u , w poczuciu pewnego istotnego b r a k u i ogra
niczenia. „ W istocie esej ten w y r ó s ł z poczucia osobistej
i zawodowej n i e m o ż n o ś c i ; n i e m o ż n o ś c i ' w y t ł u m a c z e n i a się'
z odczuwanej m o c y pewnych o b r a z ó w , filmów, t w ó r c ó w
filmowych ( z a r ó w n o o s ó b j a k i ich świadectw) przeze mnie
uwielbianych, n i e m o ż n o ś c i satysfakcjonującego w y r a ż e n i a
z n a c z e ń pewnych bardzo istotnych dzieł i wypowiedzi na ich
temat oraz niepopularnego przekonania, że modne obecnie
koncepcje znaczenia ( z a r ó w n o te p o w s t a ł e na gruncie stu
d i ó w nad filmem, j a k i te, k t ó r e z o s t a ł y importowane) są zbyt
wąskie."
5
6
Potrzeba w y r a ż e n i a j a k najbardziej realnych, a nie dają
cych się w y a r t y k u ł o w a ć w istniejących j ę z y k a c h teoretycz
nych s e n s ó w dzieła filmowego wymusza poszerzenie ist
niejących teorii znaczenia. T o t e ż stanowisko Fredericksena
sytuuje się w opozycji do d o m i n u j ą c y c h n u r t ó w metodologi
cznych w filmoznawstwie: podejścia semiotycznego (Metz,
W o l l e n , Bettetini, Ł o t m a n ) , szkoły psychoanalitycznej (pra
ce inspirowane tekstami Freuda w interpretacji Lacana)
i marksizmu ( a r t y k u ł y zamieszczane na ł a m a c h „ C a h i e r s d u
Cinema", ,,Screen", „ J u m p C u t " ) . M i m o oczywistych o d
m i e n n o ś c i , wszystkie te trzy orientacje o d r ó ż n i a od podejścia
Fredericksena przyjmowana na ich gruncie w ą s k a koncepcja
znaczenia. Jak to bliżej r o z u m i e ć ? A b y precyzyjniej uwydat
nić tę r ó ż n i c ę , sięga o n do przedstawionej przez Junga
charakterystyki symbolu i ś w i a d o m o ś c i symbolicznej,
a zwłaszcza do dokonanego p r z e z e ń r o z r ó ż n i e n i a m i ę d z y
znakiem i symbolem: „Pojęcie s y m b o l u p o w i n n o b y ć
w m o i m przekonaniu ściśle o d r ó ż n i o n e od pojęcia znaku.
Znaczenia symboliczne i znaczenia semiotyczne to c a ł k i e m
r ó ż n e rzeczy. (...) Symbol zawsze z a k ł a d a , że w y b r a n y rodzaj
ekspresji jest najlepszym m o ż l i w y m opisem lub s f o r m u ł o w a -
39
�I
niem faktu względnie nieznanego, t y m niemniej istniejącego
lub takiego, k t ó r e g o istnienie jest postulowane. K a ż d y
p o g l ą d , k t ó r y interpretuje ekspresję s y m b o l i c z n ą j a k o analo
giczne i u b s k r ó c o n e oznaczenie rzeczy znanej jest s e m i o t y c z n y . P o g l ą d , k t ó r y interpretuje ekspresję s y m b o l i c z n ą
j a k o najlepsze m o ż l i w e s f o r m u ł o w a n i e rzeczy względnie
nieznanej i k t ó r a z tego p o w o d u nie m o ż e b y ć jaśniej
i wyraźniej przedstawiona, jest symboliczny. (...) Ekspresja,
k t ó r a zastępuje z n a n ą rzecz pozostaje jedynie znakiem, nigdy
symbolem. Jest zatem zupełnie n i e m o ż l i w e stworzenie ze
znanych asocjacji ż y w e g o symbolu, a więc takiego, k t ó r y
brzemienny jest znaczeniem. G d y ż to co z o s t a ł o w ten s p o s ó b
wyprodukowane, zawiera jedynie treści, k t ó r e t a m w ł o ż o n o .
(...) T o czy rzecz jest symbolem czy nie, zależy głównie od
nastawienia postrzegającej ś w i a d o m o ś c i , od tego czy po
strzega dany fakt nie t y l k o j a k o t a k i , ale r ó w n i e ż j a k o
ekspresję czegoś nieznanego. Istnieją niewątpliwie w y t w o r y ,
k t ó r y c h charakter symboliczny nie zależy jedynie od ś w i a d o
m o ś c i obserwatora, ale przejawia się sam, spontanicznie,
w efekcie symbolicznym, k t ó r y w y w o ł u j ą u odbiorcy. Te
w y t w o r y są tak ukonstytuowane, że brak i m innego rodzaju
znaczenia j a k symboliczne." Bazując na Jungowskich roz
r ó ż n i e n i a c h , wspomniane trzy teorie o k r e ś l a Fredericksen
j a k o „ s e m i o t y c z n e " . W żadnej z nich b o w i e m nie ma m o w y
7
0 symbolicznym wymiarze dzieła, ani nie występuje na
stawienie symboliczne. O p e r u j ą one t a k ą k o n c e p c j ą znacze
nia, k t ó r a w punkcie wyjścia ogranicza je do zajmowania się
jedynie t a k i m i sytuacjami, w k t ó r y c h pewna znana jednostka
znaczeniowa zastępuje i n n ą z n a n ą rzecz albo zmusza je do
redukcji treści symbolicznych do znaku. W tej perspektywie
proces semiozy obejmuje t y l k o takie m o ż l i w o ś c i . W semioty
ce (w ścisłym znaczeniu), znak w filmie m a charakter
systemowy (uwydatniony zostaje jego aspekt syn taktyczny),
sprowadza się do z a s t ę p o w a n i a rzeczy l u b pojęcia. T o do
czego znak o d s y ł a jest znane i poznawalne, daje się jasno
wyrazić w j ę z y k u dyskursywnym. W psychoanalizie (we
freudowsko-lacanowskiej mutacji) to, co o k r e ś l a się mianem
symbolu, p r z y p o m i n a c h a r a k t e r y s t y k ę znaku na gruncie
semiotyki w t y m punkcie, w k t ó r y m m o w a jest o t y m , że
treści n i e ś w i a d o m e , do k t ó r y c h symbol odsyła, są zasadniczo
znane. Z n i k a t y m samym głębia i n i e w y c z e r p y w a l n o ś ć
symbolu, co a k c e n t o w a ł w swoich pracach J u n g . W m a r k
sizmie z kolei, filmowe znaczenia traktowane są j a k o ekspre
sje znanych i poznawalnych p r o c e s ó w ekonomicznych
8
1 c z y n n i k ó w materialnych.
W y r a ź n i e zatem w i d a ć , że orientacja „ s e m i o t y c z n a " jest
o g r a n i c z a j ą c a i redukcyjna w swoim podejściu do symbolu.
Dzieje się tak dlatego, że albo z definicji odrzuca istnienie
rzeczywistości symbolicznej albo odrzuca jej istnienie w pra
ktyce, wtedy gdy p r ó b u j e w y j a ś n i a ć ekspresje symboliczne
na s p o s ó b czysto znakowy. C z ę s t o te obydwie okoliczności
z a c h o d z ą r ó w n o c z e ś n i e . Z l i k w i d o w a n a zostaje t y m samym
s w o i s t o ś ć i autonomia sfery symbolicznej. T a k a konstatacja
nie jest oczywiście p o w o d e m do zdyskredytowania osiągnięć
n u r t ó w „ s e m i o t y c z n y c h " , wskazuje natomiast na ich istotne
ograniczenia i wyznacza właściwy i m zakres d z i a ł a n i a .
G o d n a p o d k r e ś l e n i a jest ta metodologiczna p o w ś c i ą g l i w o ś ć
Fredericksena. N i e jest on uwiedziony w ł a s n y m r o z w i ą z a
niem. P o z o s t a j ą c ś w i a d o m y faktu, że filmy w ogromnej
części są „ s e m i o t y c z n e " , broni jedynie prawa do istnienia
i a u t o n o m i i filmów „ s y m b o l i c z n y c h " , j a k r ó w n i e ż pojedyn
czych scen czy f r a g m e n t ó w „ s y m b o l i c z n y c h " w „ s e m i o t y c z n y m " materiale. Dostrzega granice s t o s o w a l n o ś c i swojego
podejścia, u n i k a j ą c t y m samym zarzutu ekstrapolacji.
Pora na odniesienie tych abstrakcyjnych r o z w a ż a ń do
empirycznego, filmowego k o n k r e t u . Jak zatem istnieje sym
b o l w dziele filmowym? „ T o czy rzecz jest symbolem czy nie,
zależy głównie od postrzegającej ś w i a d o m o ś c i . " T a uwaga
Junga w p o ł ą c z e n i u z p r z y t o c z o n ą wcześniej w y p o w i e d z i ą
samego Fredericksena o odczuwanej i p r z e ż y w a n e j przezeń
symbolicznej mocy pewnych filmów czy pojedynczych ob
r a z ó w , m o ż e w y w o ł a ć w r a ż e n i e , że przekonanie o istnieniu
symbolu w filmie ma charakter czysto subiektywny, intuicyj-
40
i
ny. Z d a j ą c sobie z tego s p r a w ę , p r ó b u j e Fredericksen
p o d e p r z e ć swoje p r z e ś w i a d c z e n i a wypowiedziami t w ó r c ó w
filmowych.
D o w o d n i e w s k a z u j ą one na t o , że pewien t y p
symbolicznego p r z e ż y w a n i a rzeczywistości jest nie t y l k o
u d z i a ł e m o g l ą d a j ą c y c h , ale r ó w n i e ż tych, k t ó r z y filmy two
rzą.
— Fellini o d p o w i a d a j ą c na pytanie o pojawiające się w jego
filmach obrazy i sytuacje: „ F o r m a filmu przychodzi z ze
w n ą t r z , jest bezwiedna; wszystkie autentyczne szczegóły
p o c h o d z ą z inspiracji. A co r o z u m i e ć przez inspirację? T o
uruchomienie k o n t a k t u m i ę d z y n i e ś w i a d o m o ś c i ą i racjonal
n ą s t r o n ą u m y s ł u . K i e d y artysta jest szczęśliwy i spontanicz
ny, wtedy odnosi sukces, p o n i e w a ż d o t y k a treści n i e ś w i a d o
mych i dokonuje ich p r z e k ł a d u przy m i n i m u m ingerencji
obcych e l e m e n t ó w . "
— Bunuel o funkcji kina: „ I s t o t n y m elementem k a ż d e g o
dzieła sztuki jest tajemnica. N a j o g ó l n i e j m ó w i ą c tego b r a k u
je w filmach. (...) F i l m jest b e z w i e d n ą imitacją snu (...) N a
ekranie, podobnie j a k w l u d z k i m w n ę t r z u , rozpoczyna się
nocna p o d r ó ż w sferę n i e ś w i a d o m o ś c i . (...) Jak się wydaje
k i n o wynaleziono p o to, by w y r a ż a ć życie p o d ś w i a d o m o ś c i ,
korzenie k t ó r e j tak g ł ę b o k o penetruje p o e z j a . "
— Bergman o znaczeniu Persony: „ C o do wielu scen nie
m a m p e w n o ś c i , a w j e d n y m miejscu nie wiem w o g ó l e n i c . "
Pojawiające się w tych wypowiedziach o sztuce filmowej
m o t y w y — n i e j a s n o ś ć , tajemnica, z w i ą z e k p i e r w i a s t k ó w
racjonalnych i irracjonalnych — j a k ż e bliskie są Jungowskiej
charakterystyce symbolu. Interesujące, że o b o k wypowiedzi
a u t o r ó w filmów fabularnych, p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż ś w i a d e c
twa t w ó r c ó w awangardowych i d o k u m e n t a l i s t ó w , j a k c h o ć
by ten, przejmujący zapis przeżycia b ę d ą c e g o u d z i a ł e m
Basila W r i g h t a podczas k r ę c e n i a przez niego filmu Pieśń
Cejlonu: „ ' C e j l o n ' b y ł j e d n y m w swoim rodzaju d o ś w i a d
czeniem w m o i m życiu. T o jedyny z m o i c h filmów, k t ó r y
p o k o c h a ł e m , a k t ó r y d a ł m i w istocie przeżycie religijne.
P o j e c h a ł e m na Cejlon, j a k wiecie, by z r o b i ć cztery filmy
przyrodnicze dla 'Tea Propaganda B o a r d ' i z r o b i ł e m je. Lecz
kiedy je r e a l i z o w a ł e m , k i e r o w a ł y m n ą niezwykłe i niepojęte
impulsy n a k a z u j ą c e m i f i l m o w a ć sekwencje i obrazy, z k t ó
rych nie u m i a ł b y m się logicznie w y t ł u m a c z y ć . A l e kiedy
w k r a c z a ł e m do m o n t a ż o w n i , wszystkie one w p a d a ł y na
swoje miejsce, j a k obraz p t a k ó w w locie czy obrazy j e m u
podobne. N i e m i a ł e m p o w o d ó w by je filmować, w rzeczywis
tości z d e j m o w a ł e m je wtedy, gdy j u ż k o ń c z y ł e m zdjęcia
w danym d n i u i b y ł e m bardzo z m ę c z o n y , ale c o ś z m u s z a ł o
mnie do realizacji pewnej ilości ujęć i rzecz r o z b u d o w y w a ł a
się przy o g r o m n y m n a p i ę c i u w e w n ę t r z n y m , z n a j d u j ą c y m
ujście w ekspresji płynącej z p o d ś w i a d o m o ś c i , j a k sądzę.
P o w s t a w a ł o c o ś w rodzaju magnetycznego pola, w k t ó r y m
działaliśmy... Ten film rósł tak j a k drzewo wyrasta ze
swojego zarodka. K a ż d e g o ranka p o j a w i a ł a się nowa g a ł ą ź
i m i a ł e m do w y b o r u o d c i ą ć j ą , p r z y c i ą ć l u b z a c h o w a ć
w całości. I tak stopniowo w y ł a n i a ł się f i l m . Ciągle nie m o g ę
tego z r o z u m i e ć . W s z e d ł e m w j a k i ś n i e ś w i a d o m y proces,
n a k r ę c i ł e m m a t e r i a ł i w ł ą c z y ł e m do filmu... T o był film
magiczny."
9
10
1 1
12
Tego rodzaju wypowiedzi obiektywizują w znacznym
stopniu zabarwione subiektywizmem, przytoczone wcześniej
uwagi Junga i Fredericksena. Ś w i a d c z ą one o realnym,
empirycznym istnieniu szczególnego t y p u dyspozycji: sym
bolicznej percepcji świata.
R ó ż n o r o d n o ś ć t y p ó w filmów, w j a k i c h obecne jest na
stawienie symboliczne, przejawia się r ó w n i e ż w s p o r z ą d z o n e j
przez a m e r y k a ń s k i e g o filmoznawcę prowizorycznej i , j a k
sam p o d k r e ś l a , niekompletnej liście filmów i t w ó r c ó w wobec
k t ó r y c h z a s t o s o w a ć m o ż n a określenie „ k i n o symboliczne".
Z filmów fabularnych wymienia on: Odyseję kosmiczną 2001,
Osiem i pól, Giulietta i duchy, Personę, Zaczarowany flet,
Walkabout, Szklane serce. Egzorcystę,
Bliskie spotkania
trzeciego stopnia. P r z y k ł a d y z k i n a dokumentalnego to m.in.:
Pieśń Cejlonu wspomnianego W r i g h t a ( k t ó r e m u to filmowi
p o ś w i ę c a autor obszerne studium analityczne, b ę d ą c e i n s t r u k t y w n y m pokazem praktycznego zastosowania metody
�odczytywania i interpretacji z n a c z e ń symbolicznych), Farrebiąue Rouquiera (film analizowany przez niego w i n n y m
m i e j s c u ) , Wielka ekstaza snycerza Steinera Herzoga. W r e
szcie p r z y w o ł u j e k i l k a nic nie m ó w i ą c y c h polskiemu w i d z o w i
nazwisk t w ó r c ó w f i l m u eksperymentalnego: Jerome H i l l ,
H a r r y Smith, Jordan Belson, James B r o u g h t o n . K a ż d y
z f i l m o w y c h p r z y k ł a d ó w zaopatrzony jest w k r ó t k i , uzasad
niający w y b ó r komentarz w y r a ż o n y j ę z y k i e m Jungowskiej
psychologii (np. Osiem i pól — indywiduacja; spotkanie
z obrazami animy).
Jung wielokrotnie a k c e n t o w a ł t a j e m n i c z o ś ć i niepojętość
rzeczywistości symbolicznej. „ M ó w i ą c bowiem symboliczny
m a m y na myśli, że niepojęta, p o t ę ż n a istota t k w i u k r y t a
w przedmiocie — niezależnie od tego, czy jest n i m duch czy
świat — człowiek z a ś r o b i rozpaczliwe wysiłki by d a ć wyraz
istniejącej poza n i m t a j e m n i c y . " M o ż n a by więc z a p y t a ć
czy interpretacja symboli f u n k c j o n u j ą c y c h w filmach jest
w o g ó l e m o ż l i w a . Czy da się cokolwiek o nich p o w i e d z i e ć ,
czy też skazani j e s t e ś m y w ich obliczu na r o z u m i e j ą c e , acz
poznawczo j a ł o w e milczenie. Fredericksen, i d ą c ś l a d e m
Junga proponuje p r o c e d u r ę amplifikacji. N i e jest to metoda
w y j a ś n i a n i a przyczynowo-skutkowego, ta bowiem p r o w a
dziłaby nas z p o w r o t e m w p u ł a p k ę podejścia „ s e m i o t y c z nego, k t ó r e sprowadza niejasne i niejednoznaczne obrazy
i symbole do jednoznacznych, powszechnie znanych, pojmowalnych pojęć i rzeczy. N i e m o ż n a jednak ulec pokusie, że
symbol m o ż e b y ć do k o ń c a i w pełni w y j a ś n i o n y i zanalizo
wany. Nawet najbardziej precyzyjne p r ó b y wyjaśnienia go są
zawsze lepszym l u b gorszym p r z e k ł a d e m na inny metafory
czny język. W z w i ą z k u z t y m jedyne co m o ż e m y z r o b i ć to
r o z s z e r z a ć ( a m p l i f i k o w a ć ) i rozwijać w drodze własnej
a k t y w n o ś c i symbolicznej znaczenia o b r a z ó w i symboli.
A m p l i f i k o w a ć to w istocie w s p ó ł m y ś l e ć z symbolem. „ I s t o t
ny charakter hermeneutyki polega na dodawaniu dalszych
analogii do tych j u ż dostarczonych przez symbol. Ta proce
dura rozszerza i wzbogaca p o c z ą t k o w y symbol, a ostateczny
rezultat jest n i e s k o ń c z e n i e z ł o ż o n y m i r ó ż n o b a r w n y m ob
r a z e m . " Amplifikacja nie rozwiązuje zawiłości symbolu,
nie r o z k ł a d a go analitycznie. Dostarcza jedynie paralelnych
wobec interpretowanego symbolu ekspresji z a c z e r p n i ę t y c h
z religii, m i t o l o g i i , f o l k l o r u , takich jednak, k t ó r e m a j ą
podobny temat, znaczenie i funkcję. Umieszczenie symbolu
w ciągu pokrewnych struktur znaczeniowych daje istotny
zysk poznawczy w postaci częściowego rozjaśnienia (na tyle,
na ile jest to m o ż l i w e ) jego s e n s ó w przy jednoczesnym
poszanowaniu swoistości sfery symbolicznej. T y m samym
znaczenia symboliczne nie ulegają redukcji ani całkowitej
racjonalizacji.
13
14
15
P o s ł u ż m y się p r z y k ł a d e m . Fredericksen analizując wielo
stronnie i w n i k l i w i e wspomniany dokument Pieśń Cejlonu,
p o ś w i ę c a dłuższą chwilę interpretacji obrazu p t a k ó w , ob
razu, k t ó r y j a k p a m i ę t a m y dla samego t w ó r c y był tajem
niczy, logicznie n i e w y t ł u m a c z a l n y . Obraz ten r ó w n i e ż dla
widza jest zagadkowy i p o r u s z a j ą c y . Pojawia się o n na k o ń c u
sekwencji ukazującej d o r o c z n ą p i e l g r z y m k ę w y z n a w c ó w
buddyzmu na g ó r ę A d a m a , z k t ó r e j — w e d ł u g wierzeń
— Budda opuścił ziemię. „Przyjmijmy, że rozumiemy sym
boliczny charakter k i l k u wizualnych i d ź w i ę k o w y c h ob
r a z ó w z w i ą z a n y c h z p t a k a m i i co więcej, że o d n a l e ź l i ś m y
p r z y b l i ż o n y sens ich typowych, symbolicznych znaczeń. G d y
uciekamy się do zwykłych ź r ó d e ł dla stworzenia amplifikacji
(na p r z y k ł a d słowniki m o t y w ó w mitologicznych), dysponu
jemy j u ż j a k i m ś wzorcem, w e d ł u g k t ó r e g o decydujemy, czy
rzeczywiście mamy do czynienia z funkcjonalnymi paralela
m i ptasich o b r a z ó w . K o r z y s t a j ą c z tej wiedzy m o ż e m y z a c z ą ć
e l i m i n o w a ć j a k o nieparalelne pewne, tradycyjne odniesienie
do p t a k ó w : na p r z y k ł a d ptaki j a k o symbole falliczne,
mityczne p r z y k ł a d y p t a k ó w ofiarnych (...), historie, w k t ó
rych z h a ń b i o n e kobiety zostały zamienione w p t a k i , czy te
baśnie, w k t ó r y c h dusza p o t w o r a przebywa nie w jego ciele,
lecz w dobrze s t r z e ż o n y m p t a k u , k t ó r e g o znalezienie i zabicie
powoduje śmierć m o n s t r u m . (...)
Inne p o r ó w n a n i a j u ż prosto kierują nas na d r o g ę prowa
d z ą c ą do p t a k ó w w Pieśni Cejlonu. N a p r z y k ł a d liczne
religijne i mityczne przedstawienia Boga j a k o ptaka, hindus
kie wizerunki słońca j a k o olbrzymiego ptaka, ptak j a k o
symbol w ę d r ó w k i duszy oraz użycie ptaka w alchemii do
symbolizowania takich p r o c e s ó w j a k sublimacja, kondensa
cja i destylacja. (...) W k o ń c u , w s t a r o ż y t n y m , egipskim
systemie hieroglificznym, Ba (dusza) była symbolizowana
przez ptaka z l u d z k ą g ł o w ą ; p t a k i te były 'widziane' j a k o
w y c h o d z ą c e przez usta u m i e r a j ą c e g o .
Te p o r ó w n a n i a w p r o w a d z a j ą nas w obszar, na k t ó r y m
r o z p o c z y n a j ą się bardziej specyficzne amplifikacje, takie,
k t ó r e m a j ą związek z p t a k a m i j a k o symbolami spraw
duchowych czy p r o c e s ó w w szczególnym k o n t e k ś c i e wniebo
w s t ą p i e n i a i l o t u . Nasza praca w t y m k o n k r e t n y m przypadku
staje się znacznie łatwiejsza z tego w z g l ę d u , że paralele te są
precyzyjnie zebrane i o b j a ś n i o n e przez M i r c e a Eliadego
w jego artykule Symbolism of Ascension and 'Waking Dre
ams' (...) Eliade z a u w a ż a , że m o t y w l o t u l u b wznoszenia się
do Nieba m o ż n a znaleźć na k a ż d y m poziomie k u l t u r ar
chaicznych i że mityczno-rytualny temat 'ekstatycznego l o t u
d u s z y - p t ą k a ' prawdopodobnie istniał jeszcze w epoce paleo
l i t u . (...) Ścisły z w i ą z e k p o m i ę d z y d o ś w i a d c z e n i e m ekstatycz
nego l o t u a d u c h o w o ś c i ą jest z a ś w i a d c z o n y przez późniejszą
h i s t o r i ę symboliki w n i e b o w s t ą p i e n i a , np. poprzez d u ż e zna
czenie nadane symbolom duszy j a k o ptaka, t a k i m obrazom
j a k ' s k r z y d ł a duszy', albo poprzez obrazy, k t ó r e określają
życie duchowe j a k o 'podniesienie' a d o ś w i a d c z e n i e mistycz
ne j a k o ' w n i e b o w s t ą p i e n i e ' . ' L o t ' t a k ż e symbolizuje zro
zumienie rzeczy tajemnych i metafizycznych p r a w d , j a k np.
w tekście h i n d u s k i m , k t ó r y głosi, że 'ten, k t o rozumie
posiada s k r z y d ł a ' . (...) P r z e k r o c z y ć świat to w s p i ą ć się na ten
szczyt (górę A d a m a — D . C . ) i r o z p o c z ą ć lot, p o n i e w a ż
szczyt ten znajduje się w t a k i m ' ś r o d k u ' , że dokonuje się t u
p r z e ł a m a n i e p o m i ę d z y r ó ż n y m i p ł a s z c z y z n a m i istnienia.
S t ą d znaczenie wejścia na g ó r ę A d a m a , k t ó r y jest dla
S y n g a l e z ó w axis mundi, ś r o d k i e m ś w i a t a , miejscem, z k t ó r e
go Budda opuścił świat, w k r o c z y ł w 'powietrze'. T o wznosze
nie się na szczyt, na axis m u n d i realizuje t r a n s c e n d e n c j ę
w d w ó c h wymiarach: t r a n s c e n d e n c j ę przestrzeni poprzez
wzniesienie się do nieba i t r a n s c e n d e n c j ę czasu przez 'po
w t ó r n e wejście w pierwotny moment zanim świat r o z p o c z ą ł
istnienie' — ten pozaczasowy moment p o p r z e d z a j ą c y stwo
rzenie, z k t ó r e g o w i ę z ó w buddysta tak g w a ł t o w n i e pragnie
się wyzwolić. Rzecz najistotniejsza: dla tego stanu transcen
dencji nie istnieją żadne znaki, Budda nigdy nie
powiedział,
czym jest oświecenie, jedynie wskazał Drogę. D l a w y r a ż e n i a
celu D r o g i istnieją t y l k o symbole, j a k intuicyjnie przeczuł to
W r i g h t podczas realizacji Pieśni Cejlonu. I podobnie j a k stan,
k t ó r y oznaczają, ptaki pojawiają się nagle, bez przyczyny,
tak po prostu. "
16
Przytoczony fragment to nieomal laboratoryjnie czysty
p r z y k ł a d zastosowania procedury amplifikacji d o konkret
nego obrazu filmowego. P r z y k ł a d t y m ciekawszy, j a k s ą d z ę ,
bo o d n o s z ą c y się do g a t u n k u filmowego, k t ó r y j a k o b y
z definicji skazany jest jedynie na rejstrację rzeczywistości
i k t ó r y z tego p o w o d u m i a ł b y b y ć pozbawiony treści
symbolicznych. Fredericksen p r z e k o n u j ą c o pokazuje, że
m o ż e b y ć inaczej. Z a u w a ż m y jeszcze i ten fakt, że amplifika
cja jest m e t o d ą znakomicie d o s t o s o w a n ą do interpretowane
go „ o b i e k t u " . N i e t y l k o nie redukuje symboli i o b r a z ó w do
obcych i m c z y n n i k ó w , ale wzmacnia je i rozwija c h o c i a ż
w formie nieco bardziej zracjonalizowanej.
Zagadnienia poruszane w artykule Fredericksena, j a k
i sam s p o s ó b ich ujęcia, to w myśli filmoznawczej zjawisko
w y j ą t k o w e . Jak z a u w a ż a A . Helman: „ w teorii filmu niewiele
jest p r z y k ł a d ó w d o g ł ę b n y c h analiz zjawisk symbolizmu.
Problematyka ta pojawia się t y l k o przy okazji i na mar
ginesie ogólniejszych rozpraw d o t y c z ą c y c h j ę z y k a
filmu,
z a g a d n i e ń estetyki, kreacji i r e p r o d u k c j i . " R ó w n i e ż i z tego
p o w o d u przejrzyste w y w o d y Fredericksena stają się warte
odnotowania i poważniejszego n a m y s ł u . Wydaje się, że
korzyści jakie m o ż e z nich w y n i e ś ć etnolog, nie o g r a n i c z a j ą
się jedynie do interpretacji symbolicznych z n a c z e ń w filmie,
ale o d n o s z ą się do kwestii ogólniejszej natury.
1 7
41
�Zacznijmy od Junga. W swoich najistotniejszych p u n k
tach, r o z w a ż a n i a Fredericksena wsparte są, w stopniu o wie
le w i ę k s z y m niż sugeruje to s k r ó t o w e z k o n i e c z n o ś c i stresz
czenie, na p o g l ą d a c h szwajcarskiego psychoanalityka. Po
wstaje w z w i ą z k u z t y m pytanie: czy etnolog c h c ą c y wykorzy
stać p r o p o z y c j ę a m e r y k a ń s k i e g o filmoznawcy w badaniu
symboli w filmie, p o d z i e l a ć musi wszystkie tezy tam zawarte?
I n n y m i słowy: czy p r z y j m u j ą c za swoje, uwagi Junga na
temat symbolu, z g a d z a ć się musi r ó w n i e ż z i n n y m i jego
p o g l ą d a m i . W y m i e ń m y t u p r z y k ł a d o w o , k o n c e p c j ę nieświa
d o m o ś c i zbiorowej, teorię a r c h e t y p ó w , p o g l ą d y na temat
funkcji p r o c e s ó w indywiduacji i kompensacji. Wskazywano
wszak wielokrotnie na r ó ż n ą w a r t o ś ć u s t a l e ń Junga, na fakt,
że jego teoria (czy j a k c h c ą n i e k t ó r z y filozofia) stanowi
m i e s z a n i n ę p o g l ą d ó w weryfikowalnych empirycznie i tez
czysto spekulatywnych. Wydaje się, że nie zachodzi sugero
wana w p o w y ż s z y c h pytaniach k o n i e c z n o ś ć . Inspiracja Jun
giem w etnologicznym badaniu symboli filmowych nie musi
mieć charakteru doktrynerskiego i dogmatycznego. Jego
tezy na temat symbolu m o ż n a p o t r a k t o w a ć j a k o względnie
niezależne od reszty jego p o g l ą d ó w . Wystarczy przecież
z a u w a ż y ć zbieżność wielu u s t a l e ń Junga d o t y c z ą c y c h sym
bolu z pracami Awierincewa, Gadamera, Eliadego, Ricoeura, na k t ó r e tak c h ę t n i e p o w o ł u j ą się etnolodzy i k t ó r y c h
autorzy niekoniecznie podzielają teorie Junga en bloc.
Analizy autora Archetypów
i symboli w wielu miejscach
p o k r y w a j ą się ze s p o s t r z e ż e n i a m i wspomnianych badaczy
(polisemia, głębia, n i e w y c z e r p y w a l n o s ć , n i e d y s k u r s y w n o ś ć
symbolu, metoda amplifikacji), czasem d o p e ł n i a j ą je o istot
ny aspekt. T a k jest w przypadku Jungowskiej tezy o r o l i
u ż y t k o w n i k a ( r ó w n i e ż i badacza) w konstytucji symbolu.
U z u p e ł n i a ona o wymiar pragmatyczny (jeden z trzech
w y m i a r ó w k a ż d e j struktury znaczącej) znakomite analizy
semantyki symbolu zawarte w pracach Ricoeura. Z kolei
hermeneutyka Ricoeura d o p o w i a d a ć m o ż e r o z w i ą z a n i a ,
k t ó r y c h myśl Junga nie obejmuje. M a m na myśli d o ś ć często
p o j a w i a j ą c e się wobec interpretacji symbolicznych pytanie:
na ile i czy w o g ó l e p o z o s t a j ą one w z w i ą z k u z intencjami
autora. Ricoeur d o ś ć p r z e k o n u j ą c o wywodzi, że autor nie
musi być ( i często nie jest ś w i a d o m ) wszystkich s e n s ó w
w ł a s n e g o dzieła, że k r ó t k o m ó w i ą c , w k a ż d y m szeroko
p o j m o w a n y m „ t e k ś c i e " (a więc i w filmie) intencja autorska
zostaje przekroczona przez zawarty w n i m sens. Ten i t y l k o
ten jest obiektem analizy, nie zaś autorskie autointerpretacje.
Wypowiedzi t w ó r c ó w m o g ą , ale nie m u s z ą , p o d p i e r a ć interp
retacji, a j u ż z p e w n o ś c i ą nie są o s t a t e c z n ą instancją od
w o ł a w c z ą p o t w i e r d z a j ą c ą t r a f n o ś ć i a d e k w a t n o ś ć danej
interpretacji. Nie m o g ą służyć też — w razie skłócenia ich
z rezultatami interpretacji — za d o w ó d „ n i e p r a w d z i w o ś c i "
tych ostatnich. Nawiasem m ó w i ą c : j a k ż e prostym zadaniem
b y ł a b y interpretacja s p r o w a d z a j ą c a się do powielenia inten
cji t w ó r c y . W y s t a r c z y ł o b y jedynie p r z e p y t a ć go na okolicz
n o ś ć tego „ c o autor m i a ł na m y ś l i " , aby u z y s k a ć „ p r a w
dziwe" j a k o b y i „ n i e p o d w a ż a l n e " w y n i k i .
J e d n ą z największych zalet tekstu a m e r y k a ń s k i e g o filmo
znawcy widzę w wydobyciu i precyzyjnym opisaniu cech
o d r ó ż n i a j ą c y c h podejście „ s y m b o l i c z n e " o d orientacji meto
dologicznych o k r e ś l a n y c h j a k o „ s e m i o t y c z n e " . Wskazuje
on, że zasadnicza r ó ż n i c a między n i m i polega na odmiennych
ontologiach fundujących obydwie opcje. I m p l i k u j ą one
odmienne strategie poznawcze, teorie znaczenia i aksjolo
g i e . T a właśnie elementarna r ó ż n i c a powoduje t r u d n o ś ć
porozumienia się p o z o s t a j ą c y c h w konflikcie stron. Jako że
to, co w podejściu „ s y m b o l i c z n y m " przyjmowane jest j a k o
oczywisty, bezdyskusyjny fakt, w podejściu „ s e m i o t y c z n y m "
jest w punkcie wyjścia kwestionowane: symbol, tak j a k
c h a r a k t e r y z u j ą go Jung, Eliade, Ricoeur, w opcji „ s e m i o t y cznej" nie jest w ogóle m o ż l i w y , powiedzmy mocniej — jest
nie do p o m y ś l e n i a . N a zarzut, że r o z r ó ż n i e n i e m i ę d z y
znakiem i symbolem dokonane przez Junga jest arbitralne,
o d p o w i e d z i e ć m o ż n a , że klasyfikacje z n a k ó w proponowane
przez k i e r u n k i „ s e m i o t y c z n e " nie są w t y m względzie w lep
szej sytuacji, o k a z u j ą się r ó w n i e arbitralne. P o d z i a ł y te są
bowiem pochodne wobec nieakceptowanych w s p ó l n i e prze
s ą d z e ń ontologicznych, a t o powoduje w konsekwencji
w z a j e m n ą n i e p r z e k ł a d a l n o ś ć j ę z y k ó w teoretycznych. Z tego
p o w o d u opinie k w e s t i o n u j ą c e czasem p r a w o m o c n o ś ć czy
wręcz s e n s o w n o ś ć podejścia symbolicznego nie w y d a j ą się
trafne, w y c h o d z ą bowiem z założeń, k t ó r e same w y m a g a j ą
usprawiedliwienia.
19
Hermeneutyczne badania nad o b e c n o ś c i ą i funkcjonowa
niem symboli w r ó ż n y c h obszarach życia w s p ó ł c z e s n e g o ,
p r z y p a d a j ą na moment w historii szczególny. Reinhold
N i e b u h r tak charakteryzuje d o m i n u j ą c y obecnie paradyg
mat myślenia: „ R o z p o w s z e c h n i o n e wciąż przekonanie, że
religia jest p e w n ą fazą ewolucji, m i t o t w ó r c z y m stadium,
przez k t ó r e p r z e c h o d z ą k u l t u r y , ośmiela nas by twierdzić, że
u t r z y m u j ą się jedynie rozproszone resztki religii. Przekon
anie to jest częścią naszego spadku po o ś w i e c e n i o w y m
racjonalizmie i XIX-wiecznej spekulatywnej filozofii historii.
Służąc j a k o przewodnik w interpretowaniu ż y w e g o d o ś w i a d
czenia, p r z e o c z ą fakt, że nawet my, ludzie 'nowoczesnego'
zachodu j a k r ó w n i e ż nasi współcześni w innych częściach
świata, wciąż modelujemy nasze zachowanie nie t y l k o w opa
rciu o c h ł o d n ą k a l k u l a c j ę — w wymiarze j e d n o s t k o w y m
i z b i o r o w y m — ale w y o b r a ż a m y sobie samych siebie j a k o
b o h a t e r ó w wielkich d r a m a t ó w na skalę m i t y c z n ą , k o n f l i k
t ó w p o r z ą d k u z chaosem, dobra ze złem. T a u ł o m n o ś ć , k t ó r e j
p o w o d e m jest zawiniona przez nas niewiedza o własnej
naturze, jest szczególnie widoczna w d o m i n u j ą c y c h obecnie
instytucjach, k t ó r e zbierają, relacjonują i o p r a c o w u j ą naj
nowsze wydarzenia u nas i za g r a n i c ą . Z tego p o w o d u są one
często ślepe, gdy chodzi o dostrzeżenie i inteligentny opis
d z i a ł a n i a symboli religijnych i religijnych z a c h o w a ń w na
szym codziennym życiu. N a w y k i percepcyjne i poznawcze
r z ą d z ą c e t y m i instytucjami osłabiają ich siłę interpretacji
tego, co obecnie się d z i e j e . " Jeśli to rozpoznanie jest trafne,
w ó w c z a s zadania podejmowane przez h e r m e n e u t y k ę m a j ą
wymiar nie t y l k o poznawczy. D o p i e r o przy u w z g l ę d n i e n i u
kontekstu kulturowo-historycznego, bardziej rozległego niż
kontekst czysto naukowy, dostrzec m o ż n a głębszy sens
s t u d i ó w nad symbolem w kulturze współczesnej, k t ó r e j film
jest tak i s t o t n ą częścią.
20
PRZY PISY:
1
J. Białostocki, Symbole i obrazy w świecie sztuki, Warszawa 1982, s.466
J.Łotman, Semiotyka filmu, Warszawa 1983, s.6
M. Eliade, Ordeal by Labirynth. Conversations with Claude-Henri Rocquet,
Chicago 1982, s.167—168
D . Fredericksen, Jung — Sign — Symbol — Film, „Quarterly Review of Film
Studies", Spring 1979 (cz.I, s.167—192), Fall 1980 (cz.II, s . 4 5 9 ^ 7 9 ) .
M . Szpakowska, O kulturze i znachorach, Kraków 1983, s. 120
Fredericksen, Jung..., cz.I, s.167
C.G.Jung, Psychological Types, (w:) Collected Works, v.6, Princeton 1971,
s.473—476. Nawiasem mówiąc, rozróżnienie to jest prawie nieobecne w pracach
etnologów. Jednym z niewielu przykładów z klasyki etnologicznej, gdzie wykorzys
tany został podział Junga, jest afrykanistyczne studium Victora Turnera, Revelation
and Divination in Ndembu Ritual, Ithaca and London 1975, $.207-208
Szerszą charakterystykę poglądów Freuda i Junga w ich odniesieniu do filmu,
zawiera inny artykuł Fredericksena, Two Aspects of a Jungian Perspective Upon
Film: Jung and Freud. The Psychology of Types, „Journal of the University Film
Association", ХХХ1Г, nr 1 i 2, 1980
Zob. Ch.T.Samuels, Encountering Directors, New York 1972, s. 121
A. Kyrou, Luis Bunuel: An Introduction, New York 1963, s.109—111
2
3
4
5
й
7
8
9
1 0
42
I
1 1
I. Bergman, Persona and Shame, New Y o r k 1972, s.21
Por. G . Roy Levin, ed., Documentary Explorations, Garden City 1971,
s.53—54
D . Fredericksen, The Sacred and the Profane in Rouquier's Ethnographic
Fiction, (w:) Visual Explorations of the World, eds., J . Ruby and M.Taurey, b.m.
1984
C . G . Jung, Archetypy i symbole. Warszawa 1981, s.507
С. G . Jung, Two Essays in Analytical Psychology, Collected Works, v.7,
Cleveland 1953, s.299
Fredericksen, Jung..., cz.II, s.47I—473
A. Helman, Słownik pojęć filmowych, hasło „symbol" (w druku).
P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka, Warszawa 1985, s.322—323, 334—335
Podobnie ujmuję tę kwestię w artykule Symbol w antropologii kultury. Uwagi
wstępne, „Zeszyty Naukowe U J " (w druku). Na konieczność usytuowania symbolu
we właściwej mu perspektywie ontologicznej zwraca uwagę Wojciech Michera. Por.
W.Michera, O wieloznaczności
symbolu, „Rocznik Muzealny Muzeum Ziemi
Kujawskiej i Dobrzyńskiej", t.IV, 1991, s.268
R . Niebuhr, The Strife of Interpreting: The Moral Burden of Imagination,
„Parabola" (X) 2, s.35—36, cyt. za Fredericksen, The Sacred and the Profane...
1 2
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a322dfae7983cb50101b4e72151a834.pdf
ff1a31d406d7c108837bbe302b9d2777
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2377
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2205
Title
A name given to the resource
Pocztówka masowa i fotografia uczuć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.29-38
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Baranowska, Małgorzata
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Pocztówka masowa i fotografia uczuć
Małgorzata Baranowska
Dzisiaj, p o d koniec wieku, l u d z k o ś ć zdobywa p r z y g n ę b i a
j ą c ą ś w i a d o m o ś ć n i e b e z p i e c z e ń s t w m a s o w o ś c i . Jednak na
p o c z ą t k u wieku k w i t ł a niewinna r a d o ś ć powielania. Po
c z t ó w k a s t a n o w i ł a w s p a n i a ł y jego p r z y k ł a d . W sprawo
zdaniu z kongresu towarzyst n a u k o w y c h w r o k u 1901,
w czasie k t ó r e g o zwiedzano w N a n c y z a k ł a d y p r o d u k u j ą c e
p o c z t ó w k i , m o ż e m y p r z e c z y t a ć : „ W a r s z t a t y zajmują co
najmniej tysiąc m e t r ó w k w a d r a t o w y c h i b y ł o cudownie
widzieć o s i e m n a ś c i e maszyn w y r z y g u j ą c y c h z całą m o c ą
elektryczności setki p o c z t ó w e k , aby ostatnio dojść do 100
000 dziennie."
W okresie rozwoju i ekspansji, czyli przed r o k i e m 1920
(data ta bywa przesuwana do 1925 l u b 1939 r o k u ) p o c z t ó w k a
m i a ł a pretensje do opisania całości świata. Jaki to m i a ł b y ć
świat? Przede wszystkim universum stereotypu. P o c z t ó w k a
j a k o n a r z ę d z i e porozumienia, j a k o ś w i a d e c t w o u c z u ć , znak
dawany jednemu c z ł o w i e k o w i przez drugiego m i a ł a dostar
czać sztampy u c z u ć gotowych. Faktycznie u w a l n i a ł a kore
spondenta o d rzeczywistego k o n t a k t u p r z e w i d u j ą c za niego
szereg sytuacji, w k t ó r y c h s p o ł e c z n a konwencja s k ł a n i a ł a go
do w y r a ż a n i a u c z u ć w formie korespondencji.
Po bliższym przyjrzeniu okazuje się, że nie jest to wcale
1
długi katalog: p o d r ó ż , zaloty, z a r ę c z y n y , ślub, narodziny
dziecka, święta religijne i świeckie, pobyt w wojsku, m o ż e
jeszcze p a r ę okazji. A jednak producenci p o c z t ó w e k wykazy
wali n i e p r a w d o p o d o b n ą p o m y s ł o w o ś ć w wyszukiwaniu niu
a n s ó w każdej sytuacji. Podsuwali też swym k l i e n t o m nowe
możliwości: dowcipy, ciekawostki, katastrofy.
Presja ś w i a t a p o c z t ó w k o w e g o , jego w z o r ó w , na potencjal
nych n a b y w c ó w tych k a r t o n i k ó w b y ł a olbrzymia, p o n i e w a ż
m a s o w o ś ć p o c z t ó w k i nie da się właściwie z niczym p o r ó w
n a ć . O d k r y w a j ą c m e t o d ę łatwej multyplikacji d z i e w i ę t n a s t y
wiek p o z w o l i ł p o c z t ó w c e d o k o n a ć , n i e w y o b r a ż a l n e j dziś,
ekspansji i ustalić jej o b e c n o ś ć w życiu codziennym wieku
dwudziestego.
Producenci p o c z t ó w e k wymyślali nie t y l k o nowe okazje
do w y s y ł a n i a p o c z t ó w e k , nowe tematy czy całe i c h serie, ale
prześcigali się w użyciu j a k najciekawszych m a t e r i a ł ó w :
jedwabiu, w ł o s ó w , s k ó r y , futra, metalu, p i ó r , s ł o m k i . R o b i o
no na nich hafty, k o r o n k i , doprawiano t w a r z o m ruszające
się oczy, w ą s y , p a l t o m k o ł n i e r z e , k o t o m ogony i nie s p o s ó b
wyliczyć co jeszcze. W t y m zestereopizowanym świecie
p a n o w a ł o jednak wielkie bogactwo ś r o d k ó w .
Powielanie w n i e s k o ń c z o n o ś ć i zarazem r ó ż n o r o d n o ś ć ,
2
29
�I I . 3. K a b i n y n a p l a ż y w O s t e n d z i e , i l . 4. P o d r ó ż Z e p p e l i n e m p i e r w s z e j n i e m i e c k i e j linii
^ I
LiNDEWIESE
train D,*, i", w; l . ^ » • t К . 4."!, . . J "
*
katalog u c z u ć w w y d a n i u p o p u l a r n y m i p o m y s ł o w o ś ć ,
niespodziewane zestawienia i w y t a r t y do niemożliwości
b a n a ł i to wszystko jeszcze w obrazkach! Czy surrealiści,
wielbiciele kiczu i niespodzianki m o g l i przejść obok po
c z t ó w e k obojętnie? O n i je n a p r a w d ę pierwsi docenili i zużyli
do w ł a s n y c h celów. Nie m o ż n a powiedzieć, że p o c z t ó w k a
z p o c z ą t k u wieku nie b y ł a doceniona. Surrealizm jednak
r o z p o c z ą ł teoretyczne o niej r o z m y ś l a n i a , w p r o w a d z a j ą c j ą
j e d n o c z e ś n i e j a k o przedmiot artystyczny, inspirację, ź r ó d ł o
surrealnej c u d o w n o ś c i d o swego w ł a s n e g o universum w y o b
raźni.
Paul E l u a r d , k t ó r y w czasopiśmie surrealistycznym „ M i
n o t a u r " w r o k u 1933 o p u b l i k o w a ł a r t y k u ł pt.
Najpiękniejsze
pocztówki,
sam je także zbierał i s e g r e g o w a ł w albumach
w e d ł u g bardzo skomplikowanego i poetyckiego zarazem
systemu. W u k ł a d z i e t y m pojedyncza p o c z t ó w k a nic nie
30
lotniczej
Ж
z n a c z y ł a , ale w p ł y w a ł a na sąsiednie i w c h o d z i ł a z n i m i
w poetyckie z w i ą z k i .
A l b u m z p o c z t ó w k a m i to p r z e b ó j p o c z ą t k u wieku, a E l u
ard p o d n i ó s ł go jedynie do w y ż y n sztuki. Nie m o ż n a jednak
nie w s p o m n i e ć , że a l b u m był rodzajem salonu p o c z t ó w k i
i s p o t y k a ł o się go bardzo często, z a r ó w n o j a k o z b i ó r d o ś ć
przypadkowy, j a k i w formie p r z e m y ś l a n e g o muzeum d o m o
wego.
E l u a r d oceniał, że w Europie w latach 1891—1914 m u s i a ł y
k u r s o w a ć miliardy p o c z t ó w e k , skoro same Niemcy p r o d u
k o w a ł y w e d ł u g niego 9 m i l i o n ó w miesięcznie. W ś r ó d nich
t y l k o nieliczne m o g ł y zwrócić u w a g ę .
Dlaczego przywołuję te liczby? By j a k najlepiej u ś w i a d o
m i ć m a s o w o ś ć zjawiska. A l e oto druga jego strona
— w y b ó r . Czy się jest Eluardem, czy nie, żeby p o c z t ó w k ę
k u p o w a ć , wysyłać albo z b i e r a ć trzeba d o k o n a ć prywatnego
3
4
�П. 5. „Zanardi Attilo i Vianello Eugeniusz, królowie beczki i drogi bitej, są w podróży do Wenecyi, począwszy od 20 czerwca 1909 r. Objazd
z beczką (...) na około świata potrwa lat 12."; ii. 6. Mistral - katastrofa w Marsylii. Zdjęcie trickowe
Effetdu
Mistral
a
Marseille.
w y b o r u ! Czasami dochodzi do tego, że klient, zazwyczaj
k u p u j ą c y gotowe wzory, postanawia z ł a m a ć dyktat produce
nta i sam z r o b i ć p o c z t ó w k ę — swoją w ł a s n ą i przede
wszystkim r ó ż n ą o d tamtych m i l i a r d ó w . C z ę s t o fotograf
r o b i ą c o d b i t k ę o d razu wykonuje j ą j a k o p o c z t ó w k ę , uwzglę
d n i a j ą c format, miejsce na adres i znaczek, z a z n a c z a j ą c je
odpowiednimi liniami.
Są dwie skrajne możliwości: p o c z t ó w k a
masowa
i p r y w a t n a (najczęściej w y k o n a n a w j e d n y m t y l k o egzem
plarzu). T a niepozorna, prywatna p o c z t ó w k a — p o d w a r u n
kiem, że n a p r a w d ę z o s t a ł a w y s ł a n a p o c z t ą — d a ł a p o c z ą t e k
sztuce poczty, mail art, gałęzi sztuki porozumiewania się
i sztuki tout court. Ilustrowana karta pocztowa m a jednak
p e w n ą p r z e w a g ę nad przedmiotem sztuki poczty. Oczywiście
datowanie w e d ł u g stempla albo oryginalna korespondencja
m o ż e p o d n i e ś ć jej w a r t o ś ć , ale jej istnienie ani uroda nie
zależą bezwarunkowo o d m e d i u m poczty. N i e zapisana i nie
w y s ł a n a p o c z t ó w k a pozostaje s o b ą niezależnie od pierwo
tnego przeznaczenia.
M e t o d y z w i ą z a n e z rozwojem fotografii p o z w a l a ł y re
p r o d u k o w a ć i m n o ż y ć w n i e s k o ń c z o n o ś ć dowolne dzieła
sztuki, k t ó r e z o s t a ł y w c h ł a n i a n e w popularny obieg po
cztowy i r e p r e z e n t o w a ł y nieograniczony skarbiec t e m a t ó w .
Z w ł a s z c z a malarstwo tzw. pompierskie b y ł o u k o c h a n y m
przedmiotem reprodukcji. A l e p o c z t ó w k a fotograficzna
m i a ł a większe ambicje. Fotografowie chcieli k r e o w a ć świat
z u p e ł n i e w ł a s n y , o d p o c z ą t k u do k o ń c a zaprojektowany
w atelier albo uchwycony j a k o rodzaj r e p o r t a ż u poza
pracownią.
U ż y w a n o przy t y m wszelkich m o ż l i w y c h w ó w c z a s do
31
1
�в КАР" СКЛЗКЛ0Н2>ЛЦг,КДЗДК8ИР«ССК0Дг СКНПНДЛрЙ.ОМ? l i
Вгаъ VitstsuTj на. бы&ръ рьгаий военный товъръ. Догоняет* его шалкь
кЪччура. гиетсшься т а п . ' " — „ Т о в а р у у иеяя н е м и о . п о п . ЕООЫЛЯА u y c n j u j "
I
—„Что
б'кдп. цкйзка.0 нгдщ&каздкйи
РКССКОГИЗ
с к и п и д а р е . (N? 2)
„Что-жт,, говорить калаяъ, ложочь -rerj-fc?"-- _А шъ?"—„Cnoeofrb i
стведн т кобылки « о с п . , * я *ваяу. отескшп, с м ш и д а р м ъ смажу!"
12
�16
15
wykonania t r i c k ó w , collage'y, r e t u s z ó w , a rozrzut t e m a t ó w
był o l b r z y m i . W y m i e ń m y g ł ó w n e w ś r ó d n i c h , u w z g l ę d
niając to, że chodzi o p o c z t ó w k i , k t ó r y c h producenci ś w i a d o
mie projektowali je j a k o fotografie.
1. K r a j o b r a z , t a k ż e wszystkie tzw. z niemiecka
„ g r u s s " , czyli „ p o z d r o w i e n i a " .
2. D z i w a n a t u r y n i e o ż y w i o n e tzn. g ó r y o kształ
cie p r z y p o m i n a j ą c y m twarze ludzkie, wybuchy w u l k a n ó w ,
gejzery i d z i w a n a t u r y — l u d z i e , olbrzymy, k a r ł y .
3. Z d o b y c z e t e c h n i k i , a więc przede wszystkim
kolej, w k a ż d y m m o ż l i w y m ujęciu wraz z dworcem i szynami,
tramwaj, zeppelin, aeroplan.
4. K a t a s t r o f y , a więc z n o w u kolej i np. powodzie.
5. T y p y r e g i o n a l n e i r ó ż n e g r u p y z a w o d o w e .
6. G w i a z d y teatru i filmu.
7. P o l i t y k a , w t y m np. propaganda Wielkiej W o j n y
1914 r o k u .
8. H i s t o r i a , w t y m p o c z t ó w k i patriotyczne np. z his
t o r i i L e g i o n ó w , ale i takie, j a k a r a n ż o w a n e z u d z i a ł e m
a k t o r ó w sceny z życia Napoleona, fotografowane specjalnie
dla zreprodukowania na p o c z t ó w c e .
9. ETO t y k a .
10. Ś w i ę t a k o ś c i e l n e i ś w i e c k i e , z n i e o g r a n i c z o n ą
gamą tematów.
11. R e l i g i a , np. a r a n ż o w a n e i fotografowane sceny
z życia Chrystusa.
12. P o c z t ó w k i f a n t a s t y c z n e , łączące często foto
grafię z i n n y m i technikami, np. do sfotografowanego krajob
razu g ó r d o m a l o w y w a n o twarze.
W Polsce, z przyczyn, k t ó r y c h nie trzeba wyjaśniać,
szczególne miejsce zajmuje p o c z t ó w k a p a t r i o t y c z n a. W ś r ó d patriotycznych wielki osobny dział to p o c z t ó w k a
5
grottgerowska. Co więcej Grottgera m o ż n a n a z w a ć ojcem
patriotycznej p o c z t ó w k i polskiej, jeśli nie w o g ó l e polskiej
p o c z t ó w k i ilustrowanej. Idzie nie t y l k o o liczbę p o c z t ó w
k o w y c h reprodukcji jego dzieł, ale przede wszystkim o to, że
o n bardzo wcześnie z r o z u m i a ł siłę m u l t y p l i k a c j i .
Jeszcze przed wystawieniem (1863) Grottger zreprodukow a ł k a r t o n y z c y k l u Polonia, zagwarantowawszy sobie t y m
samym dochody z praw do reprodukcji. M i e c z y s ł a w P o r ę b
ski zwraca u w a g ę , że Grottger stał się w ten s p o s ó b
„ p r e k u r s o r e m w s p ó ł c z e s n y c h nam p r a k t y k multyplikacyjn y c h " , sugeruje też, iż technika rysunkowych k a r t o n ó w
z o s t a ł a specjalnie wybrana z m y ś l ą o r e p r o d u k c j i .
W k o ń c u lat sześćdziesiątych u b i e g ł e g o w i e k u poczta,
przede wszystkim niemiecka, zaczęła się z a s t a n a w i a ć nad
dopuszczeniem do obiegu k a r t y pocztowej, k t ó r a j a k pod
nosili jej przeciwnicy, nie g w a r a n t o w a ł a tajemnicy korespon
dencji. Jak często bywa ze świeżymi wynalazkami to wojna
(1870 r o k u ) przyspieszyła faktyczne wprowadzenie k a r t y
pocztowej w Niemczech i Francji, inne kraje bardzo szybko
dołączyły.
W y ś c i g m i ę d z y producentami zaczął się od razu, bo
przecież ten świat w y o b r a ż e ń popularnych istniał, fotografię
wynaleziono j u ż j a k i ś czas temu, r y s o w n i k ó w i p o m y s ł ó w nie
b r a k o w a ł o . R o z p o r z ą d z e n i e pocztowe o t w i e r a ł o niepraw
dopodobne m o ż l i w o ś c i .
Fotografowie p r a c u j ą c y dla p r o d u c e n t ó w p o c z t ó w e k od
pierwszej chwili objawiali a m b i c j ę w y k o n y w a n i a r e p o r t a ż y
z miejsc i w y d a r z e ń ciekawych, rodzaju k r o n i k i
filmowej
— od zdjęć gdzieś z k o ń c a ś w i a t a i wielkiej p o w o d z i w P a r y ż u
(1910) do w y d a r z e ń d r o b n y c h i groteskowych.
O t o p r z y k ł a d wydarzenia pocztowego: na awersie w i d z i
my d w ó c h p a n ó w z b r ó d k a m i ubranych w strój sportowy,
6
33
�LV
��p c h a j ą c y c h wielką b e c z k ę , w k t ó r e j chyba toczy się ich
dobytek. P r z y g l ą d a się i m d w ó c h innych p a n ó w . Wszystko
na tle j a k i e g o ś ogrodzenia parkowego. N a rewersie d r u k o
w a n y napis, zajmujący c a ł ą część p r z e z n a c z o n ą do korespon
dencji, w trzech j ę z y k a c h , rosyjskim, polskim i francuskim:
„ P o d r ó ż na o k o ł o ś w i a t a . Z a n a r d i A t t i l o i Vianello Euge
niusz, k r ó l o w i e beczki i d r o g i bitej, są w p o d r ó ż y z Wenecyi,
p o c z ą w s z y od 20 Czerwca 1909. Objazd z b e c z k ą własnej
b u d o w y pieszo na o k o ł o ś w i a t a p o t r w a lat 12. D o t ą d o d b y l i
8390 k m . drogi w 13 m i e s i ą c a c h , zwiedziwszy P ó ł n o c n e
W ł o c h y , Szwajcaryę, Francyc, Angliję, Belgyę, H o l a n d y ę
i kraje niemieckie."
P r z y w o ł a j m y i n n ą p o c z t ó w k ę , bardziej dramatyczny ob
raz k r o n i k i filmowej. N a awersie d r u k o w a n y napis oznajmia:
„ W A R S Z A W A , ulica M i o d o w a po w y b u c h u b o m b y , d . 19
M a j a 1905 г.". W i d a ć na niej d o m M i o d o w a 4, c u k i e r n i ę
Trojanowskiego, nieco z d e w a s t o w a n ą a l t a n k ę , przechod
n i ó w stojących n a o k o ł o i p r z y g l ą d a j ą c y c h się zza ustawio
nych barierek, k i l k u s t ó j k o w y c h i zapewne oficera policji. N a
rewersie miejsce wyłącznie na adres, napisy objaśniające, że
to p o c z t ó w k a , stempel f i r m y „ H I G H - L I F E " N o w y Świat 33
i napis o d r ę c z n y czarnym atramentem: „ N a b y t a w d z i e ń p o
w y b u c h u " . Nie m a p o w o d u nie wierzyć t y m s ł o w o m .
Jest to p a m i ą t k a niedoszłego zamachu na g e n e r a ł a - g u b e r natora. Zamachowiec w i d z ą c , że agenci policji z a m i e r z a j ą go
a r e s z t o w a ć z całej siły rzucił p a c z k ą z b o m b ą o ziemię,
zabijając siebie, a g e n t ó w i niszcząc częściowo lokal.
T a p o c z t ó w k a nosi z a r ó w n o charakter produkcji „ p u b
licznej", masowej, j a k i ślad k r o n i k i prywatnej. M o ż e
nabywca z n a j d o w a ł się w ś r ó d o g l ą d a j ą c y c h w y r z ą d z o n e
7
8
przez w y b u c h spustoszenia. D l a m o i c h r o z w a ż a ń istotne
wydaje się „ u p r y w a t n i e n i e " odbitej w wielu egzemplarzach
„ p u b l i c z n e j " fotografii. N i e z o s t a ł a nigdy w y s ł a n a . Z r e s z t ą
j u ż p o t y m zapisie nie m o g ł a z o s t a ć w y s ł a n a , bo w o w y m
czasie rewers był zarezerwowany wyłącznie dla adresu.
Tego rodzaju p o c z t ó w k i - p a m i ą t k i jakiejś szczególnej
p o d r ó ż y czy wydarzenia, podobnie j a k albumy przekazy
wane rodzinie stawały się p r z e k a z e m p r y w a t n y m .
Z p r z e d m i o t u m a s o w e j p r o d u k c j i zmieniały się w ,
o wiele silniej o d d z i a ł u j ą c y na w y o b r a ź n i ę , p r z e d m i o t
niepowtarzalny.
P o c z t ó w k a w y t w o r z y ł a język u c z u ć g o t o w y c h , k t ó r y m i a ł
za zadanie u d a w a ć właśnie uczucia niepowtarzalne. Zdarza
ło się jednak przekraczanie granic konwencji przez po
szczególne realizacje prywatne. O t o jedna z nich: owalna na
b i a ł y m tle fotografia m ę ż c z y z n y w s ł o m k o w y m kapeluszu
z c i e m n ą w s t ą ż k ą i ciemnej marynarce na tle malowanego
pejzażu atelier fotograficznego. N a b i a ł y m tle p o d zdjęciem
(awers) n a s t ę p u j ą c y tekst atramentem: „ D n i a 12 M a j a r.b.,
w y r u s z a j ą c na G r ó b Hoene W r o ń s k i e g o z a s z e d ł e m do
fotografii nadwornej, p r a g n ą c ująć p e w n ą e m o c j ę , j a k ą
p r z e ż y w a ł e m . Przesyłając W a m , N i e d o ś c i g ł a Jadwigo, te
p o d o b n i z n ę bardzo p r o s z ę o W a s z ą . K i e d y ś obiecaliście
w Warszawie — niechaj więc stanie się to teraz — J a n e k " .
P o c z t ó w k a ta niestety nie jest opatrzona ż a d n y m stemplem
ani d a t ą r o c z n ą . Rewers p o z o s t a ł czysty.
M o ż n a t y l k o sądzić, że owe emocje m i a ł y miejsce mniej
więcej po r o k u 1907, b o wcześniej poczta nie a k c e p t o w a ł a
korespondencji na rewersie, a tutaj takie miejsce po lewej
stronie jest przygotowane. N i e w i a d o m o czy ta fotografia
9
10
II. 20. Z serii „Dola marynarza"
�w paszczy rekina. Jest to bodaj ostatnia dziedzina p o c z t ó w
k o w a , gdzie b e z p o ś r e d n i o o b j a w i a j ą się uczucia — roz
bawienia d o r o s ł y c h i powagi dzieci. N i e w c h o d ź m y z r e s z t ą
w głębszą a n a l i z ę tych u c z u ć . M i m o trwającej j u ż e p o k i
zapisu video n a g ł a powaga o g a r n i a j ą c a c z ł o w i e k a wobec
o b i e k t y w u nie m i n ę ł a i z ostatnich j u ż m o ż e jarmarcznych
plansz w y g l ą d a j ą często twarze bardzo p o w a ż n e .
N i e p r a w d o p o d o b n a m a s o w o ś ć p o c z t ó w k i u s t ę p u j e dziś
przed obrazem nadawanym z satelity wprost do d o m ó w na
całej prawie planecie. Czy to p o c z t ó w k ę w y e l i m i n o w a ł o ?
S k ą d ż e . Teraz k r ą ż ą ich biliony. Z m i e n i ł się j e d n a k i starł jej
sens, styl, k t ó r y u s i ł o w a ł a n a r z u c a ć . J u ż niezmiernie d a w n o ,
bo w latach trzydziestych p o p a d ł a w r u t y n ę . D z i ś m i m o
m o ż l i w o ś c i znalezienia p o c z t ó w k i na m n ó s t w o t e m a t ó w nie
ma m o w y o ż a d n y m w m i a r ę s p ó j n y m w s p ó ł c z e s n y m n a m
j ę z y k u p o c z t ó w k o w y m czy t y m bardziej j a k i m ś m i t y c z n y m
universum. S p r a w ę r a t u j ą święta i p o d r ó ż e , ale i t u m a ł o k t o
się zastanawia, co wysyła. W y t a r ł a się sama idea p o c z t ó w k i ,
chyba że potraktujemy j ą j a k o m a s z y n ę do o s z c z ę d z a n i a
czasu, do korespondencji s k r ó t o w e j .
W ś r ó d p o w o d z i produkcji dzisiejszej z a n i k ł a i n d y w i d u a l
n o ś ć j a k ą p r e z e n t o w a ł a p o c z t ó w k a z p o c z ą t k u wieku ze
swym repertuarem u c z u ć i j e d n o c z e ś n i e reporterskim spoj
rzeniem, z d y k t a t e m pewnego stylu, niezależnie o d tego czy
nazwiemy go kiczem, czy nie. Wydaje się, że — w ś r ó d
p o c z t ó w e k o b o j ę t n y c h , nic nie z n a c z ą c y c h i r o z m n a ż a j ą c y c h
się p o c z t ó w e k reklamowych — jedynie prywatna, p o c z t ó w
ka sensu i uczucia, ratuje s a m ą ideę ilustrowanej k a r t y
pocztowej z jej najlepszego okresu.
LA GRANDE CRUCIFIEE!!!
l£l
/ o s t a ł a przesłana przez k o g o ś , czy w kopercie na co mogły b_\
w s k a z y w a ć zgięcia, k t ó r e jednak r ó w n i e dobrze m o g ł y
p o w s t a ć o d zbyt szczupłej r a m k i , l u b o d noszenia w portfelu.
Zapewne ó w m ł o d z i e n i e c z p o c z t ó w k i nie z n a ł osobiście
H o e n e - W r o ń s k i e g o , k t ó r y u m a r ł w r o k u 1853 (został po
chowany w N e u i l l y p o d P a r y ż e m ) . Prawdopodobnie b y l
j e d n y m z jego wielbicieli, j a k i c h na p o c z ą t k u w i e k u nie
brakowało.
Ta p o c z t ó w k a jest ś w i a d e c t w e m szczerej wiary mężczyzny
w s ł o m k o w y m kapeluszu w p r a w d ę fotografii, w m o ż l i w o ś ć
oddania stanu u c z u ć na p o c z t ó w c e , w porozumienie poprzez
fotograficzną p o c z t ó w k ę . F a k t ten nas, k t ó r y c h j u ż dawno
z e p s u ł o nowoczesne kino z jego w y o l b r z y m i o n y m krajob
razem ludzkiej twarzy, m o ż e p r z y p r a w i ć o zdumienie. W k o
ń c u , jeśli się z dzisiejszego p u n k t u widzenia przyjrzymy tej
fotografii, widzimy m d ł e g o m ł o d z i e ń c a ubranego j a k na
w a ż n ą wizytę, z l e k k i m wytrzeszczem spowodowanym d ł u ż
szym pozowaniem, w c i ą g u k t ó r e g o u s i ł o w a ł u t r z y m a ć
stosowny wyraz twarzy.
C z ł o w i e k ten jednak nie t y l k o był m i e s z k a ń c e m masowej
w y o b r a ź n i , p o d p o w i a d a j ą c e j m u , że obraz u c z u ć m o ż n a
z c a ł ą p e w n o ś c i ą u c h w y c i ć na z n o r m a l i z o w a n y m k a r t o n i k u ,
ale i sam p r a g n ą ł t a k i obraz t w o r z y ć . N i e on jeden. Takie
produkcje prywatne ł a t w o w ś r ó d t ł u m u p o c z t ó w k o w e g o
s p o t k a ć . Czasami są to odfotografowane w ł a s n e rysunki,
rysunki z wierszami albo po prostu kupione „ p u b l i c z n e "
p o c z t ó w k i , w k t ó r y c h coś z o s t a ł o zmienione, dorysowane,
dolepione. W ł a ś n i e collage był i jest d o m e n ą p o c z t ó w e k
prywatnych.
D o tej grupy należy zaliczyć p e w n ą specjalność sztuki
jarmarcznej, mianowicie p o c z t ó w k i robione z fotografii
przy, lub raczej w planszy, bo się tam wsadza g ł o w ę , by się
u k a z a ć na tle niebotycznych g ó r , lecącego samolotu czy
, S 0 Y E Z TOUSfRERES!.
ш и к i r ii M K *»no*»u-Mł«J 1171
37
�PRZYPISY
1
A. Ripert, С. Frere, La carte postale, son histoire, sa fonction
sociale, Lyon 1983, s. 34—35
2
A. Kyrou, (w:) L'dge d'or de la carte postale, Paris 1966, s. 11,
podaje, że produkcja pocztówek w roku 1899 wyraziła się w na
stępujących liczbach:
Niemcy — 50 min mieszkańców: 88 min kart pocztowych
Anglia — 38,5 min
„
: 14 min „
„
Belgia — 6,2 min
„
: 12 min „
„
Francja — 38 min
„
: 8 min „
„
Już w roku 1910 we Francji, która szybko wyprzedziła Niemcy,
wydrukowano 123 miliony pocztówek.
3
Por. A. Ripert, C. Frere, op. cit., rozdz. La carte postale
pr'etexte: La collection Paul Eluard.
Por. P. Eluard, Les plus belles cartes postałeś, „Minotaure"
1933, nr 3—4; przedr. tegoż Oeuwes completes, t. 2, Paris 1968, s. 837
Por. M. Baranowska, Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej
(w:) Problemy wiedzy o kulturze. Prace dedykowane Stefanowi
Żółkiewskiemu, pod red. A. Brodzkiej, M. Hopfinger i J. Lalewicza,
Wrocław 1986. Znajduje się tu klasyfikacja mniej szczegółowa i nie
uwzględniająca zależności od techniki wykonania pocztówki.
Por. M. Porębski, Styl wieku XIX (w:) tegoż, Interregnum.
Studia z historii sztuki polskiej XIX i XX w., Warszawa 1975
4
5
6
7
Pocztówka w posiadaniu autorki.
Pocztówka w posiadaniu autorki.
Por. M. Baranowska, Wyobraźnia pocztówki, „Wiedza i Życie"
1977, nr 12
Pocztówka w posiadaniu autorki.
8
9
1 0
38
I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e970f8d84b7fb611360613b08ba8872.pdf
11075fd95d600a95219ff756c9b675e2
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2376
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2204
Title
A name given to the resource
Rzym w obiektywie Andrzeja T. Pilichowskiego-Ragno / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.28
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Rzym w obiektywie
Andrzeja T. Pilichowskiego-Ragno
Andrzej T. Pilichowski-Ragno urodzony w Rzymie w 1967 roku jest doktorantem Wydziału Filologicznego
Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od paru lat zajmuje się fotografią. Współpracował jako
fotoreporter z „Przeglądem Akademickim" i ,,Bis'em". Jest autorem cyklów fotograficznych „Rzym"
i „Żebracy krakowscy", z których ten ostatni uzyskał nagrodę specjalną Prezesa Towarzystwa Miłośników
Historii i Zabytków Krakowa w XV konkursie fotograficznym „Ocalić od zapomnienia" w 1992 roku. Cykl
„Rzym" powstawał w czasie kolejnych pobytów we Włoszech w latach 1991-1992.
Rzym. Samochód sprzedawcy ubrań.
Rzym. Campo di Fiori.
Rzym. Antykwariat.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c8f16a882198b992ae329ae379a07d8.pdf
81df3c398c7404e7a76fcf75c580d73c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2947
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2751
Title
A name given to the resource
Listy do redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.61-62
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
L I STY DO
ks. Henryk Paprocki
„URZĘDOWA LITURGIA"
W czasopiśmie „Polska Sztuka L u d o w a " Pani Maria Giedz opub
likowała artykuł Święta Góra Grabarka ( 4 5 : 1 9 9 1 , z. 213, s. 2 5 — 3 5 ) ,
który uważam za obelżywy i wykazujący zdumiewającą nieznajomość
podstawowych problemów wiążących się z prawosławiem. Artykuł
ten świadczy dobitnie, że sformułowania głoszące „styk k u l t u r o w y "
i specjalną „misję" (domyślnie: w y j ą t k o w ą wiedzę) określonych grup
społeczeństwa polskiego w tej kwestii, są jedynie pustymi frazesami.
Seria „nieszczęść", związanych z artykułem pani Giedz, zaczyna
się już na okładce. Podpis pod zdjęciem brzmi: „Przywitanie w Graba
rce Metropolity symbolicznymi kluczami". Tymczasem widzimy f o t o
grafię duchownego, przypominającą zdjęcia paszportowe. Poza tym
„Grabarka" jest nazwą góry (ściślej: wzgórza), a nie miasta lub wioski.
Po polsku więc w i n n o brzmieć: „na Grabarce", podobnie jak „na
Giewoncie", a nie „ w Giewoncie".
Autorka na początku artykułu raczy nas „ o d k r y w c z y m " sfor
mułowaniem: „...nieporządek w rozmieszczeniu przestrzennym obie
któw jest tylko pozorny, ponieważ całe prawosławie, nie tylko jego
duchowość, ale również cała jego materialna struktura w postaci
architektury, malarstwa, sprzętów liturgicznych, nie daje się zor
ganizować, uformować" (s. 25). Myśl ta zostaje powtórzona na s. 27:
„...przypadkowe elementy. Dla prawosławia ważna jest funkcja
poszczególnych obiektów, a nie ich wygląd zewnętrzny". Autorka
przeczy sobie jednakże na s. 30: „...ścisła zależność architektury od
liturgii. Świątynia musi być przestrzenią zorganizowaną, bałagan jest
pozorny".
Trudno wymagać od Autorki, aby czytywała greckie komentarze
Ojców Kościoła, odnoszące się do liturgii i przestrzeni sakralnej.
Jednakże istnieje przekład na język polski pracy o. Pawła Fłorenskiego
Ikonostas (Ikonostas i inne szkice. Warszawa 1 9 8 1 , 1 9 8 4 ) i jak sądzę,
można tę publikację znaleźć w wielu bibliotekach. Można także
przejrzeć, nawet pobieżnie, przeróżne albumy dotyczące klasztorów
prawosławnych, aby przekonać się, że przestrzeń architektoniczna
jest doskonale zorganizowana. Poza tym nie bardzo rozumiem, jak
można „zorganizować" ... sprzęty liturgiczne, na przykład kielich (!).
Kwestii precyzyjnej zgodności architektury z liturgią i doskonałej
organizacji cerkwi, a także roli piękna w liturgii i architekturze,
poświęcono wiele prac, że przytoczę tylko dwie ostatnie: T. Mathews,
The Early Churches of Constantinople.
Architecture
and Liturgy,
London 1980 i słownik K. Onascha, Liturgie und Kunst der Ostkirche
in Stichorten, Leipzig 1 9 8 1 . Prawosławie kładzie w liturgii i architek
turze akcent właśnie na harmonię i piękno. Cerkiew prawosławna jest
syntezą sztuk. Syntetyzuje bowiem w sobie sztukę ognia (oświetlenie
ikon rozedrganymi płomykami świec i lampek o l i w n y c h ) , sztukę
kadzielnego dymu (wnosi on pogłębienie i złagodzenie perspektywy
oglądu) i ta syntezy nie ogranicza się do sfery sztuk plastycznych, lecz
obejmuje swym zasięgiem sztukę wokalną i poetycką, przy czym
sztukę poetycką wszelkich rodzajów, sztukę choreografii cerkiewnej
określającej układy wejść i wyjść celebransów, układy procesji,
a także architekturę cerkwi i sztukę ikony. Święta przestrzeń cerkwi
syntetyzuje harmonijnie sztukę, przeto Cerkiew i jej liturgia są
najwyższym przejawem sztuki (P. Fłorenski, Liturgia jako synteza
sztuk, „Znak" 34: 1982, z. 387, s. 1 5 1 7 — 1 5 2 9 ; por. H. Paprocki,
Liturgia i estetyka, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Koś
cioła Prawosławnego" 2 0 : 1 9 9 0 , z. 77, s. 2 2 — 3 0 ) .
Cóż więc stało się na Grabarce? Klasztor powstał po II wojnie
światowej, w okresie stalinowskim i poststalinowskim. Autorka
powinna wiedzieć, że w tamtych czasach uzyskanie zgodny na
wybudowanie czegokolwiek było zadaniem właściwie niewykonal
nym. Często b u d o w a n o bez zgody odnośnych władz obiekty p r o w i
zoryczne, które ciągle istnieją. Trzeba tu także zwrócić uwagą na
charakter miejsca i konieczność dostosowania różnych obiektów do
już istniejącej cerkwi, cmentarza oraz tysięcy krzyży.
Z dalszego tekstu wynika, że „bałagan" architektoniczny prawo
sławia wiąże się „z mniejszą rolą racjonalizmu w prawosławiu" (s.
28). Jako prawosławny mogę być w oczach Autorki nawet irracjonal
ny (Apostoł Paweł określił to jeszcze dobitniej: „staliśmy się bowiem
widowiskiem światu, aniołom i ludziom; my głupi dla Chrystusa",
1 Kor 1 , 9 — 1 0 ) , ale wtedy mogę oczekiwać, że w artykule zostanie
zademonstrowany przykład znakomitego racjonalizmu. Niestety, nie
udało mi się odnaleźć takich przykładów. Dotyczy to zwłaszcza
nazewnictwa. Autorka twierdzi, że jej respondenci nie używali
określenia „Przemienienie Pańskie" na święto patronalne Grabarki,
ale określenia „Spas", a nawet „św. Spas", utożsamiając owego
„Spasa" z jakimś świętym (s. 2 8 ) . Kwestia dotyczy terminologii,
należy więc w takim wypadku skorzystać z odpowiednich słowników.
Otóż Władimir Dal podaje: Spas — Święta Pańskie: Pierwyj Spas
— 1.VIII.: „Procesja z relikwiami Krzyża świętego", zwany Spas
miedowyj lub Spas mokryj; Wtoryj Spas — „Przemienienie Pańskie",
zwany też Spas jabłocznyj lub Spas na gorie; Trietij Spas — 16.VIII.:
święto „ N i e ręką ludzką uczynionej ikony Zbawiciela", zwane Spas na
połotnie (Totkowyj slowar' żywogo wielikorusskogo jazyka, Moskwa
REDAKCJI
1955, IV, s. 287). Kiedy respondenci mówili, że „Przemienienie
Pańskie" to nazwa katolicka (czyli polska), a „Spas" prawosławna
(czyli ruska), mieli rację. „ S p a s " jest bowiem popularnym okreś
leniem święta Przemienienia Pańskiego ( w okolicach Grabarki funkc
jonuje także nazwa starosłowiańska „Prieobrażenije"). A z tego
p o w o d u , że ktoś w Polsce m ó w i „ Ś w i ę t o Trzech Króli", a nie
„Objawienia Pańskiego" lub uczeniej „Teofania", bądź też w w y p a d
ku innych świąt stosuje nazwy „ M a t k i Boskiej Kwietnej" lub „ M a t k i
Boskiej Siewnej", nie wynika raczej, że nie wie o co chodzi, chociaż
wiedzieć nie musi.
Podobnie, jak niekiedy Autorzy różnych tekstów nie muszą
posiadać określonej wiedzy. Według Autorki „ w Armenii pogańskie
święto Vertovar ku czci Wenery lub Diany zastąpiono Przemienie
n i e m " (s. 27). Chodzi tu o święto Wardawar („niesienia róż") ku czci
bogiń Asthik i Anahit (odpowiednikiem Wenus w mitologii ormiańs
kiej była bogini Asthik, siostra Anahit — por. D. M. Lang, Armenia
kolebka cywilizacji. Warszawa 1975, s. 1 4 1 , 143). Armenia znała
chrześcijaństwo już w i l l wieku, oficjalne nawrócenie nastąpiło w 301
roku i chrześcijaństwo stało się religią państwową. Niestety, święto
Przemienienia ma niewiele wspólnego z Armenią. W IV wieku
cesarzowa Helena zbudowała cerkiew na Taborze i w tymże wieku
istniało już święto Przemienienia (zachowały się homilie Efrema
Syryjczyka i Jana Chryzostoma na to święto). Święto jest więc
znacznie wcześniejsze i pochodzi z Palestyny. Teksty liturgiczne,
obecnie używane, ułożyli Ojcowie Kościoła Kosmas z Majumy i Jan
z Damaszku. Święto to wypada 40 dni przed świętem Podwyższenia
Krzyża Świętego, gdyż Przemienienie miało miejsce 40 dni przed
Ukrzyżowaniem. Według Autorki podczas święta Wardawar „składa
no dary z róż i innych kwiatów. Dzisiaj na Grabarce ofiaruje się Bogu
o w o c e " (s. 27). Przynoszenie w tym dniu do cerkwi jabłek jest
pozostałością zwyczaju przynoszenia pierwocin płodów rolnych na
rzecz cerkwi i duchowieństwa (źródła tego zwyczaju tkwią w Starym
Testamencie: Rdz 4, 2; Wj 13, 13; Lb 15, 1 4 — 2 1 ; Pwp 8, 14
i w N o w y m : 1 Kor 1 6 , 1 7 ) , a nie w pogaństwie (odpowiednie przepisy
liturgiczne regulują ofiarowanie różnych p ł o d ó w rolnych, co oznacza,
że ofiarowanie jabłek i innych o w o c ó w w dniu Przemienienia nie jest
praktyką pogańską, ale działaniem liturgicznym). W liturgiach wscho
dnich ofiaruje się Bogu w określonych dniach roku różne owoce,
kwiaty, chleb, w i n o , olej, pszenicę. Jednakże sformułowanie „ w
liturgii syryjskiej w czasie Mszy Św. ofiaruje się owoce ziemi w postaci
chleba, wina i ośmiu białych k w i a t ó w " (przypis 18, s. 35) nie jest
precyzyjne. Będę wysoce zobowiązany za wskazanie mi takiej liturgii
Mszy Św., podczas której nie ofiaruje się chleba i wina. Podczas
różnych poświęceń przynosi się do cerkwi materię odnoszącą się do
sprawowania Eucharystii (winogrona zostały na północy zastąpione
przez jabłka). Poprzez poświęcenie następuje odniesienie materii do
Boga. Nic nie p o w i n n o pozostawać na swoim miejscu, wszystko
p o w i n n o dążyć do przemienienia. Poprzez poświęcenie materia
zostaje podniesiona do rzeczywistości Bożej, co jest antycypacją
„ n o w e g o nieba i nowej ziemi" (Ap 2 1 , 1 ) . Jest to funkcja teurgiczna
Kościoła, którego powołaniem jest przygotowanie świata (nie tylko
człowieka) na powtórne przyjście Chrystusa.
Z artykułu dowiaduję się ze zdumieniem, że d u c h o w n i prawosła
w n i w okolicach Grabarki.i. pracują w fabryce: „...ksiądz, który jest
tylko poświęcony dla odprawiania liturgii, a poza tym prowadzi życie
zbliżone do życia przeciętnego parafianina, bo ma rodzinę, pracuje...
w fabryce... nie spełnia roli tajemniczej, uduchowionej postaci,
posiadającej znajomość tajników wiary otrzymaną od Boga" (s. 28).
Zapewniam, że d u c h o w n i prawosławni nie tylko odprawiają liturgię,
a poza tym nie znam w Polsce ani jednego duchownego prawosław
nego, który pracuje w fabryce. Nie to jest jednak najważniejsze.
D u c h o w n y może bowiem pracować także w fabryce i byłoby to
chwalebne zajęcie (Notabene: w XX wieku d u c h o w n i prawosławni
pracowali głównie w obozach zagłady). Pod rozwagę podaję kilka
tekstów z N o w e g o Testamentu: „ A jako apostołowie Chrystusa
mogliśmy być dla was ciężarem... Pracowaliśmy dniem i nocą, aby
nikomu z was nie być ciężarem" (1 Tes 2, 7 ) ; „Jesteśmy utrudzeni
pracą rąk w ł a s n y c h " (1 Ko 4, 12); „Paweł zamieszkał u nich
i pracował, zajmowali się wyrobem n a m i o t ó w " (Dz 18, 3 ) ; „te ręce
zarabiały na potrzeby moje i moich towarzyszy" (Dz 20, 34); „ u
nikogo nie jedliśmy za darmo chleba, ale pracowaliśmy w trudzie
i zmęczeniu, w e dnie i w nocy, aby dla nikogo z was nie być ciężarem"
(2 Tes 3, 8 ) .
Zdumiewa mnie też istnienie w prawosławiu kultu zakonnic, i to
związanego z Sofią (zwłaszcza w świadomości mieszkańców okolic
Grabarki!) i z Matką Bożą (s. 28). Kult ten jakoby wynika z faktu, że
pracujący w fabryce duchowny, na dodatek (o zgrozo!) żonaty, nie
jest traktowany przez wiernych właściwie. Jest to w istocie kult osób
niewykształconych: „...mniszki są kobietami skromnymi i nie w y
kształconymi także w teologii. Ich informacje na temat święta Spasa
są na takim samym poziomie, jak informacje w i e r n y c h " (s. 28
— w rzeczywistości na Grabarce jest kilka zakonnic z wyższym
wykształceniem). Poza faktem, że jest to po prostu bełkot, pragnę
zwrócić uwagę na d w a teksty Apostoła Pawła: „Biskup ( w tamtych
czasach znaczyło to także „kapłan") powinien być nienaganny, mąż
jednej żony" (1 Tm 3, 1) i „Diakoni niech będą mężami jednej żony"
(1 Tm 3, 12). Być może, Autorka kierowała się fałszywym i błędnym
61
�komentarzem „Idzie tu nie tyle o żony diakonów, ile o tzw. diakonisy
— charyzmatyczki oddane służbie Kościoła" (Pismo Święte N o w e g o
Testamentu i Księga Psalmów, Poznań 1 9 7 6 , s. 5 4 6 ) , podczas gdy
Apostoł m ó w i wyraźnie o żonach diakonów, a diakonisy to nie były
charyzmatyczki, lecz kobiety wyświęcone dla określonych funkcji
liturgicznych i kościelnych (U. Zanetti, / eutil des diaconesses en
Égypte?, „Vetera Christianorum" 2 7 : 1 9 9 0 , s. 3 6 9 — 3 7 3 ) .
Z artykułu można też dowiedzieć się, że „legendaryzm dotyczący
Grabarki narzucono odgórnie przez carat", który to carat popierał też
pogańskie zwyczaje (!), aby... zniszczyć unię (s. 2 6 ) . Garatowi można
przypisać wiele rzeczy, ale nawet najwięksi w r o g o w i e nie mówili, że
popiera zwyczaje pogańskie i legendy. Jest to swoiste novum
w traktowaniu roli carów, jakby nie było chrześcijańskich w ł a d c ó w .
Trudno też zrozumieć, dlaczego Autorka z uporem m ó w i o „ o f i c
jalnym prawosławiu" (sugeruje to istnienie w Polsce jakiegoś „ n i e o f i
cjalnego, podziemnego prawosławia") i o „urzędowej liturgii", która
„wychodzi na zewnątrz i łączy się ze zwyczajami l u d o w y m i " (s. 30).
Można pomyśleć, że nie w o l n o celebrować nabożeństw poza cerk
wią, ale pogląd taki jest niezgodny z prawdą. Natomiast określenie
„urzędowa liturgia" odbieram jako uwłaczające mnie osobiście jako
duchownemu. Nie celebruję bowiem „urzędowej liturgii", ale „świętą
liturgię". Zwłaszcza, że Pani Beata Szydło w artykule ...Masz tę moc
od mego Syna i ode Mnie, opublikowanym w tym samym numerze
„Polskiej Sztuki L u d o w e j " (s. 2 1 — 2 4 ) i omawiającym rzekome
objawienia w Oławie m ó w i o „mszy Św." odprawianej na ogródkach
działkowych, a nie o „urzędowej liturgii". Chociaż miejsce celebracji
nie wydaje się być właściwym dla „urzędowej liturgii", (być może
sformułowania te są wynikiem nieznajomości odpowiedniej termino
logii).
6
Grabarka jest też miejsce przelotnych miłostek i wspólnego picia
(s. 21), palenia papierosów, śpiewania wulgarnych piosenek i grupo-
Maria Giedz
ODPOWIEDŹ
Pięknie dziękuję za przesłanie mi kopii listu ks. Henryka Paproc
kiego. Jestem zdziwiona tonem tego listu i możliwością podej
rzewania mnie o nienawiść do prawosławia. Zawsze w y d a w a ł o mi się,
że dla tej tradycji religijnej mam duży szacunek i właśnie dlatego
chątnie oraz sporo o niej pisałam.
Ks. Paprockiego zawsze ceniłam i szanowałam za jego wiedzę,
mądrość i ekumeniczną postawę w kontaktach z przedstawicielami
innych wyznań. O Grabarce próbowałam z nim kilka razy rozmawiać,
aczkolwiek zawsze byłam odsyłana do osób bardziej kompetentnych.
Na przykład do świeckiego teologa prawosławnego — Michała
Klingera, który z kolei twierdził, że nie jest specjalistą od Grabarki...
Podpisy pod fotografiami wykonała redakcja lub autorzy zdjęć,
a za zmiany wprowadzone do mojego tekstu przez redakcję nie
odpowiadam.
Jeśli chodzi o zrozumienie mojej myśli w przytoczonych cytatach,
odwołuję się do książki Prawosławie Paula Evdokimowa, Warszawa
1986, zwłaszcza rozdziału: Budowla sakralna: Świątynia. Tam rów
nież jest wytłumaczenie w sprawie organizacji przestrzeni. Poza tym
opinię na ten temat opieram o w y w i a d y z ludnością przybywającą na
Grabarkę. Wydaje mi się też, że jako katoliczka mam prawo postrzegać
inaczej, niż ks. Paprocki, Kościół prawosławny, mam prawo inaczej to
odczuwać i również w o l n o mi o tym mówić. Poza tym w kraju
o przeważającej większości katolików łatwiej jest tłumaczyć zjawiska
innej tradycji religijnej językiem powszechnie stosowanym.
Dla przeciętnego Polaka cerkiew jest miejscem, gdzie zbierają się
„heretycy", miejscem niezrozumiałym, ze sztuczną teatralną liturgią.
Zmiana takiego toku rozumowania jest trudna i wymaga lat przekony
wania. Sądzę więc, że nie należy, nawet w tekstach naukowych,
używać terminologii niezrozumiałej, typowej wyłącznie dla t e o l o g ó w
prawosławnych, zwłaszcza w takim piśmie jak „Polska Sztuka Ludo
w a " nie adresowanym do specjalistów od prawosławia.
Litetura, którą poleca ks. Paprocki w s w o i m liście, jest mi znana,
zresztą cytuję ją, co można zauważyć z przypisów do artykułu. Przykro
mi, że ks. Paprocki nie zrozumiał intencji mojego tekstu. Nie chodziło
mi bowiem o dokonanie wypisu ze s ł o w n i k ó w , wyjaśniającego słowo
„Spas", czy nazwę „Przemienienie Pańskie". Badanie kultury ludowej
polega na rozmowie z ludem i obserwacji tego ludu, i to stanowiło
istotę artykułu. Dotyczył Św. Góry Grabarki, związanej kultowo
z Kościołem unickim, a od 1839 r. oficjalnie przejętej przez Kościół
prawosławny, dzisiaj odwiedzanej przez w y z n a w c ó w różnych w y
znań. Jeśli więc opisuję zachowania ludzi, czynię to nie po to, by
osłabić powagę miejsca i uroczystości, lecz gwoli prawdzie. Zapew
niam ks. Paprockiego, że pisząc o innych sanktuariach katolickich czy
o pielgrzymkach również dokładnie przyjrzę się negatywnym zjawis
kom, ludowym przesądom, błądnemu nazewnictwu. Grabarka mimo
swojej niepowtarzalnej atmosfery, usytuowaniu, jest klasycznym
przykładem miejsca kultu, odwiedzanym przez wiernych o różnym
zasobie wiedzy i zaangażowaniu religijnym. I tak jest na całym świecie
w miejscach świętych. Zapewniam ks. Paprockiego, że poza d u c h o
wieństwem i to jak sądzę nielicznym, nikt z przybywających na
Grabarkę nie czytuje greckich komentarzy Ojców Kościoła, bo są to
ludzie prości, mieszkańcy wsi, małych miasteczek. Wielu z nich
w ogóle nie umie czytać. Ja obserwowałam tych właśnie ludzi, bo to
oni są ludem bożym, ludem pielgrzymującym. Na temat duchowieńst-
62
w y c h orgii w namiotach, co prawda poza „sferą sacrum" (s. 29).
Gdyby zjawiska te występowały jedynie na Grabarce, byłoby godnym
uwagi ich odnotowanie. Ponieważ jednak zdarzają się w każdym
miejscu, gdzie występuje ludzki tłum, ich szczególne podkreślanie jest
zdumiewające. Pisząc o zwyczajach l u d o w y c h związanych z Jasną
Górą nawet bym nie wspomniał o tym, że o. Damazy Macoch, paulin
z tego właśnie klasztoru, systematycznie sprzeniewierzał ofiary i w o t a
pielgrzymów, a na dodatek w 1910 roku zabił męża swej kochanki.
Zawsze bowiem tam, gdzie jest świętość, działa też szatan.
Na zakończenie Autorka informuje, że obecnie na Grabarce
„buduje się nową murowaną cerkiew, niestety w duchu budowli
bizantyjskiej z wieloma kopułami i wolnostojącym minaretem" (s.
3 4 ) . Nie są mi znane przyczyny dla których Autorka nie lubi stylu
bizantyjskiego, ale na Grabarce akurat dokonuje się rekonstrukcji
spalonej cerkwi. Cóż jednak wspólnego z tą cerkwią ma minaret?
Według słownika „Minaret (tur. minare, z arab. manara — miejsce,
gdzie jest ogień lub światło) — wieża meczetu, z której muezzin
w z y w a muzułmanów do m o d l i t w y " (Słownik
wyrazów
obcych.
Warszawa 1 9 7 1 , s. 4 7 9 ) . Wydaje mi się, że tym razem Autorka
pomyliła (co mnie specjalnie nie dziwi) prawosławnych z muzuł
manami, bądę też posunęła swój „ e k u m e n i z m " tak daleko, iż uważa,
że na Grabarce muezzin z minaretu powinien wzywać... tylko do
czego? Czy do zbiorowych orgii (oczywiście, poza „sferą sacrum"),
czy też może Autorkę do przemyślenia treści swego artykułu?
Z artykułu wybrałem jedynie „bardziej smakowite" fragmenty.
Niestety, drobnych potknięć jest jeszcze sporo. Byłoby więc rzeczą
właściwą, aby w wypadkach, mówiąc delikatnie, w ą t p l i w y c h , redak
cje zwracały się do kompetentnych osób z prośbą o zrecenzowanie
prac naukowych, a nie publikowały tekstów, które z rzetelnością
w przedstawianiu obiektywnego stanu nie wiele mają wspólnego.
wa napisałam zaledwie kilka zdań, ponieważ to nie teolodzy nadają
rangę temu miejscu. Nie chodziło mi o teologiczną wykładnię święta
Spasa, tylko o intepretację l u d o w ą tego święta. Zgadzam się z ks.
Paprockim, że chłop katolicki też często nie wie co oznacza święto
Trzech Króli. Wręcz odczuwam brak badań nad religijnością ludu.
Zapewne moja praca nie jest doskonała, ale jest pierwszym i chyba
dotąd jedynym opracowaniem Grabarki.
Jeśli chodzi o przynoszenie darów, p ł o d ó w ziemi do cerkwi
i poświęcanie ich, rozumiem, że ks. Paprocki chce udowodnić, że jest
to zwyczaj starotestamentowy, a nie pogański. Tylko że ja nie używam
słowa „ p o g a ń s k i " i nie neguję ofiarowania w Starym Testamencie.
Ludzkość w różnych rejonach świata przechodziła podobne etapy
rozwoju. Śmiem nawet twierdzić, co zapewne w teologii prawosław
nej jest herezją, że istnieje tylko jeden Bóg, ale różne są drogi
dochodzenia do Niego. Składanie darów Bogu, zwłaszcza tych
w postaci p ł o d ó w rolnych, nie jest wyjątkiem występującym wyłącz
nie w prawosławiu. Jednakże prawosławie najbardziej ze wszystkich
Kościołów chrześcijańskich korzysta z tradycji. Oczywiście każdy
element ma swoje uzasadnienie teologiczne, ale dla bardzo wielu
wiernych istotnym jest fakt, że tak czyni się z dziada pradziada i jest na
to ludowe wytłumaczenie. Ludzie byli, są i będą zabobonni.
Kontynuując wątek ofiary składanej Bogu, to nie rozumiem o co
chodzi ks. Paprockiemu. Ja tego zwyczaju nie tłumaczę z punktu
widzenia teologa, tylko obserwatora. Sama, jeżdżąc po świecie,
uczestniczyłam w przeróżnych liturgiach, niekoniecznie chrześcijańs
kich, gdzie w ofiarowaniu występowała, zamiast w i n a , w o d a lub
oliwa. Prawie w każdej znanej mi liturgii ofiarowuje się chleb, czasem
w zależności od klimatu i tradycji podarowuje się Bogu owoce,
warzywa, kwiaty, zboże. Jak to się ma do teologii? — nie wiem i nie
interesuje mnie to. Ja zajmuję się zwyczajem i tłumaczeniem go tak,
jak rozumieją go zwykli uczestnicy liturgii.
Ks. Paprocki wnosi zastrzeżenia co do uprawiania różnych zawo
d ó w przez d u c h o w n y c h prawosławnych. Otóż znam księży pracują
cych również w fabryce. Poznałam ich podczas wielu podróży po
byłym Związku Radzieckim. Nie dotyczy to jednak rejonu Grabarki,
gdzie ani na wzgórzu, ani na wsi i w całej okolicy żadnej fabryki nie
ma.
Bardzo cieszy mnie fakt, że wśród monaszek na Grabarce są
obecnie kobiety wykształcone. Żałuję tylko, że gdy tam bywałam,
w latach 1 9 8 4 — 8 6 , poza świątej pamięci Matką Barbarą, ciężko
chorą, pozostałe mniszki nie odznaczały się wiedzą teologiczną
i umiejętnością jej przekazania.
Przykro mi, że ks. Paprocki tak konserwatywnie traktuje kulturę
ludową, która nie ma nic wspólnego z teologią sensu stricto.
U m o w n i e dzielę prawosławie na „oficjalne" i „ l u d o w e " , można
oczywiście podzielić je inaczej. Ale pielgrzymi różnych wyznań
przybywający na Grabarkę postrzegają sprawowaną tam liturgię pod
kątem tradycji, wiary, a nie nauki.
Na temat minaretu wydaje mi się, że wynikło nieporozumienie, bo
nie zamieściłam zdjęcia projektu wykonanego i prezentowanego
zaraz po spaleniu cerkwi. Projekt ten, na szczęście, nie został
zatwierdzony, o czym dowiedziałam się dużo później. Przedstawiał
niemalże kopię bizantyjskiej, wielokopułowej cerkwi, którą w latach
późniejszych przerobiono na meczet, przez dodanie wysokiej wieży,
zwanej w islamie minaretem.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5b9fbd3947215628fdff6f08d7d553d.pdf
d405137e3b0908293aa55a586197f9dd
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2374
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2202
Title
A name given to the resource
Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.10-18
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Clifford, James
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
O etnograficznej autokreacji:
Conrad i Malinowski
James Clifford
... ta epoka, w której koczujemy, j a k o s z o ł o m i e n i p o d r ó ż n i
w krzykliwym, niewygodnym hotelu.
Joseph C o n r a d ,
Zwycięstwo
C a ł a moja etyka jest oparta na podstawowym instynkcie
spójnej o s o b o w o ś c i .
B r o n i s ł a w Malinowski, Trobriand Field Diary
Truizmem stało się stwierdzenie, ze jednostka jest kulturo
wo uwarunkowana. Jesteśmy przyzwyczajeni do opinii, że
mieszkaniec Bali, członek plemienia H o p i , lub społeczeństwa
średniowiecznego, jest odmienny - ma inne doświadczenie
czasu i przestrzeni, inne rozumienie p o k r e w i e ń s t w a i cielesnej
tożsamości - od jednostki żyjącej w mieszczańskiej Europie
lub we współczesnej Ameryce. Z a k ł a d a m y , prawie bez za
strzeżenia, że jednostka należy do określonego kulturowego
świata, podobnie j a k to, że m ó w i rodzimym językiem: jedno
„ j a " , jedna kultura, jeden język. Nie chcę r o z w a ż a ć godnej
uwagi prawdy, zawartej w nawet tak jałowej formule; idea, że
indywidualność w y r a ż a się w e w n ą t r z światów znaczenia, k t ó r e
są kolektywne i ograniczone, nie jest t u naszym problemem.
Chcę j e d n a k ż e uhistorycznić stwierdzenie, że „ j a " jest ukształ
towane kulturowo, b a d a j ą c ów moment w o k ó ł r o k u 1900,
kiedy idea ta zaczęła b y ć rozumiana tak j a k dzisiaj.
Stwierdzenie, że jednostka jest kulturowo ograniczona,
znaczyło coś zupełnie innego w połowie dziewiętnastego
stulecia niż znaczy dziś. „ K u l t u r a " odnosiła się do pojedyn
czego procesu ewolucyjnego. Ideał autonomicznej indywidual
ności europejskiego mieszczaństwa był - j a k powszechnie
wierzono - naturalnym wynikiem długiego rozwoju, proce
sem, k t ó r y chociaż z a g r o ż o n y przez rozmaite rozdarcia był
- j a k z a k ł a d a n o - podstawowym, p o s t ę p o w y m ruchem ludz
kości. J e d n a k ż e na przełomie wieków ta ewolucjonistyczna
wiara zaczęła się chwiać, a nowa etnograficzna koncepcja
kultury stała się możliwa. Słowa „ k u l t u r a " zaczęto używać
w liczbie mnogiej, sugerującej świat oddzielnych, wyróżniają
cych się i r ó w n i e pełnych znaczenia s p o s o b ó w życia. Ideał
autonomicznej, wykształconej jednostki, m ó g ł pojawić się
j a k o lokalny pomysł, a nie j a k o telos dla całego rodzaju
ludzkiego.
Właściwe powody owego ideologicznego rozwoju wykra
czają w t y m miejscu poza zasięg moich z a i t e r e s o w a ń . C h c ę
tylko zwrócić u w a g ę na rozwój nowej „etnograficznej subiek
t y w n o ś c i " na p o c z ą t k u dwudziestego stulecia. Współczesna
antropologia - N a u k a o Człowieku z w i ą z a n a blisko z kulturo
w y m opisem - z a k ł a d a z góry ironiczną p o s t a w ę obserwacji
uczestniczącej. Poprzez profesjonalizację b a d a ń terenowych,
antropologia przekształciła szeroko rozpowszechnione k ł o p o
tliwe położenie w m e t o d ę n a u k o w ą . Wiedza etnograficzna nie
m o ż e b y ć własnością j a k i e g o ś pojedynczego dyskursu czy
dyscypliny: kondycja bycia poza centrum, w świecie odmniennych systemów znaczeniowych, stan bycia w kulturze podczas
patrzenia na k u l t u r ę , przenika dwudziestowieczne pisarstwo
i sztukę. Nietzsche wyraźnie zapowiedział tę n o w ą p o s t a w ę
w słynnym tekście z a t y t u ł o w a n y m O prawdzie i kłamstwie
w znaczeniu pozamoralnym, pytając: „ C z y m zatem jest praw
da? Z m i e n n ą a r m i ą metafor, metonimii i a n t r o p o m o r f i z m ó w
1
2
- k r ó t k o m ó w i ą c s u m ą ludzkich s t o s u n k ó w , k t ó r e zostały
s p o t ę g o w a n e , przekształcone, poetycko i retorycznie upięk-
10
szone i k t ó r e na skutek długiego u ż y t k o w a n i a wydają się
ludowi niezmienne, kanoniczne i o b o w i ą z u j ą c e " (Kaufman
1954:46). Nietzsche, być m o ż e bardziej niż Tylor, był g ł ó w n y m
o d k r y w c ą relatywistycznej koncepcji kultury: rozdział ten
m ó g ł być równie dobrze z a t y t u ł o w a n y „ O prawdzie i kłamst
wie w znaczeniu k u l t u r o w y m " .
Zamiast tego zaczerpnąłem m ó j tytuł z książki Stephena
Greenblatta Renaissance Self-Fashioning (1980), pracy, k t ó r a
kreśli wyłaniające się, mieszczańskie, zmienne, kosmopolitycz
ne znaczenie własnego „ j a " . Etnograficzna subiektywność,
k t ó r ą się zajmuję, m o ż e być traktowana j a k o jego późny
wariant. Szesnastowieczne postacie - M o r e , Spenser, M a r
lowe, Tyndale, W y a t t i Shakespeare - s t a n o w i ą dla Greenblat
ta przykład „wzrastającej s a m o ś w i a d o m o ś c i tego, że kształ
towanie ludzkiej tożsamości jest dającym się m a n i p u l o w a ć ,
przemyślnym procesem" (s. 2). Nie m o g ę t u o d d a ć sprawied
liwości subtelności tej książki i p r z e k o n y w a j ą c y m poszczegól
nym analizom, ale chciałbym o d n o t o w a ć etnograficzny punkt
widzenia Greenblatta, całościowe podejście, k t ó r e zachowuje
on wobec wykreowanych jednostek, włączając w to również
samego siebie. Ś w i a d o m y jest on stopnia w j a k i m nowe
pytania o wolność, t o ż s a m o ś ć i język, ukształtowały k o n
s t r u o w a n ą przez niego wersję szesnastowiecznej kultury. Greenblatt wprowadza do swojego m a t e r i a ł u współczesne, kryty
czne podejście. A l e pisze on jednocześnie j a k k t o ś uwiedziony
tradycją i lojalny wobec niej. W poruszającym epilogu autor
uparcie dopuszcza możliwość kształtowania czyjejś t o ż s a m o
ści, nawet jeśli oznacza to tylko „ o s o b o w o ś ć r o z u m i a n ą j a k o
fikcję" (s. 257). Prowadzi to Greenblatta do tego, co Conrad
a p r o b u j ą c o nazwał „ p r z e m y ś l a n ą w i a r ą " .
Greenblatt jest uczestnikiem-analitykiem, k o n s t r u u j ą c y m
i z a a n g a ż o w a n y m w k u l t u r o w ą formację, k t ó r a jest odległa od
szesnastego stulecia, j a k i dialektycznie bliska teraźniejszości.
Jego „ p ó ź n a " , refleksyjna wersja autokreowania się Renesan
su, opiera się na zdecydowanie a r t y k u ł o w a n y m etnograficz
nym punkcie widzenia. U k s z t a ł t o w a n e , fikcyjne „ j a " jest
zawsze umieszczone w kontekście, odniesione do swojej kul
tury, zakodowanych s p o s o b ó w ekspresji, do swojego języka.
Studium Greenblatta kończy się wnioskiem, że autokreowanie
się Renesansu bynajmniej nie jest swobodnym powstawaniem
nowej jednostkowej autonomii. S u b i e k t y w n o ś ć , k t ó r ą od
krywa, nie jest „epifanią wybranej dowolnie tożsamości, lecz
k u l t u r o w y m artefaktem" (s. 256), p o n i e w a ż jednostka manew
ruje w obrębie ograniczeń i możliwości danych przez zinstytuc
jonalizowany zestaw zbiorowych praktyk i k o d ó w . Greenblatt
odwołuje się do antropologii symboliczno-interpretującej,
szczególnie do prac Geertza (ale również do takich a u t o r ó w ,
j a k Boon, Douglas, Duvignaud, R a b i n ó w i Turner); a ponadto
wie on, że kulturowe symbole i przedstawienia nabierają
kształtu w sytuacjach związanych z władzą i d o m i n a c j ą .
W ostrzeżeniu Greenblatta słychać echo Foucaulta: „ W ł a d z a
nadawania k o m u ś kształtu jest przejawem bardziej ogólnej
władzy kontrolowania tożsamości - tożsamości innych co
najmniej w t y m samym stopniu, co swojej w ł a s n e j " (s. 1).
W y n i k a z tego, że etnograficzny dyskurs, włączając jego
* Przekład i przedruk 3 rozdziału książki Jamesa Clifforda, The Predica
ment of Culture. Twentieth - Century Ethnography, Literature, and Art,
Cambridge, MA: Harvard University Press za zgodą wydawcy, Copyright
© 1988 by The President and Fellows of Harvard College.
�literacką o d m i a n ę Greenblatta, funkcjonuje w taki p o d w ó j n y
s p o s ó b . C h o c i a ż przedstawia on inne, j a " j a k o ukonstytuowa
ne kulturowo, to również modeluje tożsamość u p o w a ż n i o n ą
do reprezentowania i tłumaczenia prawd sprzecznych świa
t ó w , a nawet zawierzenia i m - jakkolwiek wiara ta zawsze
zabarwiona jest ironią.
Etnograficzna subiektywność s k ł a d a się z obserwacji uczest
niczącej w świecie „ k u l t u r o w y c h a r t e f a k t ó w " związanej (na
tym polega oryginalność s f o r m u ł o w a n i a Nietzschego) z n o w ą
koncepcją języka - albo lepiej j ę z y k ó w - widzianych j a k o
o d r ę b n e systemy z n a k ó w . O p r ó c z Nietzschego, myślicielami,
którzy wytyczają sferę moich b a d a ń są Boas, D u r k h e i m
i Malinowski (twórcy i popularyzatorzy etnograficznego poję
cia kultury) oraz Saussure. Wprowadzili oni i zespoili zestaw
założeń, k t ó r e dziś, w ostatniej ćwierci dwudziestego wieku,
stają się właśnie oczywiste. Historyk formacji intelektualnej
r o k u 2010, jeżeli m o ż n a w y o b r a z i ć sobie t a k ą p o s t a ć , m ó g ł b y
nawet spojrzeć wstecz na p o c z ą t k o w e dwie trzecie naszego
stulecia i spostrzec, że był to czas, kiedy zachodni intelektuali
ści byli zaabsorbowani podstawami znaczenia i tożsamości
tego, co nazywali „ k u l t u r ą " i „językiem" (nieledwie w taki sam
s p o s ó b , w j a k i patrzymy teraz na dziewiętnaste stulecie
i postrzegamy w n i m p r o b l e m a t y k ę dotyczącą ewolucjonistycznej „ h i s t o r i i " i „ p o s t ę p u " ) . Sądzę, że dostrzegamy oznaki
tego, iż przywilej dany j ę z y k o m naturalnym, i niejako natural
nym k u l t u r o m , zanika. Te przedmioty i epistemologiczne
podstawy ukazują się teraz j a k o konstrukcje, dokonane fikcje,
k t ó r e zawierają i oswajają r ó ż n o r o d n o ś ć j ę z y k ó w (heteroglosię). W świecie, w k t ó r y m zbyt wiele głosów m ó w i jedno
cześnie, świecie w k t ó r y m synkretyzm i parodystyczna inwen
cja stają się regułą, a nie wyjątkiem, w zurbanizowanym
wielonarodowym świecie instytucjonalnej tymczasowości
- gdzie a m e r y k a ń s k i e ubrania produkowane w K o r e i noszone
są przez m ł o d y c h ludzi w Rosji, gdzie „ k o r z e n i e " k a ż d e g o są
w pewnym stopniu podcięte - w t a k i m świecie coraz trudniej
szą rzeczą staje się połączenie ludzkiej tożsamości i znaczenia
ze spójną „ k u l t u r ą " czy „językiem".
P r z y w o ł a ł e m tę synkretyczną, „ p o s t k u l t u r o w ą " sytuację
tylko po to, by w s k a z a ć punkt widzenia (chociaż nie m o ż e on
być tak ł a t w o osadzony w przestrzeni), stan niepewności,
w k t ó r y m się znajduję, pisząc te słowa. Ale m ó j niepokój nie
jest związany z możliwym rozpadem subiektywności zakot
wiczonej w kulturze i języku. C h c i a ł b y m raczej z b a d a ć dwie
potężne artykulacje tej subiektywności w dziełach Conrada
i Malinowskiego, d w ó c h o s ó b wyrwanych ze swego ś r o d o w i s
ka, z k t ó r y c h każdy zmagał się na p o c z ą t k u dwudziestego
wieku z kosmopolityzmem i stworzył swoją własną wersję „ O
prawdzie i kłamstwie w znaczeniu k u l t u r o w y m " . Conrad m ó g ł
głębiej wejrzeć w istotę rzeczy, gdyż z b u d o w a ł w swoim dziele
wizję skonstruowanej istoty kultury i języka, p o w a ż n ą fikcję
literacką, k t ó r ą ujął w s p o s ó b przemyślany, niemal absurdal
nie. A l e p o r ó w n y w a l n e borykanie się z k u l t u r ą i językiem
m o ż n a zobaczyć w pracach Malinowskiego, szczególnie w tru
dnym doświadczeniu i literackim przedstawieniu jego słyn
nych b a d a ń terenowych na Trobriandach. (Badania te po
służyły za rodzaj aktu założycielskiego dla dwudziestowiecznej
dyscypliny - antropologii.) Conrad osiągnął rzecz niemal
niemożliwą, stał się wielkim pisarzem języka angielskiego (jego
wzorem był Flaubert), swojego trzeciego języka, k t ó r y zaczął
przyswajać sobie w wieku lat dwudziestu. Nie dziwi, że w jego
książkach odnajdujemy poczucie równoczesnej biegłości
w sztuce słowa, j a k i konieczność kulturowych, językowych
konwencji. Dzieje jego pisarstwa, wytrwałego stawania się
pisarzem angielskim, oferują paradygmat dla etnograficznej
subiektywności; odtwarzają i ustanawiają s t r u k t u r ę poczucia
nieustannego uwikłania w tłumaczenie p o m i ę d z y językami,
ś w i a d o m o ś ć g ł ę b o k o zdającą sobie sprawę z arbitralności
konwencji, nowy świecki relatywizm.
Malinowski powiedział kiedyś, „ [ W . H . R . ] Rivers jest Riderem Haggardem Antropologii: j a będę Conradem!" (do B.Z.
Seligmana, cytowane u Firtha 1957:6). Prawdopodobnie miał
on ś w i a d o m o ś ć różnic p o m i ę d z y w i e l o k u l t u r o w ą o p i s o w ą
m e t o d o l o g i ą Riversa ( g r o m a d z ą c ą cechy i genealogie) i swoimi
własnymi intensywnymi studiami pojedynczej grupy. D l a
Malinowskiego nazwisko Conrada było symbolem głębi,
złożoności i subtelności. ( O d w o ł y w a ł się do niego w t y m sensie
w swoim dzienniku b a d a ń terenowych.) A l e M a l i n o w s k i nie
był Conradem antropologii. Jego najbardziej b e z p o ś r e d n i m
modelem literackim był z pewnością James Frazer; a w wielu
własnych książkach p r z y p o m i n a ł Zolę - naturalistycznie
przedstawiając fakty i d o d a j ą c do nich p o d n i o s ł ą „ a t m o s f e r ę " ,
jego naukowo-kulturowe opisy niosą moralnie zabarwione,
humanistyczne alegorie. Antropologia wciąż czeka na swojego
Conrada.
Moje p o r ó w n a n i e Malinowskiego i Conrada skupia się na
ich t r u d n y m dojściu do pełnej o d k r y ć profesjonalnej ekspresji.
Jądro ciemności (1899) jest najbardziej głęboką medytacją
Conrada na temat trudnego procesu oddawania siebie A n g l i i
i angielszczyźnie. K s i ą ż k a ta została napisana w latach
1898-99, zaraz po t y m j a k zdecydował się on wieść l ą d o w e
życie pisarza; i s p o g l ą d a ł a wstecz na p o c z ą t k i tego procesu, na
ostatnią, najbardziej z u c h w a ł ą p o d r ó ż Conrada do „najdal
szego p u n k t u żeglugi". W p o d r ó ż y w g ó r ę rzeki K o n g o
dziesięć lat wcześniej, K o n r a d Korzeniowski wiózł ze sobą
p o c z ą t k o w e rozdziały swojej pierwszej powieści
Szaleństwo
Almayera, napisane w niezdarnej, c h o ć bardzo sugestywnej
angielszczyźnie. M o j a lektura Jądra ciemności ogarnia z ł o ż o n ą
d e k a d ę wyboru lat dziewięćdziesiątych dziewiętnastego stule
cia, k t ó r a rozpoczyna się p o d r ó ż ą afrykańską, a k o ń c z y jej
opisem. W y b ó r ten p o w o d o w a ł uwikłanie się w karierę, język
i kulturowe związki. Paralelne doświadczenie Malinowskiego
jest zaznaczone przez dwa dzieła, k t ó r e m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o
pojedynczy, rozszerzający się tekst: A Diary in the Strict Sense
of the Term (1967) (Dziennik we właściwym sensie tego słowa),
osobisty dziennik z T r o b r i a n d ó w za lata 1914-1918, i przez
klasyczne dzieło etnograficzne, p o w s t a ł e na podstawie b a d a ń
terenowych, Argonautów zachodniego Pacyfiku (1922).
N a początek potrzebne jest słowo metodologicznej prze
strogi. Ł ą c z n e potraktowanie Dziennika i Argonautów nie musi
z a k ł a d a ć , że ten pierwszy jest prawdziwym objawieniem b a d a ń
terenowych Malinowskiego. (Tak właśnie szeroko rozumiano
Dziennik po jego publikacji w r o k u 1967). D o ś w i a d c z e n i a
z b a d a ń terenowych na Trobriandach nie są wyczerpane ani
przez Argonautów, ani przez Dziennik, ani przez ich połącze
nie. Te dwa teksty są częściowymi refrakcjami, specyficznymi
eksperymentami pisarskimi. Dziennik, pisany w przeważającej
części po polsku i w oczywisty s p o s ó b nie przeznaczony do
publikacji, wywołał pomniejszy skandal w publicznym obrazie
antropologii - chociaż badacze terenowi rozpoznali wiele
dobrze sobie znanych rzeczy. Oto jeden z założycieli dyscyp
liny został pokazany w sytuacjach, gdy o d c z u w a ł prawdziwy
gniew wobec swoich tubylczych i n f o r m a t o r ó w . D o ś w i a d c z e
nie b a d a ń terenowych, k t ó r e ustaliło standard dla naukowego
opisu kulturowego, łączyło się z ambiwalencją. Obdarzony
autorytetem antropolog w swoim poufnym dzienniku wy
stępuje j a k o zaabsorbowany samym sobą hipochondryk,
osoba często p r z y g n ę b i o n a , ofiara stałych fantazji na temat
europejskich i trobriandzkich kobiet, schwytana w p u ł a p k ę
niekończących się z m a g a ń o podtrzymanie się na duchu,
0 zebranie się w sobie. Był postacią M e r k u r y c z n ą , żywą j a k
rtęć, p r ó b u j ą c ą p r z e m a w i a ć r ó ż n y m i głosami. U d r ę k a , zmie
szanie, podniecenie i gniew Dziennika wydają się zostawiać
niewiele miejsca dla stałej, rozumiejącej postawy, czy wręcz
pozy relatywistycznej etnografii. Ponadto w swojej surowości
1 słabych punktach, bezspornej szczerości i bezkonkluzyjności,
Dziennik wydaje się d o s t a r c z a ć nam n a g ą rzeczywistość. Ale
jest to tylko jedna w a ż n a wersja złożonej, intersubiektywnej
sytuacji ( k t ó r a wytworzyła również Argonautów i inne etno
graficzne i popularne opisy). Dziennik jest p o m y s ł o w y m ,
polifonicznym tekstem. D l a historii antropologii jest on
tekstem p r z e ł o m o w y m nie dlatego, że objawia rzeczywistość
etnograficznego doświadczenia, ale ponieważ zmusza nas do
3
U
�borykania się ze złożonością takich s p o t k a ń , potyczek oraz do
traktowania wszystkich tekstowych s p r a w o z d a ń opartych na
badaniach terenowych, j a k o stronniczych interpretacji.
4
*
Malinowski i Conrad znali się osobiście. Z uwag s p o r z ą d z o
nych przez Malinowskiego na temat starszego, d o b r z e . j u ż
znanego pisarza, wynika jasno, że miał o n poczucie głębokie
go, wzajemnego powinowactwa w ich t r u d n y m położeniu. Nie
bez powodu - obaj byli Polakami skazanymi przez historyczny
przypadek na k o s m o p o l i t y c z n ą europejską t o ż s a m o ś ć ; obaj
dążyli do ambitnej kariery pisarskiej w A n g l i i . Odwołując się
do znakomitych s t u d i ó w Zdzisława Najdera o Conradzie,
m o ż n a sądzić, że udziałem tych d w ó c h u c h o d ź c ó w był osob
liwy polski kulturowy dystans, gdyż w y w o d z ą się z narodu,
k t ó r y od osiemnastego stulecia istniał jedynie j a k o fikcja
zbiorowej tożsamości - lecz fikcja, w k t ó r ą gorliwie wierzono.
Ponadto szczególna struktura społeczna Polski - znajdująca
szerokie oparcie w drobnej szlachcie - uczyniła arystokratycz
ne wartości niezwykle oczywistymi dla wszystkich warstw
społecznych. Było m a ł o prawdopodobne, by wykształceni
polscy uchodźcy mogli b y ć urzeczeni p a n u j ą c y m i w Europie
wartościami mieszczańskimi: mogli oni z a c h o w a ć dystans.
Ten punkt widzenia spoza społeczeństwa mieszczańskiego
(choć utrzymywany do pewnego stopnia sztucznie - podobnie
j a k p u n k t widzenia Balzaca we Francji lat trzydziestych
dziewiętnastego wieku) jest być m o ż e szczególnie k o r z y s t n ą ,
„ e t n o g r a f i c z n ą " pozycją. Jakkolwiek by nie było nie ma
wątpliwości co do silnej sympatii Malinowskiego dla Conrada.
( T u ż przed wojną, p o d a r o w a ł temu starszemu panu, egzemp
larz swojej pierwszej książki, The Family among the Australian
Aborigines z p o l s k ą dedykacją; co Conrad pojął z koncepcji
ojcostwa plemienia A r u n t a pozostaje - być m o ż e na szczęście
- nieznane). C h o c i a ż ich znajomość była k r ó t k a , M a l i n o w s k i
często przedstawiał swoje życie w kategoriach conradowskich
i w swoim dzienniku wydaje się on czasami p o w t a r z a ć
i p r z e r a b i a ć tematy z Jądra
ciemności.
Niemal k a ż d y komentator Dziennika pozornie słusznie
p o r ó w n y w a ł go z afrykańską opowieścią Conrada (patrz na
przykład Stocking 1974). Z a r ó w n o Jądro ciemności, j a k
i Dziennik, wydają się p o r t r e t o w a ć kryzys tożsamości - walkę
na granicach cywilizacji zachodniej przeciwko groźbie moral
nego r o z k ł a d u . Oczywiście walka ta i potrzeba osobistego
umiaru, jest b a n a ł e m literatury kolonialnej. Wobec tego,
p o r ó w n a n i e takie nie jest szczególnie odkrywcze poza t y m , że
pokazuje życie (Dziennik) naśladujące „ l i t e r a t u r ę " (Jądro
ciemności). Jako dodatek do moralnego r o z k ł a d u Kurtza,
Conrad wprowadza bardziej głęboki, wywrotowy temat: słyn
ne „ k ł a m s t w o " - faktycznie szereg kłamstw, k t ó r e w Jądrze
ciemności z a r ó w n o p o d k o p u j ą , j a k i w pewien s p o s ó b czynią
możliwą, złożoną p r a w d ę narracji M a r l o w a . Najbardziej
wydatnym z tych k ł a m s t w jest oczywiście to, gdy M a r l o w
odmawia p o w t ó r z e n i a narzeczonej Kurtza jego ostatnich słów
- „ Z g r o z a ! Zgroza!" i zastępuje je słowami, k t ó r e m o g ł a
przyjąć. K ł a m s t w o to jest później zestawione z p r a w d ą
- również wielce u w a r u n k o w a n ą okolicznościami - opowie
d z i a n ą w y o d r ę b n i o n e j grupie A n g l i k ó w na p o k ł a d z i e krążącej
po morzu j o l k i Nellie. „ R o z s t r o j o n y " Dziennik Malinows
kiego wydaje się przedstawiać temat rozpadu. A l e co z kłamst
wem? Z wszystkimi zbyt wiarygodnymi opisami? Ocalającą
fikcją [saving fiction] Malinowskiego - czego d o w i o d ę - jest
klasyczna etnografia Argonautów zachodniego Pacyfiku.
Jądro ciemności daje się nieustannie i n t e r p r e t o w a ć , ale
jednym z t e m a t ó w , k t ó r e g o nie s p o s ó b u n i k n ą ć , jest problem
p r a w d o m ó w n o ś c i , wzajemna gra prawdy i k ł a m s t w a w opo
wieści M a r l o w a . K ł a m s t w o wobec narzeczonej K u r t z a roz
w a ż a n o j u ż wyczerpująco. M ó w i ą c bardzo schematycznie,
m o i m zdaniem, k ł a m s t w o to jest k ł a m s t w e m ocalającym.
Oszczędzając narzeczonej K u r t z a jego ostatnich słów, M a r l o w
uznaje i wyznacza r ó ż n e domeny prawdy - m ę s k ą i kobiecą,
12
j a k również p r a w d ę metropolii i pogranicza. Prawdy te
odbijają podstawowe struktury w tworzeniu u p o r z ą d k o w a
nych znaczeń - wiedzy podzielonej przez płeć oraz przez
kulturowe centrum i peryferie. K ł a m s t w o wobec narzeczonej
jest zestawione z inną p r a w d ą ( k t ó r a jest także ograniczona,
zależna od kontekstu i problematyczna), o p o w i e d z i a n ą na
pokładzie Nellie A n g l i k o m , o k r e ś l o n y m jedynie j a k o typy
społeczne - Prawnik, Buchalter, Dyrektor. Jeżeli M a r l o w o w i
u d a ł o się z nimi p o r o z u m i e ć , to tylko w ramach tej ograniczo
nej domeny. Jako czytelnicy u t o ż s a m i a m y się j e d n a k ż e z niezi
dentyfikowaną o s o b ą , k t ó r a śledzi ciemne prawdy i jasne
k ł a m s t w a M a r l o w a , odegrane na scenie p o k ł a d u j o l k i . T a
opowieść drugiego narratora nie jest sama przez się pod
w a ż o n a ani ograniczona. Reprezentuje ona - m o i m zdaniem
- etnograficzny punkt widzenia, s u b i e k t y w n ą pozycję i his
toryczne miejsce osoby narratora, k t ó r a w s p o s ó b prawdziwy
zestawia trudne prawdy. C h o c i a ż M a r l o w p o c z ą t k o w o „brzy
dzi się k ł a m s t w e m " , to jednak uczy się k ł a m a ć - są to
częściowe fikcje życia kulturowego, konieczne by porozumie
wać się w e w n ą t r z społeczności. Opowiada on gotowe historie.
D r u g i narrator ratuje, ocala, p o r ó w n u j e ( i z ironią) wierzy w te
odegrane prawdy. Jest to osiągnięcie perspektywy p o w a ż n e g o
interpretatora kultur, lokalnej, cząstkowej wiedzy. G ł o s "naj
bardziej z e w n ę t r z n e g o " narratora u Conrada jest głosem
stabilizującym, k t ó r e g o słowa nie są przeznaczone po to, by i m
nie d o w i e r z a ć .
Jądro ciemności oferuje zatem paradygmat etnograficznej
subiektywności. W dalszym ciągu będę b a d a ł szczególne echa
i analogie, łączące sytuację kulturowej graniczności Conrada
w K o n g u , z sytuacją Malinowskiego na Trobriandach. Jed
n a k ż e z g o d n o ś ć ta nie jest d o k ł a d n a . Być m o ż e najważniejsza
różnica tekstowa polega na tym, że Conrad przyjmuje p o s t a w ę
ironiczną, z szacunkiem dla przedstawionej prawdy, p o s t a w ę
z a w a r t ą tylko p o ś r e d n i o w pismach Malinowskiego. A u t o r
Argonautów poświęca się konstruowaniu realistycznej, k u l
turowej fikcji, podczas gdy Conrad, chociaż podobnie zaan
g a ż o w a n y , przedstawia działanie j a k o kontekstualnie ograni
c z o n ą p r a k t y k ę opowiadania h i s t o r i i .
W p o r ó w n y w a n i u doświadczeń Malinowskiego i Conrada,
uderza nas ich naddatek języków. W obu przypadkach są
w użyciu trzy języki, p o w o d u j ą c ciągłe tłumaczenie i inter
ferencje. Trudna sytuacja Conrada jest nadzwyczaj złożona.
T u ż przed odjazdem do A f r y k i z niezrozumiałych p o w o d ó w
zaczął pisać to, co stało się później powieścią
Szaleństwo
Almayera. Po napisaniu p o c z ą t k o w y c h rozdziałów n a t k n ą ł się
na przeszkody. Mniej więcej w t y m czasie p o z n a ł swoją
p o w i n o w a t ą , Marguerite P o r a d o w s k ą , z k t ó r ą w znaczący
s p o s ó b związał się uczuciowo. Była k o b i e t ą z a m ę ż n ą i dobrze
z n a n ą francuską pisarką; było to w znacznej mierze literackie
uwikłanie. Conrad pisał do niej bardzo uczuciowe i otwarte
listy po francusku. P o r a d o w s k ą , k t ó r a mieszkała w Brukseli,
p o m o g ł a m u w znalezieniu zatrudnienia w K o n g u . N a s t ę p n i e ,
kilka miesięcy przed wyjazdem do A f r y k i , Conrad wrócił do
Polski po raz pierwszy od czasu, gdy piętnaście lat wcześniej
uciekł na morze. Wizyta ta odświeżyła jego polszczyznę, k t ó r a
p o z o s t a w a ł a niezła, oraz ożywiła jej związki z miejscami
dzieciństwa i ambiwalentne uczucia. Z Polski (wówczas rosyjs
kiej U k r a i n y ) pospieszył niemal prosto, by objąć p o s a d ę
w K o n g u . T a m mówił po francusku, w obcym języku,
w k t ó r y m osiągnął największą biegłość, ale dziennik prowadził
po angielsku i w t y m języku m ó g ł p r a c o w a ć nad rozdziałami
Almayera. (Potwierdza to w „Biographical N o t e " z roku
1900). W Afryce Conrad nawiązał przyjaźń z Irlandczykiem
Rogerem Casement i całkowicie przejął p o z ę angielskiego
gentelemana związanego z morzem. Wciąż pisał gorące listy do
Poradowskiej, j a k zwykle po francusku. Jego język ojczysty
został niedawno ożywiony. Doświadczenie K o n g a było cza
sem największej językowej złożoności. W j a k i m języku Conrad
stale myślał? N i e ma nic dziwnego w t y m , że słowa i rzeczy
w Jądrze ciemności często sprawiają wrażenie, że nie łączą się
ze sobą, j a k b y M a r l o w szukał w ciemności znaczeń i dialogu.
5
6
�Malinowski zaś - p r o w a d z i ł w terenie swój prywatny
dziennik po polsku i w t y m języku k o r e s p o n d o w a ł z m a t k ą ,
k t ó r a p r z e b y w a ł a za liniami wroga w A u s t r i i . N a tematy
antropologiczne pisał po angielsku do L o n d y n u , do swojego
profesora C G . Seligmana. W t y m języku pisywał również
często do swojej narzeczonej „ E . R . M . " (Elsie R. Masson) do
Australii. Ale pojawiły się w jego myślach również co najmniej
dwie inne kobiety, dawne kochanki; przynajmniej jedna z nich
miała coś wspólnego z Polską. Jego ś w i a d o m o ś ć nawiedzał
także najserdeczniejszy polski przyjaciel Stanisław Ignacy
Witkiewicz ( „ S t a ś " w Dzienniku), k t ó r y w k r ó t c e stał się
g ł ó w n y m awangardowym artystą i pisarzem. P o d r ó ż o w a l i oni
razem po Pacyfiku i pokłócili się t u ż przed pobytem Malinows
kiego na Trobriandach. Malinowski tęsknił za t y m , aby
odzyskać tę przyjaźń, ale jego przyjaciel był j u ż w t y m czasie
w Rosji. Te silne angielskie i polskie związki były z a k ł ó c o n e
przez trzeci j ę z y k o w o zakodowany świat - wszechświat T r o b riandów - w k t ó r y m musiał żyć i wydajnie p r a c o w a ć . Codzien
ne kontakty Malinowskiego z Trobriandczykami były prowa
dzone w języku kiriwińskim i w t y m czasie większość notatek
sporządził w t y m właśnie tubylczym j ę z y k u .
M o ż e m y z a p r o p o n o w a ć p r ó b n ą s t r u k t u r ę dla tych trzech
j ę z y k ó w u ż y w a n y c h przez Conrada i Malinowskiego, w trak
cie ich egzotycznych doświadczeń. Pomiędzy język polski
- ojczysty, i angielski - język przyszłej kariery i małżeństwa,
wchodzi język trzeci, związany z erotyzmem i p r z e m o c ą .
Francuszczyzna Conrada łączy się z P o r a d o w s k ą , problematy
cznym przedmiotem miłości (była ona z a r ó w n o zbyt onieś
mielająca, j a k i zbyt intymna); język francuski wiąże się także
z l e k k o m y ś l n ą m ł o d o ś c i ą Conrada w Marsylii i z imperialnym
Kongiem, do k t ó r e g o Conrad czuł o d r a z ę za g w a ł t o w n o ś ć
i drapieżność. D l a Malinowskiego językiem w p r o w a d z a j ą c y m
z a m ę t był kiriwiński, związany ze szczególną bujnością i ludycznym brakiem umiaru (który p o d o b a ł się Malinowskiemu
i został przez niego z s y m p a t i ą ukazany w opisach r y t u a ł ó w
kula i zwyczajów seksualnych), jak również z erotycznymi
pokusami ze strony trobriandzkich kobiet. Dziennik zmaga się
nieustannie z tą sferą p o ż ą d a n i a w y t w o r z o n ą przez lokalny
język.
A więc możliwe jest wyróżnienie w k a ż d y m z p r z y p a d k ó w
j ę z y k a ojczystego, j ę z y k a przekroczenia i języka powściągliwo
ści (małżeństwa i zawodu pisarskiego). Jest to z pewnością
formuła nazbyt zręczna. Języki m o g ł y były p r z e n i k a ć się
wzajemnie i k o l i d o w a ć na wysoce przypadkowe sposoby, ale
powiedziano j u ż być m o ż e wystarczająco d u ż o , by sfor
m u ł o w a ć konkluzję. Z a r ó w n o Conrad w K o n g u , j a k i M a l i n o
wski na Trobriandach, byli w p l ą t a n i w sieć złożonych subiek
tywnie przeciwstawnych sytuacji, d o c h o d z ą c y c h do głosu na
poziomie języka, p o ż ą d a n i a i k u l t u r o w y c h afiliacji.
7
Z a r ó w n o w Jądrze ciemności, j a k i w Dzienniku, widzimy
kryzys , j a " , w samym „najdalszym punkcie żeglugi". Obie te
książki wyrażają doświadczenie s a m o t n o ś c i , ale takiej samo
tności, k t ó r a jest w y p e ł n i o n a innymi ludźmi, innymi akcen
tami, k t ó r a nie pozwala na poczucie „bycia w ś r o d k u " , spójny
dialog lub a u t e n t y c z n ą w s p ó l n o t ę . W K o n g u Conrada jego
biali towarzysze są dwulicowi i nieopanowani. D ż u n g l a jest
kakofoniczna, p r z e p e ł n i o n a zbyt wielu głosami - przeto
głucha, niema i chaotyczna. Malinowski nie był oczywiście na
Trobriandach odizolowany ani od tubylców, ani od przebywa
jących tam białych. Lecz Dziennik przedstawia niestabilne
zmieszanie innych głosów i światów: m a t k i , kochanek, narze
czonej, najlepszego przyjaciela, T r o b r i a n d c z y k ó w , miejsco
wych misjonarzy, k u p c ó w , j a k również głosów z eskapistycznych światów - powieści, k t ó r y m nigdy nie potrafił się oprzeć.
Większość badaczy terenowych rozpozna ten wielogłosowy
dylemat. Lecz Malinowski doświadczał (albo przynajmniej
przedstawia to jego Dziennik) coś podobnego do rzeczywistego
duchowego i emocjonalnego kryzysu - k a ż d y z głosów re
prezentuje p o k u s ę ; autor jest szarpany w zbyt wielu kierun
kach. Tak, j a k M a r l o w w Jądrze ciemności, Malinowski lgnie
do rutyny swojej pracy, rutyny procedur swoich b a d a ń
i swojego dziennika - gdzie w zmieszaniu, z trudem łączy on
w całość swoje rozbieżne światy i pragnienia.
Następujący ustęp z Dziennika ilustruje ten dylemat:
„7.18.18... O teorii religii. Moje etyczne stanowisko w stosun
k u do M a t k i , Stasia, E . R . M . U k ł ó c i a świadomości wynikające
z braku zintegrowanych uczuć i prawdy w stosunku do innych
o s ó b . C a ł a moja etyka jest oparta na podstawowym p o c i ą g u
do spójnej osobowości. W y p ł y w a z tego potrzeba bycia t a k i m
samym w r ó ż n y c h sytuacjach (prawda w stosunku do siebie
samego) i potrzeba, niezbędność, szczerości: cała w a r t o ś ć
przyjaźni opiera się na możliwości w y r a ż a n i a siebie, bycia s o b ą
z całkowitą o t w a r t o ś c i ą . Alternatywa p o m i ę d z y k ł a m s t w e m
i popsuciem wzajemnych relacji. ( M o j a postawa wobec M a t k i ,
Stasia i wszystkich moich przyjaciół była n a p i ę t a ) . M i ł o ś ć nie
wypływa z etyki, lecz etyka z miłości. Nie ma sposobu by
w y d e d u k o w a ć z mojej teorii etykę chrześcijańską. Ale ta etyka
nigdy nie wyraziła rzeczywistej prawdy - kochaj bliźniego
swego - w stopniu faktycznie możliwym. Rzeczywisty problem
to: dlaczego musisz zawsze z a c h o w y w a ć się tak, j a k gdyby B ó g
cię o b s e r w o w a ł ? " (s. 296-297).
Powyższy fragment wywołuje z a k ł o p o t a n i e , ale być m o ż e
uda nam się w y d o b y ć z niego główną kwestię: n i e m o ż n o ś ć
bycia szczerym i n i e m o ż n o ś ć posiadania t y m samym etycznego
centrum. Malinowski odczuwa w y m ó g spójności swojej oso
by. K a r z ą c y Bóg obserwuje k a ż d y jego (niekonsekwentny)
ruch. Nie jest on zatem wolny, by p r z y j m o w a ć r ó ż n e postawy
w odmiennych sytuacjach. Cierpi z powodu faktu, że zasada
szczerości, etyka spójnej o s o b o w o ś c i , oznacza, że będzie
musiał być w nieprzyjemny s p o s ó b p r a w d o m ó w n y wobec
różnych przyjaciół i ukochanych o s ó b . A to by znaczyło - j u ż
znaczy - u t r a t ę przyjaciół: „ A l t e r n a t y w a p o m i ę d z y k ł a m s t
wem i popsuciem wzajemnych relacji".
Nie ma wyjścia. M u s i być wyjście. Z b y t wielka doza
p r a w d o m ó w n o ś c i podkopuje kompromisy życia zbiorowego.
R o z w i ą z a n i e Malinowskiego s k ł a d a się z budowania d w ó c h
spokrewnionych fikcji - swojego, j a " i kultury. C h o c i a ż m o i m
zadaniem nie jest analiza psychologiczna ani biograficzna,
pozwolę sobie po prostu zasugerować, że o d p o w i e d z i ą na ten
dylemat był jego osobisty styl - ekstrawagancki, operowy
- k t ó r y z a r ó w n o oczarował, j a k i irytował współczesnych
Malinowskiemu. D a w a ł o n upust swojej „słowiańskiej" skraj
ności; jego rewelacje na temat samego siebie i swojej pracy byty
wyolbrzymione i zagadkowo parodystyczne. Przybierał nagle
pozy (twierdził, że posiada osobiście wynalezioną „ m e t o d ę
f u n k c j o n a l n ą " ) , p r o w o k u j ą c dosłownie myślących do zwróce
nia uwagi na fakt, że te osobiste prawdy były w pewnym
stopniu fikcją. Jego charakter był teatralny, lecz również
prawdziwy, b y ł a to poza, lecz m i m o to autentyczna. Jednym ze
s p o s o b ó w w j a k i Malinowski starał się z a p a n o w a ć nad s o b ą ,
było pisanie etnografii. Tutaj u k s z t a ł t o w a n e całości , j a "
i kultury, w y d a w a ł y się wzajemnie w z m a c n i a ć alegorie toż
samości. Esej Harry'ego Payne'a Malinowski's Style (1981)
sugestywnie śledzi złożone połączenie powagi autorytetu i f i k cyjności, k t ó r e ustanawia narracyjna forma
Argonautów.
„ W e w n ą t r z ogromnego zakresu [jej] struktury, M a l i n o w s k i
m o ż e określić zmiany w nastawieniu ostrości, tonację i przed
mioty; cykliczny w ą t e k zawsze dostarcza miejsca, do k t ó r e g o
m o ż n a p o w r ó c i ć . Funkcjonalistyczna terapia działa jedynie
heurystycznie. O d k ą d wszystko wiąże się ze wszystkim, m o ż n a
w ę d r o w a ć nie p o p a d a j ą c w chaos" (s. 438). Literacki problem
autorskiego p u n k t u widzenia, wymaganie Jamesa by k a ż d a
powieść była odbiciem „kontrolującej inteligencji", było bole
snym, osobistym problemem autora dziennika trobriandzkiego. Rozległa, wieloperspektywiczna, m e a n d r u j ą c a struk
tura Argonautów, rozwiązuje ten kryzys szczerości. W rezul
tacie, j a k o naukowy, p r z e k o n u j ą c y autor tej fikcji, M a l i n o w s k i
m o ż e być j a k B ó g Flauberta, wszechobecny w tekście, aran
żując entuzjastyczne opisy i naukowe wyjaśnienia, opisując grę
zdarzeń z r ó ż n y c h p u n k t ó w widzenia, zamieszczając osobiste
wyznania i tak dalej.
8
13
�Opisy kulturowe w stylu funkcjonalizmu Malinowskiego,
starają się osiągnąć rodzaj ujednoliconego charakteru, lecz
przekonywające uogólnienie zawsze i m umyka. Malinowski
nigdy nie zebrał w całość trobriandzkiej kultury, stworzył on
nie syntetyczny portret, lecz jedynie gęsto skontekstualizowane monografie w a ż n y c h instytucji. Ponadto jego obsesyjne
włączanie do tekstu danych, „ i m p o n d e r a b i l i ó w " i tekstów
w j ę z y k u tubylczym, m o ż n a odczytać j a k o pragnienie z a r ó w n o
niszczenia, j a k i scalania; taki polegający na dodawaniu,
metonimiczny empiryzm p o d w a ż a konstrukcję funkcjonal
nych, synekdochicznych w y o b r a ż e ń . Opisy etnograficzne M a
linowskiego - inaczej niż oszczędne, analityczne, funkcjonalne
przedstawienia Radcliffe-Browna - stanowią r ó ż n o r o d n e ,
swobodne, lecz retorycznie udane formy narracyjne (Payne
1981: 420-421). Fikcyjne ekspresje kultury i tego co subiek
tywne dostarczyły sposobu wyjścia ze s k r ę p o w a n i a szczerością
i całościowością, z Conradowskiej problematyki k ł a m s t w a ,
będącej także zagadnieniem Dziennika.
Istnieją bardziej specyficzne echa Jądra ciemności w osobis
t y m , polskim tekście Malinowskiego. M ó w i ą c o swoich trobriandzkich informatorach, którzy nie chcą w s p ó ł p r a c o w a ć
przy badaniach, przeklina ich słowami Kurtza: „ C h w i l a m i
byłem na nich wściekły, szczególnie dlatego, że po t y m j a k
d a ł e m i m ich porcje tytoniu, wszyscy odeszli. Wszystkie moje
uczucia wobec krajowców stanowczo skłaniają się do zdania
„wytępić te bestie" (s. 69). Malinowski flirtował z rozmaitymi
kolonialnymi rolami białych - włączając w to podobny j a k
w przypadku K u r t z a eksces. W t y m miejscu ta ironiczna
inwokacja daje m u urojone poczucie zapanowania nad stresa
m i b a d a ń terenowych i nad gwałtownością swoich uczuć.
Podobnie j a k M a r l o w w swojej ambiwalentnej dwulicowości
wobec K u r t z a , w Dzienniku Malinowski często stawia czoła
nie dającym się rozdzielić p o r z ą d k o m dyskursu i władzy. M u s i
walczyć o panowanie nad s o b ą w etnograficznych spotkaniach
i potyczkach.
Inne, nieironiczne echo Jądra ciemności daje się słyszeć
w reakcji g ł ę b o k o zmartwionego Malinowskiego na wiado
m o ś ć o śmierci matki, reakcji, k t ó r a wyziera z ostatnich
stronic Dziennika: „ S t r a s z n a tajemnica, k t ó r a otacza śmierć
k o g o ś drogiego, bliskiego. Niewypowiedziane ostatnie słowo
- c o ś , co istniało po to, by rzucać światło, jest pogrzebane,
reszta życia spoczywa w p ó ł ukryta w c i e m n o ś c i " (s. 293).
Malinowski czuje, że pozbawiono go talizmanu M a r l o w a ,
i dwuznacznie pełnego iluminacji i mocy ostatniego słowa
wyszeptanego w momencie śmierci.
Poza mniej lub bardziej bezpośrednimi cytatami, w Dzien
niku m o ż n a z a u w a ż y ć również bardziej o g ó l n e i strukturalne
paralele z Jądrem ciemności. Obie te książki są zapisami
białych mężczyzn znajdujących się na granicy, w miejscu
zagrożenia i rozpadu. W obydwu pojawia się problem płciowości: obydwie przedstawiają innego j a k o konwencjonalnie
sfeminizowanego, jednocześnie niebezpiecznego i kuszącego.
Postacie kobiece w obu tekstach są ujęte albo w duchowe
(miękkie), albo w zmysłowe (twarde) kategorie. Istnieje wspól
na tematyzacja ciągu p o ż ą d a n i a lub braku umiaru zaledwie
kontrolowanego przez pewne decydujące ograniczenie. D l a
Malinowskiego ograniczenie to ucieleśnia się w postaci jego
narzeczonej, k t ó r a wiąże się w jego myślach z angielską karierą
a k a d e m i c k ą , wzniosłą miłością i z małżeństwem. „ M y ś l
o E . R . M . ..." jest w Dzienniku cenzorem dla lubieżnych myśli
o kobietach, miejscowych b ą d ź białych: „ N i e wolno m i
z d r a d z a ć E . R . M . w myśli, to jest p r z y w o ł y w a ć moich wcześ
niejszych s t o s u n k ó w z kobietami, albo myśleć o przyszłych...
Z a c h o w a ć zasadniczą, w e w n ę t r z n ą o s o b o w o ś ć poprzez wszys
tkie t r u d n o ś c i i zmienne koleje. Nie wolno m i nigdy poświęcać
zasad moralnych ani koniecznej pracy, by p o z o w a ć na wesoły
Stimmung i t d . M o i m głównym zadaniem musi być praca.
Ergo: p r a c o w a ć ! " (s. 268).
Jak protagonista Conrada, etnograf zmaga się wciąż by
z a c h o w a ć p o d s t a w o w ą d u c h o w ą niezależność - swoje „własne
prawdziwe j a " , j a k ujmuje to M a r l o w . Przyciąganie niebez
piecznych obcych, dezintegrująca granica, jest odpierana
14
dzięki metodycznej, zdyscyplinowanej pracy. D l a M a r l o w a
n a t r ę t n e zajmowanie się parowcem i żeglugą daje m u „ p o
wierzchowną m ą d r o ś ć " konieczną dla zachowania osobowo
ści. Odwołując się do Dziennika m o ż n a powiedzieć, że nauko
wa praca Malinowskiego służyła podobnemu celowi. Po
wściągliwą, etyczną o s o b o w o ś ć m o ż n a osiągnąć jedynie po
przez pracę. Ta struktura uczucia m o ż e być umiejscowiona
z p e w n ą precyzją w historycznej kategorii p ó ź n o w i k t o r i a ń s kich kolonialnych wyższych sfer i odnosi się ściśle do po
wstawania etnograficznej kultury.
W i k t o r i a ń s c y krytycy społeczni dostrzegli przenikliwy kry
zys, k t ó r e g o p o d s t a w o w ą diagnozę dostarczyła książka M a t hew A r n o l d a Culture and Anarchy: naprzeciw fragmentacji
współczesnego życia stał p o r z ą d e k i całościowość kultury.
Raymond Williams (1966) przedstawił subtelny opis humanis
tycznych reakcji na b e z p r z y k ł a d n ą technologiczną i ideo
logiczną transformację jakiej uległa praca w połowie dziewięt
nastego stulecia. Charakterystyczne jest niezwykłe twierdzenie
George Eliot: z trzech słów „ B ó g " , „ N i e ś m i e r t e l n o ś ć " i „ O b o
w i ą z e k " , k t ó r e wypowiada "ze straszną p o w a g ą , j a k ż e niepo
jęte jest pierwsze, j a k ż e niewiarygodne drugie i jeszcze j a k ż e
ostateczne i absolutne trzeciel" (cytowane u Houghtona
1957:43). O b o w i ą z e k stał się p r z e m y ś l a n y m wierzeniem, upra
g n i o n ą wiernością przejawom konwencji i pracy (rozwiązanie
Carlyle'a). Ian W a t t p r z e k o n y w a j ą c o powiązał Conrada z t a k ą
właśnie odpowiedzią (1979:148-151). M a r l o w w ś r o d k u A f
ryki, dla ratowania drogiego życia, uczepił się swojego parow
ca, rutynowych o b o w i ą z k ó w związanych z jego o b s ł u g ą
i żeglowaniem. Struktura ta trwa w Dzienniku Malinowskiego,
z jego stałym napominaniem siebie by u n i k a ć rozwiązłych
dystrakcji i zabierać się do pracy. W problematyce kultury
i anarchii ( k t ó r a w pluralistycznych, antropologicznych poję
ciach kultury obstaje przy przewadze p o r z ą d k u i systemu nad
nieładem i konfliktem), osobowa i zbiorowa istota rzeczy musi
być wciąż podtrzymywana. Etnograficzny punkt widzenia,
k t ó r y m się t u zajmujemy, znajduje się połowicznie poza tymi
procesami, zachowując ich lokalne, dowolne lecz nieodzowne
wytwory.
K u l t u r a , fikcyjne wyobrażenie zbiorowe, jest p o d s t a w ą dla
indywidualnej tożsamości i wolności. J a ź ń , „własne praw
dziwe j a " M a r l o w a , jest produktem pracy, ideologiczną
konstrukcją, k t ó r a jest m i m o to konieczna, jest p o d w a l i n ą
etyki. A l e od kiedy zaczęto spostrzegać k u l t u r ę j a k o przedmiot
i p o d s t a w ę , j a k o jeden z systemów znaczeń, etnograficzne „ j a "
nie m o ż e j u ż dłużej zapuszczać korzeni w bezpośredniej
tożsamości. Edward Said powiedział o Conradzie, że jego
g ł ó w n y m wysiłkiem, odzwierciedlonym w pisarstwie, było
„osiągnięcie charakteru" (1966:13). Rzeczywiście, zrekonst
r u o w a ł on samego siebie d o ś ć starannie w postaci „angiels
kiego" pisarza, postaci mówiącej w słowie „ o d autora", k t ó r e
m ó g ł później d o d a w a ć do k a ż d e g o ze swoich u t w o r ó w . T a
konstrukcja własnego „ j a " była z a r ó w n o sztuczna, j a k i śmier
telnie p o w a ż n a . ( M o ż n a zobaczyć ten proces sparodiowany
w Jądrze ciemności przez Buchaltera, k t ó r y wydaje się dosłow
nie „ t r z y m a ć w sobie" dzięki swojemu śmiesznie formalnemu,
lecz w pewien s p o s ó b godnemu podziwu, ubiorowi.) A wszyst
ko to nadaje szczególnej pikanterii zdaniu, k t ó r e kończy
opublikowany Dziennik: „ N a p r a w d ę brak m i prawdziwego
charakteru."
J e d n a k ż e Malinowski u r a t o w a ł własne , j a " przed dezinteg
racją i depresją. O w o , j a " m i a ł o się wiązać, tak j a k u Conrada,
z procesem pisania. W t y m kontekście warto z b a d a ć i n n ą
strefę p o d o b i e ń s t w a p o m i ę d z y Dziennikiem i Jądrem ciemno
ści: rolę nie przystających do siebie tekstów. P o k a w a ł k o w a n a
subiektywność w y r a ż o n a w obydwu książkach jest subiektyw
nością pisarza, a siła ciążenia r ó ż n y c h p r a g n i e ń i j ę z y k ó w
manifestuje się w szeregu pełnych sprzeczności zapisów.
Najsłynniejszym p r z y k ł a d e m w Jądrze ciemności, jest na
strojony na zbyt w y s o k ą n u t ę referat K u r t z a na temat tępienia
dzikich obyczajów, raptownie przekreślony jego własną na-
�g r y z m o l o n ą u w a g ą „wytępić wszystkie te bestie". A l e innym,
równie znaczącym tekstem, porzuconym w dżungli Conrada
jest dziwna książka, k t ó r ą odkrywa M a r l o w podczas jednego
z d w ó c h tylko, niebezpiecznych m o m e n t ó w opuszczenia po
k ł a d u swojego parowca (podczas drugiego mocuje się z K u r t zem, by wrócił on z dziczy). W szopie na brzegu rzeki M a r l o w
popada w niemal mistyczną z a d u m ę :
„ P o z o s t a ł prymitywny stół - deska na d w ó c h pniakach; kupa
śmieci leżała w ciemnym kącie, a k o ł o drzwi p o d n i o s ł e m
z ziemi książkę. Nie m i a ł a o k ł a d k i , k a r t k i jej od częstego
użytku stały się niezmiernie brudne i miękkie; ale grzbiet
zeszyto troskliwie na nowo białą b a w e ł n ą , k t ó r a wyglądała
jeszcze czysto. Znalezienie tej książki b y ł o czymś nadzwy
czajnym. T y t u ł jej brzmiał: Badania dotyczące pewnych zagad
nień marynarskich przez j a k i e g o ś Towsera, Towsona czy c o ś
w t y m rodzaju, kapitana marynarki jego królewskiej mości.
W y g l ą d a ł o to na dość n u d n ą lekturę, i l u s t r o w a n ą wykresami
i odstręczającymi tablicami - a ów egzemplarz pochodził
sprzed sześćdziesięciu lat. O g l ą d a ł e m zdumiewający antyk
z j a k największą delikatnością, aby m i się nie rozleciał
w rękach. Towson czy Towser rozpisywał się z p o w a g ą
o nadmiernym przeciążeniu o k r ę t o w y c h ł a ń c u c h ó w i takielunk u tudzież innych t y m podobnych m a t e r i a ł a c h . Niezbyt
porywająca książka; ale na pierwszy rzut oka dostrzegało się
w niej szczery zamiar, uczciwą troskę o właściwe ujęcie tematu
- i to sprawiało, że nie tylko światło wiedzy biło ze skromnych
kartek, k t ó r e powstały przed t y l u laty. Dzięki prostemu
staremu marynarzowi i jego opowiadaniu o ł a ń c u c h a c h i dźwi
gach z a p o m n i a ł e m o dżungli i pielgrzymach w rozkosznym
poczuciu, że z e t k n ą ł e m się z czymś bezsprzecznie realnym. J u ż
znalezienie tam takiej książki było zadziwiające, ale bardziej
jeszcze zdumiały mnie notatki skreślone ołówkiem na mar
ginesach, o d n o s z ą c e się wyraźnie do tekstu. Nie chciałem
wierzyć w ł a s n y m oczom! Były pisane szyfrem! Tak, to wy
glądało na szyfr. W y o b r a ź c i e sobie człowieka, k t ó r y taszczy za
sobą w bezludzie książkę tego rodzaju i studiuje j ą - i robi
notatki - szyfrem w dodatku! Była to cudaczna tajemnica."
(s. 58-59)
9
Powyższy fragment ma religijne akcenty - cudowne szczą
t k i , raptowny ruch gry w y o b r a ź n i - od brudu i upadku po
transcendencję i światło a stąd w tajemnicę, naiwne świad
czenie o chwili prawdy. Musimy b y ć ostrożni, by nie interp
retować zainteresowania M a r l o w a Badaniami j a k o zwykłej
nostalgii za morzem, chociaż t u leży część ich czaru. Rosyjski
„ a r l e k i n " , k t ó r y okazuje się b y ć właścicielem książki, wydaje
się czytać j ą przede wszystkim w ten s p o s ó b , gdyż prowadzi
d o k ł a d n e notatki, przypuszczalnie dotyczące treści książki,
tak j a k gdyby studiował sztukę żeglarską. J e d n a k ż e dla
M a r l o w a inspiracja wypływająca z tej książki p o d ą ż a w pe
wien s p o s ó b d o k ł a d n i e poza to, co w niej zapisane, wykracza
j ą c poza łańcuchy, statki i takielunek, „ r o z ś w i e t l a j ą innym niż
zawodowe światłem". M a r l o w zwraca u w a g ę nie na treść, lecz
na język. Interesuje go staranne rzemiosło starego żeglarza;
s p o s ó b w j a k i sprawia on, że książka i jego „ w y w ó d " wydają
się b y ć konkretne - aż po abstrakcyjne tablice pełne liczb.
T o , co urzeka M a r l o w a , nie wiąże się przede wszystkim
z możliwością ustalenia autorstwa. Stary w i l k morski „ T o w s e r
czy Towson, czy coś w t y m rodzaju, kapitan marynarki jego
królewskiej m o ś c i " , jest osobiście nieuchwytny, to nie jego
istnienie ma tutaj znaczenie, lecz język. Człowiek ten wydaje
się rozpływać w bliżej nieokreślonej typowości; to, co ma
znaczenie, to jego prosta angielszczyzna. Z n a c z ą c e jest zatem,
że tekstowi nie udaje się zjednoczyć tych d w ó c h swoich równie
zagorzałych czytelników; a kiedy w k o ń c u się spotkają,
Rosjanin nie posiada się z radości, m o g ą c p o w i t a ć kolegę
marynarza, podczas gdy M a r l o w jest rozczarowany, że nie
znalazł w n i m Anglika. Problemem jest t u lektura i w s p ó l n o t a
lektury. Ten sam egzemplarz książki wywołuje różne, c h o ć
r ó w n i e pełne szacunku reakcje. N i e m o g ę z b a d a ć w t y m
miejscu biograficznego znaczenia tej rozbieżności: Conrad
pozbył się właśnie oficjalnej
rosyjskiej przynależności
p a ń s t w o w e j , przyjmując obywatelstwo brytyjskie, a arlekin
w s p o s ó b uzasadniony łączy się z m ł o d y m w ę d r o w c e m ,
Korzeniowskim, k t ó r y stał się Conradem. Wystarczy to, by
zauważyć radykalny relatywizm: dystans p o m i ę d z y dwoma
sposobami czytania. „Szyfr" udowadnia to graficznie, a jeśli
uwagi na marginesie okazują się później napisane w języku
europejskim, to w żaden s p o s ó b nie pomniejsza to graficznego
obrazu odrębności. (Przypomina to uczucie niepokoju jakiego
doświadcza się znajdując dziwne znaki w książce, k t ó r e później
rozpoznaje się j a k o swoje własne, uczynione - w innej osobie
- podczas wcześniejszej lektury.)
T y m co istnieje dalej, jest jedynie książka sama w sobie.
Zaczytana i pozbawiona o k ł a d e k - czegoś, co m o ż e sym
bolizować kontekst jej oryginalnej publikacji - tekst pisany
musi b y ć odporny na zniszczenie, kiedy p o d r ó ż u j e przez
przestrzeń i czas. Po sześćdziesięciu latach - czyli tyle, co
długość życia ludzkiego - przychodzi chwila dezintegracji.
Dziełu autora grozi pójście w niepamięć, lecz czytelnik z t r o s k ą
zszywa stronice w j e d n ą całość. N a s t ę p n i e książka oddana jest
na zatracenie gdzieś na obcym kontynencie, jej żeglarska treść
osiada na mieliźnie z braku kontekstu - i raz jeszcze czytelnik
przychodzi jej na ratunek. Ratunek jest jednym z kluczowych
o b r a z ó w w dziele Conrada; akt pisania zawsze poszukuje
ocalenia w w y o b r a ż o n y m akcie czytania. Z n a c z ą c o tekst,
k t ó r y w Jądrze ciemności znaczy najwięcej, jest jednocześnie
tekstem najmniej o d n o s z ą c y m się do kontekstu całości.
Doświadczenie b a d a ń terenowych Malinowskiego jest wy
pełnione pełnymi sprzeczności zapiskami: szczegółowymi no
tatkami terenowymi z b a d a ń pisanymi po angielsku i w j ę z y k u
kiriwiriskim; tekstami w języku tubylczym zapisywanymi
często na odwrocie listów z zagranicy; polskimi (faktycznie
wielojęzycznymi) zapiskami w dzienniku; k o r e s p o n d e n c j ą
p r o w a d z o n ą w wielu językach; i wreszcie zbiorem tekstów, nad
k t ó r y m warto z a t r z y m a ć się przez chwilę - a mianowicie nad
powieściami, k t ó r y m nie potrafił się oprzeć. Te ostatnie
zawierają całość opisanych światów, k t ó r e wydają się czasami
bardziej realne (w k a ż d y m razie bardziej p o ż ą d a n e ) , niż
codzienna praca badawcza, z towarzyszącymi jej wieloma
niepełnymi, sprzecznymi notatkami, w r a ż e n i a m i , danymi,
k t ó r e trzeba uczynić spójnymi. Malinowski łapie się na
„ucieczce o d " trobriandzkiej rzeczywistości „ d o towarzystwa
londyńskich s n o b ó w Thackeraya i chęci p o d ą ż a n i a za nimi
ochoczo ulicami wielkiego miasta". (Eskapistyczne lektury
etnografów przebywających w terenie, w y m a g a j ą o d r ę b n e g o
eseju.)
Powieści, k t ó r e pochłaniają Malinowskiego, sugerują od
słaniającą się, chociaż n i e d o s k o n a ł ą p a r a r e l n o ś ć z Badaniami
Towsera - z i n n ą , cudownie nie dającą się o d e p r z e ć fikcją,
k t ó r a pojawia się w samym centrum pełnego konfuzji do
świadczenia. K s i ą ż k a Towsera pokazuje możliwość m ó w i e n i a
prawdy osobiście i autentycznie; i wskazuje na pisarstwo
(cudowna o b e c n o ś ć w nieobecności) j a k o na ratunek. A l e
Towser jest również p o k u s ą , j a k powieści w przypadku
Malinowskiego: odciąga M a r l o w a od pracy, parowca i wpro
wadza w rodzaj marzenia przyprawiającego o z a w r ó t głowy.
Takie lektury są upragnionymi sferami łączności duchowej,
miejscami, gdzie s p ó j n a subiektywność m o ż e zostać odzys
kana w fikcyjnej powieściowej identyfikacji z p e ł n y m głosem
albo światem. Towser i te powieści p r o p o n u j ą ż y w o t n ą d r o g ę
ponad fragmentarycznością, p r z e z n a c z o n ą nie tyle dla oczaro
wanego nimi czytelnika, lecz dla ciężko pracującego, twór
czego pisarza. D l a Malinowskiego ratunek leży w tworzeniu
realistycznych kulturowych fikcji, z k t ó r y c h Argonauci stali się
jego pierwszym urzeczywistnionym sukcesem. Z a r ó w n o w po
wieściach, j a k i w pracach etnograficznych, „ j a " j a k o autor
przedstawia r ó ż n o r a k i e dyskursy i sceny wiarygodnego świa
ta.
*
Porzucone, nie p o w i ą z a n e z całością teksty w Jądrze ciemno
ści i Dzienniku, są strzępami światów; tak j a k nie p o w i ą z a n e są
notatki z b a d a ń terenowych. Trzeba z nich zbudować praw
dopodobny opis. A b y zunifikować tę niechlujną scenę pisars-
15
�k ą , konieczne jest wybranie, połączenie, przerobienie (i w ten
s p o s ó b usunięcie w cień) tych tekstów. D l a Malinowskiego
p r a w d z i w ą fikcją, rezultatem tych zabiegów, są Argonauci
i cała seria etnograficznych prac z T r o b r i a n d ó w , a dla
Conrada Szaleństwo
Almayera i długi proces uczenia się
pisania książek po angielsku, k t ó r y c h kulminacją było jego
pierwsze arcydzieło, Jądro ciemności. Oczywiście są to r ó ż n e
doświadczenia pisarskie: prace etnograficzne są równocześnie
podobne i niepodobne do powieści. A l e w pewien znaczący
ogólny s p o s ó b te dwa doświadczenia ustanawiają proces
fikcyjnej autokreacji w o d n o ś n y c h systemach kultury i języka,
k t ó r e nazywam etnograficznymi. Jądro ciemności odtwarza
i w s p o s ó b ironiczny zwraca u w a g ę na ten proces. Argonauci są
książką mniej refleksyjną, ale z a r ó w n o t w o r z ą k u l t u r o w ą
fikcję, j a k i ogłaszają pojawienie się obdarzonej autorytetem
postaci: Bronisława Malinowskiego - antropologa w n o w y m
stylu. P o s t a ć ta, w y p o s a ż o n a w coś, co Malinowski n a z w a ł
„ m a g i ą etnografa", nowy rodzaj intuicji i doświadczenia, nie
p o w s t a ł a szczerze m ó w i ą c w czasie b a d a ń w terenie. N i e
przedstawia ona doświadczenia badawczego, lecz je racjonali
zuje. Dziennik pokazuje to wyraźnie, p o n i e w a ż badania tere
nowe, j a k i większość podobnych b a d a ń , były ambiwalentne
i niezdyscyplinowane. Skonfudowana subiektywność, k t ó r ą
opisują, jest zdecydowanie r ó ż n a od tej zainscenizowanej
i p o w t ó r n i e opisanej w Argonautach. Kiedy Dziennik został po
raz pierwszy opublikowany w r o k u 1967, rozbieżność ta
szokowała, p o n i e w a ż obdarzony autorytetem obserwator
uczestniczący, j a k i postawa życzliwego rozumienia innego,
jest tam po prostu nieuchwytna. N a o d w r ó t , to co widoczne, to
w y r a ź n a ambiwalencja w stosunku do T r o b r i a n d c z y k ó w ,
empatia pomieszana z p o ż ą d a n i e m i awersją, nie występująca
nigdzie w Argonautach, gdzie p a n u j ą zrozumienie, skrupulat
n o ś ć i wielkoduszność.
Istnieje pokusa, by z a p r o p o n o w a ć stwierdzenie, że etno
graficzny s p o s ó b rozumienia (spójna postawa w s p ó ł o d c z u w a nia i hermeneutycznego z a a n g a ż o w a n i a ) ukazuje się bardziej
jako kreacja etnograficznego pisarstwa niż konsekwentna
j a k o ś ć etnograficznego doświadczenia. W k a ż d y m razie to, co
Malinowski osiągnął w pisarstwie, było jednocześnie (1)
fikcyjną inwencją na temat T r o b r i a n d c z y k ó w , wynikłą z masy
notatek z b a d a ń w terenie, d o k u m e n t ó w , w s p o m n i e ń i tak
dalej, oraz (2) konstruowaniem nowej publicznej postaci,
antropologa j a k o badacza terenowego, persony, której status
m ó g ł być dalej szczegółowo opracowany przez Margaret
Mead i innych. W a r t o zauważyć, że osoba antropologa j a k o
obserwatora uczestniczącego nie była profesjonalnym wize
runkiem, na temat k t ó r e g o Malinowski fantazjował w Dzien
niku (wizerunkiem, k t ó r y pociągałby za s o b ą rycerstwo,
„ T o w a r z y s t w a K r ó l e w s k i e " , " N o w e H u m a n i z m y " i t y m po
dobne). Był o n raczej artefaktem wersji, k t ó r ą retrospektywnie
z b u d o w a ł w Argonautach. Ł ą c z ą c a n t r o p o l o g i ę z badaniami
terenowymi, Malinowskiemu u d a ł o się stworzyć najlepszą
opowieść, optymalnie sprostać wymogom okoliczności.
Uwagi te p r o w a d z ą nas do problemu obecnego w roz
w a ż a n i a c h nad etnograficznymi pracami Malinowskiego,
a w rzeczywistości niemalże całej twórczości etnograficznej.
Dzięki wzrastającej ilości konfesyjnych i analitycznych opi
sów, wiemy coraz więcej o doświadczeniach i ograniczeniach
związanych z badaniami terenowymi. A l e faktyczny proces
pisania prac etnograficznych, pozostaje niejasny i niezanalizowany. Wiemy co nieco o badaniach Malinowskiego na T r o b
riandach w 1914 i 1918 roku, ale nie wiemy faktycznie nic
o t y m , co robił na Wyspach Kanaryjskich w latach 1920 i 1921.
(Pisał w ó w c z a s Argonautów zachodniego Pacyfiku.)
Dziennik pozostawia nas w zawieszeniu. Istnieje nagła luka
w pisaniu, k t ó r a , j a k dowiadujemy się ze skąpych ujawnień,
kiedy tekst zmaga się z podejmowaniem w ą t k u na nowo,
sygnalizuje przybycie w i a d o m o ś c i o śmierci m a t k i . Pojawia się
rozpaczliwa,. k o ń c z ą c a strofa: „ N a p r a w d ę brak m i praw
dziwego charakteru". Milczenie. Trzy lata później M a l i n o w s k i
pojawia się ponownie j a k o autor Argonautów, b ę d ą c y c h aktem
kreującym nowy typ antropologa-badacza terenowego. Co
16
zaszło w t y m czasie? Podobnie j a k Conrad w okresie p o m i ę d z y
b e z ł a d n y m odwrotem ze swojej afrykańskiej przygody, a suk
cesem Jądra ciemności, M a l i n o w s k i z a a k c e p t o w a ł trzy główne
zobowiązania: (1) wobec pisarstwa, (2) wobec m a ł ż e ń s t w a i (3)
wobec określonej publiczności, a t a k ż e o k r e ś l o n e g o języka
i kultury.
Wyspy Kanaryjskie są intrygującą scenerią dla pisarskiej
kuracji Malinowskiego. U d a ł się tam dla zdrowia, ale w y b ó r
ten był p r z e s ą d z o n y z góry. Kusi by spojrzeć na to miejsce j a k o
graniczny punkt najdalszego k r a ń c a Europy, odpowiedni dla
wyrwanego ze swego ś r o d o w i s k a Polaka, który pisze o etno
grafii wysp Pacyfiku. J e d n a k ż e ważniejszy jest fakt, że j u ż
wcześniej spędził o n na Wyspach Kanaryjskich wakacje z
m a t k ą . Teraz jest t u znowu, ze swoją n o w ą ż o n ą , k o ń c z ą c
swoje pierwsze ważne dzieło. Przebywa całkowicie w sferze
zastępczej, składającej się z serii k o m p r o m i s ó w i zastępstw.
D l a Malinowskiego, tak j a k dla Conrada, trzy z tych zastępstw
są najistotniejsze: (1) rodzina, w której ż o n a zastępuje m a t k ę ;
(2) język, gdzie język macierzysty zostaje porzucony na rzecz
angielskiego; i (3) pisarstwo, gdzie zapisy i teksty zastępują
bezpośrednie doświadczenie rozmowy. Ostatecznie pierwszeń
stwo uzyskał arbitralny k o d jednego języka: angielskiego.
Język macierzysty ustępuje, a (w t y m punkcie sprawy osobiste
i polityczne zbiegają się) angielski dominuje: w n i m znajduje
swą reprezentację i tłumaczenie kiriwiński. K u l t u r o w a przyna
leżność jest ustanowiona przez m a ł ż e ń s t w o . T ę s k n o t a za
szczerą w y m i a n ą myśli ustępuje przed g r ą pisanych namiastek.
W niektórych z tych zmian i zastępstw z pewnością szło
o powodzenie w pisaniu na Wyspach Kanaryjskich. Dziennik
Malinowskiego kończy się wraz ze śmiercią jego matki;
Argonauci są ratunkiem, zapisem k u l t u r y .
10
Jeszcze kilka k o ń c o w y c h uwag o współczesnym statusie
autora prac etnograficznych: kiedy po raz pierwszy opub
likowano Dziennik Malinowskiego, w y d a w a ł się on skan
daliczny. W z o r o w y antropolog z Argonautów, faktycznie nie
zawsze zachowywał pełne zrozumienia i życzliwe podejście
wobec swoich i n f o r m a t o r ó w ; stan jego umysłu w czasie b a d a ń
w terenie z pewnością nie był ani c h ł o d n y ani obiektywny;
opowieść o etnograficznych badaniach włączona w s k o ń c z o n ą
m o n o g r a f i ę , była stylizowana i wybiórcza. Fakty te, raz
włączone w publiczne świadectwa antropologii, wstrząsnęły
fikcją kulturowego relatywizmu j a k o stabilnej subiektywności,
zakwestionowały punkt widzenia „ j a " , k t ó r e rozumie i przed
stawia k u l t u r o w o innego. Po pojawieniu się
Dzienników
m i ę d z y k u l t u r o w e zrozumienie o k a z a ł o się retorycznym к о п struktem, k t ó r e g o w y w a ż o n e zrozumienie zostało przecięte
przez ambiwalencję i siłę.
Przywołajmy los g w a ł t o w n y c h b a z g r o ł ó w K u r t z a w Jądrze
ciemności, „ W y t ę p i ć wszystkie te bestie". M a r l o w odrywa ó w
przeklęty, prawdziwy suplement, o d d a j ą c do belgijskiej prasy
r o z p r a w ę K u r t z a na temat dzikich obyczajów. Jest to wymow
ny gest i podsuwa on kłopotliwe pytanie dotyczące Malinows
kiego i antropologii: Co jest zawsze odrywane, niejako po to,
by b u d o w a ć publiczny, wiarygodny dyskurs? W Argonautach
Dziennik został wyłączony, niejako „ p o w t ó r n i e napisany",
w procesie nadawania całości kulturze (trobriandzkiej) i włas
nemu „ j a " (uczonemu etnografowi). W ten s p o s ó b antropolo
gia oparta na badaniach terenowych, konstytuuje swój auto
rytet, konstruuje i rekonstruuje spójnych k u l t u r o w o innych
i interpretujące „ j a " . Jeżeli ta etnograficzna autokreacja
z a k ł a d a z góry k ł a m s t w a pominięcia i k ł a m s t w a retoryki, czyni
ona również m o ż l i w y m mówienie mocnych prawd. A l e tak j a k
opowieść M a r l o w a na p o k ł a d z i e Nellie, prawdy kulturowych
opisów są pełne znaczenia dla określonych społeczności,
w k t ó r y c h dokonuje się interpretacja w określonych historycz
nych warunkach. W ten s p o s ó b „ o d r y w a n i e " , przypomina
Nietzsche, jest równocześnie aktem cenzury, jak i aktem
znaczącego tworzenia, zniesieniem niespójności i przeciwstawności. Najlepsze etnograficzne fikcje s ą - j a k u Malinowskiego
�- zawile prawdziwe; lecz zawarte w nich fakty, j a k wszystkie
fakty w naukach o człowieku, są poklasyfikowane, skontekstualizowane, włączone w narrację i wyostrzone.
W ostatnich latach pojawiły się nowe formy etnograficznego
realizmu, bardziej dialogiczne i nie k o ń c z ą c e się w swoim
narracyjnym stylu. „ J a " i ten inny, kultura i jej interpretatorzy,
występują j a k o byty mniej godne zaufania. S p o ś r ó d tych,
którzy zrewidowali autorytet i r e t o r y k ę etnografii w y c h o d z ą c
z jej wnętrza, chciałbym w s p o m n i e ć tylko trzech ( k t ó r y c h
Clifford Geertz wyróżnił za krytycyzm w serii prowokacyj
nych w y k ł a d ó w na temat pisania etnografii): Paula Rabinowa,
Kevina Dwyera i Vincenta Crapanzano. ( Z powodu grzechu
samochwalstwa, Geertz n a z w a ł ich „dziećmi Malinowskie
go".) Tych trzech m o ż e r e p r e z e n t o w a ć wielu innych aktualnie
zajmujących się złożoną dziedziną tekstowych e k s p e r y m e n t ó w
na pograniczu akademickiej e t n o g r a f i i . Powiedziałem, że
antropologia wciąż czeka na swojego Conrada. Współcześni
eksperymentatorzy na wiele s p o s o b ó w spełniają tę rolę. Balan
sują t w ó r c z o , tak j a k robił to Conrad - i j a k , w s p o s ó b bardziej
ambiwalentny, balansuje sam Geertz - p o m i ę d z y realizmem
a modernizmem. Eksperymentatorzy odsłaniają w swoich
pracach ostre odczucie wykreowanego, przypadkowego stanu
11
12
PRZ
1
Na temat rozwoju pojęcia kultury patrz Williams 1966, Stoc
king 1968 i rozdział 10 tej książki. Na nowość i kruchość zachod
niego pojęcia jednostki zwrócił uwagę Mauss 1938. Było to być może
pierwsze etnograficzne ujęcie tego tematu.
Pełna analiza zmian w „kulturze" powinna z góry zakładać
istnienie sił uznanych przez Raymonda Williamsa (1966) za deter
minanty: uprzemysłowienia, konfliktu społecznego, narodzin kul
tury masowej. Należałoby dodać do nich potrzebę rozumienia przez
wysokie warstwy społeczeństw kolonialnych coraz bardziej dostęp
nej różnorodności naszej planety jako rozproszonej całości. Przed
stawianie na mapie ludzkiego porządkowania świata jako odręb
nych kultur potwierdza, że trzymają się one razem - będąc
odrębnymi.
Interpretacja, którą tutaj proponuję, sporo zawdzięcza wcześ
niejszym interpretatorom Conrada; najbardziej godnymi uwagi
spośród nich są Edward Said i Ian Watt. W warstwie biograficznej
czerpie ona z klasycznych prac takich autorów, jak: Baines 1960;
Watt 1979; Karl 1979 i Najder 1983. Moje podejście do Jądra
ciemności jako alegorii pisarstwa oraz borykanie się z językiem
i kulturą, tak jak wyłaniają się one w dwudziestowiecznych definic
jach, jest - jak sądzę - podejściem nowym, ale czerpie ono w wielu
punktach z dobrze ustalonych już kwestii w studiach conradows
kich. Nie cytuję poszczególnych źródeł dla faktów biograficznych,
oprócz tych, które nie były - według mojej wiedzy - rozważane
w literaturze przedmiotu.
Zestawiam Argonautów i Dziennik, by naświetlić krytyczną
sprzeczność pomiędzy dwoma najbardziej znanymi zapisami meto
dy badawczej Malinowskiego. Czasem przesadnie upraszczam prze
bieg badań i pisarstwa Malinowskiego; Dziennik rzeczywiście opisu
je pracę wykonaną na Trobriandach i Mailu. Koncentrując się na
tych dwóch tekstach pomijam inne zapisy, które wprowadziłyby
komplikacje, w szczególności pewne nie publikowane i aktualnie
niedostępne dzienniki, łącznie z Natives of Mailu (1915) i Baloma:
The Spirits of the Dead in the Trobriand Islands (1916) Malinows
kiego. W tych dwóch ostatnich pracach można dostrzec jak
wypracowuje on osobisty i naukowy etnograficzny styl, który osiąga
swój pełny wyraz w Argonautach. Sporządzając biograficzny zapis,
całościowy portret pracy terenowej Malinowskiego albo opis melanezyjskiej kultury i historii, każde z tych podejść pociągnęłoby za
sobą wybór innego zbioru dokumentów. Ponadto zatrzymując się
na roku 1922 pomijam fakt, że Malinowski stale na nowo przerabiał
dialog z Trobriandami. Jego ostatnia wielka monografia Ogrody
koralowe i ich magia w ważny sposób eksperymentalnie i samokrytycznie kwestionuje retoryczną postawę, którą zajmował w Ar
gonautach.
Podobny do mojej rodzaj lektury, lecz z innym ogólnym
rozłożeniem akcentów, prezentuje J. Hillis Miller 1965. Znajdujemy
tam mocne argumenty, by spojrzeć na Jądro ciemności niejako na
pozytywny wybór „kulturowego kłamstwa", ale jako coś, co
2
3
4
5
wszelkich kulturowych opisów (i wszystkich a u t o r ó w o p i s ó w
kulturowych).
Ci obdarzeni autorefleksją pisarze, zajmują ironiczną po
stawę w ramach o g ó l n e g o projektu etnograficznej subiektyw
ności i kulturowego opisu. Stoją oni, j a k i m y wszyscy, na
niepewnym historycznym gruncie, w miejscu, z k t ó r e g o m o ż e
my rozpocząć analizę ideologicznej matrycy, k t ó r a wytworzy
ła etnografię, m n o g o ś ć definicji kultury, i J a " usytuowane
tak, by m e d i o w a ć pomiędzy sprzecznymi światami znaczenia.
(Stwierdzenie, że ten historyczny grunt jest, na przykład,
postkolonialny b ą d ź postmodernistyczny, nie m ó w i wiele
- z wyjątkiem faktu nazwania tego, co m o ż n a mieć nadzieję, że
nie musi j u ż dłużej istnieć.) Faktycznie większość piszących
dzisiaj s a m o ś w i a d o m y c h e t n o g r a f ó w o nastawieniu hermeneutycznym sięga przynajmniej tak daleko j a k czynił to
Conrad w Jądrze ciemności, przynajmniej w przedstawianiu
narracyjnego znaczenia. W s k a z u j ą oni teraz na zagadnienie
drugiego narratora na p o k ł a d z i e Nellie, j a k gdyby mówili
razem z M a r l o w e m : „ W y , koledzy, możecie z tego oczywiście
więcej zrozumieć niż j a p o d ó w c z a s . W y rozumiecie mnie,
k t ó r e g o znacie." (s. 42)
Przełożył Maciej K r u p a
PISY
podkopuje wszelką prawdę, jako bardziej tragiczny, ciemny, czy
wreszcie nihilistyczny tekst. Niewątpliwie zarówno w formie, jak
i w treści, opowieść ta zmaga się z nihilizmem. Mimo to dramatyzuje
ona udaną konstrukcję fikcji, przypadkową, podkopaną, lecz osta
tecznie potężną opowieść, pełną znaczenia ekonomię prawd
i kłamstw. Świadectwo biograficzne wzmacnia moją sugestię, że
Jądro ciemności jest historią ograniczonego, lecz wyraźnego sukcesu
w mówieniu prawdy. Jak już wcześniej zaznaczyłem, historia ta
została napisana zaraz po tym, gdy Conrad ostatecznie zdecydował
postawić wszystko na swoją karierę pisarską w języku angielskim.
Jesienią 1898 roku opuścił Essex i ujście Tamizy (miejsce pomiędzy
lądem a morzem) dla Kentu, by mieszkać blisko innych pisarzy,
takich jak H.G. Wells, Stephen Crane, Ford Maddox Ford^Henry
James. Przeprowadzka ta, która nastąpiła zaraz po ostatnim
udokumentowanym poszukiwaniu posady morskiej, rozpoczęła
najbardziej produktywne lata pracy literackiej Conrada. Złamana
została poważna pisarska blokada; Jądro ciemności wyłoniło się
w nietypowym dla niego pośpiechu. Z punktu widzenia tej decyzji
opowieść sięga dekadę wstecz, do początków zwrotu Korzenio
wskiego w stronę pisarstwa, kiedy to w Kongu jego bagaż zawierał
pierwsze rozdziały Szaleństwa Almayera. W próbie odczytania, jaką
próbuję tu naszkicować, Jądro ciemności dotyczy głównie pisarstwa,
mówienia prawdy w jej najbardziej odstręczającej, niedialogicznej
formie. Conradowi udało się zostać angielskim pisarzem, ograniczo
nym głosicielem prawdy. Nie ma zatem nic dziwnego w tym, że
w zmąconej kakofonii dżungli Marlow tęskni za angielskimi słowa
mi. Kurtz częściowo kształcił się w Anglii, a jego matka - przypom
nijmy - była na wpół Angielką. Od samego początku Marlow szuka
osobistego i zasadniczego głosu Kurtza; i w końcu „ten wtajem
niczony duch, który przyszedł z głębi nicości, zaszczycił mnie
zdumiewającą ufnością przed swym ostatecznym zniknięciem. A to
z tego powodu, że mógł mówić ze mną po angielsku" (s. 76). Nie
mogę tutaj rozważać wielu złożoności w prezentowaniu i ocenianiu
różnych języków w Jądrze ciemności.
6
W książce Reading for the Plot (1984:259-260) Peter Brooks
subtelnie zauważa, że Jądro ciemności prezentuje swoje prawdy
raczej jako „narracyjne sprawozdanie" niż „rekapitulację" (jak
w ostatnich słowach Kurtza). Znaczenie w opowiadaniu nie jest
odsłaniającym się jądrem; istnieje poza nim, dialogicznie, w szcze
gólnych przekazach; jest ono „umiejscowione w szczelinach pomię
dzy opowieścią a jej ramą, rodzi się ze stosunku pomiędzy opowiada
jącymi a słuchaczami". Podkreślając „nieskończoną analizę" tej
powieści, Brooks minimalizuje stabilizującą funkcję pierwszego
narratora jako szczególnego słuchacza (czytelnika), nie nazwanego,
ani nie ograniczonego kulturową funkcją jak pozostałe osoby na
pokładzie. Ta nieuchwytność słuchacza gwarantuje szczególną
ironiczną władzę, możliwość patrzenia i bycia niewidocznym, mó
wienia o względnych prawdach bez napotykania sprzeciwu lub
decydowania o ich nierozstrzygalności.
17
�7
„Polski" dziennik jest niezwykle wielojęzyczny. Mario Bick
(1967:299), którego zamiarem było zestawienie słownika i ogólne
„posortowanie tej lingwistycznej mieszaniny", precyzuje, że Malino
wski pisał „po polsku, często używając angielskiego, słów i zdań po
niemiecku, francusku, grecku, hiszpańsku i po łacinie oraz oczywiś
cie terminów pochodzących z języków tubylczych" (były to cztery
języki: motu, mailu, kiriwiński i pidgin).
Występuje tutaj interesujący przeskok pomiędzy cytowanym
fragmentem, a przypisem do niego: funkcjonalistyczna „terapia"
staje się funkcjonalistyczna „teorią".
Numerację stron podajemy tu i gdzie indziej za wydaniem
wydawnictwa SEN, Warszawa 1991, przełożyła Aniela Zagórska
(przyp. tłum.)
Byłoby rzeczą interesującą systematycznie przeanalizować jak
z wielojęzycznych spotkań w badaniach terenowych, etnografowie
budują teksty, w których dominujący język ostatecznie lekceważy,
reprezentuje lub tłumaczy inne języki. Tutaj koncepcja uporczywej,
8
9
1 0
BIBLIO
Asad, Talal
1986 The Concept of Cultural Translation in British Social Anth
ropology, (w:) Writins Culture: The Poetics and Politics of
Enthnography, wyd. James Clifford i George Marcus, s.
141-164, Berkeley: University of California Press
Baines, Jocelyn
1960 Joseph Conrad: A Critical Biography, New York: McGraw-Hill
Bick, Mario
1967 An Index of Native Terms, (w:) Bronisław Malinowski,
A Diary in the Strict Sense of the Term, s. 299-315, New York:
Harcourt, Brace, and World
Brooks, Peter
1984 Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, New
York: Knopf
Clifford, James
1979 Naming Names, „Canto: Review of the Arts" 3 (1): 142-153
1980 Fieldwork, Reciprocity, and the Making of Ethnographic
Texts, „Man" 15: 518-532.
1982a Person and Myth: Maurice Leenhardt in the Melanesian
World, Berkeley: University of California Press
1982b Review of Nisa, by Marjorie Shostak, „London Times
Literary Supplement" Sept. 17: 994-995
1986a Partial Truths (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford
i George Marcus, s. 1-26, Berkeley: University of California
Press
1986b On Ethnographic Allegory (w:) Writing Culture, wyd. James
Clifford i George Marcus, s. 98-121, Berkeley: University of
California Press
1986c The Tropological Realism of Michel Leiris, Introduction do
„Sulfur" 15 (numer specjalny poświęcony przekładom Leirisa), wyd. James Clifford, s. 4-20
Clifford James i George Marcus (wyd.)
1986 Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography,
Berkeley: University of California Press
Conrad, Joseph
1899 Heart of Darkness, New York: Norton Critical Editions,
1971 (w tłumaczeniu użyto przekładu Anieli Zagórskiej,
Warszawa 1991, Wydawnictwo SEN - przyp. tłum.)
1911 Victory, London: Methuen. (wyd. pol. Zwycięstwo, War
szawa 1957)
Crapanzano, Vincent
1980 Tuhami: Portrait of a Moroccan, Chicago: University of
Chicago Press
Dwyer, Kevin
1982 Moroccan Dialogues, Baltimore: Johns Hopkins University
Press
Firth, Raymond
1957 Man and Culture: An Evaluation of the Work of Bronisław
Malinowski London: Routledge and Kegan Paul
Geertz, Clifford
1983 Works and Lives: The Anthropologist as Author, Lectures
delivered at Stanford University, March 1983, Stanford,
California: Stanford University Press, 1988
Greenblatt, Stephen
1980 Renaissance Self-Fashioning: From More to Shakespeare,
Chicago: University of Chicago Press
18
strukturalnej nieprzystawalności języków Talala Asada, nadaje
polityczną i historyczną treść jawnie neutralnym procesom kulturo
wego przekładu (Asad 1986).
1 1
Wykłady Geertza (1983), „Works and Lives: The Anthropoligist as Author", nie zostały jeszcze opublikowane do chwili, w której
piszę te słowa. We fragmencie dotyczącym ustnej prezentacji,
zajmuję się tym, co Geertz odniósł przede wszystkim do na
stępujących prac: Rabinów 1977; Crapanzano 1980 i Dwyer 1982.
(Wspomniana wyżej książka Geertza ukazała się drukiem w roku
i 988, nakładem Stanford University Press, Stanford, California
- przyp. tłum.).
1 2
Ta dyskursywna dziedzina nie może oczywiście być ograniczo
na do antropologii lub jej pograniczy, nie jest ona też adekwatnie
uchwycona w takich kategoriach, jak refleksyjna lub dialogiczna.
Dla zapoznania się ze wstępnym przeglądem tej tematyki patrz
Marcus i Cushman 1982; Clifford 1986a i rozdział 1 tej książki.
RAFIA
Houghton, Walter
1957 The Victorian Frame of Mind, New Haven: Yale University
Press
Karl, Frederick
1979 Joseph Conrad: The Three Lives, New York: Farrar, Straus,
and Giroux
Kaufman, Walter (wyd.)
1954 The Portable Nietzsche, New York: Vintage
Malinowski, Bronisław
1915 The Natives of Mailu, „Transactions of the Royal Society of
Southern Australia", 39: 49-706
1916 Baloma: Spirits of the Dead in the Trobriand Islands, (w:)
Magic, Science and Religion, Garden City, N.Y.: Natural
History Press
1922 Argonauts of the Western Pacific, London: Routledge. (Wy
danie polskie: Argonauci zachodniego Pacyfiku, Warszawa
1967; wydanie II - Warszawa 1981, Dzieła, tom 3 - przyp.
tłum.)
1935 Coral Gardens and Their Magic, Bloomington: University of
Indiana Press. (Wydanie polskie: Ogrody koralowe i ich
magia, Warszawa 1986, Dzieła, tom 4 - przyp. tłum.)
1967 A Diary in the Strict Sense of the Term, New York: Harcourt,
Brace, and World, (brak polskiego wydania - przyp. tłum.).
Marcus, George, i Dick Cushman
1982 Ethnographies as Texts, „Annual Review of Anthropology"
11: 25-69
Mauss, Marcel
1938 Une cat'egorie de I'esprit humain: La notion de personne, celle
de 'moi', (w:) Sociologie et anthropologie s. 333-362, Paris:
Presses Universitaires de la France, 1950. (Wydanie polskie:
Socjologia i antropologia, Warszawa 1973)
Miller, J. Hillis
1965 Conrad's Darkness, (w:) Poets of Reality, rozdz. 1, Cambrid
ge, Mass.: Harvard University Press
Najder, Zdzisław
1964 Conrad's Polish Background: Letters to and from Polish
Friends, Oxford: Oxford University Press
1983 Joseph Conrad: A Chronicle, New Brunswick, N.J.: Rutgers
University Press
Payne, Harry
1981 Malinowski's Style, „Proceedings of the American Philosop
hical Society", 125: 416-440
Rabinów, Paul
1977 Reflections on Fieldwork in Morocco, Berkeley: University of
California Press
Said, Edward
1966 Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, Cambridge,
Mass.: Harvard University Press
Stocking, George
1968 Arnold, Tylor and the Uses of Invention, (w:) Race, Culture
and Evolution, s. 69-90, New York: The Free Press
1974 Empathy and Antipathy in ..Heart of Darkness", (w:) Rea
dings in the History of Anthropology, wyd. Regna Darnell, s.
85-98 New York: Harper and Row,
Watt Ian
1979 Conrad in the Nineteenth Century, Berkeley: University of
California Press
Williams, Raymond
1966 Culture and Society, 1780-1950, New York: Harper and Row
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbad820883d959b8310c562e9714afc4.pdf
81bb125a6300c2b1975dd5d8274e3f5b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2955
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2759
Title
A name given to the resource
Dalsze losy syna marnotrawnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.13-22
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tokarska-Bakir, Joanna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Dalsze losy syna marnotrawnego
Projekt etnografii nieprzezroczystej
Joanna Tokarska-Bakir
„Bo widzisz, oni m i imponują. Lubię ich właśnie
za to, że są zupełnie inni. Kochają swoje ciało.
Myśmy je zaniedbywali. Lubią podróżować. M y ś
my tkwili w jednym miejscu. Kochają przyrodę.
Myśmy przesiedzieli życie na zebraniach. Kochają
jazz. M y ś m y nieudolnie imitowali folklor. Zaj
mują się egoistycznie sami sobą. M y ś m y chcieli
zbawiać świat przez nasz mesjanizm. M o ż e oni
ocalą go przez swój egoizm."
Milan Kundera, Żart
Już nie mówi się dziś o kryzysie etnografii. Pod wpływem
dyskusji nad ponowoczesnością, a nade wszystko pod przemoż
nym wpływem samej sytuacji ponowoczesnej, gruntownie
zmieniły się nasze profesjonalne oczekiwania. Dziś j u ż wiemy
na pewno, że innego końca świata nie będzie. Świat nowoczesny
pękł nieodwołalnie. Po etnologicznym uniwersum rozpełzły się
wątpliwości. Straciły moc stare zaklęcia: „naukowy obraz
świata", „ s y s t e m " , „ e m p i r i a " , „ o b i e k t y w i z m " , tak zasłużone
w walce z „ p r z e s ą d e m " , „ z a b o b o n e m " , „ s u b i e k t y w i z m e m "
i „przypadkiem". Dziś większość tych zaklęć po prostu nie
rozumiemy: kto dojdzie, o który z naukowych obrazów świata
wówczas nam chodziło? Jaki sens miało słowo „ s y s t e m " , skoro
dotyczyło wszystkiego i skąd było w ogóle wiadomo, że
wszystkiego w istocie dotyczy? Co to była za empiria, skoro
zmieniała się wraz z powołującą j ą do życia teorią? Dlaczego
z pościgu za subiektywizmem wyłączono obiektywizm, za
kładając, że on jeden jest wolny od m o m e n t ó w podmiotowych?
Szczelina, przez którą wpełzają wątpliwości, wciąż się
powiększa. Poza garstką radykalnych kontestatorów, których
ma każda epoka, na ogół wszyscy są zgodni, że nawet gdyby
udało się szczelinę tę jakoś zalepić, dobre czasy pewności nigdy
już nie powrócą. M n o ż ą się przypadki radykalnych konwersji:
z filozofii analitycznej na filozofię ekologiczną, z empiryzmu na
konsumeryzm, z dogmatyzmu na liberalizm. W modzie jest
koturn i spektakularne gesty. Czas nie sprzyja spokojnemu
namysłowi.
Ale spokojnemu namysłowi nie sprzyja żaden czas, toteż nie
rozglądając się za lepszym czasem trzeba myśleć ciągle od
początku. W niniejszym tekście, przynależnym do wymierają
cego gatunku urgent anthropology, zamierzam przemyśleć
fragment zmieniającej się w oczach teraźniejszości: sporządzić
„pamięciowy portret" d w ó c h etnograficznych dyskursów ,
nowoczesnego i ponowoczesnego, uchwycić kilka ich osob
liwości, zanim pod w p ł y w e m bliskiego ze sobą obcowania
i przekornych zapożyczeń staną się od siebie całkiem nieodróż
nialne. Niektóre elementy poniższego „pamięciowego po
rtretu' ' dadzą się łatwo rozpoznać w dotychczasowej praktyce
etnografów; inne, dotychczas stanowiące raczej domysł oparty
na słabych symptomach, będą wynikać z etnografii ponowo
czesnej projektowanej tu przeze mnie a vista. Ramy tego
projektu wyznacza próba przekładu kategorii «ponowoczes1
2
L
ność» na realia praktyki etnograficznej, w dużej mierze in
spirowana dyskusją z Zygmuntem Baumanem, do którego prac
stale się będę odwoływać.
Zgodnie z ponowoczesnym savior-vivrem wypada mi zacząć
od sporu. Obserwowałam sposób, w jaki Bauman reagował na
próby włączenia kategorii ponowoczesności w kontekst innych
pojęć z zakresu historii idei. Obraną przez niego strategię
odpowiedzi można określić jako odmowę metaopisu, uprzed
miotowienia ponowoczesności. Bauman domagał się dla niej
pełnej autonomii. Na nic tu chronologie i periodyzacje - powia
dał - owe atrybuty redukcjonizmu, usiłującego objaśnić ponowoczesność ze szczętem i przez to objaśnienie zniszczyć.
Odmowa metaopisu jest w istocie zachowaniem ponowoczes
nym. Upadek metaopisów zobowiązuje. Czy jednak można go
zadekretować?
Nie zamierzam ukrywać przed czytelnikiem moich z gruntu
nowoczesnych, bo poznawczych intencji. „Wypierać się prze
szłości to wypierać się p r z y s z ł o ś c i " - ostrzega UrsulaLe Guin,
skądinąd córka wielkiego antropologa. Błądząc po dróżkach
etnografii ponowoczesnej będę usiłowała j ą zlokalizować przy
pomocy starych narzędzi: „uczynić j ą zrozumiałą za pomocą
nazywania, klasyfikowania, opisywania, interpretowania.
O s w a j a ć " . B ę d ą to jednak, jak nazywa je Anna Wyka,
narzędzia m a ł e . Te same co dawniej, ale nie takie same, bo
wzięte z czymś, co trawestując Znanieckiego i jego „współczyn
nik humanistyczny", można by określić mianem „współczyn
nika ponowoczesnego".
3
4
5
6
1. Ponowoczesność jako przedmiot wiedzy i przedmiot wiary
Wypada zacząć od kultowej formuły etnografów ponowoczesnych: „przezroczyste etnografie nie istnieją" (Paul Rabinów).
Nie istnieją, a więc tekst uniwersalnie zrozumiały nie jest
możliwy. Nie ma też, niestety, uniwersalnego, omnipotentnego
czytelnika. Nie ma co marzyć, także i mój tekst nie będzie
zrozumiały uniwersalnie. Zachowa sens tylko w obrębie okreś
lonego dyskursu, jednego z wielu, jakie wypełniają dziś in
telektualną przestrzeń humanistyki. Na ów dyskurs składa się
nie tylko wspólnota lektur, ale i wspólny klucz ich interpretacji,
nie tylko to, co się mówi wyraźnie, ale i to co się skrupulatnie
przemilcza. Trudne słówko „ d y s k u r s " zobowiązuje, wypada mi
zatem bliżej opisać styl rozmowy, w obrębie której spodziewam
spotkać się z j a k i m ś przychylnie nastawionym czytelnikiem.
Orientacyjnie miejsce takiego spotkania wyznacza sama
kategoria „ p o n o w o c z e s n o ś c i " . Pojęcia tego mogę użyć w po
dwójnym znaczeniu. Dyskurs nasz będzie „ponowoczesny"
w sensie (po pierwsze) wystąpienia w pewnej historycznej
sytuacji, w której znaleźliśmy się wszyscy z chwilą, gdy ideały
nowoczesności - Prawda, Postęp, Porządek - poszły w rozsyp
kę, a przynajmniej nieodwołalnie się spluralizowały. Nasz
dyskurs m o ż e być jednak ponowoczesny nie tylko „siłami
natury'', przez sam fakt przynależności do epoki. Aspiruje on do
kategorii „ p o n o w o c z e s n o ś ć " w sensie (po drugie) samokrytycznej, kwestionującej własne podstawy, a zatem wcale nie
7
8
13
�nowoczesnej intencji, która skłania nas do rozmowy i rozmowę
tę podtrzymuje. Ponowoczesność w pierwszym z wymienio
nych znaczeń można uznać za przedmiot wiedzy , coś faktycz
nego, atrybut przypisany nam siłą historycznego bezwładu,
w drugim - za przedmiot wiary, zaledwie postulat, może tylko
marzenie. Ponowoczesność jako przedmiot Wiedzy i przedmiot
wiary, rzecz w pewnej mierze dana, ale znacznie bardziej
za-dana. "
W tak rozumianym dyskursie dwu-znacznie ponowoczesnym, a już na pewno w drugim z podanych jego znaczeń, energia
krytyczna nie spoczywa nieruchomo po stronie badanego
przedmiotu, ale zostaje sprawiedliwie rozdzielona, czy lepiej:
krąży między uczestnikami gry. Z tej właśnie krytycznej energii
tworzy się tożsamość ponowoczesnego podmiotu, owego, jak
powiada Zygmunt Bauman, „umysłu nowoczesnego, przy
glądającego się własnym intencjom i dokonaniom i ogarniętego
pragnieniem zmiany" " .
Proszę zwrócić uwagę na dialektyczną konstrukcję tej toż
samości ponowoczesnej (w drugim ze znaczeń tego pojęcia).
Myśląc jej śladem wszyscy jesteśmy ludźmi ze szczętem
nowoczesnymi, ponowoczesna jest w nas tylko - o ile w ogóle
jest - samowiedza. Samowiedza jako przedmiot wiary. Nie
można jej zadekretować, zorganizować. Tak jak nie sposób
„zorganizować" tryskającego źródła. Źródło albo tryska albo
nie.
9
1
typowe i regularne, ale tego, co w nim nowe i niepowtarzalne
(idiograficzność!). Innego uznaje się wówczas za osobę, ale
poznający dalej zajmuje wobec niego pozycję uprzywilejowa
ną. Myśli o nim tak jak Schleiermacher myślał o autorze
starożytnego tekstu: czuje się w prawie rozumieć go lepiej niż
on sam rozumiał siebie. Rozumienie to zawsze ma odcień
protekcjonalności, jako że nigdy nie bierze pod uwagę możliwo
ści, że obcy ma rację, że jego prawda jest większa od prawdy
badającego (od której rzekomo abstrahuje). Poglądy Innego
ustala się bowiem nie w celu rozważenia zawartej w nich racji,
ale po to, by abstrakcyjnie stwierdzić fakt ich obecności, by
wypełnić lukę w wiedzy badającego podmiotu, który i tak z nich
nie może się niczego nauczyć. Takie rozumienie wyprzedza
wszystko, co obcość faktycznie ma do powiedzenia. Jako
instancja absolutna wszystko wie lepiej i niczyich słów nie może
traktować naprawdę poważnie. Wyprzedzająco rozumiejąc
wszystko, co się do nas mówi, po prostu «nie dajemy sobie nic
powiedzieć* - powiada o takim spotkaniu Gadamer.
Trzeci wzór spotkania z obcością opisany jest w Gadamerowskim pojęciu rozmowy, czy w Buberowskiej „rozmowy praw
dziwej". Najkrócej: „otwarty jest ten, kto «pozwala powiedzieć
coś s o b i e » " . Ten, kto słucha, pozostaje otwarty na roszczenia
do prawdy, które mogą zostać zgłoszone przez obcość. A zatem
może się zdarzyć (choć wcale nie musi!), że obcy będzie miał
rację, a my „zapomnimy j ę z y k a w g ę b i e " . Tej ostatniej sytuacji
poświęcę najwięcej uwagi, starając się przy tym usilnie uniknąć
kiczowatej „ g ę b y " , która zwykle j ą prześladuje.
2. Wiwisekcja, raport, rozmowa - trzy „miejsca" (topoi)
Wiwisekcji obcości dokonuje się przy pomocy wzroku,
spotkań z obcością
ulubionej władzy zmysłowej kartezjanizmu , historyczny ra
Dyskurs ponowoczesny w etnografii wytworzył się właśnie
port tworzy się w obrębie mówienia
(jeśli nie gadulstwa)
dlatego, że relatywizm kulturowy, najbardziej dyskutowane
pojęcie współczesnej antropologii, przestało komukolwiek wy przemądrzałego podmiotu, który nie daje sobie przerwać,
natomiast d o m e n ą rozmowy jest słuchanie.
starczać. Wszystkie cechy tego dyskursu, co więcej: cechy
samego ponowoczesnego podmiotu wyłaniają się w kontekście
Cele dwóch pierwszych „sposobów na o b c o ś ć " są czysto
jego spotkania z obcością. To, co myślimy o drugim, wpływa na
poznawcze. Cel rozmowy jest niejasny. Gdyby w rozmowie
sposób, w jaki rozumiemy sami siebie, a zatem kształtuje to
chodziło wyłącznie o poznanie, m o ż n a by darować sobie całą tę
naszą tożsamość w równej mierze, jak wcześniej było przez nią
frazeologię spotkania, słuchania etc. Owszem, rozmawia się też
kształtowane. W spotkaniu z Innym prędzej czy później
na egzaminie, w gabinecie lekarskim i na policji, jednak
wychodzą na jaw nasze rzeczywiste granice.
rozmowy te nie należą do kategorii, o którą nam chodzi. Są to
raczej sytuacje raportów i wiwisekcji. Szybko kończy się (i
W naszej charakterystyce dwóch zasadniczych dyskursów
zmienia w monolog) rozmowa z kimś, kto zbyt dobrze zna cel.
etnograficznych nie posuniemy się dalej dopóty, dopóki nie
Angażując się w r o z m o w ę chodzi nam raczej o przynależność
nakreślimy własnej mapy terenu, na którym może dojść do
i wymianę, niż ó jednostronne działanie. Chcemy włączyć się,
spotkania z obcością. Ujmując rzecz typologicznie, można by tu
dołączyć, dostać tam, gdzie nie sposób dotrzeć w pojedynkę,
mówić o trzech możliwościach.
o własnych siłach. Poznawcze cele rozmowy, o ile zasługuje ona
Po pierwsze obcość można traktować jak przedmiot badania
na swoje miano, bledną wobec uczestnictwa w czymś, co nas
w potocznym jego rozumieniu. Jest to sytuacja wiwisekcji,
odmienia. Każda prawdziwa rozmowa kusi obietnicą doświad
totalnego uprzedmiotowienia. W zachowaniu Innego, którego
czenia, szansą na wewnętrzną przemianę.
badamy „klinicznym wzrokiem", chcemy wówczas wykryć to,
Spośród trzech opisanych wyżej „ m i e j s c " , w których spoty
co typowe i regularne, i czynimy to nie tylko dla klasyfikacyjnej
kać można obcość, tylko w ostatnim może się cokolwiek
przyjemności, ale także po to, by przewidywać na tej podstawie
wydarzyć, tylko w nim jest miejsce na doświadczenie w sensie
zachowania innych. Znajomość jego zachowania jest środkiem
Gadamerowskiego Erfahrung. Pozostałe relacjonują rzeczywis
do celu, które przed sobą postawiliśmy. Ten typ relacji z Innym
tość, która niczym nikogo zaskoczyć nie m o ż e . Prawdziwe
można rozpoznać nie tylko w naukach przyrodniczych, ale także
Erfahrung (doświadczenie) to rzecz niebezpieczna, bo może nas
społecznych, w metodologiach naśladujących metody przyro
odmienić naprawdę. A wówczas kto będzie kontynuował
doznawstwa (strukturalizm!). Jeśli tego typu podejście zastosuje
badanie? Przeciwnie Erleben (przeżycie), pełne płaskiego sen
się w poznaniu tradycji (traktowanej jako pewien rodzaj
tymentalizmu , ono niczym nikomu nie zagraża. W doświad
obcości, a zatem jakieś «Ty»), w takim badaniu wyłącza się
czeniu coś się dzieje z nami (a często i wbrew nam), w przeżyciu
wszelkie momenty subiektywne, wyklucza przejawy własnego
natomiast zaledwie czegoś „ u ż y w a m y " , nie tracąc nad tym
zaangażowania, a zatem traktuje się tradycje jako rodzaj
kontroli, nie pozwalając mu w istocie „stać się sobą".
przedmiotu.
Mamy zatem do wyboru: wiwisekcję, raport i rozmowę D r u g i sposób poznawania Innego można rozpoznać w pracy
trzy „ m i e j s c a " spotkania i trzy sposoby radzenia sobie z obco
«świadomości historycznej*, z jej ideałem oderwania się od
ścią. „Radzenia sobie" - gdyż spotkanie z obcością jest typową
uwarunkowań swego czasu, charakterystycznym dla nauk histo
sytuacją trudną. Konfrontuje nas z tym, o czym tak bardzo
rycznych w ogóle. Jest to sytuacja historyka, tworzącego raport
staramy się nie pamiętać. Nagli do spotkania z obcością w nas
z tego, „jak było n a p r a w d ę " . W odróżnieniu od postawy
samych. Obcość drażni, gdyż pozbawia nasz sposób istnienia
uprzedmiotowiającej, odpowiedzialnej za wiwisekcję, świado
waloru konieczności, pokazuje jego przygodność, możliwość
mość historyczna nie szuka w swym przedmiocie tego, co
14
12
15
13
16
17
14
�alternatywy. A z przeświadczeniem o przygodności własnego
bytu żyć trudno.
Wydawałoby się, że etnografowie, zawodowi tropiciele
obcości, zdecydowawszy się na jedno z trzech „ m i e j s c "
spotkania, dowolnie wybierają potem styl opisu. Jest to niebez
pieczne złudzenie. Styl to człowiek. M o ż n a pożyczyć myśli, ale
nie da się zawłaszczyć języka. Zawsze w końcu zdradzi on
„miejsce' ' i rzeczywisty przebieg naszego spotkania z obcością.
Język protokołu z wiwisekcji uprzedmiotawia i rozrywa,
narzuca obce kategorie, rygorystycznie pilnuje porządku. Język
raportu łagodzi tę przemoc i zataja, nie przestając wszakże jej
uprawiać. Oba zaś stosują „ z a p i s " na ambiwalencję. D w u
znaczność nie ma wstępu do genre'u, który rządzi protokołem
i raportem. Sprawę rozstrzyga się po kartezjańsku: wahanie nie
jest znane ani res cogitans, ani też nie ma przystępu do rzeczy
rozciągłych (extenso.). Ambiwalencja w przedmiocie - podmiot
traci premię. Wszystko to sprawia, że wymarzonym stylem
wiwisekcji i raportu staje się styl realistyczny. Realizm, jego
zrównoważona powściągliwa narracja, neutralne sprawozdanie
z faktów, staje się synonimem dojrzałej nowoczesności. Wyra
zem pewności celów i poznawczego optymizmu. Wcieleniem
ideału wiedzy obiektywnej, a więc takiej, w której podmiot,
mimo że wie, jest nieobecny.
18
3. Perypetie skryby, upiór relatywizmu i fenomenologia
Ktoś, kto jest przekonany o możliwości „ n e u t r a l n e g o " ,
„realistycznego" opisu, zataja swoją obecność w tekście. Taki
etnograf-skryba skrywa się z upodobaniem pod maską stylu
realistycznego, nieświadomie przemycając do opisu wszystkie
swoje przesądy, tyle że przykrojone do wymogów genre'u. " Jak
to skutecznie pokazał Roland Barthes na przykładzie analizowa
nej w 5/ZBalzacowskiej prozy, realizm jest prawdziwym rajem
kłamczuchów. Nie dziwi więc, że wyrastające z tradycji
Gadamerowsko -Barthesowskiej
ponowoczesne
etnografie
z taką pasją go atakują, głosząc tryumf etnograficznego sur
realizmu , w - r e a l i z m u , to jest genere'u, który „ w i e " , że jest
zaledwie stylem opisu rzeczywistości, a nie rzeczywistością
samą. Dzięki pracowitości ponowoczesnych etnografów amery
kańskich (głównie przedstawicieli nurtów interpretacyjnych,
rozwijających idee Rolanda Barthesa, Michela Foucault i Jaquesa Derridy) styl realistyczny w etnografii został wielokrotnie
przyłapany na gorącym uczynku i - jak czarna magia u Buł
hakowa - ze szczętem „ z d e m a s k o w a n y " .
19
2
2l
22
23
W chóralnym potępieniu praktyk etnografa-skryby łatwo
jednak przeoczyć, że realizm antropologiczny, jakkolwiek silnie
związany z ideami epoki nowoczesnej, nie zawsze był tak
„reakcyjny", jak by to wynikało z Barthesowskich sugestii. Był
czas, gdy zawieszenie ocen, wiążące się z charakterystycznym
dlań utajnieniem podmiotu, stanowiło niezły kamuflaż dla idei
całkiem ponowoczesnych, torując drogę relatywizmowi i jego
kolejnym emanacjom (np. Geertzowskiemu anty-antyrelaty wiz•24\
mowi ).
Już w czasach antropologicznych ojców-założycieli, pod
warunkiem przestrzegania pewnych reguł gry, etnograf po
sługujący się stylem realistycznym miał prawo opisywać
wszelką dziwność. Owe reguły sprowadzały się do powtarzania
co jakiś czas kilku rytualnych formuł ( „ p r z e s ą d " , „ p r z e ż y t e k " ,
„zabobon", a także „ d z i c y " , „ludy prymitywne", „barbarzyńs
kie"), przy pomocy których nowoczesność pilnowała swoich
granic. Stopniowo, zresztą pod wpływem kreciej roboty samych
antropologów, ich własne słownictwo rytualne ulega widocznej
modyfikacji. „ D z i k i c h " wypierają „społeczeństwa pierwotne",
„archaiczne", „tradycyjne". Frazerowską „bękarcią siostrę
nauki" i Lévi-Bruhlowskie „myślenie prelogiczne" Lévi-Strauss poprawia na elegancką „pensće sauvage". Nie mniej
powściągliwi w ocenach robią się Brytyjczycy, od czasów
Evansa-Pritcharda przejawiający stale wzrastającą skłonność do
eufemizmu „native beliefs". W końcu to oni właśnie, cał
kowicie rezygnując z rytualnych formuł wywołali w końcu tzw.
upiora relatywizmu. Styl realistyczny osiągnął wówczas swe
apogeum.
Upiór, o którym mowa, zwabiony ustawicznym abstrahowa
niem od ocen prawdziwościowych w konwencji opisu realis
tycznego, dał o sobie znać, gdy pewien nie znany z nazwiska
antropolog odważył się użyć określenia „native beliefs" przy
Sir Karlu Popperze, wyraźnie mając przy tym na myśli
przekonania uczestników Popperowskiego
seminarium.
Wściekłość filozofa nie miała granic: ujmując treść owych
„beliefs" w fenomenologiczny nawias (na co miał dobrą
wymówkę: wszak dżentelmeni nie dyskutują o faktach), ant
ropologiczny przybłędą pozbawił go możliwości wyegzek
wowania przywilejów, płynących z faktu posiadania racji! (W
całej okazałości zaprezentowała się tu Foucaultowska teza,
głosząca przynależność nowoczesnego postulatu prawdy raczej
do dyskursu władzy niż dyskursu filozofii.) Na relatywizowanie
„native beliefs" Sir Karl zareagował identycznie jak Funt,
bohater Barwnikowego wianka: „Żadne legendy, mój paniczu,
żadne bajki. - To Huculi mają legendy, my nie mamy legendy,
to wszystko prawda'' .
Jednym z największych pożytków wynikających z zawiesza
nia oceny prawdziwościowej w obrębie stylu realistycznego
stała się niewątpliwie fenomenologia religii. Dzięki metodzie
fenomenologicznej etnologia została uwolniona od natręctw
wartościowania i całą swą energię mogła zaangażować w oglą
danie obcości. Ó w wybieg nie uszedł wszakże uwagi nowoczes
nych kontrolerów: znamienne są tu wstępy, którymi wydawnict
wo „Książka i Wiedza" opatrywało rzadkie wydania van der
Leeuwa, Eliadego i Junga. Wyrazicielem tych wątpliwości stał
się niespodziewanie Marcin Czerwiński, który w jednej z recen
zji tak zapytywał o sens ontologiczny tez Eliadego: „Czy jako
apostoł sacrum zaleca technikę dobrostanu psychicznego, czy
też opowiada o tym, jak człowiek może dotknąć tajemnicy bytu?
Czy symbole ujmują przedmioty psychiczne, czy też orzekają
o prawdziwej naturze wszystkiego?"
Fenomenologia była wentylem nowoczesności, jej sposobem
na to, by obcując z obcością nigdy się nią nie skalać. „Fachowo
przyglądać się cudom i nigdy ich nie z o b a c z y ć " (T. Roszak).
Wraz z fenomenologicznym zawieszeniem osądów, nowoczes
ność osiągnęła kres swych możliwości rozwojowych. Dalej była
już tylko ponowoczesność.
25
2 6
27
2 8
4. Odejście skryby
Wiadomo, co było dalej. Hermeneuci, uczniowie fenomenolo
gów, zarzucili nauczycielom, że oceniają nawet wówczas, gdy
wydaje się i m , że oceny zawiesili. Wkrótce potem zaczęła się
gorączkowa rehabilitacja prze-sądów (Gadamerowskie Vorur
teil). Ten trwający do dziś proces jest ważnym symptomem dys
kursu ponowoczeSnego. Dotąd obowiązywały poglądy, teraz wy
pada mieć także przesądy. Piszę o tym z sarkazmem, bo mody kul
turowe sprzyjają nieautentyczności - przesądy upozowane z całą
pewnością nie są tym, co zamierzał zrehabilitować Gadamer.
Tak czy owak, gdy stawką w antropologicznej grze zamiast
wiedzy czystej zaczęła być samo-wiedza, w ślad za nią zmieniło
się image badacza. Mógł on w końcu wyjść z konspiracji,
przestać udawać skrybą. Od tego czasu etnografa zaczyna być
widać. Wychodzi też na jaw szkielet, a nawet kilka szkieletów
w jego rodzinnej szafie - mam na myśli skandalizujące artykuły
o przodkach totemicznych: Boasie , Mead ", Benedict i Mali
nowski . Zaczyna się grzebanie w notatkach terenowych, także
własnych, krążą plotki o wydaniu drukiem całości słynnego
Diary In the Strict Sense ofthe Term Malinowskiego, dotych
czas pilnie strzeżonego przez spadkobierców.
29
3
31
32
33
75
�Uczestnik dyskursu ponowoczesnego będzie się odtąd z upo
dobaniem mianował pisarzem. Wystarczy rzut oka na tytuły
tekstów przedstawicieli amerykańskiego nurtu interpretacyj
nego: „ethnographic w r i t i n g " , „anthropologist as an author"
to dla nich pojęcia kultowe. Znamienny jest w tym pisarstwie
odwrót od terminologii „antropologicznej'' ku, zdawałoby się
dawno przebrzmiałej „ e t n o g r a f i c z n e j " . Mniejsza o „ e t o s " , tu
chodzi o „ g r a p h e i n " - pisanie jest tworzeniem, powiadają, nie
ma przezroczystych etno-grafii.
34
35
Nareszcie wolno mieć wątpliwości. Po pierwszych ostroż
nych pracach Geertza, zaczynają wychodzić prace autorów
nurtu interpretacyjnego, z trzema dziś j u ż klasycznymi „opo
wieściami m a u r e t a ń s k i m i " : Paula Rabinowa Reflections on the
Fieldwork in Morocco (1977), Victora Crapanzano Tuhami:
Portrait of A Moroccan (1980) i Kevina Dwyera Moroccan
Dialogues (1982). Obwieszczają one koniec „zapisu na ambiwalencję": ich autorzy przedstawiają się jako istoty z krwi
i kości, przeżywające zwykłe ludzkie uczucia (depresja, lęk,
zniechęcenie, rozczarowanie, gniew, tęsknota) i załamania,
a nawet wątpliwości co do generalnego sensu pracy. Gdy
ukazuje się Clifforda Predicament of Culture (artykuły wy
chodziły w latach 1981-1988) nowy styl pisarstwa etnograficz
nego staje się faktem wyposażonym w niezłą teorię.
Jaki typ relacji z obcością uzewnętrznia się w nowym stylu
pisarstwa etnograficznego? Czy kompromitacja realizmu, odej
ście skryby, wróży kres trybom wiwisekcji i raportu, d w ó m
spokrewnionym z realizmem sposobom radzenie sobie z obco
ścią, o jakich mówiłam na początku? Pytanie wygląda na
retoryczne. Dlaczego właśnie ponowoczesność miałaby odzys
kać zdolność do rozmowy z obcością? Jedna z możliwych
odpowiedzi brzmi: dlatego że nie ona tę zdolność straciła,
dlatego, że nigdy jej nie utraciła. Rozróżnić tu trzeba rzecz
jasna dwa wspomniane na wstępie znaczenia ponowoczesności.
Ponowoczesność rozumiana epistemicznie ("przedmiot wie
dzy"), jako przynależność do określonych czasów,
36
5. Pokusa alternatywy
Gdyby szukać, kto odważył się zrobić ten „pierwszy krok
w chmurach", trzeba by chyba wymienić nazwisko Carlosa
Castanedy. W latach siedemdziesiątych na Zachodzie powoli
wygasły j u ż ognie kontestacji, a niedobitki dżentelmenów
stopniowo przekonywały się do dyskutowania o faktach. Nie
stety, rozmowa ta przybrała dla Castanedy obrót zgoła niepomy
ślny. Podane przez niego fakty nie zgadzały się z ówczesnym
wyobrażeniem o rzeczywistości i zdrowym rozsądku, więc
zgodnie z Heglowskim „tym gorzej dla f a k t ó w " , uznano je za
nieprawdziwe.
37
Pierwszą swoją księżkę Teachings of Don Juana. A Yaąui
Way ofKnowledge (1968, w y d . pol. 1991) Castaneda stworzył
na podstawie materiałów do pracy magisterskiej ( M . A . ) , której
punktem wyjścia była etnobotanika. W pracy rozpoznaje się
duży wpływ ethnoscience, wstęp do niej napisał sam Walter
Goldschmit. Wątpliwe, czy praca Castanedy mogłaby ukazać
się drukiem, gdyby nie ów etnometodologiczny „wiatr w ple
cy".
We wspomnianym wstępie Goldschmit pisał: „Antropologia
dowiodła nam, że w różnych miejscach świat bywa różnie
definiowany. Nie chodzi tylko o to, że ludzie mają różne
obyczaje, wierzą w różnych bogów i różnie wyobrażają sobie
swój los pośmiertny. Rzecz raczej w tym, że światy różnych
ludzi przybierają odmienne kształty. Różnice ujawniają się na
poziomie samych przesłanek metafizycznych: przestrzeń nie
odpowiada geometrii euklidesowej czas nie tworzy płynącego
w jednym kierunku continuum, związki przyczynowo-skutkowe nie odpowiadają logice arystotelesowskiej, człowieka nie
odróżnia się od tego, co nie jest człowiekiem, a życia od śmierci,
16
3 7
jak dzieje się to w naszym ś w i e c i e . " Ten cytat unaocznia
zaawansowanie erozji tzw. naukowego obrazu świata w środo
wisku etnometodologicznym późnych lat sześćdziesiątych. Tu
j u ż nie chodzi o różnicę „ w i a r " , rzecz zaczyna dotyczyć
„różnicy b y t ó w " , to „Światy różnych ludzi przybierają odmieńne kształty'' - pisze Goldschmit. Różnic w obrazach świata nie
przypisuje się j u ż wyłącznie skazom na powierzchni luster,
zaczyna się mówić o różnicy pomiędzy światami, jakie się
w owych lustrach odbijają.
Teza o wielości światów okazała się jednak zbyt radykalna
jak na początek lat osiemdziesiątych. Wkrótce nastąpił regres,
przełamany dopiero wystąpieniem postmodernizmu. Skandal
z Castañeda ujawnił wszakże z całą m o c ą jak silna jest pokusa
poznawczej alternatywy, a zarazem jak wielki wzbudza ona lęk.
Odebranie mu tytułu doktorskiego (w roku 1982, a więc w trzy
lata po ukazaniu się Condition postmodérne
Lyotarda) było
w istocie paroksyzmem dogorywającej nowoczesności. Epoka,
ucieleśniona w osobie jego prześladowcy, niezmordowanego
Richarda de M i l l e , zwalczała go przy pomocy swoich wypróbowanych metod, zarzucając k ł a m s t w o .
Przez chwilę
wydawało się, że to j u ż koniec wpływu Castanedy nadzieje, gdy
nagle na scenę wkroczyła ponowoczesność, ze swą nonszalancką odzywką: „Nawet jeśli kłamał, mówił p r a w d ę " . Odzywka
ta stanowiła zapowiedź ponowoczesnych losów „prawdy obiekt y w n e j " , owego dźwigara nowoczesności. Wbrew oczekiwaniom prawdy tej nikt nie zamierzał rozmontowywać, po prostu
pozostawiono j ą samej sobie.
Z w r ó ć m y uwagę, że świadomość wielości światów ujawnia
się teoretycznie j u ż w znanej Geertzowskiej definicji religii
z roku 1973: „religia - powiada Geertz - to: 1. system symboli,
2. kształtujących mocne wszechobejmujące, trwałe nastroje
i motywacje, 3. za pośrednictwem najogólniejszego ładu istnienia, 4. którym nadano status takiej faktyczności, że 5.
nastroje te i motywacje wydają się osobliwie rzeczywiste" .
W y d a w a ć by się mogło, że j u ż we wczesnych latach 70'
antropologia pogodziła się z pluralizmem metafizyk, ba! wręcz
ontologii. Nie dajmy się jednak zwieść pozorom. Perypetie
Castanedy dowiodły, że inną rzeczą jest o obcości teoretyzować,
inną zaś obcość tę praktykować. Geertz nigdy nie był rewolucjonistą. W swojej definicji podążał wyraźnym śladem Petera
Wincha i jego Understanding a Primitive Society (1964), który
radził uczyć się od obcych wszystkiego, co umieją i wiedzą
lepiej. Relatywizm Geertza z roku 1973 był dość miernej próby;
przypomniał „ r e l a t y w i z m " tych zwolenników ekumenizmu,
którzy co prawda uznają, że jest wiele dróg do zbawienia, ale
zaraz dodają, że tylko jedna z nich m o ż e być prawdziwa.
Nowa, relatywistyczna świadomość zdołała się jednak w końcu utrwalić w antropologicznym świecie, a nawet wkrótce
zasiliła jego common sense. Przełom nastąpił gwałtownie acz
niezauważalnie - to, co jeszcze wczoraj uchodziło za niedopuszczalne, nagle stało się banałem. Upowszechnienie się przekonania, iż wielość kultur oznacza wielość światów (nie zaś tylko
j ę z y k ó w czy percepcji), samo możliwe dzięki ponowoczesności
jako przedmiotowi wiedzy, otworzyło drzwi ponowoczesności,
przedmiotowi wiary. W y m u s i ł o to zmianę dwóch istotnych
kontekstów występowania obecności w dyskursie etnograficznym: po pierwsze, w miarę jak „ o l i m p i j s k a " wersja nieporuszonego podmiotu, stawała się coraz mniej możliwa do utrzymania, etnografów o p a n o w y w a ł o przemożne pragnienie doświadczenia
obcości. Na gwałt chciano się od niej uczyć.
W odstawkę poszły tryby wiwisekcji i raportu, przez wszystkie
przypadki odmieniano teraz słowo „ d i a l o g ' ' . Po drugie, nowouzyskaną relatywistyczną wrażliwość etnografowie zaczęli
kierować także ku rzeczywistościom codziennym, które nagle
okazały się tak dobrze znane, że aż niezrozumiałe. Kolejno
o m ó w i ę te dwie tendencje ponowoczesnej etnografii.
^
8
1
s
^
P
8
'
P
3
l
l
w
^
w
c
n
^
s v
38
S
F
P
Mi
(
39
z c
I;f!
>
C
P
P
'
s
c
r
s l
t a
z
40
¿
3
"
P
o
r
s
e
u
a
n
J
e
I Z
ko
P
r
w
i
P'
Ri
w
r
o
l
P'
S
u
z
s
*
^ie
'
*
[°
L'
o c
_
(
a
m
'
41
r
e n
z a N
n
^
s i ę
w
c
c
z
' '
' '
P
0
ra
�6. Cuda, czyli marzenie o doświadczaniu
Wystąpienie Castanedy uruchomiło prawdziwą lawinę etno
graficznych konwersji. Marzenie o tym, by nie tylko badać, ale
i doświadczać, najlepiej sportretował Jorge Borges w swym
sugestywnym tekście o antropologu, który pozostaje wśród
Indian prerii. Opowiadanie oparte było zapewne na pery
petiach Franka Hamiltona Cushinga , północnoamerykańskie
go etnografa z przełomu wieków, inicjowanego w sekrety
tajnego stowarzyszenia Indian Zuni. Od czasów Cushinga
postawa antropologa in field coraz częściej zaprzeczała stereo
typowi zachowania badacza, ukształtowanemu przez historie
w rodzaju tej o Leo Simmonsie, wyciągającym od Hopi wiedzę
dotyczącą ich tajnych o b r z ę d ó w .
Zupełnie nową jakość
wiedzy antropologicznej wniosły prace orientalistów, ludzi
często wierzących w to, o czym piszą, etnologów wnętrza
religii. Niezwykle ważne były tu także prace i postawa
badaczy szamanizmu (Joan Halifax, Michael Harner, Peter
Furst, Barbara Myerhoff i inni) i tzw. stanów zmienionej
świadomości (ze Stanisławem Groffem na czele). Zmienił się
sposób pisania o świętych roślinach i grzybach, o szamańskich
podróżach i wizjach. Zniknęła protekcjonalność, do głosu
doszła długo skrywana fascynacja.
wziął j ą i potrząsnął, jego dłoń przeszła przez moją, choć wcale
nie zwolniła uścisku. Gdy był j u ż w drzwiach, odwrócił się
i zapytał: Ha! Nadal uważasz, że mam c i a ł o ? » "
Przykład drugi: w roku 1986 Kirsten Hastrup , duńska
antropolog, opublikowała w piśmiennictwie naukowym artykuł
o północnoislandzkiej kulturze rybackiej pt. The Challenge of
the Unreal - or how Anthropology Comes to Terms with Life '.
W tekście Hastrup napomyka (przelotnie) o swoim spotkaniu
z huldumandur, niewidzialnym człowiekiem, o którym opowia
dają rybacy z Północnej Islandii. W autokomentarzu do tego
zdarzenia Hastrup pisze: „Nie można sprawdzić, czy Kirsten
rzeczywiście zobaczyła huldumandur, i cała waga współczesnej
racjonalności skłania ku przypuszczeniu, że padła ona ofiarą
halucynacji (spowodowanej strachem, mgłą i tym - być może
- że się za dużo naczytała). Niemniej jednak, o ile racjonalność
wyzwala powątpiewanie, o tyle nie ma żadnego powodu, by
kwestionować, że pasterka doświadczyła specyficznej islandz
kiej rzeczywistości. Rzeczywistość ta na zawsze zostawi nieza
tarte piętno na sposobie, w jaki antropolog będzie przedstawiał
empiryczny kontekst (...). To specyficzne jej doświadczenie jest
kluczowe dla mojego sposobu przedstawiania rzeczywistości
etnograficznej."
W tekstach antropologów coraz częściej gościły niepokojące
zdania w rodzaju: „Nie jest słuszne interpretowanie postaci
tantrycznej ikonografii, np. figur Strażników, jako 'zaledwie'
symbolicznych, jak czynili to niektórzy zachodni autorzy.
Chociaż formy ikonograficzne zostały ukształtowane przez
postrzeganie i kulturę tych, którzy doznali objawień, a także
przez rozwój tradycji, to jednak przedstawiają one rzeczywiste
istoty." Albo też: „Następnym krokiem dla praktykującego
tantrę jest rozwinięcie takiej zdolności materializowania obra
zów mentalnych, aby uzyskały one substancję w świecie
fizycznym, a nawet umiejętności dematerializacji obrazów
fizycznych i odsyłania ich do świata mentalnego." W obu
przypadkach są to wypowiedzi Tybetańczyków, uchodźców
osiadłych na Zachodzie. M i m o iż korzystają oni z pomocy
europejskiego współautora, m ó w i ą „o własnych s i ł a c h " - znają
angielski na tyle, by m ó c go skontrolować. Okolicznością
jeszcze bardziej sprzyjającą autonomii ich wypowiedzi jest fakt,
iż obaj są buddyjskimi nauczycielami; znaczy to, że ich
kompetencje są dla Europejczyka dużo bardziej czytelne niż na
przykład kompetencje czarownika Azande.
Wygląda na to, że w obu opisanych wyżej sytuacjach dwojgu
świadomych antropologów udała się prawdziwa rozmowa z ob
cością: prawdziwie obcowali z cudem. Hastrup powiada, że
doświadczenie islandzkiej „nierzeczywistości" odmieniło jej
życie. Nie znamy szczegółów. Język, ten stary zdrajca, ujawnia
wszakże, iż antropologiczne ego Hastrup wyszło z rozmowy bez
szwanku. Z kolei antropologa z Kathmandu zostajemy w trakcie
pobierania nauk w buddyjskim klasztorze. Prawdopodobnie
został buddystą. Nic nie wiemy o jego dalszych losach.
Pozostają domysły i z możliwości ich snucia zamierzam
skwapliwie skrzystać.
42
43
44
45
46
47
48
W tej sytuacji dochodzi do pierwszych świadectw uczestnict
wa w obcych światach. Z garści świadectw przytoczę dwa.
Pierwsze, chronologicznie wcześniejsze, jest relacją anonimo
wego antropologa, uczestnika seminarium lamy Czokyi Nyimy
Rinpocze, które odbywało się w klasztorze w Kathmandu
w 1985 roku. W transkrypcie sesji czytamy: „Mówiłeś [ant
ropolog nawiązuje do wcześniejszych słów lamy prowadzącego
spotkanie], że zarówno wizje, a czasami też ich brak, nie są zbyt
użyteczne, bo łatwo wprawiają ludzi w pomieszanie. Ale j a
sądzę, że czasami m o g ą być użyteczne. Pewien lama uderzył się
kiedyś w głowę, a gdy wyraziłem mu swoje współczucie
odpowiedział: «Gdybym miał ciało, może by mnie zabolało».
- Co to był za lama? [pytanie prowadzącego] - Lama Kunden
[odpowiedź] antropologa. - Nie ma w tym nic nadzwyczajnego
[lama]. - Wiem [odpowiedź antropologa]. Ale potem zapytał
mnie: «Uważasz, że mam ciało, prawda?» «Tak - odpowiedzia
łem - z pewnością masz ciało, i to duże». Tego wieczoru
zawołał mnie do swego pokoju, ale kazał mi długo czekać pod
drzwiami. Jego Swiętobliwość Karmapa był w zamku (działo
się to we Francji) i naraz wezwał lamę Kundena. Lama Kunden
w pośpiechu wybiegł z pokoju, a zobaczywszy mnie, powie
dział: «Och, przepraszam, całkiem o tobie zapomniałem. No to
dobranoc. «Wiecie, że Tybetańczycy nigdy nie podają ręki,
prawda? Nigdy tego nie robią. A l e on chwycił moją rękę i gdy
49
50
5
52
53
Bohaterowie obu powyższych opowieści odważnie przy
chodzą na spotkanie z obcością, z o w ą „nierzeczywistością",
jak należałoby j ą opisać w naszych kategoriach. Ich europejski
common sense zostaje wystawiony na próbę: pierwsze z nich
doświadcza nierealności materii, drugie realności ducha. „For
ma jest p u s t k ą " - poucza antropologa lama Kunden. „Pustka
jest f o r m ą " - kpi sobie z Hastrup huldumandur.
Etnograf balansujący na linie, rozpiętej pomiędzy dwiema
wykluczającymi się rzeczywistościami, z konieczności podlega
rozdwojeniu jaźni (u Hastrup odpowiada to osobowemu rozróż
nieniu: „ K i r s t e n " - „ p a s t e r k a " ) . „ T a k " w jednym ze świa
tów, stanowi „ n i e ' ' w drugim. Nikłe są szanse na pomieszczenie
w sobie potężnego napięcia, jakie sprzeczność ta wyzwala.
Z w r ó ć m y teraz uwagę na sposób, w jaki obaj świadkowie
mówią o swoim doświadczeniu „nierzeczywistości". Obie
relacje podane są jakby mimochodem, w konwencji nieświado
mie pomniejszającej to, co zdecydowano się ujawnić. Ant
ropolog z Kathmandu sięga po wypróbowaną w takich sytuac
jach konwencję anegdotyczną, mamy więc opowieść z żartob
liwą pointą. Także Hastrup wspomina o swoim spotkaniu
niejako „przy okazji", z zażenowaniem, tłumacząc się przy
pomocy podwójnej przynależności kulturowej „tej, która w i
działa ducha". Co znaczy ta asekuracja?
54
55
Jak powiada E. W e i l , „istnieje pewien paradoks w koncepcji
tradycji: jest ona słaba tam, gdzie mówi się o niej dużo, bardzo
silna natomiast tam, gdzie się o niej nie mówi, i gdzie jest ona
nieświadoma, że się o niej m ó w i . " „Kto wie, nie mówi, kto
mówi, nie w i e " - powiada stare przysłowie z tradycji zen. Ten,
kto żyje wśród cudów, kto „ w i e ' ' , nie będzie o nich mówić. „Nie
w i e " natomiast ktoś, kto o cudach opowiada, już to je afirmując,
już to i m zaprzeczając: albo zagłusza własne wątpliwości, albo
też prowokuje do sprzeciwu, „przekonaj m n i e " - prosi. Cud
stematyzowany, uprzedmiotowiony w refleksji jest sygnałem
słabości tradycji mirakularnej.
5 6
17
�Dyskurs, w obrębie którego zrozumiałe są anegdotyczne
opowieści o cudach jest na wskroś nowoczesny. Nie tak
opowiada się o cudach w kulturze, w której cuda są na porządku
dziennym (nie nazywają się one wówczas „ c u d a m i " , a jeśli
nawet, to ów „ c u d " wcale nie oznacza „dziw nad d z i w y " ,
„anomalia", a najczęściej: „ ł a s k a " ) . Jeśli zgodzić się z powyż
szym rozumowaniem, obie zacytowane przeze mnie relacje,
mimo iż żywią wobec swej tożsamości mordercze (bo post
modernistyczne) zamiary, wypada uznać za przynależne do
dyskursu nowoczesności. Oboje, antropolog z Kathmandu
i Hastrup, grzeszą nadmiarem dobrych chęci. Szczególnie
Hastrup, z jej poznawczymi aspiracjami , zupełnie nieznanymi
tym, którzy prawdziwie z cudem obcują .
57
58
7. Pożytki z obcości: etnograficzny surrealizm i antropolo
giczny humanizm
Druga z zapowiedzianych przeze mnie cech ponowoczesnego
dyskursu wiąże się z miejscem, jakie zajmuje w nim obcość.
M o ż e ona stanowić cel etnograficznych zainteresowań, jak
dzieje się to w tzw. antropologicznym humanizmie, albo też
punkt wyjścia, jak w praktyce etnograficznego surrealizmu.
Oddajmy głos twórcy rozróżnienia, Jamesowi Cliffordowi.
„Antropologiczny humanizm - powiada on - wychodząc od
tego, co inne, czyni je zrozumiałym za pomocą nazywania,
klasyfikowania, opisywania, interpretowania. Oswaja. Zaś pra
ktyka etnograficznego surrealizmu kieruje swe ostrze ku temu
co znajome, wywołując ekplozję inności, czegoś nieoczekiwa
nego."
Pierwszy jest synonimem nowoczesności, drugi
61
Jesteśmy teraz na tropie sposobu, w jaki nowoczesność broni
swoich granic: dopóty, dopóki pozostanie sobą, nie dopuści
obcości do głosu. Nie brak dobrych chęci, ale wrodzona wada
nowoczesnego dyskursu sprawia, że to co „ t a m " istotne
i święte, „ t u " nieodmiennie staje się anegdotyczne, niemal
błazeńskie. Europejczyk tęskni do cudu, jednocześnie wstydząc
się tej słabości. Nade wszystko obawia się zaś, że zostanie
wystrychnięty na dudka. Nic tak nie kompromituje go we
własnych oczach jak naiwność („frajerstwo"); ta zastrzeżona
jest wyłącznie dla „ t u b y l c a " . Ryzyko, które podjęła Hastrup,
widząc (sic!), a następnie opowiadając o widzeniu haldumandur, wystawienie się na kpinę, stanowią jeden z bardziej
przekonujących dowodów jej ponowoczesnych intencji.
Gdyby perypetie antropologiczno-teatralne Kirsten Hatrup
odmierzyć dialektyczną miarką humanizmu antropologicznego
i etnograficznego surrealizmu, można by uznać, że dopiero
Eugenio Barba przeprowadził badaczkę z jednej etnografii do
drugiej. Skryba ustąpił w niej pisarzowi dopiero wówczas, gdy
jej własna biografia zawodowa sama stała się przedmiotem
cudzej uwagi, scenariuszem spektaklu teatralnego. Być może
w doświadczeniu Hastrup kryje się jakaś lekcja uniwersalna:
człowiek, w tym także człowiek-etnograf, zmienia się dopiero
wtedy, gdy musi. Nie istnieje bezbolesne przejście od nowo
czesności do ponowoczesności.
Podsumujmy: ważną cechą etnograficznej ponowoczesności
jest pragnienie doświadczenia obcości na własnej skórze. To
tajne marzenie etnografów przejawia się w szczególnym zainte
resowaniu rzeczywistością mirakularną. Jednakże nawet tym
szczęśliwcom, którym ów niełatwy kontakt udało się nawiązać,
niełatwo pomieścić w sobie to doświadczenie, a jeszcze trudniej
je przekazać. Skoro tylko zdecydują się o nim mówić, nad ich
relacją zaczynają ciążyć tzw. cele poznawcze, ów pierworodny
grzech nowoczesnego dyskursu. Czas płynie pod prąd poznania.
Doświadczenie mirakularne jest nieme - w etnograficznej
relacji nabiera cech cyrkowej sztuczki, Wolandowskiej czarnej
magii, domagającej się demaskowania. T ę paradoksalną sytua
cję następująco opisuje Milan Kundera, ponowoczesny patron
niniejszego tekstu: „Spróbujcie odtworzyć dialog waszego
życia, dialog sprzeczki, bądź dialog miłosny. Sytuacje najważ
niejsze, najbardziej nam drogie, okazują się utracone na zawsze.
Pozostaje z nich jedynie sens abstrakcyjny (...), lecz konkret
akustyczno-wizualny sytuacji w całej swej całości zatracony.
(...) Dotyczy to nawet najsilniej przeżytych doświadczeń, które
naznaczają nas jak traumatyzm, jesteśmy do tego stopnia
oślepieni ich siłą, że nie zdajemy sobie sprawy z ubóstwa ich
treści. Kiedy studiujemy, omawiamy, analizujemy rzeczywis
tość, jest to rzeczywistość taka, jak j a w i się w naszym umyśle,
w naszej pamięci, w naszym wspomnieniu. Rzeczywistość
znamy jedynie w czasie przeszłym. Nie znamy jej taką, jaka jest
w chwili teraźniejszej, w chwili, w której się wydarza, w której
jest. A chwila teraźniejsza nie jest podobna do wspomnienia
o niej. Wspomnienie nie jest zaprzeczeniem zapomnienia.
Wspomnienie jest formą zapomnienia."
59
60
18
- zwiastunem jej schyłku.
W antropologicznym humanizmie spod znaku Musée de
l'Homme odzwierciedla się pierwotna intencja antropologicznych ojców założycieli, tradycyjnie biegłych w obnażaniu
cudzych plemion, nigdy zaś swoich własnych. Chodzi o udos
tępnianie sobie i swoim rzeczywistości cudzej. Z gruntu
odmienne są zamiary etnograficznego surrealizmu. Bezlitośnie
ujawnia on hipokryzję tradycyjnej antropologii, która z reguły
nie obnażała owych cudzych plemion bezinteresownie. Nie
chodziło tylko o politykę i pieniądze, ale także o bardziej
subtelne formy władzy, takie jak rozpowszechnianie własnego
dyskursu z charakterystycznym dlań ideałami Prawdy (obiektywnej), Postępu (ewolucyjnego) i Ładu (racjonalnego).
W stosunku do swego pozytywnego kolegi z Musée de
l'Homme, etnograf-surrealista jest bezwstydnie narcystyczny.
Obcość obcych? Owszem, powiada, ale tylko wtedy i tylko po
to, by lepiej zobaczyć siebie, własną przygodność w wielkim
nierozpoznawalnym świecie. Przykład? „ W Afrique phantôme
62
- pisze Clifford - Leiris jeszcze wyraźniej zakwestionował
naukowe rozróżnienie na rzeczywistość «subiektywną» i «obiektywna». Dlaczego, zastanawiał się, moje własne reakcje
(marzenia, doznania cielesne itd.) nie są ważną częścią danych,
dostarczanych przez badania terenowe. W Collèege de la
Sociologie ujrzał możliwość etnografii zarazem rygorystycznej
w wymogach analizy, jak i poetyckiej. Badacz skupia się nie na
innym, lecz na samym sobie, na swym osobistym systemie
symboli i społecznych t o p o g r a f i i " . Bawi go kwestionowanie
oczywistości, problematyzowanie nieproblematycznego. Chce
on „uczynić obcym to, co zdaje się znajome, badać rytuały
i święte miejsca współczesnych instytucji z drobiazgowością
'egzotycznego' etnografa. I posługując się jego metodami, stać
się obserwatorem, obserwującym tych innych, którzy są nami
i w końcu tego innego, który jest m n ą . "
63
6 4
Ukazywanie obcości tego co swojskie, nie jest w dwudziestowiecznej humanistyce pomysłem nowym ani odosobnionym,
Ostronienije u Wiktora Szkłowskiego i formalistów, Fremdseffekt w teatrze brechtowskim, a także wyobcowanie przedmiotu
ze świata oczywistości, stanowiące początek każdej analizy
fenomenologicznej (w wykładni Karla Jaspersa), to tylko trzy
przykłady oddziaływania tej idei. W praktyce surrealizmu
etnograficznego wy-obcowanie, ukazywanie obcości tego co
swojskie, stanowi skuteczny chwyt formalny, który służy
zwalczaniu faktycznego wyobcowania kulturowego. Symptomem takiej alienacji jest właśnie bezproblematyczność, złudna
oczywistość jakiegoś obszaru kultury, pokrewna Heideggerówskiemu das Man ( S i ę ) . Zdziwienie tym, co powszechnie
uchodzi za oczywistość, znosi wyobcowanie, bo odsłania
zapomniany horyzont rozumienia, przez co przywraca tradycji
m o w ę . Bez takiego wstępnego sproblematyzowania swojskości
wszelkie poznanie obcości jest zastępcze w stosunku do tego, co
prawdziwie trudne i przed czym uciekamy, w stosunku do
samopoznania. Humanizm antropologiczny, który nie przeszedł
przez doświadczenie etnograficznego surrealizmu, jest zwy65
c;
te
ir
w
di
u
je
K
K
S2
w
cl
śv
i
sc
pc
Jr
k<
m
st
sv
pc
ja
cz
je;
dc
zd
pr
cz
mi
w
ni<
gd
w;
by
go
a
mc
z
Al
os
jął
pr
zai
uv\
�66
czajnie niewiarygodny. B y ć może dlatego tak nieszczerze
brzmią deklaracje etnograficznych scjentystów, wczorajszych
surowych prawodawców, nowonawróconych na postmoder-
się usprawiedliwić n a u k o w ą ingerencję w cudze życie (s.
22-23). Z w r ó ć m y uwagę, że myśl ta stanowi leitmotiv trzech
klasycznych „opowieści m a u r e t a ń s k i c h " Rabinowa, Crapanzano i Dwyera.
Programowa antymetodyczność Olędzkiego łączy się z od
rzuceniem pretensjonalnej n a u k o w o ś c i . Badacz zawsze zde
cydowanie zwalczał „terminologię tajnych s ł u ż b " w badaniu
etnograficznym: wywiad nazywał rozmową, informatora - roz
m ó w c ą . Podkreślał znaczenie przypadku w badaniu (16),
całość postępowania podporządkował „idei rozmowy' '. Trudno
wskazać lepszy przykład ostatniego spośród trzech „miejsc"
spotkania z obcością, o których pisałam na wstępie (zob. § 2).
W Murzynowie Olędzki ostro występuje przeciw dwóm pozo
stałym „miejscom' ' tych spotkań - trybom wiwisekcji i raportu:
„Uznanie tak zwanej tradycyjnej kultury ludowej za prze
chowalnię treści długiego trwania, uczynienie tych treści przed
miotem osobliwych operacji antropologicznych, spowodowało
w wielu regionach kraju niepowetowane straty.
Świadomość
bowiem badanych ('informatorów',
'respondentów')
traktowa
na była przez badających właśnie jako 'treść', a więc rodzaj
materii w operacjach przyrodniczych
czy Zgoła
lekarskich.
Reifikacja świadomości badanych mogła jedynie pobudzać ich
albo do wyprowadzania badających w pole, albo do gorliwego
zaspokajania ich o c z e k i w a ń " (26, podkr. JTB) .
73
8. „O czym szumią afrykańskie muszle"
Surrealizm etnograficzny nie jest wynalazkiem Jamesa Clifforda. Clifford nadał tę nazwę czemuś, co pomimo znamion
ponowoczesnego dyskursu, w rzeczywistości jest stare jak
etnografia. Czemuś, co bynajmniej „nie stanowi wyrzeczenia
się samego siebie ani też kultury, w której się wyrastało, lecz
stanowczą decyzję rozbratu z wartościami tej kultury, narzuco
nymi przemocą - pyszałkowatością, brutalnością, niepohamo
waną żądzą posiadania, czy znów gnuśnością i k ł a m s t w e m . "
Etnograficzny surrealizm jest jak podziemny nurt, podmywają
cy antropologiczne imperium, a zarazem tajemnie je odżywiają
cy. Stąd ambiwalentny stosunek do etnograficznego surrealisty,
tej zacinającej się Kasandry.
67
W poszukiwaniu cech ponowoczesnego dyskursu, przyjrzyj
my się teraz etnograficznemu surrealizmowi w wydaniu krajo
wym. W twórczości wielu polskich badaczy kultury obecne jest
doświadczenie obcości (Erfahrung?), które rozpoznaliśmy
u źródeł etnograficznego surrealizmu. Jacek Olędzki dostrzega
je w dorobku wielu polskich „uciekinierów w o b c o ś ć " :
Kolberga, Krzywickiego, Szolc-Rogozińskiego, Piłsudskiego,
Kotowicza, Czekanowskiego, Malinowskiego, Bystronia i M o
szyńskiego. Doświadczeniem tym podszyta jest jednak przede
wszystkim twórczość samego Olędzkiego, etnografa który
chodzi własnymi drogami.
68
Słowo zastrzeżenia. Przy wielkiej metodologicznej samo
świadomości Olędzki jest programowo anty-metodyczny*™,
idiograficzny, dlatego też nigdy zapewne nie zgodzi się na
schludną szufladkę, jaką dla niego szykuję.
Chcę jednak
powiedzieć wyraźnie: nie zamierzam redukować twórczości
Jacka Olędzkiego do etyki z napisem „badacz ponowoczesny'',
„syn marnotrawny", „etnograficzny surrealista". S ą t o wszyst
ko tylko słowa, które można łatwo wymienić na inne. Nie chodzi
mi zatem o słowa, ale o to, by pokazać paradoks kogoś, kto
stosując wypróbowaną metodę „ucieczki w t y ł " , wyprzedził
swą nowoczesną epokę. Fenomen Olędzkiego potwierdza to, co
powiedziane zostało na początku: samoświadomości, podobnie
jak talentu, nie można nakazać. W tym też znaczeniu „ponowoczesnym" się nie tyle jest co bywa.
70
Z konieczności (i upodobania) zajmę się małym fragmentem
jego pisarstwa, Murzynowem. Murzynowo to wieś w ziemi
dobrzyńskiej. Żaden Tybet. Praca Olędzkiego rozpoczyna się od
zdjęcia człowieka w czapce (twarzy nie widać), trzymającego
przy uchu dziwny przedmiot, rozpoznawalny dopiero po prze
czytaniu podpisu: „ O czym szumią muszle afrykańskie".
„Nazwa wsi Murzynowo - pisze Olędzki - (...) uzyskała dla
mnie znaczenie symboliczne o takiej treści, jakiej nie można
w rozprawie naukowej zlekceważyć. Przybyłem do wsi, której
nie tylko nazwa, lecz nawet ściany opuszczonej, starej chałupy,
gdzie miałem zatrzymać się na dłużej (...), nie pozwalały
wyłączyć się z afrykanistycznych p r o b l e m ó w . ' Ściany chałupy
były wewnątrz jaskrawo różowe. Na ich powierzchni dbała
gospodyni namalowała przez szablon tysiące białych plam,
a pod nimi symetrycznie dwakroć więcej ananasów (...). Dodać
może należy jeszcze, że do Murzynowa dojeżdżało się wówczas
z przystanku autobusowego w Płocku, przy ulicy Wolnej
Afryki" (s. 8).
7
To nie żarty. Żadne tam: „pozwolę sobie w tym miejscu na
osobistą dygresję". Badacz używa siebie jako narzędzia: „Przy
jąłem dewizę, że badając innych, badam siebie. Badając innych,
przyzwalam na nieskrępowaną ingerencję również w moje
zachowanie , zajęcia i zainteresowania" (s. 155). Olędzki
uważa, że tylko przy pomocy takiej wzajemności można starać
72
74
75
76
Murzynowo to praktyczny wykład gęstego opisu, konsekwen
tnie przeciwstawianemu opisowi rozrzedzonemu. Olędzki po
kazuje różnicę na przykładzie kurpiowskiej wycinanki. Za
stanawiając się nad jej ikonografią można problem definitywnie
wyjaśnićEliadem
czy Jungiem, np. dopatrując się w wycinance
„drzewka ż y c i a " . Przez duże oka archetypów wysypie się
wówczas wszelki żywy szczegół, my zaś pozostaniemy z kliszą
na ustach. A przecież - pisze Olędzki - „można było dowiedzieć
aie, w j a k i sposób monstrancja z kościoła myszynieckiego czy
kadzidlańskiego pod postacią wzoru ikonograficznego trafić
mogła do wystroju chałupy, uzyskać na koniec wartość enig
matycznego symbolu, określanego słowem «leluja». Tymcza
sem zaniechanie elementarnych procederów badawczych (uzys
kanie odpowiednich objaśnień i wyjaśnień ze strony samych
twórców czy odtworzenie form najwcześniejszych) pozwoliło
na autorytatywne twierdzenie o wszechobecnym od zarania
ludzkości «drzewie ż y c i a » . " (25)
Przewagę „gęstego opisu" nad „opisem rozrzedzonym"
widać w dziesiątkach szczegółów, przede wszystkim w studiach
nad językiem. Olędzki wertuje Księgi chrztów, poszukując
imion nadawanych dzieciom, kompozycji imiennych w murzynowiackich rodzinach (132 nn.), przysłuchuje się rozmowom,
obserwując sposób, w j a k i zwracają się do siebie bliscy, jak
ludzie nazywają psy, koty, kury, krowy, cielęta, źrebięta, gęsi,
indyki (195), jak mówią o pogodzie i o swoich uczuciach, jak
„istnieją" i „egzystują" (Olędzki rozróżnia te dwa terminy
- 17) . Murzynowo kończy się obszernym słownikiem języka
niby własnego, a jednak obcego. W osłupienie wprawia inwen
cja, z j a k ą Olędzki analizuje trudne i najczęściej przez badaczy
„ z a r z y n a n e " odmiany źródeł (np. dokumenty parafialne), wraż
liwość i takt, z jakim komentuje bardzo osobiste Zapiski
domowe Teresy Trojanowskiej, nie roniąc nic z idiosynkrazji
tego niezwykłego źródła (zob. szczególnie fragment „puste
niedziele" i „rodzinne nieszczęścia Trojanowskich", s. 234
nn).
77
Mądre słówko „idiosynkrazja" wprowadza duży ponowo
czesny wątek w pozbawionej nowoczesnych pretensji twórczo
ści Olędzkiego. Amerykański historyk sztuki, David Freedberg,
powiada, że w humanistyce ,,idiosyncrasy is admitted but
omitted" *. Olędzki pokazuje po mistrzowsku, jak mówić
o indywidualnym zachowaniu, nie pozwalając, by opowieść
popadła w czczą anegdotyczność. Jak pamiętamy ta właśnie
1
19
�maniera krępowała badaczy relacjonujących swoje doświad
czenie mirakularne, a więc idiosynkrazję par excellence, Olę
dzki daje lekcję, jak „modlić s i ę " do szczegółu, wyrzekając się
wobec niego subtelnych form nowoczesnej przemocy, protekcjonalności i besserwisserstwa.
Ktoś powie: „przecież j u ż Kazimiera Zawistowicz-Adamska
w swej Społeczności
wiejskiej z roku 1947..." Odpowiem
przekornie. Wyobraźmy sobie, że dwóch ludzi, Polak i Amery
kanin, wypowiada dziś zdanie relatywistyczne: „wszystkie
kultury są r ó w n e " . Między tymi wypowiedziami zachodzi
różnica, którą wywołuje ich kulturowy kontekst. M o ż n a przypu
szczać, że Amerykanin, od z górą półwiecza poddawany
ostremu kursowi antropologii kulturowej, wypowiada zdanie
anty-antyrelatywistyczne , podczas gdy Polak, dla którego
relatywizm stale ma posmak nieco grzesznej antykościelnej
nowości, wypowiada zupełnie inne zdanie (tzn. odwołuje się do
zupełnie innych historycznych przesądzeń i oczywistości).
W podobny sposób, z powodu czysto historycznej różnicy
świadomości, zdania wypowiadane w Społeczności
wiejskiej
przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską różnią się zasadniczo
od podobnych zadań Jacka Olędzkiego.
79
80
Wróćmy jednak do Murzynowa. Innym przykładem biegłości
Olędzkiego w „ o t w i e r a n i u " nawet najlepiej zapieczętowanego
źródła jest superpoważna analiza wierszyka „o wędrówce g...
przez w i e ś " (154-155). Perypetie trefnego item stają się okazją
do prezentacji charakterologicznej mieszkańców wsi w kontek
stach, które uszłyby uwadze mniej dociekliwego badacza,
przyzwyczajonego do korzystania z bardziej „statecznych"
źródeł.
Cały tekst tej dziwnej idio-monografii podszyty jest doświad
czeniem obcości mongolskiej, afrykańskiej. Olędzki ciągle ma
je z tyłu głowy. Pisze: „Badania te pozwoliłyby odnaleźć
egzotyczną formułę bycia w faktach pospolitych, dobrze każ
demu znanych'' (180). Wyniesione z obcości poczucie nieoczywistości świata pozwala mu „ b e z w s t y d n i e ' ' dziwić się rzeczom
dla innych całkiem niewidocznym, takim jak chodzenie po nocy
z kotami (ciekawy fragment o Afryce i o zairskich dziew
czętach, godzinami trzymającymi w ustach przyjaciela-pędraka,
191), niejedzenie wieprzowiny przez rzeźbiarkę świń (201), czy
osobliwy sposób podawania herbaty w Murzynowie (nazywa go
„potlaczem na opak", 173).
Sposób w j a k i Olędzki jest obecny w terenie, zdradza
doświadczenie „uwewnętrznionej o b c o ś c i " , to samo, które jak
sądzę stanowiło punkt wyjścia dla etnograficznych surrealistów
z ekipy P a r y ż - D a k a r - D ż i b u t i .
Gdyby szukać figury, która
wyraziłaby je w sugestywny sposób, nie od rzeczy byłoby
powtórnie rozważyć przypowieść o synu marnotrwanym. Tra
dycja przekazuje nam wizję jego skruchy przy powrocie do
domu. Pozostajemy w przekonaniu, że doświadczenie dalekiej
podróży zostało przez niego wyparte i zanegowane. Skąd jednak
pewność, że syn marnotrawny nigdy więcej z domu nie odszedł?
Skąd pewność, że wiemy, jak dom ó w zamieszkiwał? Do czego
przydały mu się wspomnienia? Czy były tylko źródłem wy
rzutów sumienia, czy też zasiliły jego dom energią nieznaną
ludziom osiadłym?
81
9. O cudach raz jeszcze
Nasuwa się pytanie, czy Olędzki mógłby nauczyć Hastrup
i anonimowego antropologa z Kathmandu języka, przy pomocy
którego można by opowiadać o cudach, języka, który byłby
odpowiedzią na pytanie, jak przenosić życie z kontekstu do
tekstu, nadal zachowując je przy życiu" ! I tak, i nie. Tak, bo
Wrażliwość mirakularne^ i Świadomość mirakularna* to dwa
najlepsze powojenne teksty na ten temat, teksty poszukujące
takiego właśnie języka. Nie, bo nikt, nawet Olędzki, nie może
stale przekraczać własnej historyczności. Ponowoczesnym nie
2
4
20
jest się, ale co najwyżej bywa. Udało mu się to w jakimś stopniu
w Murzynowie, gdzie spotkał naród racjonalny, nieskłonny do
mistycznych uniesień. Poległ, wybrawszy się na rubieże rzeczy
wistości, w „rajską dziedzinę ułudy' '. Pisząc o cudzie, uciekł się
bowiem do w y p r ó b o w a n e g o wybiegu nowoczesności - fenome
nologicznego zawieszenia ocen. „Postawmy kolejne pytanie,
które zajmowało nas i które zaprząta nadal wielu - napisał we
Wrażliwości
mirakularne]. M o ż n a je sformułować tak: czy
w istocie zdarzają się dziś cuda? Otóż w pracy tej unikamy
odpowiedzi na podobne pytania. D l a naszych celów wydają się
one nieistotne. Przyjmijmy bowiem, że każde zdarzenie wytłumaczalne w najprostszy sposób: przyczyna - skutek, zjawis
ko fizyczne - złudzenie metafizyczne itd., może uchodzić za
cudowne, jeśli w świadomości pojedynczej osoby, a tym
bardziej mniejszej lub większej zbiorowości, uznane zostało
właśnie za takie, a nie za zjawisko pospolite, zwykłe, w pełni
wyjaśnione."
Wydaje się, że Olędzki nie widzi miejsca na relacjonowanie
osobistych zdarzeń mirakularnych we własnym tekście, a nawet
w jakiejś mierze zabezpiecza się przed perspektywą takiego
doświadczenia (nie ma o czym mówić, skoro „każde zdarze
nie... może uchodzić za cudowne... jeśli uznane zostało za takie
w ł a ś n i e " ) . Przypomnę znów Roszaka: fachowo przyglądać się
cudom i nigdy ich nie zobaczyć.
Można, i koniecznie trzeba zapytać na koniec, czy w ogóle
możliwy jest język, w którym m o ż n a by bez uszczerbku wyrazić
„zdarzenie mirakularne", jeśli zgodzimy się objąć tym okreś
leniem doświadczenie Hastrup i antropologa z Kathmandu,
a także, co m o ż e ważniejsze, doświadczenia ludzi, z których
„ ż y j ą " antropologowie. Jaka jest ponowoczesna odpowiedź na
to pytanie? Sądzę, że ponowoczesna odpowiedź powinna być
przede wszystkim próbą szukania takiego języka, bez względu
na ryzyko wiążącej się z tym śmieszności, ryzyko, którego cenę
nieraz poznała Hastrup, a z którego zdawał sobie najwyraźniej
sprawę zastrzegający sobie anonimowość antropolog z Kath
mandu. Jak powiadał Henryk Elzenberg, od błędu gorszy jest
chyba tylko lęk przed błędem. „Prawdę o b i e k t y w n ą " , „niedyskutowanie o faktach", „profesjonalną p o w a g ę " i inne zaklęcia,
etnografia nieprzezroczysta powinna pozostawić własnemu
losowi, sama zajmując się opisywaniem tego, co jest , a co
w dotychczasowym świecie było nieme.
85
86
10. Ponowoczesne małe narzędzia - wersja etnograficzna
(skrót)
Czas na podsumowanie. Oto lista etnograficznych „małych
n a r z ę d z i " , które składają się na niniejszy projekt etnografii
nieprzezroczystej. Jest to projekt lokalny i fragmentaryczny.
Nie przesądzam o jego zasięgu, ani o stopniu praktycznego
urzeczywistnienia. Chodzi w n i m tylko o sportretowanie pew
nych tendencji, które ujawniły się i ujawniają w praktyce
etnografów, tendencji związanych z kategorią ponowoczesności
w dwóch omówionych na wstępie znaczeniach terminu. Kończę
więc pamięciowym portretem ponowoczesnego etnografa:
1" przestaje on udawać skrybę, zaczyna być pisarzem: nie
ukrywa swej pisarskiej obecności w tekście (uczuć, przesądów,
manier etc), jest świadom różnicy pomiędzy etnograficzną
„ m a p ą " a faktycznym terytorium „ ż y c i a " - nie myli realistycz
nego genre'u z rzeczywistością; porzuca terminologię ant
ropologiczną zwracając się ku etno-graficznej, w czym do
chodzi do głosu świadomość, że „przezroczyste etnografie nie
istnieją" (P. Rabinów);
2" miewa wątpliwości, zrywa z nowoczesnym „zapisem na
ambiwalencję' ' - dostrzega sprzeczności i w świecie, i w sobie
samym;
3" jest egocentryczny, zajmuje się sobą i nie odczuwa z tego
powodu wyrzutów sumienia (w ogóle nie reaguje na hasło
�„służba społeczna", ani na jego liberalną wersję, „pieniądze
podatników"), jest istotą z krwi i kości, ma poglądy i uzew
nętrznia przesądy (z niektórych gotów jest czasem zrezyg
nować);
4" myśli o wpuszczeniu obcości intra muros, biorąc na serio jej
roszczenia do prawdy; zakłada nie tylko pluralizm języków czy
percepcji, ale ontologii; nade wszystko pragnie doświadczyć
obcości, uczyć się od niej; podejmuje ryzyko zawodowe,
ryzykuje śmieszność;
5" jest skłonny mówić nie tyle innym o obcości cudzej
(antropologiczny humanizm), ale sobie i swoim o własnej
obcości i wyobcowaniu (etnograficzny surrealizm); obcość
obcych nie jest dla niego celem, ale punktem wyjścia;
6" używa siebie jako narzędzia, odrzuca terminologię „tajnych
s ł u ż b ' ' (wywiad, informator, kwestionariusz); szanuje integral
ność r o z m ó w c ó w , przeciwdziała ich uprzedmiotowieniu; od
rzuca anonimowość wielkich metod; podkreśla znaczenie przy
padku w badaniu, całość postępowania podporządkowuje „idei
rozmowy", wyznaje n o w ą idiograficzność („idiosynkrajza"),
odmierzaną osobistą uczciwością i wrażliwością; stosuje zasadę
„wszystko jest ź r ó d ł e m " ; usiłuje wywikłać się z sieci poznaw
czej przemocy, w którą wplątała go nowoczesność.
PRZYPISY
1
Dyskursy, o których tu mowa, pojmuje w sposób zbliżony do sensu Michela
Foucault z Archeologii wiedzy. W przypadku antropologii kulturowej-etnografii
pod pojęciem dyskursu rozumiem pewną wizję tej nauki, w y w o d z ą c ą się z zatożeń
metafizycznych co do natury rzeczywistości, rozumienia badającego podmiotu
i badanego przedmiotu, ich wzajemnego stosunku, a także przyjętego języka
opisu.
W tym sensie niniejszy tekst stanowi kontynuację mojego artykułu o amery
kańskich nurtach interpretacyjnych pt. Interpretacja czyli o sztuce antropologii,
„Polska Sztuka Ludowa" nr 1, 1990, s. 3-7
Podobnie nie można zadekretować samowiedzy, stanowiącej differentia
specified jednego ze znaczeń pojęcia ponowoczesność, którym Zagmunt Bauman
operuje w Modernity and Ambivalence, Cambridge 1991. Do wątku tego wrócę
w dalszym ciągu tekstu. Baumanowską o d m o w ę metaopisu ponowoczesności,
pojmować też możnajako o d m o w ę uprzedmiotowienia, które to uprzedmiotowie
nie byto znanym nałogiem nowoczesności. R ó w n i e ż ten wątek rozwinę w dalszej
części tekstu, tam gdzie będzie mowa o doświadczeniu w ponowoczesności.
Alfreda Kroebera. Za: Ursula L e Guin, Najdalszy brzeg, przet. J . Kozerski,
Gdańsk 1991, s. 52
Jest to strategia tzw. humanizmu antropologicznego, którego krytyce po
święcona jest duża część mojego tekstu. Sam termin i cytat pochodzi z głośnej
książki J. Clifforda, Predicament of Culture, Twentieth Century Ethnography,
Literature and Art, Cambridge 1988
' A. Wyka Badacz społeczny wobec doświadczenia.
Warszawa 1993, s. 88, 122
mi. Książka Wyki stanowi ważną inspirację dla niniejszego tekstu. Zaznaczam
jednak, że zaproponowane przeze mnie „małe etnograficzne narzędzia' ' różnią się
znacznie od tych, które opisuje ona w swej pracy. Zob. S 10 niniejszego tekstu.
' Terminologii 'ponowoczesność-nowoczesność' używam za Zygmuntem
Baumanem, zob. szczególnie jego Modernity and Ambivalence i Intimations of
Postmodernity. Określenia 'postmodernizm-modernizm' stosuję sporadycznie,
gdy jest to podyktowane względami retorycznymi.
" Dwa wyróżniane przeze mnie znaczenia pojęcia ponowoczesność rozpoznaję
w interpretacji Zygmunta Baumana, ode mnie pochodzą tylko precyzacje. M o ż e
się jednak okazać, że moja parafraza Baumanowskiej koncepcji nie dość wiernie
chwyta autorską intencję. Nie zaszkodzi to w niczym celowi niniejszego tekstu.
Nie chodzi w nim o rekonstrukcję poglądów na ponowoczesność, ale o przekład
podanego wyżej rozumienia ponowoczesności na kategorie dyskursu etnograficz
nego.
' Parafrazuję tu tytuł książki Krzysztofa Pomiana Przeszłość jako przedmiot
wiary.
"' Przy pewnej ilości dobrej woli w pierwszym ze znaczeń określenia
„ponowoczesność" można by rozpoznać epistemiczny, w drugim zaś - epistemologiczny sens tego terminu (rozróżnienie naśladujące „różnicę ontologiczną" Martina Heideggera).
" Z. Bauman, Modernity and Ambivalence, op. cit., s. 260
M. Kundera, Żart, Warszawa 1991, s. 196. Por. A. Wyka, op. cit., s. 120:
„Cechy badacza interpretatywnego"
Zob. W.J. Burszta, K . Piątkowski, O czym mówi antropologiczna
opowieść.
Warszawa 1994, rozdział 2
G. Gadamer, Wahrheit und Méthode, Tubingen 1975, s. 324
Zob. na ten temat, obok Michaela Foucault i jego Naissance de la clinique,
także K. Hastrup, Veracity and Visibility: The Problem of Authenticity in
Anthropology, „Folk", vol. 28, s. 5-17. O użytku ze zmysłów w etnografii zob. P.
Stoller, The Taste of Ethographic Things. The Senses in Anthropology, Philadelp
hia 1989
" Można mieć nadzieję, że po ukazaniu się polskich przekładów Prawdy
i metody Gadamera i Heideggerowskiego Bycia i czasu, są to sprawy powszechnie
znane. Zob. też J . Tokarska-Bakir, Hermeneutyka Gademerowska jako pomoc
w etnograficznym badaniu obcości, „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 1,
1992, s. 3-17 '
" „Kiedy byt doznaje opuszczenia przez bycie, powstaje, powiada Heidegger,
okazja do «plaskiej sentymentalnosci». Wszystko jest teraz przeżywane; wszystko
zostaje sprowadzone do przeżycia, które jest zaprzeczeniem namysłu." C .
Wodziński, Heidegger i problem zła. Warszawa 1994, s. 230
Zob. Z. Bauman, Modernity and Ambivalence, op. cit.
" Tenninologia «skryba-pisarz» za Rolandem Baithesem i jego, Le Degré zéro
de l'écriture, Paris 1953; tegoż, S/Z, Paris 1970
Zob. na ten temat D. Cushmana i G . Marcusa, Ethnographies As Texts,
(„Annual Review of Anthropology", 11: 1982, s. 25-69), jeden z pierwszych na
ten temat, a zarazem najoryginalniejszych artykułów dotyczących retorycznego
wątku w tradycji antropologicznej.
2
3
4
5
12
13
14
15
18
2 0
21
Można śmiało powiedzieć, że pomimo nieposługiwania się tym powstałym
w dobre dwadzieścia lat później pojęciem, Hans-Georg Gadamer dał w Prawdzie
i metodzie głęboką analizę filozoficznych korzeni nowoczesności, zaś prze
prowadzona tam tzw. rehabilitacja przesądów, stworzyła punkt wyjścia dla całej
późniejszej krytyki kultury, poczynając od Michela Foucault, przez Jean-Francois
Lyotarda do Zygmunta Baumana włącznie. Z a najgroźniejszy przesąd poznawczy
Gadamer uznał przeświadczenie o niepodleganiu przesądom poznawczym. Zob. J.
Tokarska-Bakir, Hermeneutyka Gadamerowska jako pomoc w etnograficznym
badaniu obcości, op. cit„ s. 3-17
Zob. J . Clifford, Predicament
of Culture, szczegółowo o surrealizmie
etnograficznym w dalszym ciągu tekstu.
Jest to kolejny temat kultowy etnografii ponowoczesnej, jego nieskończoną
bibliografię powtarza każda książka antropologów interpretacyjnych oraz ich
przeciwników, zob. np. M . Manganaro (wyd.), Modernist Anthropology, From
Fieldwork to Text, Princeton 1990
C . Geertz, Distinguished Lectures: Anti-Relativism, „American Anthropologist", vol. 2: 1984
Sytuację tę opisuje Zygmunt Bauman w Hermeneutic and Social Science:
Approaches to Understanding, London 1978, s. 172
Vincenz, Barwnikowy wianek, Warszawa 1980, s. 191
Charakterystycznego dla ewolucjonizmu, marksizmu i innych kierunków
zorientowanych na „postęp" kulturowy.
M . Czerwiński, Mircea Eliade, „ N o w e Książki" nr 3, 1986, s. 4
A. Krupat, Irony in Anthropology: The Work of Franz Boas, w: M.
Manganaro (red.), Modernist Anthropology, op. cit., s. 133-145
D. Gordon, The Politics of Ethnographic Authority: Race and Writing in the
Ethnography of Margaret Mead and Zora Neale Hurston, ibidem, s. 146-163;
wcześniej o c z y w i ś c i e D. Freeman, Margaret Mead and Samoa: Making und
Unmaking of an Anthropological Myth, Cambridge 1983
C . Geertz, Us/Not-Us, w: tegoż, Works and Lives, op. cit., s. 103-128 etc.
J . Clifford, Predicament of Culture, op. cit., rozdział On Ethnographic
Autocreation: Conrad and Malinowski, przekład pol. w: „Polska Sztuka Ludowa.
Konteksty", nr 3-4; 1992, s. 10-18 etc.
Wydanie z roku 1967 było jak wiadomo bardzo okrojone. Fieldnotes
Malinowskiego, będące w posiadaniu jego córki, były udostępnione niektórym
badaczom, zawsze jednak z zastrzeżeniem niepublikowania najdrobniejszych
nawet cytatów.
Jest to podtytuł zbioru wykładów Geertza Works and Lives, Stanford 1988;
tam też zob. artykuł Being There: Anthropology and the Scenę of Writing, s. 1-25
etc. Inne przykłady prac z tego nurtu to wybór artykułów z ,.Cultural Anth
ropology" z lat 1986-1991 pod red. G . E . Marcusa, Rereading Cultural Anth
ropology, Durham and London 1992; J . Clifford, G . E . Marcus (red.). Writing
Culture, The Poetics and Politics of Ethnography, Berkeley 1986 i duża część
wyczerpujących bibliografii zamieszczonych w każdej z tych książek.
Niektórych polskich antropologów złości ta nowa maniera. Ledwo udało się
upowszechnić eleganckie określenie „antropologia" - powiadają - już mamy
z niego rezygnować? Jest to pouczający przykład z zakresu historii pojęć:
etnografia miniona nie ma nic wspólnego z tą postulowaną. To, co stanowiło
0 podrzędności pierwszej („zaledwie'' opis) ma być chlubą drugiej („gęsty opis").
Utraciła ją n o w o c z e s n o ś ć , wypierająca i represjonująca wszelką wiedzę,
której prawomocność nie byłaby z nadania nauki. Jak pokazuje Gadamer
w Prawdzie i metodzie, nauka tak bardzo bała się poznawczej alternatywy, że nie
mogła spotkać się nawet z tak nieinwazyjną odmianą obcości jak sztuka, cóż
dopiero m ó w i ć o obcości kulturowej, kwestionującej naukowy obraz świata
1 związane z nim poczucie rzeczywistości. Natomiast „oko przednowoczesne
przyglądało się odmienności bez wzruszenia; były przecież różnice między ludźmi
częścią odwiecznego ładu B o ż e g o na ziemi." Z . Bauman, Modernity and
Amhivalence, op. cit., s. 241
C . Castañeda, Nauki Don Juana. Wiedza Indian z plemienia Yuqui, przeł. A.
Szostkiewicz, Kraków 1991, s. 7
Na marginesie zauważmy, że w czasach rosnącej niewspółmierności teorii,
udowadnianie oszustwa jest coraz częstszą, by nie rzec jedną metodą walki
pomiędzy konkurencyjnymi koncepcjami naukowymi. Tzw. weryfikacja ustaleń
z reguły służy kompromitacji osoby, która traci wszelką wiarygodność z chwilą
przypisania jej (bo o udowodnieniu często nie może być mowy) „fałszywych"
intencji. Wspomnijmy choćby głośny list Mariusza Ziółkowskiego kwestionujący
„wiarygodność empiryczną" ustaleń Ludwika Stommy, publikowany w „Etno
grafii Polskiej" w 1992 roku.
2 2
2 1
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
3(1
11
3 2
3 3
3 4
3 5
3 6
3 7
3 8
3 9
Pisałam o tym w pracy magisterskiej pt. Obraz świata Don Juana Matusa
w relacji Cariosa Castanedy w świetle tybetańskiego
buddyzmu tantrycznego
21
�(1983). Na temat Castanedy zob. też R. de Mille, Castañeda 's Journey. ThePower
and Allegan, Santa Barbara. 1976; R. de Mille, Dan Juan Papers. Further
Castañeda Controversies, Santa Barbara 1980; D. Silverman, Reading Castañeda,
A. Prologue to the Social Sciences, London 1975 etc.
C . Geertz, Religia jako system kulturowy, w: Racjonalność
i styl myślenia,
oprać. E . Mokrzycki, Warszawa 1992, s. 498
Pisai o tym już w 1964 roku Peter Winch w swoim Understanding Primitive
Society.
'
J. Borges, Etnograf, w: Pochwala cienia, Warszawa 1977, s. 21-22
Autora Zuni Folk-Tales, New York 1901. Zob. np. M. Manganaro (wyd.),
Modernist Anthropology, op. cit., s. 179.
Aby przekonać rozmówcę do zdradzenia tajemnicy obrzędów Simmons
pokazał mu książkę, w której opisane byty sekretne szczegóły rytuałów Hopi. Zob.
L . Simmons, Wódz Słońca. Autobiografia DC. Talayesvy, Indiana z plemienia
Hopi, Warszawa 1964
Mam tu na myśli zarówno wybitnych isłamistów takich jak Giuseppe Tucci,
Anagarika Govinda, Alexander Brzezin, Stephaen Beyer (zob. szczególnie jego
The Cult of Tara. Magic and Ritual in Tibet, Berkeley 1973) i wielu innych. Zob. J.
Tokarska-Bakir, Etnologia wnętrza religii, niepublikowany tekst wykładów z roku
1994/1995
Namkhai Norbu w: J. Shane, The Crystal and the Way of Light. Sutra, Tantra
and Dzogchen, New York - London 1986, s. 100
Thubten Jigme Norbu, C . H . Turnbull, Tibet: Its History, Religion and People,
b.m. 1968, s. 165-166. T . J . Norbu jest bratem Tenzina Gjatso, X I V Dalaj Lamy,
zaś C . H . Turnbull to autor pamiętnych Ików, ludzi gór.
Spośród innych ważnych książek podwójnego autorstwa wymienię dwie
szczególnie udane: J. (Fire) Lame Deer, R. Erdoes, Lame Deer, Seeker of Visions.
The Life of a Sioux Medicine Man, b.m. 1972; a także klasyczną już, przedwojenną
J.G. Neihardt, Black Elk Speaks Being the Life Story of a Holy Man of Oglala
Sioux, b.m. 1932
Semminar 1985: The Union of Mahamudra and Mahasandhi by Karma
Chagmey with on Oral Commentary by Tulku Chokyi Nyima Rinpoche, Kthmandu
1986, s.206-207.
Biografia Kirsten Hastrup stała się tematem spektaklu Odin Teatret pt.
„Talabot". Spektakl ukazywał Hastrup jako osobę, która miała odwagę wejść do
świata badanej przez siebie grupy kulturowej i zobaczyć mitycznego niewidzial
nego człowieka islandzkich rybaków, Huldumandur, dokonując tym samym
transgresji ze świata antropologów. S z c z e g ó ł o w a relacja i wnikliwy komentarz do
powstawania spektaklu we wspomnianej pracy A. Wyki, Badacz społeczny wobec
doświadczenia,
op. cit., s. 144-171. W dalszej relacji stale korzystam z tej właśnie
książki.
W: Culture and History. Copenhagen 1987, s. 558, za: A. Wyka, op. cit., s.
149
„Staying for some months during the autumn on a farm, I once took part in an
expedition to collect stray sheep in a rather rough mountainous region. At a certain
point in time 1 was left on a rock ledge to hold an ewe. (...) Suddenly, a dense fog
came rolling down from the upper mountains and with it an icy cold. In the
subarctic area you know never to trust the sun, and I was prepared to meet the cold,
but in the long run not even woolen clothes could prevent a degree of fear from
creeping in. It was not so much a question of fearing to get lost, even though I knew
that I could never descend alone. It was a kind of fear related to the place where
I found myself. (...) And there, a nebolous figure appeared in the mist. I knew
instantly that it was a man of the ' hidden people' (huldufólk) who visited me in the
small space of vision left to me and my ewe by the fog. Ever since the Middle Ages
huldumenn have been known to seduce Icelandic womenflok, and especially
shepherdesses in misty mountains. Apparently he did not touch me, but who knows
if he did not seduce me in one way or an another without my sensing it? When the
fog lifted, and I was finally rejoined by my own people, the only thing that
remained clear in my mind was the real experience of the materialization of the
uneral." K . Hastrup, The Challenge of the Unreal - or how Anthropology Comes to
Terms with Life, w: Culture and History, Copenhagen 1987, s. 552; cyt. za:
program spektaklu „Talabot" Odin Teatret, bdm, s. 4
4 0
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
4 6
4 7
4 8
49
5 0
51
5 2
" Op. cit. s. 53, za: A. Wyka, op. cit., s. 164
Fragment słynnej buddyjskiej Sutry Serca.
W trakcie badań Hastrup wchodziła w różne role. Pracowała m.in. przy
sprawianiu ryb, a także przy wypasie.
W. Weil, cyt. za: Z. Jasiewicz, Tradycja, w: Słownik Etnologiczny. Terminy
ogólne. Z. Staszczak (red.), Warszawa-Poznań 1987, s. 355
Hastrup m ó w i co prawda, że etnograficzne pisanie nie polega już, jak
dawniej, na odtwarzaniu rzeczywistości, lecz raczej "natworzeniu rzeczywistości
nowej", ale zaraz grzecznie dodaje: „by uczynić ją dostępną dla innych". Za:
Wyka, op. cit.
Nie można zgodzić się z tym, co powiada o intencji cudów z rozmaitych
tradycji religijnych Jacek Olędzki w przypisie 3 do swego niezwykle inte
resującego artykułu pt. Wrażliwość
mirakularna (pisane wespół z Andrzejem
Hemką, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1,1990, s. 14). Na przykład wszystkie znane
mi z przekazu bezpośredniego (Tybetańczycy sami o sobie) cuda buddyjskie
z reguły mają cel etyczny, nigdy zaś poetycki czy epistemologiczny. Trudno sobie
wyobrazić Tybetańczyka, który demonstruje tzw. siddhi (moce ponadempiryczne)
wiedziony chęcią zaspokojenia potrzeby poznawczej europejskiego etnografa.
W tej kwestii tradycja tybetańska jest stanowcza: ktoś kto demonstruje siddhi na
bazarze wyląduje w piekle.
5 4
5 3
5 6
5 7
5 1
5 9
Wielcy tybetolodzy tacy jak Giuseppe Tucci czy tragicznie zmarły René de
Nebesky-Wojkowitz ujawniali „poza protokołem", że zdarzało im się być
świadkiem niecodziennych zdarzeń, jednak relacje te nie trafiły do żadnego ze
znanych mi naukowych tekstów. Podobny rys można rozpoznać w twórczości
Mircei Eliadego. Cała jego fenomenologiczna, a więc nowoczesna „wrażliwość
mirakularna" (określenie Jacka Olędzkiego) znajdowała ujście w beletrystyce, tu
22
szczególnie warta uwagi jest krótka opowiastka pt. Tejemnica doktora Hónigbergera, przeł. I. Kania, Kraków 1985
M. Kundera, W poszukiwaniu utraconej teraźniejszości,
„Zeszyty Literac
kie", nr 42, 1993, s. 55
J. Clifford, Predicament of Culture, cyt. za M. Sznajderman, O etnograficz
nym Surrealizmie „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 1, 1991
Powszechnie znane jest uwikłanie brytyjskiej antropologii społecznej w ko
lonializm, zaś etnografii krajów bloku wschodniego w budowę komunizmu.
Najtrafniejszą diagnozę komunistycznego uwikłania etnografii dał Milan Kundera
w powieści Żart. Trudno byłoby jednak wskazać polską pracę naukową, która
odważyłaby się zanalizować polską etnografię powojenną w kategoriach dyskursu
władzy komunistycznej.
^ J. Clifford, Predicament of Culture, cyt. za M . Sznajderman, op. cit.
J. Jamin, Un sacré collège ou les apprientis sorciers de la sociolgie. „Cahiers
internationaux de sociologie" 68: 5-30, 1980
Odwołajmy się tu do zwięzłej charakterystyki Się u Cezarego Wodzińskiego:
„Wystarczy powołać się na wszechobecne Się, aby wszystko utraciło swą
problematyczność i niepewność. W obszarze Się nie pojawiają się pytania
0 prawdę, fałsz, piękno, brzydotę, itd., ale jest jedynie to, co się za prawdę, fałsz,
piękno, brzydotę itd. uważa. Się jest nikim, nie musi więc poręczać za to, co oferuje
1 podsuwa Dasein. Im bardziej publiczne, dostępne dla wszystkich, tym mniej jest
ono uchwytne i jawne, choć podaje się za najbardziej oczywiste." C . Wodziński,
Heidegger i problem zła, op. cit., s. 264
Przykładem sukcesu o podobnym rodowodzie może być twórczość Henri
Corbina, wybitnego religioznawcy - iranisty, zob. J. Tokarska-Bakir, Henri
Corbin: ,,Czas Eranosa", „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 2, 1992, s.
7-10
J. Olędzki, Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców
wioski nadwiślańskiej
XVIH-XX w., Warszawa 1991, s. 10
Dostrzega coś innego (zob. Murzynowo, op. cit., s. 10), co wydaje mi się
wszakże podobne do doświadczenia, o którym pisałam.
Olędzki odrzuca w metodzie to, co Gadamer nazywał jej „anonimowością"
(jest to tytułowa metoda z Wahrheit und Méthode). Metoda, stosowana w humanis
tyce, zwalcza indywidualną wrażliwość. Wytwarza humanistyczną wiedzę „ogól
ną", czyli taką, z której nikt konkretny skorzystać nie może. Z punktu widzenia
aspiracji hermeneutyki jest to raczej nie-wiedza. Por. Murzynowo. s. 27-29 etc.
'" Podobnie jak nie zgodził się „zostać fenomenologiem", co proponował mu
niegdyś Zbigniew Benedyktowicz. Por. Olędzki, Murzynowo. op. cit., s. 30
Olędzki był w ó w c z a s po dwuletniej podróży do Afryki.
„I j a pisze gdzie indziej Olędzki - niezbyt ufny wobec świata - korzystający
nieraz z pocieszeń murzynowiaka, Tomasza Cabana..." .1. Olędzki, Jezus
chodzący po jeziorze Genazaret. Zagadnienie czasu mitycznego i historycznego
w kulturze chłopskiej,
„Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 2: 1991, s. 16
Paula Rabinowa Reflections on the Fieldwork in Morocco, Berkeley 1977,
Victora Crapanzano Tubami: Portrait of A Moroccan, Chicago 1980 i K. Dwyera
Moroccan Dialogues, Baltimore 1982
Zob. szczególnie krytyczne cytaty z teoretycznych opracowań socjologicz
nych, Olędzki, Murzynowo, s. 23-24. Jest to kolejna cecha ponowoczesnych
etnografów, którzy ze szczególną pasją zwalczają strukturalizm i socjologiczne
formalizmy.
,,(...) wielkim sprzymierzeńcem byłoby posługiwanie się wyłącznie metodą
wywiadu, kwestionariusza pytań, czy ankiety, wreszcie uparte artykułowanie
pojęcia informator czy respondent." Murzynowo, s. 16. Trzeba pamiętać, że
Olędzki głosił ten pogląd jeszcze w czasach, gdy wiązało się to z ryzykiem utraty
naukowej twarzy; cenę tego ryzyka nieraz zresztą poznał.
M
6 1
6 2
6 4
6 5
6 6
ft7
6 8
6 9
7 1
7 2
7 3
7 4
7 5
7 6
Przytoczmy tu choćby ustny przekaz o etnografach wypatrujących osobliwo
ści w beznadziejnie typowej okolicy Solca. Dowcipny informator naopowiadał im,
ż e w Wiśle pływają syreny, że syreny te są odławiane i że najlepsze pod względem
kulinarnym wcale nie są ich płetwy, ale... piersi.
Moje ulubione kawałki w Murzynowie to opowieść pt. „Pierdzielisz" (259),
a także niedościgniona analiza pieprznych powiedzonek murzyniackich
(265-266).
Power of Images. Studies ofhistory and Theory ofResponse, Chicago 1989, s.
37
Odnotujmy tu dla porządku subtelny rodzaj przemocy, wywieranej np. przez
znajomość tzw. reguł myśli mitycznej. Badacz nowoczesny, zawsze „wiedział
lepiej " : „nie wszystkie potrzebne badaczowi teksty zostały kiedykolwiek zanoto
wane, co więcej (.••) nie wszystkie w o g ó l e powstały, nie zostały sformułowane
explicite, nie wykrystalizowały się, a mimo to możemy powiedzieć, że znamy logikę
i prawidła samej krystalizacji" J.S. Wasilewski, Tabu a paradygmaty etnologii,
Warszawa 1989, s. 135, podkreślenie moje J T B .
*" Z a którym kryje się ś w i a d o m o ś ć przezwyciężonego ataku sił antyrelalywistycznych. Jak u Clifforda, Geertza w jego znanym artykule, zob. przypis 24
Radykalna maniera tego zdania wynika ze w z g l ę d ó w czysto retorycznych.
Mam na myśli pierwszą z czterech wypraw paryskiego Instytutu Etnologicznego
(1931-33). Opracowywanie jej w y n i k ó w w specjalnym numerze pisma „Minotaure" dało początek kierunkowi, który Clifford nazywa surrealizmem etnograficz
nym. Zob. K. Kaniowska, Surrealizm i etnografia, i M. Sznajderman, op. cit. w:
„Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 1, 1991, s. 3-6 i 7-9
7 7
7 8
7 5
81
8 2
K. Hastrup, The Challenge of the Unreal - or how Antliropology Comes u>
Terms with Life, w: Culture and History, op. cit., s. 55
J. Olędzki i A. Hemka, „Polska Sztuka Ludowa", nr I, 1990
J. Olędzki, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3, 1989
A. Hemka, J . Olędzki, Wrażliwość mirakularna, op. cit., s. 9. Zwraca uwagę
fakt zgodności pomiędzy wyrażonym tu poglądem i konwencjonalistycznj
Geertzowską definicją religii, którą cytowałam w § 5.
* Por. H . - G . Gadamer, Prawda i metoda, op. cit., s. 458
8 3
8 4
8 5
8
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed90050373847ef816caeb37aa5bddb5.pdf
8e506ac06f8eb2858223b526eff5213b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2381
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2209
Title
A name given to the resource
Wenecja i śmierć: konteksty symboliczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.58-65
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czaja, Dariusz
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Wenecja i śmierć
Konteksty symboliczne
Dariusz Czaja
Oto miasto snu, miasto z z a ś w i a t a ,
miasto zamurowane w wodach Lety,
czy w podziemiu piekielnym.
1
G . d'Annunzio, Notturno
W europejskiej geografii mitycznej, Wenecja zajmuje
miejsce w y j ą t k o w e . T o p r z e s t r z e ń szczególnie w y r ó ż n i o n a ,
o d z n a c z a j ą c a się c h a r a k t e r y s t y c z n ą „ n a d w a r t o ś c i ą " . Bodaj
ż a d n e z europejskich miast nie w y w o ł y w a ł o i nie wywołuje
tak silnych w z r u s z e ń i r ó ż n o r o d n y c h emocji; ż a d n e nie b y ł o
obiektem tak często i c h ę t n i e manifestowanych u c z u ć fas
cynacji i p o d z i w u . W s p ó ł t w o r z ą one, trwale obecny w w y o
b r a ź n i europejskiej m i t Wenecji. Z wielu mitogennych miast
Europy, jedynie Wenecja z n a l a z ł a tak szeroki i powszechny
niemal o d d ź w i ę k w poezji, prozie, literaturze p o d r ó ż n i c z e j .
0 ile zainteresowanie miastami t a k i m i j a k : P a r y ż (E. Sue,
R.de la Bretonne, B a l z a k ) , Petersburg (Puszkin, Dostojew
ski, B ł o k , Biełyj) , D u b l i n (Joyce), W i e d e ń (Broch, M u s i l )
— p o z o s t a w a ł o raczej w o b r ę b i e w ł a s n e j , lokalnej tradycji
literackiej, o tyle obraz Wenecji z n a l a z ł swój wyraz w całej
prawie literaturze europejskiej. W ś r ó d tych, k t ó r z y o Wene
cji pisali o d n a l e ź ć m o ż n a przedstawicieli wielu nacji: Ros
j a n i e — A . Błok, W . I w a n o w , W . Rozanow, P. M u r a t ó w , O.
Mandelsztam, M . G u m i l o w , J. Brodski; Francuzi — M o n tesqieu, F . R . de Chateaubriand, J. de Maistre, A . de Musset,
T. Gautier, G . Sand, H . Taine, H . de Regnier, O. M i ł o s z , M .
Barres, M . Proust; A n g l i c y — B y r o n , Shelley, B r o w n i n g ,
F . W . Rolfe (bardziej znany j a k o b a r o n C o r v o ) , J. R u s k i n , H .
James (pisarz a m e r y k a ń s k i naturalizowany w A n g l i i ) , E.
Pound; Polacy — N o r w i d , Mickiewicz, J. Kremer, H .
Feldmanowski, J. Iwaszkiewicz, A . W a t , J. Stryjkowski, G .
H e r l i n g - G r u d z i ń s k i , W . K a r p i ń s k i , J. Błoński; Niemcy
— Goethe, A . v o n Platen, Nietzsche, Wagner, T . M a n n ,
a z pisarzy niemieckojęzycznych — H . v o n Hofmannsthal,
R . M . Rilke, G . T r a k i . Podczas m i ę d z y n a r o d o w e j konferen
cji p o ś w i ę c o n e j r o l i i znaczeniu Wenecji w literaturze w s p ó ł
czesnej, w y g ł o s z o n o k o m u n i k a t y p r z e k o n u j ą c e o j e j obecno
ści r ó w n i e ż w literaturze belgijskiej (francuskojęzycznej),
r u m u ń s k i e j , serbsko-chorwackiej, nowogreckiej, d u ń s k i e j
1 najsłabiej reprezentowanej literaturze... włoskiej (odnotuj
m y t u w a ż n e nazwisko G . d ' A n n u n z i o ) . N a w e t ta w y b i ó r c z a
i niekompletna lista, w y r a ź n i e pokazuje, że fenomen Wenecji
nie ogranicza się do jednego obszaru j ę z y k o w e g o czy k u l
turowego, do jednej tradycji literackiej. Przekonuje, że
Wenecja jest zjawiskiem p o n a d n a r o d o w y m , p o n a d k u l t u r o wym.
D l a potocznej ś w i a d o m o ś c i jest to miasto-wzorzec, miasto-paradygmat. D o Wenecji p o r ó w n y w a n e są inne miasta,
k t ó r e w w y o b r a ż e n i u z b i o r o w y m w y k a z u j ą pewne z n i ą
p o d o b i e ń s t w a . O k r e ś l a n e są one n o b i l i t u j ą c y m mianem
„ W e n e c j i P ó ł n o c y " . W swoich poszukiwaniach n a t r a f i ł e m
na k i l k a tego rodzaju miast: Petersburg, Sztokholm, Amster
dam, Brugia, a nawet — Bydgoszcz(l). Jedna z k r a k o w s k i c h
ulic n o s i ą n a z w ę Wenecja, a nad drzwiami p o d numerem
1 widnieje mozaika z weneckim g o d ł e m — lwem: „ D a w n i e j
p ł y n ę ł a t a m Rudawa i k o m u ś z b y w a l c ó w Wenecji skojarzyła
się z t y m m i a s t e m " . R ó w n i e ż i w tej spontanicznie po
wstającej toponomastyce „ l u d o w e j " z a c h o w a ł się pewien
ślad fascynacji W e n e c j ą . W s p o m i n a m o t y m d r u g i m , obok
literackiego, nurcie „ p o p u l a r n y m " by i w t y m punkcie
2
3
4
5
6
58
z a z n a c z y ć powszechny, rzec by m o ż n a , egalitarny w y m i a r
m i t o l o g i i Wenecji. N i e należy ona b o w i e m wyłącznie do
k u l t u r y „ e l i t a r n e j " , j a k m o g ł o b y to w y n i k a ć z zaprezen
towanej przed chwilą listy, ale przejawia się w r ó w n y m
stopniu i z r ó w n ą siłą w w y o b r a ź n i potocznej. T y m w s z a k ż e
r ó ż n i się ona od tradycji literackiej, że najczęściej jej ślady
p o z o s t a j ą nieuchwytne, nie zostają zarejestrowane. N i e
znaczy to, że nie istnieją. Wystarczy w s ł u c h a ć się w r ó ż n o
j ę z y c z n y t ł u m weneckich ulic, wystarczy p o s ł u c h a ć tych,
k t ó r z y podobnie j a k bohater jednego z licznych „ w e n e c k i c h "
u t w o r ó w , o p o w i a d a j ą „ o rzeczach, k t ó r e s k ł a d a j ą się na
śmieszną i w z r u s z a j ą c ą religię ludzi, k t ó r z y b y l i w Wenecji
i zostali n i ą d o t k n i ę c i : o kolorze wody, co nawet brudna
zachowuje z i e l o n k a w ą glazurę, szklistość i szlif agatu; o d r o
bnych falkach nacierających na o m a s z a ł e stopnie s c h o d ó w ;
o ł u p i n a c h p o m a r a ń c z y t a ń c z ą c y c h przy pasiastych, niebiesko-srebrnych palach do w i ą z a n i a g o n d o l i . "
Dopiero
u w z g l ę d n i e n i e o b y d w u n u r t ó w p o z w o l i ł o b y na rekonstruk
cję p e ł n e g o obrazu m i t u weneckiego. Wobec b r a k u stosow
nych ź r ó d e ł nasza interpretacja p o z o s t a ć musi n i e p e ł n a .
Czy jednak tego, co z w y k l i ś m y u w a ż a ć za „ n i s k i e " , nie da
się o d n a l e ź ć w kulturze „ w y s o k i e j " ? Czy wzruszenia, k t ó r e
t o w a r z y s z ą reakcjom „ p o p u l a r n y m " , obce s ą kulturze elit?
Fernand Braudel, autor „ r o z u m i e j ą c e g o " eseju p o ś w i ę c o n e
go Wenecji, jej znaczeniu w historii ś w i a t a ś r ó d z i e m n o m o r s
kiego, otwiera swój tekst znamiennym wyznaniem: „ J a k o
dzieci m a r z y l i ś m y wszyscy o szczęściu Robinsona Cruzoe,
0 statku o s i a d ł y m na mieliźnie przy wyspie. (...) T a k ż e
Wenecja jest w y s p ą , i n n y m ś w i a t e m d l a d o r o s ł y c h lub prawie
d o r o s ł y c h ludzi, dla dzieci, k t ó r e dojrzały, lecz wciąż jeszcze
m a r z ą . W y s p ą , k t ó r a na pewno nie jest n i e d o s t ę p n a , ale czy
jest kiedykolwiek o s i ą g a l n a ? W y o b r a ż a m y j ą sobie zbyt
dobrze przed jej poznaniem, aby dostrzec później j a k a jest
n a p r a w d ę . (...) Czar, złudzenie, p u ł a p k a , z n i e k s z t a ł c o n e
lustra, oto j a k a jest, j a k ą chcemy by była. (...) K a ż d y z nas na
swój s p o s ó b kocha Wenecję, odmienny od ludzi n a m bliskich
1 p o g r ą ż a się w niej inaczej, o d n a j d u j ą c w niej to czego
pragnie: r a d o ś ć życia, schyłek śmierci, wytchnienie, alibi,
d z i w n o ś ć l u b p r o s t o t ę ( . . . ) . " W metakomentarzu do własnej
fascynacji t y m miastem, francuski historyk zwraca u w a g ę na
fakt, że d o ś w i a d c z a ć Wenecji, m a r z y ć i pisać o niej, to sięgać
do p a m i ę c i dzieciństwa, do kreatywnej mocy w y o b r a ź n i , do
czegoś pierwotniejszego niż wykształcenie czy p r z y n a l e ż n o ś ć
do warstwy społecznej. Braudel, z o g r o m n ą intuicją ant
r o p o l o g i c z n ą z a u w a ż a , że na poziomie w y o b r a ź n i , m a r z e ń ,
t ę s k n o t , tradycyjne szkolarskie p o d z i a ł y nie m a j ą w i ę k s z e g o
sensu, że w t y m p r z y p a d k u m a m y do czynienia z j e d n ą ,
n i e p o d z i e l n ą k u l t u r ą . P r z y w o ł a j m y jeszcze w y p o w i e d ź Bory
sa Pasternaka, k t ó r y podobnie j a k Braudel, umieszcza
W e n e c j ę w d z i e c i ę c o - b a ś n i o w y m k o n t e k ś c i e : „Istnieją słowa:
c h a ł w a i Chaldeja, magowie i magnezja, Indie i indygo. D o
nich trzeba zaliczyć k o l o r y t nocnej Wenecji i jej w o d n y c h
o d z w i e r c i e d l e ń . " W j e d n y m z najbardziej w n i k l i w y c h , a jed
n o c z e ś n i e i n t y m n y c h t e k s t ó w p o ś w i ę c o n y c h Wenecji, pisa
n y m przez (urodzonego w Petersburgu) przedstawiciela
k u l t u r y „ w y s o k i e j " , znajdujemy t a k i oto fragment: „ J a k i ś
czas potem inny przyjaciel (...) p r z y n i ó s ł m i pewnego dnia
sfatygowany egzemplarz pisma ' L i f e ' , k t ó r y z a w i e r a ł oszała
miające zdjęcie bazyliki Sw. M a r k a p o d śniegiem. Jeszcze
7
8
9
�p ó ź n i e j dziewczyna, do k t ó r e j się w ó w c z a s zalecałem, poda
r o w a ł a m i na urodziny h a r m o n i j k ę sepiowych p o c z t ó w e k ,
przywiezionych przez jej b a b k ę z przedrewolucyjnej p o d r ó ż y
p o ś l u b n e j d o Wenecji, i ślęczałem nad k a ż d y m obrazkiem ze
szkłem p o w i ę k s z a j ą c y m w r ę k u . Potem z kolei moja m a t k a
w y d o b y ł a B ó g wie s k ą d kwadracik taniego gobelinu, szmat
k ę właściwie, na k t ó r e j w i d n i a ł a podobizna Palazzo Ducale;
tkanina z o s t a ł a u ż y t a do obicia z a g ł ó w k a mojej tureckiej
sofy, tak więc m i a ł e m p o d p o t y l i c ą s k o n d e n s o w a n ą historię
republiki. A d o r z u ć m y jeszcze do tego m a l e ń k ą m i e d z i a n ą
g o n d o l ę , k t ó r ą ojciec p r z y w i ó z ł z p o d r ó ż y służbowej po
Chinach i k t ó r ą rodzice trzymali na toalecie, j a k o pojemnik
na oderwane guziki, igły, znaczki pocztowe oraz (...) tabletki
i a m p u ł k i . " Z interesującego nas p u n k t u widzenia, ciekawe
jest t o , że B r o d s k i w s p o m i n a j ą c swoje pierwsze k o n t a k t y
z W e n e c j ą , czy raczej z jej obrazem, ideą, w y o b r a ż e n i e m ,
obok p r z y w o ł a n e j wcześniej powieści de Regniera, nie zapo
m i n a w y m i e n i ć p r z e d m i o t ó w n i e w ą t p l i w i e „ n i s k i e g o " po
chodzenia, p r o d u k t ó w masowej k u l t u r y . Wskazuje t y m
samym na i c h w a ż n y , m i t o t w ó r c z y charakter. Kicz i tandeta
z o s t a ł y z a p a m i ę t a n e i usprawiedliwione, j a k o że zajęły
miejsce w prywatnej m i t o l o g i i .
1 0
P r z y w o ł a n e wypowiedzi d o w o d z ą nieusuwalnej o b e c n o ś c i
w nurcie „ e l i t a r n y m " e l e m e n t ó w , k t ó r e kojarzymy zwykle
z k u l t u r ą „ p o p u l a r n ą " . W y m o w n i e świadczą o ich wzajem
n y m przenikaniu. M o ż e więc brak, o b o k poniżej cytowanych
t e k s t ó w „ l i t e r a c k i c h " , ś w i a d e c t w k u l t u r y „ p o p u l a r n e j " , nie
zostanie uznany za metodologiczne uchybienie: d o ś w i a d
czenie tej ostatniej stanowi — co s t a r a ł e m się p o k a z a ć
— n i e o d ł ą c z n ą część t e k s t ó w wysokiego obiegu.
M i t Wenecji rozwija się w o k ó ł k i l k u w y r a ź n i e uchwyt
nych, z n a c z ą c y c h m o t y w ó w i t e m a t ó w . Jednym z najczęst
szych i najbardziej spektakularnie przejawiających się w r ó ż
nego rodzaju ś w i a d e c t w a c h jest temat ś m i e r c i . Znamienna
jest jego t r w a ł o ś ć i uporczywe powracanie w w y o b r a ź n i
europejskiej. Co najmniej od k o ń c a X V I I I wieku, m o t y w ten
przejawia się z d u ż ą siłą p o d wieloma o b r a z o w y m i po
staciami, występuje w r ó ż n y c h symbolicznych u k ł a d a c h .
Wydane w r o k u 1911 opowiadanie Tomasza M a n n a Śmierć
w Wenecji, u t r w a l i ł o i w z m o c n i ł o obecny j u ż wcześniej
wizerunek Wenecji j a k o miasta śmierci. Obraz miasta na
k r e ś l o n y przez M a n a jest niezwykle sugestywny i z a p a d a j ą c y
w p a m i ę ć . Symptomatyczne, że obecnie osoby pytane o j a
kieś skojarzenie z W e n e c j ą , w większości w y m i e n i a j ą opo
wiadanie M a n n a (możliwe, że j a k ą ś rolę w utrwaleniu tego
skojarzenia, o d e g r a ł a ekranizacja noweli M a n n a zrobiona
przez L . Viscontiego — 1971). W y g l ą d a więc na t o , że
w ś w i a d o m o ś c i zbiorowej Wenecja nie t y l k o była, ale jest
i pewnie d ł u g o jeszcze pozostanie miastem k o j a r z o n y m ze
śmiercią. O t o kreatywna m o c literatury ( i filmu?) uchwycona
i n flagranti! Tomasza M a n n a m o ż n a więc u z n a ć za patrona
r o z w a ż a ń d o t y c z ą c y c h z w i ą z k u symbolicznego Wenecji
i śmierci a samo opowiadanie za jego m o d e l o w ą realizację.
Z a n i m jednak p r z y p o m n ę k i l k a f r a g m e n t ó w ze Śmierci
w Wenecji zobaczmy wcześniej j a k i e rysują się w s t ę p n i e
m o ż l i w o ś c i jego interpretacji.
11
M o ż n a zatem umieścić opowiadanie M a n n a p o ś r ó d i n
nych, bliskich m u czasowo „ w e n e c k i c h " t e k s t ó w ( H o f m a n nsthal, T r a k i , Barres) i wpisując w horyzont mentalny epoki,
r o z w a ż a ć je na tle powszechnego p o d ó w c z a s odczucia kryzy
su k u l t u r y , ś w i a d o m o ś c i zmierzchu i r o z k ł a d u cywilizacji,
n a s t r o j ó w dekadenckich. M o ż n a r ó w n i e ż — zadanie nie
zwykle frapujące — dostrzec w Śmierci w Wenecji temat
z o g r o m n ą i n t e n s y w n o ś c i ą pojawiający się w kulturze nie
mieckiej. W t y m p r z y p a d k u u t w ó r M a n n a będzie k o n t y n u a
cją d o ś w i a d c z e n i a weneckiego zawartego w tekstach Platena, Nietzschego, Wagnera. I d ą c t y m t r o p e m m o ż n a by,
p r z y k ł a d o w o , p o k a z a ć że admiracja ż y w i o n a dla Wenecji jest
częścią szerszego n u r t u w e w n ą t r z k u l t u r y niemieckiej
— romantycznej egzaltacji P o ł u d n i e m d o p e ł n i a j ą c y m d u
chowe treści g e r m a ń s k i e j P ó ł n o c y ( W i n c k e l m a n n , Goethe,
H ó l d e r l i n , Hegel, Nietzsche): „ W e n e c j a będzie w y j ą t k o w y m
miastem w ł o s k i m p r z e m a w i a j ą c y m do niemieckiej w r a ż l i w o
ś c i " ; m o ż n a by r ó w n i e ż w s k a z a ć , że subtelne związki
łączące d o ś w i a d c z e n i e p i ę k n a i d o ś w i a d c z e n i e śmierci, w n i k
liwie r o z w a ż a n e przez M a n n a , p o d e j m o w a ł j u ż wcześniej
w swoich tekstach autor Sonetów weneckich August v o n
Platen ( „ K t o spojrzał raz na p i ę k n o swoimi oczyma, w taje
mniczy s p o s ó b jest j u ż wydany na ś m i e r ć " ) i śledzić
o b e c n o ś ć tego w ą t k u w literaturze niemieckiej; m o ż n a by
wreszcie w y d o b y ć znaczenie jakie m i a ł a Wenecja dla niemie
ckiej autoidentyfikacji.
1 2
1 3
D o s t r z e g a j ą c m o ż l i w o ś c i interpretacyjne, k t ó r e o t w i e r a j ą
te dwa podejścia, nie l e k c e w a ż ą c ich, c h c i a ł b y m umieścić
Śmierć w Wenecji w jeszcze szerszej — nie t y l k o historycznej
i nie t y l k o narodowej, lokalnej — perspektywie. M a m na
myśli p e r s p e k t y w ę s y m b o l i c z n ą . W y k o r z y s t u j ą c hermeneutyczny t y p lektury t e k s t ó w symbolicznych, chcę p o k a z a ć j a k
temat śmierci znajduje zakorzenienie w g ł ę b o k i c h p o k ł a d a c h
w y o b r a ź n i zbiorowej, w archaicznych strukturach postrze
gania i p r z e ż y w a n i a świata; o d s ł o n i ć , obok wspomnianej j u ż
tradycji lokalnej, w y m i a r uniwersalny m i t u Wenecji. W t y m
celu konieczne stanie się umieszczenie opowiadania M a n n a
na tle szerszego kompleksu t e k s t ó w , co p o z w o l i na głębsze
i pełniejsze odczytywanie z n a c z e ń , u k a ż e też s p o i s t o ś ć sym
b o l i k i związanej z W e n e c j ą .
Rozpocznijmy jednak od d o ś w i a d c z e n i a Wenecji, tak j a k
przedstawia się ono w utworze M a n n a . Istotne s ą dla nas te
miejsca, w k t ó r y c h w y s t ę p u j ą n a w i ą z a n i a , aluzje do tematu
śmierci. Spotykamy je j u ż w p o c z ą t k o w y c h partiach opowia
dania. Przed wyjazdem do Wenecji, jeszcze w M o n a c h i u m ,
z a u w a ż a Aschenbach k o ł o cmentarnego m u r u obcego ( „ w i
docznie nie był tubylcem") w ę d r o w c a : „ p o s t a w a jego m i a ł a
w sobie c o ś w ł a d c z o daleko w i d z ą c e g o , ś m i a ł e g o l u b nawet
dzikiego; bo, czy to dlatego, że o ś l e p i o n y blaskiem w y
krzywiał się d o niskiego s ł o ń c a , czy też z a c h o d z i ł o t u stałe
zniekształcenie fizjonomii, wargi jego z d a w a ł y się zbyt
k r ó t k i e , nie osłaniały z ę b ó w , k t ó r e , o b n a ż o n e aż do dziąseł,
sterczały białe i d ł u g i e . " T e n demoniczny wizerunek obce
go p o g ł ę b i a się jeszcze przy kolejnej „ z a p o w i e d z i " śmierci,
j a k a spotyka Aschenbacha na statku w i o z ą c y m go do
Wenecji: „ T o w a r z y s t w o pierwszego p o k ł a d u s t a n o w i ł a gru
pa m ł o d y c h ludzi, zdaje się niższych u r z ę d n i k ó w handlowych
z Poli, k t ó r z y w podnieconych humorach wybierali się na
wycieczkę do W ł o c h . (...) Jeden z nich, w j a s n o ż ó ł t y m , wedle
ostatniej m o d y s k r o j o n y m letnim u b r a n i u (...) g ó r o w a ł nad
wszystkimi s k r z e c z ą c y m g ł o s e m i h u m o r e m . A l e gdy Aschen
bach p r z y p a t r z y ł m u się d o k ł a d n i e j , p r z e k o n a ł się niemal
z p r z e r a ż e n i e m , że był to m ł o d z i e n i e c fałszywy. Był stary, nie
u l e g a ł o w ą t p l i w o ś c i . Zmarszczki o t a c z a ł y jego oczy i usta.
M a t o w y k a r m i n p o l i c z k ó w był s z m i n k ą , brunatne włosy p o d
b a r w n ą w s t ą ż k ą otoczonym kapeluszem były p e r u k ą ; jego
szyja zwiędła i żylasta, p o d k r ę c o n y w ą s i k i muszka p o d
d o l n ą w a r g ą ufarbowane; jego żółte i kompletne uzębienie,
k t ó r e p o k a z y w a ł w u ś m i e c h u , b y ł o t a n i ą n a m i a s t k ą , a ręce
z sygnetami na o b u w s k a z u j ą c y c h palcach r ę k a m i s t a r c a . "
Interesujące, że te i jeszcze k i l k a innych szczegółów i epizo
d ó w opisanych w opowiadaniu, to wydarzenia autentyczne,
k t ó r e p r z y d a r z y ł y się samemu M a n n o w i przed i w czasie jego
p o d r ó ż y do W e n e c j i . W o p o w i a d a n i u p e ł n i ą one rolę r a m
konstrukcyjnych rozwijającej się fabuły. I wreszcie sam
moment wejścia do gondoli, k t ó r a ma przewieźć Aschen
bacha na L i d o : „ K t ó ż nie m u s i a ł p o k o n y w a ć przelotnego
dreszczu, tajemnego strachu i niepokoju, gdy po długiej
n i e b y t n o ś c i m i a ł wsiąść do weneckiej gondoli? Osobliwa ta
ł ó d ź , zachowana w niezmienionym kształcie z z a m i e r z c h ł y c h
c z a s ó w i niesamowicie czarna, j a k b y w a j ą t y l k o t r u m n y
— przypomina nieme i zbrodnicze przygody w ś r ó d plus
kającej nocy, p r z y p o m i n a bardziej jeszcze s a m ą śmierć,
mary, p o s ę p n y o b r z ę d i o s t a t n i ą m i l c z ą c ą p o d r ó ż . I czy k t o
z a u w a ż y ł , że siedzenie w takiej barce, ten trumienno-czarny,
czarno wyściełany fotel, jest n a j m i ę k s z y m , najrozkoszniej1 +
15
16
59
i
�17
szym, najbardziej u s y p i a j ą c y m siedzeniem na ś w i e c i e . "
Pojawia się t u , najczęściej wymieniany wenecki rekwizyt
— gondola, k t ó r e j opisy przyjdzie p r z e d s t a w i ć nieco p ó ź n i e j .
N i e mniej tajemniczy niż gondola jest p r z e w o ź n i k - g o n d o l i e r
wiozący Aschenbacha. O t o k r ó t k a jego charakterystyka,
p r z y p o m i n a j ą c a przytoczone przed momentem portrety:
„Był to m ę ż c z y z n a o niemiłej, ba, brutalnej
fizjonomii,
w m a r y n a r s k i m g r a n a t o w y m u b r a n i u , przepasanym ż ó ł t ą
szarfą i w b e z k s z t a ł t n y m s ł o m k o w y m , na bakier w ł o ż o n y m
kapeluszu, k t ó r e g o plecionka zaczęła się strzępić. Rysy
twarzy, k r ę t y w ą s p o d k r ó t k i m , zadartym nosem nie ś w i a d
czyły o jego w ł o s k i m pochodzeniu. C h o ć był raczej szczupłej
budowy ciała, tak że m o ż n a b y ł o go u w a ż a ć za niezbyt
zdatnego do zawodu, w ł a d a ł bardzo energicznie w i o s ł e m ,
nalegając na nie c a ł y m c i a ł e m za k a ż d y m uderzeniem. K i l k a
razy p o d n i ó s ł z wysiłku wargi o d s ł a n i a j ą c białe zęby . " T r z y
razy „ o b c y " , trzy razy zęby, trzy razy u p i ó r — tak m o ż n a by
s k o m e n t o w a ć w aforystycznym s k r ó c i e charakterystyki
wspomnianych postaci, k t ó r e są jedynie antycypacjami
śmierci objawiającej swoją moc, j a k zobaczymy, na wiele
sposobów.
1 8
Stwierdzenie: Wenecja — miasto śmierci, jest o g ó l n e
i niewiele m ó w i ą c e . Zobaczmy zatem w j a k i s p o s ó b dokonuje
się w w y o b r a ź n i semiotyzacja przestrzeni weneckiej, j a k
p o s z c z e g ó l n e jej elementy zostają naznaczone s y m b o l i k ą
t a n a t y c z n ą . P o w r ó ć m y na moment jeszcze do opowiadania
M a n n a , do tego fragmentu, kiedy Aschenbach, nie bez
„ t a j e m n e g o strachu i n i e p o k o j u " w s i a d a ł do weneckiej
gondoli. P o s t a ć gondoliera otrzymuje w o p o w i a d a n i u w y r a
ź n e rysy Charona; gondola, przez skojarzenie z m a r a m i ,
śmiercią, p o s ę p n y m o b r z ę d e m przypomina statek śmierci.
P o d k r e ś l o n e zostaje to jeszcze u w a g ą , że przejazd g o n d o l ą
jest p o d r ó ż ą o s t a t n i ą . Pisze Gaston Bachelard: „ W szczegól
ności funkcja z w y k ł e g o p r z e w o ź n i k a , jeśli t y l k o występuje
60
w dziele literackim, zawsze prawie wiąże się z s y m b o l i k ą
C h a r o n o w ą . C h o ć b y p r z e w o ź n i k przewoził jedynie przez
z w y k ł ą rzekę — ma w sobie coś z a ś w i a t o w e g o . " Siedząc
w k o n t e k ś c i e bogatej i wieloznacznej symboliki wody realiza
cje m o t y w ó w statku, o k r ę t u , p r z e w o ź n i k a w w y o b r a ź n i
poetyckiej, zestawia je Bachelard z b r e t o ń s k ą t r a d y c j ą
f o l k l o r y s t y c z n ą z n a j ą c ą statek śmierci, o k r ę t y w i d m o w e
i piekielne, z wierzeniami z Szampanii p r z e c h o w u j ą c y m i
obraz postaci p r z e w o ź n i k a dusz, z c h i ń s k i m ś w i ę t e m zmar
łych, gdzie w a ż n ą rolę odgrywa barka p r z e w o ż ą c a z m a r ł e
dusze. Pozwala m u to na wydobycie archetypicznego sensu
tych o b r a z ó w . W zestawieniu p r z e w o ź n i k a w i o z ą c e g o dusze
na „ t a m t e n ś w i a t " z ł o d z i ą i w o d ą , dostrzega pra-mit,
n a j p r o s t s z ą s t r u k t u r ę o b r a z o w ą i dlatego n a r z u c a j ą c ą się
z d u ż ą siłą w y o b r a ź n i , p o z o s t a j ą c ą w niej przez czas miesz
czący się w kategoriach (bardzo) „ d ł u g i e g o t r w a n i a " . Pointa
w y w o d u Bachelarda zawarta jest j u ż w pierwszym akapicie
r o z d z i a ł u d o t y c z ą c e g o m . i n . z w i ą z k u symbolicznego postaci
Charona z w o d ą : „ D o p i e r o sprowadziwszy na ich pierwotny
p o z i o m wszystkie p o d ś w i a d o m e w a r t o ś c i , j a k i e obraz po
d r ó ż y kojarzy z pogrzebem — m o ż e m y lepiej z r o z u m i e ć
znaczenie rzeki płynącej w k r ó l e s t w i e z m a r ł y c h oraz wszyst
kie legendarne ' z s t ą p i e n i a do piekieł'. W myśl zracjonalizo
wanych j u ż o b y c z a j ó w m o ż n a p o w i e r z a ć zwłoki ziemi albo
p ł o m i e n i o m , p o d ś w i a d o m o ś ć n o s z ą c a na sobie znak w o d y
będzie jednak nadal — niezależnie o d g r o b u i stosu — r o i ć
o odejściu szlakiem fal. Schodziwszy ziemię, przeszedłszy
przez o g i e ń , dusza p o w ę d r u j e na brzeg w o d y . W y o b r a ź n i a
g ł ę b i n n a , w y o b r a ź n i a materialna domaga się, aby woda
m i a ł a swój u d z i a ł w śmierci: potrzebuje w o d y , dzięki k t ó r e j
śmierć z a c h o w a ł a b y charakter p o d r ó ż y . Rozumiemy teraz,
iż dla takich nie k o ń c z ą c y c h się rojeń wszelkie dusze
— niezależnie o d rodzaju pogrzebu — m u s z ą w s t ą p i ć do
barki
Charona."
1 5
2 0
�D o p i e r o dzięki t a k i m symbolicznym odniesieniom, obraz
Aschenbacha w s i a d a j ą c e g o do gondoli i wiezionego przez
dziwnego gondoliera na L i d o , staje się bogatszy w znaczenia.
M o ż n a by jednak p o s t a w i ć zarzut wobec takiej interpretacji,
ze względu na znane, znakomite wyczucie przez M a n n a
istoty mitycznego myślenia, i widzieć w powyższej scenie
ś w i a d o m e n a w i ą z a n i e do mitologicznego wzorca. P o r ó w
nanie z i n n y m i m a t e r i a ł a m i p o z w o l i z r o z u m i e ć , że skojarze
nia w y o b r a ź n i pisarskiej M a n n a , jeśli nawet są ś w i a d o m ą
kreacją, nie są w y j ą t k o w e i że znajdują liczne odpowiedniki.
O t o k i l k a o p i s ó w , p o r ó w n a ń , o b r a z ó w poetyckich, od
n o s z ą c y c h się do rekwizytu t y p o w o weneckiego — gondoli.
Wagner tak w s p o m i n a j ą w swojej autobiografii: „ P o g o d a
nagle się p o p s u ł a , w y g l ą d samej gondoli nieźle mnie prze
straszył, g d y ż j a k k o l w i e k wiele słyszałem o tych swoistych,
na czarno pomalowanych pojazdach, to z a s k o c z y ł mnie
niemile ich w i d o k w rzeczywistości: kiedy m i a ł e m w s t ą p i ć
pod z a s ł o n i ę t y czarnym suknem dach, od razu o g a r n ę ł o mnie
w r a ż e n i e dawnej obawy przed c h o l e r ą , z d a w a ł o m i się, że
m u s z ę wziąć u d z i a ł w kondukcie pogrzebowym w czasie
dżumy."
Z a s k a k u j ą c e jest, w k o n t e k ś c i e opowiadania
M a n n a , to skojarzenie gondoli z ł o d z i ą z a d ż u m i o n y c h ,
z z a r a z ą . R ó w n i e ż zestawienie gondoli z pogrzebem nie jest
c z y m ś w y j ą t k o w y m , zważywszy na kolejne ś w i a d e c t w a .
Słynny wiersz B ł o k a rozpoczyna strofa:
2 1
Cisza i c h ł o d n y wiatr z laguny,
Gondole j a k trumienne d n a .
2 2
U Iwaszkiewicza znajdujemy podobny obraz:
W podwodziu błyszczy m a r t w y k a m i e ń ,
I ryby c h ł o n ą p o m a r a ń c z e .
A p r z y w i ą z a n e do o b r a m i e ń
Czarne trumnice klaszcząc t a ń c z ą . . .
2 3
W i n n y m wierszu p o d k r e ś l a się c z a r n ą ,
b a r w ę gondoli:
„śmiertelną"
A dziś w z a m a r ł y c h w ó d laguny
W y p ł y w a pusta, czarna ł ó d ź
2 4
I jeszcze jedno p o r ó w n a n i e : „ C a n a l e Grande połyskuje j a k
wielkomiejski asfalt. G ę s t o jest od barek i iluminowanych
łodzi. Cicho sunie stado gondol — stado czarnych ł a b ę
d z i . " Gdzie indziej m o w a jest o gondolach j a k o „ ł ó d k a c h
ż a ł o b n y c h " , „ d o m k a c h ż a ł o b n y c h " . Nieco bardziej wyra
finowany poetycko obraz gondoli, acz bliski przytoczonym
fragmentom spotykamy u Rilkego:
2 5
2 6
P r z e p ł y w a j ą , podobne do
czarnych myśli,
i d ą c na spotkanie w i e c z o r u .
27
C z e r ń , trumna, pogrzeb, ż a ł o b a , zaraza, to wszystko
elementy w c h o d z ą c e w pole semantyczne śmierci. M a r y
M c C a r t h y , w wielu tekstach p o ś w i ę c o n y c h Wenecji, do
strzega zjawisko konwencjonalizacji szeregu o b r a z ó w i p o r ó
w n a ń . D o jednych z bardziej zbanalizowanych zalicza te,
k t ó r e z w i ą z a n e są z opisami gondoli. Czy jednak spod tych
z u ż y t y c h p o r ó w n a ń , konwencjonalnych metafor, sztanc sko
jarzeniowych nie przeziera niejasno p o d k ł a d symboliczny?
Czy w tych stereotypach obrazowych nie pobrzmiewa obraz
statku śmierci, k t ó r y płynie przez w o d y Styksu, obraz,
k t ó r e g o o b e c n o ś ć śledził Bachelard w w y o b r a ź n i poetyckiej?
Czy w elementach b u d u j ą c y c h stereo-typ nie o d ż y w a j ą treści
arche-typu? Pozostawanie t y l k o przy powierzchniowej, ze
w n ę t r z n e j warstwie w y o b r a ż e ń , prowadzi do ich z u b o ż e n i a .
Wydaje się, że dopiero „ g ł ę b i n o w a " , symboliczna interpreta
cja u m o ż l i w i a przebicie się przez p o z i o m estetyczny do
w a r u n k u j ą c e g o go d o ś w i a d c z e n i a egzystencjalnego; pozwala
na dotarcie do istotnych s e n s ó w weneckiego m i t u . Ten t r o p
interpretacyjny b ę d z i e m y dalej k o n t y n u o w a ć .
2 8
61
�W charakterystykach miasta, opisach jego b u d o w l i , w o d y
w k a n a ł a c h , metaforyka jest u d e r z a j ą c o podobna do ob
razowania w y s t ę p u j ą c e g o w przytoczonych j u ż fragmentach.
N a p o c z ą t e k c a ł o ś c i o w y wizerunek Wenecji, gdzie rozwijany
jest dalej w ą t e k tanatyczny:
W t y m mieście czarno-zielonkawym,
Pełnym różowych kościotrupów,
D z w o n y wzlatują h y m n e m ł z a w y m ,
Jak p t a k i nad stosami t r u p ó w .
N i k t nie wszedł dziś na plac m a r m u r u ,
P a ł a c e , kolumnady, d o m y
I p o ś r ó d głębin czarnych c h ó r u
T a sama b ł ą k a się Salome.
I w bizantyjskich w s p ó ł s p i ę t r z e n i a c h
Sieci z ł o t e g o śni p r z ę d z i w a ,
W chichocie r ó ż ó w , w d z w o n ó w pieniach
K o ś c i s t ą r ę k ą śmierci k i w a .
I podobny obraz: „ M i ł o ś ć i śmierć. G d z i e ż to się lepiej
rozumie, niż w t y m u m a r ł y m mieście p o d o b n y m do kupy
w y k o p a n y c h piszczeli?" P o s z c z e g ó l n e elementy miasta
zyskują w a l o r y z a c j ę t a n a t y c z n ą :
„ C a ł a m a r m u r o w a defilada p a ł a c ó w t o fasada olbrzymie
go grobowca — martwego m i a s t a . "
„ P r z e c h o d z i m y przez mosty. L a m p k i świecą, j a k b ł ę d n e
ogniki cmentarne."
„ Ś r o d k i e m laguny długi szereg l a t a r ń ostrzegawczych na
białych palach — to śmiertelne gromnice u w e z g ł o w i a . "
„ O l b r z y m i e schody m a r m u r o w e były z m u r s z a ł e i ciemne.
P a c h n i a ł o mchem i s p a d a j ą c e krople wilgoci k a p a ł y dźwięcz
nie. Czarna Wenecja, m a r t w a i cicha leżała za k a m i e n n y m i
ścianami."
W wierszu W . I w a n o w a , wenecka laguna zostaje p r z y r ó w
nana d o bladego k i r u . 1 jeszcze zapis z Podróży po Włoszech
H i p o l i t a Taine'a, w k t ó r y m p o j a w i a j ą się wszystkie wspo
mniane j u ż akcesoria grobowo-cmentarne: „ D w a czy trzy
razy księżyc się wyłonił, i jego długie pasmo d r g a j ą c e b y ł o
podobne do pasma lampy pogrzebowej, zapalonej p o m i ę d z y
draperyjami zawieszonemi przed obiciem czarnym j a k i e g o ś
n i e s ł y c h a n e g o katafalku. N a w i d n o k r ę g u , j a k processyja
pochodni i g r o b ó w zatrzymanych na odległości bezgranicz
nej, ukazuje się Wenecja ze swoimi blaskami i gmachami; t u
i ó w d z i e w i d a ć ściśniętą g r u p ę świateł, niby w i ą z k ę gromnic
w rogu t r u m n y . "
Elementem, jeszcze bardziej niż k a m i e ń p o d a t n y m na
symbolizację, jest w Wenecji woda, co m o ż n a b y ł o z a u w a ż y ć
j u ż w k i l k u cytowanych fragmentach. „ W o d a , wszędzie
woda: to jest materia, t w o r z y w o tego miasta" — notuje
B r a u d e l . S p r ó b u j m y o d c z y t a ć w a r t o ś c i symboliczne w o d y
płynącej w weneckich k a n a ł a c h . R ó w n i e ż w p r z y p a d k u
wody, symbolika, na r ó ż n y c h zresztą poziomach, z w i ą z a n a
jest z tematem śmierci. W s p o m n i e l i ś m y j u ż , p r z y w o ł u j ą c na
wstępie opowiadanie M a n n a , o p o d r ó ż y g o n d o l ą , k t ó r a to
scena niejasno, aluzyjnie o d w o ł u j e do obrazu p o d r ó ż y
ż a ł o b n e j , przejścia na „ d r u g ą s t r o n ę " przez w o d ę Styksu.
W wierszu W a t a to p o r ó w n a n i e rozwijane jest z całą
oczywistością:
2 9
30
31
32
3 3
3 4
3 5
3 6
37
N i k n i e głos d z i e ń d o g o r y w a
z ł o t o płynie w czarnej toni
pył z m o t y l a pawie łzy
k a p i ą z marmurowej rdzy.
N i k n i e cień głos dogorywa
m i l k n ą senne barytony
pluska w i o s ł o w trupiej b r y i .
Czarne w o d y czarny Styks.
J a d ę j a d ę na z a g ł a d ę
upojony duchem z ł y m .
W wierszu Iwaszkiewicza m ó w i się wprost o „ z m a r ł y c h
wodach l a g u n y " . W innej relacji czytamy: „ W o d a nadaje
całej Wenecji lekkiego k o l o r y t u z m o r y . "
Bezpośrednie
o d w o ł a n i e d o ś w i a t a podziemi w charakterystyce w ó d wene3 8
39
4 0
62
l
ckich, znajdujemy w opisie M u r a t o w a : „ D l a nas, ludzi
P ó ł n o c y , k t ó r z y w s t ę p u j ą na ziemię w ł o s k ą przez złote w r o t a
Wenecji, w o d y laguny są w istocie w o d a m i Lety. G d y stoimy
przed starymi obrazami z d o b i ą c y m i kościoły weneckie, gdy
p ł y n i e m y g o n d o l ą l u b gdy b ł ą d z i m y po milczących uliczkach
czy nawet wśród_ p r z y p ł y w ó w i o d p ł y w ó w gwarnej fali
ludzkiej na placu Św. M a r k a , wszędzie t a m pijemy ł a g o d n e ,
słodkie w i n o z a p o m n i e n i a . " W topografii w ó d Hadesu,
Lete (rzeka lub ź r ó d ł o ) w y s t ę p u j e obok Styksu, A c h e r o n u ,
K o k y t o s u i Periflegetonu. Wypicie w o d y letejskiej przynosi
ło duszom zapomnienie i oczyszczenie. Inne opisy powtarza
j ą te symboliczne skojarzenia w o d y ze śmiercią, tyle że na
i n n y m poziomie, gdzie z w i ą z e k ten nie jest tak oczywisty.
Z a u w a ż m y , że w wielu relacjach m o w a jest o wodzie
odbijającej, odzwierciedlającej obrazy. W o d a zostaje p o r ó w
nana do lustra, zwierciadła. Braudel, j a k p a m i ę t a m y , do
strzegał w wodach weneckich „ z n i e k s z t a ł c o n e lustra". I raz
jeszcze M u r a t ó w : „ A woda! W o d a dziwnie p r z y k u w a do
siebie i p o c h ł a n i a wszystkie myśli, podobnie j a k t u p o c h ł a n i a
wszystkie dźwięki, t o t e ż najgłębsza cisza s p ł y w a n a m na
serce. N a j a k i m ś m o s t k u przerzuconym nad w ą s k i m kana
ł e m (...) m o ż n a o d d a ć się marzeniom, z a s ł u c h a ć się, na d ł u g o
odejść spojrzeniem w zieloną g ł ą b z lekka k o ł y s z ą c y c h się
zwierciadlanych o b r a z ó w . "
I opis Kremera, k t ó r y nie
pozostawia ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , co do r ó w n o w a ż n o ś c i
symbolicznej w o d y i zwierciadła: „ N i j a k niepodobna w y r a
zić barwy w o d y w noc p o d o b n ą (...). P o m a ł u oczy się
przyzwyczajają i czują nigdy nie g a s n ą c e ś w i a t ł o , k t ó r e wciąż
wytryskuje z niej. Jak lustro w p o k o j u u k r y t y m i za
m k n i ę t y m , j a k jedno z tych zwierciadeł magicznych w głę
biach nieznanych, o k t ó r y c h m ó w i ą legiendy, lśni się ciemno,
tajemniczo, ale zawsze się l ś n i . "
W archaicznych i l u d o w y c h strukturach m y ś l e n i a , k t ó r y c h
wyrazem s ą wierzenia i m i t y , zwierciadło często kojarzone
jest z z a ś w i a t a m i , śmiercią, d i a b ł e m . Przypomnijmy k i l k a
p r z y k ł a d ó w o b r a z u j ą c y c h t r w a ł o ś ć tego symbolicznego splo
t u . Szeroko rozpowszechnione jest wierzenie, że w lustrze
dostrzec m o ż n a śmierć lub d i a b ł a . Popularne są liczne
b a ś n i e (Gęsta Romanorum, Baśnie z tysiąca i jednej nocy),
w k t ó r y c h m o w a jest o pojawianiu się w lustrze z m a r ł y c h .
Znany jest ze słowiańskiej tradycji ludowej zwyczaj za
s ł a n i a n i a luster w d o m u , gdzie m i a ł miejsce zgon. W sym
bolice s z a m a ń s k i e j z w i e r c i a d ł o jest znakiem z a ś w i a t ó w l u b
służy j a k o instrument u m o ż l i w i a j ą c y dostanie się w tamte
s t r o n y . O w z w i ą z e k lustra ze śmiercią z a c h o w a ł się r ó w n i e ż
we współczesnej w y o b r a ź n i poetyckiej. W wierszu F . G .
L o r k i czytamy: „ Z a k a ż d y m lustrem jest z m a r ł a g w i a z d a . "
Nie mniej istotne jest w tych „ l u s t r z a n y c h " fragmentach
d o ś w i a d c z e n i e czasu. Czas p r z e n i k a j ą c y obrazy z r ó w n u j ą c e
w o d ę ze z w i e r c i a d ł e m ma charakter zstępujący: kieruje się
w przeszłość. M o ż e p r o w a d z i ć do p o g r ą ż e n i a się w zapom
nienie, w w o d y Lety. M o ż e też, j a k w kolejnym „ w e n e c k i m "
utworze Iwaszkiewicza, o d n o s i ć w inny s p o s ó b do ś w i a t a
podziemi. W o d a nazwana jest t a m „ s z a r ą o t c h ł a n i ą c z a s u " .
W i d z i m y zatem, że segmentarnemu odczuwaniu przestrzeni
miasta towarzyszy identyczne pojmowanie czasu. Wenecja
mieści się nie t y l k o w „ i n n e j " , tanatycznie waloryzowanej
przestrzeni, ale t a k ż e czas podlega p r z y p o r z ą d k o w a n i u p o l u
znaczeniowemu śmierci. Takie z a k ł ó c e n i e struktury czaso
przestrzeni charakterystyczne jest dla myśli archaicznej.
Obraz Wenecji wyłaniający się z przedstawionych dotych
czas f r a g m e n t ó w , u d e r z a j ą c o przypomina zaświaty, p o d
ziemia, k r a i n ę śmierci z wierzeń i m i t o l o g i i . S p r ó b u j m y na
kolejnych p r z y k ł a d a c h d o w i e ś ć tego p o d o b i e ń s t w a .
O b o k w y s t ę p u j ą c y c h j u ż e l e m e n t ó w c i e m n o ś c i , zapom
nienia, przeszłości, bezczasu, charakterystycznych dla ar
chaicznych w y o b r a ż e ń z a ś w i a t ó w , z d u ż ą częstotliwością
powtarza się w zebranych m a t e r i a ł a c h obraz Wenecji j a k o
przestrzeni ciszy. W k i l k u cytowanych fragmentach (Błok,
M u r a t ó w ) m o t y w ten kilkakrotnie się p o j a w i a ł . Teraz k i l k a
p a s s u s ó w m ó w i ą c y c h o t y m wprost:
41
42
4 3
4 4
4 5
4 6
47
48
49
�„ C o istniało o d p o c z ą t k u ? O g r o m n a cisza laguny. W ka
mieniach tego miasta bez ulic zawarta jest c i s z a . "
„ P r z e r a ż a ta cisza bezludnego martwego m i a s t a . "
„ Ł ó d ź się zbliża; na lewo w ciszy nadzwyczajnej, zagłębia
się k a n a ł Orfano, nieruchomy i pustynny; ten s p o k ó j w o d y
czarnej i lśniącej przejmuje wszystkie nerwy r o z k o s z ą i zgro
zą. U m y s ł zatapia się m i m o w o l n i e w tych g ł ę b i n a c h zimnych.
Co za dziwne życie tej w o d y niemej i n o c n e j . "
„ Ś w i a t ł a sączyły się z k i l k u okiennic, s o n d u j ą c głębię tego
czarnego strumienia o d b i t y m i p r o m i e n i a m i ; jednak nad
wszystkim zalegała g ł ę b o k a c i s z a . "
I najdobitniejszy, metafizyczny obraz ciszy weneckiej
widziany oczami Sartre'a, w k t ó r y m r o z p o z n a ć m o ż n a
r ó w n i e ż ś r e d n i o w i e c z n e ikonograficzne w y o b r a ż e n i e śmie
rci: „ N a n a d b r z e ż u blask zgasł, z a n u r z a j ą c budowle z po
w r o t e m w i c h o g ó l n o ś ć . N a d o w ą bezsiną p a p l a n i n ą wznosi
się r ó ż o w o ś c i ą cegieł milczenie. Daleka t r ą b k a odzywa się
i milknie. O t o obrazek dla t u r y s t ó w : W i e c z n o ś ć osaczona
przez Dzianie się l u b świat rozumny u n o s z ą c y się nad
m a t e r i ą . C o ś jeszcze widzę: c i s z a l o d o w a t ą s w ą
k o s ą (podkr. D . C . ) ścięła wszelki h a ł a s . W Wenecji ciszę się
widzi, jest ona m i l c z ą c y m wezwaniem Drugiego B r z e g u . "
Cisza o b o k ciemności to istotny element składający się na
archaiczne i folklorystyczne wizje z a ś w i a t ó w . By nie m n o
żyć c y t a t ó w ponad p o t r z e b ę , p r z y w o ł a j m y j a k o m a t e r i a ł
p o r ó w n a w c z y jeden t y l k o p r z y k ł a d , Psalm 88, gdzie w ob
razie z a ś w i a t ó w współistnieją wspomniane m o t y w y ciszy
i zapomnienia: „ C z y ż opowiadane będzie w mogile miłosier
dzie Twoje i w i e r n o ś ć Twoja w miejscu zagłady? C z y ż znane
b ę d ą w c i e m n o ś c i a c h cuda Twoje i s p r a w i e d l i w o ś ć Twoja
w krainie z a p o m n i e n i a . "
Z a u w a ż m y przy okazji jeszcze j e d n ą i s t o t n ą zbieżność. M .
Sznajderman o p i s u j ą c mityczny wizerunek zarazy, śledząc
jego o b e c n o ś ć w wielu tradycjach mitologicznych, religijnych
i folklorystycznych, d o w o d z i p o k r e w i e ń s t w a s t r u k t u r y sym
bolicznej obrazu z a ś w i a t ó w i w i z e r u n k u z a r a z y . Te same
elementy ( c i e m n o ś ć , milczenie, zapomnienie) akcentowane
są w opisach z a ś w i a t ó w , j a k i w relacjach z miejsc do
t k n i ę t y c h „ m o r o w y m powietrzem". T o celne rozpoznanie
pozwala z r o z u m i e ć nieco głębsze znaczenie s k o j a r z e ń W a g
nera, kiedy p o r ó w n y w a ł c z a r n ą w e n e c k ą g o n d o l ę do łodzi
z a d ż u m i o n y c h , a p o d r ó ż n i ą p o d s u w a ł a m u obraz pogrzebu
w czasie d ż u m y . Dostarcza r ó w n i e ż , nie ujawnianych d o t ą d ,
p o d t e k s t ó w symbolicznych dla opowiadania M a n n a . Przy
p o m n i j m y : Aschenbach, podczas swojego p o b y t u w Wenecji
dowiaduje się o rozwijającej się w mieście epidemii cholery.
T a informacja dziwnie przystaje do poczynionych przezeń
wcześniej obserwacji na temat „ m i a s t a ś m i e r c i " . W i e m y j u ż
dlaczego: obraz zarazy i wizerunek Wenecji są symbolicznie
ekwiwalentne. T o p o d o b i e ń s t w o sprawia, że p a n u j ą c a w We
necji cholera nie t y l k o nie jest c z y m ś obcym, nie na miejscu,
ale przeciwnie: m o c ą symbolicznych o d p o w i e d n i o ś c i w r ę c z
p o j a w i ć się powinna!
50
51
S2
S3
S4
s s
56
51
Z w r ó ć m y jeszcze u w a g ę na k i l k a szczegółów w opisach
Wenecji. C z ę s t o pojawiają się w nich takie o k r e ś l e n i a j a k
d u s z n o ś ć , ciasnota, w i l g o t n o ś ć , z a m k n i ę c i e , k t ó r e z n ó w
o d w o ł u j ą do archaicznej wizji k r a i n y śmierci, opisywanej
przy pomocy tych w ł a ś n i e e l e m e n t ó w : „ W s t r ę t n i e parno b y ł o
na ulicach; powietrze było tak gęste, że zapachy p ł y n ą c e
z m i e s z k a ń , s k l e p ó w , j a d ł o d a j n i , wyziewy o l i w y , chmury
perfum i t y m podobne t w o r z y ł y nieruchome, nie rozprasza
j ą c e się warstwy. D y m z papierosa wisiał w j e d n y m miejscu,
u s t ę p u j ą c p o w o l i . Ruch t ł u m u w ciasnocie p r z e s z k a d z a ł
tylko p r z e c h a d z a j ą c e m u się, zamiast go b a w i ć . " Z licznych
uwag na temat ciasnych uliczek, jeden t y l k o p r z y k ł a d : „ ż y w y
człowiek czuje się j a k wyspa: ściśnięty, o b e z w ł a d n i o n y .
Pieszo nie m o ż n a przejść z jednej strony na d r u g ą . T u się
przybija od brzegu do brzegu. (...) M o ż n a z a c h o r o w a ć na
a g o r a f o b i ę . " I jeszcze fantasmagoryczny, przerażający,
klaustrofobiczny, „ p i r a n e z y j s k i " z ducha obraz z opisu
Gautiera: „ B a r k a p ł y n ę ł a najpierw bardzo szerokim kana
łem, u brzegu k t ó r e g o r y s o w a ł y się n i e w y r a ź n i e ciemne
S 8
5 9
budowle... Potem skręciła w zawiłe i w ą s k i e uliczki wodne,
k t ó r e m o ż e w y d a w a ł y się n a m takie, bo nie z n a l i ś m y drogi.
Burza, k t ó r a d o b i e g a ł a j u ż k o ń c a , oświetlała jeszcze niebo
b l a d y m blaskiem, o d s ł a n i a j ą c n a m głębokie perspektywy,
osobliwe k o r o n k i nieznanych p a ł a c ó w . . . Schody n u r z a ł y
stopnie w kanale, zdając się w z n o s i ć w m r o k u k u tajem
niczym w i e ż o m Babel... Wszystko czego w c i e m n o ś c i a c h
d o t k n ę ł a zagubiona smuga światła, n a b i e r a ł o w y g l ą d u taje
mniczego, fantastycznego, p r z e r a ż a j ą c e g o , pozbawionego
proporcji... Z d a w a ł o nam się, że w ę d r u j e m y w powieści
M a t h u r i n a , Lewisa albo A n n y Radcliffe, ilustrowanej przez
G o y ę , Piranesiego i R e m b r a n d t a . "
Jako m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y , p o s ł u ż y n a m opis piekła
s p o r z ą d z o n y przez św. Teresę z A v i l a : „Wejście przed
s t a w i a ł o się na k s z t a ł t długiej i wąskiej uliczki, albo raczej na
k s z t a ł t bardzo nisko sklepionego, ciemnego, ciasnego lochu.
(...) N i e m o ż n a usiąść ani się p o ł o ż y ć w t y m ciasnym
zagłębieniu ściany, do k t ó r e g o b y ł a m w t ł o c z o n a , same te
ściany straszliwe na wejrzenie, c i ę ż a r e m swoim p r z y g n i a t a j ą
i d ł a w i ą ; nie m a t a m światła, d o k o ł a c i e m n o ś ć nieprzenik
n i o n a . " Ten opis jest s c h r y s t i a n i z o w a n ą wersją przed
chrześcijańskich, s t a r o ż y t n y c h w y o b r a ż e ń z a ś w i a t ó w , w k t ó
rych, obok e l e m e n t ó w wymienionych przez św. T e r e s ę ,
p o j a w i a j ą się — zwłaszcza nas interesujące — takie i c h cechy
j a k d u s z n o ś ć i w o d n i s t o ś ć . Przytoczone charakterystyki
Wenecji znakomicie mieszczą się w tych w y o b r a ż e n i a c h .
Widzieliśmy j u ż , że czerń, c i e m n o ś ć to k o l o r y s t y k a istotna
w opisach Wenecji. S t ą d nie t r u d n o z r o z u m i e ć , że noc
— esencja czerni, jest p o r ą szczególnie wysoko w a r t o ś
c i o w a n ą i często się o niej wspomina. O l b r z y m i a ilość relacji
zdaje s p r a w ę z tego nierozerwalnego, w odczuciach opisują
cych, z w i ą z k u Wenecji i nocy. „ N o c w Wenecji! N i e ta
zwyczajna, niedzielna, maksymirska noc ze starymi, p o d
niszczonymi ł ó d k a m i na jeziorze (...) lecz ta prawdziwa,
tajemnicza, wenecka, z czarnymi g o n d o l a m i i m i g o t l i w y m i
ś w i a t ł a m i ! " Wiele z przytoczonych wcześniej f r a g m e n t ó w
w y r a ź n i e wskazuje, że noc wenecka jest kosmosem śmierci.
T o t e ż w t y m miejscu jedno t y l k o ś w i a d e c t w o , w y s t a r c z a j ą c o
jednoznaczne: „ N o c księżycowa, o ś w i e c o n a b r y l a n t a m i
gwiazd. Wenecya u m a r ł a , w t r u m n i o n a w p o w ł o k ę wieczys
tych d y a m e n t ó w . "
Z w r ó ć m y przy t y m u w a g ę na jeszcze jeden aspekt ciemno
ści nocy. E. M i n k o w s k i , w znakomitej ejdetycznej analizie
ś w i a t a j a s n o ś c i i ciemności, świata dnia i nocy, przekonuje, że
do opisania istoty przejścia z jednej sfery do drugiej, najlepiej
nadaje się w y r a ż e n i e „ucieleśnić s i ę " . Cielesność, materialn o ś ć jest rysem k o n s t y t u t y w n y m jasnej przestrzeni, jego
c e c h ą n i e r e d u k o w a l n ą . „ G d y c i e m n o ś ć ustępuje miejsca
j a s n o ś c i , to wcale nie o to chodzi, że ś w i a t ł o czyni teraz
widzialnymi w otoczeniu przedmioty, k t ó r e poprzednio się
tam z n a j d o w a ł y , lecz p o z o s t a w a ł y n i e d o s t ę p n e dla naszego
spojrzenia, ale chodzi o to, że cały świat zmienia swój aspekt,
poddaje się n o w y m p r a w o m , a między i n n y m i w ł a ś c i w o ś
ciami, zaludnia się j u ż nie u l o t n y m i cieniami lecz c i a ł a m i . "
O d w r o t n i e rzecz się m a przy przejściu ze sfery jasnej do
ciemnej: „ K o n t u r y rzeczy t r a c ą teraz swoją w y r a z i s t o ś ć ;
u s u w a j ą się, r o z p ł y w a j ą , najpierw w p ó ł m r o k u wieczoru,
później w ciemności nocy. A r ó w n o c z e ś n i e przedmioty
p o r z u c a j ą z d a w a ł o b y się ~ s w ą n i e r u c h o m o ś ć , p r z y b i e r a j ą
dziwaczne kształty (...). Ś w i a t d o k o ł a mnie zaludnia się
w i d m a m i , niesprecyzowanymi obrazami, ż y w y m i , tajem
n i c z y m i . " U w a g i te d o p r o w a d z a j ą nas do kolejnego ob
licza, k t ó r e o d s ł a n i a Wenecja. T y m razem będzie to miasto
widmowe. Skoro powiedzieliśmy wcześniej, że Wenecja
należy do obszaru nocy, z r o z u m i a ł a staje się akcentowana
wielokrotnie jej n i e m a t e r i a l n o ś ć , z j a w i s k o w o ś ć , w i d m o w o ś ć ,
co za chwilę p o k a ż e m y . „ Ś w i a t zaludnia się w i d m a m i "
60
6 1
6 2
6 3
6 4
6 5
66
— istotnie — Wenecja zaludniona zjawami, u p i o r a m i ,
w i d m a m i , to obraz nader często p o w t a r z a j ą c y się w zgroma
dzonych przez nas tekstach. O t o opis Wenecji p o g r ą ż o n e j we
mgle: „ W y c h o d z i m y . Brniemy we mgle. M i a s t o jest p e ł n e
w i d m . Ludzie p r z e s u w a j ą się cicho, t o n ą w c i e m n o ś c i . (...)
63
�Pijani śpiewają. W i d m a b ł ą k a j ą się. Z m a r l i c h o d z ą po ziemi
tej nocy, j a k w noc z dnia wszystkich świętych na dzień
z a d u s z n y . " W filmie Nicolasa Roega Nie oglądaj się teraz,
o p a r t y m na noweli D . d u M a u r i e r p o d t y m samym t y t u ł e m ,
jedna z postaci z a u w a ż a : „ T y l e t u cieni, to miasto m a r t w e " .
M a r i a Janion w swoich „ p r ó b a c h teorii fascynacji filmem"
śledząc w ą t e k wizyjny, fantazmatyczny, wizyjny, halucynacyjny w kinie, p r z y w o ł u j e — j a k ż e trafnie — film Roega:
„ W s z y s t k o , co realne, ulega tutaj ' p r z e s u n i ę c i u ' bardzo
delikatnemu, na tyle jednak odczuwalnemu, że znaczenie
rzeczywistości w t y m filmie musi b u d z i ć pewne zaniepokoje
nie u widza. Z r e s z t ą najważniejsza jest t u w i d m o w a Wenecja
— ona faktycznie gra rolę tajemniczej, nieprzeniknionej
bohaterki filmu. T o Wenecja grozy, jakiej nie b y ł o jeszcze
w kinie — bo i Viscontiemu w Śmierci w Wenecji, c h o c i a ż
b y ł a d o t k n i ę t a z a r a z ą , nie u d a ł o się takiej p o k a z a ć . " 1 na
koniec tej prezentacji t e k s t ó w i ś w i a d e c t w rozwijających
w ą t e k „ w i d m o w y " , wiersz B ł o k a Wenecja, t y m razem w ca
łości, gdzie m a m y do czynienia z c a ł y m nieomal z e s p o ł e m
symbolicznych e l e m e n t ó w , na k t ó r e uprzednio w s k a z y w a l i ś
my.
67
6 8
Cisza i c h ł o d n y wiatr z laguny,
Gondole j a k trumienne dna.
W ś r ó d nocy leżę w blasku luny
U s t ó p tajemniczego lwa.
N a baszcie p ó ł n o c m i nad g ł o w ą
Giganty biją j a k we śnie.
Marek ikonę swą widmową
U t o p i ł w księżycowej mgle.
Poprzez galerie w p ó ł widome,
Lękliwie spozierając w k r ą g ,
Przechodzi, kryjąc się, Salome
Z m ą k r w a w ą g ł o w ą w splocie r ą k .
I wszystko śpi — noc bezechowa
T y l k o w i d z i a d ł a chwiejny k r o k ,
T y l k o upiorna moja g ł o w a
Z t ę s k n o t ą patrzy z misy w m r o k .
7 1
7 2
64
73
7 4
6 9
Z obrazem Wenecji nierealnej, widmowej łączy się wizeru
nek miasta, w k t ó r y m zaznaczona zostaje jego moc hip
notyczna. Jest to obraz Wenecji j a k o przestrzeni snu. Z wielu
a u t o r ó w , chyba t y l k o Gustaw H e r l i n g - G r u d z i ń s k i d a ł tak
plastyczny wizerunek Wenecji j a k o snu. „ W y s t a r c z y (...)
u w o l n i ć się od Wenecji k a r n a w a ł o w o - w i d o w i s k o w e j , zanu
rzyć się w niej n o c ą l u b o świcie, przyjechać t u jesienią czy
z i m ą , aby z r o z u m i e ć czym jest n a p r a w d ę . Snem ś n i o n y m na
jawie. (...) C o jest i s t o t ą snu — r e a l n o ś ć s p o t ę g o w a n a ,
n a t ę ż o n a , intensywna, w p o ł ą c z e n i u z u s t a w i c z n ą zmienno
ścią, k r u c h o ś c i ą i u l o t n o ś c i ą — stanowi t a k ż e istotę Wene
c j i . " W i n n y m miejscu powtarza t o samo H e r l i n g w poetyc
k i m skrócie: „ W e n e c j a , kwintesencja snu, gdzie wszystko
zdaje się często b y ć odbiciem odbicia w n i e k o ń c z ą c y m się,
lustrzanym ł a ń c u c h u . " W k i l k u innych relacjach, u t w o r a c h
poetyckich, częściowo j u ż cytowanych, często wykorzys
tywana jest metaforyka oniryczna do opisu miasta. D w u
z n a c z n o ś ć snu — „ r e a l n o ś ć s p o t ę g o w a n a " i „ u s t a w i c z n a
z m i e n n o ś ć " — odpowiada wielokrotnie p o d k e ś l a n e j d w u
z n a c z n o ś c i Wenecji. T ę j e d n o ś ć realności i nierealności,
p r a w d y i z ł u d z e n i a , b y t u i p o z o r u o d n a j d y w a n ą w Wenecji,
m o ż n a widzieć na głębszym jeszcze, bardziej elementarnym
poziomie, j a k uczynił to G . Simmel w swoim studium o t y m
mieście: „ d w u z n a c z n e jest p o d w ó j n e życie miasta, k t ó r e j u ż
to jest u k ł a d e m ulic, j u ż to u k ł a d e m k a n a ł ó w , tak że nie
należy ani do l ą d u ani do wody, jedno b o w i e m j a w i się j a k o
proteuszowa szata, zza k t ó r e j p r z e ś w i e c a k u s z ą c o to drugie
j a k o właściwe ciało; dwuznaczne są w ą s k i e ciemne k a n a ł y ,
gdzie w o d a drga niespokojnie i płynie, c h o ć nie m o ż n a
r o z p o z n a ć w j a k i m k i e r u n k u , porusza się nieustannie, ale
d o n i k ą d nie d ą ż y . Ż e życie nasze jest właściwie t y l k o f a s a d ą ,
za k t ó r ą stoi ś m i e r ć , jedyna rzecz pewna — oto dlaczego
życie, j a k m ó w i Schopenhauer, jest na w s k r o ś dwuznacz
n e . " A więc sen ( i Wenecja zarazem) j a k o hybrydyczna
7 0
j e d n o ś ć życia i śmierci. Sen j a k o brama w z a ś w i a t y . „ O t o
miasto snu, miasto z z a ś w i a t a " — wymienia j e d n y m tchem
d ' A n n u n z i o . T o kolejny splot symboliczny, n i e z a u w a ż a l n y
przy powierzchniowym spojrzeniu. A wystarczy p r z y p o m
nieć kontekst mitologiczno-religijny. W m i t o l o g i i greckiej
Sen i Ś m i e r ć to bracia bliźniacy. R ó w n i e ż tradycja hebrajska
często p o r ó w n y w a ł a śmierć ze snem (Job 3,13—15; 3,17;
K o h 9,3; 9,10; Ps 88,7), św. P a w e ł w I liście do K o r y n t i a n
(15,18) nazywa śmierć snem. Polskie s ł o w o cmentarz, w y w o
dzi się od greckiego „ k o i m e t r i o n " , co oznacza „miejsce
z a ś n i e n i a " . Ł a c i ń s k i e p r z y s ł o w i e powtarza za g r e c k ą trady
cją: „ S o m n u s est frater m o r t i s " . H o m o l o g i a sen-śmierć,
p o ś w i a d c z o n a jest szeroko w epigrafice nagrobnej: „ i n pace
bene d o r m i t " , „ d o r m i t i n somno pacis", „ i n pace s o m n i " ,
„ i n pace D o m i n i d o r m i a s " . W ę d r ó w k a p o onirycznym
mieście s t a n o w i ć m o ż e zatem odpowiednik zejścia w za
światy, w y r a ż o n e g o j ę z y k i e m metaforyczno-symbolicznym.
G d y b y jeszcze z w i ą z e k Wenecji z z a ś w i a t a m i nie w y d a w a ł
się p r z e k o n u j ą c y , wspomnijmy jeszcze jeden szczegół, c z ę s t o
p o j a w i a j ą c y się w naszych opisach. K r ę t e uliczki weneckie
nieustannie p r z y r ó w n y w a n e są w nich do labiryntu. W samej
Śmierci w Wenecji m o t y w ten występuje parokrotnie: „ N a
najbliższym postoju wziął ł ó d ź i k a z a ł się wieźć na San M a r c o
przez p o s ę p n y labirynt k a n a ł ó w (...). O k r z y k gondoliera, na
p ó ł ostrzeżenie, na p ó ł pozdrowienie, o t r z y m y w a ł z dala,
z ciszy labiryntu, wedle osobliwej u m o w y o d p o w i e d ź . (...) Po
ś l a d a c h p i ę k n e g o c h ł o p c a zapuścił się Aschenbach pewnego
dnia w w e w n ę t r z n ą p l ą t a n i n ę chorego miasta. T r a c ą c orien
tację, g d y ż uliczki, m a ł e k a n a ł y , mosty i place l a b i r y n t u były
zbyt do siebie podobne, niepewny j u ż stron ś w i a t a , baczył
jedynie aby nie stracić z oczu tęsknie ściganego obrazu
( . . . ) . " P o d o b n ą , c h o ć i r o n i c z n ą w tonacji, u w a g ę znaj
dujemy u Brodskiego: „ T a k więc, w ę d r u j ą c przez te labiryn
ty, nigdy nie wiemy czy ś c i g a m y j a k i ś cel, czy uciekamy od
samych siebie, czy j e s t e ś m y ł o w c ą , czy z w i e r z y n ą . Z p e w n o ś
cią nie ś w i ę t y m , ale m o ż e jeszcze nie smokiem na p e ł n ą skalę;
nie bardzo Tezeuszem, ale i nie M i n o t a u r e m z jego apetytem
na dziewice." Z u p e ł n i e nieoczekiwanie obraz Wenecji j a k o
l a b i r y n t u par excellence, pojawia się w Sklepach cynamono
wych: „ Ł ó ż k a cały dzień nie zaścielone, zawalone pościelą
zmiętą i w y t a r z a n ą od ciężkich s n ó w , stały j a k g ł ę b o k i e
łodzie gotowe do o d p ł y w u w m o k r e i zawiłe labirynty jakiejś
czarnej, bezgwiezdnej W e n e c j i . " I jeszcze czterowiersz
z Sonetów weneckich A . v o n Platena:
75
76
Ten labirynt ulic i m o s t ó w przede m n ą ,
na tysiące s p o s o b ó w s p l ą t a n e
Przejść przez nie kiedyś — czy będzie m i dane?
Czy tę z a g a d k ę rozwiążę t a j e m n ą ?
7 7
W tekstach o Wenecji, często ' s p o t k a ć m o ż n a relacje
o z b ł ą d z e n i u w ś r ó d ulic, o t r u d n o ś c i a c h znalezienia miejsca,
k t ó r e g o się szuka, o zagubieniu. T o s p o s t r z e ż e n i e u ł a t w i a
n a m i n t e r p r e t a c j ę symbolicznego znaczenia weneckiego labi
r y n t u . W ę d r ó w k i uliczkami Wenecji p r z y p o m i n a j ą znane
z wielu tradycji mitologicznych i folklorystycznych b ł ą d z e n i e
w labiryncie, k t ó r y jest metaforycznym obrazem „ k r ó l e s t w a
ś m i e r c i . " Błądzenie, zgubienie się, zejście z drogi i m
plikujące ruch wstecz, do tyłu — k u śmierci, t o czytelne
metafory zejścia w z a ś w i a t y : „ b ł ą k a n i e się jest sposobem
p o d r ó ż o w a n i a po t a m t y m świecie" konkluduje J.S. Wasilew
ski w swoim eseju, p o ś w i ę c o n y m m o t y w o w i „ w ę d r ó w k i
w z a ś w i a t y " . „ L a b i r y n t ma p o d w ó j n e znaczenie: jeśli jego
k r ę t e korytarze p r z y w o ł u j ą na p a m i ę ć m ę k i P i e k ł a , to jednak
p r o w a d z ą one d o miejsca, gdzie d o k o n a się o l ś n i e n i e . "
Bowiem labirynt to t a k ż e p r z e s t r z e ń inicjacyjna, miejsce
wtajemniczenia. P o w r ó ć m y raz jeszcze do opowiadania
M a n n a , od k t ó r e g o r o z p o c z ę l i ś m y nasze r o z w a ż a n i a . A s
chenbach (niem. Asche — p o p i ó ł ) , ścigając w weneckim
labiryncie nieuchwytne p i ę k n o , w c h o d z ą c w k r a i n ę śmierci,
d o s t ę p u j e wtajemniczenia w los, rozświetlenia egzystencji,
iluminacji. „ N a j w i ę k s z e nasilenie tego stanu, p r o w a d z ą c e j u ż
do jasnowidzenia, do głębokiej, c h o ć pełnej grozy akceptacji,
7 8
7 9
8 0
�pojawia się gdy p o ś r ó d tego p o ś c i g u dostrzega naraz szcze
g ó l n y sens swego d o ś w i a d c z e n i a j a k o d o ś w i a d c z e n i a artysty.
I ta refleksja t o nie s t u d z ą c e , obce temu, co się w n i m
rozgrywa, d z i a ł a n i e ś w i a d o m o ś c i , lecz w ł a ś n i e wyraz afirm u j ą c e g o zrozumienia. M o ż n a p o w i e d z i e ć , że Aschenbach
p o w t ó r z y o d w i e c z n ą d r o g ę duszy wtajemniczanej w misteria
— a ż do zgody na samounicestwienie."
Mogliśmy zaobserwować z j a k ą niezwykłą konsekwencją,
nie z a n i e d b u j ą c ż a d n e g o szczegółu, w y o b r a ź n i a symboliczna
kreuje obraz Wenecji j a k o przestrzeni z a ś w i a t ó w . M i a s t o to
jest nie t y l k o „ c a ł k i e m i n n y m " ś w i a t e m — „ P o ł o ż e n i e
Wenecji jest w y j ą t k o w e ; m o ż n a nawet p o w i e d z i e ć , że leży
ona niemal poza W ł o c h a m i " — ale znajduje się blisko
81
8 2
„ t a m t e g o ś w i a t a " . Jest miejscem „ p r z e b i c i a " m i ę d z y ziemią
i podziemiami. Wejście w p r z e s t r z e ń w e n e c k ą jest ruchem
w dół, przywodzi na myśl to, co zawiera się w greckim
terminie „ k a t h a b a s i s " : zstąpienie do k r ó l e s t w a śmierci.
I n t e r e s u j ą c e jest to, że n o w o ż y t n a w y o b r a ź n i a symboliczna,
t w ó r c z o r e i n t e r p r e t u j ą c m o t y w y zawarte w warstwie wierzeń
i m i t ó w , wciąż tak m o c n o zakorzeniona jest w archaicznych
schematach m y ś l e n i a i postrzegania. Z o s t a j ą c , za jej p o ś r e d
nictwem, wprowadzeni w p r z e s t r z e ń Wenecji — d z i w n ą ,
n i e j e d n o z n a c z n ą , n i e p o j ę t ą — o d k r y w a m y , że ,jeśli po
ddamy się jej w a r u n k o m , w ó w c z a s znajdziemy się w ś r o d k u
t a j e m n i c y " . We w n ę t r z u ciemnego, nieprzejrzystego sym
bolu.
83
PRZYPISY:
3 4
Iwaszkiewicz, Koronki..., s.270
G. d'Annunzio, Notturno, Warszawa-Lwów-Poznań-Nowy Jork,
b.d., s.14
W. Iwanow, Kormczije zwiezdy, St. Petersburg 1903, s.103
Oczywiście zdarzały się również reakcje obojętne i negatywne,
H. Taine, Podróż po Włoszech, cz.II Florencja i Wenecja,
składające się na swoisty anty-mit Wenecji. M. McCarthy w swej pracy Warszawa 1887, s.292
Venice observed (London 1961) zestawia listę tych, którzy nie poddali
Braudel, op.cit., s.160
się urokom Wenecji: Znaleźli się na niej m.in. Montaigne, Stendhal,
A. Wat, Wiersze wybrane, Warszawa 1987, s.143
Spencer, Gibbon, D.H. Lawrence, Melville. Por. G. HerIwaszkiewicz, Wiersze..., s.499
ling-Grudziński, Dziennik pisany nocą 1973—1979, Warszawa 1990,
J.P. Sartre, Wenecja z mojego okna, „Twórczość", nr 10, 1962,
s.217
s.70
P. Muratów, Obrazy Włoch, Warszawa 1972, t.l, s. 18
Por. R. Caillois, Paryż, mit współczesny, (w:) Odpowiedzialność
Por. hasło „Lethe" (w:) Dictionnaire de la mythologie grecąue et
i styl. Eseje, Warszawa 1967
romaine, Paris 1951
Cały XVIII numer „Trudów po znakowym systiemam", zatytuło
Muratów, op.cit., s.14
wany Semiotyka miasta i kultury miejskiej. Petersburg poświęcony
został interpretacjom obrazu tego miasta w literaturze rosyjskiej. Zob.
J. Kremer, Podróż do Wioch, Wilno 1859, t.l, s.235
omówienie tego numeru przez R. Mazurkiewicza, Semiotyka Peters
M. Wallis, Dzieje zwierciadła, Warszawa 1973, s.87
burga, „Znak" nr 11—12 (384—385), 1986, s. 185—194
L . Stomma, Magia dzisiaj — zasady analizy (cz.II), „Polska
Materiały z konferencji zgromadzono w zbiorowym tomie: Vene- Sztuka Ludowa" nr 4, 1979, s.108
zia nelle letterature modernę, ed. C. Pellegrini, Venezia-Roma, b.d.
J.S. Wasilewski, Podróże do piekieł, Warszawa 1979, s.133
Wenecja w oczach Jerzego Nowosielskiego (wywiad J. Guze),
F . G . Lorca, Poezje wybrane, Warszawa 1968, s.126
„Twórczość" nr 10, 1988, s.120
Iwaszkiewicz, op.cit., s.494
E . Bieńkowska, Dane odebrane. Tryptyk wioski, Londyn 1985, s.8
A. Stokes, Venice, Illustrations by J. Piper, London 1965, s.9
F. Braudel, Venise, (w:) F. Braudel, G. Duby, La Mediteranee. Les
Feldmanowski, op.cit., s.13
Hommes et 1'heritage, b.m. 1986, s.157—158
Taine, op.cit., s.292
Ch. Dickens, Pictures from Italy, (w:) Great Expecta
B. Pasternak, Drogi napowietrzne i inne utwory, Warszawa 1973,
tions-Pictures from Italy — American Notes, New York 1879, s.501
s.466-^67
J. Brodski, Znak wodny, „Zeszyty Literackie" nr 39, 1992, s.19
Sartre, op.cit., s.73
Inne znaczące wątki składające się na bogatą mitologię Wenecji
G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s.367
omawiam w pracy Wenecja: twarze miasta. Etnologiczna interpretacja Księga Psalmów, tłum. Cz. Miłosz, Paris 1982, s.210
symbolicznego wymiaru zjawiska, mszp. pracy magisterskiej w dysp.
M. Sznajderman, Mityczny wizerunek zarazy, (w:) Szkice i próby
Katedry Etnologii UJ.
etnologiczne (Skawica 1982—1983), Kraków 1985, s.105—120
E . Bieńkowska, W poszukiwaniu królestwa człowieka. Utopia
Mann, op.cit., s.274
sztuki od Kanta do Tomasza Manna, Warszawa 1981, s.283. Praca ta
Stryjkowski, op.cit., s.41,40
zawiera rozdział „Muzyka wenecka", w którym autorka dokonuje
Cyt. za: G. Poulet, Metamorfozy czasu, Warszawa 1977,
znakomitej, wielowarstwowej analizy Śmierci w Wenecji odnosząc
s.513—514
opowiadanie Manna do kontekstu kultury, literatury,filozofiiniemie
św. Teresa z Avila, Wizja pieklą, (w:) E . Renault, Święta Teresa
ckiej
z Avila, Kraków 1983, s. 122—123
A. von Platen, Tristan, (w.) Gedichte, Stuttgart 1968, s.23
Por. M. Sznajderman, op.cit., s.114
T. Mann, Śmierć w Wenecji, (w:) Nowele, Warszawa 1956, s.243
M. Matkovic, Ślady na ścieżce, „Literatura na Świecie" nr 1 (174),
Tamże, s.255—256
1986, s.181
„... w Śmierci w Wenecji nic nie zostało zmyślone: przechodzień
** d'Annunzio, op.cit., s.40
spotkany koło Cmentarza Północnego w Monachium, ponury statek
E . Minkowski, „Zaświecam lampę", „Znak" nr 271, 1977, s.58
odpływający z Poli, sędziwy fircyk, podejrzany gondolier, Tadzi i jego
Tamże, s.56
rodzina, wyjazd, który nie doszedł do skutku z powodu zamiany
d'Annunzio, op.cit., s.14
bagaży, cholera, uczciwy urzędnik biura podróży, złośliwy śpiewak
M. Janion, Odnawianie znaczeń, Kraków 1980, s.353
uliczny i cokolwiek by jeszcze przytoczyć...", T. Mann, O sobie,
Błok, op.cit.
Warszawa 1971, s.52
Herling-Grudziński, op.cit., s.217—218
Mann, Śmierć..., s.259
Tamże, s.334
Tamże, s.260
Cyt. za: E. Bertram, Wenecja (jest to rozdział z książki Nietzsche,
G. Bachelard, Wyobraźnia poetycka, Warszawa 1978, s.149
Versuch einer Mythologie, Bonn 1918), „Zeszyty Literackie" nr 26,
Tamże, s.146
1989, s.25—26
R. Wagner, Mein Leben, Munchen 1911, t.2, s.678
Por. M. Eliade, Aspect du mythe, Paris 1963, s.156
A. Błok, Poezje, Kraków 1981, s. 267
Mann, op.cit, s.275, 295, 311
J. Iwaszkiewicz, Wiersze zebrane, Warszawa 1968, s.496
Brodski, op.cit., s. 35
Tamże, s.499
B. Schulz, Sklepy cynamonowe, Kraków 1985, s.55
J. Stryjkowski, Pożegnanie z Italią, Warszawa 1954, s.41
A. von Platen, op.cit., s.51 (przekład K.Książek).
H. Feldmanowski, Wenecya w przededniu 1866 roku, Poznań
P. Santarcangeli, Księga labiryntu, Warszawa 1982, s.173; J.S.
1866, s.13, 21
Wasilewski, op.cit., s.234
R.M. Rilke, Gesammelte Werke, Insel 1930, t.l, s.197, cyt za:
J.S. Wasilewski, Po śmierci wędrować. Szkic z etnologii świata
Venezia nelle letterature... s.314
znaczeń (cz.II), „Teksty" nr 4(46), 1979, s.61
Por. Herling-Grudziński, op.cit., s.217
Santarcangeli, op.cit., s.175
Iwaszkiewicz, op.cit., s.495
E . Bieńkowska, W poszukiwaniu królestwa..., s.289
J. Iwaszkiewicz, Koronki weneckie II, (w:) Opowiadania, War
Przytaczam za: L . E . Vogel, Aleksandr Blok, The Journey to Italy
szawa 1979, t.2, s.289
with English Translations of the Poems and Prose, Ithaca and London
Stryjkowski, op.cit., s.40
1973, s.42
G. d'Annunzio, op.cit., s.14
R.M. Rilke, Briefe aus den Jahren 1907—1914, Leipzig 1937,
Stryjkowski, op.cit., s.41
s.231
1
3 5
2
3 6
3 7
3 8
3 9
4 0
3
4 1
4 2
4
4 3
4 4
4 5
4 6
5
4 7
6
4 8
4 9
7
5 0
8
51
5 2
9
5 3
1 0
5 4
11
55
56
5 7
1 2
5 8
5 9
6 0
6 1
13
6 2
1 4
6 3
15
1 6
6 5
6 6
6 7
6 8
6 9
7 0
1 7
71
1 8
7 2
1 9
2 0
21
7 3
2 2
7 4
2 3
7 5
2 4
7 6
2 5
7 7
2 6
7 8
2 7
7 9
2 8
8 0
2 9
81
3 0
8 2
3 1
3 2
8 3
3 3
65
i
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/086827c41c8815b7dc4a2aed6fc92e6a.pdf
59c13b7b33d3a231880fe2a886410f54
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2380
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1992
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2208
Title
A name given to the resource
Wyobraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna filmu "Szklane serce" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.45-57
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Michera, Wojciech
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Wyobraźnia alchemiczna Wernera
Herzoga. Egzegeza symboliczna
filmu „Szklane serce"
Wojciech Michera
„Potem
otworzyłem
Mogłem
sięgnąć po kielich, pełen jak gdyby wody,
ale w kolorze
I wziąłem
usta, i patrzcie!
ognia/
go, a gdy
Moje serce napełniło
Mądrość
wzrosła
A n t o n i n A r t a u d tak rozpoczyna jeden ze swoich szkiców:
„ J e s t w zasadzie teatru i zasadzie alchemii tajemnicza
t o ż s a m o ś ć istoty. A l b o w i e m teatr, podobnie j a k alchemia
(jeśli r o z p a t r y w a ć go w jego istocie, i to od spodu, o d
p o d ł o ż a ) , opiera się na pewnych podstawach w s p ó l n y c h
wszystkim sztukom, podstawach, k t ó r e w dziedzinie ducha
i w y o b r a ź n i zmierzają d o osiągnięcia s k u t e c z n o ś c i podobnej
do tej, k t ó r a — w dziedzinie fizycznej — pozwala r z e c z y
w i ś c i e r o b i ć z ł o t o . " N a l e ż y jednak powiedzieć, że nie
k a ż d y teatr i nie k a ż d e dzieło sztuki z a s a d ę tę realizuje.
Sytuacja sztuki przypomina egzystencjalną sytuację samego
c z ł o w i e k a — tak j a k j ą p r z e d s t a w i ł Kierkegaard. Zgodnie
z jego p o d z i a ł e m życia c z ł o w i e k a na fazy, m o ż n a m ó w i ć
o człowieku estetycznym, etycznym i religijnym, przy czym
g ł ó w n a granica m a j ą c a charakter j a k o ś c i o w y , przebiega
m i ę d z y dwiema pierwszymi „ s f e r a m i egzystencji" a o s t a t n i ą .
W podobny s p o s ó b , b i o r ą c pod u w a g ę status egzystencjalny,
podzielić m o ż n a i s z t u k ę . Z jednej strony z n a j d ą się więc
dzieła estetyczne i etyczne, czyli — u o g ó l n i a j ą c — d o k o n u j ą
ce opisu i psychologicznej oceny rzeczywistości. Po drugiej
stronie natomiast u m i e ś c i m y s z t u k ę (czy też aspekt sztuki),
k t ó r a w zamierzeniu d ą ż y do zrealizowania zasady sfor
m u ł o w a n e j przez A r t a u d a . M a t e r i ą , z k t ó r e j sztuka ta buduje
swe dzieła nie jest t k a n k a psychologiczna, ani też percepowane z m y s ł o w o otoczenie. Sztuka ta tworzy nowy
w y m i a r — w n i m zwykłe ludzkie p o d z i a ł y rzeczywistości
przestają b y ć adekwatne a pojęcia t r a c ą o s t r o ś ć swych
granic. Ten nowy w y m i a r wraz ze swoimi właściwościami
wynika ze zmiany perspektywy — bierna obserwacja, two
r z ą c a w naszych m y ś l a c h wyłącznie repliki, z a s t ą p i o n a
zostaje przez przeżycie, duchowe uczestnictwo; dzięki niemu
nazwy m o g ą z y s k a ć p r a w d z i w s z ą , r e a l n ą — a nie t y l k o
u m o w n ą — treść.
1
Sztuka ta ma więc charakter metafizyczny, zwraca się
b o w i e m do samej istoty bytu. Dlatego też „ J ę z y k , k t ó r y m
musimy się t u p o s ł u g i w a ć jest w najwyższym stopniu sym
boliczny. J e d n a k ż e taki jego charakter nie umniejsza praw
dy, przeciwnie, jest jej w a r u n k i e m . M ó w i e n i e o bycie j a k o
t a k i m w s p o s ó b niesymboliczny jest n i e p r a w d ą . (...) Ż a d n e
dowodzenia nie odsłaniają prawdziwej natury b y t u " . Sztu
ka o k t ó r e j m ó w i m y pragnie b y ć aktem, k t ó r y o d s ł a n i a
n a t u r ę b y t u i w n i m uczestniczy, p o s ł u g u j ą c się p e ł n y m i mocy
symbolami (symbol, w przeciwieństwie do znaku, nie jest
2
zrozumieniem
mi w piersi
A mój duch zachował
(IV Ezdrasza
wypiłem
się
to w
14, 39—40,
pamięci."
apokryf)
zupełnie przezroczysty i nie wskazuje wyłącznie poza siebie
— d ą ż y raczej do zintegrowania desygnatu, do k t ó r e g o się
odnosi). O s i ą g a ona p o z i o m egzystencjalny, nie chodzi w niej
j u ż o opis; nie m o ż e c h o d z i ć o opis jeśli usiłuje się p r z e ł a m a ć
opozycję p o d m i o t — przedmiot, obserwator — obiekt;
przekraczamy granicę: przed n i ą jest c i e k a w o ś ć i wiedza, za
n i ą — wiara. „ Ż a d n e dowodzenia nie odsłaniają prawdziwej
natury b y t u " , jest ona z r o z u m i a ł a jedynie dzięki s y m b o l o m
(symbol to przejście z w y m i a r u semiotycznego do w y m i a r u
ontycznego). Ż e b y z r o z u m i e ć symbol — zgodnie z twier
dzeniem Paula Ricoeura — trzeba w e ń uwierzyć, ale żeby
u w i e r z y ć , należy z r o z u m i e ć . P o m ó c z r o z u m i e ć — taki jest
też cel niniejszego a r t y k u ł u [dodajmy, że twierdzenie Ricoeu
ra nie jest b ł ę d n y m k o ł e m , raczej — k w a d r a t u r ą k o ł a
(hermeneutycznego), a ta jest j u ż p o w a ż n y m , mistycznym
zagadnieniem].
3
Jak n a z w a ć s z t u k ę o k t ó r e j m ó w i m y ? S a k r a l n ą , metafizy
c z n ą , egzystencjalną? A n t o n i n A r t a u d m ó w i ł o teatrze
alchemicznym. Jest to p o m y s ł bardzo ciekawy i dla nas
p o ż y t e c z n y , bo w ł a ś n i e z a l c h e m i ą p o r ó w n y w a ć b ę d z i e m y
film Wernera Herzoga.
Z a n i m powiemy nieco więcej o sensie symbolicznych
d z i a ł a ń alchemika, musimy zwrócić u w a g ę , że alchemia sama
w sobie jest s z t u k ą , właśnie s z t u k ą m e t a f i z y c z n ą . Ponadto,
tak j a k w samej alchemii, w całej sztuce „ a l c h e m i c z n e j "
t w ó r c z o ś ć m o ż n a podzielić na d w a rodzaje dzieł. W alchemii
jest to z jednej strony operatio, praktyczne d z i a ł a n i e w labo
r a t o r i u m , z drugiej natomiast — tractatus, dzieło napisane.
D o tej ostatniej kategorii zdają się n a w i ą z y w a ć te dzieła
sztuki, k t ó r e za p o m o c ą s y m b o l i alchemicznych (czy szerzej
— w y w o d z ą c y c h się z tradycji hermetycznej) t w o r z ą zwarte
i sensowne konstrukcje. D o realizmu operatio zbliżają się
z kolei p r ó b y metafizycznej ingerencji w rzeczywistość
d u c h o w ą . P o s z c z e g ó l n e gatunki sztuki w s p o s ó b naturalny
w y d a j ą się bliższe jednej lub drugiej kategorii, np. malarstwo
praktyce l a b o r a t o r i u m a literatura t r a k t a t o m . W rzeczywis
tości jednak linia p o d z i a ł u przebiega w e w n ą t r z k a ż d e g o
z g a t u n k ó w . Symbolami alchemicznymi p o s ł u g i w a ł się Hie
r o n i m Bosch, w literaturze natomiast Rabelais, Goethe oraz
wielu innych, np. Jerzy Andrzejewski w Bramach raju.
P r z y k ł a d e m kategorii nazwanej t u operatio m o g ą b y ć z kolei
s t a r o ż y t n e portrety wykonane specjalną f a r b ą k a r n a c y j n ą ,
4
5
45
�s p r e p a r o w a n ą — j a k sam człowiek — z czterech s k ł a d n i k ó w ,
o d p o w i a d a j ą c y c h czterem elementom, h u m o r o m H i p o k r a t e sa. T a k ż e na charakter p r a w o s ł a w n y c h i k o n (o k t ó r y c h
b ę d z i e m y jeszcze m ó w i ć ) , świętych ze swej natury, s k ł a d a j ą
się w d u ż y m stopniu takie czynniki, j a k : m a t e r i a ł , b a r w n i k i ,
proces tworzenia, a przede wszystkim natchnienie i p o w o ł a
nie t w ó r c ó w oraz m o d l i t w a w i e r n y c h . M o ż n a t u w s p o m n i e ć
też o t w ó r c z o ś c i G . Segala, k t ó r e g o w y t w o r y ( „ r z e ź b o - o b r a z y " ) p o k o n u j ą s u b i e k t y w n o ś ć autora p r z e n o s z ą c częś
ciowo c z y n n o ś ć tworzenia na widza, p o w i e r z a j ą c j ą jego
subiektywnej z d o l n o ś c i w i d z e n i a . Pragnienie osiągnięcia
sakralnej mocy dzieła, przekroczenia jego u m o w n o ś c i artys
tycznej i nadania m u w a r t o ś c i egzystencjalnej s k ł a n i a ł o
Wagnera do wystawiania swych o p e r - m i s t e r i ó w w j e d n y m
t y l k o miejscu, w Bayreuth, niczym w jedynej prawdziwej
świątyni.
Podobny cel mieli nadrealiści. I c h n a j w i ę k s z y m osiąg
nięciem, n a j w i ę k s z y m dziełem, jest g ł ę b o k i e p r z e w a r t o ś
ciowanie stosunku do rzeczywistości (w t y m do rzeczywisto
ści sztuki). W koncepcji n a d r e a l n o ś c i Bretona zaciera się
r ó ż n i c a m i ę d z y w y o b r a ź n i ą a percepcją — rzecz p o m y ś l a n a
istnieje w e d ł u g niego rzeczywiście. A n t o n i n A r t a u d tworzy
k o n c e p c j ę teatru m a j ą c e g o b y ć miejscem specjalnym, na
znaczonym sakralnie, w y r ó ż n i o n y m s p o ś r ó d zwykłej prze
strzeni, gdzie d o k o n y w a ć się ma nadnaturalna przemiana
ś w i a t a . Tristan Tzara przeciwstawia poezję p o j m o w a n ą j a k o
ś r o d e k ekspresji poezji b ę d ą c e j c z y n n o ś c i ą d u c h o w ą . Poezją
staje się nie tyle napisany wiersz, ile życie samo.
Przejawy podobnych u s i ł o w a ń p r z e ł a m a n i a u m o w n o ś c i
i iluzoryczności dzieła sztuki spotykamy też w filmie. M a m
na myśli, poza samym Herzogiem, n i e k t ó r e filmy np.
Felliniego l u b Wajdy. Dzieła tego ostatniego są często
o s k a r ż a n e o niedostatki psychologiczne — ale też nie są to
filmy psychologiczne! M o c n e zakorzenienie Wajdy w ducho
wości R o m a n t y z m u sprawia, że ponad p r a w d ę psychologicz
n ą stawia o n p r a w d ę , k t ó r ą n a z w a ć m o ż n a m e t a f i z y c z n ą .
D ą ż e n i e do pewnego rodzaju realności ontycznej widoczne
jest szczególnie we Wszystko na sprzedaż, gdzie k a ż d y , k t o
pojawia się na ekranie gra (?) siebie samego (na czym cierpi
n i e w ą t p l i w i e strona estetyczna filmu). O b e c n o ś ć w m y ś l a c h
tych o s ó b nieobecnego j u ż Zbigniewa Cybulskiego jest
marcelowskim „ m y ś l e n i e m o", przeciwstawianym przez au
tora Journal metaphysiąue z w y k ł e m u myśleniu: „... myśl jest
c z y n n ą n e g a c j ą unicestwienia ( w a r t o ś ć metafizyczna p a m i ę
ci, a nawet w pewnym znaczeniu — historii). N a l e ż a ł o b y
tutaj p o g ł ę b i ć tę szczególną myśl, powszechnie o d c z u w a n ą ,
że nieobecny, że z m a r ł y nie jest „ n i g d z i e " , lecz t y l k o we mnie;
w gruncie rzeczy wiara w pewien rodzaj fotografii, k t ó r a
p r z e ż y w a o r y g i n a ł , fotografii nie skliszowanej, ruchomej,
zanikającej — lecz m i m o wszystko fotografii. ( O n odszedł,
lecz m a m jego fotografię). Tutaj jednak stwierdza się ponow
ne zaprzeczenie spontanicznych s t w i e r d z e ń ś w i a d o m o ś c i :
gdy myślę o n i m , myślę istotnie o n i m , to co nazywa się
fotografią, jest t y l k o p e w n y m rodzajem czynnika p o ś r e d
niego, p u n k t u oparcia (zresztą zmiennego, zależnie o d
z d o l n o ś c i p a m i ę c i o w y c h r ó ż n y c h jednostek). M ó g ł b y m to
w y r a z i ć m ó w i ą c , że Andenken jest w swej głębi magiczne; że
dociera do samego b y t u poza p o ś r e d n i k a m i , k t ó r e się
nazywa psychologicznymi (a k t ó r y c h natura ontologiczna
pozostaje zresztą dla nas nieprzenikniona). (...) akt metafizy
czny, k t ó r y mnie łączy z j a k i m ś bytem — z b y t e m — ma
zawsze s t r o n ę o d p o w i a d a j ą c ą a k t y w n o ś c i myśli pojmowanej
j a k o budowanie czy j a k o r o z p o z n a w a n i e . "
6
7
8
9
10
P o d z i a ł sztuki metafizycznej, k t ó r ą n a z w a l i ś m y t u też
„ a l c h e m i c z n ą " , na tractatus i operatio jest oczywiście u m o w
ny. N i e jest to właściwie p o d z i a ł , bo w j e d n y m dziele s k u p i a ć
46
się m o g ą obie te kategorie. Są one raczej d w o m a aspektami
w j a k i c h sztuka ta m o ż e się p r z e j a w i a ć . C h ę ć pokazania
istnienia i c h o b u b y ł a p o w o d e m p o ś w i ę c e n i a tej sprawie a ż
takiej uwagi. By p r o b l e m z a m k n ą ć (oczywiście w zakresie
naszych potrzeb) w a r t o jeszcze w s p o m n i e ć o p r z y k ł a d z i e
często z s o b ą p o r ó w n y w a n y c h Tomasza M a n n a i Jamesa
Joyce'a. I c h t w ó r c z o ś ć jest w pewien s p o s ó b skrajnym
p r z e c i w i e ń s t w e m ; lecz trzeba p a m i ę t a ć , że p r z e c i w i e ń s t w o ,
by m o g ł o zaistnieć, musi mieć dla o b u swych b i e g u n ó w
w s p ó l n ą płaszczyznę. W t y m p r z y p a d k u jest n i ą wykroczenie
poza logizm i estetyzm dzieła literackiego — i c h miejsce
zajmuje r e a l n o ś ć , egzystencjalność mityczna. Przeciwieńst
w o natomiast polega na t y m , że M a n n nie ł a m i e w zasadzie
uznanych konwencji literackich, podczas gdy Joyce d o k o n u
je przedziwnych transmutacji materii s ł o w a . Jeśli więc o d
w o ł a m y się do naszego schematu, Joyce bliższy będzie
rzeczywistemu procesowi fizycznemu, M a n n natomiast te
m u , co określiliśmy j a k o tractatus ( p r z y p o m n ę t y l k o , że
Tomasz M a n n sam n a z y w a ł swoje dzieła, np.
Czarodziejską
górę, hermetycznymi, czy w r ę c z alchemicznymi). Odmien
n o ś ć ta ma jednak znaczenie d r u g o r z ę d n e . W samej alchemii
prawdziwie m ą d r a księga ma w sobie j u ż c o ś z Wielkiego
Dzieła (Opus Magnum), myśliciele, k t ó r z y nigdy nie praco
wali w l a b o r a t o r i u m (np. Jakob Bohme) są nie mniej cenieni
niż ci, k t ó r z y całe życie spędzili w ś r ó d retort i a l e m b i k ó w .
W a r t o o t y m p a m i ę t a ć , łatwiej będzie dostrzec w s p ó l n y sens
pozornie r ó ż n y c h z d a r z e ń .
Najwyższy j u ż czas, by w tok naszego rozumowania
wpleść w ą t e k podstawowy. Przekształci on, m a m nadzieję,
b e z k s z t a ł t n ą m a s ę narracji w s e n s o w n ą k o n s t r u k c j ę . W ą t
k i e m t y m jest tajemnica zawarta w filmie Wernera Herzoga
Szklane serce (film, n a k r ę c o n y w 1976 r. na podstawie I I
rozdz. książki Herberta Achternbuscha Die Stunde des
Todes, z m u z y k ą P o p o l V u h , przedstawia p o s t a ć f o l k l o r u
bawarskiego pasterza Muhlhiasa. Jego opowiadania — w i z j e
z a p o w i a d a j ą koniec świata i z a ł a m a n i e się p o r z ą d k u społecz
nego i moralnego. Upadek ten dotyczy też znajdującej się
w jego wsi h u t y szkła. Jej k a t a s t r o f ę poprzedza śmierć
majstra, k t ó r y z a b r a ł d o grobu tajemnicę wytwarzania
rubinowego szkła. M ł o d y właściciel huty, p r ó b u j ą c y za
w s z e l k ą cenę z d o b y ć z a p o m n i a n ą r e c e p t ę popada w szaleńst
w o . H u t a ginie w p ł o m i e n i a c h a Hias odchodzi w g ó r y ) .
Tajemnicy zawartej w filmie nie będziemy usiłowali roz
w i ą z a ć (tajemnicy nie da się r o z w i ą z a ć , tajemnica nie jest do
r o z w i ą z y w a n i a ) ; przeprowadzimy p r ó b ę alchemicznej egzegezy filmu.
Czy ma to sens? W chwili gdy film p o j a w i ł się na świecie
niewiele j u ż istniało czynnych pracowni alchemicznych.
T r u d n o więc m ó w i ć o b e z p o ś r e d n i m dziedzictwie, zupełnie
m o ż l i w y m i rzeczywiście istniejącym w przypadku literatury
l u b malarstwa. Lecz i film, m i m o całej swej niezależności, nie
rozwijał się w p r ó ż n i i m ó g ł p o w r a c a ć do tradycji poprzez
inne rodzaje sztuki. Ponadto, w pierwszym okresie swego
rozwoju, gdy m a ł o k t o kojarzył go w o g ó l e ze s z t u k ą , jego
zdecydowanie plebejski charakter m ó g ł jedynie p o m ó c
w zbliżeniu się do ludowej rzeczywistości m i t u (a i później
niedaleko b y ł o od fabryki s n ó w do fabryki rzeczywistości,
c h o ć b y m i a ł a to b y ć rzeczywistość zdegradowana). Wydaje
się zresztą, że w samym procesie t w ó r c z y m , w każdej
dziedzinie sztuki, przejawić się m o g ą opisane wyżej cechy.
Oba aspekty „ a l c h e m i c z n o ś c i " sztuki — w y n i k a j ą c e z tra
dycji m o t y w y hermetyczne, j a k i specjalne właściwości
procesu t w ó r c z e g o , m a j ą c e g o w zamierzeniu p r z e k r o c z y ć
u m o w n o ś ć i fikcyjność sztuki — istnieją w filmie Wernera
Herzoga.
O b e c n o ś ć aspektu operatio jest oczywiście trudniejsza do
�wykazania. Nie m o ż n a p r z e n i k n ą ć myśli t w ó r c y , a ta właśnie
m a zasadniczee znaczenie j a k o moc k r e u j ą c a metafizyczną
rzeczywistość dzieła (będzie o t y m jeszcze m o w a ) . Lecz
wydaje się, że dla Wernera Herzoga film nie jest wyłącznie
środkiem ekspresji. Znana jest jego wiara w r e a l n o ś ć d z i a ł a ń
duchowych i mistyczne traktowanie rzeczywistości (świad
czy o t y m np. piesza pielgrzymka z Niemiec do P a r y ż a
w intencji ciężko chorej przyjaciółki). Przede wszystkim
trzeba jednak p o w i e d z i e ć o p e w n y m i s t o t n y m szczególepracy nad f i l m e m : w e d ł u g z a p e w n i e ń reżysera, mianowicie,
aktorzy z jego zespołu grali w Szklanym sercu w stanie
hipnozy. Zabiegu hipnotyzowania d o k o n y w a ł sam Herzog.
Jego późniejsze wyjaśnienia na temat celu tych d z i a ł a ń są
t r o c h ę niejasne, nie c h o d z i ł o chyba jednak o zwykły c h w y t
reklamowy. K r y t y c y najczęściej m ó w i ą o chęci w y w o ł a n i a
w r a ż e n i a większej niezwykłości i n i e s a m o w i t o ś c i obrazu.
P i ę k n o zdjęć, w y o b r a ź n i a reżysera, tajemnicza atmosfera
— c ó ż więcej trzeba? Jest to wyjaśnienie zupełnie wystar
czające przy psychologiczno-estetycznej ocenie filmu. Trze
ba z d a w a ć sobie jednak s p r a w ę , że ryzykujemy w ten s p o s ó b
popadniecie w proceder sprowadzania nieznanego do pojęć
znanych. Niestety, takie k r y t e r i u m zdrowego r o z s ą d k u jest
filtrem z a t r z y m u j ą c y m t o , co najważniejsze.
Zadajmy więc sobie t r o c h ę więcej t r u d u i poszukajmy
lepszego wyjaśnienia. N i e musimy s z u k a ć zresztą daleko
— przeczytajmy raz jeszcze cytat z A r t a u d , k t ó r y m w k r o c z y
liśmy w nasze koliste dociekania. Praktycznym polem obser
wacji m o ż e b y ć w y w o d z ą c y się w pewien s p o s ó b z artaudowskiej tradycji teatr „ L a b o r a t o r i u m " Jerzego Grotowskiego.
C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą tego teatru były ( m ó w i ę o czasach,
gdy G r o t o w s k i realizował jeszcze wystawiane na scenie
spektakle) niezwykle długie i z u p ł y w e m czasu coraz dłuższe
okresy p r ó b i p r z y g o t o w a ń aktora. I c h celem b y ł o dokonanie
jego przemiany — ale nie w sensie czysto psychologicznym
(jak w koncepcji S t a n i s ł a w s k i e g o ) , lecz metafizycznym.
Zadaniem aktora była j u ż nie „ g r a " lecz „ b y c i e " , nie
c h o d z i ł o o odtwarzanie postaci lecz spowodowanie, by
w s p o s ó b j a k najdosłowniejszy zaistniała ( c h o ć m o ż e w i n
n y m wymiarze istnienia); ( n a t u r a l n ą k o n s e k w e n c j ą takiego
stosunku Grotowskiego do rzeczywistości teatralnej b y ł o
odejście od samego teatru). Jest to zmiana statusu ontologicznego aktora i całego dzieła (Herzeg powiedział:
„ H i p n o z a jest bardzo n a t u r a l n y m stanem d u c h a " ) .
11
w i e ś n i a k ó w . M ó w i ą o n i : „ O l b r z y m m a oczy j a k kamienie
m ł y ń s k i e , palce z k o n a r ó w a zamiast nosa blok skalny (...)
Ł a m i e drzewa, zabija b y d ł o , w y r y w a nam w n ę t r z n o ś c i (...)
wysysa n a m m ó z g " Hias odpowiada: „ N i e ma ż a d n e g o
olbrzyma... O zachodzie S ł o ń c a olbrzym m ó g ł b y ć cieniem
k a r ł a " . W i e ś n i a c y cieszą się, lecz Hias dodaje: „ G d y nic się
nie zmienia, to myślicie, że to szczęście. A l e widzę ogień
i widzę h u t ę szkła. Jeszcze c o ś w a m powiem: spójrzcie w g ó r ę
na te dwa mosty. Po j e d n y m przejdzie k ł a m c a , a po d r u g i m
z ł o d z i e j " . W tej samej chwili p ó mostkach łączących nad
g ł o w a m i w i e ś n i a k ó w obie k r a w ę d z i e szczeliny przechodzi
d w ó c h ludzi.
Podobnie j a k słowa, k t ó r e Herzog w y p o w i a d a ustami
Hiasa, t a k ż e sceneria tego w p r o w a d z a j ą c e g o obrazu jest
j a k b y streszczeniem całego filmu. Wieś, jej m i e s z k a ń c y
i wydarzenia, k t ó r e się w niej d o k o n u j ą , to miejsce i czas
„ p o c z ą t k u k o ń c a " . W i d z i m y w ł a ś n i e zaczynający z a p a d a ć
się kraj świata. Groza skał i nieziemski trans p r z e r a ż o n y c h
ludzi k o j a r z y ć się m o ż e z P i e k ł e m Dantego. Jest to miejsce nie
p o d l e g a j ą c e w ł a d z y c z ł o w i e k a , obce jego z w y k ł y m p r a w o m ;
nie należy w n i m p r z e b y w a ć , lecz jedyna to droga p r o w a d z ą
ca do rajskiego celu p o d r ó ż y . N i m wynurzy się o n „ j a k
zatopiona A t l a n t y d a " , musimy z a p a ś ć się z c a ł y m ś w i a t e m .
W scenie, k t ó r ą omawiamy, przedstawione jest przejście
p r o w a d z ą c e k u tej niebezpiecznej drodze. Pokazana w niej
czeluść w ą w o z u p o ł ą c z o n e g o mostami jest t u j a k b y natural
n y m znakiem. Idea przejścia i początku
p o d k r e ś l o n a jest
jeszcze przez ujawnienie k ł a m c y i złodzieja, k t ó r z y o w y m i
m o s t k a m i p r z e c h o d z ą . Sięgnijmy po inne p o r ó w n a n i e .
W Legendzie o Graalu C h r ć t i e n a de Troyes — do k t ó r e j
b ę d z i e m y się jeszcze wielokrotnie o d w o ł y w a ć — Sir G a u v a i n
przybywa pewnego razu do niezwykłego z a m k u Czarno
księżnika (astrologa). Dzieją się t a m rzeczy przedziwne.
Oczekiwany jest bowiem rycerz — m ą d r y i niezawistny,
p i ę k n y i szlachetny, silny i prawy, nie znający p o d ł o ś c i ani
p o ż ą d l i w o ś c i . T y l k o o n m o ż e nie t r a c ą c życia p r z e k r o c z y ć
b r a m ę tego zamku. G d y rozewrze ona swe podwoje (jedno
s k r z y d ł o jest z żelaza, drugie z hebanu — oba ozdobione
z ł o t e m i szlachetnymi kamieniami) oddzielona zostanie biel
od czerni, światło od ciemności oraz rycerz prawdziwy od
fałszywego.
12
Szklane serce rozpoczyna się obrazem s k ł ę b i o n y c h mas
— chyba chmur — p r z e w a l a j ą c y c h się wolno, ale g w a ł t o w n i e
przez doliny i g ó r y niczym fale pierwotnego chaosu. Jest to
wizja siedzącego na skale m ę ż c z y z n y w b i a ł y m płaszczu:
P a t r z ę w dal aż do k o ń c a świata. D z i e ń , zanim się
zacznie, j u ż się k o ń c z y . Najpierw zapada się czas, później
ziemia. C h m u r y p ę d z ą gdzieś, gotuje się ziemia. T o jest
znak. T o p o c z ą t e k k o ń c a . Zaczyna z a p a d a ć się kraj
świata. Wszystko zapada się i leci gdzieś w d ó ł . P a t r z ę na
to i czuję, że c o ś mnie t a m w c i ą g a . Zaczynam z a p a d a ć się
i lecę w d ó ł aż do z a w r o t u głowy.
Tak, a teraz p a t r z ę na jeden p u n k t w spadającej wodzie,
usiłując z a t r z y m a ć na c z y m ś w z r o k . Staję się l e k k i , coraz
lżejszy. Wszystko staje się lekkie, lecę do g ó r y . Z tego
opadania i w z l o t u w y ł a n i a się nowy ląd. W y n u r z a się
ziemia z w o d y j a k zatopiona A t l a n t y d a . W i d z ę n o w ą
ziemię.
N a l e ż y z a p a m i ę t a ć te słowa. Jak dobre m o t t o lub obfity
b a r o k o w y tytuł zawierają w sobie j u ż wszystko, co stanowi
istotę filmu.
O w y m m ę ż c z y z n ą w płaszczu jest Hias, miejscowy pasterz
i — p o ł ą c z e n i e często spotykane — wizjoner. Po scenie
zacytowanej przed chwilą wizji widzimy go w skalistym
i d z i k i m w ą w o z i e . O b o k niego stoi grupa p r z e r a ż o n y c h
O b r a z II
47
�Ludzie ze wsi znaleźli się na granicy, k t ó r ą rozpoczyna się
j u ż nowy świat. Pomieszanie ż y w i o ł ó w jest chaosem czekają
cym na nowe stworzenie.
F i l m , k t ó r y r o z p o c z ę t y został p o w y ż s z ą sceną bogaty jest
w mroczne zdarzenia i treści. „ J e s t e ś m y zafascynowani
rozbuchanymi wizjami, ale t a k ż e nieco zgniewani na ten
nadmiar tajemnic, k t ó r y c h nie m o ż e m y z g ł ę b i ć . " Jeśli nie
chcemy p o p r z e s t a ć na ich interpretacji psychologicznej (znaj
dującej t u grunt m a ł o obiecujący) l u b estetycznej (łatwiejszej,
ale niezbyt daleko p r o w a d z ą c e j ) , jeśli nie z a d o w a l a j ą nas
t a k ż e bardzo o g ó l n e , ale m i m o to bardzo niepewne wnioski
s f o r m u ł o w a n e czysto intuicyjnie, musimy z d e c y d o w a ć się na
pewien wysiłek i p o s z u k a ć ś l a d ó w m o g ą c y c h n a p r o w a d z i ć na
właściwy t r o p . Oczywiście, s z u k a ć trzeba wszędzie, bo k a ż d a
rzecz m o ż e d a ć c z ą s t k ę zrozumienia. Lecz wydaje się nam, że
najbardziej p r z y b l i ż y m y się do tajemnicy s z u k a j ą c ich w tra
dycji hermetycznej, a szczególnie alchemicznej.
Alchemia wywołuje tyle b ł ę d n y c h s k o j a r z e ń , że trzeba
najpierw, niestety, określić j ą negatywnie. N i e jest więc
alchemia sposobem na wytwarzanie z ł o t a metalicznego. Nie
chodzi w niej w ogóle, powiedzmy to otwarcie i dobitnie,
0 p i e n i ą d z e . P i e n i ą d z e i wszelkie ziemskie dobra materialne
to domena h o c h s z t a p l e r ó w i s p a g i r y k ó w ; nie mieszajmy
jednak tych d w u profesji — pierwsi usiłowali zbić m a j ą t e k na
oszustwie i ł a t w o w i e r n o ś c i ludzi, drudzy złoto p r o d u k o w a l i
rzeczywiście (Fulcanelli podaje, że ś w i e t n y m spagirykiem był
np. św. Wincenty a Paulo, k t ó r y nauczywszy się tej sztuki
w arabskiej niewoli w Tunisie, wspierał w ten s p o s ó b
materialnie s w ą d z i a ł a l n o ś ć c h a r y t a t y w n ą ) .
C z y m jest więc alchemia? Jest s z t u k ą , s z t u k ą s a k r a l n ą
(sami Adepcji nazywali j ą Sztuką Świętą l u b
Królewską)
1 j a k o taka jednoznacznie nie m o ż e b y ć opisana. Jedyny
prawdziwy s p o s ó b jej zrozumienia to zrozumienie egzystenc
jalne; jeśli chcielibyśmy d o k o n a ć Dzieła, prawdy o n i m
m u s i e l i b y ś m y s z u k a ć w nas samych. Lecz prawda ta, j a k
życie samo, jest dynamiczna, istnieje t y l k o w ruchu — za
trzymanie to śmierć. A k a ż d y opis, j a k j u ż m ó w i l i ś m y , jest
zatrzymaniem. Są więc u s i ł o w a n i e m n i e m o ż l i w e g o opisujące
sens D z i e ł a traktaty alchemiczne. S t ą d ich z ł o ż o n o ś ć , tajem
nicza c i e m n o ś ć i niepoddawanie się analizie zwykłej l o g i k i .
R e g u ł a : obscurum per obscurius, ignotum per ignotius nie b y ł a
jednak skrywaniem p r ó ż n i i b r a k u sensu, ani też jedynie
rodzajem o b o w i ą z u j ą c e j poetyki, ale p r ó b ą pokonania za
p o m o c ą symboli zabójczej o p o r n o ś c i materialnego przecież
i s k r ę p o w a n e g o czasem i p r z e s t r z e n i ą procesu p i s a n i a . T o
co m y m o ż e m y o p i s a ć , to jedynie powierzchowny, o g ó l n y
obraz alchemii. Przede wszystkim trzeba powiedzieć, że
identyfikowane z nią dzieło metaliczne stanowi tylko jej
część, i to nie najważniejszą. Jak pisze A n d r e Savoret
„ P r a w d z i w a alchemia, alchemia tradycyjna, jest z n a j o m o ś
cią praw życia w c z ł o w i e k u i w naturze, oraz odtworzeniem
procesu, poprzez k t ó r y o w o życie, z n i e k s z t a ł c o n e t u na ziemi
w upadku adamicznym, u t r a c i ł o i m o ż e o d z y s k a ć swoją
czystość, c h w a ł ę , pełnię i podstawowe p r a w a " . Savoret
przytacza na potwierdzenie swych słów cytat z Chmury nad
sanktuarium Eckhartshausena: „ P r a w d z i w a nauka k r ó l e w s
ka i święta jest n a u k ą regeneracji, n a u k ą p o ł ą c z e n i a człowie
ka u p a d ł e g o z B o g i e m " . C e n t r a l n y m planem alchemii jest
plan duchowy, b ę d ą c y modelem i kluczem do zrozumienia
pozostałych.
Upadek dotyczy nie t y l k o człowieka, ale i całego ś w i a t a
natury, cała więc natura wymaga zbawienia. N a l e ż y zatem
u d o s k o n a l a ć m a t e r i ę i p r z y b l i ż a ć j ą Bogu. N i e ma w t y m nic
z magii (tzn. magii w n a u k o w y m rozumieniu tego s ł o w a , bo
1 3
1 4
15
1 6
48
magia np. Paracelsusa lub A g r i p p y to c o ś zupełnie innego).
Alchemik d z i a ł a n i e m swym przyspiesza jedynie t o , co w na
turze i tak się dokonuje, tyle że bardzo p o w o l i (w Katechizmie
alchemii Paracelsus pyta: „ J a k ą d r o g ą winien p o d ą ż a ć
filozof?" O d p o w i e d ź brzmi: „ T ą właśnie, k t ó r a b y ł a prze
mierzana przez Wielkiego A r c h i t e k t a W s z e c h ś w i a t a w czasie
tworzenia ś w i a t a " ) . Proces alchemiczny nie czyni więc
niczego sprzecznego z n a t u r ą i Bogiem, a wręcz odwrotnie:
p r z y w r a c a j ą c z e r w a n ą więź z Bogiem nabiera charakteru
sakramentalnego.
W najważniejszym i , m o ż n a p o w i e d z i e ć , w z o r c o w y m
sakramencie c h r z e ś c i j a ń s k i m — Eucharystii, dokonuje się
uobecnienie dzieła zbawienia. Przemienione w kielichu wino
staje się k r w i ą p r z e l a n ą za cały świat. T a k ż e w procesie
alchemicznym wraz z p r z e m i e n i a j ą c ą się m a t e r i ą , dzięki
kamieniowi, k t ó r e g o stworzenie o d p o w i a d a ł o stworzeniu
świata (Lapidis generalia fit ad exemplum generationis mundi) ,przekształca
się cały świat, zgodnie z z a s a d ą j e d n o ś c i
m i k r o - i makrokosmosu.
Proces rozpoczyna się od nigredo, czarnego etapu śmierci
i r o z k ł a d u (putrefactio). Ś m i e r ć jest w a r u n k i e m k a ż d e g o
istnienia: ziarno musi o b u m r z e ć , żeby p o w s t a ł o życie, a cha
os poprzedza akt stworzenia. Jak m ó w i ł A l Hallaj: „Zabijcie
mnie więc, czarodziejscy towarzysze, bo w mojej śmierci
czeka mnie Ż y c i e . Czuję, że uwolnienie o d życia jest naj
szlachetniejszym z d a r ó w , jakie m o g ę o t r z y m a ć , a życie
samo, takie j a k i m jest, to najgorsza z k r z y w d . " Śmierć daje
w o l n o ś ć od złego życia, r o z k ł a d a u ł o m n ą k o n s t r u k c j ę na
elementy. Alchemiczne solutio czy separatio to rozdzielenie
trzech zasad, podstawowych substancji t w o r z ą c y c h m a t e r i ę :
siarki, rtęci (merkuriusza) i soli. Z d a w a ć trzeba sobie s p r a w ę ,
że materia skoro umiera to t a k ż e żyje, rodzi się, wzrasta
i dojrzewa, nie jest jej obca p ł c i o w o ś ć i p ł o d n o ś ć . Trzy
wspomniane zasady materii są więc c z y m ś więcej niż pier
wiastkowymi s k ł a d n i k a m i chemicznymi. S t r u k t u r ę przez nie
t w o r z o n ą o d n a l e ź ć m o ż n a z a r ó w n o w koncepcjach tradycyj
nych, j a k i filozoficznych. Siarka ma więc charakter ognisty
i m ę s k i , o k r e ś l a n a jest też j a k o duch. R t ę ć (merkuriusz)
akwatyczna i ż e ń s k a , to dusza. Miejscem ich przebywania
jest ciało, czyli s ó l .
1 7
ls
1 9
2 0
2 1
Zgodnie z zaleceniem pierwszej części f o r m u ł y solve et
coagula w p o c z ą t k o w e j fazie procesu oddzielony zostaje
element duchowy od n i e d o s k o n a ł e g o ciała. Jest to p o w r ó t do
pierwotnej bezkształtności; cały świat ginie w chaosie. Lecz
owa massa confusa niesie w sobie z a p o w i e d ź c h w a ł y ; jest to
prima materia, n i e u p o r z ą d k o w a n a mieszanina wszystkich
z a l ą ż k ó w przyszłego świata; z nich uformowane z o s t a n ą
cztery podstawowe elementy — ziemia, woda, powietrze
i ogień — stany, m o d a l n o ś c i materii.
Po czerni przychodzi biel (albedo). W tej fazie ogień
dokonuje oczyszczenia. Wybielona dusza, wzniósłszy się
ponad c i e m n ą noc chaosu (nox profunda) zaczyna ponownie
s z u k a ć ciała. Lecz nie chodzi j u ż o zwykłe, materialne ciało.
W ognistym akcie oczyszczenia d o k o n a ł a się jego spirytualizacja. O s i ą g n i ę t e zostaje j e d n o c z e ś n i e tzw. M a ł e Magis
terium, o d p o w i a d a j ą c e na planie przemiany metali uzys
k a n i u srebra. O d tego m o m e n t u zaczyna o b o w i ą z y w a ć
zalecenie — ... coagula. D o m i n u j ą c ą rolę będzie o d g r y w a ł
element m ę s k i — duch; zawarta w siarce moc ł ą c z ą c a
zdobywa p r z e w a g ę nad l o t n o ś c i ą duszy — merkuriusza.
Wielkie D z i e ł o (Opus Magnum) spełnia się w rubedo,
ostatniej, czerwonej fazie procesu. Są to z a ś l u b i n y pary
przedstawianej symbolicznie j a k o K r ó l i K r ó l o w a , siarka
i merkuriusz, ogień i woda, S ł o ń c e i Księżyc, a t a k ż e j a k o
A d a m i Ewa, a szczególnie D r u g i A d a m — Chrystus i D r u g a
Ewa — Ecclesia. Z m a ł ż e ń s t w a tego rodzi się Lapis, czyli
Filius Philosophorum.
�K a m i e ń filozoficzny przybiera r ó ż n e postacie. O k r e ś l a n y
bywa często j a k o z ł o t o , lecz nie to zwykłe, metaliczne,
służące do mierzenia bogactwa ziemskiego. L i m o j o n de
Saint-Didier pisze o t y m w dziele Starożytna
wojna rycerzy
albo rozmowa kamienia filozofów ze zlotem i merkuriuszem.
Z ł o t o (metaliczne) m ó w i t a m tak do Kamienia: „ T o sam B ó g
d a ł m i zaszczyty, sławę i świetlisty p o ł y s k , k t ó r e czynią mnie
tak g o d n y m szacunku: z tego p o w o d u jestem tak bardzo
poszukiwane przez k a ż d e g o . Jestem d o s k o n a ł y m metalem
niezmiennym w ogniu i poza n i m ; cały świat mnie kocha i za
m n ą p o d ą ż a . A ty jesteś t y l k o dymem, oszustem, k t ó r y
zwodzi ludzi, ulatniasz się bowiem, uciekasz z r ą k tych,
k t ó r z y z t o b ą p r a c u j ą . " K a m i e ń odpowiada na to: „ P r a w d ą
jest moje drogie z ł o t o , że to B ó g d a ł ci zaszczyty, stałość
i p i ę k n o , k t ó r e czynią cię d r o g i m . Dlatego też zawsze
p o w i n i e n e ś chwalić b o s k ą d o b r o ć a nie, j a k to czynisz,
u w ł a c z a ć i n n y m , g d y ż m o g ę ci p o w i e d z i e ć , że to nie ty jesteś
Z ł o t e m , o k t ó r y m m ó w i ą pisma F i l o z o f ó w . O w o Z ł o t o jest
bowiem u k r y t e we m n i e " . R ó w n i e ż Sendziwoj, w traktacie
Novum lumen chemicum zaleca wprawdzie poszukiwanie
punktu, czyli pierwszej materii metali, w naturze, ale nie
w metalach zwykłych ( r ó w n i e ż nie w z w y k ł y m złocie), bo te
metale są martwe, ale w „ n a s z y c h " metalach. Te p o s i a d a j ą
d u c h a . Rosarium philosophorum myśl tę w y k ł a d a k r ó t k o :
„aurum nostrum non est aurum vulgi." *
K a m i e ń to nie tylko z ł o t o . Inne, nieliczne z wielu jego
nazwy, to: krew, hermafrodyta, czerwień (barwa w alchemii
ma znaczenie nie t y l k o opisowe, ale przede wszystkim
j a k o ś c i o w e ) , t y n k t u r a , eliksir życia. U k r y t e są w nich r ó ż n e
aspekty jednej, prawdziwej natury K a m i e n i a . Specjalne
znaczenie dla jej zrozumienia ma identyfikacja K a m i e n i a
z Chrystusem lub jego k r w i ą (Chrystus występuje w procesie
j e d n o c z e ś n i e j a k o sponsus w parze antagonistycznych, lecz
d ą ż ą c y c h do swego złączenia p i e r w i a s t k ó w , oraz j a k o jego
s p e ł n i e n i e ) . Przejawia się w t y m odczuwana przez al
c h e m i k ó w s a k r a m e n t a l n o ś ć Dzieła. T r a k t a t y m ó w i ą o t y m
zresztą expressis verbis, a t a k ż e np. poprzez przedstawianie
procesu sub forma missae.
K a p ł a n e m w tej mszy jest
alchemik, lecz rzecz jasna, to nie o n dokonuje a k t u zbawie
nia. O n jedynie uwalnia D u c h a Ś w i a t a z n i e d o s k o n a ł e j
materii. W ł a ś c i w e dzieło zbawienia należy j u ż do Odkupicie
la.
Jak jednak w y g l ą d a ł K a m i e ń w swym wymiarze fizycz
n y m , osiągnięty w laboratorium? Jego opisy k o j a r z ą się
nieodparcie z poszukiwanym przez b o h a t e r ó w filmu r u b i n o
w y m szkłem. P o d k r e ś l a n a bywa najczęściej jego przezroczys
tość, ognista świetlistość skłaniająca do u t o ż s a m i a n i a go
z kamieniami szlachetnymi, o w y m „ z e s t a l o n y m ś w i a t ł e m " .
Carbunculus ( z d r o b n i a ł a forma od carbo — węgiel) to
ognisty, słoneczny k a m i e ń o cudownych właściwościach
( k a ż d e z tych o k r e ś l e ń m ó w i nie o wyglądzie, lecz o i s t o t n y m
z w i ą z k u ) . N a z w ą carbunculus o k r e ś l a n o w ś r e d n i o w i e c z u
r u b i n albo granat. Wszystkie te nazwy spotykamy w opisach
w y g l ą d u K a m i e n i a F i l o z o f ó w . K h u n r a t h w Amphitleatrum
Sapientiae aeternae pisze: „błyszczący k a r b u n k u ł , ... przej
rzysty j a k kryształ, zwarty, ł a t w o rozpuszczalny w ogniu j a k
żywica, p ł y n n y j a k wosk i jeszcze bardziej niż żywe srebro
(rtęć — przyp. W M ) , lecz nie wydzielający ż a d n e g o d y m u ,
przeszywający i p r z e n i k a j ą c y ciała mocne i zwarte...; cie
kły j a k szkło: w kolorze szafranu, gdy jest sproszkowany,
ale czerwony j a k r u b i n gdy pozostaje w masie ( k t ó r a to
czerwień jest o z n a k ą d o s k o n a ł e j stałości i stałej d o s k o n a ł o
ści)."
W X kluczu Dwunastu kluczy Filozofii Basileusa Valentinusa k o l o r K a m i e n i a opisany jest j a k o czerwień w p a d a j ą c a
w karmazyn, lub k o l o r r u b i n u w p a d a j ą c y w kolor g r a n a t u .
22
23
2
25
Orthelius z kolei w Epilogus et recapitulatio m ó w i , że
Filozofowie nie o d k r y l i lepszego lekarstwa od K a m i e n i a
F i l o z o f ó w , ze w z g l ę d u na jego t w a r d o ś ć , p r z e z r o c z y s t o ś ć
i rubinowy o d c i e ń .
P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . Alchemicy często określają
K a m i e ń w r ę c z j a k o vitrum aureum (złote szkło) czy aurum
vitreum (szklane z ł o t o ) , w z g l ę d n i e vitrum malleabile (szkło
kowalne). W a r t o też d o d a ć , że w zdumiewającej epoce
p o c z ą t k ó w ś r e d n i o w i e c z n y c h w i t r a ż y wytwarzaniem tajem
niczego, o niezgłębionej recepturze szkła zajmowali się
alchemicy.
Najwięcej t r u d n o ś c i , j u ż od c z a s ó w s t a r o ż y t n y c h , sprawia
ło szkło czerwone. Było zbyt ciemne, m a ł o przejrzyste
i niskiej j a k o ś c i . W w i t r a ż a c h stosowano więc m e t o d ę
s k ł a d a n i a wielu, nawet kilkudziesięciu warstw szkła czer
wonego i jasnego (placage) .
C i ą g l e jednak u s i ł o w a n o
u z y s k a ć p r z e ź r o c z y s t e szkło czerwone w całej masie. M a ł e
ilości takiego szkła, nazywanego r u b i n o w y m , u d a ł o się
w y p r o d u k o w a ć Antonio Neriemu, łączącemu praktykę
s z k l a r s k ą z p r ó b a m i alchemicznymi. Jego k s i ą ż k a L'Arte
Vetraria z 1612 r. m i a ł a wielką ilość w y d a ń w r ó ż n y c h
j ę z y k a c h (planowanej pracy p o ś w i ę c o n e j chemii i alchemii
N e r i nie z d ą ż y ł przed śmiercią n a p i s a ć ) . N i e k t ó r e z t ł u m a
czeń u z u p e ł n i a n e były komentarzami, t w o r z ą c y m i z nich
nowe w zasadzie dzieła. Jednym z takich t w ó r c z y c h trans
l a t o r ó w był Christopher M e r r e t , k t ó r y w y d a ł w 1662 r. The
Art of Glass. W komentarzu do p o ś w i ę c o n e g o przezroczys
temu czerwonemu szkłu 129 r o z d z i a ł u 7 części książki
Neriego cytuje T u r y ń c z y k a , Andreasa Libaviusa, autora
książki Alchemia (1597). Libavius z kolei opiera się na
N e a p o l i t a ń c z y k u J.B. Porcie (autorze Magia
naturalis
z 1588) i Gerhardzie D o r n i e , w i e l k i m niemieckim alchemiku
z k r ę g u p a r a c e l s j a ń s k i e g o ( b ę d z i e m y go jeszcze kilkakrotnie
c y t o w a ć ) , k t ó r y o czerwonym szkle pisze w Clavis totius
philosophiae chymistica (1594). Wszyscy trzej n a w i ą z u j ą do
t r a k t a t u Tajemnica tajemnic A l Raziego, filozofa i alchemika
perskiego z I X — X wieku.
3 0
31
26
D z i e ł o M e r r e t a z o s t a ł o p r z e t ł u m a c z o n e w 1679 przez
niemieckiego chemika, f a r m a c e u t ę i alchemika z Poczdamu
H o h a n a K u n c k e l a . Ten u z u p e ł n i ł je oczywiście, t w o r z ą c
s ł a w n e w szklarskich k r ę g a c h Ars vitraria experimentalis. Z a
2 7
2 8
29
Obraz VI
49
�największe swe osiągnięcie u w a ż a ł K u n c k e l uzyskanie rubi
nowego szkła. W przeciwieństwie do Neriego potrafił w y
p r o d u k o w a ć z niego zupełnie d u ż e naczynia. D o d a w a ł o n do
s k ł a d n i k ó w mineralnych c h l o r k u z ł o t a , a wytopione szkło
p o w t ó r n i e ogrzewał.
D o k ł a d n e g o przepisu w Ars vitraria... nie o p u b l i k o w a ł
— był dla niego zbyt cenny. Recepta nie u t r z y m a ł a się jednak
w tajemnicy j u ż d ł u g o .
Alchemik p r a c u j ą c y w l a b o r a t o r i u m styka się z m a t e r i a l n ą
rzeczywistością swego Dzieła. Naczynia, alembiki i athanory, a szczególnie zawarte w nich p r z e m i e n i a j ą c e się metale,
owe ziemskie gwiazdy, p e ł n i ą dla niego j a k gdyby funkcję
i k o n y . Są obserwowalnym obrazem rzeczywistości ducho
wej. W e d ł u g o. P a w ł a Florenskiego ikonostas świątyni
p r a w o s ł a w n e j nie tyle oddziela wiernych o d o ł t a r z a , na
k t ó r y m dokonuje się N a j ś w i ę t s z a Ofiara, co u m o ż l i w i a
wręcz, poprzez umieszczone w n i m i k o n y , te „ o k n a do
w i e c z n o ś c i " , dostrzeżenie niewidzialnych dla naszych oczu
z d a r z e ń . Bowiem, j a k m ó w i John Meyendorff: „ E u c h a r y s
tia nie m o ż e o b j a w i ć niczego z m y s ł o w i w z r o k u (...). W z r o k o
w i daje się inne objawienie — i k o n y . " Ł a s k a j a k a spływa na
p r z y j m u j ą c e g o Najświętszy Sakrament i k o n t e m p l u j ą c e g o
i k o n ę podobna jest do stanu, j a k i uzyskuje d o k o n u j ą c y
transmutacji alchemik. Lecz nie w o l n o sądzić, że to mistycz
ne zdarzenie ma charakter bierny, automatyczny. I k o n a
w wymiarze czysto fizycznym jest jedynie d e s k ą p o k r y t ą
farbami o o k r e ś l o n y m składzie chemicznym. Jej ontologiczna więź z b y t a m i nadprzyrodzonymi i w y n i k a j ą c a z tego moc
urzeczywistnia się dopiero dzięki m o d l i t w i e tak ikonografa,
j a k i z w y k ł e g o wiernego. R ó w n i e ż proces alchemiczny m o ż e
w y z w o l i ć w y k r a c z a j ą c ą poza zwykłe reakcje chemiczne siłę
d u c h o w ą t y l k o p o d w p ł y w e m siły duchowej samego al
chemika. N i e dokona Dzieła, a t a k ż e nie namaluje praw
dziwej i k o n y człowiek u ł o m n y , nie przygotowany, zły.
O stawianych ikonografowi wymaganiach m ó w i ą po
stanowienia s o b o r ó w .
O alchemikach piszą o n i sami,
Adepci, np. Gerhard D o r n : Ex aliis nunquam unum fades
quod quaeris, nisiprius ex te ipso fiat unum (nie z d o ł a s z nigdy
uczynić z i n n y c h rzeczy poszukiwanej przez ciebie Jedni, jeśli
przedtem z ciebie samego nie stanie się J e d n i a ) . T a k więc
D z i e ł o jest m o c ą d u c h o w ą dla alchemika, lecz o n , by m ó c
owego Dzieła d o k o n a ć , musi sam p o s i a d a ć o g r o m n ą siłę.
Siłą t ą jest medytacja i r o z m y ś l a n i a — imaginacja.
Nie chodzi t u o z w y k ł ą w y o b r a ź n i ę , b ę d ą c ą b l a d y m
odbiciem rzeczy widzialnych. M y ś l czysto intelektualna nie
ma mocy i nie m o ż e czegokolwiek p o r u s z y ć . M ó w i m y nie
o fantazji, lecz o w y o b r a ź n i nadającej — zgodnie ze s ł o w a m i
Paracelsusa — naszym m y ś l o m c i a ł o . Imaginatio to a k t
duchowy o mocy fizycznej, m o g ą c y w p ł y w a ć na cykl prze
miany materii. Lexicon alchemiae Rulanda z 1612 r. o k r e ś l a
imaginatio j a k o : Astrum in homine, coeleste sive supracoeleste
corpus**,przy czym p a r a c e l s j a ń s k i e określenie gwiazda wyra
ża przekonanie o t o ż s a m o ś c i duchowych sił m i k r o - i m a k r o kosmosu, człowieka i natury. Sam Paracelsus p o r ó w n u j e
w y o b r a ź n i ę do deszczu, g d y ż wspomaga s w ą m o c ą siły
gwiezdne (czyli — u p r a s z c z a j ą c — pozafizyczne, ale realne
siły istniejące w świecie) t a k j a k deszcz wspomaga S ł o ń c e .
Idea imaginacji p o d k r e ś l a egzystencjalne z a a n g a ż o w a n i e
alchemika w dokonywane D z i e ł o . M y ś l ta w tekstach
alchemicznych powraca ciągle, m ó w i się np. oportet operato
rem interesse operi, lub mens eius cum operę consentiat. N a
t y m polega r ó ż n i c a m i ę d z y a l c h e m i ą i n a u k ą . D l a naukowca
(lub poszukiwacza s k a r b ó w tego ś w i a t a ) tajemnica stanowi
jedynie wyzwanie by j ą r o z w i ą z a ć . D l a alchemika (czy o s ó b
p o t r a f i ą c y c h widzieć świat w kategoriach m i t u ) jest pewnym,
d a j ą c y m się o p i s a ć za p o m o c ą symboli stanem rzeczywisto3 2
3 3
3 4
3 5
36
3 7
3 9
50
ści. W t a k i m ujęciu recepta na w y p r o d u k o w a n i e K a m i e n i a
Filozoficznego nie jest j u ż przepisem „ w e r y f i k o w a l n y m
w k a ż d y c h w a r u n k a c h " — j a k wymaga tego metodyka
d o ś w i a d c z e n i a naukowego. Przypomina raczej zapis nuto
wy. Jak pisze Bohdan Pociej w szkicu Problem muzyki dawnej
„ . . . k a ż d e dzieło średniowiecza, renesansu, czy nawet b a r o k u
zawiera w sobie dla nas p e w n ą — nigdy zresztą d o k ł a d n i e nie
o k r e ś l o n ą — ilość postaci czy wersji wykonawczych; (...)
D z i e ł o jest zatem w t y m w y p a d k u w a r t o ś c i o w e dla nas
wyłącznie j a k o swojego rodzaju pole d o ś w i a d c z a l n e , k t ó r e
my, u p r a w i a j ą c y m u z y k ę d a w n ą , w y p e ł n i a m y p r o d u k t a m i
własnej i n w e n c j i . . . " R ó w n i e ż w alchemii ta sama recepta,
tak samo przeprowadzone w l a b o r a t o r i u m d o ś w i a d c z e n i e ,
m o ż e p r z y n i e ś ć r ó ż n e rezultaty; co więcej — brak odpowied
nich cech osobistych alchemika u n i e m o ż l i w i a w o g ó l e w y k o
nanie d z i e ł a .
W y o b r a ź n i a alchemiczna to jednak c o ś więcej niż inwen
cja. Obrazy przez n i ą tworzone osiągają, j a k i k o n y , praw
d z i w ą egzystencję, o n t o l o g i c z n ą r e a l n o ś ć . Z n i k a r ó ż n i c a
m i ę d z y n i m i a fizyczną rzeczywistością l a b o r a t o r i u m . W y o b
r a ź n i a hipostazowana jest j a k o obdarzona m o c ą dusza l u b
też corpus subtile (ciało subtelne) — b y t p o ś r e d n i c z ą c y
m i ę d z y u m y s ł e m a m a t e r i ą , u k o n k r e t n i a j ą c y siłę — j a k m ó w i
C G . Jung — p s y c h i c z n ą . Sama imaginacja staje się więc
zrealizowanym celem — p o n o w n y m zjednoczeniem duszy
i ciała (uczeń B ó h m e g o , Johan-Georg Gichtel pisze w Theosophia Practica: „ W r a z z odrodzeniem otrzymujemy nie
tylko n o w ą D u s z ę , ale i C i a ł o nowe (...) T o C i a ł o pochodzi ze
S ł o w a B o ż e g o i N i e b i a ń s k i e j S o f i i " ) . L a b o r a t o r i u m prze
staje b y ć konieczne. Przeprowadzona w n i m transmutacja
nie traci wprawdzie nic ze swej realności, lecz t a s a m a
transmutacja dokonuje się też w duszy alchemika, a t e n
s a m p o ż ą d a n y K a m i e ń F i l o z o f ó w o d n a l e ź ć m o ż n a wszę
dzie. W y r a ź n i e stwierdzają to liczne teksty, np. ten z X V w.,
napisany przez Georga Ripleya: „ P t a k i i ryby p r z y n o s z ą
n a m lapis, posiada go k a ż d y człowiek, znajduje się on
w k a ż d y m miejscu, w tobie, we mnie, we wszystkim, w czasie
i przestrzeni." Jak m ó w i ą alchemicy, a t a k ż e Herzog, od
nas zależy przemiana, rzeczywista duchowa przemiana ota
czającej nas pierwszej materii, rozproszonej w chaosie i trak
towanej przez nas „ n a r ó w n i ze ś m i e c i a m i " ( w y r a ż e n i e
oryginalne), ale zawierającej wszystkie elementy. I d e ą k t ó r a
nie o p u s z c z a ł a A d e p t ó w tajemnej filozofii b y ł a j e d n o ś ć
świata: evто nav (jedno-wszystko). Ta s t a r o ż y t n a , heraklitejska f o r m u ł a alchemiczna, jedno z i m i o n Merkuriusza, nadaje
sens życiu k a ż d e g o człowieka. A k t u a l n a t a k ż e dzisiaj, wciela
się c h o ć b y w h a s ł o Lautremonta „La poesie doit etre faite par
tous, non par un" lub egzystencjalistyczne dostrzeganie
wieczności w każdej chwili i sensu w k a ż d y m zdarzeniu życia.
N i e sprawia też t r u d n o ś c i zapisanie po tej samej stronie
tablicy jeszcze jednego zdania Gerharda D o r n a : „Transmutemini de lapidibus mortuis in vivos lapides philosophorum",* lub myśli G r i l l o t a de G i v r y : „ T y jesteś właśnie
m a t e r i ą Wielkiego D z i e ł a " .
40
41
4 2
43
4 4
45
6
4 7
Nie odeszliśmy daleko od tajemnicy zabranej do g r o b u
przez M u h l b e c k a . K r ą ż y m y cały czas w o k ó ł h u t y , podpat
rujemy jej właściciela, s ł u c h a m y słów Hiasa i szukamy
cierpliwie sensu.
F i l m m o ż n a podzielić na dwie części. W pierwszej o s o b ą
aktywnie działającą jest właściciel huty. K o ń c z y się ona
p o ż a r e m fabryki. D r u g a część, w k t ó r e j swe dzieło przep
rowadza Hias, rozpoczyna się znowu, tak j a k cały film,
w miejscu o d l u d n y m — t y m razem jest to ciemna piwnica
więzienia. S p o t y k a j ą się tam obaj — pan h u t y i Hias. P a d a j ą
wtedy niezwykle w a ż n e słowa: „ P o d o b a s z m i się — m ó w i
�właściciel — bo masz szklane serce (herz aus glas)". S ł o w a te
u p e w n i a j ą nas, że o b r a l i ś m y właściwą d r o g ę . „ S z k l a n e
serce", serce ze szkła, ze szkła — j a k w i a d o m o — rubinowe
go; jest to swoisty alchemiczny pleonazm. M i c h a e l M a i e r
w dziele De circulo phisico ąuadrato z 1616 r. stwierdza, że
S ł o ń c e jest obrazem Boga, a obrazem S ł o ń c a w ziemi
— z ł o t o , w c z ł o w i e k u natomiast — serce. F o r m a serca
zatem, w ł a ś c i w a r u b i n o w e m u szkłu, staje się n i e z a l e ż n y m o d
poprzednich argumentem, u z a s a d n i a j ą c y m identyfikację
szkło — K a m i e ń .
Inne s ł o w a właściciela huty, wypowiedziane wcześniej,
jeszcze w czasie p o s z u k i w a ń recepty rubinowego szkła, są dla
nas dalszym ś l a d e m . Jedno zdanie w y p o w i a d a gdy, po
śmierci M u h l b e c k a , majstra, jedynego k t ó r y potrafił w y t a
p i a ć czerwone s z k ł o , bierze do ręki r u b i n o w y puchar: „ M ó j
B o ż e , teraz to cudo zniknie ze ś w i a t a . C o będzie mnie c h r o n i ć
przed złem w s z e c h ś w i a t a ? " W innej scenie m o d l i się przed
figurą M a t k i Boskiej: „ S z k ł o m a k r u c h ą d u s z ę . Jest czyste,
nie ma plam. Pęknięcie to grzech. G d y zbruka je grzech,
szkło traci brzmienie." D o m a g a się wreszcie od Hiasa
pomocy wołając: „ C h c ę m i e ć rabin. C h c ę mieć czerwone
s z k ł o , rozumiesz? P o t r z e b u j ę je, żeby z a m k n ą ć w n i m m o j ą
krew, zanim ze mnie w y p ł y n i e . " R u b i n o w a czerwień szkła,
kielich, dusza, krew. T o t a k ż e nie s ą s ł o w a przypadkowe.
Z w i ą z e k m i ę d z y n i m i o d k r y ć m o ż n a j u ż w najdawniejszych
kulturach łowców górnego paleolitu.
D l a nas p o r ó w n a n i e m wystarczającym, by rozjaśnić sens
filmu, jest legenda o św. Graalu. Widzimy w niej ciężką
a t m o s f e r ę j a k gdyby klątwy, chorego władcę, zamierającą
ziemię, oczekiwanie na wybawienie, k t ó r e m o ż e przynieść
szlachetny rycerz. P o d o b i e ń s t w o między treścią filmu a legen
d ą wykracza zresztą poza te zbieżności. Przygody rycerzy
poszukujących świętego naczynia ukrywają głęboką treść al
chemiczną, odczytać m o ż n a w nich przebieg Wielkiego D z i e ł a .
Punktem, k t ó r y łączy najsilniej obie historie jest sprawa
p a m i ę c i , przypomnienia. W Szklanym sercu chodzi o przypo
mnienie recepty rycerz św. Graala musi zapytać o święte
naczynie.
K a ż d y z nas dobrze zna p a m i ę ć j a k o zjawisko psycho
logiczne. Jest ona j a k gdyby n a s z ą p o d r ó ż ą w czasie. Za
p o m o c ą p a m i ę c i p r ó b u j e m y w y z w o l i ć się spod jego panowa
nia. J e s t e ś m y b o w i e m t u , w t y m świecie, niczym p o ż e r a n e
przez ojca dzieci Saturna — K r o n o s a (Chronosa). Pisze
Simone W e i l : „ P i e k i e l n e m ę k i G r e k ó w — Danaidy i t d .
— p r z e d s t a w i a j ą czas j a k o czystą i p r o s t ą f o r m ę k a r y za
grzechy. T y l k o świętość pozwala wyjść poza g r a n i c ę czasu.
Ż y j e m y t u na ziemi w c z y m ś co jest m i e s z a n i n ą czasu
i wieczności. P i e k ł o będzie samo czasem." Lecz p a m i ę ć
o charakterze psychologicznym niewiele m a w s p ó l n e g o ze
świętością (sacrum) i nie jest ś r o d k i e m skutecznym. Jest
jedynie p o d r ó ż ą po „ w y m a r ł y c h miastach p r z e s z ł o ś c i " ;
nigdy nie opuszcza nas ś w i a d o m o ś ć , że one j u ż nie istnieją.
Dzieje się tak nawet wtedy, gdy towarzyszy jej d e l i k a t n o ś ć
— z a k ł o p o t a n i e w y n i k ł e z lęku o byt empiryczny, trwoga
przemijania.
Istnieje jednak też inny rodzaj p a m i ę c i — p a m i ę ć metafizy
czna. T a nie zadowala się t a k ą s k r y t ą w ę d r ó w k ą — ona czas
likwiduje ( „ A a n i o ł przysiągł..., że czasu j u ż nie b ę d z i e " , A p .
10,6). Ta właśnie p a m i ę ć nadaje moc sakramentowi. D z i ę k i
anamnezie, przypomnieniu, sakrament likwiduje czas, po
woduje paradoksalne (jak to o k r e ś l a Kierkegaard) przenik
nięcie wieczności do tego świata, wiecznej egzystencji d o
w y m i a r u czasu. W e d ł u g słów Aleksandra Schmemanna,
teologa p r a w o s ł a w n e g o , „ i s t o t a sakramentu polega przede
wszystkim na m o ż l i w o ś c i przezwyciężenia czasu, czyli na
objawieniu się i realizacji w n i m minionego wydarzenia
48
49
50
51
5 3
w jego ponadczasowej wiecznej r e a l n o ś c i . " Obraz w y
tworzony przez p a m i ę ć m e t a f i z y c z n ą nie jest więc tylko
przezroczystym znakiem przeszłości, lecz uobecnieniem,
symbolem o pełnej mocy egzystencjalnej.
Nie trudno s k o n s t a t o w a ć , że p a m i ę ć , anamneza, jest
f o r m ą znanej j u ż n a m imaginacji, f o r m ą , k t ó r a b e z p o ś r e d n i o
o d d z i a ł y w a na czas p r z e k s z t a ł c a j ą c g o .
D o tego samego d ą ż ą , zdaniem Claude M a u r i a c a — pisa
rza niezwykle wyczulonego na sprawy czasu — wszyscy
artyści. Usiłują o n i , o d zawsze i beznadziejnie, z r e a l i z o w a ć to
samo zamierzenie — u n i e r u c h o m i ć czas, z a b i ć go, i przez to
u m o ż l i w i ć n i e z a p o ś r e d n i c z o n y k o n t a k t ze ś w i a t e m .
Z n a k i e m czasu jest przemijanie i śmierć. Jest o n przed
stawiany często w obrazie upływającej wody; jej z a m k n i ę c i e
to zatrzymanie czasu.
Musieli Ż y d z i p o w s t r z y m a ć fale M o r z a Czerwonego by
w y d o s t a ć się z E g i p t u , krainy śmierci. Jedna z sekt gnost y k ó w , peratycy, n a z y w a ł a M o r z e Czerwone imieniem K r o
nosa, r z e k ą czasu i zepsucia. Przekroczenie tej rzeki (nepdaai
— p r z e k r a c z a ć ) przenosi w świat wieczności — drugi brzeg
jest d r u g ą s t r o n ą k r e a c j i . Chrześcijanie p o s z u k u j ą c Ż y c i a
Wiecznego m u s z ą z kolei p o k o n a ć nowe M o r z e Czerwone
— ujętą w kielichu krew Zbawiciela. Dlatego t a k ż e al
chemicy, dla k t ó r y c h M o r z e Czerwone b y ł o w o d ą chrztu,
dopatrywali się w K a m i e n i u cudownych właściwości lecz
niczych; j e d n ą z jego f o r m b y ł a medicina catholica, lekarstwo
na wszystko, eliksir życia. Takie same właściwości m i a ł sam
kielich w y t w o r z o n y ze z ł o t a alchemicznego. Picie z niego
z a p e w n i a ł o n i e ś m i e r t e l n o ś ć . S t ą d też znaczenie Graala
w uzdrowieniu chorego K r ó l a R y b a k a i jego j a ł o w e j ziemii.
Graal, j a k o święte naczynie, wiąże się z a l c h e m i c z n ą i d e ą vas
hermetis, naczynia, w k t ó r y m dokonuje się transformatio.
Nie jest ono jedynie aparatem, technicznym p r z y r z ą d e m . Jest
i s t o t n ą częścią procesu; ogarnia i jednoczy w swym w n ę t r z u
5 4
5 5
56
57
— j a k prima materia — wszystkie elementy, t w o r z ą c z nich
K a m i e ń Filozoficzny. S w y m k u l i s t y m k s z t a ł t e m n a ś l a d u j e
kosmos: Domus vitrea spheratilis sive circularis . Jest ł o n e m ,
z k t ó r e g o ma się n a r o d z i ć Filius Philosophorum.
P o d o b i e ń s t w o Szklanego serca do legendy o G r a a l u
dotyczy z jednej strony podstawowej idei — odrodzenia
u z a l e ż n i o n e g o od m a j ą c e g o charakter sakramentu a k t u
58
52
Obraz
X
57
1
�przypomnienia. Z drugiej strony istnieje wiele p o d o b i e ń s t w
szczegółowych. Jednym z nich jest p o s t a ć chorego starca
— ojca lub k r ó l a . Z w r ó ć m y u w a g ę , że o b ł ą k a n y ojciec
właściciela huty nie wstaje z fotela od 12 lat. Jest to liczba
z n a c z ą c a , określająca, m ó w i ą c a najprościej, pewien za
m k n i ę t y c y k l . P o s t a ć ojca z w i ą z a n a jest ściśle z losem huty.
Nie chce w s t a ć , gdy rzekomo jeden z wytapiaczy o d k r y ł
tajemnicę r u b i n u . Podnosi się jednak z fotela w chwili, gdy
huta zaczyna p ł o n ą ć , m ó w i ą c przy t y m : „Jeśli się pali, to
c h c i a ł b y m b y ć przy t y m . Gdzie są moje buty? Przez 12 lat nie
paliło się (czyli tyle samo, ile t r w a jego choroba — W M ) ,
a teraz moje buty gdzieś p r z e p a d ł y . " P o w i ą z a n i e postaci ojca
(i j e d n o c z e ś n i e k r ó l a ) z ziemią jest w alchemii dobrze znane.
W alchemicznej trójcy z p o s t a c i ą Ojca identyfikowana jest
( s p o ś r ó d trzech zasad) sól, czyli ciało, u t o ż s a m i a n e jedno
cześnie z ziemią. D o s k o n a ł ą ilustracją tego p r o b l e m u m o ż e
b y ć dzieło De lapide philosophico figurae et emblemata
„ s t a r o ż y t n e g o Szlachcica i Filozofa Niemieckiego" Lambsprincka ( 1 6 2 5 ) . Zawiera ono m . i n . 15 o b r a z ó w , s p o ś r ó d
k t ó r y c h k i l k a p o ś w i ę c o n y c h jest alchemicznej trójcy. Lambsprinck przedstawia C i a ł o , D u c h a i D u s z ę j a k o K r ó l a - O j c a ,
jego Syna oraz j e d n o c z ą c e g o ich przewodnika. Pierwszy
z nich, po r o z ł ą c e z synem, a n a s t ę p n i e p o jego p o ż a r c i u
ciężko choruje. N a obrazie 14 widzimy chorego K r ó l a ,
w koronie, s p o c z y w a j ą c e g o na łożu z baldachimem. Zgodnie
z k o m e n t u j ą c y m obraz tekstem, K r ó l prosi Boga o pomoc.
W odpowiedzi:
„ (...) B ó g wysłał z nieba deszcz
N a ziemię poprzez gwiazdy błyszczące.
Ó w deszcz, o w o c o n o ś n y i srebrzony,
Zwilżył i zmiękczył ciało Ojca, ( . . . ) "
Deszcz spływający na ziemię a o d r a d z a j ą c y zarazem ciało,
identyfikacja alchemiczna ciała i ziemi chorego K r ó l a - O j c a ,
m o ż e b y ć kluczem do zrozumienia zależności między losami
j a ł o w e j ziemi i jej w ł a d c y ; owa zależność to w sensie
alchemicznym t o ż s a m o ś ć odpowiednich e l e m e n t ó w (ciało-ziemia) z r ó ż n y c h w y m i a r ó w .
Z b i e ż n o ś c i m i ę d z y o m a w i a n y m filmem a l e g e n d ą o G r a a l u
m a j ą jednak w d u ż y m stopniu charakter p o d o b i e ń s t w a
odwrotnego. W legendzie nacisk jest p o ł o ż o n y na moment
odradzania, w filmie — na moment zamierania. W legendzie
bohaterami są n i e z ł o m n y rycerz i dostojny k r ó l , w filmie
— szalony właściciel h u t y i o b ł ą k a n y starzec. W legendzie,
m i m o nieudanej pierwszej p r ó b y , rycerz udaje się na u w i e ń
czone sukcesem dalsze poszukiwania, w filmie u s i ł o w a n i a
pana huty k o ń c z ą się k l ę s k ą ( w y r a ź n i e m ó w i o t y m Hias:
„ N i e zobaczysz S ł o ń c a a szczury o d g r y z ą ci uszy"). W p r a w
dzie dzieło d o p e ł n i o n e z o s t a ł o przez Hiasa (co m o g ł o b y b y ć
a n a l o g i ą do późniejszych p r z y g ó d rycerzy Graala, tzw.
„ k o n t y n u a c j i " ) , lecz nie dotyczy to jednak samego właś
ciciela. N a l e ż y więc najpierw z a s t a n o w i ć się nad przy
czynami jego niepowodzenia. N a czym p o l e g a ł b ł ą d ? Gdzie
s z u k a ć jego źródeł? Zrekonstruujmy k r ó t k o myśli i d z i a ł a n i a
pana huty.
O d p o c z ą t k u z d a w a ł on sobie s p r a w ę ze znaczenia, nie
t y l k o materialnego, jakie wiąże się z r u b i n o w y m szkłem.
Ś w i a d c z ą o t y m c h o ć b y przytoczone j u ż wcześniej jego
s ł o w a . M y ś l i właściciela huty k r ą ż ą jednak w o k ó ł domnie
manej recepty dotyczącej d o s ł o w n i e rozumianego szkła.
P r z e ł o m dokonuje się p o d w p ł y w e m opowiadania-marzenia
m ł o d e g o wytapiacza szkła, Agide, specjalnie zaproszonego
na obiad do d o m u pana: „ K r a j r u b i n ó w , m ó j kraj. Wszyscy
ludzie t a ń c z ą t a m w czerwonym blasku, żyją w jego k r ę g u .
I c h krew, ich życie, wszystko to jest w szkle, w czerwieni,
w kolorze. T o jedyny t a k i kraj. Jest tam wszystko i wszystko
jest r u b i n e m . " N a słowa te, k t ó r y c h i n t e r p r e t a c j ę alchemicz59
52
n ą p r z e p r o w a d z i ć m o ż n a j u ż na podstawie tego, co dotych
czas powiedzieliśmy, pan odpowiada: „ T w o j a m o d l i t w a
s p r a w i ł a cud. O d godziny wiem to, czego nie wiedziałem.
M o g ę s p r z e d a ć sekret wszystkim h u t o m . " W n a s t ę p n e j
scenie, znajdując się samotnie w hucie, wskazuje na c z ł o n k i
swego ciała, na p ł y n ą c ą w nich krew: „ M a m to. Jest tutaj.
I t u , t u , w ś r o d k u i t u . M y wszyscy... P o s ł a ł e m dziś po
budowniczych p i e c ó w z P l ó s b e r g " . U ś w i a d o m i ł sobie, że
dusza rubinowego szkła zawarta jest we k r w i . K o n s e k w e n c j ą
tego odkrycia są n a s t ę p n e w y p a d k i . W czasie wieczerzy, przy
d ź w i ę k a c h harfy, w asyście t r z y m a j ą c e g o świecę sługi A d a l
berta, i na oczach ojca, w p o k o j u , na k t ó r e g o ścianie wisi
obraz św. Franciszka o t r z y m u j ą c e g o na g ó r z e A l w e r n i i
stygmaty, p a n zabija s w ą p i ę k n ą s ł u ż ą c ą — L u d m i l l ę . O jej
k r w i , zebranej na białą c h u s t e c z k ę m ó w i : „ Z a r a z ostygnie
i wtedy j u ż nie p ę k n i e . T o czysty surowiec. Nie wyprodukuje
takiego ż a d n a f a b r y k a . " Podpalenie h u t y d o p e ł n i a a k t u .
W y t ł u m a c z e n i a tej szokującej sceny nie trzeba s z u k a ć
wyłącznie w psychologii szaleństwa. Jest to n i e w ą t p l i w i e
wizja k a t a k l i z m u k o ń c z ą c e g o pewien cykl rozwoju świata,
apokaliptyczny finał. M o ż n a jednak też o d n a l e ź ć pewne
wzorce dla d z i a ł a ń pana w sztuce przemiany metali. C h o d z i ć
tu m o ż e mianowicie o u s i ł o w a n i e dokonania transformacji
uzyskanego w M a ł y m M a g i s t e r i u m srebra (w filmie od
p o w i a d a ł o b y m u z w y k ł e szkło) w z ł o t o (szkło rubinowe).
Czynnikiem, k t ó r y t a k ą p r z e m i a n ę p o w o d o w a ł , b y ł o samo
z ł o t o . Lecz, zgodnie ze s z t u k ą spagirii, rzecz nie p o l e g a ł a na
p r o s t y m p o ł ą c z e n i u najdoskonalszego nawet z ł o t a z m a j ą
cym się p r z e m i e n i ć srebrem. W elektronie (stopie złota
i srebra) z ł o t o p o z o s t a w a ł o nieczynne. W y m a g a ł o wcześniej
szego uaktywnienia poprzez exaltatio lub transfusio k r w i
siarki (czyli jednej z trzech zasad materii) miedzi. D o p i e r o
tak p r z e p e ł n i o n e b a r w ą m o g ł o p r z e k a z a ć srebru s w ą m o c .
D o tego fragmentu procesu n a w i ą z u j e 10 obraz Lambsprincka. W i d z i m y scenę p r z y p o m i n a j ą c ą kadr ze Szklanego serca:
w górzystej okolicy m ę ż c z y z n a pracuje przy strzelającym
j ę z y k a m i ognia palenisku. N a rycinie jednak trzyma on
w ogniu w i d ł a m i s a l a m a n d r ę . Symbol salamandry jest
w alchemii niezwykle w a ż n y i , j a k to często w tej dziedzinie
bywa, zaprzeczone w stosunku do niego jest logiczne prawo
t o ż s a m o ś c i i niesprzeczności: sens o k r e ś l o n y jest na g ł ę b s z y m
poziomie niż konkretne odniesienia. N a m musi w y s t a r c z y ć
k o m e n t u j ą c y obraz tekst Lambsprincka, w k t ó r y m m o w a
jest o znaczeniu k r w i zabitej Salamandry. Scena dotyczy
udoskonalenia i p o m n o ż e n i a Kamienia. O t o fragment teks
tu:
6 0
61
Salamandra „ ... jest schwytana i ciosami przebita
T a k , że umiera i życie w y p ł y w a wraz z jej k r w i ą .
O t ó ż ze wszech miar wychodzi jej to na dobre
Dzięki swej k r w i zdobywa życie wieczne
I nie musi j u ż o b a w i a ć się ż a d n e j innej śmierci.
Jej krew staje się w ten s p o s ó b najcenniejszym lekarstwem
na ziemi
I r ó w n e g o m u się nie znajdzie,
G d y ż pokonuje wszystkie choroby
We wszystkich metalach oraz w c i a ł a c h zwierząt i ludzi.
M ę d r c y czerpią z niej s w ą N a u k ę
D o c h o d z ą c w ten s p o s ó b do d a r u n i e b i a ń s k i e g o
Nazywanego K a m i e n i e m F i l o z o f ó w .
K t ó r e m u p o d l e g a j ą siły całego W s z e c h ś w i a t a . "
„ S a l a m a n d r a żyje w ogniu,
a o g i e ń zmienił j ą w kolor d o s k o n a ł y . "
N i c jednak nie pozwala p r z y p u s z c z a ć , że L u d m i l l ę s p o t k a ł
p o ś m i e r t n y los Salamandry. M u s i m y więc m i m o wszystko
p o w t ó r z y ć pytanie: dlaczego pana huty s p o t k a ł a klęska?
M ó w i l i ś m y , że dokonanie Dzieła zależy nie t y l k o od
�z n a j o m o ś c i właściwej recepty, lecz t a k ż e o d osoby, k t ó r a je
przeprowadza. Graala m ó g ł ożywić t y l k o najcnotliwszy
z rycerzy; t a k ż e w l a b o r a t o r i u m alchemika d o s k o n a ł o ś ć
duchowa b y ł a najważniejszym n a r z ę d z i e m . W Złotym Trak
tacie (Tractatus aureus) jedna z postaci, M o r i e n u s , zwraca się
do innej, K a l i d y , w ten s p o s ó b : „ T a rzecz, k t ó r e j szukasz od
tak dawna, nie m o ż e b y ć o s i ą g n i ę t a lub dokonana siłą ani
n a m i ę t n o ś c i ą . M o ż e b y ć zdobyta jedynie przez cierpliwość
i p o k o r ę oraz przez n i e s k o ń c z o n ą i n a j d o s k o n a l s z ą m i
łość."
W i n n y m dziele, z a t y t u ł o w a n y m
Naśladowanie,
m ó w i się, że: „ o n i (alchemicy — W M ) dają literę, ale to Pan
o d k r y w a sens; o n i p r z e d s t a w i a j ą tajemnicę, ale to O n j ą
wyjaśnia; o n i p o k a z u j ą d r o g ę , k t ó r ą należy p o d ą ż a ć , ale O n
daje siły by j ą p o k o n a ć . "
N i e siła fizyczna, przemoc
i n i e n a w i ś ć m o g ą p o k o n a ć smoka b r o n i ą c e g o dojścia do
celu, i — j a k pisał w Dzienniku metafizycznym Gabriel
M a r c e l o nadziei — s k u t e c z n o ś ć wydaje się t y m pewniejsza,
z i m bardziej p r a w d z i w ą a nie p o z o r n ą słabością jest
z w i ą z a n a . P e ł n e zawierzenie, prawdziwa s ł a b o ś ć przeradza
j ą c a się w p r a w d z i w ą moc, to istota chrześcijaństwa. C i , dla
k t ó r y c h celem jest wyłącznie ten świat, odebrali j u ż z a p ł a t ę
swoją; ale rzeczywista nagroda czeka p o s z u k u j ą c y c h praw
dziwego, niezniszczalnego skarbu (ubi enim est thesaurus
tuus, ibi erit et cor tuum. M t 6,21). M ó w i o. B u ł g a k o w :
„ G r a a l jest n i e d o s t ę p n y dla adoracji, ze względu na jego
świętość jest u k r y t y dla świata w samym świecie; istniejąc
tam j a k o pewna niewidzialna siła ukazuje się t y m , k t ó r z y
m a j ą czyste serce i k t ó r z y są tego g o d n i . " D o spełnienia tak
wielkiego Dzieła trzeba b y ć p o w o ł a n y m przez Boga. W e d ł u g
Jacoba, autora t r a k t a t u o nazwie Objawienie alchemiczne:
„ A l c h e m i a m o ż e b y ć p r a k t y k o w a n a bezpiecznie przez tych
jedynie, k t ó r z y są chronieni M o c ą B o ż ą i k t ó r y c h B ó g
u p o w a ż n i ł do p o s ł u g i w a n i a się kamieniem
filozoficznym.
I n n i stają się s z a l e ń c a m i l u b n ę d z n i k a m i ( m a l h e u r e u x ) . "
6 2
6 3
6 4
65
R u b i n o w y kryzys, k t ó r e g o ofiarą stał się właściciel huty,
ogarnia w rzeczywistości obszary znacznie większe niż jedna
bawarska fabryka. Istniejąca w filmie wioska ogniskuje
w sobie siły zniewalające cały świat. Przejście od metafizyki
filmu (nie t y l k o od w y r a ż o n y c h w n i m p r z e k o n a ń ) do
metafizyki tzw. realnego życia jest b e z p o ś r e d n i e . N i e w y m a
ga nawet czekania na zapowiadane przez Hiasa katastrofy.
G r z m i ą one nieustannie, nieustannie też zapada się ziemia.
N a l e ż y sobie u ś w i a d o m i ć , że jeśli akt stworzenia daje
p o c z ą t e k czasowi, k t ó r e g o kresem jest koniec świata, to oba
te wydarzenia są w istocie j u ż poza nawiasami czasu i nie
p o d l e g a j ą m u . T r u d n o więc u m i e s z c z a ć je w przeszłości czy
p r z y s z ł o ś c i . T r w a j ą ponad czasem n a d a j ą c m u sens wiecz
ności.
W y m i a r czasowy apokalipsy Hiasa jest t a k i m samym
u s t ę p s t w e m na rzecz g r a m a t y k i m y ś l e n i a ziemskiego, j a k
umieszczenie k o ń c a świata w przyszłości przez Św. Jana
E w a n g e l i s t ę . W genezie Objawienia św. Jana d o p a t r y w a ć się
m o ż n a prawdopodobnie scenariusza liturgicznego — koniec
świata t r w a więc nieustannie, przynosi go w pewien s p o s ó b
k a ż d a E u c h a r y s t i a . R ó w n i e ż D z i e ł o alchemiczne wnosi
element czasu t y l k o w swym wymiarze materialnym; w rze
czywistości „ D z i e ł o ... nie jest, ono m o ż e jedynie bezustannie
się stawać" * (teksty alchemiczne wielokrotnie p o w t a r z a j ą ,
że p o c z ą t e k Dzieła jest j a k jego koniec, i odwrotnie).
O t a k i m p o d w ó j n y m wymiarze świata m ó w i Herzog
szkicując wydarzenia dziejące się we wsi, poza d o m e m pana.
G ł ó w n ą rolę o d g r y w a j ą w nich, poza Hiasem, trzy osoby:
W u d y , Ascherl i p o m y l o n a Paulin. T w o r z o n y przez nich
w ą t e k jest j a k b y ciągle przewijającym się komentarzem.
Pierwszy raz p a r ę W u d y — Ascherl, miejscowych wieś
n i a k ó w , spotykamy w karczmie: piją piwo siedząc z d w ó c h
stron stołu, symetrycznie; w głębi, d o k ł a d n i e m i ę d z y n i m i
pali się świeczka:
„ W u d y : Jutro koniec z t o b ą Ascherl. O d e ś p i ę to p i j a ń s t w o
na t w o i m trupie.
Ascherl: Gospodarzu, daj jeszcze jedno p i w o W u d e m u .
W u d y : Będę spał na t w o i m trupie. Hias to p o w i e d z i a ł .
Hias widzi przyszłość.
Ascherl: M u s i a ł b y m s p a ć wysoko na sianie i s p a ś ć pierw
szy na klepisko, a ty na mnie. A l e j a k spadniesz i ty na
klepisko, to z t o b ą też koniec."
Po j a k i m ś czasie kamera wraca do karczmy. T r w a tam
właśnie walka d w ó c h h e r o s ó w , w a l k a k t ó r a jest j e d n o c z e ś n i e
aktem braterstwa i zjednoczenia: Ascherl targa za włosy
Wudego, ten z p e ł n y m spokojem ( „ N i e o d w a ż y s z s i ę "
— m ó w i Ascherl, „jeszcze j a k ! " — odpowiada W u d y )
rozbija pełen kufel na głowie przyjaciela i wreszcie sam
zostaje oblany piwem.
N a s t ę p n a scena ma miejsce rano — ich ciała leżą w stodole
na klepisku. O s o b ą , k t ó r a pierwsza ich spostrzega, jest
w ł a ś n i e Paulin. N i m z a w i a d o m i ł a krzykiem g o s p o d y n i ę ,
przez d ł u ż s z ą chwilę stała nad n i m i , w z n o s z ą c i o p u s z c z a j ą c
w p r z e r a ż e n i u ręce. T r u d n o ś c i z r o z r ó ż n i e n i e m , k t ó r y z leżą
cych p o g r ą ż o n y jest w śnie wiecznym, a k t ó r y t y l k o w pijac
k i m , rozstrzyga pies.
T r u p Ascherla z ł o ż o n y z o s t a ł na katafalku. I w tej scenie
widzimy Paulin, k t ó r a stojąc nad z m a r ł y m wznosi z n ó w ręce
w t a k i m samym, j a k b y o b r z ę d o w y m czy m o d l i t e w n y m
geście. T a scena k o ń c z y się, gdy p o w o l i z a m y k a j ą c e się drzwi
z a t r z y m u j ą się zasłaniając d o k ł a d n i e p o ł o w ę leżącego ciała.
Owego wieczoru wreszcie, gdy pan zabił służącą i s p ł o n ą ć
m i a ł a huta, t ę s k n i ą c y za przyjacielem W u d y przynosi trupa
z n ó w do karczmy, pytając: „ K t o nam zagra do t a ń c a ? "
K a t a r y n i a r z odpowiada: „ T e j parze to j a zagram" i roz
poczyna się przy d ź w i ę k a c h korbowej liry przedziwny bal.
Tego też wieczoru do karczmy przyszła szalona Paulin.
P r z y n i o s ł a ze s o b ą gęś o czerwonym łbie. G d y W u d y
i Ascherl skończyli, ona zaczęła swój taniec, nago na stole.
Wszystkie te elementy, symbole k r ą ż ą c e w o k ó ł tej samej
idei, nie p o z o s t a w i a j ą ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i — j e s t e ś m y
w królestwie D i o s k u r ó w . Przypomnijmy, że obaj bracia
66
67
6
Obra/ X I I I
53
�— K a s t o r i Polluks (Polideukes), a t a k ż e ich siostra, p i ę k n a
Helena — urodzili się z jednego jaja z ł o ż o n e g o przez ich
m a t k ę — L e d ę . Ojcem Kastora był m ą ż Ledy Tyndareos,
ojcem Polluksa natomiast sam Zeus, k t ó r e m u Leda o d d a ł a
się tej samej nocy. D z i ę k i boskiemu ojcu Polluks u z y s k a ł
n i e ś m i e r t e l n o ś ć . Podzielił się n i ą jednak z bratem, i o d t ą d na
przemian, k a ż d y z nich po j e d n y m d n i u , to żyją, to u m i e r a j ą .
Dlatego r e p r e z e n t u j ą symbolicznie p o d w ó j n ą n a t u r ę czło
wieka: ś m i e r t e l n ą i n i e ś m i e r t e l n ą .
D r z w i , często r ó w n i e ż na w p ó ł otwarte, j u ż od s t a r o ż y t n o
ści były powszechnie stosowanym m o t y w e m o b r a z u j ą c y m
ideę przejścia i łączności z t a m t y m ś w i a t e m . N i c dziwnego, że
w specjalny s p o s ó b wiąże się on ze s z t u k ą s e p u l k r a l n ą :
spotykany jest i na rzymskich sarkofagach, i b a r o k o w y c h
g r o b o w c a c h . T r u d n o o p r z e ć się w r a ż e n i u , że filmowa scena
z z a m y k a j ą c y m i się drzwiami jest wcieleniem tej samej myśli
(stojąca nad katafalkiem Paulin k o j a r z y ć się m o ż e z p o s t a c i ą
Hermesa Psychopomposa, bardzo często przedstawianego
na sarkofagach, gdy stojąc w na w p ó ł o t w a r t y c h drzwiach
przeprowadza d u s z ę z m a r ł e g o do nowego życia). D o d a j m y ,
że s t r a ż n i k i e m Hadesu jest Cerber, straszliwy pies, k t ó r e g o
w filmie reprezentuje g r o ź n y na m i a r ę wiejskiego szczekacza
kundel — p o m a g a j ą c y rozdzielić ż y w e g o od u m a r ł e g o .
Taniec wreszcie Wudego z Ascherlem, ż y w e g o z trupem
— d u c h o w y m s o b o w t ó r e m , jest u s i ł o w a n i e m dokonania
tego co zrobił Pollux wobec brata — pokonania granicy
śmierci.
P o w r ó ć m y jeszcze na chwilę do pomylonej Paulin. R o l ę
j a k ą odgrywa ona wobec dualizmu tworzonego przez W u d e
go i Ascherla pomaga w y t ł u m a c z y ć , poprzez skojarzenie
k t ó r e wywołuje, t o w a r z y s z ą c a jej gęś. Ptak ten bowiem,
ubogie wcielenie ł a b ę d z i a , jest też p t a k i e m Hermesa Trismegistosa, patrona nauk tajemnych. Ten b ó g , czy też j a k
chce wielu a l c h e m i k ó w — k r ó l , to w ł a d c a Jedni
(Unum) ,
celu wszystkich a l c h e m i k ó w , nadającej sens n a p i ę c i u prze
ciwieństw. Paulin jest więc b y ć m o ż e znakiem takiej mistycz
nej j e d n o ś c i .
Jak zwykle, najzwięźlejsze w y t ł u m a c z e n i e daje obraz.
Znajdziemy go na zachodnim p o r t a l u katedry w Chartres
— r z e ź b a (z c z a s ó w C h r ć t i e n a de Troyes) przedstawia
K a s t o r a i Polluksa, j a k o zodiakalny znak bliźniąt, trzy
m a j ą c y c h przed s o b ą j e d n ą tarczę. W jej sercu (zgodnie
z t e r m i n o l o g i ą h e r a l d y c z n ą ) umieszczony z o s t a ł promień
karbunkułu.
69
10
11
W s p o m i n a l i ś m y , że pan huty d o m a g a ł się od Hiasa
pomocy. N i e b y ł w stanie jednak z m u s i ć go do wyjawienia
tajemnicy. Dlaczego? Co p o w s t r z y m y w a ł o tego j a s n o w i d z ą
cego człowieka przed w s p ó ł p r a c ą z panem? M o ż e właśnie t o ,
że zbyt wiele r o z u m i a ł ? C z y m jest b o w i e m Tajemnica? C z y m
jest Prawda, k t ó r e j Tajemnica dotyczy? Nie jest to dla
u m y s ł u prosta sprawa; samo pojęcie prawdy, w znaczeniu
j a k i e jej n a d a ł Arystoteles, tzn. z a s t r z e g a j ą c y m j ą t y l k o dla
jednego z d w ó c h m o ż l i w y c h r o z w i ą z a ń , staje się t u pode
j r z a n ą p r o w o k a c j ą . Jedna wieczna Prawda m o ż e p r z e j a w i a ć
się w t y m świecie w n i e s k o ń c z o n e j m n o g o ś c i lekcji i warian
t ó w . „ B ó g wypowiada zaledwie s ł o w o i w t y m słowie jest
p e ł n i a . Ż a d e n d ź w i ę k wydany przez niego nie m o ż e z n a c z y ć
mniej niźli wszechświat, niźli suma c z a s ó w . K a ż d y frag
ment w s z e c h ś w i a t a zawiera w sobie jego całość, jest „ p i s m e m
Boga". T o o owej Prawdzie ( K a m i e n i u Filozoficznym) m ó w i
Ripley:
p t a k i i ryby p r z y n o s z ą n a m lapis, posiada go
k a ż d y człowiek, istnieje w k a ż d y m miejscu, w tobie, we mnie,
we wszystkim, w czasie i przestrzeni." Poznanie prawdy daje
n i e s k o ń c z o n ą moc: Tzinacan, czarownik Piramidy Qahol o m , bohater Pisma Boga Borgesa: „Istnieje f o r m u ł a czter7 2
54
I
nastu p r z y p a d k o w y c h w y r a z ó w ( w y r a z ó w , k t ó r e w y d a j ą się
przypadkowe) i w y s t a r c z y ł o b y m i w y p o w i e d z i e ć j ą na głos,
a ż e b y stać się w s z e c h p o t ę ż n y m . " Lecz „ N i e c h a j wraz ze m n ą
umrze tajemnica zapisana na tygrysich s k ó r a c h . " Wtajem
niczony potrafi z o b a c z y ć P r a w d ę j u ż nie w rozbiciu na
p o s z c z e g ó l n e przejawy tego świata, lecz w jej pełni. „ T e n , k t o
przejrzał w s z e c h ś w i a t , k t o przejrzał jego p ł o n ą c e m o ż l i w o ś c i ,
nie m o ż e j u ż m y ś l e ć o j e d n y m c z ł o w i e k u ... nawet jeżeli sam
byłby t y m c z ł o w i e k i e m " ( t a m ż e ) . N i e m o ż n a dłużej k u p c z y ć
p r a w d z i w y m skarbem. N i e jest alchemikiem ten, k t o chce
u d o s k o n a l a ć m a t e r i ę dla w ł a s n y c h korzyści (czy wie o t y m
pan huty, gdy proponuje H i a s o w i za wyjawienie tajemnicy
1000 g u l d e n ó w ?
Po drugiej stronie rzeki czasu, a nawet w czasie przeprawy
przez n i ą o b o w i ą z u j ą nowe j u ż prawa. M u s i m y to u w z g l ę d
nić, jeśli chcemy z r o z u m i e ć zajmujące nas mityczne zdarze
nia. W i d a ć w y r a ź n i e , że przestrzeganie dawnych zwyczajów
i p r z y k a z a ń nie wystarczy by o s i ą g n ą ć rzeczywiście drugi
brzeg, k r a i n ę wieczności. Nie wystarczy nawet b y ć bez
grzechu, j a k u w a ż a l i n i e k t ó r z y r a b b i n i z I I I czy I V w . Jeden
z nich, Rabha, p o w i e d z i a ł : „Jeśli p r a w i zechcieliby t y l k o ,
mogliby s t w o r z y ć świat, g d y ż ' p o w i e d z i a n e jest (Iz. 59,2):
Wasze w i n y oddzielają was o d Boga." G d y b y nie grzechy,
w e d ł u g Rabby, nie i s t n i a ł a b y ż a d n a r ó ż n i c a m i ę d z y m o c ą
t w ó r c z ą Boga i ludzi. Niestety, bezgrzeszność to bardzo
d u ż o , ale nie wszystko, to t y l k o warunek w s t ę p n y — istota
stworzona przez R a b h ę b y ł a n i e d o s k o n a ł a . N i e p o t r a f i ł a
r o z m a w i a ć z R a b b i m Z e r ą i ten m ó g ł w ten s p o s ó b rozpoz
n a ć , z k i m m a do c z y n i e n i a .
73
O t y m , że nie wystarcza przestrzeganie przyjętych p r a w
p r z e k o n a ł się też Perceval; c ó ż z tego, że nie w y k r o c z y ł o n
poza przyjęte zwyczaje rycerskie i z a c h o w a ł wstrzemięźliwe
milczenie p o w s t r z y m u j ą c c i e k a w o ś ć . Sytuacja, w k t ó r e j się
znalazł, w y m a g a ł a czegoś więcej! Tajemnica z n a j d o w a ł a się
na wyciągnięcie ręki, m i m o to rycerz, jeszcze jej niegodny,
m u s i a ł o d b y ć najpierw d ł u g ą i n i e b e z p i e c z n ą p o d r ó ż , j a k
Odys w r a c a j ą c y o k r ę ż n ą d r o g ą na I t a k ę . Była to droga
inicjacji; tajemnica przestaje b y ć z w y k ł ą z a g a d k ą .
Zagadka jest ukryciem. Pokazywana jest jedna jej strona,
podczas gdy druga chowa się w cieniu pytania. Nie k a ż d a
jednak zagadka jest n i e w i n n ą z a b a w ą . Jak u c z ą nas nie
zliczone b a ś n i e , od właściwej odpowiedzi na trzy pytania
Sfinksa lub złej księżniczki-czarownicy zależeć m o ż e życie,
czasem nawet wieczne. O d p o w i e d ź na tę z a g a d k ę znajduje się
w istocie j u ż „ p o drugiej stronie". Nie m o ż n a jej dostrzec
p o s ł u g u j ą c się z w y k ł ą m ą d r o ś c i ą (stąd w b a ś n i a c h t y l u
g ł u p t a s ó w , s t ą d też trzeba stać się „ j a k o dzieci"). L o g i k a
i obiektywizm przestają mieć znaczenie. Wieczna prawda
m o ż e p o k a z a ć r ó ż n e swe oblicza i ziemskie n a r z ę d z i a t r a c ą
swą s k u t e c z n o ś ć .
Zgodnie z z a p r o p o n o w a n y m przez nas wcześniej po
d z i a ł e m filmu, druga część zaczyna się w ciemnicy. Nie ma
j u ż miejsca, by r o z w o d z i ć się nad znaczeniem c i e m n o ś c i j a k o
etapu na drodze rozwoju duchowego. S ą d z ę , że m o ż n a
najkrócej określić tę scenę j a k o nigredo, czarny etap p o c z ą t
kujący proces alchemiczny. S ł o w a wypowiedziane przez o b u
znajdujących się w celi b o h a t e r ó w są w a ż n e :
„ H i a s : N i c j u ż nie widzę. Jest tak ciemno. M u s z ę z n o w u
widzieć. M u s z ę w r ó c i ć do lasu. C h c ę b y ć w lesie. C h c ę z n o w u
widzieć las.
Pan: Nie chcesz widzieć ludzi? Podobasz m i się, bo masz
szklane serce."
Jest to j a k b y przekazanie nie zrealizowanej misji. Hias
wyrywa się z więzienia i idzie do lasu, w g ó r y . Pokonuje
słabość i lęk; decyduje się na w a l k ę , nie m y ś l ą c o niebez
pieczeństwie. Bo k t o p o z n a ł P r a w d ę nie m o ż e j u ż myśleć
o j e d n y m człowieku, nawet jeśli o n sam n i m jest.
74
�Nie myśleli o . j e d n y m c z ł o w i e k u " t a k ż e rycerze św.
Graala. I c h epoka nie b y ł a jeszcze tak s k a ż o n a grzechem
śmiesznej pychy ludzkiego indywidualizmu; świat nie był
jeszcze p r z e p e ł n i o n y t ł u m a m i ubogich d e m i u r g ó w . Rycerz
j a k o o d r ę b n a o s o b o w o ś ć nie m i a ł znaczenia, nie istniał. K r y ł
się w bycie p o n a d i n d y w i d u a l n y m — tak j a k jego marne
i grzeszne ciało z n i k a ł o p r z y b i e r a j ą c dzięki zbroi realniejszą
p o s t a ć : miejsce ś m i e r t e l n i k a z a j m o w a ł jego S o b o w t ó r , o k r e ś
lony znakami i k o l o r a m i heraldycznymi. Z b r o j a , zrobiona ze
s k ó r y (metalowe pancerze to dopiero koniec ś r e d n i o w i e c z a ) ,
dziedziczona z pokolenia na pokolenie, s t a w a ł a się d r u g i m ,
r o d o w y m ciałem, ciałem p o w i ą z a n y m z d u s z ą , ciałem b ę d ą
cym jej m a t e r i a l i z a c j ą , o p i s y w a n ą wcześniej fizyczną m o c ą
duszy, corpus subtile.
1
%
Najbardziej charakterystycznym elementem w y g l ą d u H i a sa jest jego płaszcz — biały i długi, z czerwonymi pasami na
r ę k a w a c h . N i e t y l k o o k r y w a szczelnie całą p o s t a ć , n a d a j ą c jej
kształt, ale służy r ó w n i e ż d o s ł o w n i e j a k o zbroja — Hias,
stając do w a l k i , owija sobie lewe p r z e d r a m i ę jego połą;
w prawej trzyma n ó ż . Scena przypomina z n o w u jeden
z o b r a z ó w Lambsprincka: drugi z nich przedstawia rycerza
z mieczem i t a r c z ą , w a l c z ą c e g o ze smokiem. Tekst towarzy
szący tej rycinie zaczyna się n a s t ę p u j ą c o :
, F i l o z o f m ó w i żyjącemu dzisiaj
Ż e w lesie przebywa dzika bestia,
Pokryta cała czarnym k o l o r e m .
G d y k t o ś utnie jej głowę,
Odrzuci zupełnie s w ą czerń
I przybierze olśniewającą b i e l . "
Czarna bestia to symbol (hieroglif) nigredo. M u s i z o s t a ć
pokonana, jej czerń oczyszczona, by duch p o w r ó c i ł do
przemienionego ciała. W alchemii bohaterowie tej w a l k i
pokazywani są czasem j a k o orzeł i lew. G i n ą obaj by
p o ł ą c z y ć się w n o w y m ciele, w uskrzydlonym, m o g ą c y m
w z l a t y w a ć G r y f i e . Owa bestia przedstawiana bywa też
w postaci niedźwiedzia, j a k np. na rysunku z X V I w.
m a n u s k r y p t u De alchimia przypisywanego św. Tomaszowi
z A k w i n u . Jest to niebezpieczny aspekt primae materiae. By
p o k o n a ć go, trzeba b y ć rycerzem o wielkiej mocy ducha.
T a k i m jest Hias — największa siła fizyczna na nic b y m u się
nie z d a ł a , jego n i e d ź w i e d ź nie m i a ł przecież materialnego
ciała ( „ N i e w y b a w i a k r ó l a liczne wojsko, nie ratuje mocarza
wielka s i ł a " Ps. 33,16).
7 6
;
77
Po walce z w y i m a g i n o w a n y m n i e d ź w i e d z i e m i po uczcie
z jego pieczeni n a s t ę p u j ą dwie wizje. Drugiej z nich, ostatniej
j u ż (dopełniającej wizję r o z p o c z y n a j ą c ą film) towarzyszy
obraz, pokazany j a k b y z l o t u ptaka:
Teraz widzę skalistą wyspę. W i d z ę w y r a ź n i e . Skalista
wyspa daleko w m o r z u ... o b o k druga, mniejsza. L e ż ą one
na k r a ń c a c h zamieszkanego ś w i a t a . N a jednej żyje od
k i l k u stuleci garstka ludzi. P o n i e w a ż mieszkają na k o ń c u
ś w i a t a , nie w i e d z ą jeszcze, że ziemia jest o k r ą g ł a . W i e r z ą ,
że jest p ł a s k a , a ocean k o ń c z y się o g r o m n ą p r z e p a ś c i ą .
W i d z ę na skale m ę ż c z y z n ę . C a ł y m i l a t a m i stoi t a m samo
tnie i patrzy na morze ... dzień za dniem, w t y m samym
miejscu. T o pierwszy, k t ó r y zwątpił. Po latach d o ł ą c z a do
niego trzech innych. Przez wiele lat p a t r z ą tak na morze.
Wreszcie, pewnego dnia, d e c y d u j ą się na rzecz o s t a t e c z n ą .
C h c ą z o b a c z y ć , czy świat k o ń c z y się p r z e p a ś c i ą . N a
p o ż e g n a n i e grają i m muzykanci. Potem j u ż p ł y n ą — pate
tyczni i bezsensowni... s w ą o wiele za m a ł ą ł o d z i ą (in einem
Miel zu kleinen Boot).
W d o k u m e n t a l n y m filmie La soufrie (też z 1976 r . ) Herzog
pokazuje o p u s t o s z a ł e , z a g r o ż o n e wybuchem w u l k a n u mias
to na Gwadelupie i okoliczne wsie. N i e uległ panice t y l k o
jeden człowiek, stary wieśniak. Jego decyzja pozostania jest
r ó w n i e szalona i sprzeczna z r o z s ą d k i e m , co w y p r a w a łodzią
na koniec ś w i a t a . F i l m dokumentalny, zgodnie z k o n w e n c j ą
gatunku, pokazuje z a k o ń c z e n i e zdarzenia: w u l k a n nie w y
buchł.
I człowiek pod wulkanem, i ludzie w łodzi, tak j a k artyści,
t a k ż e j a k alchemicy, j a k sam Herzog, p o d d a j ą się pewnemu
d o ś w i a d c z e n i u . N i g d y nie m a j ą p e w n o ś c i , lecz jedynie na
dzieję, że ich pragnienia się spełnią. Lecz dzięki tej nadziei
m o ż n a o s i ą g n ą ć stan (Julien N a u d nazywa go „ o g a r n i a j ą c ą
o b e c n o ś c i ą " , une presence englobante) ,w k t ó r y m zaczyna
się r o z u m i e ć . R o z u m i e ć , że wysiłek w ł o ż o n y w osiąg
nięcie rezultatu jest nieistotny, gdyż nowy świat, w k t ó r y m
uczestniczymy, przerasta wszystkie dotychczasowe d o ś w i a d
czenia; r o z u m i e ć , że w pewien s p o s ó b o w o zamierzenie
zawsze skazane jest na niepowodzenie, zawsze ł ó d ź jest d u ż o
za m a ł a ; ale r o z u m i e ć t a k ż e , że to niepowodzenie jest właśnie
furtą p r o w a d z ą c ą na d r u g ą s t r o n ę granicznego m u r a (bo, j a k
m ó w i Jaspers, w niepowodzeniu zostaje d o ś w i a d c z o n y b y t ) .
18
Czy m o ż n a więc powiedzieć, że nigdy alchemikom nie
u d a w a ł o się o s i ą g n ą ć celu? Czy człowieka spokojnie oczeku
j ą c e g o na w y b u c h w u l k a n u s p o t k a ł o jedynie przypadkowe
szczęście? Czy ludzie, k t ó r z y odbili ł o d z i ą od sterczącej na
ś r o d k u morza wyspy i k o n t y n u u j ą p r z e r w a n ą p o d r ó ż Noego,
nigdy nie d o p ł y n ą do k r a ń c ó w świata? N i e r o z w i ą ż e m y tych
zagadek. Po o d p o w i e d ź m u s i e l i b y ś m y u d a ć się bardzo
daleko, aż tam, gdzie u k r y t y jest k a m i e ń filozofów, d o
w ł a s n e g o serca.
F i l m Wernera Herzoga zamyka się napisem: N i e c h
b ę d z i e dla nich z n a k i e m n a d z i e i , że p t a k i
t o w a r z y s z y ł y i m na p e ł n y m m o r z u .
*
*
*
N a t y m m o g ł y b y z a k o ń c z y ć się r ó w n i e ż nasze r o z w a ż a n i a .
J e d n a k ż e alchemiczna w y k ł a d n i a jednego z filmów Wernera
Herzoga m o ż e n a s u n ą ć przypuszczenie, że i inne filmy tego
reżysera d a d z ą się podobnie z i n t e r p r e t o w a ć . Koniecznych
jest więc k i l k a uwag wyjaśnienia. O d w o ł a n i e się do symboliki
alchemicznej uzasadnione b y ł o w t y m j e d n y m p r z y p a d k u
pojawieniem się na ekranie express is verbis (czy też express is
imaginibus) m o t y w ó w , m o i m zdaniem, alchemicznych. T r e ś ć
innych filmów uzasadnienia takiego nie daje (dlatego też
w o l a ł e m nie u m i e s z c z a ć w tekście „ a l c h e m i c z n y m " zbyt
wielu z n i m i p o r ó w n a ń ) . N i e znaczy to, że wszystko co
z o s t a ł o powiedziane, odnosi się wyłącznie d o tego jednego
Obraz X I V
55
�filmu. Alchemia sama w sobie jest j e d n y m z m o ż l i w y c h
spojrzeń na świat. Ten sam świat pokazany m o ż e b y ć
w bardzo r ó ż n y c h ujęciach, i — j a k to wielokrotnie b y ł o
p o d k r e ś l a n e — jedne nie m u s z ą w y k l u c z a ć innych.
F i l m y Wernera Herzoga zdają się o p o w i a d a ć ciągle tę
s a m ą h i s t o r i ę , tyle że za k a ż d y m razem w i n n y m ujęciu,
w innej perspektywie. Jest rzeczą oczywistą, że poznanie c h o ć
jednej z nich pomaga w zrozumieniu innych; m ą d r o ś ć
wypracowana w tradycji hermetycznej wiele m o ż e wyjaśnić
w dziedzinach p o s ł u g u j ą c y c h się i n n y m i nazwami. A l c h e m i c z n o ś ć Szklanego serca (w sensie stosowanych symboli) b y ł a
zresztą nie przedmiotem dowodzenia, lecz p u n k t e m wyjścia.
W n i o s k i — te m o g ą żyć j u ż życiem samodzielnym.
Nie zamierzam t u p o d s u m o w y w a ć całej t w ó r c z o ś c i Herzo
ga. W a r t o jednak w s k a z a ć k i l k a p r z y k ł a d o w y c h p u n k t ó w ,
ś w i a d c z ą c y c h o j e d n o ś c i całego jego d o r o b k u . Jednym z nich
jest w y r a ż a n e w filmach przekonanie, że sens d z i a ł a ń leży
poza rzeczywistością w i d z i a l n ą , że p r a w d z i w ą r e a l n o ś c i ą
obdarzone są zdarzenia nieosiągalne w wymiarze czysto
materialnym. Dotyczy to oczywiście znanego nam j u ż r u b i
nowego kamienia filozoficznego; podobne przekonanie wy
rażają słowa wypowiadane przez t y t u ł o w e g o bohatera filmu
Aguirre, gniew boży (1972) (przytaczam je z p a m i ę c i ) : „ M o i
ludzie m i e r z ą bogactwo z ł o t e m , ale chodzi t u o coś w a ż n i e j
szego"; r ó w n i e ż Fitzcarraldo, grany t a k ż e przez Klausa
K i n s k y (ciekawe b y ł o b y o m ó w i e n i e z w i ą z k ó w m i ę d z y po
staciami granymi u Herzoga przez tych samych a k t o r ó w ) ,
m ó w i do pewnego bogatego p r z e d s i ę b i o r c y . „ R z e c z y w i s t o ś ć
p a ń s k i e g o świata jest m a r n ą k a r y k a t u r ą tego, co m o ż n a
z o b a c z y ć na przedstawieniu o p e r o w y m . " K a m i e ń filozoficz
ny, kraina złota, opera, czy też marzenia Stroszka albo
Kaspara Hausera —jest t o „ r e a l n o ś ć snu kryjąca się za iluzją
ż y c i a " (słowa I n d i a n z Fitzcarraldo). Produkowanie l o d u
w tropikalnej d ż u n g l i lub o p o w i e ś ć , k t ó r e j znany jest t y l k o
w s p a n i a ł y p o c z ą t e k — toż to byty, k t ó r y c h realności ist
nienia nic nie m o ż e przewyższyć. K a r a w a n a (z owej opowie
ści Kaspara Hausera) najpewniej dotrze do celu, jeśli kiero
w a ć się będzie nie t y m co w i d a ć , ale wskazaniami ślepego
p r z e w o d n i k a . M y ś l ę , że Herzogjest wierny temu zaleceniu.
W filmach Herzoga p o w t a r z a j ą się pewne m o t y w y . Wspo
m n i j m y t y l k o o j e d n y m z wielu: p o d r ó ż y przez w o d ę
— morze lub rzekę. Podsumowuje on Szklane serce, pojawia
j ą c się w k o ń c o w e j wizji Hiasa, wypełnia treść filmów Aguirre,
gniew boży i Fitzcarraldo, pojawia się w Nosferatu — wampir,
w pewnym sensie też w Woytzeku i Stroszku. W Kasparze
Hauserze (tytuł o r y g i n a ł u : Jederfur nich undGott gegen alle)
p r ó c z zamglonych zdjęć rzeki, pojawia się opowiadana przed
śmiercią przez Kaspara owa karawana prowadzona po
pustyni przez ślepca.
M ó w i l i ś m y j u ż o znaczeniu symbolicznym przekraczania
morza, nie ma potrzeby powtarzania tego; nie m o g ę jednak
nie o d w o ł a ć się, po raz ostatni j u ż w t y m tekście, do o b r a z ó w
Lambsprincka. N a większości z nich umieścił o n w o d ę
— rzekę lub jezioro czy morze — oraz pływające po niej
statki. Co ciekawe — w komentarzach t o w a r z y s z ą c y c h
obrazom brak jakiejkolwiek o nich wzmianki! N a w e t przy
obrazie 1, gdzie statek jest bardzo wyeksponowany. Nie
oznacza to nieistotności tematu — w r ę c z odwrotnie. Jest to
być m o ż e tajemnica zbyt w a ż n a by pisać o niej wprost.
Werner Herzog, po biblijnej, greckiej, gnostyckiej, al
chemicznej i wielu innych, d a ł jeszcze j e d n ą jej wersję.
7 9
Warszawa 1985
PRZYPISY
1
Antonin Artaud, Teatr alchemiczny, (w:) Teatr i jego sobowtór, przekład Jan
Błoński, Warszawa 1978
Paul Tillich, Męstwo
bycia, przekład Henryk Bednarek, Editions du
Dialogue, Paryż 1983
Paul Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, орг.
Stanisław Cichowicz, Warszawa 1985, a szczególnie Konflikt hermeneutyk:
epistemologia interpretacji, s. 124—46 (wyd. oryg. w Cahiers Internationaux de
Symbolisme 1, 1963). Jako wprowadzenie do problematyki symbolu polecić
m o ż n a przede wszystkim: Gilbert Durand, L'imagination symbolique, Presses
Universitaires de France, Paris 1964 oraz Rene Alleau, La science des symboles.
Contribution a 1'etude des principes et des methodes de la symbolique generale,
Payot, Paris 1977
U ż y w a m y tej nazwy ze świadomością, że m o ż e budzić pewne nieporozumie
nie — określa się nią bowiem w dziejach sztuki pewne konkretne zjawiska, tj.
poezje metafizyczną poetów angielskich X V I I w. oraz jeden z okresów twórczości
Giorgio de Chirico.
O symbolice alchemicznej u Boscha pisze m i n . Anna Boczkowska w książ
kach: Hieronim Bosch, astrologiczna symbolika jego dziel, Wrocław 1977; Tryumf
Luny i Wenus. Pasja Hieronima Boscha, K r a k ó w 1980, a także Madeleine
Bergman, Hieronymus Bosch and Alchemy, trans. Donald Burton, Almquist och
Wiksell, Stockholm 1979; D z i e ł o Rabelais'ego analizuje Louis Saunę, L'influence
des chercheurs de la „Medecine Universelle" sur oeuvre de Francois Rablais, L e
Francois, Paris 1935. C o do Goethego, Carl Gustav Jung powiedział, że jego
„Faust to, świadomie lub nieświadomie, opus alchymicum" (Psychology and
Alchemy, trans. R . F . C . Hull, 2 wyd., Princeton University Press, Princeton 1968,
s. 36); zob. też tamże s. 477n. Zob. też prace Graya, Goethe the Alchemist,
Cambridge University Press 1952 oraz Alexander von Bernus, Medecine et
alchimie, trad. Anne Forestier, Belfond, Paris 1977, rozdział Rencontre primordiale de Goethe. Alchemicznym w ą t k o m symbolicznym w Bramach raju Jerzego
Andrzejewskiego poświęcona będzie przygotowywana obecnie praca.
2
3
4
3
6
Zob. Wilhelmina Lepik-Kopaczyńska, Farba karnacyjna w malarstwie
antycznym, (w:) Prace Komisji Historii Sztuki, Wrocław 1963, s. 5—49
Z dostępnej literatury warto polecić o. Pawła Florenskiego, Ikonostas i inne
szkice, przekład Zbigniew Podgórzec, Warszawa 1981
Zob. K a r o l Toeplitz, Niektóre wątki egzystencjalne w plastyce, „Studia
Filozoficzne" nr 11—12, 1982, s. 91—105, a szczególnie 100
Krystyna Janicka, Światopogląd
surrealizmu, Warszawa 1969, s. 233
Gabriel Marcel, Być i mieć, przeł. Piotr Lubicz, Warszawa 1962. s. 42
W filmie Fitzcarraldo przeciągany przez szczyt góry statek nie jest atrapą,
a wypadek, w którym ginie na filmie jeden z Indian zdarzył się naprawdę.
„ F i l m o w y Serwis Prasowy" nr 4, 1979, s. 21
Thomas Petz, „Siiddeutsche Zeitung" 19 marca 1977, wg „ F i l m o w e g o
Serwisu Prasowego".
Fulcanelli to d o ś ć tajemnicza postać. Jest to alchemik działający w I poł.
naszego stulecia, którego osobistą znajomością m o ż e pochwalić się jedynie
I
8
9
1 0
I I
1 2
1 3
1 4
56
I
niewiele o s ó b (wśród nich przede wszystkim Eugene Canseliet). Niemniej jednak,
dzięki obu swym dziełom {Le mystere des cathedrales, oraz Les demeures
phiiosophales) stawiany jest w r ó w n y m rzędzie z największymi z alchemików.
Informacja o św. Wincentym pochodzi z Les demeures phiiosophales et le
symbolisme hermetiąue dans ses rapports avec l'art sacre et ićsoterisme
du
grand-oeuvre, vol. 2, Jean-Jacques Pauvert, Paris 1964, (wyd. oryg. 1930). Termin
spagiria {omxaxo — dzielę, ayeipto — łączę) jest czasem synonimem alchemii, lecz
najczęściej używa się go na określenie praktycznego aspektu usiłowań przemiany
metali nieszlachetnych w złoto.
W tym kontekście dzieło Jamesa Joyce umieścić należy jednak bardzo blisko
tajemnych traktatów alchemicznych. Z a u w a ż m y także, że wyciągając konsek
wentne wnioski należałoby stwierdzić, że i niektóre rodzaje tekstów naukowych
dążą do przekroczenia owej zaklętej granicy krępującego objektywizmu. Oto co
pisze Dariusz Czaja: „Esej, jak podpowiada etymologia, jest próbą, przymierze
niem się do objęcia rzeczywistości w słowie, świadectwem pokory wobec
różnorodoności kultury. W „eseju" zawiera się intuicja o niepełności naszego
poznania, o tym, że każdy rezultat poznawczy jest ciągłym wątpieniem,
niepewnością wobec tego, co zdołaliśmy osiągnąć. (...) Opór, jaki stawia s ł o w o
w zetknięciu z opisywaną rzeczywistością, sprawia, że często sens słów umyka.
Powstaje wtedy jakieś dojmujące „iskrzenie", świadczące o obecności sensu na
granicy, w przestrzeni miedzyslownej. Bywa, że właśnie to, co „pomiędzy", owa
nienapisana treść, przenika cały tekst eseju, staje się ważniejsza od treści
wyrażonych w s p o s ó b pojęciowy. Esej jest spotkaniem, lub lepiej, jest m o ż l i w o ś
cią spotkania drugiego. Dzieje się tak, gdy pojmiemy go jako wezwanie
oczekujące na odpowiedź, jako zadanie dane do rozwiązania. Twórca, ofiarowu
jąc mądrość czytającemu, wzywa go do nadbudowania sensu obecnego w tekście.
Tą niezwykłą drogą sens staje się ich w s p ó l n ą własnością. Lektura eseju to o wiele
więcej niż powiększanie obszaru faktów, wyżłobienie w pamięci nowej 'ścieżki
informacyjnej'. W czytaniu doświadczamy czegoś w rodzaju duchowej przemia
ny (-•-)" CJnscape". Kultura jako misterium, (w:) Szkice i próby etnologiczne.
Materiały z sesji naukowych studentów UJ. i UW. Skawica 1982—1983, K r a k ó w
1985, s. 36—7). Opis ten mógłby się odnosić do wielu dzieł alchemicznych.
1 5
1 6
Andre Savoret, Qu'est-ce que l alchimie?, (w:) Cahiers de THermetisme.
Alchimie, Albin Michel, Paris 1978, s. 18—19 (wyd.oryg. 1947)
Wg M . M . Pattison Muir, The Story of Alchemy and The Beginnings of
Chemistry, Hodder and Stoughton, London 1913, s. 29
Jean d'Espagnet, Arcanum hermeticaephilosophiae, (w:) Bibliotheca chemica
curiosa, Geneva 1702, cyt. za C G . Jung, Psychology and Alchemy, wyd. cyt., s.
390
A l Hallaj to mistyk arabski z X w. Cyt. wg Rene Alleau, Le symbolisme
alchimiąue de la mort, „Cahiers Internationaux de Symbolisme" 37—38—39,
1979, s. 70
Obszernie na ten temat pisze Mircea Eliade w książce Forgerons et
alchimistes, Flammarion, Paris 1956
Koncepcja trzech zasad, spopularyzowana od c z a s ó w Paracelsusa a będąca
1 7
1 B
1 9
2 0
2 1
�rozwinięciem koncepcji d w ó c h zasad, opisywana jest w większości tekstów
alchemicznych, a także współczesnych prac p o ś w i ę c o n y c h alchemii. Syntetycznie
zagadnienie to przedstawiają Antoine Faivre, Jean de Foucauld, Gerard
Mazeau, Robert Salmon, Compendium hermeticum, (w.) Cahiers de THermetisme. Alchimie, wyd. cyt.
Jest to część Zwycięstwa
hermetycznego, wyd. oryg. Amsterdam 1699,
korzystam z wydania francuskiego Georgesa Ranque'a — he triomphe hermetique, (w.) tegoż, La pierre philosophale, Robert Laffont, Paris 1972, s.
249—359, cyt. s. 263
D z i e ł o zamieszczone w Museum hermeticum, Francofurti 1678, istnieje
polskie tłumaczenie Romana Bugaja w tomie: Michał Sędziwój, Traktat
0 kamieniu filozoficznym, Warszawa 1971
Wydane po raz pierwszy we Frankfurcie nad Menem w 1550. Omawia je
(dając przede wszystkim szczegółowy komentarz do o b r a z ó w ) C G . Jung w The
Psychology of the Transference, trans. R . F . C . Hull, Princeton University Press
1974, skąd wzięty jest cytat (s. 55).
Symbolizm Chrystusa — oblubieńca jest w chrześcijaństwie oczywisty
(wywodzi się wprost z Pisma Św.). Mniej znane, ale również pochodzące z Pisma
(np. G a l . 3,28) jest przedstawianie ludzkiej Pełni Chrystusa poprzez „ p o n a d plciowość", androgynię. Z obszernej literatury zob. np. Mircea Eliade, Sacrum,
mit, historia, Warszawa 1970s. 225 n.
(fragmentzMephistophelesetTandrogyne).
Robi to Melchior Nicholas z Hermannstadt w dziele Addam etprocesum sub
forma missae, (w.) Theatrum chemicum, Ursel 1602, V o l . 3, Tekst ten i o m ó w i e n i e
zamieszcza C G . Jung w Psychology and Alchemy, op.cit., s. 396—406
M . Eliade, op.cit. Szukając inspiracji alchemicznego utożsamiania kamie
nia, złota i szkła nie m o ż n a oczywiście p o m i n ą ć Apokalipsy Św. Jana
(21,11.18.21). Warto też w s p o m n i e ć , że wczesna tradycja chrześcijańska łączyła
wspomniane w G e n . 2,1—12 Bdelium i kamień onyksowy (wonna żywica
1 kamień czerwony wg Biblii Tysiąclecia), leżące w krainie „ z n a k o m i t e g o złota"
Chawila, z karbunkutem. Beda Czcigodny podaje, iż „ A n t i q u a translatio pro his
(bdellium et lapis onychinus) habet carbunculum...", podkreślając za Augus
tynem blask (Fulgor) karbrukułu, którego „ n o c p o k o n a ć nie m o ż e " . W tej
sprawie zob. Robert M . Garret, Precious Stones in Old English Literature,
Naumburg 1909, s. 12
Heinrich Conrad Khunrath, Amphitheatrum sapientiae aeternae solius
verae, Hanau 1609, wg. Fulcanellego, op.cit., s. 258
Przekład francuski Eugene CanseUeta, Les douze clefs de la philosophie,
Editions de Minuit, Paris 1956. Opisane przez Valentinusa cechy kamienia cytuje
też Fulcanelli, op.cit., s. 257
Orthelius, Epitogus et recapitulatio in ,,Novum lumen" Sendivogii, (w:)
Bibliotheca chemica curiosa, Cyt.wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 428
Painton Cowen, Roses m'edievales, Editions du Seuil, Paris 1979, s. 434
Przy opracowywaniu tego fragmentu korzystałem z prac: A d a Polak, Szkło
i jego historia, przeł. Zbigniew Maraszkiewicz, Warszawa 1980, szczególnie s.
205—13; Ruth Hurst Vose, Glass, London 1975; Wacław Nowotny,
Szklą
barwne, Warszawa 1958; O Kunckelu pisze też Titus Burckhardt, L'alchimie,
science et sagesse, trad. Andree Ossipovitch, Paris: Encyclopedie Planetę (bez
daty), s. 240 (wydanie nie uznane przez autora).
Starożytne recepty podane są w: Les alchimistes grecs, 1.1, Les Belles Lettres,
Paris 1981, wraz z komentarzem Roberta Halleux we wstępie do tego dzieła.
O. Paweł Florenski, Ikonostas, szkic w zbiorze pod tym samym tytułem, op.
cit., s. 78 n.
John Meyendorff, Teologia bizantyjska, przeł. Jerzy Prokopiuk, Warszawa
1984, s. 260
Paweł Florenski, op.cit., s. 103
Gerhard Dorn, Philosophia meditativa, (w:) Theatrum chemicum, vol. 1, wg.
C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 255
Lucien Braun, L'imagination chez Paracelse, „Cahiers Internationaux de
Symbolisme" 35—36,1978, s. 69. W zrozumieniu sensu wyobraźni takiej, o jakiej
tu m ó w i m y , m o g ą p o m ó c rozważania Gabriela Marcela na temat „myślenia"
i „myślenia o", Być i mieć {Dziennik metafizyczny), op. cit., s. 35, 42
Wydany we Frankfurcie, cyt. za Psychology and Alchemy, Jung, s. 277
Lucien Braun, op.cit., s. 70
Bohdan Pociej, Problem muzyki dawnej, (w:) Idea, dźwięk, forma, K r a k ó w
1972, s. 28—29
U w a ż a m za właściwe przytoczenie tu słów Gabriela Marcela, c h o ć nie
z myślą o alchemii je zapisywał: „... porządek ontologiczny m o ż e być poznany
tylko osobiście przez całość bytu z a a n g a ż o w a n e g o w dramat, który we wszelkim
znaczeniu nieskończenie go przewyższając jest jednak jego własnym — bytu,
któremu została użyczona szczególna władza potwierdzania się lub zaprzeczania,
zależnie od tego, czy potwierdza Byt i się przed nim otwiera, czy też mu przeczy
i tym, samym się zamyka...", op.cit. s. 142. Por. p o c z ą t k o w e nasze uwagi
o poznaniu symbolicznym.
Marcel: „ N i e w y o b r a ż a l n y konkret — c o ś niewyobrażalnego, co jest więcej
niż ideą, co przekracza wszelką możliwą ideę, co jest obecnością. Przedmiot jako
taki nie jest obecny". Myśl tę opatrzy) później komentarzem: „ M o ż l i w e przejście
do teorii obecności eucharystycznej", op.cit., s. 131
Por. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 278
Leyda 1722, wg M . Eliade, op.cit., s. 164
George Ripley, Opera omnia alhemica, Kassel, 1649, wg C G . Jung,
Psychology and Alchemy, s. 323—4
Gerhard Dorn, Speculativae philosophiae gradus septem vel decen continens,
(*.) Theatrum chemicum, vol. I , wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 269
Emile-Jules Grillot de Givry, Le Grand-Oeuvre. XII meditations sur la voie
esoterique de Tabsolu, Chacornac, Paris 1960 (wyd. oryg. 1906). Cytat podaje A .
Savoret, op.cit., s. 28
Oppenheim 1616, wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 343; por. też
C G . Jung, Mysterium Coniunctionis. An Inquiry into The Separation and
Synthesis of Psychic Opposites in Alchemy, 2 wyd., trans. R . F . C . Hull, Princeton
University Press, Princeton 1977, s. 47 oraz L . Braun, op.cit., s. 68
Czerwony kolor odgrywał znaczną rolę w kulturze człowieka już nawet
2 2
2 3
2 4
2 !
2 6
2 1
2 8
2 5
3 0
3 1
3 2
3 3
3 4
3 5
M
1 1
3 8
3 5
4 0
4 !
4 2
4 3
4 4
4 5
4 8
4 1
4 9
4 9
wcześniej niż w paleolicie g ó r n y m (czyli przed 40 tys. a.Ch.n.). Z g ó r n e g o
paleolitu znane są takie artefakty, jak płaskorzeźba przedstawiająca kobietę
trzymającą róg do picia lub grób, w którym od ust i nosa nieboszczyka ku
powierzchni biegi rowek wypełniony czerwoną ochrą. Z bogatej literatury polecić
m o ż n a : H . Delporte, L'image de la femme dans Tart prehistorique, Picard, Paris
1979; Ernst E . Wreschner, Red Ochre and Human Evolution: A Case for
Discussion, „Current Anthropology" vol. 21, 1980, s. 631—33; oraz liczne
artykuły Alexandra Marshacka zamieszczane w tym samym czasopiśmie.
Piszą o tym: Paulette Duval, Recherches sur les structures de la pensie
alchimique (Gestalten) et leurs correspondances dans le conte du Graal de Chretien
de Troyes..., Universite de Lille 111, 1975; Paul-Georges Sansonetti, Graal et
Alchimie, Berg International Golitervs, Paris 1982
Oto jaki uniwersalny sens pytania o Graala widzi Mircea Eliade (a słowa te,
sądzę, dobrze oddają myśl Herzoga): „Wystarczyło tych kilka wypowiedzianych
przez Parsifala słów, by przywrócić do życia cały świat. T y c h parę słów wyraża
podstawowe pytanie, które odnosi się nie tylko do K r ó l a - R y b a k a , ale do całego
Kosmosu: gdzie jest najwyższa rzeczywistość, gdzie to, co święte, środek życia
źródło nieśmiertelności, gdzie jest święty Graal? Nikt dotąd nie myślał o po
stawieniu tego podstawowego pytania. A świat umierał od tej metafizycznej
i religijnej obojętności z powodu kruchej wyobraźni i braku pragnienia dotarcia
do prawdy" Images and Symbols New Y o r k 1961, s. 56, cyt. wg. Dariusza Czaji,
op.cit., s. 37—38
Simone Weil, Świadomość nadprzyrodzona ( Wybór myśli), wyboru d o k o n a ł
Jan Nowak, przeł. Aleksandra Olędzka-Frybesowa, Warszawa 1965, s. 150
Prot. Aleksander Schmemann, Vvedenije v lilergićeskoje
bogoslovije,
У М С А , Paryż 1961
Nie chodzi tu jednak o bergsonowskie identyfikowanie wyobraźni z pamię
cią (przedstawione w dziele Materia i pamięć. O stosunku ciała do ducha, przeł.
Wł. Filewicz, Warszawa 1926); zob. Gilbert Durand, Les structures anlhropologiques de Timaginaire. Introduction a Tarchetypologie generale, Grenoble
1960: Allier, s. 12
Le temps immobile, „Cahiers Internationaux de Symbolisme", 9—10,
1965—66, s. 48—50
Zob. C G . Jung, Mysterium Coniunctionis, wyd. cyt., s. 199
T e n motyw podkreślany jest szczególnie w alchemii chińskiej, por. M .
Eliade op.cit., a także Jose Lezama L i m a , Ery Wyobraźni: biblioteka jako smok,
szkic w zbiorze: Wazy orfickie, przeł. Rajmund Kalicki, K r a k ó w 1977, s. 159—88
Epistoła ad Hermannum, (w:) Theatrum chemicum, vol. V , Strasbourg 1622,
wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 236
Wydane w: Museum hermeticum, s. 337—72
Por. Fulcanelli, op.cit., s. 213—214
Polecić tu m o ż n a rozdział La salamandrę de Lisieux dzieła Les demeures
philosophales Fulcanellego. N a temat logiki działań i s y m b o l ó w alchemicznych
zob. Antoine Faivre, Pour une approche figurative de l'alchimie. (w:) Cahiers de
IHermelisme — Alchimie, wyd. cyt., s. 153—69
Morienus Romanus, Sermo de transmutatione metallorum, (w.) Artis
aurieferae .... Basileae 1593, vol. 2; fragment tego dzieła zamieszcza C G . Jung,
Psychology and Alchemy, s. 272, stamtąd cytat.
Limitation, ks. I I I , wg. Fulcanellego, op.cit., s. 182
Wg.: Bernard Chouraqui, Le scandale Juifou la subversion de la mort, Paris
1979: Hallier, s. 86—93
Jacob, Revelation alchimique, wg. A . Savoret, op.cit., s. 28
K s . Jerzy Klinger, Geneza sporu o epiklezę, Warszawa 1969, s. 110
Tamże, s. 49 n.
A . Faivre, op.cit., s. 159
Zob. Jan Białostocki, Drzwi śmierci: Antyczny symbol grobowy i jego
tradycja, (w:) tegoż, Symbole i obrazy w świecie sztuki, Warszawa 1982, s.
158—86; zob. też Britt Haarlov, The Half-Open Door. A Common Symbolic Motif
within Roman Sepulchral Sculpture, Odende University Press, 1977
W Tablicy szmaragdowej (Tabula smaragdina) Hermes m ó w i : Et sicut
omnes Res erunt ab Uno, meditatiione Unius: Sic omnes Res nataefuerunt ab hac
Una Re Adaptatione.
Zob. P . - G . Sansonetti, op.cit., s. 59—-61.
Warto tu zwrócić uwagę, że znakomitym traktatem na ten temat jest
Czarodziejska góra Tomasza Manna. W tym „alchemicznym" (według okreś
lenia narratora tej opowieści) dziele, niektórzy z bohaterów n o s z ą nazwiska
znaczące (na co zresztą zwraca Mann delikatnie uwagę). Chodzi tu o takie
postacie jak Settembrini (od liczebnika siedem) lub Wehsal (co po niemiecku
m o ż e oznaczać ból, żałość) — m ł o d y człowiek o skłonnościach masochistycz
nych. G ł ó w n y bohater nazywa się Hans Castorp (radca Behrens m ó w i do niego
i do jego kuzyna: „ O t o nasi Castorp i Polluks"), a cała książka p o ś w i e c o n a jest
jego poszukiwaniom duchowego sobowtóra.
Jorge Luis Borges, Pismo Boga, (w.) Antologia osobista, przel. Zofia
Chądzyńska, K r a k ó w 1974, s. 193 (Borges umieszcza ten tekst wśród esejów !).
Gerschom G . Scholem, La Kabbale et sa symbolique, Payot, Paris 1980, s.
186
Por. Jan Garewicz, Z perspektywy Schopenhauera: wina Piłata — wina
Parsifala, „ E t y k a " 21, 1984, s. 25—40
P . - G . Sansonetti, op.cit., s. 29
Warto tu przypomnieć czerwony płaszcz odgrywający tak wielką rolę
w Bramach raju Jerzego Andrzejewskiego — w kontekście z symboliką al
chemiczną tego opowiadania.
Zob. Fulcanelli, op.cit., s. 321
JulienNaud, Une philosophie de Imagination, Desclee, Tournai 1979,s. 104
O symbolicznym znaczeniu ślepoty w micie Edypa pisze Paul Ricoeur
porównując na tym przykładzie m o ż l i w o ś ć dwu hermeneutyk — freudowskiej
i heideggerowskiej. W duchu tej ostatniej: Tyrezjasz „... który nie ma oczu, widzi
oczami ducha i intelektu — wie. A zatem Edyp, by dotrzeć do prawdy, musi
stracić wzrok, stać się ślepym. W tym momencie stanie się ślepym jasnowidzem"
(Konflikt hermeneutyk: epistemologia interpretacji, wyd.cyt., s. 143).
3 0
5 1
3 2
3 3
5 4
3 3
5 6
3 1
5 8
5 9
6 0
6 1
6 2
6 3
6 4
6 5
6 6
6 1
6 8
6 9
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
1 3
1 6
7 1
1 8
1 5
57
i
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e6919c5356f58ea7c67647ff7983335.pdf
ef977c835ec9b77cab2a78cac3013214
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6485
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2005
Subject
The topic of the resource
antropologia teatru
International School of Theatre Anthropology
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6058
Title
A name given to the resource
Utopia, której dało się zaistnieć/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.100-102
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Rożalski, Maciej
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
MACIEJ
RÓŻALSKI
t e c h n i k teatralnych efekt scenicznej o b e c n o ś c i . Barba
nazywa t o poziomem „ p r e e k s p r e s y w n y m " pracy aktora
i p r ó b u j e w y o d r ę b n i ć owe prawa, które wytwarzają fe¬
nomen
Utopia, której udało się
zaistnieć
teatralnego
fizjologicznym
aktora,
napięcia
już na
na poziomie
poziomie
przed-myślenia
i przed-zaplanowania scenicznego k o n t e k s t u . Tak ro¬
zumiana t e a t r a l n o ś ć m i a ł a by się rodzić już w we¬
w n ę t r z n y m skupieniu ciała, a także w n a p i ę c i u wytwo¬
rzonym p o m i ę d z y rzeczywistym r u c h e m a sprzeczną
w stosunku do niego i n t e n c j ą .
P o m i j a j ą c stawiane często pytanie o z a s a d n o ś ć ta¬
kiego twierdzenia, pytanie o t o , czy m o ż n a w ogóle
m ó w i ć o o g ó l n e j zasadzie, z której wynikałby szczegól¬
n y stan „ p o g ł ę b i o n e j o b e c n o ś c i scenicznej
aktora",
trzeba przyznać, że sam fakt postawienia pytania o p o n a d - k u l t u r o w e korzenie teatru, a także prowadzona
P
na szeroką skalę analiza zjawisk związanych z teatrem
w różnych k u l t u r a c h stwarza szereg możliwości. Godzi
omiędzy 1 a 15 k w i e t n i a 2005 r o k u m i a ł o m i e j
w sobie takie pytanie poszukiwania p r a k t y k ó w teatru
sce we W r o c ł a w i u i n t e r e s u j ą c e wydarzenie te
atralne,
sesja I S T A
- zarówno reżyserów, j a k i a k t o r ó w - z u s i ł o w a n i a m i
( I n t e r n a t i o n a l School o f
teoretyków, którzy p o d d a j ą nieustannej analizie pro¬
T h e a t r e A n t h r o p o l o g y ) . Ten specjalistycznie i niemal
że
technicznie
brzmiący
termin
jest
ces k s z t a ł t o w a n i a się dzieła sztuki scenicznej. Labora¬
nazwą dla
i n s t y t u c j i s k u p i a j ą c e j ludzi teatru z c a ł e g o
t o r i u m , które umożliwia n a m p r o j e k t Barby przestaje
świata.
b y ć t y m samym tylko i wyłącznie warsztatem scenicz¬
T w ó r c a p r o j e k t u Eugenio Barba, reżyser i dyrektor ist
nej sztuki z jednej, a s u c h ą , bo czysto teoretyczną za-
n i e j ą c e g o o d czterdziestu l a t zespołu O d i n Teatret, co
k i l k a l a t zbiera w różnych miejscach świata grupę ba¬
daczy teatralnego rzemiosła p o to, aby w s p ó l n i e praco
w a ć n a d t a j n i k a m i sztuki aktorskiej. G ł ó w n y m celem
i
założeniem
leżącym
u podstaw
funkcjonowania
I S T A jest szeroko zakrojone, prowadzone teoretycznie
i praktycznie badanie n a d sposobem tworzenia się w i ¬
dowiska teatralnego. Barba i jego w s p ó ł p r a c o w n i c y
p r ó b u j ą zarówno przy p o m o c y n a u k o w y c h m e t o d ba¬
dawczych j a k i poprzez proces tzw. teatralnych poszu¬
k i w a ń u c h w y c i ć istotę i genezę tego, co m o ż n a by na¬
zwać f e n o m e n e m t e a t r a l n o ś c i .
Antropologia teatralna
S p o s ó b oraz m e t o d a działań wypracowane w zgoła
d w u d z i e s t o p i ę c i o l e t n i m okresie p o s z u k i w a ń , wiedza,
zdobyta podczas w i e l u s p o t k a ń I S T A , zostały przez
B a r b ę zebrane w wydanej zresztą ostatnio w Polsce Se
kretnej sztuce aktora
i s t a n o w i ą zręb tzw. antropologii
teatru. Ta stworzona przez B a r b ę m e t o d a badania i i n ¬
terpretowania sztuki teatru m a u swoich podstaw jed¬
n o , ale za to o d w a ż n e i nieustannie dyskutowane zało¬
żenie. Barba oraz jego w s p ó ł p r a c o w n i c y zapraszają n a
kolejne sesje w i e l o k u l t u r o w ą ekipę artystów, reżyse¬
rów, mistrzów teatru. Wszystko p o t o , aby o d n a l e ź ć
i o p i s a ć istotę zjawiska, które Barba nazywa „scenicz
n ą o b e c n o ś c i ą aktora". T e n teoretyk i t w ó r c a współ¬
czesnego teatru twierdzi mianowicie, że istnieje zbiór
Thomas Leabhart nauczyciel techniki mimu ciała
opracowanej przez Etienna Decroux, podczas warsztatów
sesji ISTA, fot. Francesco Galli
t r a n s k u l t u r o w y c h , ogólnie o b o w i ą z u j ą c y c h zasad, któ¬
r y c h stosowanie wytwarza s t o j ą c y u podstaw wszelkich
100
�Maciej
Różalski
• U T O P I A , K T Ó R E J U D A Ł O SIĘ Z A I S T N I E Ć
p r a w ą z drugiej. Istota p r o j e k t u I S T A polega na p o ł ą
W ł o s z k a z pochodzenia, przyjechała z indyjskiego sta
czeniu procesu i n t e l e k t u a l n y c h i artystycznych poszu
n u Orisa, gdzie o d 1979 uczy się t a ń c a odissi.
k i w a ń w jedno. Zabieg t a k i ogranicza niebezpieczeń
B y l i także obecni artyści z A m e r y k i P o ł u d n i o w e j .
stwo czczej gadaniny i nadmiernej egzaltacji artystycz
Z Brazylii przyjechał A u g u s t o O m o l ü , który o d 2003
nej. Rzadki dzisiaj m a r i a ż sztuki i n a u k i prowadzi do
r o k u jest c z ł o n k i e m O d i n Teatret, a o d 1994
wytworzenia oryginalnego sposobu badania tego, co
w s p ó ł p r a c o w n i k i e m I S T A , oraz grający na r y t u a l n y c h
artystyczne. Idea teatralnego l a b o r a t o r i u m , zaczerp
b ę b n a c h candomble Cleber da P a i x ä o . Jako nauczy¬
był
n i ę t a przez B a r b ę o d r e f o r m a t o r ó w teatru p o c z ą t k u
ciel wzięła także udział A n n a W o o l f z A r g e n t y n y , któ¬
w i e k u , t a k i c h j a k M e y e r h o l d czy S t a n i s ł a w s k i , nabie¬
rej i n d y w i d u a l n y t r e n i n g aktorski budowany jest na
ra nowego w y m i a r u , w y m i a r u dialogu, który ma szan¬
bazie t e c h n i k i Tadashi Suzukiego oraz t a ń c ó w latyno¬
sę zaistnieć przez chwilę w grupie ludzi n i e p o r ó w n a n i e
amerykańskich.
większej niż kilkunastoosobowy zespół teatralny, j a k i m
jest O d i n Teatret. Ten wypowiadany
N o w o ś c i ą była o b e c n o ś ć europejskich t e c h n i k te¬
wielogłosem,
atralnych, które zostały zaprezentowane przez T h o ¬
prowadzony na różnych poziomach i różnymi językami
masa Leabharta z U S A - aktora, reżysera, pisarza i na
dyskurs jest u t o p i ą , k t ó r a ma na chwilę szansę zaist¬
uczyciela t e c h n i k i cielesnego m i m a Etienne'a D e c r o u x
n i e ć w rzeczywistości.
oraz Gennadija Bogdanowa u c z ą c e g o metody biomechaniki Wsiewołoda Meyerholda.
Codzienne sesje pracy trwały z n i e w i e l k i m i prze¬
r w a m i o d szóstej rano do dziesiątej wieczorem. D z i e ń
14» sesja ISTA - Wrocław-Krzyżowa
podzielony był na serie d w u g o d z i n n y c h sesji. C z ę ś ć by¬
ła t r e n i n g i e m a k t o r s k i m w różnych t e c h n i k a c h , część
zaś w s p ó l n ą p r a c ą uczestników i a k t o r ó w z Eugenio
Sympozjum I S T A podzielono na dwie części. Po
B a r b ą . O szóstej rano m i a ł o miejsce w s p ó l n e powita¬
między 1 a 8 k w i e t n i a miała miejsce zamknięta sesja
nie w s c h o d u s ł o ń c a . Potem uczestnicy udawali się na
pracy praktycznej w Krzyżowej, p o d Wrocławiem. N a
ś n i a d a n i e . N a s t ę p n i e miały miejsce tzw. Learning
tomiast w terminie 9-15 k w i e t n i a odbyła się druga część
sympozjum, na które złożył się cykl spotkań, wykładów
skimi. K a ż d e g o dnia t e n krótki warsztat prowadził i n ¬
i spektakli, odbywających się głównie na Scenie na
ny z nauczycieli zaproszonych na sesję I S T A . Z a j ę c i a
Swiebodzkim we wrocławskim Teatrze Polskim. O ile
odbywały się w grupach kilkunastoosobowych.
druga część sesji m i a ł a charakter luźno powiązanych ze
sobą naukowo-artystycznych
paneli, podczas których
sesji uczestnicy m i e l i okazję pracy warsztatowej z każ¬
d y m z obecnych nauczycieli. N a s t ę p n y m b l o k i e m pra¬
ne przybyłych na I S T A gości oraz pokazane zostały
cy były dwa dwugodzinne spotkania, które umożliwia¬
spektakle: O d i n Teatret i te z festiwalu Wschodnia Li¬
ły p o g ł ę b i a n i e wiedzy na temat jednej z prezentowa¬
nia, część pierwsza była n i e d o s t ę p n a dla nikogo oprócz
n y c h rano t e c h n i k . Te dwie sesje także miały swoje na¬
wcześniej wyselekcjonowanej grupy praktyków i teore¬
zwy - Bazar i D r e a m t i m e - które zresztą podobnie j a k
tyków teatru. Z o s t a ł o t a m zaproszonych o k o ł o osiem¬
learning to learn f u n k c j o n u j ą niezmiennie na każdej se¬
dziesięciu uczestników, którzy m i e l i możliwość pracy
nauczycielami
oraz z a k t o r a m i O d i n . To tygodniowe spotkanie m i a ł o
i wymianie i n f o r m a c j i . Po p o ł u d n i u rozpoczynało się
była publicznie d o s t ę p n a , tak w i ę c pisząc o tegorocznej
natomiast t r w a j ą c e do p ó ź n y c h godzin
I S T A , wypada skupić się głównie na tej zamkniętej
py. W i e c z o r e m obywały się spotkania z reżyserem i je¬
N a I S T A zawsze zostają zaproszeni praktycy i teo¬
go g o ś ć m i p o ś w i ę c o n e problematyce improwizacji. By¬
retycy teatru z c a ł e g o świata. W t y m r o k u Barba za¬
ły one zwykle pokazem pracy danego aktora, przery¬
prosił, j a k zawsze, przede wszystkim a k t o r ó w pracują¬
w a n y m n i e k o ń c z ą c y m i się p y t a n i a m i Barby o d n o ś n i e
cych w t e c h n i k a c h teatru W s c h o d u . Pojawili się tan¬
do k a ż d e g o niemalże r u c h u , każdej zasady i elementu
gam-
gry aktorskiej. M i a ł o się wrażenie obcowania z j a k i m ś
b u h . Ta forma t a ń c a u w a ż a n a jest za najstarszą na Ba¬
przedziwnym
l i . Z niej w y w o d z i się większość balijskich g a t u n k ó w
grupy
wieczornych
spotkanie z B a r b ą . O n o także dzieliło się na dwa eta¬
części.
Założycielką
uczestnicy m i e l i możliwość ćwiczenia z w y b r a n y m i na¬
Tak p r e z e n t o w a ł a się część dnia p o ś w i ę c o n a nauce
założeniami t e c h n i k i aktorskiej. Sesja w Krzyżowej nie
tanecznych i muzycznych.
sji I S T A o d jej p o c z ą t k ó w w latach 80. W t y m czasie
uczycielami I S T A .
charakter z a m k n i ę t e g o t r e n i n g u pracy z k o n k r e t n y m i
cerze grupy Pura Desa A n s a m b l e u p r a w i a j ą c y
Zorga¬
nizowano je w t e n s p o s ó b , aby podczas tygodniowej
prezentowane i omawiane były kolejne t e c h n i k i teatral¬
z zaproszonymi przez Eugenio B a r b ę
to le¬
arn, dwugodzinne sesje pracy n a d t e c h n i k a m i aktor
zakładem
rzemieślniczym,
w
którym
majster rozkręca swoje dzieło na części w poszukiwa¬
jest
n i u konkretnego elementu. Jako uczestnicy czuliśmy
W ł o s z k a Cristina W i s t a r i , k t ó r a stawiła się na tego¬
się dopuszczeni do warsztatu pracy mistrza, który miał
rocznej I S T A z czterema a k t o r a m i , w t y m z b a l i j s k i m
o d w a g ę z a p r e z e n t o w a ć przed n a m i swoją niewiedzę,
tancerzem i a k t o r e m I W a y a n B a w ą . Z Japonii przyje
ale i s ł a b o ś ć osoby p o s z u k u j ą c e j , za wszelką c e n ę usi¬
chał A k i r a M a t s u i , aktor klasycznego teatru n o , który
łującej się dowiedzieć. W ł a ś n i e chyba tą o d w a g ę pa-
w s p ó ł p r a c o w a ł już wcześniej z B a r b ą . Ileana Citaristi,
101
�Maaej
Roialski
• UTOPIA, KTÓREJ U D A Ł O SIĘ ZAISTNIEĆ
ne n a p i ę c i e , wydzielającym „ s c e n i c z n ą a u r ę " jako pod¬
m i ę t a ł o się z sesji I S T A najbardziej. Jestem p e ł e n po¬
dziwu dla Eugenio Barby, który w y s t ę p u j ą c z pozycji
stawie teatru jest r o z m o w ą w kategoriach metafizycz¬
absolutnego mistrza był p o m i m o to w stanie zdecydo¬
n y c h , które nie p o d d a j ą się empirycznym m e t o d o m ra¬
w a ć się na n i e u s t a n n ą weryfikację siebie wobec p i l n u ¬
cjonalnego badania, jakie usiłuje p r z e p r o w a d z a ć Bar¬
j ą c e j k a ż d e g o jego słowa publiczności. Ta sama odwa¬
ba, u w y d a t n i a j ą c dajmy na to specyfikę r u c h ó w akto¬
ga c e c h o w a ł a także jego w y s t ą p i e n i a podczas sesji po¬
ra no i p r z y r ó w n u j ą c j ą do sposobu poruszania się tan¬
p o ł u d n i o w y c h , kiedy to podzieleni na grupy uczestni¬
cerza candomble. P r z e p r o w a d z a j ą c badanie empirycz¬
cy dostawali zadanie tworzenia na określony wcześniej
ne, musimy przede wszystkim w y p r a c o w a ć kryteria
t e m a t w ł a s n y c h zaimprowizowanych e t i u d . Nasze nie¬
s p r a w d z a l n o ś c i poszukiwanego stanu. N i e da się jed¬
zdarne, n o s z ą c e wszelkie znamiona dyletantyzmu dzia¬
n a k w y p r a c o w a ć t a k o w y c h o d n o ś n i e do tego, czy ak¬
łania były przez twórcę O d i n Teatret traktowane z naj¬
tor pogłębił scenicznie swoją o b e c n o ś ć czy nie. I tutaj
większą p o w a g ą . Pytał d o k ł a d n i e o wszystko, wyjaśniał
w m o i m m n i e m a n i u , w słabości metodologicznej leży
ewentualne wątpliwości, po czym zabierał się do reży¬
największa siła idealistycznego zamierzenia I S T A . Są¬
serskiej pracy n a d s c e n ą , t ł u m a c z ą c w międzyczasie
dzę, że Eugenio Barba zdaje sobie sprawę z niemożno¬
wszelkie m o t y w y swojego działania. O d e b r a ł e m te lek¬
ści ostatecznego stwierdzenia, w j a k i c h w a r u n k a c h za¬
cje reżyserskiego m o n t a ż u j a k b u d u j ą c y przykład a k t u
czyna się wydzielać ów specyficzny stan „ p o g ł ę b i o n e j
ofiarowania, w k t ó r y m p o s t a ć mistrza ma o d w a g ę za¬
o b e c n o ś c i " . N i e ulega jednak wątpliwości, że poszuku¬
ryzykować p o p e ł n i e n i e b ł ę d u , ukazanie p o d m a s k ą do¬
j ą c sposobu zwerbalizowania czegoś, czego zwerbalizo¬
s k o n a ł o ś c i swojej niewiedzy.
w a ć się nie da, Barba ukazuje cel swoich p o s z u k i w a ń
w całej pełni, tyle, że na i n n y m poziomie k o m u n i k a c j i .
„ S e k r e t n y język aktora", jego s p o s ó b metafizycznego
przebywania, dociera do nas poza s ł o w a m i , poza sło¬
Pogłębiona obecność
w a m i odbywa się ta c u d o w n a przemiana rzeczywisto¬
ści w teatrze, p o w ó d dla k t ó r e g o wciąż i wciąż do te¬
Projekt
ISTA
ustanawia m e t a p o z i o m
a t r u wracamy. Zdaje się o t y m wiedzieć Barba, kiedy
dyskursu
u k a z u j ą c ciągle nowe meandry artystycznych t e c h n i k ,
o teatrze i sztuce w o g ó l e . Z a d a j ą c rzadkie dzisiaj pyta¬
zarazem mruga do nas o k i e m . Jego słowa skazane są na
nie o zasady o g ó l n e , Barba sytuuje siebie i towarzyszą¬
p o r a ż k ę , ale b y ć m o ż e sam proces u s i ł o w a ń , rzemieśl¬
cych m u poszukiwaczy w przezroczystej k u l i laborato¬
niczej i ukierunkowanej pracy, k t ó r a ma miejsce w la¬
r i u m chemicznego. Czy m o ż e lepiej jest p o w i e d z i e ć al¬
boratoriach I S T A , pozwala na zbliżenie do nieosiągal¬
chemicznego, gdyż ta t r w a j ą c a już dwadzieścia p i ę ć lat
nego celu, tyle że właśnie na poziomie, który nie jest
„wyprawa" jest przecież poszukiwaniem idealnej synte¬
ekspresywny, tylko przedekspresywny. Sam
zy, ogólnej zasady zasad, k t ó r a - w t y m miejscu na
ce Teatr, samotność,
t o w a ć go za p o m o c ą klucza o t w i e r a j ą c e g o wszelkie
drzwi. N i e jestem pewien, czy samo założenie tego
niejsze, ukryte jest poza doskonaleniem m e t o d , poza
i n t e n c j a m i pedagogicznymi i przekazywaniem
racjonalnie
c o ś , co zabiegowi racjonalizacji się nie poddaje. N i e
wiemy, że rezultaty zawsze m o g ą s t a ć się balastem,
m a r t w y m ciężarem. N a j w a ż n i e j s z e pozostaje spotkanie
„ s t a n u p o g ł ę b i o n e j o b e c n o ś c i " wyzierają założenia f i ¬
między naszym osobistym poczuciem p u s t k i , uporem
lozoficzne, jeżeli nie metafizyczne d o t y c z ą c e możliwo¬
w jego ł ą g o d z e n i u i w i a t r e m . N i c z tego nie daje się
ści przemienienia rzeczywistości na płaszczyźnie sztu¬
Ciało
aktora
staje
się
„ciałem
wiedzy.
(... ) W i ę c - to jasne - m a m y czego uczyć. C h o c i a ż
poddaje, gdyż w e d ł u g m n i e zza owego poszukiwanego
ki.
rzemiosło, bunt. Pisze: „ J a k w histo¬
r i i n a u k i , tak w h i s t o r i i sztuki i teatru to, co najistot¬
p r o j e k t u badawczo-artystycznego jest możliwe do re¬
alizacji, gdyż Barba usiłuje w y t ł u m a c z y ć
Eugenio
Barba zdaje się k o m e n t o w a ć te domysły, kiedy w książ¬
płaszczyźnie teatru - określa świat i pozwala interpre¬
p r z e k a z a ć . To jest strefa ciszy. Jednak trzeba m ó w i ć .
teatralnym",
D o k ł a d n i e dlatego, że to, co istotne - m i l c z y " . 1
wzbogaconym o jakiś rodzaj specyficznej „ o b e c n o ś c i " ,
k t ó r a ma leżeć u podstaw fenomenu teatru. O b o j ę t n i e
ile n a p i s a ł o b y się na t e n temat, ile k u l t u r i t e c h n i k te¬
atralnych p r z e b a d a ł o , p r ó b u j ą c znaleźć r e c e p t ę
na
owo „ p o g ł ę b i a n i e o b e c n o ś c i " , nie jest możliwe wypra¬
1
E u g e n i o B a r b a Teatr, Samotność,
rzemiosło, bunt. s. 52 T ł u m .
Grzegorz G o d l e w s k i , I w o n a K u r z , M a ł g o r z a t a L i t w i n o w i c z - D r o ź d z i e l , w y d . I n s t y t u t K u l t u r y Polskiej U W , r e d a k c j a p r z e k ł a d u
Grzegorz G o d l e w s k i , Leszek K o l a n k i e w i c z , W a r s z a w a 2003 r.
cowanie kryteriów sprawdzalności t a k i c h stanów. We¬
d ł u g m n i e rozmowa o ciele w y t w a r z a j ą c y m wewnętrz-
102
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9eb967594723e8ea1834294a1b2aa73.pdf
a0d065f4fead8f871c9eea81b870c5f6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3172
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2971
Title
A name given to the resource
Wanda / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.203
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jackowski, Aleksander
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I
Aleksander Jackowski
WANDA
Niezwykle
i o m p o m i i i o n i , pi.«ju Z jaką
b y ł o w i i i o j \лъ?.умки:
w a l c z y ł a o s w e i d e o , a g r e s y w n o ś ć połączona, z k o b i e c y m
kiom,
nawet
otoczenie
o
wygkf.l
głowę.
c h c i a ł a , o coś
zewnętrzny.
Dosłownie
walczyła.
O
w z o r n i c t w a , o akt\wizaeję
Była
i
Wielka,
w
przenośni.
artystów
po-taw
bujna,
Zawsze
Miało
to
zresztą
tak/.-
zaważyć
na
jej
dokonań.
W i e r z y ł a , , ż c w i e l o haseł, g ł o s z o n y c h w" k o ń c u с ш п ч Ы ' v f . y c h l a t ,
twórczych
lecznycłi,
ujawniania
animatorów
robić.
W
i
ludzi
ich
z różnych
przy
pomocy
Ludowej
—
sadziła
się k u t r a d y c j o m l u d o w e j
rozwojowi
umiała
warstw i grup
sztuki
otaczać
się
—
co
i
jak
nastąpi
Ponieważ
patronować
miała,
w y b i t n y m i a r t y s t a m i , których
swą energią i wiarą, więo s z y b k o
stworzyła
nałoży
rzeczywiste
s z t u k i , która
narodowej.
rqio-
artysiów-pedagogów,
- a nio n a u c z y c i e l i pokazujących
Polsce
zwrócenie
będzio
wśród
talent
zarażała
w l u s t y tueio
Wzor
n i c t w a Przemysłowego kolekcję u n i k a l n y c h d z i e l : t k a n i n , f i l m o drnków,
ceramik,
zabawek,
w świecie, trochę m n i e j s z y
mebli.
w kraju.
Budziły
Wokół i n s t y t u t u
s k u p i ł o się ś r o d o w i s k o a r t y s t ó w - a n i m a t o r ó w .
Krystyna
Szczepanowska,
Grzośkiowiezowie,
więcej)
artystów,
Eleonora
Milwiczowie,
którzy
zachwyt.
Plutyńska,
Kenar,
m o g l i , idąc
i
Jedyne,
dących o d Stanisława W i t k i e w i c z a , A n t o n i e g o
Wandy
bezo-nne.
Lidia
kilkunastu
śladom
Duży
wejść
do
ład
z
fabrycznych,
technologią,
stworzyć
umiejących
kadrę
projektantów
działać
w
zastanych
warunkach...
T o , co robiła, b y ł o z n a k o m i t o . A l o p e w n i e
• П.1 r e a l i z a c j i
Jej
zamierzeń
J,'j d a n o organizować
choć n i e p o l i t y
losie
zbieżnych j o s t z j e j koncepcją d e m o k r a t y z a c j i s z t u k i , u j a w n i a n i a
potencji
kolo
obeznanych
ezogoś
koncepcje
v/ s^inieozoństwie.
u r o d z o n y m społecznikiem, działaczom —
kiem.
przerastała
i ich sztuk:;, o
1 wórezyoh
wdzie-
Życie
przyniosło
tę
byleby
Wandzie
wiele
masowego
wytwarzania
skompromitowała
w
próbkach
złymi
—
To
było
pasiaków,
się s z y b k o .
barwnikami
że n i e
były
Póki
miała
jednak samotna,
wzornictwa opartego
zresztą
realizowano
goryczy.
bardziej
nawet anachroniczna. Koncepcję
przegrała.
miejscem
Szkoda,
instytucję...
w a l c z y l a . , p r z e k o i i y w ała, c o r a z
inspirację
lepszym
„Cepelia".
z
do
Po p i c i w s z e :
„brudne"
w
z
o ludową
przewidzenia.
których
fabrycznie
siły
jakoś
szyto
ubiory
—
piękne
tkaniny
innego
kolorze,
Idoa
by
surowca,
ze
nioatrakcyjne.
P o d r u g i e : „ m u n d u r o m " m o g ą b y ć d ż i n s y , baw ełniane b l u z o c z k i ,
T
golfy,
swetry —
alo n i e odzież s z y t a z a g r e s y w n y c h
t k a n i n . T a k a „ ł o w i c k ą " sukienkę c z y serdaezek
w
kolorze
m o ż n a b y ł o zało
żyć raz, w i e o t y m dobrze „ w y s o k a " m o d a , wykorzystująca l u d o w e
inwencjo.
Na
r a z , nn szczególną
okazję... B y w a ł y
koniunktury
n p . na h a f t o w a n e b l u z k i ( w y k o r z y s t a l i t o w s w o i m czasie R u m u n i
i W ę g r z y ) , s k ó r y a l a M o n g o l i a , , ale, n a f a l i ś w i a t o w e j m o d y , n i c
programowane
z góry, t y l k o w j e d n y m
kraju.
Buczek,
(jeśii
doświadczeń
P r o g r a m „ n a r o d o w e g o " w z o r n i c t w a n i e miał szans n a sukcos.
nio
wio
Buszka i Karola
B y l s p ó ź n i o n y co n a j m n i e j o p ó ł
inwencji
twórczej
był
władzy wobec r u c h u amatorskiego, z którym
właści
j a k o ś ć w n a s z e j k u l t u r z e a r t y s t y c z n e j , zaw a ż y ć w dec i n a k s z t a ł c i e
w i e n i g d y n i e w i e d z i a n o , co r o b i ć . C o , i p o c o . D o d z i ś
zresztą
„ C e p e l i i " , i n a o b l i c z u l e k k i e g o przemysłu. D o tego n i o doszło.
nic
Szansy,
zjawiskiem
Stryjeńskiego,
stworzyć
zapewne
j a k t o uczynił K e n a r )
ouropejskiej, nie u m i a n o , nie chciano
rzystać. C z e m u ?
nawet
(podobnie
N i o t u miejsce
etnografowie
byli
często
nową
wyko
n a analizę, w s p o m n ę t y l k o ,
przeciw
koncepcjom
wśród m i t ó w i przesądów naszego środowiska
silne jost
że
od polityki
w i e k u . P r o g r a m zaś b u d z e n i a
różnych g r u p w społeczeństwie o d e r w a n y
w i a d o m o , co
ilustracji.
wciskający
„samo
życie".
No
się k i c z o r a z s t e r y l n ą , a l e c o r a z
t a m , gdzie i t a k
i mamy
bardziej
jak t y m
l u d z i o m żyć, а nie
b u d z i ł y niechęć ś r o d o w i s k a
wszędzie
powielaną
„Cepelię".
racji
pytania —
skoro
chce
w człowieku, t o p o co licea p l a s t y c z n e a t y m b a r d z i e j
uczelnie.
Wanda
przeżyła
swe
dzieło.
Nio
O s t a t n i e l a t a jej życia były bardzo
zo
Miała W a n d a wiełe r a c j i w s w y c h i n i c j a t y w a c h i działaniach.
n i e 2>ozbawiono
budziło
plastycz
bowiem
tyczność". Złuda
a u t e n t y z m u ! N i e ingerować
amatorszczyzny,
się p r z e d e w s z y s t k i m u j a w n i a ć t o , co „ a u t e n t y c z n o " i a r t y s t y c z n i e
wyższe
czynniki,
b y pomagało
T e ideo W a n d y
wywoływały
zalewem
nego,
ciekawe
różne
sterować,
z
Wandy,
p r z e ś w i a d c z e n i e , iż k a ż d a i n g e r e n c j a z z e w n ą t r z n a r u s z a „ a u t e n
ingerują
czynić
sforą,
doznań
wzrokowych,
ehronnio w z r o k . Zmarła
w
pełni.
przecież
a r t y s t k a ! traciła
nieu-
15 s t y c z n i a 1 9 8 5 r o k u w s w y m m i e s z k a
niu
z pasją j e d n o , spychała n a d a l s z y p l a n i n n e działania,
w ciemności, z d a n a t y l k o n a słowo b l i s k i c h j e j l u d z i , n a opiekę
w h i e r a r c h i i s p r a w w ażniojsze. N i e doceniała współcześnie p o j ę t e g o
siostrv.
w z o r n i c t w a przemysłowego, n i e w y c z u l a m o m e n t u , k i e d y można
skończyła
Od
lewej: W .
Telakowska,,
I.
Lorontowiez,
S. Z a . r u b a , W .
u l . Grójeckiej
go
T e s t a n o w i ą j u ż piękną, k a r t ę h i s t o r i i n a s z e j k u l t u r y . A l e c z y n i ą c
zapewne
przy
zrealizowała
s m u t n e . O n a , t a k związana
Wraz
z
Wandą,
się p e w n a
I'leszczyński'.,
45, zniszczona
Marią
chorobami,
Bujakowa,
Jadwigą
pogrążona
Oiynżyną
epoka.
Cz. K n o t h e , W .
Bartoszewicz,
W.
Ujejski
203
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e32af1034f4e46a9a04673dc7580aeff.pdf
23468e4b8a2b5f2af05ad3b559344d5c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3174
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2973
Title
A name given to the resource
Józef Burszta (17.04.1914-6.07.1987) - Mistrz ; Ojciec / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.211-212
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jackowski, Aleksander; Burszta, Wojciech J.
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
czci
profesorów
pomordowanych
Św., p o t e m
złożenie
kwiatów
Najpierw
msza
przód t a b l i c ą p a m i ą t k o w ą
wo
L i r o wic.
a na
p o s z ł y w ś w i a t i t y l k o d w i e są w p o s i a d a n i u c ó r k i . Z e s z y t y
„dzienników"
w i n n y z n a l e ź ć się z c z a s e m w
Muzeum
stępnie z e b r a n i e . B a r d z o denerwujące w s p o m n i e n i a z l a t 1 9 3 9 - 4 1
n n i c t w a w Łodzi, jako d o k u m e n t po
j e d y n e j
i 42. Bestialskie m o r d y n a u l . Łąckiego i na Wólce. T a k byłam
współczesnej h a f с i а г с e
ś c i e n n y c h .
r o z t r z ę s i o n a , że w y s z ł a m
wcześniej.
13.1 I T . 1 9 8 2 .
z J a n i o w ą lewą stronę t k a n i n y . H a f t
W
sumie
więc
Wykończyłam
Z o s t a j ą j u ż t y l k o tła. D z i ś
wczoraj ostatnie; drzewo.
dziewięć
miesięcy
—
a
jem
równocześnie
gospodarskie,
kłopoty
z
aprowizacją,
zepsuty
znalazłam
t a m nawet
i siebie:
przygarbienie.
Regle,
Widziałam j a k
improwizowała
Czarną
rzekę, Cichu
swoje
haf
wodę, Halny
u r o d y świata, w k t ó r y m przepięknie i n t e r p r e t o w a n e wełną
—•
drze
w a są j a k b y r u n e m z i e m i , o r n a m e n t e m , a l e i ż y w y m i , z i n d y w i -
Ze w z r u
,,17.1.82. W
większe
koncepcyjnych
i p r o s t e w k o m p o z y c j i , wyrażają j e d n a k k a ż d y m ściegiem miłość
m a już 8 1 l a t ! ) i mnóstwo odwiedzających, m i e j s c o w y c h i p r z y
szeniem
P o l s c e ,
w y m i e n i a m t e n a j p i ę k n i e j s z e , k t ó r e z o s t a j ą w o c z a c h . Są s u r o w e
(Marysia
j e z d n y c h , co ś w i a d c z y j a k była l u b i a n a i s z a n o w a n a .
szkiców
t o w a n e o p o n y : Garnki,
telefon,
b r a k ś w i a t ł a , z l a k o m u n i k a c j a z m i a s t e m , złe p o g o d y
śledziłam j e j coraz
z malutkich
pół e t a t u w Z W W , ogłoszenie s t a n u w o j e n n e g o , w y j a z d y , c h o r o b y ,
zajęcia
w
Ileż r a z y zastawałam ją pochyloną n a d k r o s n e m i z n i e p o k o
wykańczam
178 g . "
pracy
o p o n
tych
Włókie
dualizowanymi
południe
jej
b y ł a H a l i n a K o n . ze z ł a m a n ą r ę k ą , a l e j o s t j e d n a k t a k d o b r a ,
praca:
istotami. Znamienna
czarna,
ciężka
cierniowa
tematycznie
korona
jest
czymś w r o d z a j u gorejącego k r z e w u , n i b y R e q u i e m .
w z i ę ł a r e c e p t y i o b i e c a ł a , że t o z a ł a t w i . 1 8 . 1 . D o s t a ł a m p r z y n i e
ją M u z e u m
sione z a p t e k i l e k a r s t w a ( z n o w u H a l i n a przyszła — b a r d z o j e s t e m
Diecezjalnemu
stawie. M u z e u m
wdzięczna)"...
tencję j e j
w Warszawie,
odwdzięczyło
ostatnia
spoczywająca
na
Podarowała
g d z i e wisiała n a w y
się j e j z a m a w i a j ą c
mszę n a i n
wyzdrowienia.
O w a dokumentacja 21 u n i k a t o w y c h prac, w y k o n a n y c h w la
tach
1 9 7 0 — 8 4 j o s t w i e l o r a k o c e n n a : przez skromność
która z t r u d e m d o c h o d z i
do samorealizacji
W i d z ę ją j a k w bólu i c i e r p i e n i u z r z u c a z siebie
artystki,
i sterany k o k o n eiala i w y z w o l o n a ,
a r t y s t y c z n e j ; przez
u k a z a n i e w s z y s t k i c h faz p o w s t a w a n i a h a f t o w a n e j
tkaninj ' :
zasiada
spracowany
z n o w u z promienną
radością d o h a f t o w a n i a aniołom p i ę k n y c h szat o z i e m s k i c h w z o
wre
s z c i e j e s t t o w s k a z ó w k a g d z i e p r a c e t e się z n a j d u j ą , b o w s z y s t k i e
r a c h z ręcznie przędzionej podhalańskiej
wełny.
Е- Serafin — i l . 3; W. Werner — i l . 1, 2, 4, 7
Vot.:
JÓZEF BURSZTA
(17.04.1914-6.07.1987)
MISTRZ
W
humanistyce
słowo
coraz
staroświeckie,
ceremonialne,
i
powodów,
coraz m n i e j
rzadziej
pobrzękujące
aby o
kimś
spotykane,
patosem
jakby
—
t a k właśnie
bo
też
powiedzieć.
S z c z ę ś l i w i , k t ó r z y m i e l i m i s t r z ó w , a w i ę c l u d z i , k t ó r y c h się n i o
tylko z zainteresowaniem
było
podziwiać
c z y t a ł o , słuchało, ale i k t ó r y c h m o ż n a
wzorce
jako
postaw
etycznych;
którzy
nigdy,
w t r u d n y c h s y t u a c j a c h , nie zawiedli. Można było w n i c h wierzyć,
ze s p o k o j n ą p e w n o ś c i ą , że i w t e d y , g d y się szło w i n n y m k i e r u n k u ,
czy
inaczej
myślało —
liczyć n a i c h p o m o c ,
o
b y l e uczciwie i z sensem
zachętę, serdeczno
ludziach, z którymi
miałem
—
szczęście się z e t k n ą ć , o
C z a p s k i m , Stefanie C z a r n o w s k i m , Stanisławie i M a r i i
Kazimierze
Zawistow icz-Adamskiej,
wyróżniało?
A u t o r y t e t ? N a pewno, prsode
Swoista
nie
Józefie
7
charyzma,
rzadko
kosztem
wychylenie k u ludziom,
czasu
na
wolno
zainteresowanie.
własne
było
Myślę
Józefa:;
Ossowskich,
Burszcie.
Co
ich
wszystkim
moralny.
gotowość
pomocy,
prace.
Mistrza
poznać
m o ż n a p o t y m , że j e g o u c z n i o w i e , n i e z a l e ż n i e o d t e g o j a k p o t o
c z y ł o się i c h ż y c i e , czują się s o b i e b l i s c y p r z e z s a m f a k t , iż k s z t a ł t o
w a l i się w k r ę g u J e g o o s o b o w o ś c i . J e s z c z e j e d n o — m ó w i ę o m o i c h
mistrzach —
o k a ż d y m z n i c h w o l n o p o w i e d z i e ć , iż
pozostawał
w służbie społecznej, robił t o , co t r z e b a b y ł o z r o b i ć ; m ó w i ł o t y m ,
0 czym
t r z e b a było
Kiedy
wszystkim
teraz
o
powiedzieć.
wspominam
tym, jak
Profesora
animował
Bursztę
środowisko,
myślę
jak
przede
serdecznie
1 g o r ą c o u m i a ł z a c h ę c a ć d o p r a c y , j a k G o cieszyły . s u k c e s y j e g o
uczniów, d o b r y t e k s t n a w e t n i e znanego m u a u t o r a . N i c denerwo
wał
go f a k t ,
iż
„młodzi"
zaczęli
go
w
czymś
wyprzedzać ,
s z l i w ł a s n ą d r o g ą . N i o b a l się „ k o n k u r e n c j i " , n o w y c h
t e o r e t y c z n y c h . W i e r z y ł w l u d z i , wierzył
5
iż
impulsów
pięknie i p r z e z t o w y
zwalał z n i c h t o , co d o b r o . K s z t a ł t o w a ł i c h p r z e z s a m f a k t
swej
o b e c n o ś c i , p r z e z d o b r y , ciepły u ś m i e c h , p r z e z s w ą a u t e n t y c z n o ś ć
j a k bardzo
i
na
prawość.
Autentyczność. Należał —
już j e d e n z o s t a t n i c h —
do poko
chciał, b y ś m y d a l i t e m u z e s p o ł o w i p i e r w s z ą n a g r o d ę
konkursie. Przewodniczy!
jury,
mógł
głosując
przeważyć
szalę, ale n i e uczynił t e g o . P a t r z y ł z nadzieją n a m n i e , z m a r t w i ł
lenia, u c z o n y c ł i , k t ó r z y w y s z l i „ z K o m b o r n i w ś w i a t " , n i o t r a c ą c
się. g d y w yżej o c e n i ł e m i n n y z e s p ó l , a l e a n i t o z d a r z e n i e , a n i o d r z u
więzi z r o d z i m y m i zawsze sobie d r o g i m środowiskiem w i e j s k i m .
cenie
Z e wsią z w i ą z a n y b y ł głęboko, serdecznie.
do m n i e . P r z e c i w n i e , czułem t o , miałem w n i m zawsze o d d a n e g o
żywał występy
210
zespołu z r o d z i n n e j w s i —
Pamiętam, j a k prze
Grodziska
Dolnego,
7
jakiegoś
nadesłanego
sojusznika, przyjaciela
t e k s t u nio zmieniły
i obrońcę.
Jego s t o s u n k u
�Sprawy
w s i rozumiał
doskonało,
myślał
o
stanic
kultury
sio j e s z c z e t y l k o d o z w r ó c e n i a
Profesora.
nie bez d o z y
h i s t o r i i , e t n o g r a f i i . O d 1957 r. kierował Profesor
nym,
i
serdecznej
m i t y z a c j i . B y l b o w i e m nic t y l k o uczo
nic t y l k o nauczycielem, wychowawcą,
działaczem
ruchu
ludowego.
Poświęcał
o r g a n i z a t o r e m , ale
ludziom
i
sprawom
Zawierał
się
w
u w a g i n a obszar
l u d o w e j b e z z ł u d z e ń , choć o n i e j m ó w i ł , c z y pisał w a r t y k u ł a c h ,
kręgu
trzech
zainteresowań
dyscyplin:
socjologii,
Katedrą E t n o
grafii U n i w e r s y t e t u i m . A d a m a Mickiewicza w P o z n a n i u . Dzięki
j e g o i m p u l s o m powstała w k r ó t k i m czasie z b i o r o w a
monografia
zorga
czas, k t ó r e g o n i g d y n i e miał za w i e l e , z d r o w i e . Jeszcze d o o s t a t
(trzytomowa)
n i c h t y g o d n i swego życia, c h o r y , zmęczony, jeździ! p o
n i z o w a n o toż b a d a n i a n a d p r z e o b r a ż e n i a m i k u l t u r y n a z i e m i a c h
Polsce,
Kultura
ludowa
uczestniczył w j u r y f e s t i w a l i , w n a r a d a c h , z e b r a n i a c h . D l a c z e g o
o d z y s k a n y c h , szczególną
t o r o b i ł ? N i e u m i a ł i n i c c h c i a ł się o s z c z ę d z a ć . C z y m b y ł s ł a b s z y ,
kultur
t y m więcej chciał jeszcze z d ą ż y ć zrobić. P o j e g o śmierci napisał
powojennej
Z
wielu
odznaczeń,
szczególnie zaszczytne
mogli
Mu
podołać
temu,
Prowadził
wszak
redagował
„Lud",
o n jeden
się
przedtem
doktorskie, habilitacjo,
czuwał
w zorganizowanej
Kolberga
czym
prace
n a d przebiegiem
zajmował.
raial
wykłady,
gigantycznej
pracy
przez siobie r e d a k c j i Dzieł W s z y s t k i c h Oskara,
w
zwracając
ludności
m i w liście p r o f . Z b i g n i e w J a s i e w i c z , że t r z e b a k i l k u l u d z i , a b y
Wiedniu.
uwagę
n a proces
zamieszkałej
nagród,
—
(1900—1967),
Wielkopolski
na
wyróżnień
tych
zderzenia
ziemiach.
wymienię
Jednak
najważniejszą
nagrodą,
z
jedno,
wręczoną
Nagrodę i m . J . G. H e r d e r a ,
czego
na
p e w n o zdawał sobie sprawę, było s t w o r z e n i e w P o z n a n i u prężnego
i ciekawego
środowiska etnologicznego
oraz pozostawienie
śladu
w s e r c a c h i u m y s ł a c h t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y się z n i m z e t k n ę l i .
( u k a z a ł o się o d 1 9 6 1 r . p o n a d 6 0 t o m ó w ) .
N i e chcę t u p i s a ć ż y c i o r y s u n a u k o w e g o P r o f e s o r a .
Zaintereso
w a n y c h odsyłam do , , L u d u " i „Etnografii P o l s k i e j " .
Aleksander Jackowski
Ograniczę
OJCIEC
Staję o t o p r z e d z a d a n i o m n a p i s a n i a n a j t r u d n i e j s z e g o
w
dotychczasowym
życiu
—
kilka
stron
zaledwie;
tekstu
ale
stron
(np. nowe
ujęcie
„Kultury
ludowej
W i e l k o p o l s k i " ) , ale zawsze
„ c o ś " stawało n a przeszkodzie. T y m „ c z y m ś " b y l i l u d z i e , k t ó r y m
o s o b i s t y c h o najbliższej osobie. J a k t e g o dokonać, a b y o w ł a s n y m
nade
O j c u n i e napisać w sposób a n i z b y t n i o s u b i e k t y w n y , a n i z p r e
wielką,
tensjami
t y l k o sferą „ w i e l k i c h t e o r i i " , r ó w n i e w a ż n a b y ł a „ m a ł a t r a d y c j a "
do „ b y c i a "
obiektywnym, zdystansowanym
przekazi
wszystko
c i e l e m w ł a s n y c h m y ś l i o k i m ś , k t o j e s z c z e n i e d a w n o b y l realnością
działań
codziennych kontaktów, rozmów, p o r a d i dyskusji. Może z góry
wymagały
n i e w a r t o l i c z y ć , żo coś t a k i e g o „ . p o ś r o d k u " się u d a ?
Józef B u r s z t a był nie t y l k o m o i m
Ojcem,
ale —
od
z kolejnej
Kolberga
i głośno
wania, pierwszym krytykiem
m o i c h zamierzeń n a u k o w y c h oraz
nad
ukochaną
przezeń
otnografią.
P a t r z y ł e m z a t e m n a J e g o ż y c i e n i e c o i n a c z e j niż g d y b y m
zajmo
wał
i
się r z e c z a m i
otaczających
go
od Jego
zainteresowań
zawodowo
osób, t o —
także mój krąg z a w o d o w y ,
wiście,
w'
mojego
s t o s u n k u do
rzeczywistości
uczeń.
To
strata
jest
wszystko
odległymi.
w
ich sprawy —
nigdy
Ojca
nie
zlało
się w
j a k b y podwójnie
—
możliwe
„dzielenie"
ojciec— s y n i m i s t r z —
jedno
i dlatego
bolesna,
krąg
sensie
to moje sprawy. Oczy
było
n a zależność
A
pewnym
jeśli
właśnie
Jego
tak w
ogóle
wolno
D l a nas, domowników, był t o zawsze t y t a n p r a c y , który j e j
właśnie p o d p o r z ą d k o w a ł s w o j o życie. Z a w s z e g o t o w y d o k o l e j n y c h
przedsięwzięć,
wyjazdów,
wykładów,
ocen
wydawniczych,
r o z m ó w , artykułów , n i e w i e l e u w a g i p r z y w i ą z y w a ł d o c o d z i e n n e j ,
7
krzątanin}'.
Marcelinę, bez
której
Wiedział,
że t u t a j
ideal, któremu
może
liczyć
się p o ś w i ę c i ł
na
bez
żonę,
reszty,
b y ł b y n i e o s i ą g a l n y . P r z y g l ą d a m się o d p a r u l a t , j a k u m n i e j s z a
się g r o n o
takich
właśnie
„profesorskich
związanych silnie i dopełniających
tandemów",
których
dzisiaj
к a, ż d a
ze
stron
byłaby
drugiej a k o b i e t a stwarzałaby w a r u n k i
się p a s j o m n a t i k o w y m . T o n a p e w n o
było
na
i posłannictwa.
miejsca
owo
W
na odpoczynek,
„obrastanie
w
któremu
wygodnictwo,
rzeczy",
związków,
do całkowitego
zamierający
othosie,
jak
to
dro
t a k zależna
od
oddania
ethos.
D l a ojca n a u k a była przede w s z y s t k i m r o d z a j e m
obowiązku
par ludzi
się i d e a l n i e w ż y c i o w e j
d z e . M o ż e c z a s y j u ż n i e t e . ode n i e w i d z ę p o d o b n y c h
w
się k o l e j n e
wyraża
w
z którymi
niego
inicjatyw
nauka
czerpał
była
społecznych,
nie
które
antorytetu nauki.
się s c e n ę :
Ojcioe
wraca
z Instytutu
zadowolenie
z
zmęczony
czy
Redakcji
że
nareszcie
faktu,
d o m u . N a b i u r k u , j a k z w y k l e , piętrzy
k o r e s p o n d e n c j i . P o j e j p r z e j r z e n i u już
obowiązki
—
t u trzeba
pojechać,
się
rodzą
t u napisać i t d .
I co c i e k a w e — n a t w a r z y O j c a p o j a w i a się r a d o ś ć i z a d o w o l e n i e ,
że z n o w a
b ę d z i e się z m ę e z o n y m , a l e spełni się o b o w i ą z e k ; n i e
d l a t e g o , że w y p a d a , ale d l a t e g o , że należy. A
odpoczynek?
szczęście n i e t r z e b a b ę d z i e z a d ł u g o o d p o c z y w a ć .
t a k : d l a Ojca, o d p o c z y n e k
Na
Powiedziałbym
( w sencie n i c - n i c - r o b i e n i a ) b y ł m e t o -
nimią śmierci, t a k j a k w k u l t u r z e chłopskiej m e t o n i m i ą
śmierci
był sen.
Będąc
ostatnio
na
Zjeździe
Filozofii
Polskiej
słuchałem
m . i n . r e f e r a t u , w k t ó r y m a u t o r s t a r a ł się p o k a z a ć , w j a k i s p o s ó b
powiedzieć.
życiowej
strony
powtarzającą
stos najróżniejszej
dyskusjach
ze
Dla
podróży, bądź p o p r o s t u
trochę o d p o c z n i e
w
lokalnych
wsparcia
w i o l u już l a t — n a u c z y c i e l e m a k a d e m i c k i m , w z o r o m d o naślado
partnerem
przyjemność.
regionalnych,
Pamiętam
L o s s p r a w i ł , iż m o g ę p o w i e d z i e ć , że z m a r ł y 6 l i p c a 1 9 8 7 r o k u
profesor
chciał służyć i z k o n t a k t ó w
nieustającą
„ustawianie
się",
Kolakow'ski.
S ą d z ę , ż e m o g l i się o t y m d o w o d n i e p r z e k o n a ć w s z y s c y
tawia
szukający
r a d i p o m o c y u s w e g o P r o f e s o r a , jeśli o d m ó w i ł , t o t y l k o w ó w c z a s ,
się w
nich
osobowość
człowieka.
S ą d z ę , żc
Ojciec
mój
myślał nieco inaczej —
lubił pisać, ale jednocześnie pragnął
„lepszą
pozostawić
stykał.
cząstkę"
siebie
Czas p o k a ż e ,
czy
wybrał
w
ludziach, z
trafną
którymi
tę
się
drogę.
N i o b y l k l a s y c z n y m e t n o g r a f e m , trafił do niej n i e j a k o boczną
furtką —
poprzez
s o c j o l o g i ę i historię g o s p o d a r c z ą , a w y k r a c z a ł
p o z a nią w k i e r u n k u f o l k l o r y s t y k i i t e o r i i u c z e s t n i c t w a w k u l t u r z e .
Jodyna
perspektywa
poznawcza,
która
m u odpowiadała,
była
t o p e r s p e k t y w a historyczna., r o z p a t r y w a n i a , z j a w i s k w i c h ciągu
genetyczno-rozwojowym.
naukową
jako
Sam
„siedzenie
często
określał
okrakiem" na
swoją
wielu
postawę
zagadnieniach.
S t a d b r a ł a się — j a k s ą d z ę — c e c h u j ą c a g o o t w a r t o ś ć n a w s z y s t k o ,
co
społecznego
hołdował, nio
określa
d z i e ł a stają się „ l e p s z y m i c z ą s t k a m i " i c h t w ó r c ó w , j a k u p o d m i a -
dzieje
się w n a u c e
współczesnej
i unikanie
jednoznacznego
o p o w i a d a n i a się za, „ s z k o ł a m i m y ś l e n i a " . W s z e l k i
poznawczy"
innych
do
nie stworzył
„imperializm
b y ł m u o b c y ; j e g o własne p r e f e r e n c j o n i e z m u s z a ł y
i c h bezwzględnego
„szkoły"
przestrzegania.
Może
s e n s u s t r i c t o. choć na, p e w n o
i
dlatego
jego
rękę
widać w w i e l u p r a c a c h .
Redagowany
przezeń
„Lud",
gdyby
przyjrzeć
się j e g o
za
g d y n i e d a ł o się b y ć r ó w n o c z e ś n i e w W a r s z a w i e , L u b l i n i e , Ł o m ż } ' ,
wartości w o s t a t n i c h l a t a c h , b y l p i s m e m o t w a r t y m d l a każdego,
Opolu
i
Ojciec
pogodził
Wrocławiu.
Zaryzykowałbym
nawet
się z m y ś l ą , iż ż y c z l i w o ś ć
twierdzenie,
żo
k t o u w a ż a ł , że m a coś c i e k a w e g o
l u d z i o m i radość
ze
sycznie
rozumianej
do powiedzenia nie t y l k o w k l a
e t n o g r a f i i , alo również
w
innych
gałęziach
s p e ł n i a n i a o w o g o p o s ł a n n i c t w a n a u k i , o d b i j a się n a j e g o w ł a s n y c h
h u m a n i s t y k i . Szczególnie cenił sobie l u d z i m ł o d y c h i i m zwłaszcza
pracach.
u m o ż l i w i a ł „ p o k a z a n i e " się n a ł a m a c h o r g a n u P o l s k i e g o
Planował
napisać
wiele
artykułów,
planował
książki
Towa-
211
�rzystwa
Ludoznawczego. T y m i
powołując
„Studia
właśnie m o t y w a m i
Młodych '
czy
1
umożliwiając
kierował
n u m e r u , , L u d u " , poświęconego p o s t a c i
monograficznego
logiczne),
się
ale
rodzinnego
przygotowanie
Kiedy
Claude
w-ydaje
nie
podjęcie
m i się,
sposób
że
było
przeze m n i e
w
nio
atmosferze
zostać
studiów
mojego
właśnie
domu
etnografem.
etnograficznych
stało
się
f a k t e m , t o w-łaśnie O j c i e c z a c h ę c a ł m n i e d o d a l s z y c h
poszukiwań
w a n e g o r o c z n i k a , k t ó r y o t w i e r a J e g o zdjęcie z krótkim t e k s t e m
pozaetnograficznych
siebie
„sie
pożegnalnym
dzenia
o k r a k i e m " ' , c o b y ł o dlań t o ż s a m o z o g ó l n i e j s z y m ,
mniej
Levi-Straussa.
Niestety,
n i c d a n e M u już b y ł o u j r z e ć
od uczniów,
współpracowników
wydniko-
i przyjaciół.
doczekał także j u b i l e u s z u 5 0 - l c c i a p r a c y n a u k o w e j ,
aby
nie
nadawać
mu
oficjalnego
charakteru.
n a pogarszający
Absolwentów
E t n o g r a f i i U A M w P o z n a n i u poświęcono
rzeszy
N i e w i e m , c z y b r a ł o się t o z f a k t u p o c h o d z e n i a
ciekawej
ficznego.
Poza
się w
Stąd
podjął
—
kulturą
utartych paradygmatach
się r e d a k c j i
zmusiło
go
to
naukowej
do
książki
chanizmu
bliżej z g ł ę b i ć p r o b l e m y
iż k i e d y ś c z a s p o z w o l i
semiotyki czy
Wprawdzie
Halla
I
U
Z b i g n i e w
GRAPHY
Ojciec
M
n i e zachęcał m n i e
M
A
R
B e n o d v k t o w i c z
J u r i j
Ł o t m a n
CULTURE
raczej
się
w
różnych
kierunkach dla
skończyła się d l a m n i e
pewna
epoka.
Nie
chodzi
napędzającego
do
pracy,
zabrakło
najważniejszego
—
dobrego
wszystko,
przez lata —
powiedziałbym,
i życzliwego
Znając
ludzi, którzy
s t y k a l i się
a myślę głównie o k o n t a k t a c h zawodo
iż
zostaliśmy
człowieka, n a u k o w c a
wszyscy
pozbawieni
i społecznika. A
to
co będę robił w przyszłości, będzie już i n n e . . .
do studiowania
lektury typowo
I
E
SYMBOL
socjo
S
IN
—
SYMBOL
IN
THE
ETHNO
SYSTEM
OF
F u r t h e r considerations i n which J . Łotman analysis litera
t u r e a n d a r t reveal differences i n t h e a t t i t u d e t o s y m b o l i n
T o l s t o y ( f o r w h o m w o r d is p u r e l y c o n v e n t i o n a l ) a n d D o s t o e v s k i
(symbolic a t t i t u d e lo (lie language a n d characters); I he a u t h o r
reaches t h e conclusion
( h a t s y m b o l is a s e m i o t i c
condenser:
i t r e l a t e s t h e s e m i o t i c r e a l i t y t o t h e n o n - s o m i o t i c o n e , i t is a
m e d i u m - a g e n t a m o n g v a r i o u s spheres o f semiosis, b e t w e e n t h o
synchrony o f the text and cultural memory.
M i c h a ł
K l i n g e r
-_
SYMBOL IN THEOLOGY. THE
IMPORTANCE OF ELIADE'S ANALYSIS OF
RELIGIOUS
SYMBOLISM FOR CONTEMPORARY THEOLOGY.
contribution to
theology
is u n d e n i a b l e ,
Wojciech
•
The n o t i o n of symbol functions nowadays i n various mean
i n g s ; i t m a y be, for e x a m p l e , s y n o n i m o f sign, or o f iconinc
s i g n (do Sanssure). J . Ł o t m a n , i n h i s t u r n , b r i n g s f o r t h a i i o t h e r m c a n i n g o f s i g n , i o . s y m b o l c o n c e i v e d as e x p r e s s i o n o f a n o n
- s i g n essence, a k i n d o f b r i d g e b e t w e e n t h e r e a l a n d m y s t i c
w o r l d s : irra,tional contents glitters t h r o u g h expression.
No
definite relation between
text-contents and
text-expression
seems e v i d e n t , t h e h i t t e r a l w a y s a l l u d i n g s o m e h o w t o t h e f i r s t .
T h e r e is a l w a y s s o m e t h i n g a r c h a i c i n s u c h - c o n c e i v e d
symbol
a n d i t n e v e r belongs t o one s y n c h r o n i c section o f c u l t u r e ; i t
r a t h e r penetrates i t , c o m i n g f r o m the past a n d c o n t i n u i n g i n t o
t h e f u t u r e . I n t h i s w a y s y m b o l f u n c t i o n s as c u l t u r a l m e m o r y .
Hence its double n a t u r e : p e n e t r a t i n g t h e deposits of cultures
a n d l i n k i n g various chronological layers, s y m b o l fulfills itself
i n i t s invariant f o r m ; a t t h e same t i m e , however, i t actively
c o r r e l a t e s w i t h t h e c u l t u r a l c o n t e x t a n d is t r a n s f o r m e d t h r o u g h
i t s i n f l u e n c e : i t s c o n s t a n t essence f u l f i l l s i t s e l f i n a n u m b e r
of variants.
212
wych
go
T h e a r t i c l e deals w i t h a c o m p l e x r e l a t i o n betw-oon e t h n o
graphic i n t e r p r e t a t i o n s a n d s y m b o l a n d s y m b o l i c
analysis.
Special e m p h a s i s is p u t o n t h e w o r k s c o n c e n t r a t i n g o n t h e
c h a r a c t e r i s t i c s o f s y m b o l as o p p o s e d t o s i g n ( E l i a d e , R i c o e u r ,
A v i e r i n e e v ) . Z. B e n e d y k t o w i c z searches i n P o l i s h e t h n o g r a p h y
for s y m b o l i n t e r p r e t a t i o n coinciding- w i t h t h a t o f Eliade. H o
refers t o W . D y n o w s k i ' s consise d e f i n i t i o n c a l l i n g e t h n o g r a p h y
a science w h i c h d i v i d e s a n d j o i n s c u l t u r e s o f v a r i o u s societies;
t h e a u t h o r a l s o stresses t h e d i a l o g i e a l c h a r a c t e r o f s y m b o l i c
i n t e r p r e t a t i o n w h i c h reveals the ethnographical
quality in
Eliades' works.
Eliade's
i kształcie
t o j u ż się n i e z m i o n i n i g d y .
z Ojcom
nadzieją,,
fascynującej
pałeczkę"
strukturalizmu.
e t n o g r a f i i (podsuwał — j a k pamiętam —
S
i
Wielo
czytelnika, k r y t y k a , p u n k t u odniesienia d l a wszelkich poczynań.
przebrnięcia p r z e z w s p ó ł
się, a l o p r z y g l ą d a ł z ż y c z l i w o ś c i ą
nas
moje
t y l k o o t o , iż n i e m a m j u ż O j c a , a l e o t o , że z a b r a k ł o n a g l e m e
czesną a m e r y k a ń s k ą a n t r o p o l o g i ę k u l t u r o w ą . Z w i e l o m a p r ą d a m i
nie identyfikował
Jego i
W m o m e n c i e śmierci Józefa B u r s z t y — m e g o O j c a i w i e l k i e g o
etnogra
E.
otaczającego
etnografii.
nauczyciela,
z tradycyjnie
myślenia
zjawiska,
się r o z e s z ł y , c o j o d n a k s p r a w i a ł o m u s a t y s f a k c j ę .
„przejąć
dobra
ś w i a t a G a l i c j i , a l e O j c i e c p r a g n ą ł s t a l e się u c z y ć , u n i k a ł
zasklepiania
na
t a k i c h t o a t a k i c h s p r a w i za.ga,dnień, a l e w ł a ś n i e m ł o d z i p o w i n n i
pamięci
z a w i e s z o n e g o w~ s a l i
spojrzeniem
przez
się
Zjazd
obrad.
zdjęcia
preferowanego
k r o t n i e p o w t a r z a ł , że ż a ł u j e j e d y n i e , iż s a m n i e z d o ł a j u ż p o z n a ć
wyehow-anków
ze
imię
—
p r o f . J ó z e f a B u r s z t y , k t ó r y m ó g ł p r z y g l ą d a ć się o g r o m n e j
jedynie
nieco
Nie
się s t a n z d r o w i a ? S t a ł o
j e s z c z e i n a c z e j . O d b y w a j ą c y się w e w r z e ś n i u 1 9 8 7 r o k u I I
w
ś w i a t a . T a k też się stało i p o w o l i z a i n t e r e s o w a n i a
i usilnie
p r a g n ą ł w i e l k i e j f e t y , j a k t o b y ł o w p r z y p a d k u 4 0 k-eia p r a c y
m o ż e ze w z g l ę d u
partykularnym
jubileuszu,
z k t ó r e g o planów- o b c h o d z e n i a b y l b a r d z o n i e z a d o w o l o n y
upraszał,
Nic
since
he
Р
Е
З
Ю
М
J . Burszta
Е
p r o v e s t h a t t h e t r u e r e a l i t y , s e e n as s a c r u m , i s l e g i b l e t h r o u g h
symbols. M . Klinger, an Orthodox theologian, ranks Eliade
among the m o s t illustrious theologians o f our times. The a u t h o r
considers t h e following t o be Eliade's greatest
achievements:
1) r e j e c t i o n o f t h e p r a c t i c e o f i d e n t i f y i n g s y m b o l w i t h s i g n :
s y m b o l i n n e v e r a „ s y m b o l o f s o m e t h i n g " , since i t s e l f i t is a
c o n d e n s e d r e a l i t y ; 2) f o r m u l a t i o n o f t h e m e t h o d o f s y m b o l i c
interpretation o f religion.
W h e n speaking of the application o f the ,,symbolic m e t h o d "
i n ethnology, M . K l i n g e r r e m a r k s t h a t i t tends to consider s y m b o l
as s i g n , f o r t h e f i d e l i t y t o s y m b o l r e q u i r e s f a i t h . M . K l i n g e r
objects t o Ricoeur's excessive intellect u a l i z i n g o f s y m b o l ( s y m b o l
is f a r m o r e t h a n a m e r e " h i n t " ) a n d Łotman's e s t a b l i s h e d o n t h o
logical status o f the n o t i o n o f s y m b o l . Moreover, the a u t h o r
r e m a r k s t h a t E l i a d e ' s i m a g e o f s y m b o l does n o t a c t u a l l y e x i s t
in modern theology.
P a u l
TION
T i l l i o h
—
OF RELIGIOUS
SIGNIFICANCE
SYMBOLS
AND
JUSTIFICA
Religious symbols are t h e o n l y means o f religion's direct
c x p i o s s i o n . I t c a n also e x p r e s s i t s e l t i n d i r e c t l y i n t h e o l o g i c a l ,
p h i l o s o p h i c a l , a n d a r t i s t i c t e r m s . P. T i l l i o h distinguishes t h e
f o l l o w i n g f e a t u r e s o f s y m b o l : 1) b y a p p l y i n g s y m b o l i c m a t t e r ,
it p o i n t s o u t t o w h a t is b e y o n d i t s e l f a n d p a r t i c i p a t e s i n t h e
r e a l i t y i t p o i n t s t o ; 2) i t i s n o t c r e a t e d b y c o n v e n t i o n , b u t i s ,
i n a w a y , , b o r n " ( t h e r e f o r e , i t m a y a l s o d i e ) ; 3) i t c a n r e v e a l
various dimensions o f the reality a n d relate t h e m to different
d i m e n s i o n s o f t h e h u m a n s p i r i t ; 4) i t h a s a n i n t e n g r a t i n g a n d
desintegrating power.
M i г с e a
E l i a d e
—
METHODOLOGICAL
REMARKS
ON T H E STUDY OF RELIGIOUS
SYMBOLISM
The
text translated from English
explains the
today's
interest i n s y m b o l i s m . I t reveals convergoncies a n d discrepancies
i n t h e a t t i t u d e to the subject o f t h e research between h i s t o r y a n d
r e l i g i o n a n d a n t h r o p o l o g y , as w e l l as b e t w e e n s o c i o l o g y a n d
t h e o l o g y . I t also presents a concise a n a l y s i s o f r e l i g i o u s s y m b o l i s m
a n d discusses t h e p r o b l e m o f t h e h i s t o r i c i t y o f s y m b o l s .
M i r c e a
E l i a d e
—
ORDEAL
BY LABYRINTH.
VERSATIONS W I T H CLAUDE-HENRI
ROCQUET
CON
The fragments of the conversations w i t h Rocquet translated
from English concentrate o n the three following topics: hermeneutics, differences
between
hormeneutic and demystifying
a p p r o a c h , as w e l l as r e l i g i o n a n d i t s s u b j e c t , s a c r u m .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52e344becda2e3caac3b0402049c53e9.pdf
6b49b9f1f3b5e26c72f85c5d6a1a62a4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3177
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2975
Title
A name given to the resource
Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.216
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XLII
•
1988
•
Nr
4
polska sztuka ludowa
W R O C Ł A W - W A R S Z A W A - K R A K Ó W - G D A Ń S K - Ł Ó D Ź
Z A K Ł A D N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S К I С H,W Y D A W N I С T W O P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K
�CONTENTS
Dariusz Czaja
Jester's Dilemas
217
W i e s ł a w Szpilka
Raiders o f the L o s t A r k
221
Hanna Burszta,
Wojciech
J . Burszta
Some
Remarks
on
the
So-Called
Peasants'
Jacek O l ę d z k i
L i f e Problems a n d the Trouble w i t h Existence
Cons- n
cioussness
225
.
.
230
Anna Kunczynska-Iracka
Our L a d y i n Old F o l k A r t
243
Renata Rogozińska
255
Danuta Batorska
Z o f i a Stryjenska's and Tadeusz Makowski's I n s p i r a t i o n
in Folk A r t
Polish F o l k M o t i f s i n Tarascan W o o d C a r v i n g f r o m
Patzcuaro, Mexico
265
E l ż b i e t a Berendt
M i k o ł a j Zagorny's Sculptures
267
Jacek O l ę d z k i
T u n b a s h i or o n t h e T r a n s f o r m a t i o n o f Symbolic
I m a g i n a t i o n i n t o Paradigmatic One. A n d o n M e t h o dologic Independent A f f i l i a t i o n
273
S u m m a r y o f Articles
275
РЕЗЮМЕ
276
R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca r e d . ) , A l e k s a n d e r J a c k o w s k i
(red.),
Ewa Korulska, A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , S ł a w o m i r Sikora
(sekretarz
redakcji)
R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy B a r t m i ń s k i , Tadeusz Chrzanowski, M a r c i n C z e r w i ń
ski, E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Jan K r z y s z t o f M a k u l s k i , Franciszek M i d u r a , Jacek
O l ę d z k i , M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i , R o m a n Reinfuss, C z e s ł a w R o b o t y c k i , Z o f i a Sokolewicz, Roch Sulima
W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y R E D A K C J I : Z o f i a B i siak, J a n S w i d e r s k i
REDAKTOR TECHNICZNY: Grażyna Miętus
T Ł U M A C Z E : P i o t r P a s z k i e w i c z i M a g d a l e n a I w i ń s k a (ang.), L i j a S k a l s k a - M i e c i k
(ros.)
Adres
I
Redakcji:
I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 W a r s z a w a ,
994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227
skr.
poczt.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/077da044e3f8ab6862b8fb95384fc6e1.pdf
11a0d899897ed1cde9a7868c0b03c836
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3175
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2974
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.213-214
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
rzystwa
Ludoznawczego. T y m i
powołując
„Studia
właśnie m o t y w a m i
Młodych '
czy
1
umożliwiając
kierował
n u m e r u , , L u d u " , poświęconego p o s t a c i
monograficznego
logiczne),
się
ale
rodzinnego
przygotowanie
Kiedy
Claude
w-ydaje
nie
podjęcie
m i się,
sposób
że
było
przeze m n i e
w
nio
atmosferze
zostać
studiów
mojego
właśnie
domu
etnografem.
etnograficznych
stało
się
f a k t e m , t o w-łaśnie O j c i e c z a c h ę c a ł m n i e d o d a l s z y c h
poszukiwań
w a n e g o r o c z n i k a , k t ó r y o t w i e r a J e g o zdjęcie z krótkim t e k s t e m
pozaetnograficznych
siebie
„sie
pożegnalnym
dzenia
o k r a k i e m " ' , c o b y ł o dlań t o ż s a m o z o g ó l n i e j s z y m ,
mniej
Levi-Straussa.
Niestety,
n i c d a n e M u już b y ł o u j r z e ć
od uczniów,
współpracowników
wydniko-
i przyjaciół.
doczekał także j u b i l e u s z u 5 0 - l c c i a p r a c y n a u k o w e j ,
aby
nie
nadawać
mu
oficjalnego
charakteru.
n a pogarszający
Absolwentów
E t n o g r a f i i U A M w P o z n a n i u poświęcono
rzeszy
N i e w i e m , c z y b r a ł o się t o z f a k t u p o c h o d z e n i a
ciekawej
ficznego.
Poza
się w
Stąd
podjął
—
kulturą
utartych paradygmatach
się r e d a k c j i
zmusiło
go
to
naukowej
do
książki
chanizmu
bliżej z g ł ę b i ć p r o b l e m y
iż k i e d y ś c z a s p o z w o l i
semiotyki czy
Wprawdzie
Halla
I
U
Z b i g n i e w
GRAPHY
Ojciec
M
n i e zachęcał m n i e
M
A
R
B e n o d v k t o w i c z
J u r i j
Ł o t m a n
CULTURE
raczej
się
w
różnych
kierunkach dla
skończyła się d l a m n i e
pewna
epoka.
Nie
chodzi
napędzającego
do
pracy,
zabrakło
najważniejszego
—
dobrego
wszystko,
przez lata —
powiedziałbym,
i życzliwego
Znając
ludzi, którzy
s t y k a l i się
a myślę głównie o k o n t a k t a c h zawodo
iż
zostaliśmy
człowieka, n a u k o w c a
wszyscy
pozbawieni
i społecznika. A
to
co będę robił w przyszłości, będzie już i n n e . . .
do studiowania
lektury typowo
I
E
SYMBOL
socjo
S
IN
—
SYMBOL
IN
THE
ETHNO
SYSTEM
OF
F u r t h e r considerations i n which J . Łotman analysis litera
t u r e a n d a r t reveal differences i n t h e a t t i t u d e t o s y m b o l i n
T o l s t o y ( f o r w h o m w o r d is p u r e l y c o n v e n t i o n a l ) a n d D o s t o e v s k i
(symbolic a t t i t u d e lo (lie language a n d characters); I he a u t h o r
reaches t h e conclusion
( h a t s y m b o l is a s e m i o t i c
condenser:
i t r e l a t e s t h e s e m i o t i c r e a l i t y t o t h e n o n - s o m i o t i c o n e , i t is a
m e d i u m - a g e n t a m o n g v a r i o u s spheres o f semiosis, b e t w e e n t h o
synchrony o f the text and cultural memory.
M i c h a ł
K l i n g e r
-_
SYMBOL IN THEOLOGY. THE
IMPORTANCE OF ELIADE'S ANALYSIS OF
RELIGIOUS
SYMBOLISM FOR CONTEMPORARY THEOLOGY.
contribution to
theology
is u n d e n i a b l e ,
Wojciech
•
The n o t i o n of symbol functions nowadays i n various mean
i n g s ; i t m a y be, for e x a m p l e , s y n o n i m o f sign, or o f iconinc
s i g n (do Sanssure). J . Ł o t m a n , i n h i s t u r n , b r i n g s f o r t h a i i o t h e r m c a n i n g o f s i g n , i o . s y m b o l c o n c e i v e d as e x p r e s s i o n o f a n o n
- s i g n essence, a k i n d o f b r i d g e b e t w e e n t h e r e a l a n d m y s t i c
w o r l d s : irra,tional contents glitters t h r o u g h expression.
No
definite relation between
text-contents and
text-expression
seems e v i d e n t , t h e h i t t e r a l w a y s a l l u d i n g s o m e h o w t o t h e f i r s t .
T h e r e is a l w a y s s o m e t h i n g a r c h a i c i n s u c h - c o n c e i v e d
symbol
a n d i t n e v e r belongs t o one s y n c h r o n i c section o f c u l t u r e ; i t
r a t h e r penetrates i t , c o m i n g f r o m the past a n d c o n t i n u i n g i n t o
t h e f u t u r e . I n t h i s w a y s y m b o l f u n c t i o n s as c u l t u r a l m e m o r y .
Hence its double n a t u r e : p e n e t r a t i n g t h e deposits of cultures
a n d l i n k i n g various chronological layers, s y m b o l fulfills itself
i n i t s invariant f o r m ; a t t h e same t i m e , however, i t actively
c o r r e l a t e s w i t h t h e c u l t u r a l c o n t e x t a n d is t r a n s f o r m e d t h r o u g h
i t s i n f l u e n c e : i t s c o n s t a n t essence f u l f i l l s i t s e l f i n a n u m b e r
of variants.
212
wych
go
T h e a r t i c l e deals w i t h a c o m p l e x r e l a t i o n betw-oon e t h n o
graphic i n t e r p r e t a t i o n s a n d s y m b o l a n d s y m b o l i c
analysis.
Special e m p h a s i s is p u t o n t h e w o r k s c o n c e n t r a t i n g o n t h e
c h a r a c t e r i s t i c s o f s y m b o l as o p p o s e d t o s i g n ( E l i a d e , R i c o e u r ,
A v i e r i n e e v ) . Z. B e n e d y k t o w i c z searches i n P o l i s h e t h n o g r a p h y
for s y m b o l i n t e r p r e t a t i o n coinciding- w i t h t h a t o f Eliade. H o
refers t o W . D y n o w s k i ' s consise d e f i n i t i o n c a l l i n g e t h n o g r a p h y
a science w h i c h d i v i d e s a n d j o i n s c u l t u r e s o f v a r i o u s societies;
t h e a u t h o r a l s o stresses t h e d i a l o g i e a l c h a r a c t e r o f s y m b o l i c
i n t e r p r e t a t i o n w h i c h reveals the ethnographical
quality in
Eliades' works.
Eliade's
i kształcie
t o j u ż się n i e z m i o n i n i g d y .
z Ojcom
nadzieją,,
fascynującej
pałeczkę"
strukturalizmu.
e t n o g r a f i i (podsuwał — j a k pamiętam —
S
i
Wielo
czytelnika, k r y t y k a , p u n k t u odniesienia d l a wszelkich poczynań.
przebrnięcia p r z e z w s p ó ł
się, a l o p r z y g l ą d a ł z ż y c z l i w o ś c i ą
nas
moje
t y l k o o t o , iż n i e m a m j u ż O j c a , a l e o t o , że z a b r a k ł o n a g l e m e
czesną a m e r y k a ń s k ą a n t r o p o l o g i ę k u l t u r o w ą . Z w i e l o m a p r ą d a m i
nie identyfikował
Jego i
W m o m e n c i e śmierci Józefa B u r s z t y — m e g o O j c a i w i e l k i e g o
etnogra
E.
otaczającego
etnografii.
nauczyciela,
z tradycyjnie
myślenia
zjawiska,
się r o z e s z ł y , c o j o d n a k s p r a w i a ł o m u s a t y s f a k c j ę .
„przejąć
dobra
ś w i a t a G a l i c j i , a l e O j c i e c p r a g n ą ł s t a l e się u c z y ć , u n i k a ł
zasklepiania
na
t a k i c h t o a t a k i c h s p r a w i za.ga,dnień, a l e w ł a ś n i e m ł o d z i p o w i n n i
pamięci
z a w i e s z o n e g o w~ s a l i
spojrzeniem
przez
się
Zjazd
obrad.
zdjęcia
preferowanego
k r o t n i e p o w t a r z a ł , że ż a ł u j e j e d y n i e , iż s a m n i e z d o ł a j u ż p o z n a ć
wyehow-anków
ze
imię
—
p r o f . J ó z e f a B u r s z t y , k t ó r y m ó g ł p r z y g l ą d a ć się o g r o m n e j
jedynie
nieco
Nie
się s t a n z d r o w i a ? S t a ł o
j e s z c z e i n a c z e j . O d b y w a j ą c y się w e w r z e ś n i u 1 9 8 7 r o k u I I
w
ś w i a t a . T a k też się stało i p o w o l i z a i n t e r e s o w a n i a
i usilnie
p r a g n ą ł w i e l k i e j f e t y , j a k t o b y ł o w p r z y p a d k u 4 0 k-eia p r a c y
m o ż e ze w z g l ę d u
partykularnym
jubileuszu,
z k t ó r e g o planów- o b c h o d z e n i a b y l b a r d z o n i e z a d o w o l o n y
upraszał,
Nic
since
he
Р
Е
З
Ю
М
J . Burszta
Е
p r o v e s t h a t t h e t r u e r e a l i t y , s e e n as s a c r u m , i s l e g i b l e t h r o u g h
symbols. M . Klinger, an Orthodox theologian, ranks Eliade
among the m o s t illustrious theologians o f our times. The a u t h o r
considers t h e following t o be Eliade's greatest
achievements:
1) r e j e c t i o n o f t h e p r a c t i c e o f i d e n t i f y i n g s y m b o l w i t h s i g n :
s y m b o l i n n e v e r a „ s y m b o l o f s o m e t h i n g " , since i t s e l f i t is a
c o n d e n s e d r e a l i t y ; 2) f o r m u l a t i o n o f t h e m e t h o d o f s y m b o l i c
interpretation o f religion.
W h e n speaking of the application o f the ,,symbolic m e t h o d "
i n ethnology, M . K l i n g e r r e m a r k s t h a t i t tends to consider s y m b o l
as s i g n , f o r t h e f i d e l i t y t o s y m b o l r e q u i r e s f a i t h . M . K l i n g e r
objects t o Ricoeur's excessive intellect u a l i z i n g o f s y m b o l ( s y m b o l
is f a r m o r e t h a n a m e r e " h i n t " ) a n d Łotman's e s t a b l i s h e d o n t h o
logical status o f the n o t i o n o f s y m b o l . Moreover, the a u t h o r
r e m a r k s t h a t E l i a d e ' s i m a g e o f s y m b o l does n o t a c t u a l l y e x i s t
in modern theology.
P a u l
TION
T i l l i o h
—
OF RELIGIOUS
SIGNIFICANCE
SYMBOLS
AND
JUSTIFICA
Religious symbols are t h e o n l y means o f religion's direct
c x p i o s s i o n . I t c a n also e x p r e s s i t s e l t i n d i r e c t l y i n t h e o l o g i c a l ,
p h i l o s o p h i c a l , a n d a r t i s t i c t e r m s . P. T i l l i o h distinguishes t h e
f o l l o w i n g f e a t u r e s o f s y m b o l : 1) b y a p p l y i n g s y m b o l i c m a t t e r ,
it p o i n t s o u t t o w h a t is b e y o n d i t s e l f a n d p a r t i c i p a t e s i n t h e
r e a l i t y i t p o i n t s t o ; 2) i t i s n o t c r e a t e d b y c o n v e n t i o n , b u t i s ,
i n a w a y , , b o r n " ( t h e r e f o r e , i t m a y a l s o d i e ) ; 3) i t c a n r e v e a l
various dimensions o f the reality a n d relate t h e m to different
d i m e n s i o n s o f t h e h u m a n s p i r i t ; 4) i t h a s a n i n t e n g r a t i n g a n d
desintegrating power.
M i г с e a
E l i a d e
—
METHODOLOGICAL
REMARKS
ON T H E STUDY OF RELIGIOUS
SYMBOLISM
The
text translated from English
explains the
today's
interest i n s y m b o l i s m . I t reveals convergoncies a n d discrepancies
i n t h e a t t i t u d e to the subject o f t h e research between h i s t o r y a n d
r e l i g i o n a n d a n t h r o p o l o g y , as w e l l as b e t w e e n s o c i o l o g y a n d
t h e o l o g y . I t also presents a concise a n a l y s i s o f r e l i g i o u s s y m b o l i s m
a n d discusses t h e p r o b l e m o f t h e h i s t o r i c i t y o f s y m b o l s .
M i r c e a
E l i a d e
—
ORDEAL
BY LABYRINTH.
VERSATIONS W I T H CLAUDE-HENRI
ROCQUET
CON
The fragments of the conversations w i t h Rocquet translated
from English concentrate o n the three following topics: hermeneutics, differences
between
hormeneutic and demystifying
a p p r o a c h , as w e l l as r e l i g i o n a n d i t s s u b j e c t , s a c r u m .
�S t a n i s ł a w
С i o li o w i с z —
WHAT CAN THE
M E N E U T DO W H E N T H E TIMES A R E HARD... ?
HER-
T h e t i t l e o f t h e essay para-phrases H o l d o r i n ' s verse a n d
also refers to t h e w o r d s o f H . G . G a d a m e r , a G e r m a n h e r m e n e u t
" H e r m e n e u t i e s enters t h e stage w h e n t h e proeess o f c o m m u
nications b e t w e e n people a n d w i t h oneself has been d i s t u r b e d " .
T h e ossay m a k e s ono r e f l e c t o n t h e b e r m e n e u t ' s r o l e , p o s i t i o n ,
a n d i m p o r t a n c e i n contemporary t i m e s . A n d t h e y are t h e t i m e s
o f h o s t i l l i t y o f t h e m a n t o w a r d s m a n , t i m e s wdien t h e m a n does
n o t u n d e r s t a n d other people,
neither his contemporaries, n o r
h i s a n c e s t o r s , n o r a l i e n c u l t u r e s , a n d i n p a r t i c u l a r cases a l s o
himself. Therefore, all the hermeneuts after D i l t h o y t h i n k that
their position of the intermediary i n the inter-human communi
c a t i o n s is t h e m o s t i m p o r t a n t f o r h u m a n l i f e . S t u d y i n g t h e
G r e e k e t h y m o l o g y o f t h e w o r d " h e r m e n e u t i e s " , N. C i c h o w i c z
points out to Hermes, the intermediary and interpreter of
signs g i v e n t o people b y gods. H e r m e s w o u l d t h u s bo t h e f i r s t
hermeneut remaining o n the borderline between sacrum a n d
p r o f a n u m . I n m o d e r n d a y s , w h e n s a c r u m is b e i n g
neglected,
t h e r e seems t o be n o place f o r t h e true a n d c e r t a i n interpretation
outside t h e sphere o f f a i t h . H a v i n g rejected R i c o e u r ' s f o r m u l a :
" O n e s h o u l d u n d e r s t a n d i n order t o believe, b u t one s h o u l d
b e l i v e i n o r d e r t o u n d e r s t a n d " , h e r m e n e u t i e s m u s t be c a p a b l e
o f r e l y i n g o n the onthology of m a n created specially for its
purposes. O t h e r w i s e , i t w i l l , r e m a i n b u t a n a u x i l i a r y discipline
to philosophical linguistics.
B o h d a n
T a d e u s z
U r b a n o w i c z
—
BRANCUSI
I n his article B . U r b a n o w i c z writes a b o u t Brancusi's life,
w o r k s , a n d his m e e t i n g w i t h t h e sculptor, w h i c h t o o k place i n
the sculptor's studio three m o n t h s before t h e artist's death.
M i roe a
E l i a d e
—
BRANCUSI
AND
MYTHOLOGY'
I n his article M . Eliade points out that Brancusi's w o r k
was n o t a direct i m i t a t i o n o f R u m u n i a n f o l k a r t . I t was t h e
acquaintance w i t h A f r i c a n a r t a n d deep u n d e r s t a n d i n g o f con
t e m p o r a r y a r t i n general t h a t enabled B r a n c u s i t o discover
t h e riches o f h i s o w n t r a d i t i o n . T h e a r t i s t reached t h e sources
o f t h e forms he c u l t i v a t e d t h r o u g h t h e i n t e r i o r i z u t i o n process
a n d anamnesis. H e was able t o re-discover " b e i n g i n the w o r l d " ,
so t y p i c a l o f t h e a r c h a i c m a n . A n d t h i s i s w h a t h i s g e n u i n e
a c h i e v e m e n t lies i n : r a t h e r t h a n c o n t r i b u t i n g t o c o n t e m p o r a r y
a r t , he reaches i t s roots, w h i c h , according t o Eliade, lie deep
i n e a r l y p a l a e o l i t h a n d N e o l i t h i c age; this concerns b o t h A f r i c a n
and traditional folk art.
C o n t i n u i n g , E l i a d e discusses t w o i m p o r t a n t m o t i f s i n B r a n
cusi's w o r k , b o t h d e r i v e d f r o m R u m u n i a n folklore, ie. " A Nevere n d i n g C o l u m n " , a n d t h e cycle " B i r d s " (Paserea M a i a s t r a " —
„Magie Birds").
D a r i u s z
C z a j a
—
MYTH,
ART,
INTERPRETATION.
T h e a r t i c l e is m e a n t t o b o a n e p i l o g u e t o E l i a d o ' s c o n s i d e r a t i o n s
on Brancusi. Following Avierincev,
the a u t h o r distinguishes
t w o types o f the society: the archaic one characterized b y " t h e
o r i g i n a l t o t a l m y t h " , a n d t h e s o c i e t y i n w h i c h m y t h is r e v e a l e d
through "varied artistic creativity". W i t h i n the latter Avierincev
distinguishes t w o m a j o r a t t i t u d e s , n a m e l y classical a n d r o m a n t i c
ones. T h e r o m a n t i c a t t i t u d e , w i t h v i v i d a n d e m o t i o n a l a p p r o a c h
t o m y t h , is a l s o t y p i c a l o f t h e 2 0 t h - c e n t u r y a r t . A v i e r i n c e v
p o s t u l a t e s t h e research o f c u l t u r e t o reveal t h e role o f m y t h
("original scheme of representations") i n a r t . D . Czaja examines
t h r e e i n s t a n c e s o f s u c h s y m b o l i c a p p r o a c h t o a r t . T h e y a r e as
follows: t h e analysis o f Brancusi's art carried out b y M . Eliade,
a historian o f religion, the analysis of symbolic complexes con
nected w i t h t h e figures o f t h e jester, c l o w n , h a r l e q u i n , a n d
thightrope dancer made b y Jean Starobinski, a historian o f
literature, a n d f i n a l l y the analysis of Piotr Machalowski's p a i n t i n g
b y Mieczysław Porębski, a h i s t o r i a n o f a r t . I n a l l t h e throe
instances t h e a u t h o r proves h o w t h r o u g h a l o n g elaboration o f
c e r t a i n subjects u n i v e r s a l meaings ( " o r i g i n a l schemes o f repre
s e n t a t i o n s " i n A \ i e r i n e e v ' s t r i m s ) come t o be expressed.
R V s z a i' d
С i a г к ;
SACRUM,
MYTH,
BOOK
E l i a d e ' s w o r k Sacrum,
Myth,
History
lias p l a y e d a s i g n i f i c a n t
part i n the humanities, particularly i n the Polish ethnology.
R. Ciarka i n a peculiar m a n n e r analyzes the i m p o r t a n c e o f the
b o o k ; he f o l l o w s t h e v i c i s s i t u d e s o f one p r i v a t e c o p y w h i c h
r e a d b y v a r i o u s p e o p l e r e t u r n e d t o t h e o w n e r e n r i c h e d ('i) b y
some u n d e r l i n i n g s , m a r g i n a l notes, a n d remarks, a n d o n t h e other
h a n d l a c k i n g ('i) s o m e q u o t a t i o n s . H o w a n d w h o r e d o t h o s e
missing quotations function ?
W o j c i e c h
AND HOLY
Z a l e s k i
—
SUPPLICATORY
PINES NEAR SUPRAŚL
SHRINES
L i t t l e shrines placed o n trees i n t h e K n y s z y n a F o r e s t were
c o n n e c t e d w i t h t h e f o r e f a t h e r s ' c u l t . B e f o r e t h e 1863 n a t i o n a l
i n s u r g e n c y t h e y u s e d t o f u n c t i o n as " c o n t a c t b o x e s " f o r e m i s
saries. N o w a d a y s t h e shrines e x a m i n e d b y t h e a u t h o r i n t h e
years 1972—76 are a r a r i t y .
T h e trees, p a r t i c u l a r l y pines, c a r r y i n g t h e l i t t l e shrines were
r e g a r d e d t o be " h o l y " . I t w a s l o n g b e l i e v e d t h a t t h o s e w h o
c u t t h e m d o w n w o u l d be p u n i s h e d . A n d t h a t is h o w t h e h o l y
pines s u r v i v e d , a t t h o u g h t t h e forest h a d been devastated. A t
present, however, t h e y gradually disappear.
T h e present isue c o n t a i n s a B I O G R A P H I C A L N O T E o f
the late W A N D A T E L A K O W S K A , a great activist a n d artist,
w h o d i e d i n 1985. She c o n t r i b u t e d l a r g e l y t o t h o i n t r o d u c t i o n
o f f o l k m o t i f s i n t o i n d u s t r i a l design a n d a t t r a c t e d a n u m b e r o f
tallentod artiste to t h e I n s t i t u t e o f Industrial Design, established
after W o r l d W a r I I . B . U r b a n o w i c z
a n d A. J а с к o ws к i also d e v o t e t h e i r p a p e r s t o W a n d a
Telakowska.
H.
К e i i a r o w a writes about M A R I A B U J A K O W A ,
the
l a t e a r t i s t , f r o m Z a k o p a n o , wdio o d u c a t e d a w h o l e g e n e r a t i o n o f
tapestry artists.
РЕЗЮМЕ
З б и г н е в
ГРАФИИ
Б е н е д и к т о в и ч
—
СИМВОЛ
В
ЭТНО
Автор
прослеживает
сложное
отношении
интер
претации к символу и символическому анализу. Осо
бое в н и м а н и е п о с в я щ а е т т р у д а м на т е м у
специфики
символа,
рассматриваемого
как
противоположность
знака (Элиаде, Рикёр, Аверинцев), прослеживает так
ж е проявления близкого Элиаде понимания
символа
в
польской этнографической мысли.
Сссылаясь
на
л а п и д а р н у ю д е ф и н и ц и ю В. Дыновского,
утверждаю
щ е г о , что э т н о г р а ф и я это н а у к а о том, что р а з д е л я е т
и что
объединят к у л ь т у р ы разных обществ, акцен
тирует диалогический характер символической интер
претации, позволяющий распознавать этнологическую
ценность в работах Элиаде.
Ю р и й
Т У Р Ы
Л о т м а н
—
СИМВОЛ
В
СИСТЕМЕ
КУЛЬ
Понятие
символа
функционирует
в
настоящее
время в разных
значениях: может быть,
например,
синонимом знака и л и ж е как у Сосюра икон лческого
знака. Л о т м а н к о н ц е н т р и р у е т свое внимание на
еще
другом его значении: символ
понимается
здесь
как
в ы р а ж е н и е незнакомого естества, в ы п о л н я я р о л ь мо
ста м е ж д у р е а л ь н ы м и м и с т и ч е с к и м м и р о м
—
ирра
циональное
содержание мерцает
сквозь
выражение;
между текстом-содержанием
и
текстом-выражением
нет сторого о п р е д е л е н н о й к о р р е л я ц и и , этот п о с л е д н и й
всегда я в л я е т с я к а к б ы н а м е к о м на п е р в ы й . Т а к п о
н и м а е м ы й символ имеет в себе всегда нечто
архаи
ческое и никогда не п р и н а д л е ж и т к одному
синхро
ническому
разрезу
культуры,
всегда
„пронизывает"
его, п р и х о д я из п р е ш л о г о и у х о д я в б у д у щ е е .
Тем
самым
символ
выполняет
роль механизма
памяти
в сфера к у л ь т у р ы В этом м о ж н о проследить его двой
ственную натуру: проникая через културные
наслое
ния,
объединяя
разные
хронологические
периоды,
символ реализуется в своей инвариантной форме, од
новременно однако активно коррелирует с
культур
ным контекстом и трансформируется
под его
влия
нием:
его
неизменное
естество
реализуется
в
ва
риантах.
Д а л ь н е й ш и е рассуждения, в которых автор при
бегает к литературе и искусству, указывая, в част
ности, на р а з л и ч и я в п о д х о д е к с и м в о л у у Т о л с т о г о
(для
к о т о р о г о с л о в о я в л я е т с я ч е м - т о ч.хсто
обиход
ным) и Достоевского (символическое отношение к язы
ку и образу), приводят к выводу, что символ
играет
роль
семиотического
конденсатора:
объединяет
се
миотическую
действительность
с
несемиотической,
является посредником между разными областями семиоза, м е ж д у с и н х р о н и е й текста и п а м я т ь ю в с ф е р е
культуры.
213
�М и х а л
К л и н г е р
—
СИМВОЛ
В
ТЕОЛОГИИ.
ЗНАЧЕНИЕ А Н А Л И З А РЕЛИГИОЗНЫХ
СИМВОЛОВ
ЭЛИАДЕ ДЛЯ СОВРЕМЕННОЙ
ТЕОЛОГИИ
Работа Элинде имеет огромное значение д л я тео
логии, ибо она показывает, что подлинная действи
тельность, понимаемая как святость, понятна благо
даря символам. А в т о р — православный теолог — ста
вит Э л и а д е Б ряду в и д н е й ш и х т е о л о г о в современности.
Е г о г л а в н ы м и з а с л у г а м и с ч и т а е т : о т к а з о т практику!
о т о ж д е с т в л е н и я символа со знаком; утверждение, что
символ никогда не является символом чего-то
— сам
по
себе я в л я е т с я
квинтэссенцией
действительности;
предложение
метода
символической
интерпретации
религии. Клингер, говоря о применении
„символичес
кого метода" в этнологии, обращает внимание
на его
склонность
к трактовке
символа
как знака — ибо
пребывание
в кругу
символа требует
веры.
Рикёра
упрекает
в излишней
интеллектуализации
символа
(ибо
символ дает
гораздо больше,
чем
„заставляет
задуматься"), а Лотмана в его определении
статуса
онтологического
понятия
символа.
Автор
отмечает
также, что и в
современной теологии
элиадовское
представление о символе практически не существует.
П а у л ь
Т и л л и х — ЗНАЧЕНИЕ И
РЕЛИГИОЗНЫХ
СИМВОЛОВ
ОБОСНОВАНИЕ
Религиозные
символы
это
единственный
путь,
благодаря
которому
религия может
высказываться
непосредственным
образом.
Косвенным
образом
она
может высказываться в теологических, философских
и художественных терминах. Автор выделяет
следу
ющие черты символа: используя символическую ма
терию указывает на с ф е р ы вне него; участвует в дей
ствительности, на к о т о р у ю
указывает;
не
создается
сообразно общепринятым нормам — он как бы
„рож
д а е т с я " (и п о э т о м у м о ж е т о т м и р а т ь ) ; о б л а д а е т
силой
раскрытия
разных
измерений
действительности
и
связывания
их с разными
измерениями
челове
ческого духа; обладает силой интеграции
и дезинте
грации.
М и р ц е а
Э л и а д е
— БРАНКУЗИ
И
МИФОЛОГИЯ
Элиаде отмечает, что творчество Бранкузи
не б ы
ло непосредственной имитацией румынского
народно
го искусства. Эксперименты
с африканской
пласти
кой,
глубокое
понимание
современного
искусства
п о з в о л и л и ему открыть богатство традиции собствен
ного народа. П у т е м процесса в ы я в л е н и я
внутреннего,
путем анамнеза он нашел источник форм, которыми
руководствовался в своем творчестве. Бранкузи
уда
л о с ь в т о р и ч н о о т к р ы т ь „ б и т и е в мире", с в о й с т в е н н о е
а р х а и ч е с к о м у ч е л е в е к у . И в этом з а к л ю ч а е т с я
сила
гения этого мастера:
не в обогащении
современного
искусства,
а в открытии
его первоисточников,
ко
торые согласно Элиаде
(как в отношении
африкан
ского, так и вообще традиционного народного
искус
ства)
полносью
умещаются
в
раннем
палеолите
и неолите.
•
Далее Элиаде
рассматривает
два
весьма
суще
ственных мотива творчества Бранкузи родом
из ру
мынского фольклора: „Бесконечная колонна"
и цикл
„ П т и ц ы " (Pasarea
Maiastra
— Магические птицы).
М и р ц е а
Э л и а д е
— МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ
ЗА
МЕЧАНИЯ О ИЗУЧЕНИИ
РЕЛИГИОЗНОЙ
СИМВО
ЛИКИ
Переведенный с английского языка текст
о изу
чении
религиозной
символики
выясняет базу
этой
п р о б л е м ы ; указывает на близость
и различия в под
ходе к предмету своих исследований между
историей
религии и антропологией, социологией
и теологией;
дает к р а т к и й обзор р е л и г и о з н о г о символизма;
затра
гивает проблему историзма
символа.
С т а н и с л а в
МЕНЕВТИКА
Ц и х о в и ч
— И К
В Ч А С Ы НЕДОЛИ...
ЧЕМУ
Ж Е
ГЕР
Название статьи — парафраза строфы Х ё л ь д е р л и н а „ И к ч е м у ж е поэт в часы
н е д о л и о д н о в р е
менно имеет связь со словами немецкого
герменевта
X.
Г. Г а д а м е р а :
„Герменевтика
вторгается там, где
подвергается
нарушению
процесс
взаимопонимания
214
м е ж д у л ю д ь м и и п о н и м а н и я с а м о г о с е б я " . Э т о эсСё
призывает к переосмыслению роли, позиции и зна
чения герменевта в современном мире. В е д ь это вре
мя враждебности человека
по отношению к
людям,
время непонимания других, причем как своих совре
менников, так и
предков,
вообще
иных
культур,
а в ряде случаев время непонимания самого себя. П о
этому герменевты — согласно Д и т л е ю — считают, что
их занятие (посредничество в чаловеческом
взаимо
понимании) является важнейшей
проблемой челове
ческого бития. Напоминая
о греческом происхождении
слова „герменевтика", автор указывает на Гермеса как
посредника,
объясняющего
знаки,
которые
давали
л ю д я м боги. Гермес б ы л своего рода п е р в ы м г е р м е невтом,
пребывающим
на
границе
сферы
sacrum
и
profanum.
В
нынешнее
время,
время
забывшее
sacrum,
кроме с ф е р ы веры нет места д л я по настоя
щему
безошибочной
интерпретации.
Герменевтика,
оствляя в стороне ф а р м у л у Ррикёра: „Следует
пони
мать, ч т о б ы верить, следует однако верить, ч т о б ы
по
нять", должна, обуславливая свою миссию, опираться
на с п е ц и л ь н о п р и с п о с о б л е н н у ю д л я этой ц е л и
онто
логию человека.
Д а р и у ш
ТАЦИЯ
Ч а я —
МИФ, ИСКУССТВО,
ИНТЕРПРЕ
Статья
задумана
как
послесловие
к
тексту
Элиаде
о Бранкузи.
Вслед
за А в е р и н ц е в ы м
автор
разграничивает два типа обществ:
общество
архаи
ческого
типа,
характеризующееся
существованием
„первобытного тотального мифа",
а также
общества,
в
котором миф
находит
проявление,
в частности,
в „разнообразном художественном творчестве".
В этой
второй
сфере функционирования
мифа
Аверинцев
выделяет две
принципиальные
позиции:
классичес
кую и романтическую.
Вторая
позиция, характери
зующаяся
живым
и
эмоциональным
отношением
к мифу,
присуща также творчеству
X X века.
По
мнению Аверинцева задачей исследователя
культуры
является
выявление
роли мифа
в
искусстве
как
„первобытной схемы
изображений".
Автор
иллюстрирует
на трех
примерах
такой
символический подход к искусству. Это: анализ твор
чества Бранкузи, сделанный историком религии Э л и а
де, а н а л и з с л о ж н ы х с и м в о л и ч е с к и х к о м п л е к с о в , с в я
занных с образами шутов, клоунов, арлекинов
и ка
натоходцев,
произведенный
историком
литературы
Яном
Старобиньским,
а также
анализ
живописи
Петра
Михаловского,
принадлежащий
искусствоведу
Мечиславу
Порембскому.
Во
всех
этих
примерах
акцентируется момент,
как художник
путем долгой
разработки определенных тем доходит до
выражения
универсальной
правды, „первобытной схемы
изобра
ж е н и й " — как назвал б ы это
Аверинцев.
Р и ш а р д
Ц и а р к а
—
SACRUM,
МИФ,
КНИГА
Книга
Элиаде
Sacrum,
Mit,
Historia
сыграла
необычайно
важную
роль для
гуманитарных
наук,
а в особенности д л я польской этнологии. А в т о р оста
навливается на значении этой книги.
Б о й ц е х
З а л е н с к и й
— ВОТИВНЫЕ ЧАСОВЕН
КИ И
СВЯЩЕННЫЕ
СОСНЫ
В
ОКРЕСТНОСТЯХ
СУПРАСЛЯ
Деревья, особенно сосны, на к о т о р ы х в е ш а л и ч а
совенки, считались „священнными". Долгое время ве
р и л и в возмезде, о ж и д а ю щ е е каждого, кто попыта
ется и х срубить. Поэтому сосны у ц е л е л и во время в ы
р у б к и неса, х о т я сейчас и х у ж е все м е н ь ш е и м е н ь ш е .
В номере помещаем З А М Е Т К У К Б И О Г Р А Ф И И , скон
чавшейся
п
1985 г о д у
Ванды
Теляковской,
выда
ющейся деятельницы и художницы, заслугой которой
б ы л о введение народных мотивов
в художественное
проектирование, а также привлечение
к
созданному
после войны Институту ходожественного
проектиро
вания группы выдающихся художников.
О
Теляковской
пишут
также
Б.
У р б н а н о в и ч
и А . Я ц к о в с к ий.
Н. К е н а р о в а
пишет о М А Р И И Б У Я К О В О Й из За
копано,
недавно
умершей художнице,
воспитавшей
целое
поколение мастеров,
занимающихся
художе
ственной тканью.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81ea9a23c082aa8b9ecb366a8d4557ef.pdf
0d868971d49f18c122eac6f667c6fbf3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3178
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2976
Title
A name given to the resource
Dylematy błazna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.217-220
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czaja, Dariusz
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Dariusz Czaja
DYLEMATY BŁAZNA
Czy m o ż n a o p i s a ć n a t u r ę oceanu? Poszukiwanie odpowiedzi
na to banalne z pozoru p y t a n i e w p r a w i a w r u c h r e f l e k s j ę
an
t r o p o l o g i c z n ą p r z e d s t a w i o n ą przez L u d w i k a S t o m m ę w t e k ś c i e
Słoń
a sprawa
1
etnologii .
Ocean, okazuje się, nie jest n a p r a w d ę
zielony, niebieski, z ł o t y ,
czarny. N i e jest
t e ż ocean
syntezą
dla p r z y k ł a d u , dostrzec w ceremoniach dekoracji orderem nie
tylko
otoczone
jak
w
Bowiem
kultury
ocean nie jest o b i e k t e m
są natomiast
kultury_
jego przedstawienia,
i p o w a g i znaczenie ideowe,
z a ł o ż e ń wydaje się t e m a t etnologicznego s t u d i u m : Virtuti
fari jako
i s t o t a oceanu.
patosu
ale
nie t y l k o dopuszczalny, ale logicznie w y n i k a j ą c y z p r z y j ę t y c h
b a r w . Jego n a t u r a jest nieopisywalna, nie istnieje nic takiego,
Elementem
aurą
t a k ż e u c h w y c i ć l u d y c z n y w y m i a r zjawiska. W t y m k o n t e k ś c i e
breloczek. K o n i e c w i e ń c z y d z i e ł o . T e z y
tekście p u e n t u j ą
znakomicie d w a z d j ę c i a .
Mili-
przedstawione
Pierwsze
przed
kultu
stawia g e n t e l m a n ó w , bez w ą t p i e n i a „ m a d e i n E u r o p e " , w k r y
rowe c h a r a k t e r y s t y k i jego n a t u r y . Te i t y l k o te d o s t ę p n e s ą
zach i szatach z d o b n y c h w ł a ń c u c h y i ordery. N a d r u g i m w i d
dla etnologicznego opisu.
nieją
R o z u m o w a n i e to wpisane jest w szerszy k o n t e k s t metodolo
Murzynki
w
strojach
regionalnych: nagość
giczny. O t o jego z r ę b y : K u l t u r a jest w y n i k i e m poznawania i oswa
jaką ujawniają
j a n i a n a t u r y przez c z ł o w i e k a . Proces t o n polega na n a z y w a n i u
d z i k a , d z i k o ś ć j a k b y bardziej swojska.
i u s t a n a w i a n i u relacji m i ę d z y n a z w a n y m . Jest to
dokonująca
czenia.
praca
się w h i s t o r i i kategoryzacja
Nadawanie
nad
sensu
przedstawia
porządkowaniem,
w istocie t k a n k i
permanentna
continuum
doświad
przybrana
w k ó ł k a , k o l c z y k i , bransolety. W perspektywie antropologicznej
fotografie, s w o j s k o ś ć okazuje się j a k b y bardziej
Streszczony
zawiera
tutaj
tekst, o d a r t y z l e k k o ś c i i finezji
konsekwentną
propozycję
metodologiczną.
stylu,
Wszelakot
się j a k o
nieświadoma
poza n i e l i c z n y m i e n d e m i t a m i , k t ó r y c h p o g l ą d y dzielnie o p a r ł y
klasyfikowaniem
niepodzielnej
się p r ó b o m w ą t p i e n i a , dzielimy wszyscy w s p ó l n ą w i a r ę , ż e nie
rzeczywistości. K o n s e k w e n c j ą
takiego stano
wiska jest o ż y w i o n a k a n t o w s k i m duchem w y p o w i e d ź :
„Świat
i s t n i e j ą niewinne m e t o d y , że wszystkie i m p l i k u j ą j a k ą ś
sensu,
że
projekt
humanistyki, w
którym
teorię
obowiązywałaby
jest b y ć m o ż e t a k i m , j a k i m jest; ale na pewno nie jest takim>
zasada „ W e r t f r e i h e i t " jest n i e m o ż l i w y do zrealizowania. W i e m y ,
j a k i m jest gdziekolwiek i k i e d y k o l w i e k
ż e n a u k a p r ó b u j ą c u s p r a w i e d l i w i ć swoje z a ł o ż e n i a czerpie z k o
przedstawiony. Dlatego
t e ż ś w i a t j a k i m jest, nie jest i b y ć nie m o ż e p r z e d m i o t e m refleksji
antropologicznej czy e t n o l o g i c z n o j . "
dawczej etnologa jest n a t o m i a s t
2
Przedmiotem pracy
świat społecznie
ba
zobiektywi
rzenia m i t u .
W o l n o zatem
zaproponować
odczytanie
powyż
szego t e k s t u z jednej s t r o n y j a k o d e k l a r a c j i metodologicznej,
z drugiej j a k o t e k s t u m i t y c z n e g o , s t o s u j ą c
wobec niego
ka
z o w a n y c h , a więc n a z w a n y c h , o p i s u j ą c y c h t o , co n i e o p i s y w a l n e »
tegorie wypracowane do opisu r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j .
f o r m l u d z k i e j a k t y w n o ś c i . I n t e r e s o w a ć go w i n n a interpretacja
to
e l e m e n t ó w całości tego, co z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l t u r ą , a co
t u p r ó b i e , nie r e z y g n u j ą c z opisu strategii poznawczej, c h c i a ł b y m
propozycja
uprawiania
metaetnologii.
jest s k o d y f i k o w a n y m , ze swej n a t u r y d o w o l n y m , j e d n o s t r o n
odsłonić
nym,
są
zoficznej,
u s i ł o w a n i a t y c h , k t ó r z y p r a g n ą d o t r z e ć do p r a w d z i w e j i s t o t y
wartości,
rzeczywistości przykładając d o ń jedną tylko skalę. Niemożliwy
i w y z n a c z a j ą rodzaj s t a w i a n y c h p y t a ń .
względnym
mitem rzeczywistości.
Złudne
i naiwne
jest, p r z y k ł a d o w o , opis n a t u r y s ł o n i a , m e t a f o r ę k t ó r e g o p r z y
w o ł u j e ż a r t o b l i w i e Mircea Eliade w s w y m Traktacie
religii,
o
historii
b y z i l u s t r o w a ć t e z ę o n i e r o z k ł a d a l n o ś c i fenomenu
reli
gijnego i b a d a n i u go w jednej skali, religijnej, g d y ż t y l k o t y m
sposobem z d o ł a m y
uchwycić
jego i s t o t ę . R z e c z y w i s t o ś ć
isto-
t o w a , sama w sobie, t a k a j a k a jest nie istnieje, t o t e ż nie s p o s ó b
uchwycić
słonia
w skali j e m u właściwej.
słonie nazwano, w ł ą c z o n e do k u l t u r y ,
Istnieją
natomiast
te t y l k o m o g ą s t a ć się
p r z e d m i o t e m etnologicznego opisu.
kultury
do r a n g i podstawowego
szereg konsekwencji. Przede
przedrozumienia,
która
które
ożywia
charakter
zaprezentowaną
umożliwiają
Nieoczekiwany
opisać
kontekst
zarysowaną
dla
podejmowanej
wiary
koncepcję,
w
rozważań
tekście
o
aksjomatu
wszystkim ustają
filo*"
nazwać
postawę
naturze
słonia
i k r y j ą c y c h się za n i m i p r z e ś w i a d c z e ń , z n a j d u j e m y w p e w n y m
zapisie
z
Dzienników
G o m b r o w i c z a , gdzie
zjadliwość
opisu
zjawiska d o r ó w n u j e i n t e r p r e t a c y j n e j p r z e n i k l i w o ś c i . T y m razem
chodzi o k o n i a . „ D z i ś po ś n i a d a n i u
dyskusja
(...)
wywołana
m o j ą t e z ą , że c z ł o w i e k n a k o n i u jest d z i w a c t w e m , ś m i e s z n o ś c i ą
i o b r a z ą e s t e t y k i . W t y m k o ń s k i m A k r o p o l u teza r o z l e g ł a się
j a k g r o m b l u ź n i e r c z y . T ł u m a c z y ł e m , ż e z w i e r z ę nie r o d z i się
po t o a b y d ź w i g a ć na sobie inne z w i e r z ę . Człowiek n a
T a k i p u n k t widzenia, p o d n o s z ą c y t e z ę o k o n w e n c j o n a l n y m
charakterze
sferę
W
Jest
koniu
jest r ó w n i e dziwaczny j a k szczur na kogucie, k u r a na w i e l b ł ą d z i e ,
rodzi
m a ł p a n a krowie, pies na bawole. C z ł o w i e k na k o n i u t o skandal,
dla
z a k ł ó c e n i e naturalnego p o r z ą d k u , g w a ł c ą c a s z t u c z n o ś ć , dysonans,
powody,
k t ó r y c h nie t a k dawno jeszcze sensownym z a j ę o i e m
wydawało
brzydota. Powoływali
się u k ł a d a n i e k u l t u r n a hierarchicznej drabinie oraz
orzekanie
w i e k a konnego. J a r o z e ś m i a ł e m się i m w nos. P o s ą g i ! S z t u k a
o i c h r a c j o n a l n o ś c i , czy t o ż jej b r a k u . Rezygnacja z w i a r y
u p r z y w i l e j o w a n y charakter
własnej
kultury
w
prowadzi również
do praktycznego w n i o s k u : uznania m y ś l e n i a i zachowania w ł a ś c i
wego
zawsze h o ł d o w a ł a konwenansowi — prawie j a k m o d a ! O wszyst
kim
decyduje
przyzwyczajenie.
Oglądamy
od
wieku
konne
p o s ą g i , podobnie j a k l u d z i na k o n i u , ale g d y b y ś m y p r z e m y l i
antropologicznej
sobie oczy i spojrzeli na ś w i e ż o , s k r z y w i l i b y ś m y się z niesma
Po zainteresowaniu k u l t u r ą „ d z i k i c h " p r z y s z e d ł czas
k i e m — b o grzbiet k o ń s k i nie jest miejscem dla c z ł o w i e k a , podobnie
kulturze
refleksji.
się n a dzieła r z e ź b i a r z y , w i e l b i ą c e c z ł o .
europejskiej
za
przedmiot
na zajęcie się „ d z i k o ś c i ą " nas samych. W y m a g a to
przyjęcia
jak
grzbiet k r o w i . D y s k u t o w a l i ś m y
n a przechadzce
porannej
szczególnej p o s t a w y . P r z e b y w a j ą c w opisywanej k u l t u r z e trzeba
a sześćdziesiąt klaczy pełnej k r w i na pastwisku zwracało
b y ć z d o l n y m do zrzucenia j e j gorsetu, niejako do w y j ś c i a poza
n a m swoje m i ę k k i e , ciepłe oczy. I z a a t a k o w a ł e m j a z d ę
nią,
Rozkosz ? Zabawa p r z y j e m n a i p i ę k n a ? H a ! ha, h a ! P o d s k a k i w a ć
by
z
togo
stanowiska
naszych k u l t u r o w y c h
skonstatować
konwencjonalność
p o c z y n a ń . W i ą ż e się z t y m n i e w y g o d n a
bydlęciu, wznosić
się i o p a d a ć
z nogami rozkraczonymi,
jest
o b i j a j ą c się t y ł k i e m o ten grzbiet n i e u n i k n i o n y , m i e ć p o d s o b ą
powszechnie
b y d l ę toporne i g ł u p i e , n a k t ó r e t a k t r u d n o w l e ź ć , z k t ó r e g o
dla badacza w s p ó ł c z e s n o ś c i sytuacja, w k t ó r e j zmuszony
o d s ł a n i a ć m i t y c z n e p o k ł a d y zjawisk u c h o d z ą c y c h
na
za niewzruszone, ś w i ę t e . R e z y g n u j ą c z p o d j ę c i a takiego zadania
zleźć nie ł a t w o , k t ó r y m p r a w i e nie m o ż n a k i e r o w a ć ?
etnolog p r z e s t a ł b y b y ć s o b ą . Cóż w i ę c ? „ S z a r g a ć
na n i m z s z y b k o ś c i ą r o w e r u ? A l b o w k ó ł k o p o w t a r z a ć
Podejmując
ku
konną.
świętości?"
p r o g r a m o k r e ś l o n y t y m h a s ł e m etnolog p o w i n i e n ,
„Pędzić''
jedne
i t e n sam s t u t y s i ę c z n y skok przez p r z e s z k o d ę — na z w i e r z ę c i u ,
217
�k t ó r e p r z e c i e ż z u p e ł n i e nie nadaje się do skoku ? W a l c z y ć z t ą
rozpaczliwą
niezdarnością
końską,
której
nigdy
nie
można
n a p r a w d ę p r z e z w y c i ę ż y ć ? Ależ te rzekome rozkosze to czysty
atawizm!
Kiedyś
k o ń rzeczywiście
był pożyteczny,
stanowił
0 w y w y ż s z e n i u c z ł o w i e k a , człowiek z k o n i a p a n o w a ł nad i n n y m i ,
koń
b y ł bogactwem, siłą, d u m ą
jeźdźca.
Z tamtych
czasów
p r z e d p o t o p o w y c h p o z o s t a ł w a m k u l t jazdy konnej i uwielbienie
czworonoga, k t ó r y j u ż .się p r z e ż y ł . A u t o m a t y c z n i e powtarzacie
z a c h w y t d z i a d k ó w waszych i obijacie sobie siedzenie k u ucz
czeniu m i t u ! "
3
W krytycznym
spojrzeniu Gombrowicza z n i k a j ą
obdarzone
powszechnym uczuciem i u ś w i ę c o n e t r a d y c j ą husarskie s k r z y d ł a ,
s z a r ż e kawaleryjskie, u ł a ń s k i charme.
N a ich miejscu zjawia
się
kostiumu
wyekstrahowany
bydlęciu.
z
historycznego
Błyskotliwie
wychwytuje autor
człowiek
cechy
na
wyobrażenia
m i t y c z n e g o : a u t o m a t y z m , t o w a r z y s z ą c e m u emocje,
bezreflek-
s y j n o ś ć , o d p o r n o ś ć na z m i a n ę . F r a g m e n t ó w , szczególnie inte
r e s u j ą c y ze w z g l ę d u na t r a f n y opis procesu mitologizacji,
ilustruje
Gombrowiczowską
dobrze
teorię F o r m y , zawiera t e ż zasad
nicze r y s y jego a n t r o p o l o g i i . U d e r z a j ą c e s ą z b i e ż n o ś c i tej k o n
cepcji z p r z e d s t a w i o n y m uprzednio modelem rozumienia i i n
terpretacji
tekstów
kultury.
Warto
zatrzymać
się n a d
tym
bliżej.
K a t e g o r i a F o r m y m a u Gombrowicza wielorakie znaczenie.
N a j c z ę ś c i e j b y w a p o j m o w a n a j a k o s p o s ó b bycia, z e s p ó ł stereo
typowych zachowań, utrwalony wzór postępowania, styl życia,
r
4
rola s p o ł e c z n a , konw enans. Relacja m i ę d z y c z ł o w i e k i e m i F o r m ą
jest z z a ł o ż e n i a d i a l e k t y c z n a : człowiek jest producentem F o r m y
1 sam jest przez n i ą stwarzany. F o r m a j e d n a k ż e to nie t y l k o
gotowe p r o d u k t y d z i a ł a ń k u l t u r o w y c h . Gombrowicz p r o t e s t o w a ł
przeciwko
utożsamianiu
jej
z obyczajem
czy
konwenansem,
nie godził się na w ą s k i e , socjologizujące w y k ł a d n i e tego t e r m i n u .
A k c e n t o w a ł d y n a m i c z n y charakter F o r m y , f a k t , że p o j a w i a się
ona
w
najbardziej
przypadkowych
jednostka zmuszona
spotkaniach,
w
których
jest n a d a ć k s z t a ł t , u t r w a l i ć w s z t y w n y m
schemacie d o ś w i a d c z e n i a
drugiej osoby, sama b ę d ą c
narażona
ш podobne operacje poznawcze. ,,Mocą tego, że j a jestem zawsze
dla
innego, obliczony na
cudze
widzenie, m o g ą c y
istnieć
w
s p o s ó b o k r e ś l o n y t y l k o dla k o g o ś i przez k o g o ś , e g z y s t u j ą c y —
j a k o f o r m a — poprzez innego. A więc nie idzie o t o , że mnie
środowisko
narzuca
konwenans,
lub mówiąc
za M a r k s e m , że
c z ł o w i e k jest p r o d u k t e m swojej klasy socjalnej, a o zobrazowanie
z e t k n i ę c i a c z ł o w i e k a z c z ł o w i e k i e m w całej jego p r z y p a d k o w o ś c i ,
b e z p o ś r e d n i o ś c i , d z i k o ś c i , o wykazanie j a k z t y c h p r z y p a d k o w y c h
z w i ą z k ó w r o d z i się F o r m a — i c z ę s t o najbardziej nieprzewi
dziana,
absurdalna."
5
O d r ó ż n i e n i e F o r m y - ż y w i o ł u i F o r m y - k o n w e n a s u nie wyczer
puje
t r e ś c i najistotniejszego
w a n t r o p o l o g i i Gombrowicza po
jęcia. P r ó b o w a n o również widzieć F o r m ę w związkach z m y ś l ą
filozoficzną
i odnajdywać
transcendentalnej
jej
(Descartes,
sens na
Kant,
przedłużeniu
Husserl)
filozofii
podkreślającej
a k t y w n ą rolę r o z u m u w procesie d o ś w i a d c z a n i a ś w i a t a , p o r z ą d
kowania
danych
doświadczenia,
nadawania
W i n n y m jeszcze u j ę c i u , z r ó ż n i c o w a n y kosmos
sensu
empirii.
Gombrowiczów"
skich f o r m p r z y r ó w n y w a n o do a p r i o r y c z n y c h „ f o r m symbolicz
n y c h " Cassirera,
d o w o d z ą c ich n i e m a l c a ł k o w i t e j
tożsamości.
6
M i m o r ó ż n i c , w y d o b y w a n i a coraz to innego aspektu r o z u m i e n i a
Formy, wspólne w tych
interpretacjach s ą d w a p r z e k o n a n i a :
że F o m a jest u c h w y t n a jedynie j a k o k u l t u r o w a ekspresja
i że
jest nieusuwalna z naszej percepcji ś w i a t a .
W ś r ó d r ó ż n y c h p r ó b p r z y k r o j e n i a k o n c e p c j i F o r m y do ist
niejących już systemów myślowych, nurtów, tradycji
zabrakło
analogii, f r a p u j ą c e j
z p o r s p e k t y w y antropologicznej, z w ł a s z c z a
z koncepcją
Rolanda
mitu
7
Barthes'a .
M i t pojmowany
jest
p r z e z e ń j a k o w t ó r n y system semiologiczny ż e r u j ą c y na znacze
niach, k t ó r e dostarcza
materia kultury.
M i t nie
r z e c z y w i s t o ś ć , ile j ą u s p r a w i e d l i w i a , znajduje
tyle
neguje
dla niej uzasad
nienie u m i e s z c z a j ą c p o s z c z e g ó l n e elementy w y r w a n e z szerszego
u k ł a d u k u l t u r o w e g o w b e z d y s k u s y j n y m , t ł u m a c z ą c y m i c h sens
218
i
w s p o s ó b absolutny, p o r z ą d k u . Dobrze o d d a j ą te właściwości
m i t u s f o r m u ł o w a n i a : skradziony j ę z y k , słowo nadmiernie uza
sadnione. M i t t r a k t o w a n y jest przez Barthes'a na w z ó r systemu
lingwistycznego i n a z y w a n y m e t a j ę z y k i e m . W jogo koncepcji
uchw ycona z o s t a ł a ś w i e t n i e s z c z e g ó l n a w ł a s n o ś ć naszego po
strzegania, świata, p o l e g a j ą c a na, u s t a t y c z n i a n i u tego, co p ł y n n e ,
s c ł i e m a t y z o w a n i u tego, co d y n a m i c z n e . Z a u w a ż o n e z o s t a ł o
zjawisko upraszczania, „ z a o k r ą g l a n i a " r z e c z y w i s t o ś c i .
r
Po oczyszczeniu z semiologicznego ż a r g o n u m i t w r o z u m i e n i u
Barthes'a p r z y p o m i n a G o m b r o w i c z o w s k ą F o r m ę . W o b y d w u
p r z y p a d k a c h chodzi o z w r ó c e n i e uwagi na f a k t , że r z e c z y w i s t o ś ć
z n a j d u j ą c a się wciąż in statu nascendi krzepnie w d o ś w i a d c z e n i u
w t r w a l e , t r u d n o zmienne f o r m y , że w y t w o r y k u l t u r y b ę d ą c e
k a ż d o r a z o w o w y n i k i e m k o n k r e t n e j s y t u a c j i k u l t u r o w e j postrze
gane s ą j a k o naturalne, oczywiste, samo przez się z r o z u m i a ł e .
To dlatego, m o c ą „ n a t u r a l n e j " więzi befsztyk i f r y t k i k o j a
rzone s ą z „ f r a n c u s k o ś c i ą " . T o dlatego „ o c z y w i s t e " poczucie
znosi n i e p r z y s t a w a l n o ś ć c z ł o w i e k a i k o n i a . T o dlatego, d o d a j m y ,
order w s p o s ó b „ s a m o r z u t n y " , nie b u d z ą c y w ą t p l i w o ś c i oznacza
chwałę i prestiż.
W s p ó l n y jest nerw w y w o d ó w p r o w a d z ą c y c h do kwestiono
wania rzekomej o c z y w i s t o ś c i t y c h p o w i ą z a ń , p o k a z y w a n i a , że
są one p r o d u k t e m m i t y c z n e j ś w i a d o m o ś c i . W y w o d y te osadzone
s ą w szerszym zespole p r z e ś w i a d c z e ń i z a ł o ż e ń o g ó l n i e j s z y c h .
Ich wstępnie sporządzony katalog m ó g ł b y wyglądać n a s t ę p u j ą c o :
Człowiek nie m a n a t u r y . J e ś l i t e r m i n n a t u r a jest k r y p t o n i m e m
czegoś s t a ł e g o i t r w a ł e g o , t o nie da się tej właściwości przy
p i s a ć l u d z i o m . Przeciwnie: j e s t e ś m y b y t a m i u w i k ł a n y m i w
h i s t o r i ę , a to oznacza u s t a w i c z n ą z m i e n n o ś ć . W o p i n i i G o m b r o
wicza człowiek to „ w i e c z n y a k t o r " . K o n t y n u u j ą c t ę t e a t r a l n ą
m e t a f o r y k ę , m o ż n a b y p o w i e d z i e ć r ó w n i e lapidarnie, że w p r z y
w o ł y w a n y c h koncepcjach h i s t o r i a rozumiana jest j a k o wielka
r e k w i z y t o r n i a , kolekcja l u d z k i c ł i masok i p r z e b r a ń , m a g a z y n
k o s t i u m ó w do sztuk, k t ó r e zeszły z afisza. Jeszcze inaczej: j a k o
p r z e s t r z e ń , w k t ó r e j wszelkie absoluty o k a z u j ą się czasowe,
w z g l ę d n e . „ D e s z c z b o g ó w sypie się z nieba na pogrzebie jednego
boga, k t ó r y się p r z e ż y ł . " P r z y p o m n i e ć m o ż n a w t y m k o n t e k ś c i e
w y p o w i e d ź O r t e g i у Gasseta, w h i s t o r y c z n o ś c i u p a t r u j ą c e g o
s p e c y f i k ę ludzkiego b y t o w a n i a : „ c z ł o w i e k nie m a n a t u r y , lecz
m a h i s t o r i ę ; l u b , co na jedno w y c h o d z i , n a t u r a jest w rzeczach,
historia jako res gestae, w c z ł o w i e k u " . Ze swej i s t o t y jest w i ę c
człowiek n i e a u t e n t y c z n y ; p o d m i o t o w o ś ć t o efekt naszego z ł u
dzenia. Gombrowicz b ę d z i e p o d k r e ś l a ł r o l ę F o r m y r o d z ą c e j się
w „ d z i k i c h " interpersonalnych k o n t a k t a c h oraz poddanie jed
n o s t k i „ k o ś c i o ł o w i m i ę d z y l u d z k i e m u " , r ó ż n e g o rodzaju „ m o c o m
zbiorowym":
ś w i a t o p o g l ą d o w i , ideologii, r e l i g i i , d o k t r y n i e ,
nauce, modzie. Badacz k u l t u r y z obozu k o n w e n c j o n a l i s t ó w
(vide : Słoń a sprawa etnologii) a k c e n t o w a ł b ę d z i e siłę k u l t u r o w y c h
p r z y z w y c z a j e ń , s p o s o b ó w postrzegania r z e c z y w i s t o ś c i , postaw,
z a c h o w a ń , k t ó r e przez c z ł o w i e k a w y t w o r z o n e z w r o t n i e w y w i e
r a j ą na n i m n i e u ś w i a d o m i o n y p r z y m u s . ,,Ja" jest zatem albo
p r o d u k t e m „ m i ę d z y l u d z k o ś e i " , albo zmityzowanej k u l t u r y .
Myśl o naszej esencjalnej n i e t o ż s a m o ś c i trafnie oddaje f o r m u ł a
R i m b a u d a : „ J a to k t o ś i n n y " . W rezultacie k u l t u r a t o r ó w n i e ż
domena n i e a u t e n t y c z n o ś c i , s z t u c z n o ś c i , obszar zideologizow a n y c h w y t w o r ó w . Jest t o sfera ustanawiana przez r o z u m ,
k t ó r y a r b i t r a l n y m dekretem nadaje o c z y w i s t o ś ć t e m u , co nie
jest oczywiste, t e m u co konwencjonalne nadaje status b y t u
absolutnego, t o , co k u l t u r o w e p r z e k s z t a ł c a w n a t u r a l n e . W
a n t r o p o l o g i i Gombrowicza F o r m a jest t y m , co j e d n o s t k ę de
graduje, zniewala, nie pozwala na osiągnięcie p e ł n i ekspresji.
W interpretacjach antropologicznych k ł a d ą c y c h nacisk na
konwencjonalny, m i t y c z n y charakter p o r z ą d k u s p o ł e c z n e g o ,
k u l t u r a j a w i się j a k o opresywny system nie z e z w a l a j ą c y na
o d s t ę p s t w a o d ustalonych r e g u ł p o s t ę p o w a n i a p o d g r o ź b ą eks- k o m u n i k a c j i t o znaczy znalezienia się poza o b o w i ą z u j ą c y m
w d a n y m systemie u m o w n y m kodeksem z a c h o w a ń , wyznacza
j ą c y m r a m y m i ę d z y o s o b o w e g o porozumienia. T r u d n o o p r z e ć się
w r a ż e n i u , że k u l t u r a p o j m o w a n a jest t u przede w s z y s t k i m j a k o
„ ź r ó d ł o c i e r p i e ń " , uczestnicy z a ś skazani na jej t r a u m a t y c z n e
oddziaływanie.
8
9
�W tej s y t u a c j i strategia poznawcza m o ż e b y ć t y l k o jedna.
Interpretacja
kultury
skaoji, d e m i s t y f i k a c j i .
przyjmuje
postać
demityzacji,
dema-
Celem jest o b n a ż a n i e k u l t u r o w y c h
prze
konkretnej,
wydzielonej p ł a s z c z y z n y
rzeczywistości.
Jest
jak
ś m i e c h , c a ł o ś c i o w ą p o s t a w ą wobec tego, co istnieje, wobec b y t u .
Nosi
znamiona
metafizyczne.
K i e r k e g a a r d . O k r e ś l a on j ą j a k o n i e s k o ń c z o n ą , a b s o l u t n ą nega-
Król?
Jeśli
1 3
Jest
swym
kształcie
negatywna,
bo
postaci
ironii
analizę
antropologii
orientacji konwencjonalistycznej.
w
wnikliwą
tej
o
nowożytnej
Najbardziej
b r a ń . , . K r ó l jest n a g i " — w formule tej zawiera się p r o g r a m
pozostawił
symetria m a z o s t a ć zachowana i n t e r p r e t a t o r musi b y ć blaznem.
tywność.
B ł a z e n jest t y m , k t ó r y m ó w i „ n i e " . Żyje z tego, że się prze
n i e s k o ń c z o n a , p o n i e w a ż negacji podlega k a ż d y m o ż l i w y przed
w s z y s t k i e m u zaprzecza,
jest
c i w s t a w i a , p o d d a j ą c w w ą t p l i w o ś ć p r a w d y u c h o d z ą c e za oczy
m i o t d o ś w i a d c z e n i a , jest absolutna, g d y ż znosi wszelkie p u n k t y
wiste. Jest a r y s t o k r a t ą d u c h a : n i e z a l e ż n o ś ć m y ś l i ł ą c z y z prze
oparcia, nie ustala nic p o z y t y w n e g o . Wedle p i ę k n e g o s f o r m u ł o
n i k l i w ą w i e d z ą . Obraca się w d o b r y m t o w a r z y s t w i e , aby t y m
wania Kierkegaarda ironia „ j e s t b o s k i m o b ł ę d e m , k t ó r y
ł a t w i e j w y g ł a s z a ć impertynencje i n i c o w a ć uznawane
n i c z y m T a m e r l a n , nie p o z o s t a w i a j ą c z przeszłości k a m i e n i a na
świętości.
Z a u w a ż e n i e n i c n a t u r a l n o ś c i tego, co i n n i p o s t r z e g a j ą j a k o
turalne w y m a g a specyficznej p o s t a w y : przebywania
grupy
przy
jednoczesnym
pozostawaniu
poza
na
w środku
jej
obrębem,
p r z y j ę c i a statusu obcego, outsidera. Dopiero z tej pozycji osiąg
niętej
niełatwą
zapewne
autodemistyfikacyjną
pracą,
błazen
1 4
k a m i e n i u " . P o d i r o n i c z n y m spojrzeniem r z e c z y w i s t o ś ć
w a r t o ś ć , okazuje
się n i e d o s k o n a ł ą
formą
i ograni
c z a j ą c ą j e d n o s t k ę . W i ę c e j : ś w i a t nie t y l k o przestaje
b y ć naj
lepszym ze ś w i a t ó w , ale pozbaAviony absolutnej
sankcji staje
się absurdalny, p r z y p a d k o w y , niekonieczny. R a c j ą
najgłębszą,
k t ó r a przemawia za t a k ą o n t o l o g i ą jest nieusuwalna
strować
cierpienia,
i
względność
podawanych
za
absolutne
traci
krępującą
m o ż e ostrzej d o j r z e ć d z i w n o ś ć s k r y t ą za n o r m a l n o ś c i ą , demon
sztuczność
szaleje
bólu,
śmierci.
Błazen
podejmuje
trud
obecność
wykazania
zasad. „ F i l o z o f i a b ł a z n ó w — c z y t a m y w k l a s y c z n y m j u ż w y
j a ł o w o ś c i wszelkich p r ó b usensownienia
k ł a d z i e — jest t ą w ł a ś n i e , k t ó r a w k a ż d e j epoce demaskuje j a k o
m i n u j e z obszaru intelektualnego n a m y s ł u i u n i e w a ż n i a p r o b l e m
z ł a , w rezultacie
eli
w ą t p l i w e t o , co uchodzi za najbardziej niewzruszone, u j a w n i a
teodycei. I r o n i a u m o ż l i w i a p r z e n i k l i w y w g l ą d w r z e c z y w i s t o ś ć .
s p r z e c z n o ś c i tego, co wydaje się naoczne i bezsporne, w y s t a w i a
Sarkazm, a więc p e w n ą jej p o s t a ć czyni Barthes, we w s t ę p i e
na p o ś m i e w i s k o o c z y w i s t o ś c i zdrowego r o z s ą d k u i dopatruje się
do swych Mitologii,
r a c j i w absurdach — s ł o w e m podejmuje
c a ł y codzienny
zawodu b ł a z n a razem z n i e u c h r o n n y m ryz^'kiem
trud
śmieszności."
1 0
1 5
warunkiem p r a w d y .
Ś m i e c h i ironia
s t a n o w i ą c e o sile b ł a z n a wiele t e ż m ó w i ą
o jego s ł a b o ś c i a c h . J e ś l i , zgodnie ze s w y m p r o g r a m e m , ś m i e j e
się ze wszystkiego, ironizuje na k a ż d y t e m a t , to p r z y n a j m n i e j
Warunkiem
możliwości
odczytywania
tekstów
kultury
w
same te c z y n n o ś c i nie s t a j ą się o b i e k t e m a t a k u . T y m s a m y m
s p o s ó b w ł a ś c i w y b ł a z n o w i jest szczególne odniesienie do ś w i a t a .
z a ł o ż o n a r e l a t y w n o ś ć ujawnia swe nierelatywne korzenie. Z kolei,
N a j p e ł n i e j p o s t a w ę t ę o p i s u j ą kategorie ś m i e c h u i i r o n i i . Co istot
o b y d w i o f o r m y , k t ó r y m i się p o s ł u g u j e , doprowadzone do skraj
nego w y r a ż a , o c z y m m ó w i ś m i e c h b ł a z n a ? S i ę g n i j m y
n o ś c i same siebie z n o s z ą . N a t r a f i a m y w ten s p o s ó b na istotne
ment Księgi
śmiechu
i zapomnienia
Milana
po
frag
Kundery: „Kiedy
a n i o ł po raz pierwszy u s ł y s z a ł ś m i e c h d i a b ł a , o s ł u p i a ł .
Odbyło
ograniczenia strategii b ł a z n a : z w i ą z a n e z j e j stosowaniem a n t y
nomie i niekonsekwencje. S p r ó b u j m y je p o k r ó t c e
przedstawić.
się to na j a k i e j ś uczcie, w k t ó r e j u c z e s t n i c z y ł o d u ż o l u d z i i wszyscy
B ł a z e n jest wcieleniem ducha sceptycznego.
o n i , jeden za d r u g i m , p r z y ł ą c z a l i się do diabelskiego ś m i e c h u ,
t a k bardzo b y ł o n z a r a ź l i w y . A n i o ł doskonale r o z u m i a ł , że t e u
ś m i e c h w y m i e r z o n y jest przeciw B o g u i powadze jego d z i e ł a .
W i e d z i a ł , że m u s i n a t y c h m i a s t z a r e a g o w a ć , lecz czuł się s ł a b y
i bezbronny. P o n i e w a ż sam nie p o t r a f i ł nic w y m y ś l e ć ,
zaczął
n a ś l a d o w a ć swego p r z e c i w n i k a . O t w o r z y ł usta i w y d a ł przery
w a n y , m o d u l o w a n y d ź w i ę k z g ó r n y c h r e j e s t r ó w swej skali g ł o s u
i n a d a ł m u o d w r o t n y sens: podczas g d y ś m i e c h d i a b ł a w s k a z y w a ł
mądrze
u r z ą d z o n e , wspaniale w y m y ś l o n e , p i ę k n e , dobre i p e ł n e sensu.
łączy
w sobie w y k l u c z a j ą c e się p r a g n i e n i a : c h c i a ł b y wszystko i wszyst
k i c h podda,ć w ą t p i e n i u , sam p o z o s t a j ą c poza w s z e l k i m podej
rzeniem. K t o t w i e r d z i ,
że b ę d z i e k w e s t i o n o w a ł wszystko, po
w i n i e n , jeśli chce b y ć z s o b ą zgodny, z a k w e s t i o n o w a ć samo to
twierdzenie. Programowe
sprzeczne.
z a ł o ż e n i e sceptyka, jest
Konsekwentny
może
b y ć sceptyk
wewnętrznie
tylko
wówczas
g d y sam siebie zmusi do milczenia.
Zarzuca się c z ę s t o postawie sceptycznej n i h i l i z m . Ze w z g l ę d u
n a b e z s e n s o w n o ś ć rzeczy, to ś m i e c h a n i o ł a — przeciwnie, w y
r a ż a ł r a d o ś ć z tego, że wszystko na, świecie jest t a k
Sceptyk
na
wspomnianą
niekonsekwencję
zarzut
ten
można
oddalić.
P r z e c i e ż jeśli b ł a z e n zwraca się przeciwko wszelkim w a r t o ś c i o m ,
D i a b e ł i anioł s t a l i więc na w p r o s t siebie, otwierali usta i w y d a
to w k a ż d y m razie jedno nie podlega d y s k u s j i : że w a r t o ś ć w i d z i
w a l i m n i e j więcej t a k i sam d ź w i ę k , lecz k a ż d y z nich
w s a m y m akcie ieh odrzucenia. B ł a z e ń s t w o jest ze swej i s t o t y
wyrażał
n i m c o ś innego. D i a b e ł p a t r z ą c na ś m i e j ą c e g o się a n i o ł a śmia,l
stanem
się coraz bardziej, głośniej i p r a w d z i w i e j ,
c z e m u ś dokonuje się w imię j a k i e j ś w a r t o ś c i . Ś m i e c h i ironiczne
był nieskończenie
śmieszniejszy."
bo ś m i e j ą c y się a n i o ł
usposobienie
11
że
Nietrudno
zauważyć,
permanentnego
że b ł a z e ń s k a
czapka
skrywa
przed
błazen
żadnycli
buntu. Jednakże
to nie t y l k o
w
swej
rozwiązań
pracy
narzędzia
każdy
bunt
przeciw
destrukcji. P r a w d ą
d e m i s t y f i k a t o r s k i e j nie
p o z y t y w n y c h ; pozostaje
czystą
jest,
proponuje
negatyw -
naszym w z r o k i e m diabelskie r o g i . Ś m i e c h d i a b ł a b o w i e m i ś m i e c h
nością.
o
tym
błazna odznaczają
nie wie, zawiera j a k o s w ó j warunek j a k ą ś a f i r m a c j ę . J a k
więc
się t ą s a m ą c e c h ą : w swych
najgłębszych
intencjach jest to śmiech m e t a f i z y c z n y . Ó w ś m i e c h jest szczególną
postacią
k r y t y k i świata. Przedmiotem
negatywna,
nawet
jeśli
widać, nihilizm błazna — choćby skłonny był weń uwierzyć —
jest czysto d e k l a r a t y w n y . Powstaje p y t o n i e : czy n i h i l i z m jest
j a k o b y ś w i a t u lad i sens, k t ó r e zagwarantowane są j u ż to s a n k c j ą
w ogóle m o ż l i w y , czy nie daje się p o m y ś l e ć , skoro nie j e s t e ś m y
r o z u m u , j u ż to p r z e d u s t a n o w i o n y m b o s k i m dekretem.
w stanie w y j ś ć poza k u l t u r ę , ta nieredukowalna sytuacja zawsze
kruchą
wyjątkowo
d o b i t n i e , że p o r z ą d e k
konstrukcją
ufundowaną
ona
działalność
nieodłączne
odsłania
czyni
Wszelako
świata
Śmiech
jest
chimerycznym ludzkim
j e k t e m , z m i e n n y m historycznie i k u l t u r o w o ,
tylko
a więc że ż a d e n
t a k i p o r z ą d e k nie istnieje. A f o r y z m Gombrowicza „ ż y c i e śmieje
się z r o z u m u " w y w o d z i się z tego ź r ó d ł a .
Podobne
cechy
rzeczywistości,
skazuje nas na j a k i ś sens.
pro
J a k w y g l ą d a zatem o d w r o t n a strona d e s t r u k c y j n y c h zabie
g ó w b ł a z n a . Co stanowi p r z e d m i o t jego u k r y t e j a f i r m a c j i . W r ó ć m y
do
Gombrowicza.
Forma,
inaczej
nieco
rozkładając
ironiczne.
doksalnie, ale
ironii
1 2
jest
wynikająca
jakaś
zmiennych
zasadnicza niezgoda
ogra
u n i e m o ż l i w i a jednostce a d e k w a t n ą e k s p r e s j ę , w y t w a r z a w niej
poczucie nieustannego
rysem
degraduje,
r
a k c e n t y , w y d o b y w a homologiczne w z g l ę d e m ś m i e c h u spojrzenie
Wspólnym
powiedzieliśmy,
nicza, wprowadza „ j a " w stan alienacji. Pow oduje b ó l , p o n i e w a ż
historycznie
na
zastaną
odmian
zafałszowania.
precyzyjniej b y ł o b y
Chociaż
mówić
brzmi
to
para
w t y m wypadku,
sytuację,
że to F o r m a cierpi
w s k u t e k deformacji, g d y ż nic takiego j a k
z z a u w a ż e n i a s p r z e c z n o ś c i , z k o n f r o n t a c j i tego, co
p o d m i o t , samoistne
„ j a " u Gombrowicza nie istnieje. W y j ś c i a
jest, z t y m , co b y ć p o w i n n o . S p r z e c z n o ś ć p o m i ę d z y
ideałem
z tej s y t u a c j i nie ma, bo przed F o r m ą nie da się uciec. P o r z u c i ć
a jego realizacjami lokalizowano w r ó ż n y c h sferach d o ś w i a d c z e n i a
F o r m ę m o ż n a t y l k o na rzecz innej F o r m y : „ U c i e k a m z g ę b ą
społecznego. Ironia
w r ę k a c h " — to ostatnie zdanie Ferdydurke.
b ł a z n a jest s z c z e g ó l n a :
nie odnosi się do
Wobec tego po-
219
�zostaje n a m u ś w i a d o m i ć
sobie
t e n n i e w y g o d n y stan,
nabrać
porzucić zasadę „wszystkie kultury
s ą r ó w n e " w swej
pracy
dystansu do F o r m y . D o p o d o b n y c h w n i o s k ó w dochodzi etnolog-
badawczej, ale w i n i e n p a m i ę t a ć , że konsekwentna postawa re
-błazen.
Podkreślając
akcentując
konwencjonalność
nieusuwalną
obecność
mitu
w i e d z ą c j e d n o c z e ś n i e , że m i t m o ż n a
naszych
zachowań,
l a t y w i s t y c z n a przeczy samej sobie. W i k ł a się w t ę s a m ą a n t y
w naszym
myśleniu,
n o m i ę , k t ó r ą r o d z i sceptycyzm. Postawa t a p o c i ą g a jeszcze j e d n ą
z a m i e n i ć t y l k o na m i t ,
n i e u c h r o n n ą k o n s e k w e n c j ę : zmusza do t a k i c h o p i s ó w
k o n w e n c j ę na k o n w e n c j ę , sens swojej p r a c y w i d z i w u j a w n i a n i u
w k t ó r y c h k a ż d e , nawet najbardziej n a m w s t r ę t n e
tej s y t u a c j i . W o b y d w u w y p a d k a c h t y m , co steruje i c h poczy
zostaje usprawiedliwione l o g i k ą systemu, w k t ó r y m
naniami
Z r a c j i n i e m o ż n o ś c i uzgodnienia jednego, powszechnie
jest
pragnienie
autentyczności.
Wartością,
której
obowią
zującego
p r o d u k t y w ł a s n e j s a m o ś w i a d o m o ś c i m u s z ą u z n a ć za r e l a t y w n e .
sytuuje się „ p o z a d o b r e m i z ł e m " . W tej s y t u a c j i u p r a w n i o n y
więc sobie g d y t w i e r d z ą , że o d n a l e ź l i
absolutny
p u n k t oparcia. N i e m n i e j u ś w i a d a m i a n i e k o n i e c z n o ś c i
egzysto
w a n i a w f a ł s z u j ą c o - m i t y c z n y m świecie k u l t u r y pozostaje w a r t o ś
c i ą d e k l a r a t y w n i e a b s o l u t n ą , ze w z g l ę d u n a k t ó r ą dokonuje się
interpretacji.
D o t y k a m y w t y m miejscu w a ż n e j k w e s t i i w i ą ż ą c e j się ze
stanowiskiem
konwencjonalistycznym:
problem
relatywizmu
k u l t u r o w e g o . K o n w e n c j o n a l i s t a powiada, że nie m a
ponadkulturowych,
transcendentalnych
kryteriów,
żadnych
które
po
zwalałyby wartościować kultury, budować ich hierarchię. Mają
one swoje r e g u ł y funkcjonowania, w ł a s n e l o g i k i w e d ł u g k t ó r y c h
uczestnicy
zujące
postrzegają
rzeczywistość, jak również
nieobowią-
uniwersalnie modele r a c j o n a l n o ś c i . M o c ą tej
r o d n o ś c i s ą w i ę c r ó w n e . Twierdzenie t o , j a k
niejedno
przekonywująco
u d o w a d n i a Leszek K o ł a k o w s k i , przeczy t e m u , co p o z y t y w n i e
ustanawia.
stopniu,
16
co
Jest t o twierdzenie w a r t o ś c i u j ą c e w t y m s a m y m
teza
przeciwstawna,
chociaż
afirmacja
wartości
każdy
powstało.
s ł u ż ą jest s a m o ś w i a d o m o ś ć . A l e c h c ą c b y ć k o n s e k w e n t n i , r ó w n i e ż
Zaprzeczają
kryterium wartościującego,
kultury,
zachowanie
układ kulturowy
jest wniosek, że — p r z y k ł a d o w o — r ó ż n i c a m i ę d z y wegetariani
nem
a l u d o ż e r c ą jest j e d y n i e k w e s t i ą
puentuje c a ł y p r o b l e m K o ł a k o w s k i .
smaku,
Stanowisko etnologia b ł a z n e m podszytego
zultacie: w wersji słabej
jak
pikantnie
1 7
niekonsekwentne,
jest więc w re
w wersji
mocnej
samodestrukcyjne. N i e niweczy t o rzecz jasna s e n s o w n o ś c i jego
wysiłków,
wskazuje
tylko
na
istotne
trudności
tej
strategii
poznawczej. K o r z y s t a m y w s z a k ż e z o w o c ó w jego pracy
jeśli o t y m nie w i e m y . W y z w a l a j ą c y m
ś w i a t u j a k b y bardziej l u d z k i
śmiechem
nawet
nadaje
w y m i a r : znosi p o w a g ę
on
i patos
w i e l k o ś c i , n o b i l i t u j e t o , co rzekomo niegodne nas, m a ł e , nie
chciane. K ł u j ą c ą i r o n i ą o d ś w i e ż a spojrzenie: sprawia, że w zet
knięciu
z
wartościami
zmuszeni
t y m s a m y m niedopuszcza
jesteśmy
stracić
naiwność,
do i c h estetyzacji i zbanalizowania.
W ą t p i e n i e m podsyca w nas c z u j n o ś ć wobec ziemskich a b s o l u t ó w .
Tak
mógłby
wyglądać
zestaw n a j g ł ę b s z y c h
przeświadczeń
dokonuje s i ę t u nie w p r o s t . Przekonanie, ż e „ w s z y s t k i e k u l t u r y
etnologa w y k o r z y s t u j ą c e g o w swej p r a c y s t r a t e g i ę b ł a z n a ; t a k
s ą r ó w n e " u m o ż l i w i ł o powstanie a n t r o p o l o g i i k u l t u r y j a k o n a u k i .
m o g ł o b y p r z e d s t a w i a ć się jego wyznanie w i a r y . W i a r y p o j m o
W p r a k t y c e o z n a c z a ł o t o , że a b y z r o z u m i e ć i n n ą k u l t u r ę n a l e ż y
wanej nie konfesyjnie, ale j a k o nie d a j ą c y się u s p r a w i e d l i w i ć
zawiesić w ł a s n e n o r m y moralne i estetyczne, p o r z u c i ć k u l t u r o w o
d y s k u r s y w n i e a k t opowiedzenia się za p e w n y m i w a r t o ś c i a m i .
u w a r u n k o w a n e , a w i ę c w z g l ę d n e przyzwyczajenia, g d y ż
J e ś l i stwierdzenia te w y d a j ą się n a z b y t m i ę k k i e w s t o s u n k u do
tylko
w t e n s p o s ó b j e s t e ś m y w stanie z b l i ż y ć się do uchwycenia i n
twardych
n o ś c i innego, p o j ę c i a o b c o ś c i obcego. Wszelako ó w a k t zawie
wobec o b i e k t y w n y o h r o s z c z e ń n a u k i , w a r t o p r z y p o m n i e ć w t y m
szenia m a
korzenie
kulturowe. Powzięty
został
w
Europie,
jakoby
intelektu,
zbyt
subiektywne
miejscu p y t a n i e , k t ó r e Claude Levi-Strauss u m i e ś c i ł w s w o i m
w kulturze, k t ó r a zakwestionowała wyższość własnych wartości
genewskim
b y w t e n s p o s ó b p o d j ą ć w y s i ł e k zrozumienia innego.
Rousseau: „ C z y
Istnieją
konstrukcji
wykładzie
poświęconym
etnolog pisze
pamięci
c o ś innego
niż
Jana
Jakuba
wyznania?"
1 8
w i ę c realne p o w o d y b y głosić, ż e k u l t u r a , k t ó r a tego d o k o n a ł a
R e t o r y c z n o ś ć tego p y t a n i a jest w y z w a n i e m nie t y l k o d l a z a k o n u
jest k u l t u r ą w y ż s z ą . N i e jest t o racja, dla k t ó r e j etnolog m i a ł b y
etnologów.
P R Z Y P I S Y
1
L . S t o m m a , Słoń a sprawa etnologii, „ P o l s k a Sztuka L u
d o w a " R . X X X V I , 1982 n r 1—4, s. 71—73
T a m ż e , s. 71
W . Gombrowicz, Dziennik
(1957—1961),
P a r y ż 1962 s.
34—36
Por. J . J a r z ę b s k i , Pojęcie „formy"
u Gombrowicza, ( w : )
Gombrowicz i krytycy, K r a k ó w 1984
Gombrowicz, op. c i t . , s. 10
J a r z ę b s k i , op. c i t . , s. 335
2
S
4
5
6
1 1
M . K u n d e r a , Księga
śmiechu
i zapomnienia,
Warszawa
1984, s. 38—39
P . L a g u n a , Ironia jako postawa i jako wyraz, K r a k ó w 1984
S. K i e r k e g a a r d , O powszechnym
znaczeniu ironii.
Ironia
Sokratesa,
( w : ) K . T o e p l i t z , Kierkegaard,
Warszawa 1980, s.
220
Tamże.
R . Barthes, Mythologies,
London—Toronto—Sydney—
New Y o r k , s. 12
L . K o ł a k o w s k i , Szukanie barbarzyńcy.
Złudzenia
uniwersa
lizmu kulturowego, ( w : ) Gzy diabeł może być zbawiony i 27 innych
kazań, L o n d y n 1983, s. 11—24
L . K o ł a k o w s k i , Bałwochwalstwo
polityki,
„ K u l t u r a nie
z a l e ż n a " n r 24—25: 1986, s. 8; por. t e ż : J . P a w ł o w s k a , Odwrót
od relatywizmu
kulturowego, „ S t u d i a F i l o z o f i c z n e " n r 2, 1987
C. L ś v i - S t r a u s s , Jan Jakub Rousseau,
twórca nauk
hu
manistycznych,
„ T w ó r c z o ś ć " n r 6, 1984, s. 86
1 2
1 3
1 4
1 5
1 6
7
Z o b . R . Barthes, Mit
i znak,
Warszawa 1970, s. 25—61
8
L . K o ł a k o w s k i , Kapłan
i błazen. Rozważania
o teologicznym
dziedzictwie
współczesnego
myślenia,
„ T w ó r c z o ś ć " n r 10: 1959
9
J . Ortega у Gasset, L'histoire
comme systeme, V I s. 4 1 , c y t .
za W . Buchner, Rozum i historia, „ Z n a k " , n r 387—388, 1987,
s. 44
1 0
t
K o ł a k o w s k i , op. c i t .
1 7
1 8
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1abcfcf193bb57db8e4133cc64297362.pdf
148bcc67d935491cda40f9cdfc38f272
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3181
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2979
Title
A name given to the resource
Troski życiowe i kłopot z istnieniem (pacierze w Zapiskach domowych Teresy Trojanowskiej 1957-1968) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.230-242
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Olędzki, Jacek
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I I . 1. R y s u n k i w Zapiskach domowych Teresy T r o j a n o w s k i e j , (a) „ 1 8 I X 1963. Z R e k i n e m dziś b y ł a a w a n t u r a
w y z w a ł od s z p y c l ó w " ; (b) „ 1 5 I V 1965 p r z y s z ł o j a k i c h ś 2 P a n ó w m ó w i l i , że o n i s ą P r z y j a c i u ł a m i anie w r o g a m i " ;
(c) „ 2 4 I I I 1962 D z i ś pod wieczór H e l c i a d o s t a ł a lanie od Ojca za n i e p o r z ą d k i w r z e s z c z a ł a w niebo g ł o s y (...);
(d) „ 2 1 I I 1966 wieczorem z j a d ł a m p o m a r a ń c z e k t u r u Grzesia d a ł a m i na G w i a z d k ę " ; (e) „ 2 6 I X 1944 J ó z k a
I w a ń s k i e g o pogotowie z a b r a ł o k o ń go k o p n u ł w głowę i w y b i ł m u o k o . "
230
�Jacek Olędzki
TROSKI ŻYCIOWE I KŁOPOT Z ISTNIENIEM
(PACIERZE W ZAPISKACH D O M O W Y C H TERESY TROJANOWSKIEJ
Kłopot
z istnieniem
H e n r y k a Elzenberga, to dziennik
filo-
zoficzno-etyczny zapisywany przez p o n a d ć w i e r ć w i e k u , a b y ć
1
m o ż e znacznie d ł u ż e j .
Pisanie tego rodzaju d z i e n n i k ó w jest —
1957-1968)
wesołe życie. N i e ż o n a , lecz o n stale u s ą s i a d ó w
przesiadywał
na p o k l e p a c h - g l ę d a c h . B y l i m a ł ż e ń s t w e m bezdzietnym t a k samo
z r e s z t ą j a k m a ł ż e ń s t w o stryjecznego b r a t a Teresy, J a n a I w a ń
świętego
skiego — ' P r z e w o ź n i k a . W t y m czasie żył r ó w n i e ż w M u r z y n o w i e
stanu d o j r z a ł o ś c i duchowej, p o j a w i a j ą c się p r z e w a ż n i e u pisarzy
d r u g i J a n I w a ń s k i , p r z y r o d n i b r a t Teresy. Z t y m w ł a ś n i e J a m m
jak
się zdaje —
szczególną p o t r z e b ą
pielęgnowania
dopiero w p ó ź n y m ich w i e k u , pod koniec ż y c i a , p o d o ś w i a d c z e
i jego k a l e k ą c ó r k ą Trojanowscy dzielili d o m r o d z i n n y . Z n a n y
niu
z gniewnego usposobienia i wielkiej siły J a n
przeżytych
rezygnacji, d o s t ą p i e n i a p r z e m o ż n e g o pragnienia
p o w r o t u do ź r ó d e ł swego prawdziwego ja.
Widzę tu między in
Iwański korzystał
aż z trzech p r z y d o m k ó w — Brancholc, L o r w a s , R e k i n . Powiadano,
dojmującym
że w i e l k ą siłę z a w d z i ę c z a ł z r o ś n i ę t y m ż e b r o m . Jego ż o n a miesz
wypierając
k a ł a w drugiej części wioski, na Ł ę g u w d o m u swoicli z m a r ł y c h
się swych wielu p r z y m i o t ó w , z a p o m i n a j ą c o t r a p i ą c y c h skazach.
r o d z i c ó w . U n i k a ł a k o n t a k t ó w z m ę ż e m w obawie przed „ u t r a t ą
To k a r k o ł o m n a terapia, lecz chyba d o s y ć niezawodna. W
zdrowia albo nawet ż y c i a " . K i e d y
n y m i d ą ż e n i e do o d k r y w a n i a ponownie siebie po
przeżyciu
nikach
stanów
autonegacji.
Być
znowu
sobą,
Dzien
Gombrowicza dosadnie w y r a ż a j ą zapis-metafora o nie
możności
skutecznego
ratowania
(bycia
karetką
pogotowia)
nie
a w Miazdze
L ę k i poezucio z a g r o ż e n i a nie
Andrzejewskiego, t o n p r z y g n ę b i e n i a
a
zarazem
roztropnej powściągliwości w opisach d n i , o d r a ż a j ą c o p o d o b n y c h
do siebie.
3
Zapiski
domowe,
(brulionów),
Torosa
kilkanaście
grubych
Trojanowska
zeszytów
prowadziła
w
szkolnych
tym
m n i e j więcej czasio, k i e d y p o w s t a w a ł y głośne Dzienniki
córka
zmarła,
bicia do jakiego z n i ż y ł się jej ojciec. S ą s i e d z t w o L o r w a s a , R e k i n a
ż u k ó w , s p a d a j ą c y c h z k r a w ę d z i w y d m y nad brzegiem oceanu ,
2
ich kaleka
wielu u w a ż a ł o , że ś m i e r ć n a s t ą p i ł a w rezultacie kolejnego po
wpływało
kojąco
wszelkich m o ż l i w y c h
na
pożycie
Możo
Trojanowskich.
ich. U n i k a n o
przed
Lorwasom częstym gościem domu Trojanowskich bywał
drugi
Teresy, .Józek, człowiek
właśnie
też
w obawie
brat
zbliżeń.
małżonków
odstępowały
wielkiej
przebiegłości
i sprytu,
samym
zwany K a l a p a t ą i R o z t r o p n y m . Miał on ż o n ę , m i e j s c o w ą nauczy
Witolda
cielkę, p a n i ą p o c h o d z ą c ą z W i e d n i a , niezwykle z a s ł u ż o n ą w edu
„Literaturze"
kacji m u r z y n o w i a k ó w . P o ś w i ę c i ł a się tej m i s j i w okresie m i ę
Z dnia na dzień Jerzego Andrzejewskiego. M i m o r ó ż n i c w statusie
d z y w o j e n n y m i t r w a ł a na s w y m p o s t e r u n k u a ż do c z a s ó w gier
p i s z ą c y c h , p r z e p a ś c i intelektualnej m i ę d z y w i e ś n i a c z k ą a świa
k o w s k i c h , kiedy z l i k w i d o w a n o w M u r z y n o w i e s z k o l ę ,
towej rangi pisarzami, w ą t e k
tamtejsze dzieci do s z k o ł y zbiorczej w s ą s i e d n i m Siocieniu. Nie
Gombrowicza i nieco p ó ź n i e j , gdy drukowano w
osobliwej m o d l i t w y ,
rozłożonej
na pacierze wieczorne ( r e k a p i t u l u j ą c e ) i poranne (inicjujące)
—
kiorując
m a najmniejszych w ą t p l i w o ś c i , że p a m i ę t n i k a r s k i e pasjo Torowy
p r z y reszcie dnia w y p e ł n i o n y m „ g r o m a d z e n i e m d a n y c h " — jest
Trojanowskiej
t o ż s a m y . Ale w a ż n i e j s z e , w i ą ż e te z r ó ż n y c h zasadniczo p o z i o m ó w
d o r ó w n a n i a n i e z w y k ł y m p r z y m i o t o m cudzoziemki, a p r z y
ś w i a d o m o ś c i w y p ł y w a j ą c e d z i a ł a n i a , podobne pragnienia samo-
bratowej
określonia
n i e ś w i a d o m e pochodzenia nazwiska dzieci — K l o c e k .
(poszukiwania
własnej
tożsamości)
w
zapisywaniu,
i najdrobniejszych z d a r z e ń (najpospolitszych trosk ż y c i o w y c h ) ,
z r o d z i ł y się pod
Bronisławy
znacznym w p ł y w e m
Iwańskioj-Kiotz
zwanej
też
potrzeby
—
tym
przez
Trojanowscy p o b r a l i się w latach dwudziestych i n a l e ż e l i
i s z c z e g ó l n y c h , z a c h ł a n n i e p o ż ą d a n y c h s t a n ó w ducha. Kreowanio
do m a ł o r o l n y c h gospodarzy w M u r z y n o w i e . J a n
ich poprzez narzucony sobie r e ż y m codziennego, zapisywanego
c z ą t k o w o j a k o w o d n i a k na W i ś l e , a n a s t ę p n i e w czasie
pacierza. Nasza bohaterka o d 1957 do 1968 r o k u nie p o m i n ę ł a
handlował
toż ani jednego dnia. I m o ż n a to t ł u m a c z y ć z a r ó w n o
k i e d y o t r z y m a n o d o d a t k o w ą z i e m i ę z r e f o r m y rolnej, J a n p r z e s t a ł
środowiskowego
poczucia
obowiązków
codziennych,
faktem
jak
też
z u p e ł n i e j u ż w ł a s n y m sposobem dostrzegania sensu życia w naj
zwyklejszym dniu. B y ł a osobą „ s p o k o j n ą , zrównoważoną,
po
4
zajmować
bławatami,
sprowadzanymi
z
dorabiał,
Łodzi.
Po
po
wojny
wojnie,
się handlem, c a ł k o w i c i e p o ś w i ę c i w s z y się gospodar
s t w u . P o n i e w a ż ż o n a c i e r p i a ł a na n a d m i e r n ą o t y ł o ś ć , ów W y r w i s
i
Wykpis,
kawalarz
i pędziwiatr,
większość
prac,
dodajmy,
wolną i nieenergiczną" . K t o ś inny uzupełnił tę c h a r a k t e r y s t y k ę
n i e z b y t sobio m i ł y c h , zmuszony b y ł p r o w a d z i ć c a ł k i e m samo
u w a g ą , żo „ n i e m i a ł a dzieci", a b ę d ą c o t y ł ą m u s i a ł a stale prze
dzielnie. A l e n i e p o m i e r n y w y s i ł e k m ę ż a nie b y ł Teresie
5
s i a d y w a ć w d o m u , „ n o więc, m i a ł a czas aby sobie p i s a ć " .
nowskiej
Teresa Trojanowska, z d o m u I w a ń s k a , p o c h o d z i ł a z r o d u ,
k t ó r y w ś r ó d k i l k u zaledwie i n n y c h n a l e ż a ł we wsi do
najbar
dziej o k r z e p ł y c h . I w a ń s c y mieszkali w d w ó c h c h a ł u p a c h usy
obojętny.
Przeciwnie,
wspomagała
i — j a k dalej się przekonamy — n o t a t k a m i w swych
Już
wstępna
analiza semiotyczna i c a ł k i e m
pisków
na zachodnim k r a ń c u , na S k a ż e n i u . N a t o m i a s t Jan, m ą ż naszej
ludowej d o k u m e n t . W n i c z y m na
b o h a t e r k i , p o c h o d z i ł z W i e s ł a w i e , n a l e ż ą c y c h wprawdzie do
dosyć
samej,
rokiokioj
parafii,
lecz m a j ą c y c h ,
D u n i n o w o złą s ł a w ę wioski fornalskiej,
niczym
Siecień
lub
zamieszkiwanej przez
prostackich D w o r u s ó w , O r c z y k ó w i K ł o n i c e . I w a ń s k a
wchodząc
w swój z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i m i a ł a ziemię i część rodzinnej
grody, a T r o j a n o w s k i nie p o s i a d a ł niczego. J e d n y m
za
słowem,
stale
Troja
słowem
Zapiskach
domowych.
t u o w a n y c h w ś r o d k o w e j części M u r z y n o w a i jeszcze w trzeciej,
tej
go
formalna
Za
wskazuje, że poznajemy niezwykle r z a d k i w literaturze
częstych
w
tym
p r z y k ł a d nie p r z y p o m i n a on
środowisku
nacechowanych o s o b l i w ą p o t r z e b ą
aspiracji
biograficznych,
zaświadczania
swym
pisar
s t w e m posiadania ż y c i o r y s u bogatego w „ n i o z w y k l e zdarzenia"
oraz dysponowania m o c ą radzenia sobie z n i m i , czy
doświadczenia
błogosławieństwa
losu albo samej
wreszcie
Opatrzności.
N i c z t y c h pospolitych w c h ł o p s k i m ś r o d o w i s k u m n i e m a ń
nib
stanowili mezalians, o d n o s z ą c y się do k r w i , w y c h o w a n i a i ma
w y s t ę p u j e w pisarstwie nie p r a k t y k u j ą c e j T r o j a n o w s k i e j . W ł a ś n i e ,
jętności. Trojanowski,
n a l e ż a ł o to wcześniej p o w i e d z i e ć . N a l e ż a ł a do o s ó b
się ż y w o ś c i ą
w przeciwieństwie
i otwartością
sobie o p i n i ę kawalarza —
usposobienia.
do
Trojaka, Wykpisa,
jeszczo z trzeciego przezwiska, k t ó r e sam
żony,
Rychło
wyróżniał
też
zdobył
religijnie,
natomiast
jej
mąż
stara! się nie
obojętnych
opuszczać
mszy
korzystającego
ż a d n e j niedzieli. A b y nie s p o t y k a ć się z z i o m k a m i z W i ę s ł a w i o
wymyślił, a którego
w kościele w Pvokiciu i nie s t a n o w i ć o b i e k t u d r w i ą c y c h k o m e n
m a ł o k t o p o t r a f i ł w y m ó w i ć — Holdesdowildesfildesstatkiewicz.
t a r z y , iż żyje z o s o b ą n i e w i e r z ą c ą , p r z e p r a w i a ł się przez W i s ł ę
A więc n a l e ż a ł do t y c h , eo c e n i ą sobie nade wszystko pogodne,
do kościoła w D u n i n o w i e . Z a p i s k i nie p r e t e n d u j ą
również
do
231
�g a t u n k u w y p o w i e d z i adresowanej do j a k i e g o ś drugiego, potencjal
— Odrana
śpiewały
nego czytelnika. Wiele s f o r m u ł o w a ń wskazuje na t o , że a u t o r k a
— Zaczyna
padać
ukrywała
—
swoje n o t a t k i n a w e t
przed n a j b l i ż s z y m i .
Pod
tym
Wiatr
z południowo
w z g l ę d o m m o g ą one b y ć p o r ó w n y w a n e do procederu wielu daw
— Pogoda
n y c h pisarzy w Chinach, p i s z ą c y c h w y ł ą c z n i e dla siebie. D o d a j m y
niepada
— piszących powieści z u k r y t y m w ą t k i e m autobiograficznym.
Psychiczna,
rzeń,
6
g ł ę b o k a potrzeba n o t o w a n i a najzwyklejszych zda
systematycznie,
codziennie,
ujawnia
coś
z
utylitarnej
t e r a p i i , ale r ó w n i e ż , w m n i e j s z y m s t o p n i u , p r a k t y c z n e j
własnej
dzierlady
pchnięcie
tamtej
strasznie
duży
ruszać
tylko nasypało
lody
szańców
z góry...
pałi
na
Wiśle
narobiło
Około 4 tej przerwało
stronie
stoi.
się
zełga...
—• Robi
i wmieszkaniu
zjawiska ż y c i a , a w n i m — o g n i s k u j ą c y c h się w osobie m ę ż a
czereśniach
się pokazywać
występuje
szalenie
ważna
warstwa
zaczynają
troche rechotać
zainteresowań,
jaką
jest
•—• Zaczynają
sporo jest cicho i ciepło
podwieczór
że asz takiego dziwnego
w o ś ć t y c h d o ś w i a d c z e ń oraz n a j w a ż n i e j s z e — i c h aestetyczny,
— Z rana Bardzo Ładna
bo zdecydowanie p r a k t y c z n y , w z g l ę d n i e gnoseologiczny charakter
możliwie
ciepło
(się zrobiło)
dystansuje wiele o p i s ó w , p r e t e n d u j ą c y c h do l i t e r a c k i c h . G ó r u j e
się duży
wiatr
gapstwo
n a d n i m i o r y g i n a l n o ś c i ą , nie s i ę g a n i e m do b a n a l n y c h
i wywraca
jak zaczęło padać
koziołki
się nie szykuje
z deszczem przytem
meteorologicznych
z zagrody
w
1957
położonej
r.
od
Swoje
blisko W i s ł y
suchych
rejestrów
obserwacje
prowadziła
w miejscu n a r a ż o n y m
na
z i ą b n a p ł y w a j ą c y od r z e k i , a bardziej jeszcze na c z ę s t o w i e j ą c y
z Z a w i s ł a d o k u c z l i w y w i a t r , zwany
-—• 12.XII.
1959. Znocy pochmurno
się słońce
łeje się z dachów
—• 14.XII.
kaszka
—
Znocy
śniegowa
16.XII.
zimno
Odrana
bo jest
taka
wiatr
Znocy
— 27.XII.
Pochmurno
pokazało
zaczuł
padać
się słońce i z małymi
dowieczora
gorzej
mróz.
dzień.
już
świeciło
do wieczora
zaczyna padać
zachodn.
mrozek
drzewa są białe wyglądają
pięknie
mały
ugrzać
zęby.
stop
południe
wiatr
południowo
deszcz
zachodni.
wiatr połudn.
i bierze mały
na wieczór
wiatr
zmieniła
słońce
tych
rzadziaty
W południe
zrobiło
—
zwracają
się zimno
na słońcu
oczywiście
znów
nazad
churagan
są granatowe
Wnocy przez księżyc
uwagę
pogoda pada
deszcz
zimno...
praktycznego
znaczenia m i a ł y •
Dostarczał
on jej w c i ę ż k i m , m o n o t o n n y m ż y c i u na wsi w a ż n y c h emocji,
w otoczeniu w s p a n i a ł y c h drzew), s t a n o w i t e ż o s o b n ą
zupełnio
literackiej, jednej z f o r m wyrafinowanego istnienia.
W ś w i a d o m o ś c i Teresy Trojanowskiej obraz o t a c z a j ą c e j
wielo zagadek. Pisze c z ę s t o „ c i e k a w e
w r ó ż ą " . Przedstawia
ją
co ono
go t y m j ę z y k i e m , j a k i m p o s ł u g i w a n o się
w M u r z y n o w i e . W i a t r y c h o d z ą , u d a j ą się z jednej s t r o n y ś w i a t a
w d r u g ą . B y w a , że z tej drugiej zo,wracają, p o w r a c a j ą . M a j ą te
najczęściej
Kujawa
(wiatr
nawiedzające
z południowego
okolicę, swoje
zachodu,
stałe
właśnie
nazwy:
z
Kujaw)
ale w swych przestworzach
b r o d z i , czyli przedziera
się przez
ożyć, sztorcować,
barykadować
i t d . Przez wszystkie
notatki
znakomiet
w y w tej mierze, że z r o d z i ł się o p t y m i s t y c z n y z w r o t o m o ż n o ś c i
do
ogrzania z ę b ó w na s ł o ń c u .
W
wieczorem
wschodu.
9 tej zaczyna
— Znocy
pada
nad ranem
wieje
do
Węgier.
ciekawe
słońce
asz granatowe
a ponich płyną
się wypogodziło
co to będzie
za chmurami
śniegowe
śnieżne.
chmury
przestał
jest
są obłoki
na duży
wspomniałem
dziejących
—
się w
rezygnuje
przyrodzie.
K o n c e t r u j e się w y ł ą c z n i e na opisach ż y c i a p r y w a t n e g o , na spra
na psychologii z a c h o w a ń
zimno
męża.
Spójrzmy
jeszcze raz
na
te
Model
wiatr...
ten
dominował
w przeszłości.
R o d z i się p y t a n i o ,
czy
niebieskie
interesowanie się p o g o d ą , a p o ś r e d n i o bogactwem zjawisk p r z y
zimny.
r o d n i c z y c h z n i ą z w i ą z a n y c h , jest t r w a ł ą w a r t o ś c i ą w k u l t u r z e
wsi. W y d a j e m i się, że nie. Z b y t silnie i w s z e c h w ł a d n i e oddzia-
był w otoczeniu
do nieuczestnictwa, biernego uczestnictwa w systemie n o w o c z o ś n i e
cały
ływuje
wschodu...
j u ż wcześniej
oko a dezszczu
dzień
świeci jak rybie
— Z nocy szadź biała na trawie... wieczorem księżyc
co wskazywało
jak
wczesne zapiski meteorologiczne T r o j a n o w s k i e j . W y d a j o m i się,
wróżyć.
ma.
z letniego
—
zdarzeń naturalnych,
że p r z y l e g a j ą one do m o d e l u k o i n c y d e n c j a ł n e g o b y t u wsi z n a t u r ą .
8 mej już
księżyc
ś m i e r ć Churchilla oraz p o d w ó j n e c h y b a z w y c i ę
wach gospodarki ściśle p o w i ą z a n y c h ze stosunkami na wsi oraz
chmury
brodzić...
deszcz łecz około
— Podwieczór
ałe
trzy
prezydenta
stwo P o l a k ó w w k t ó r y m ś z W y ś c i g ó w P o k o j u . A u t o r k a w p e w n y m
z opisów
Kujawa.
trochę się uciszył
po nich przepływają
słońce brodzi duży wiatr z północy
żółto czerwonym
c a ł y m dzienniku z w y d a r z e ń h i s t o r y c z n y c h t y l k o
zwróciły p e w n ą uwagę autorki. Są n i m i : zabójstwo
Kennedy'ego,
wiatr poszedł
tonami.
jest słup
— Około
232
bardzo
nia i w s ł u c h i w a n i a się w obrazy i d ź w i ę k i z o t a c z a j ą c e g o ś w i a t a
momencie
wyje różnymi
Wiatr
robić bo jest brzydka
n o ś c i pogody. Powoduje ona z a k ł ó c e n i a r y t m u ż y c i a — pracy,
zachodu
wiatr od zachodu a potem
straszny
—
powietrzu
już
można
morka.
duży
w dzień
nie
w
biedę.
przewija się emocja z w i ą z a n a ze ś w i a d o m o ś c i ą wielkiej zmien
wschodni...
do południo
wiatr poszedł
— O północy
— Obłoki
wiatr
poszedł
trochę się rozchmurzyło
wieje
— Odrana
mrozek
wiatr
W południe
•—• Dziś
się kotłuje
nawet
podnosi
w y w o ł u j e n i e p o k ó j a nawet lęk. M r ó z i c h ł ó d s t a w a ł się dokuczli
Zapiskach
— Znocy
— JO)
i
świeci
s f o r m u ł o w a n i a , a t a k ż e o k r e ś l e n i a i t e r m i n y u ż y w a n o powszechnie.
—
wschodni
się zachmurza
o b ł o k i i c h m u r y . W i s ł a żyje l u b zamiera, staje, aby ponownie
by kwitły
zachodni
koloru
i M o r k a (wiatr z p ó ł n o c y ) . Słońce nie t y l k o wschodzi i zachodzi,
(...)
jak
popołudniu
p r z y r o d y . A u t o r k a b y ł a t y m ś w i a t e m zafascynowana.
przyrody kryje
Znocy mrozu 8 stopni i mgła która w dzień
się w szadż
W
wiatr południowo
Pochmurno
do wschodu
— 2.II.1960.
cały
bardzo dużo śniegu
około południa
dziwnego
łęku...
i n n y zasadniczo sens. W y r a ż a ł y b e z i n t e r e s o w n ą p o t r z e b ę patrze
wiatry,
no i pada
31.XII.
tylko
gwiazdy.
Odrana pochmurno
dostał jakiegoś
Z a p i s k i te o p r ó c z w y r a ź n i e
pada
zachód
p a s j ę , m a j ą c ą — j a k m i się wydaje — wszelkie cechy t w ó r c z o ś c i
wczoraj
zachmurzeniami
zato deszczu
ze wschodu na
skich b y ł p o ł o ż o n y blisko rzeki, w dolinie za s t o k a m i wysoczyzny
pruszyć
bierze większy
deszcz i padał
mrozu niema
—• 30.XII.
—
jak
na
zaczęły
sople.
bo marznu
południe.
wieczorem
wieczorem
r z e ń , d z i e j ą c y c h się przed n i ą w teatrze n a t u r y (dom Trojanow
widać gołe pola wiatr z zachodu o 12 tej w
w nocy świeciły
poszedł
pogoda
ze wschodu
— 18.XII.
niało miejscami
sama
na
kwiaty
pokazało
cicho około 12 tej zaczyna
idą z północy
ale po
w a ż n y c h w a r t o ś c i . B y ć m o ż e r e l a k s u j ą c y c h . Zapisywanie zda
cicho około południa,
ale dołem jest mróz
pochmurno
chmury
Kujawą.
świat
(wrony
to śnieg
Zapiski
wszystko
mogu być otwarte drzwi
przechodzu
chyba na jakuś
—• Dziś
też
lecz
stoi czeka na
i poszło
pogoda wiatr południowo
i p r o s t o t ą ( „ t a k się ociepliło, że m o g ę p r a ć w s ł o n e c z n e j wodzie",
rozpoczęła
piołunkie
się doznawało
c z y l i nagrzanej w k o t l e w y s t a w i o n y m na s ł o ń c e ; „ t a k j u ż jest
ciepło i ł a d n i e n a dworze, że m o ż n a g r z a ć z ę b y na s ł o ń c u " ) .
stanęło
i narazie
burze ałe nie ciężkie
chmury
najmniejszej jednego dnia, j a k r ó w n i e ż c a ł y c h p ó r r o k u . Obrazo
Trojanowska
się zachmurza
żaby.
przechodzić
d o ś w i a d c z e n i e n a t u r y , w szczególności z m i e n n o ś c i pogody w skali
odczuć
znać.
zimno.
i spowrotem
—• Ręce nie zamarzaju
Zapiskach
puźniej
barykadów
k i m ś momencie, i t a k ż e coś z p o s z u k i w a ń klucza do rozumienia
J a k w wielu s ł a w n y c h p a m i ę t n i k a c h t a k r ó w n i e ż w
wróżą.
deszcz.
wiatr i bardzo
gnoseologii, u t w i e r d z a n i a się w odczuciach, p o g l ą d a c h czy w j a
najważniejszych problemów moralnych.
co one
zachodu pryszcze
w południe
wieczorem
— Zaczęły
ciekawe
deszcz i tak sial w nocy bo go sporo
model zasadniczo odmienny, s p r o w a d z a j ą c y
funkcjonującej
sądzę
—
jednostkę
z b i o r o w o ś c i narodowej. Ponadto m o ż n a — j a k
mówić
o
kompensacyjnych
potrzebach
środowisk
�I I . 2. W y b r a n e z n a k i z ł o w r ó ż e b n e : (a) sen — k a r e t k a p o g o t o w i a , (b) k r z y ż e rysowane p r z y n o t a t k a c h o czyjejś
Ś7merci, ,,Janek z k o n a ł p r z e s t a ł ż y ć o d l e c i a ł jego duch n a zawsze"; 9, 11, 16 I I 1964, a ż t r z y po kolei ś m i e r c i ,
Karasiewicza, Torbickiego, Fabiszewskiego; (c) wieniec pogrzebowy; (d) siekierzysko-toporzysko ( z ł a m a n e ) ;
(e) s t r ó ż e
233
�wiejskich
w zakresie k s z t a ł t o w a n i a
świadomości
historycznej,
ś w i a d o m o ś c i nio tyle z d a r z e ń n a t u r a l n y c h , co właśnie historycz
nych —
społecznych
i k u l t u r a l n y c h , nie
wyłączając
również
T
do m n i e m a ń znacznie starszych w s w y m rodow odzie, j a k r ó w n i e ż
znacznie m ł o d s z y c h , p ó ź n i e j s z y c h , nie w y ł ą c z a j ą c
zdarzeń
z drugiej p o ł o w y X I X wieku.
p o l i t y c z n y c h . P o j ę c i a przestrzeni i czasu poddawane są dzisiaj
A ty żaczku
na wsi nieraz g ł ę b s z y m i p o w a ż n i e j s z y m
nad szkoły
aniżeli
to
można
obserwować
w
przewartościowaniom,
świadomości
mieszkańców
Wieta, powiedzie
miast.
Jeden
K i e d y r o d z i ł się czas n i e z w y k ł y w k r a j u , u d a w a ł e m się do
M u r z y n o w a . N a t o m i a s t z M u r z y n o w a do W a r s z a w y
wówczas
wysłannicy,
emisariusze
przybywali
murzynowiaków,
tworząc
Dwie
tablice
Jeden
jest sam
co króluje
Pięć
sześć graju
moich
przyjaciół,
była
zwykłością
przemierzana przez
zawsze g r a n i c z ą c ą
z w y k ł y m . K i e d y wracali r a d o ś n i d o w i a d y w a ł e m
z
nie
dziewięć
przykucnięcia
jedenastu
i szeptem. M o ż n a więc u z n a ć naukowe r o z r ó ż n i e n i a przestrzeni
dwunastu
z w y k ł e j od n i e z w y k ł e j , czasu z w y k ł e g o od n i e z w y k ł e g o za
czternaste
tego z p o z y c j i
jemne, p r z y s t a j ą c e , czy t e ż w c h ł a n i a j ą c e f a k t y
po
d o t y c z ą c e rze
W
W y d a j e m i się, że m i k r o k o s m o s t w o r z o n y przez pokolenia
poprzedzające
współczesnych
poszatkować
zgodnie
z
murzynowiaków
definiowaną
niełatwo
nomenklaturą
jest
sacrum
i p r o f a n u m . Nie r o z s t r z y g a m y p o d s t a w o w y c h z a g a d n i e ń
zanych z p o j ę c i e m
istnienia, w ł ą c z a j ą c
przestrzeń nadziemską
niebo).
Nie
definiuje
pochodzących
od
do
naszych
(powietrze, gwiazdy, n i e k t ó r e
do
końca
sacrum
czasoprzestrzeni
i profanum
dwóch
zwią
rozważań
planety;
świadomość
rzeczywistości,
leliju,
świętych,
boskich,
chórów
anielskich,
męczenników,
apostołów,
ludzkie
a ty czarcie
c z y w i s t o ś c i wiejskiej, r o d z ą c e j się, p r z y s z ł e j .
jedyny,
Pan,
iv
osiem miłości
przestrzeni. D o w i a d y w a ł e m
wiary.
nami.
siedem sakramentów
się, co i j a k
jest?
Bóg w Trójcy
ran cierpiał
działo się w dobrze m i znanej, codziennej, a dla n i c h o d ś w i ę t n e j
się
co
mojżeszowe.
nad
zrutynizowaną
Przestrzeń
nam,
z trzech patryarchów
w m i e ś c i e n a s t r ó j nadziei. P r z e s t r z e ń , j a k ą p o k o n y w a ł e m , b y ł a
powszedniością.
nauczały
wybrany,
przeciwieństwie
plemię,
padnij
do
10
w
ziemię!
uniejowiaków
(Kluchów-Kituiiów)
d o s y ć p o w a ż n i e w c i ą ż t r a k t u j ą c y c h wszelkie dawno, nieoficjalne
wierzenia, m u r z y n o w i a e y m ó w i ą o nich
też
podobnie,
nawet
niozasadniczo,
grupową.
Zdzicho
opisują
Caban
z rozbawieniom.
aktualną
stwierdza:
po
przekopaniu
m o g i ł y ojca, z a c h o w a ł się t y l k o pasek, k t ó r y m
t y ł k a c h . Osobliwy to pasek. A b y nas
tłukł, przecięliśmy
go na
nas
tlukl
p o ł o w ę . J e d n a k ojciec zszył
grób
zszyty, p o w i a d a Zdzicho i ś m i e j e się n i c z y m szalony.
otrzymało
określeniu
ziemi
administracyjną
dobrzyńskiej.
(polityczną)
Mieszkali
tożsamość
i mieszkają
w
między
trzema r z e k a m i ( S k r w ą , D r w ę c ą i W i s ł ą ) , na k r a w ę d z i
jakiejś
r z e c z y w i s t o ś c i . P o w i a d a j ą , że jest s z c z e g ó l n ą , bo s ł y c h a ć w niej
pianie k o g u t ó w z trzech s t r o n ś w i a t a , z p o w i a t u
łipnowskiego
( D o b r z y n i a c y ) , p ł o c k i e g o (Mazurzy) i g o s t y n i ń s k i e g o ( Z a w i ś l a c y -Pampki).
7
pasek
d o k ł a d n i e i o p a s a ł się n i m przed ś m i e r c i ą . Po ł u t a c h , r o z k o p u j ą c
b y l i m i e s z k a ń c a m i k r a ń c a prastarego, naturalnego
które
po
ojciec t y m paskiem nie
określanych terminami zwykłości i niezwykłości. Murzynowiacy
terytorium,
Ale
rzeczywistość,
aby
Anna
pochować
b a b c i ę , znaleziono pasek. B y ł w
Zadrożyńska
przekonywująco
definiuje
środku
przestrzeń
z w y k ł ą poprzez n i e z w y k ł ą ( s a k r a l n ą ) , czas n i e z w y k ł y (świątecz
n y ) poprzez z w y k ł y (powszedni). I o d w r o t n i e .
11
niezwykłej
G ó r a 'i Gawranicc ?
w M u r z y n o w i e są n i k l e
(Łysa
Ś l a d y przestrzeni
K a l i n ó w k a ? Gliniana G ó r a i C z y r ż y n e k ? ) albo — m ó w i ą c inaczej
—
wątpliwe.
Przestrzeń
niezwykłą
od
czasów
średniowiecza
Czy n a l e ż a ł o b y d o p o w i a d a ć , że jest to nie j a k a ś , lecz
m o g ł y t w o r z y ć dalej p o ł o ż o n e od wsi okolico k o ś c i o ł a i cmentarza
konkretna rzeczywistość przejścia, brodu, granicząca z polami
w R o k i c i u oraz kościołów w Sieeieniu i D u n i n o w i e . Osobnym
oraz b ł o n i e m — ł ą k ą . A m o ż e jest to r z e c z y w i s t o ś ć
z u p e ł n i e obszarem, s a k r a l n y m m o g ł o b y ć S k ę p e . Niedziela i ś w i ę t a
przejścia
m i ę d z y t ą i t a m t ą s t r o n ą ; po tej i po t a m t e j stronie, balansu
jąca ?
8
t w o r z ą n i e w ą t p l i w i e czas n i e z w y k ł y . Obchodzone nawet skru
pulatnie s t a n o w i ą w ś w i a d o m o ś c i m u r z y n o w i a k ó w od n i e p a m i ę t
W i a d o m e jest jedno, że z r z e c z y w i s t o ś c i
(czasoprzestrzeni)
tej eliminowana b y ł a c l i t o n i c z n o ś ć w czasach p r a h i s t o r y c z n y c h .
Może w ł a ś n i e t y l k o eliminowana, a nie w y e l i m i n o w a n a . I Rokicie
n y c h czasów cezury wygaszonych emocji. Za p a m i ę c i najstarszych
świąt
nie
nastrój.
I
poprzedzały
toż sam
działania
przebieg ś w i ą t
T
i B r w i l n o —• ś r e d n i o w i e c z n e k o ś c i o ł y —
osadzone z o s t a ł y
w
miejscach ujść strug do W i s ł y , w miejscach s z c z e g ó l n y c h . A cala
zaś w t y m
czyskami,
być
rejonie n a d w i ś l a ń s k a
pobudzającymi
lokalizowany
ze
okolica nasycona b y ł a
wyobraźnię.
szczególnym
Kult
przodków
rozmachem
właśnie
uro
mógł
tutaj
w s ą s i e d z t w i e M u r z y n o w a i t a k ż e na jego obszarze. C l i t o n i c z n o ś ć
nio z o s t a ł a na
pokutująco
pewno do k o ń c a w y e l i m i n o w a n a . Wszak dusze
(zgodnie z p ó ź n i e j s z ą filozofią religijną) w postaci
ś w i e t l i k ó w - b a b e k d r ę c z y ł y przed p ó ł w i e c z e m najstateczniejszych.
Pod Ł y s ą G ó r ą w i d y w a n o n o c a m i k a r e t ę b i a ł ą , a na cmentarzu
siecieńskim czarną, wiozącą
ducha dziedzica, niedowiarka.
Na
K a l i n ó w c e n i m ścięto r o s n ą c e t a m p o t ę ż n e d ę b y p o j a w i a ł a
się
m ł o d a k o b i e t a w czerwonym, c z a r n y m i b i a ł y m s t r o j u . N a M a
nowcach albo na
G a w r a ń c u p r z y ł a p a ł K o n s t a n t y Fabiszewski
czarownice w a r z ą c e w lesie wroniec ( w i d ł a k ) . Przed G ó r ą
Gli
n i a n ą s t a w a ł y konie i nie c h c i a ł y iść dalej. Z t o n i W i s ł y docho
dziły nocami wołania,
kto
ich p o s ł u c h a ł
nie
k o ń z o g n i s t y m i n o z d r z a m i i ł a ń c u c h e m na
k u l a w y oraz n i e d ź w i e d z i e
wracał.
Czarny
szyi, czarny pies
i kobiety sznurujące
wysokie
d o p e ł n i a j ą l i t a n i i o istotach nieziemskich. Z a k l ę c i e j a k i m
s ł u g i w a n o się aby
(tego z a k l ę c i a )
buty
po
o d s t r a s z y ć wszelkie w i d z i a d ł a nocne, s w y m i
uroczystości
namaszczenia, bez
przejmowania
się n i e c o d z i e n n ą c h w i l ą . W y r a ż a ł a b y się w t y m reakcja na nader
często
i gorliwie
kuczliwych
świętującą
społeczność
wodniacką,
na
o r y l i ? N i e wiadomo. W p a m i ę t n i k u Teresy
nowskiej niedziela i ś w i ę t a są odnotowywane j e d n y m
do
Troja
słowem
lub zaledwie p a r u s ł o w a m i . B y ł y to dla a u t o r k i j a k b y puste
d n i , w k t ó r y c h znacznie m n i e j się dzieje, aniżeli w dnie powszed
nie. W świetle t y c h t y l k o Zapisków
okazuje się, że niezwykle
s t a ć się m o ż o z w y k ł y m , aż p o s p o l i t y m . Poprzez swój
stopień rytualizaeji,
eliminujący
wyższy
znaczenie p r z y p a d k u —
wy
s t ą p i e n i e z d a r z e ń niepowtarzalnych — wreszcie, przez korzysta
nie z surowszej n o r m y — eliminuj ącej d o w o l n o ś ć i o r y g i n a l n o ś ć ,
owo
niezwykłości m o g ą
wywoływać
apatię, pasywność
i nie
c h ę ć . W s z y s t k i e t r z y wymienione sta,ny m o g ą też charakteryzo
wać dzień powszedni.
12
Trojanowska d z i ę k i swemu n i e r u c h l i w e m u , m o ż n a b y
rzec
m e d y t a c y j n e m u t r y b o w i ż y c i a s t a ł a się jego bardzo w n i k l i w y m
obserwatorom. N a t o m i a s t poprzez prowadzono systematycznie
Zapiski
doskonaliła
utrwalanie
na,
postrzeganie,
piśmie
zachowanie m ę ż a ,
czy
zdarzeń.
analizowanie
Sposób
w
jaki
i
ostatecznie
kontrolowała,
rodzaj celebracji swego samopoczucia,
w ł a s n y c h stanów" ducha, wpływali uiew ą t p l i w i o na przebieg t y c h
„ t a b l i c e m o j ż e s z o w e " ) , nieco o ś w i e t l a m e t r y k ę o w y c h u p i o r n y c h
z d a r z e ń , s t a n o w i ł rodzaj ich kreacji, a ostatecznie —• j a k m o ż n a
w y o b r a ż e ń . W y d a j e się, że zaklęcie nic jest w c z e ś n i e j s z e , aniżeli
p r z y p u s z c z a ć — p r o w o k o w a ł los. N i e z w y k ł e wkracza, z nieby
234
średniowiecza.
9
Mogło ono
(,,żaczek
wzmagające
dorocznych i
nauczały",
czasy p ó ź n e g o
apotropeicznymi słowami
r o d z i n n y c h odbyw al się bez
celebracyjno,
jednak o d n o s i ć
sic
w a ł ą m o c ą w jej i n d y w i d u a l n y świni i n t y m n y . I t o , co k o m u ś
�z T o r b i c k i m i o k a z a ł o sio .,trudne do zniesienia". W rok i k i l k a
m i e s i ę c y po podp s m i n z s ą s i a d a m i u m o w y d z i e r ż a w c z e j Teresa
Trojanowska
umarła.
Trojanowska
przyżyć
celebrację
duchowych
obeerwaeję
swego samopoczucia
prowadziła
meteroologiczną
poprzez...
oraz —
eo
i ostatecznie
uszczegółowioną
najbardziej
interesuje
— opis z a c h o w a ń l u d z i , z k t ó r y m i dano jej b y ł o w s p ó ł ż y ć .
Jak
mocno p r z e ż y w a ł a te zachowania ś w i a d c z y to, żo n i e k t ó r o z nich
trafiały
do
rzeczywistości
jej
marzeń
sennych. N a
miejsce w systematycznie prowadzonych
osoba m ę ż a Jana, a n a s t ę p n i e
pierwsze
opisach wysuwa
się
b r a t a J ó z k a . P r z y p a t r z m y się
przez chwilę p o ś w i ę c a n i u uwagi w Zapiskach
tym ważnym
dla
a u t o r k i postaciom:
9.IX.1961.
Rano
J.
i kupił
50 kilo jęczmienia
spodnie
szczęście
(Jasio
JO)
pojechał
ale już
bardzo smutny
mu
na
Helcia
wieczorem
dostała
list
pies
hektary
pojechał
ale chleba nie dostał dopiero kupił
czerstwy.
bo z
Paprockiego
potem J. pojechał
zrobił trochę ospy u Torbickich
za, chlebem do Duninowa
do
150 zł przy tym porwał
że go nie pokaleczył
orać w południe
dzińskiego
—
zapłacił
u Gur-
od Romana
łecz
więzienia.
Jest to zapis wszystkich w y d a r z e ń w c i ą g u dnia. Przygoda
z psem w y d a r z y ł a się rano, za dnia,, a więc w
sprzyjających
okolicznościach.
Jan
Trojanowski
powinien
znać
naturę
wiejskich
psów.
J e ś l i dal sobie porw-ać spodnio, to m o ż e dlatego, żo b y ł roztar
gniony, z a j ę t y m y ś l a m i o c z e k a j ą c y c h go jeszcze w- c i ą g u dnia
I I . 'i. Bocian
licznych zajęciach ?
25.IX.1961
J.
skończeniu
przewruciuł
po
zabił
wziuł
łub nie złamał
się za worzenie
się
ręli
czy
Janek
łubinu
spadł
nogi. Był
w storzek
szczęście
który
że się
to poniedziałek.
m o g ł o b y w y d a w a ć się pospolite albo p r z e c i ę t n o staje się w ł a ś n i e
dzielę J T o d p o c z y w a ł w d o m u , nie p o s z e d ł do kościoła, po
n i e z w y k ł e . W i n n y m zaś wymiarze, zdarzenia ze ś w i a t a w y o b r a
ł u d n i u jodynie t r o c h ę z r y w a ł śliwek.
żeń h i s t o r y o z n o - k u l t u r o w y c h w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a
rałem
się p r z y b l i ż y ć
na
paru
poprzednich
(który
p r a c o w a ł sam,
totalnie z l e k c e w a ż o n e . Oficjalna n i e z w y k ł o ś ć , przede w s z y s t k i m
LIII
niedziel i ś w i ą t k o ś c i e l n y c h , ale r ó w n i e ż weselisk i c h r z t ó w , bar
Więcławie
dziej niż m o ż n a b y s ą d z i ć , podlega u z w y k l o n i u .
F a k t y z dnia
r
powszedniego, szarej c o d z i e n n o ś c i , j a k pranie w s ł o n e c z n e j w odzie
wiązkami
fenomenologii p r a w
integralnie z f e n o m e n o l o g i ą
własnych
natury
łączy
doznań. Przestrzeń
d u k o w a n a zostanie do w y m i a r ó w d o m o w y c h , k o n t a k t ó w
się
zre
dysponujemy
częstsze
dokumentem
etnologicznio
mocno
podważającym
wyobrażenia
na
temat
nasze
miejsca
naj
osoby
7.IV.1967.
Dziś
niby w Płocku
namówiły
kapelusz
płacił
niewiern
zamkniętymi
npyl
oczami
a kiedy już
mnie
ale to jakby
(de ja
mieście
Hrońcia
kotarze z woalku kto zaten
mitdam
że jak
w jakimś
druga jakby
21.III.1962
wprowadziły
iriozu
ruszył
i zobaczyłam
i'- Płocku
jest
oczu talie
to ja ostrożnie
byty zamknięte.
czy
tram
uchyliłam
oczy
że dojeżdżamy
do
Cmętarza
oczy zamknęłam
Sen
ałe
chwilę
zapisała)/}
tak
naprawdę
ho może
on
tragicznie o w d o w i a ł e j
i bratowej
przed r o k i e m .
Brońci
Otóż
wydzierżawiła
za
namową,
c/.ęść g r u n t ó w
brata
u Karasiewicza
kupił
koru
na
odmrożone
J. po
wczorajszym
położył
Jasiu
wymoczeniu
tak że już
się spać
od rana
obuwa
nóg w korze
sporo zrobił
i śpi
bez
w
płaczu.
się i zbuwa
co chwila
na ból a tu roboty tyle że nie wie co
też arz na górc wszystko
bo u obóch nóg duże palce
rozbrzydzone jak
zaczuł
i nie
moczyć
chce moczyć
widocznie
zaniego i przyniosłam
zaniego
kusztyktd
ale on zato to nażyczył
aiemogła
ruszyć
życie
niewiem jakie
będzie
J. Dziś
i dobija
z Elektryfikacji
zł. Wszystko
ból ja
złapał
dalsze życie
wieczór
żebym
Dziś
znów
nie
się
odebrać
zgłupieje.
do
Torbickich
ostatniej
cierpliwości
otrzymedim
na, 1850 zl choć w styczniu
się zprzysięgło
pod
czy on nie
są
ale teraz
nóż i chciał zabić
odbieram
ten mróz.
daleko
2 razy wody żeby się
tak tylko umyka, co chwila
nie to grzeje nogę tak że, już
do tego wszystkiego
pierel-
woli
lepiej
mi aby mnie pokręciło
potych życzeniach
2H.I11.1962.
a jak
w lej korze było już
to
pierwsze
a tu ból tych odmrożonych
palców
dę
podwurku
to po słomę na pole to po koniczynę,
1431
wrużebny.
i 2 ma
na wieś za dębowu
się czuje lepiej
znowu wymoczył
się uwziuł
Sen ten poprze'!/.ilo w a ż n o wydarzenie w ż y c i u Trojanowskiej,
Józka
...poszedł
26.III.1962
poszłam,
kurczowo że po obudzeniu nie mogłam przez dłuższą
otirorzyć
dziś
troałki
mnie do samochodu
z powrotem
bowej trochę
głoicie
gazy i tak z tymi
wpowrocie
do
mąki
nogi.
na
kapelusz
więcej
pojechał
żytniej
przemoczony i z n i e w i e l k i m i r e z u l t a t a m i .
oczami do tej
ten
dotknę
ho to jest ze śmiertelnej
ten pojazd
było
i jakaś
w czarnyni
tm ho się Ixdani
to ona .'*/c rozhci
gdzie one
taki sen ze byłam
ze rnnu Józia
mnie na kapelusz
oczy zamknę]
waju
miałam
była
to nic
grzeje nogę i jęczy
w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j , n i e g d y ś , czy dziś.
—
słomy
11 sta Jasiu
25 k. na 3 90.
21.III.1962
albowiem
rok za 15 ście
ałe nic po za 5 kiłami
Przez pierwsze d n i marca J T „ k o l ę d u j e za z i a r k a m i " , czyli
ludźmi z sąsiedztwa.
Piszę o t y m wszystkim z prawdziwą satysfakcją,
1962
za ziarkami
c h o d z i ł do b o g a t y c h gospodarzy w okolicy. W r a c a ł z z i ę b n i ę t y ,
między
m ę ż e m i J ó z k i e m oraz n i e z b ę d n y c h więzi z j a k i m i ś , nielicznymi
JT
że n i k t m u nie p o m a g a ł .
Marzec
pszenicy
lub grzanie zębów no słońcu i t p . u r a s t a j ą do p r z e ż y ć c u d o w n y c h .
Czas p o d p o r z ą d k o w a n y
po
W y t ł u m a c z e n i e m przykrego zdarzenia m o ż e b y ć t o , że
sta
stronach), z o s t a j ą
nie
W nie
było
pa-
wpłacone
nareiz.
Ale z n a d e j ś c i e m kwietniowego ocieplenia, a nawet u p a ł ó w ,
poprawił
się n a s t r ó j
w małżeństwie
T. Pod
koniec k w i e t n i a
swego
i na p o c z ą t k u maja J T r o z p o c z y n a ł p r a c ę j u ż o 4 r a n o ! Minęło
(dopuly-
prawie diva lata i w czasie t y m nie zanotowane z o s t a ł y przez
w^anie się) r e p r e z e n t o w a ł a energiczna J ó z i a , a nie j a k zazwyczaj,
T T j a k i e ś przykrzejsze zdarzenia. Ale nieszczęścia nie o p u ś c i ł y
g ł o w a rodziny, m ę ż c z y z n a , w~ t y m p r z y p a d k u pan
domu Trojanowskich.
gospodarstwa
małżonkom
Torbickim.
Ich
interesy
Kazimieiz,
k o r z y s t a j ą c y z przydomku Biskup z t y t u ł u posług kościelnego
w
R o k i e m . Sen
okazał
się rzeczywiście proroczy.
Współżycie
16.1.1964.
Dziś
kami od parówki
już
około 11 stej wybrał
się do Duninowa
się wrócił bo sanki się przewróciły
sanecz
jabłka
się
235
�I I . 4. W y b r a n e z n a k i dobro w r ó ż e b n e : (a) kaczka l u b kurczak, ,,8 V 1967 z a c z ę ł y się l ą d z k u r c z a k i i g u l a k i " ; (b)
„ 2 4 V I 1961 p o d w i e c z ó r o p r o s i ł a się m ł o d a m a c i o r k a m a 7 s z t u k " ; (c) „ 2 8 I X 1962 u z b i e r a ł a m t r o c h ę m a ś l a c z k ó w
olszuwek s i t k ó w pare k o ź l a k ó w surojatek b y l i panowie z izby f i n a n s o w e j " : (d) „ 1 5 V I I 1961 O k o ł o 9 ocieliła
sie k r o w a m a byczka bardzo d u ż y t y l k o przez ciężkie ocielenie coś m u się zrobiło i na zadek nie m o ż e się p o d n i e ś ć " ;
(e) „ 2 0 X 1967 K r o w a zdrowsza p o s z ł a na pole z a c z ę ł a ż u ć " ; (f) „ 1 0 V I 1965 J . rano b y ł w k i o s k u m i a ł 2 k . 25 d.
j a j o t r z y m a ł 51 zł. 75 g r . " (g) „ 7 X I 1964 J . z a r r z n u ł tego wielkiego k o g u t a . "
236
�I
wysypały
i pomieszały
(dziś)
17.1.1964
ninowa
jak
pod
szarówkie
poszedł
do Mieciowej.
J.
stróżuje.
Dziś
J. około
11 stej wziuł
ale teraz to poszedł
tylko zamarzło
Duninów.
nowym
to wytyczył
Jabłka
miał
przedtym
16,50
1.II.1964
gorszych
rówki
wziuł
18 zł. były
przywiózł
groszy. Ja
miami
i musztardy
wiele strachu
razem wydał
z niu
wywlekła
pod
pias
płu-
J.
ciężarem
był tylko
na tej
zmę
chlapaninie.
z powodu że przeziąbł
a i do tego
deszcz straszna
rękie
wichura
czy nogę to już
i nabawić
samopoczucie
70
z powodu że J. czul się
i padał
niż łamać
złotych
się
dwojga
nie
nasz
a już
starszych
ludzi.
opisy
zdarzeń
przypłaconych
odmrożeniem
nóg,
roz
j ą t k o w o ciężkich, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł J T
odkrywamy
w
Zapiskach
zawsze sam.
opisanie pogodniejszego
w k t ó r y m od p o c z ą t k u do k o ń c a u c z e s t n i c z y ł y dwie osoby
JT
a ja
zwyciężę.
Czerwonu
ciężki
(imię
pogotowie
żywot
i zmartwienia.
Janek
się
tam
szarpać
przewrócił
mu
złama
dalej bo gdyby go
psa
i Janek
wziuł
sie
by go roztrzaskała
i Latku
poszedł
a później
do Wisły
i ona popędziła
to napewno
Wezwano
J.
krowy w inne
wtem ona zaczęła
go w łańcuch
się zerwał
popołud.
są uwiązane
przeprowadził
okręciła
na furtkie
a ja przeżyłam
w
— JO)
drobiazgi
złamała
pojechał
do
na te moje słabe siły spadł
też
szpitala
taki
ciężar
J T nie o d z y s k a ł j u ż zdrowia. Po 2,5 mie
s i ę c z n y m pobycie w szpitalu przywieziono go do d o m u . . .
wieźli
chorego 'i kiedy wyszłam
i zobaczył
szyłam
to się rozpłakał
że mam
imienin
TT)
wojował
i weselej.
zaczyna
się
znaję — ja to już
dostaję
spać jest
przy
usłyszał
ucie
prezent
dzień
więcej
Imieninowy
strasznie
przyszła
ma
to
ale już
w nocy
mnie
do głowy.
mi
strasznie
lżył
wyzywał
30 listopada
wprost obłędu bo Janek
lichy wygląd
(był
roboty i kłopotów
giechenna...
myśl
mnie
małe dziecko ja też się bardzo
W parę dni potem Jasiu
tylko mu plugawa
i niedaje
jak
do samochodu i Jasiu
przywieziony
chęć będę miała
będzie raźniej
cału noc
wy
dokucza
śmiertelny.
N a d r u g i d z i e ń , poprosiwszy o picie (mleko z m a s ł e m i m i o
dem), u m a r ł J T . M i a ł 72 l a t a . G d y b y nie w y p a d e k z n a r o w i s t ą
k r o w ą p r a c o w a ł b y do k o ń c a swego ż y c i a .
Ale
zdarzenia,
do Szpitala
czy
W godzinach
do bramy co jest wyjście
łape.
pracy
nie o d razu zrezygnowano z uczestnictwa w n o c n y m b a l u . W y
s t r o j a m i ż o ł ą d k a , czy o g ó l n y m p o t ł u c z e n i e m , w sytuacjach w y
niewiem
do Lukarwki
rano się wściekała
prawu
jaka
choroby.
W 1964 r o k u J T m i a l j u ż 71 lat. M i m o niezwykle ciężkiej pracy,
brałem
doszedł
ła nogie a łańcuch
pomiędzy
ale wrócił szczęśliwie
gołołedź
podziwiać
najpierw
Czarnu
Gloge-
53 zł.
bo to przejście
bał ale nie poszłiśmy
100 złotych
tragiczna.
miejsce — JO)
lak go wlekła
śnieg i deszcz
kołek
krowy (wbić pale do których
12 kg
za 119
to taka wazka gardziel
wiek aby po nocach się włuczyć
Trzeba
ładnych
sprzedał
cały czas stał z temi jabłkami
była fatalna
stracić
jabłek
też może ze 6 kilo za
łącznie
nie zdrowo bo dostał roztrój żołądka
łepiej
wziuł
mi się że tam się ten lód zarwie pod
czony przemoczony
Niedziela
i w tej szarpaninie
maleńkie
cukier
Dziś był ten składkowy
24. VII.
przepalować
kupił
kolana pogotowie zabrało
sama jak
N a przepuszczonej przez n i e u w a g ę karcie znajduje się szcze-
kilo
zł.
i on się stopi stałe wyglądałam
ta pogoda
nogę wyżej
g ó ł o w s z y opis tego zdarzenia.
Stary
1 zł 60 gr. dla Brońci
Glogeruwek
dziś przeżyłam
zdawało
asz na
kiełb. 30 zł 2 cltał. 13 zł makar. 17 zł
12
kiem to takie niebezpieczne
Du
Torbie
12 i pół
bo była straszna pogoda padał
chleba kiełbasy
do
bo Kazio
to J. chodził
do Duninowa
6 k. i maleńkich
resztę jabłek
kupił
i szufel.
J. poszedł
i poszedł
Landzberskie
Gewont 4 60 i wody tlenionej
lekarstwo
jabłek
przejściem
na zamówienie
po 1(1 zł i 5 kilo po 5 zł. kupił
pacz.
kowi prawu
biedna pozostałam
W i e m y j u ż j a k i e nieszczęścia n a w i e d z a ł y d o m T r o j a n o w s k i c h .
Wszystkie
one
dotyczyły
bezpośrednio
samego
gospodarza,
„głowy d o m u " (napisałem w cudzysłowie, albowiem rzeczywistą
oraz szwagier J I . M ł o d s z y J I n a l e ż a ł do o s ó b niezwykle przed
głową domu b y ł a T T ) . Pośrednio skutki nieszczęśliwych z d a r z e ń
siębiorczych.
dotykały
19.1.1962
3 sztuki
sztuki
830
Dziś
J. pojechał
do Płocka
ale to łiche asz strach patrzyć
bo 1 go w drodze zgubili
dr(ugi)
530
z Józka
świńmi
do Płocka
dowieżłi
te 2 wa sprzedał
tego 3 go u; powrotnej
wziuł
za
tylko 2
u Wiśniewskiego...
Na drugi dzień...
do Brwilna
po tego świniaka
wrócili
około
J. o 4 tej
1 szej (w
p r z y g ó d na
świniaków.
Zastanawiając
t a r g 3 „ l i c h y c h asz
się
nad
tym
a co ł ą c z y ć m o ż n a b y
ryzyka
małżonkę
zajęcia
mniejsza
i
coś
niż
męża,
nieokreślonego
ze z w i ę k s z o n ą o d p o r n o ś c i ą
psychiczną
odszukał
b o j a ź n i ą , k t ó r a daje się c z ę s t o p o z n a w a ć j a k o z w i ę k s z o n a roz
pojechał
t r o p n o ś ć w stosunku do m ę ż c z y z n y , swego partnera. Zapalczywość, utrata kontroli nad
nocy).
strach p a t r z e ć "
wydarzeniem
Ochraniały
i z w ł a ś c i w ą k o b i e t o m i n s t y n t k t o w n ą n i e u f n o ś c i ą , czy t e ż nawet
T a k więc, d w u m d o ś w i a d c z o n y m m ę ż c z y z n o m nie u d a ł o się
z a w i e ź ć bez
samą.
mniejszego
wziuł
1 go
drodze Józiek
w Brwiłnie
ją
ruchliwość,
d z i a ł a n i a m i , idzie na ogół w parze
z rodzajem z a j ę c i a ; wzmga się w m i a r ę p o s t ę p u j ą c e g o w
tych
z a j ę c i a c h stopnia r y z y k a .
razem
K a ż d ą z przedstawionych u w a g p r z y j ą ł b y m j a k o w y j a ś n i e n i e
z i n n y m i osobami z M u r z y n o w a , m a j ą c y m i d o ś w i a d c z e n i e w trans
prawie dostateczne tragedii
portowaniu
świniak
p r z y p r a c y " s p o t y k a ł y naszego bohatera w sytuacjach m i n i m a l
dlatego u c i e k ł (przy c z y m s p a d ł z w o z u i m u s i a ł się p o t u r b o w a ć )
nego r y z y k a , w o k o l i c z n o ś c i a c h doskonale znanych, p r z y k t ó r y c h
p o n i e w a ż n i e d o k ł a d n i e z a m k n i ę t o k l a t k ę . S t a ł o się to p o d w p ł y
p r z e w i d y w a n i e n i e s z c z ę ś l i w y c h s k u t k ó w — w y d a w a ł o b y się —
w e m d z i a ł a j ą c y c h e m o c j i : r a d o ś c i na m y ś l o znalezieniu się w
nie w y m a g a j a k i e j ś w z m o ż o n e j p r a c y u m y s ł o w e j , zastanowienia
P ł o c k u na, t a r g u , z dala od codziennych o b o w i ą z k ó w , no i nadziei
i t d . J T nie n a l e ż a ł do o s ó b niezdarnych i n i e d b a ł y c h , t y c h k t ó r e
udanej s p r z e d a ż y , uzyskania w i ę k s z y c h p i e n i ę d z y .
o k r e ś l a n o m i a n e m gula. W i e m y z Zapisków
zwierząt,
doszliśmy
do
przekonania,
że
Nadmierne
emocje mogą, s p o w o d o w a ć t o , co o k r e ś l a z w r o t „ s t r a c i ć g ł o w ę " .
5. V.1964
chciałam
śliwki
słowami
Dziś
dosadzaliśmy
aby to było zakończone
to u-yciuł
która
zabić błuźnil
kartofli
za oboru J.
to się tak wściekł
by mogła jeszcze
za to że ja
że zamiast
suchej
żyć a mnie to gotów
aż strach pomyśleć
wrzeszczał
jak
był
wariat.
JT,
g d y b y nie
to, że
o
„wypadki
najskrytszych
jego cechach z e w n ę t r z n y c h , d b a ł o ś c i o siebie (jeździł do fryzjera
aby
się t y l k o ogolić, nosił w n i e d z i e l ę j e d w a b n ą b i e l i z n ę , w y
g l ą d a ł elegancko) i w e w n ę t r z n y c h
(nie w s z c z y n a ł z s ą s i a d a m i
n i g d y k ł ó t n i , b y ł u s t ę p l i w y i powszechnie l u b i a n y ) . D o
końca
ż y c i a ciężko p r a c o w a ł . C h o c i a ż zapewne nie n a l e ż a ł do
9 maja w r ó c i ł a p e ł n a zgoda do g n i e w n y c h m a ł ż o n k ó w i do
tych,
k t ó r z y s p a l a j ą się w robocie nic poza n i ą nie w i d z ą c .
Potrafił
12 w nocy b a w i l i się na „ W i e c z o r k u u B r o ń c i " .
docenić
zwykłej
Nieszczęśliwego w y p a d k u j a k i s p o t k a ł J T p o d koniec lipca
66 r. nie p o p r z e d z i ł y ż a d n e p o w a ż n i e j s z e zdarzenia. M a ł ż o n k o w i e
nie kłócili się zo s o b ą p o n a d dwa m i e s i ą c e ; 22 lipca 1966 r o k u
w s p ó l n i e s ł u c h a l i z radia Defilady w Warszawie na 1000 lecie
Państwa Polski i 22 rocz. Odrodzenia. D n i a n a s t ę p n e g o , w s o b o t ę
J T z r y w a ł gruszki L i p c ó w k i .
rozmowie z d r u g i m człowiekiem.. P r z y z w y c z a i ł się do pracowania
24.VII.1966
z tego Bronci
nas
zostało
Niedziela
dałam
trochę
więcej jak
35 zł i kiło Ogórków
Rano
musztardówkę
1 к jaj
zrobiłam
masło
Zapędowskiej
może
10 d. potem sprzedałam
kwater, śmiet.
przeszło
100 zł. bardzo się cieszyłam
uciecha
w godzinach
popołudniowych
ale jak
krowa
z 80
40 d. no i
Od Ziuty
2
kurczaki
utargowałam
krutko trwała
Czarna
d.
dła
ta moja
złamała
Jan
na
bezinteresowną
mrozie i wietrze
przyjemność,
( b y ł przecież
towarzyszącą
w młodości
marynarzem),
p o t r a f i ł .sterczeć godzinami w czasie u l e w y z j a b ł k a m i ,
które
d o w i ó z ł do D u n i n o w a , nie u n i k a ł p r a c y w polu w czasie p l u c h y .
C h o c i a ż k o ń g r z ą z ł w biocie, nie p r z e r y w a ł o r k i . A k i e d y się
ociepliło na w i o s n ę , s t a w a ł do p r a c y j u ż o 4 rano. M i m o to w Za
piskach
domowych
t a k ą oto
uzyskujemy
charakterystykę
jego
osoby:
— pmcuje
gorzej niż
— żyła fornala
się
— dziś to dzień
— dziś
obijał
najemny
odzywa
przełaził
się w
domu
237
�m i a s t ona na k o m i n k i i wieczorki. Ostatecznie rodzi się osobliwa
z a l e ż n o ś ć bez w y j ś c i a , co najmniej dla jednej ze s t r o n .
2. VI.1965
rok. Dziś J. od samego rana stworzył
życzył
mi choroby ale zamiast mnie to jego popadła
mała
cały
Ziemi
dzień
nawet
Mazowieckiej.
Talerze. Aktorzy
nie skorzystał
Ja
grali
byłam.
bardzo
molu
z zaproszenia
Sztuka
pod
awanturę
choroba i trzy
do
nazwą
Teatru
Latające
ładnie.
Często p o j a w i a j ą c e się w Zapiskach
wyznania „więcej mogę
z r o b i ć " i jeszcze częściej „ w i ę c e j m o ż e z r o b i ć " , to — j a k m i
się wydaje — r ó w n i e ż d o m i n u j ą c e pragnienie o b y d w o j g a m a ł ż o n
k ó w , ich razem i k a ż d e g o z osobna.
stosują
J e d n a k ż e sankcje
jakie
wobec siebie ( w i e m y g ł ó w n i e o s ł o w n y c h , ona
urąga,
on „ z e m ś c i " ) nie p o z w a l a j ą , a b y ich h a r ó w k a p r z y b l i ż a ł a się
do j a k i e j ś f o r m y p r a c y akceptowanej. I t y m s a m y m j a k b y nie
wykraczała
poza
nieubłaganą
konieczność
życiową,
tym
su
r o w s z ą i m bardziej towarzyszy jej nakaz w e w n ę t r z n y , szczególnie
chyba silny u T T i z e w n ę t r z n y skierowany przez n i ą do J T .
W pracy obojga t r u d n o t e ż dostrzec c o ś więcej aniżeli cele b y
t o w o : p o t r z e b ę p r z e ż y c i a . Z a p i s k i T T spowija poczucie s t a ł e g o
z a g r o ż e n i a , f a t u m n ę d z y , g ł o d u ! ! ! T r u d n o zatem dostrzec zado
wolenie, p e ł n i e j s z ą s a t y s f a k c j ę
I I . 5. K r o w a
z wykonanych zadań,
a
więc
to, co o k r e ś l a najlepiej chyba, sons satysfakeyjny k a ż d e j pracy.
A może poświadczeniom tych u k r y t y c h stanów są w p a m i ę t n i k u
TT
— grzebie się jak zaj'litowana
mucha
— przeględził
ze
— poszedł
przeszło
godzinę
do Bronci
wrócił
nie. odzywał
i dałam
— (Rekin)
doskoczył
i żalu poszłam
kaszanki
60 d.
Jest
niezwykłe
charakterystyczne,
że niedziele
na pokłepach
w gospodarstwie poza k o n i e c z n y m i w s t a ł y m repertuarze o b r z ą d
to tak smutno i nudno ja z tego
k u ( o p r z ą d , o p o r z ą d ) z w i e r z ą t , nie stal się dla a u t o r k i o k a z j ą
(...) wypuściłam,
u Z i u Zosi
9 tej
długo
się na k o
od Zosi
dostałam
do zapisania j a k i e j ś s a t y s f a k c j o n u j ą c e j
u k o ń c z o n e , dobrze
prace
refleksji, że coś z o s t a ł o
zrobione, albo że pozostaje
do zrobienia,.
młotem
niedziele i ś w i ę t a b y ł y czasem m a r t w y m . Satysfakcja z p r a c y
codziennej p r z y j m o w a ł a p o s t a ć t a k n i e o k r e ś l o n ą czy z b y t n i k ł ą ,
i kowadłem
(chodzi o zachowanie
iż nie p r o w o k o w a ł a do j a k i e g o ś w y z n a n i a . J e d n o c z e ś n i e odpo
agresywne d w ó c h n a j b l i ż s z y c h s ą s i a d ó w , k t ó r y m n a l e ż y się
czynek, k o n t e n t o w a n i e się przyzwoleniem, czy w r ę c z
stale p o d p o r z ą d k o w y w a ć — J O )
do niego, r ó w n i e ż
w obejściu
i pół dnia
jak
w inne dni niech przyjdzie
z ni u
też kilka,
jaka.
na
między
klepy
— trochę w nogę mu lepiej już dziś mniej ją grzeje i więcej
może
notacji.
cieszyć
się odpoczynkiem, że dzieli w o l n y od p r a c y b y ł dla niej rodzajem
u d r ę k i . I najprawdopodobniej w niedziele i ś w i ę t a
przeklepie
razy poleci
nakazem
nie u z y s k a ł o ż a d n e j p o w a ż n i e j s z e j
Odnosi się w r a ż e n i e , że T T nie p o t r a f i ł a o d p o c z y w a ć ,
aż do 11 stej
— jeszcze gorzej leniuchuje
baba to już
święta,
wybiegłam
od godziny
—• i do sąsiadów
i
nie w y ł ą c z a j ą c B o ż e g o Narodzenia i W i e l k i e j N o c y , w y r ó ż n i a j ą
się w p a m i ę t n i k u T T r a ż ą c ą p u s t k ą , j a k b y się nic z u p e ł n i e nie
ty skórwysynn
się robotny ciekawe jak to
— przekołował
albo
Nie p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż innego rodzaju w i a d o m o ś c i . Podobnie
— on biedny jest między
małżonkami
najczęściej
do
kłótni.
dochodziło
Najtragiczniejszy
w y p a d e k , o k u p i o n y ś m i e r c i ą J T w y d a r z y ł się 22 lipca.
W m a ł ż e ń s t w i e T r o j a n o w s k i c h i n t e r e s u j ą c y nas stosunek do
zrobić.
A b y o s ł a b i ć w r a ż e n i e j a k i e pozostawia rejestr t y c h z d a ń k r y
codziennych o b o w i ą z k ó w
t y c z n y c h , n a l e ż y sprawiedliwie p r z y z n a ć , że odarte z o s t a ł y ze
przypadkami
łączył
i zdarzeniami.
b y rzec bezosobowy
się z l i c z n y m i
Jedne
miały
(„zdechła
nieszczęsnymi
charakter
ostatnia
chora
ogólny,
swego k o n t e k s t u , i żc p o c h o d z ą z opisów prowa-dzonych przez
można
wiele l a t . Ponadto, trzeba z r o z u m i e ć o s o b ę w y m a g a j ą c ą i a m b i t
„ w y ł ą c z o n o e l e k t r y c z n o ś ć " , „ j u ż c a ł y d z i e ń leje") i osobowy,
7
kura",
dziejące
ł ą c z ą c y się z n a t u r ą osoby J T . T T , c h o c i a ż n i e z b y t r u c h l i w a
się w gospodarstwie. T T w i e d z i a ł a dobrze, że życie na, wsi na
z p o w o d u swej tuszy, p o t r a f i ł a — j a k w i ę k s z o ś ć k o b i e t — znacz
własnym
się
nie lepiej n i ż J T p r z y s t o s o w a ć się do niespodziewanych, t r u d n y c h
bez reszty p r a c y . S t a ć j ą p r z y t y m b y ł o nie t y l k o na oschłość
s y t u a c j i . K i e d y nie m a p r ą d u grzeje w o d ę do p r a n i a na s ł o ń c u
ną,
a więc
szczególnie
uczuloną
gospodarstwie
wymaga,
na
niedoskonałości
wyrzeczeń,
poświęcenia
surowego kontrolera, lecz t a k ż e na w y r o z u m i a ł o ś ć , w s p ó ł c z u c i e
( s ł o n e c z n a woda). N i e m a r n u j e
kochającej
jego
i węgla. K i e d y s ą s i a d chce z a m o r d o w a ć m ę ż a , nio m i l k n i e lecz
w e w n ę t r z n e pomieszanie czy z w y k ł e , chociaż p o w t a r z a j ą c e się,
k r z y c z y . P o t r a f i t e ż z e b r a ć się w g a r ś ć , c h o ć n a s t r ó j w d o m u
rozkojarzenic. Ł ą c z y ł a to z k o n i e c z n o ś c i ą
temu z u p e ł n i e nie sprzyja, „ s k o r z y s t a ć z zaproszenia" i p ó j ś ć na
żony.
Rozumiała
rozterkę
duehow-ą
męża,
podporządkowywania
się, u s t ę p o w a n i a d w ó m n i e z w y k ł o s i l n y m i g r o ź n y m
Pisała
w i ę c : on biedny
potrafiła
szczęść.
jest
jednak z a u w a ż y ć
Zrzędliwość
między
młotem
sąsiadom.
i kowadłem...
wła,snej r o l i w p i ę t r z e n i u
b o w i e m , rzadko
sprzyja
Nie
się nie
spontaniczności
i samorealizacji. T T w y m o g ł a , stosowanie u r ą g a j ą c
Latające
t y m s a m y m cennego
drewna
Talerze.
Czy sens p r a c y T T i J T b y ł t a k i sam 1 A b y o d p o w i e d z i e ć na
to trudno, p y t a n i e n a l e ż a ł o b y w i e d z i e ć , k t ó r a z o s ó b s w ą p r a c ę
p o l u b i ł a . Z analizy Zapisków
w y n i k a , że bez reszty, c a ł k o w i c i e ,
(przyznaje
ani jedna a n i druga. W y d a j e się j e d n a k , że b l i ż s z y polubienia,
się do togo s ł o w a nieraz) a b y J T ,,wzioł się wreszcie"' za upo
b y ł on. W s k a z y w a ł o b y na to demonstrowanie na o w y c h p o k ł e
rządkowanie
JT
pach i g l ę d a c h swego dobrego samopoczucia. ИТ d u ż o rozma
t a k gorliwie z a b r a ł się do pracy, że w y c i ą ł z d r o w ą ś l i w k ę . Pewnie
w i a ł i o p o w i a d a ł , t w o r z y ł swoje historyje w k o n w e n c j i uznanej,
b y nie z r o b i ł togo, g d y b y sroga k ł ó t n i a nie p o p r z e d z i ł a
nadal jeszcze ż y w e j i aprobowanej. Z a c h o w a ł p a m i ę ć „ c z ł o w i e k a
sadu. Sponiewierany s u r o w y m i p o l a j a n k a m i
jego
z a c h o d ó w . Sankcje wymierzone przez T T nie m o g ą b y ć spra
ś m i e s z n e g o " , a więc skorego
wiedliwe. W e d ł u g Zapisków
h u m o r u . W p a m i ę c i tej istnieje w y ł ą c z n i e uznanie.
238
i
jabłek,
d z i a ł o . Czas t e n , k i e d y z a m i e r a j ą wszelkie p o w a ż n i e j s z e
do Leosi
(podkr. JO) byłam
—• siedział
ałc się nic
zrobił krzyk ja słysząc to
m i n k i
ilość sprzedanych
to twoja
i wrzasnął
z domu (...) w dniu dzisiejszym
— zrobił
urągać
glendach
spokój
mogiła J. się bardzo przeraził
smutku
ale byl na
o pół do 10 tej zaczęłam
do Janka
określające
specjalne r y s u n k i (ił. 1—6).
Swidniakieni
(bratowej, nauczycielki)
i u Nowaka,
suche liczby,
rozdanego w ś r ó d s ą s i a d e k m a s ł a ? N i e k i e d y u z u p e ł n i a j ą te dane
o n chodzi na p o k l e p y i g l ę d y , nato
do ż a r t ó w
z dużym
poczuciem
�TT
wspominana jest
z
większą
powściągliwością.
W
re
4. VI.1963
Rano J. byl u Jablkos.
lacjach o niej pojawia się c h ę ć dostarczenia w y j a ś n i e ń , a nawet
odmówiła.
to co n a z y w a m y p r ó b ą zrozumienia drugiego, jej gderliw'osci,
zdechł pies więc ja po oporzęcie
z r z ę d z e n i a . N a t o m i a s t n i k t nie wspomina rzeczy n i e b y w a ł e j
kilka
—
Krowę
redlin
paść
na
poszłam
to zostanę
to pole to takie długie
w s p o ł e c z n o ś c i tej k o g o ś o r o z w i n i ę t e j potrzebie s a m o k o n t r o l i ,
sztuk więc 327 razy trzeba się kiwnąć
pew nego rodzaju autorefleksji nie pozbawionej e l e m e n t ó w psy
starszych
choanalizy, w k o n t e k ś c i e swoich u c z u ć do męża, i rzadziej —•
ja już nie mam siły. Dziś zrobiłam
u c z u ć do bliskich sobie o s ó b na wsi, czy t y l k o s ą s i a d ó w .
pół kilo i półtora
W a r t o jeszcze przez c h w i l ę p r z y j r z e ć się z d o l n o ś c i o m k o b i e t y ,
pełniącej
nieoficjalnie
kupił
to naliczyłam
kto będzie
kiełbasy
ile
z tych
sadził
wodniacy.
2 pacz.
Żeglarz.
sprawami gospo
m u s i a ł a się n a c h y l a ć , t r w a ć w s k ł o n i e i o d c h y l a ć się (nazywa
a- nawet o ś m i e l ę się p o w i e d z i e ć f r a p u j ą c o ,
wygląda
to k i w n i ę c i e m ) o k o ł o 2943 razy.
T T l i c z y , rachuje, oblicza i s p r a w d z a . Sprawdza siebie,
nie t y l k o panowanie nad ogromem i r o z m a i t o ś c i ą spraw w y m a
męża
gających
w y s ł a n n i k ó w u r z ę d ó w , szczególnie p o b o r c ó w n a l e ż n o ś c i za
„załatwienia"
w
każdym,
bo
sprzedałam
za 6 zł. to kupili
1 kg. Ryżu
polu
wzioł kurczaka
masła około kiło złego
kiło jaj i rabarbaru
Wiecz. J. był w sklepie
że na tym
redlinie
będzie
to
nasadziliśmy
myślałam
Jastrząb
jak
no i
T y c h r e d l i n b y ł o 9. A więc starsza j u ż i n i e d o ł ę ż n a kobieta
darstwa nie n a l e ż a ł y wcale do w y j ą t k o w y c h . Szczególnie inte
resująco,
niewiem
Jablkos.
ale odrobić
należy
r o l ę g ł o w y d o m u . O d razu t e ż
p o w i e d z i e ć , żo takie p r z y p a d k i z a r z ą d z a n i a
z resztu kartofli
w jednej
kartofle
to tak
sadzić
ale ja to tak sie zmęczyłam
prowadzenia przez T T p a m i ę t n i k a , a więc istnienia przed l a t y
T
żeby sadzili
Trojanowskiego
naw'et n i e d u ż y m
darstwie, lecz t a k ż e rzecz najtrudniejsza: w y b r a n i e
gospo
najtrafniej
żytą
i
osoby
trzecie
elektryczność).
(sąsiadów,
Jej
domokrążców,
kalkulacyjna
świadomość
zu
kształtuje
szej decyzji, k t ó r a na wsi, p r z y pracach p o l o w y c h , pozostaje w
w y o b r a ź n i ę , wyostrza ją. A ma
s t a ł y m u z a l e ż n i e n i u od z n a j o m o ś c i k a p r y s ó w pogody. W i a d o m o
zdolności
z a ś , żo w t y m
B a r t h e s — jej w y o b r a ź n i a jest asocjacyjna, p a r a d y g m a t y c z n a .
właśnie
miejscu,
w środowisku
nadrzecznym
pogoda charakteryzuje się wielką z m i e n n o ś c i ą . A u t o r k a
Zapisków
kojarzenia
wyobrażeń
ona
kominiarzy,
—
w y ż s z y niż J T
jakby
poziom
powiedział
S t a ł e liczenie i r a c h u n k i T T m o ż n a b y n a z w a ć
Roland
samokontrolą,
rozpoczyna j ą od suchych, systematycznie prowadzonych o p i s ó w
a p o ś r e d n i o rodzajem zabiegu, k t ó r y p i e l ę g n o w a ł w j a k i ś s p o s ó b
c z y n n o ś c i m ę ż a , d r o b n y c h z d a r z e ń z w i ą z a n y c h z gospodarstwem,
z d o l n o ś c i z a p a m i ę t y w a n i a , t a k istotnego w r o z u m i e n i u zależności
z nich k o r z y ś c i materialne. Ale pro
m i ę d z y p r z y c z y n ą i s k u t k i e m ; w y r a b i a j ą c e g o r ó w n o w a g ę i od
wadzi j e d n o c z e ś n i e r e j e s t r a c j ę zjawisk meteorologicznych. Z a j
p o r n o ś ć p s y c h i c z n ą . N a t o m i a s t s p o n t a n i c z n ą , s ł a b s z y m podda
muje się t y m zagadnieniem osobno o d 1959 do 1961 r o k u , w p i
waną
s u j ą c albo p o d t y t u ł Pogoda,
z klasyfikacją
stale notuje w y n i k a j ą c e
albo w ł ą c z a j ą c do zeszytu o s o b n ą
działaniom
samokontrolnym
osobowość
Barthesa, zaliczyć b y
z tej m a n i e r y . Niemniej, w w a ż n y c h m o m e n t a c h narracji o ż y c i u
kolebiasty s t ó g — sam go s t o ż ą c — i s p a d ł . Jego w y o b r a ź n i a
swoim i m ę ż a opisuje okoliczności zdarzenia, p o g o d ę — w a r u n k i
zdolna
k l i m a t y c z n e , ale
wyobrażeniu
zachodzące
w
środowisku
była
syntagmatyczną.
przyporządkować
działania
JT
która
posiada
zjawiska
jedynie
zgodnie
takiej,
cześć p o ś w i ę c o n ą „ p o g o d z i e " . W dalszych zapiskach rezygnuje
również
wyobraźnię
JT,
trzeba do
wszedł
motoryczno
na
jedynie
samej c z y n n o ś c i ustawiania do k o ń c a stogu.
JT
p r z y r o d n i c z y m . Sporo u w a g i p o ś w i ę c a charakterystyce szlaku
p o s z e d ł ś m i a ł o w deszcze i w m r ó z do D u n i n o w a , aby
sprzedać
przewozowego
j a b ł k a . W r ó c i ł z rozstrojem ż o ł ą d k a i o d m r o ż o n y m i
nogami.
przez
zamarzającą,
zamarzniętą
i
odtajającą
Ciągał sanki za
Wisłę.
dnia po lodzie z w o r k a m i — wprawdzie
nie
obserwacjami
meteorologicz
w p a d ł w topiel — lecz r o z s y p a ł j a b ł k a . m i e s z a j ą c większe z m n i e j
n y m i n a w i ą z y w a ł a do starej wiejskiej p r a k t y k i
przewidywania
szymi. M u s i a ł więc wrócić do d o m u i z a c z y n a ć od nowa...
Teresa
Trojanowska
pogody. W
zwroty
swoimi
jej zapiskach p o j a w i a j ą
„co
wskazywało",
„co
to
się t e ż charakterystyczne,
będzie
wróżyć",
„ciekawe
Ż a d e n z p o d o b n y c h p r z y p a d k ó w nie s p o t k a ł T T . M o ż n a b y
to sobie w y j a ś n i ć
t y m , że p r o w a d z ą c
nieruchliwy
tryb
życia
co one w r ó ż ą " . O b s e r w a c j ą p r z y r o d y i p r z e w i d y w a n i e m pogody
nie b y ł a tak j a k m ą ż n a r a ż o n a na nieszczęścia. A l e k i e d y s t a l ą
z a j m o w a l i się jednak najczęściej m ę ż c z y ź n i . O n i też t y l k o po
się w d o w ą i z m u s i ł o j ą ż y c i e do zajmowania się pracami p r o w a
siadali
zdolności
zaklinania
chmur
i
wywoływania
deszczu.
Z n a n i są beskidzcy p ł a n e t n i c y , lecz nie p ł a n e t n i c z k i , tak
nie z n a m y w dziejach p r z y p a d k ó w w y s t ę p o w a n i a
jak
sławniejszych
a s t r o n o m ó w — kobiet. Natomiast w M u r z y n o w i e żyła w ł a ś n i e
kobieta., k t ó r a z a j m o w a ł a się t y m , co t r a d y c y j n i e n a l e ż a ł o
d z o n y m i k i e d y ś przez m ę ż a , r ó w n i e ż i w t y m szczególnie t r u d n y m
okresie nie d o ś w i a d c z a ł a tego wszystkiego, co nie o m i j a
mających
„ludzi
pecha", roztrzepanych, niezdarnych, wszelkiego
dzaju n i e z g u ł y , nazywane w M u r z y n o w i e g u l a m i l u b
ro
guła.mi.
do
W niewielkiej s p o ł e c z n o ś c i Murzynowa,, podobnie j a k w m a ł
m ę ż c z y z n . F a k t ten wzbogaca n i e w ą t p l i w i e nasz dotychczasowy
ż e ń s t w i e T , ż y ł y obok siebie osoby r ó ż n i ą c e się nieraz w y r a z i ś c i e
obraz k u l t u r y
rodzajem
chłopskiej.
Śledzenie
zmian
w przyrodzie
m o ż e się ł ą c z y ć z t y m , że w czasach k i e d y się t y m
TT
zajmowała
wyobraźni
paradygmatycznej,
—
bądź
bliższe b ą d ź
t o modelowi
syntagmatycznej.
Ale
wyobraźni
zdarzały
się
p o w a ż n i e o s ł a b ł o znaczenie l u d o w y c h w r ó ż b o pogodzie. Zapewne
też m a ł ż e ń s t w a , w k t ó r y c h o b y d w i e osoby b y ł y sobie podobne.
wielu potencjalnych wiejskich m e t e o r o l o g ó w , s ł u c h a j ą c codzien
Z wielką
T
n y c h k o m u n i k a t ó w o pogodzie, zw ątpilo c a ł k i e m w sens inte
sympatią
resowania się samemu t y m , co dzieje się w otoczeniu, na niebo
jedna
s k ł o n i e , „ w p o w i e t r z u " . W y d a j e m i się, że T T r ó w n i e ż u l e g a ł a
przyjęcia
t e m u powszechnemu uznaniu dla. oficjalnych
niezdarności.
prognoz meteoro
logicznych. C z y t a j ą c jej zapiski odnosi się też w r a ż e n i e , że opi
wspominana jest Para Leona i L e o k a d i i
(Leosia i Leosi), m a ł ż o n k ó w B . W ś r ó d licznych o nich opowieści
cieszy się
z okazji
szczególnym
rozgłosem.
Dotyczy
wydanego
chrzein. Jest o o p o w i e ś ć o flaczkach, czyli
S p o s o b i ą c się do w y p r a w i e n i a chrzcin, Leosia w y s i a ł a Leosia
sywanie pogody b y ł o j e d n ą z f o r m jej istnienia, rodzajem p r z y
za r z e k ę do D u n i n o w a , aby k u p i ł t a m w jatce f l a c z k ó w .
j e m n o ś c i , niekoniecznie m a j ą c e j j a k i e ś b e z p o ś r e d n i e , p r a k t y c z n e
zrobił t o , co m u polecono. F l a c z k ó w j e d n a k ż e nie dowiózł, po
przeznaczenie. Takie c h o c i a ż b y , k t ó r e n a l e ż a ł o b y
Leoś
każdorazowo
n i e w a ż z łódki w y ś l i z g n ę ł y m u się do w o d y i p o p ł y n ę ł y z p r ą d e m .
w y k o r z y s t a ć w p r z e w i d y w a n i u mniej l u b bardziej s p r z y j a j ą c y c h
P r z y s z e d ł L e o ś do Leosi i o p o w i e d z i a ł , j a k i e s p o t k a ł o go nieszczęś
okazji
cie. Leosia — osoba ł a g o d n a i wielkiej
do
wypełniania,
obowiązków
gospodarczych.
Faktem
dobroci —
poprosiła
też jest, że T T p r o w a d z ą c swój dziennik pogody, w y p r z e d z i ł a
Leosia., aby jeszcze raz p o p ł y n ą ] do D u n i n o w a . L e o ś p o w t ó r z y ł
na ponad d w a d z i e ś c i a lat
zadanie i . . . f l a c z k ó w nie doniósł do d o m u . Leosia flaczki jednak
teckiej p l a c ó w k i
we wsi d z i a ł a l n o ś ć naszej uniwersy
naukowej —
Mazowieckiego
Obserwatorium
Geograficznego.
Dociekliwość i s k r u p u l a t n o ś ć , w n i k l i w o ś ć i szczególna cierpli
wość,
a
także
zapobiegliwość,
jaką
najwyraźniej
poznajemy
z systematycznie prowadzonych przez T T Zapisków
sprzyjała
bez
widziała, k i e d y psy po p o d w ó r z u r o z w i ó c z y ł y ich resztki.
Po
leciła więc Leosiowi Leosia, aby zabił kaczora.. I t a k też u c z y n i ł .
wątpienia
owemu wzorcowi
temu
co
nas
domowych,
najbardziej
d o k ł a d n o ś c i i z a r a d n o ś c i , na
interesuje,
który
u w a g ę i Aleksander P e t r o w i Tadeusz K o t a r b i ń s k i .
1 3
zwrócili
Leosia kaczora oprawiła,, a, obrane c z ą s t k i
na g a ł ę z i a c h w i ś n i , a b y
tam
mięsa
poukładała
o b e s c h ł y . Lecz oto p t a k i i k o t y
z j a d ł y kaczora. W t e d y Leosia p o s t a n o w i ł a , ż e b y L e o ś
zdobył
r y b . N o i p r z y n i ó s ł nawet w ę g o r z e . Zwinne w ę g o r z e u c i e k ł y do
s t u d n i i w t e d y to nadeszli goście. Leosia zaczęła z a p r a s z a ć do
d o m u ; c h o d ź c i e k u m o t r o w i e , c z y m chata bogata, t y m
rada.
239
�Siadajcie,
czekała
— Dziś
znów
o t w a r t a . N i e wyniosła, w s z a k ż e , bo w p a d ł a po drodze do n i e j .
proszę,
zaraz
— Dziś
był kominiarz
L e o ś nie z a u w a ż y ł , że Loosi w izbie nie m a , o d k o r k o w a ł b u t e l k ę
—
odwiedziła
i p o s t a w i ł j ą na
wam
coś w y n i o s ę .
stole. Leosia s z u k a j ą c
Piwnica
oparcia
c h w y c i ł a się
Bronisława
butelki i wpadła z powrotem.
stawka
w Rokicin
l u b Siecioniu. N a d m i a r
znacznych
emocji,
s k u p i o n y c h w t a k k r ó t k i m czasie, t ł u m a c z y w p e ł n i rozkojarzenio t o w a r z y s z ą c e p o s t ę p o w a n i u
L i L . Jednakże
o p o w i e ś ć pozbawiona jest j a k i c h k o l w i e k
współczesna
akcentów
współczucia
i u b a r w i a się j ą zgodnie z o g ó l n y m t o n e m przekazu, m ó w i ą c e g o
o
niezdarności,
piętrzących
się
niepowodzeniach
pechowych
m a ł ż o n k ó w . W a r t o d o d a ć , że o p o w i a d a j ą c y m i h i s t o r i ę nieuda
n y c h chrzcin, nie n a l e ż y do o s ó b o s t r o ż n y c h , t a k i c h k t ó r y m nie
p r z y d a r z a j ą się owo „ z a b a w n e " sytuacje, czy t e ż w y p a d k i . T y l k o
w j e d n y m d n i u , T C p r o w a d z ą c s a m o c h ó d , z n a l a z ł się w dobrze
m u z n a n y m g r z ę z a w i s k u po osie k ó ł , a w k r ó t k i m czasie, po
w y c i ą g n i ę c i u go t r a k t o r e m . . . w rowie k o l o w ł a s n e g o d o m u .
Podobne do przedstawionych niepowodzenia
były
twarz
narysowała
z awantur
i H. Budzińska
była jakaś
dziewczęcych
w sprawie
kobieta dałam
przyjmowanych
jej
balu
5 zł.
niezwykło
ukazujące
w domu osób.
sugestywnie
przy
Własną
opisie
jednej
odnajdujemy
t y l k o jedon rysunek całej postaci. P o ś w i ę c i ł a go n i e s z c z ę s n e m u
b r a t u J ó z k o w i Kalapacie, R o z t r o p n e m u
( i l . 2—Je).
Wszelako
d o m i n u j ą w ś r ó d t y c h r y c i n w i z e r u n k i z w i e r z ą t , przede w s z y s t k i m
k u r i kaczek, p r o s i ą t i ś w i ń , k r ó w , p s ó w i k o n i . N o t a t k ę —•
dzisiaj
widziałam
przyłot
bocianów
—
uzupełnia
wyraziste,
sporych r o z m i a r ó w w y o b r a ż e n i e tego ptaka,. P r a w d z i w ą osobli
w o ś c i ą w tej ilustracyjnej warstwie Zapisków
s t a ł y się r y s u n k i
p r z e d m i o t y — w y b r a n y i c h rodzaj
—
k o j a r z ą c y c h się, j a k owe k u r y i p r o s i ę t a , z p o j ę c i e m
do n i c h ,
nieobliczalnie
z łat
z m ę ż e m ( i l . 5). W c a ł y m d z i e n n i k u
powodzenia:
tak
J. Ziemińska
l u b popiersia
szczęścia z d a r z a ł y się nawet osobom o s t r o ż n y m i d o k ł a d n y m .
A M potrafił
znajoma
Cennym u z u p e ł n i e n i e m t y c h n o t a t e k są r y s u n k i ,
twarze
Pedontycznego
usposobionia
10 zł.
dawna
100 zł.
przedstawiające
i r ó w n i e ż nie
mnie
— dziś po proszonem
j u ż na drugi czy trzeci dzień po porodzie, zaraz po chrzcie od
Sekwesiraiora.
zapłaciłam
Najman.
—• Dziś
Chrzciny w y p r a w i a n o w M u r z y n o w i e i okolicy bardzo c z ę s t o
bytym
Dziś
odwiedziny
łatwo
dosta,tku,
(jaja, g r z y b y , połcie m i ę s a , kiszone o g ó r k i ,
w o d a , palenisko, kosz, siatka
na
słoje
zakupy), wygody
m a n e w r o w a ć t r a k t o r e m (w M u r z y n o w i e u m i e j ą nieźle o b s ł u g i w a ć
czy
t r a k t o r y n a w e t siedmioletni c h ł o p c y ) , że z a t o p i ł go w W i ś l e .
ż a k i e t , bluza żorżetow a) oraz z p o j ę c i e m z a g r o ż e n i a , l ę k u (krzy
Niezdarność
(gulstwo) jest
w społeczności
Ciekawsze
przypadki
toj
powszechnej,
ludzkiej
znaną.
przypadłości
s ł u ż ą za p r z e d m i o t o p o w i e ś c i p r z y wszelkiego rodzaju
komfortu
(radio,
przewody
elektryczne,
traktor,
r
murzynowskiej
w a r t o ś c i ą w p e ł n i u ś w i a d o m i o n ą i doskonale k a ż d e m u
wręcz
spotka
ż y k i , wiońce nagrobne, s t r ó ż o , czyli p a ł k i u ż y w a n o przez n o c n y c h
s t r ó ż ó w w i o s k o w y c h , k a r e t k i pogotowia, siekiery, czarny kape
lusz z w o a l k ą ) . M a g i ę t y c h p r z e d m i o t ó w n a j w y r a z i ś c i e j
wyraża
opis snu, w k t ó r y m a u t o r k a we w s p o m n i a n y m c z a r n y m kape
niach t o w a r z y s k i c h . M ó w i się o n i c h j e d n a k ż e nie tak, j a k b y m i a ł y
luszu dociera do cmentarza. K a r e t k a pogotowia s w y m w y g l ą d e m
s t a n o w i ć p r z e s t r o g ę . Zazwyczaj o p o w i a d a j ą c y rozpoczyna
k o j a r z y ć się m o ż e z monstrualnej wielkości m y s z ą , czy r y j ó w k ą .
swoją
o p o w i e ś ć pelon rozbawienia. I stopniowo wzmaga w sobie i u słu
chaczy wesołość, t a k a b y p o k ł a d a ć się ze ś m i e c h u . M a ł o k t o
Z p r a w d z i w ą r a d o ś c i ą o d n a l a z ł e m przejawy podobnej m a n i e r y
w ó w c z a s m o ż e p o w a ż n i e j z a s t a n o w i ć się nad p r z y c z y n a m i nawet
i l u s t r a c y j n e j w bezpretensjonalnych
p o w a ż n y c h w y p a , d k ó w . T r a k t u j e się je c z ę s t o , j a k b y b y ł y c z y m ś
dziennikopodobnego t e k s t u k s i ą ż k i Tadeusza K o n w i c k i e g o Nowy
n i e z a l e ż n y m i n i e u c h r o n n y m . TC n a l e ż y do chwalebnych w y j ą t
Świat
ków (kiedyś t a k ą p o s t a w ę
m a n i e r y (znanej od c z a s ó w Małego
posiada
zdolność
reprezentował
dobrze n a m znany J T ) ,
ś m i a n i a się do r o z p u k u z w ł a s n y c h
niepo
wodzeń.
i okołiee.
r y s u n k a c h , d o ł ą c z o n y c h do
O c z y w i ś c i e , z n a k o m i t y pisarz s k o r z y s t a ł z tej
księcia)
w pełni świadomie
albo, m ó w i ą c inaczej, z w y ż s z y m stopniem zrozumienia u r o k u
celowo s p r y m i t y w i z o w a n y c h i uzagadkowionych
D r u g a p o d w z g l ę d e m w a ż n o ś c i p o s t a ć w Zapiskach,
Józef
R o z t r o p n y , K a l a p a t a , r ó w n i e ż n a l e ż a ł do t y c h , k t ó r z y s w y m
postępowaniem
dostarczają
d r u g i m nieco p ł o c h e j
radości.
Pa
m i ę t a m y jego u d z i a ł w n i e f o r t u n n y m transporcie trzech prosia
k ó w na t a r g do P ł o c k a . . . N i e b a w e m n a b r a ł o r o z g ł o s u
pożycie Kalapaty z Siubrą, B a r b a r ą .
w Zapiskach
Odnotowane
dziwne
zostało
s u c h y m stwierdzeniem: upadł już całkiem
na,
to
umyśle.
N a t o m i a s t w d w a l a t a p ó ź n i e j , w 1964 r. bardzo zła n o w i n a ,
J ó z k a pogotowie z a b r a ł o , koń go kopnuł
w głowę i wybił
(ił. l.e). Ofiara w y p a d k u d ł u g o jeszcze ż y ł a , p r z e ż y ł a
mu oko
opisującą
zdarzenie i u m a r ł a niezwykle tragicznie. J ó z e f I w a ń s k i z g i n ą ł ,
j a d ą c na wierzchu c i ę ż a r ó w k i przygnieciony „ s k r z y n k a m i z owo
c e m " . Powiadano, że b y ł o to p r z e k l e ń s t w o losu, k t ó r y nio oszczę
d z a ł całej r o d z i n y I w a ń s k i c h . Ojciec J ó z e f a , t e ż Józef, u m a r ł
tragicznie. O t r u ł się kwasem s o l n y m , bo p o m y l i ł go z w ó d k ą .
W 1979 r. w czasie u l e w n y c h d e s z c z ó w czerwcowych, s p ł y w a
jąca
do W i s ł y
z tarasu
murzynowskiego
rwącymi
potokami
woda, w y ż ł o b i ł a p o d d r e w n i a n y m , s t a r y m i opuszczonym domem
Iwańskich-Trojanowskich
głęboki
na
wóz z k o n i e m
wąwóz.
K t ó r e g o ś dnia o d p a d ł a ś c i a n a szczytowa tego d o m u . O d s ł o n i ę t y
z o s t a ł w ó w c z a s p o k ó j w k t ó r y m przed jedenastu ł a t y T r o j a n o
wska p i s a ł a Zapiski.
P o k ó j ten r o b i ł dobre w r a ż e n i e . U p o r z ą d
k o w a n y , s p r z ę t y s t a ł y na s w o i m miejscu. O p a d a j ą c a ś c i a n a nie
p r z e w r ó c i ł a s t o j ą c e j blisko niej na p o d ł o d z e , w y s o k i e j , z p r ę t ó w
m e t a l o w y c h zrobionej l a m p y gabinetowej, p r z y k r y t e j s o l i d n y m
i
całkiem
świeżym,
żółtym
abażurem.
Lampa
stała
w
rogu
pomieszczenia, blisko okna z w r ó c o n e g o k u drodze. Trojanowska
r o z p o c z ę ł a Zapiski
zapewne w ł a ś n i e
tutaj,
w
1958 г., k i e d y
we wsi z a ł o ż o n o ś w i a t ł o . . .
M o ż e m y obecnie p o k u s i ć się o p a r ę uwag d o t y c z ą c y c h istnie
K s z t a ł t o w a n i e się silnych, w e w n ę t r z n y c h emocji, przeradza
j ą c y c h się w p o t r z e b ę uwiecznienia ich w zapisie, z n a m y dobrze
nia
j a k o nieodzowny element procesu t w ó r c z e g o pisarzy,
człowieka.
artystów
obrazków.
i bytowania
tych
kardynalnych kategorii życia
Trojanowska
usunęła
ze
swych
trosk
każdego
życiowych
7
czy uczonych. Okazuje się jednak, żo podobne, a, w swej istocie
i k ł o p o t u istnienia wiele z tego, co d ł a j e j ziomków
identyczne procesy m o g ą d o k o n y w a ć się r ó w n i e ż w s t r u k t u r z e
istotę
przeżyć
z brakiem potomstwa. Mogła t y m samym radykalnie ograniczyć
emocjonalnych
i rozległość
skromnej
opisu p o z o s t a j ą
tu
wieśniaczki.
w bezpośrednim
stopniom egotyzimi p i s z ą c e g o , jogo p o b u d l i w o ś c i ą ,
Dociekliwość
7
powszednich
i
świątecznych.
stanowiło
Pogodziła
się
7
ze
swoje emocjo rodzinne. Z w i ą z a ł a je t e ż w yłącznie z osobami do
nad
r o s ł y m i ! W y r z e k ł a się p r a k t y k k o ś c i e l n y c h , k o r z y s t a j ą c z uspra
związku
nieraz
zabiegów
wrażliwością, i drażliw ością. Teresa T r o j a n o w s k a nio o g r a n i c z a ł a
wiedliwiającego
ją niedołęstwa.
joj do r e a k c j i na, zachowania w y ł ą c z n i e d w ó c h , n a j b l i ż s z y c h j e j
przypuszczenia,
że w sw oj decyzji k i e r o w a ł a się n i e c h ę c i ą
o s ó b , m ę ż a J a n a i brata J ó z e f o . A ż dziw, j a k wiolo w
h i p o k r y z j i , g ł ę b o k o t k w i ą c e j w duszach najgorliwszych, dobrze j e j
Zapiskach
z n a l a z ł o się n o t a t e k p o ś w i ę c o n y c h p r z y g o d n y m g o ś c i o m :
— przyszło
anie
wrogami
jakichś
Jankowi
ze 20 deka nożyk
mówili
240
dowidzenia
2 Panów
dali
Jankowi
po
kawał
mówili
kiełbasy
dali i obiecali
świętach.
że oni щ
Przyjaciółmi
i w nic też
pomoc
w
zostawili
gospodarstwie
Nie m o ż e
znanych o s ó b z w i o s k i . D o przypuszczenia
n i e k t ó r e n o t a t k i w jej d z i e n n i k u .
n o ś c i , manifestowanej
jednak
7
14
wykluczyć
do
ta,kiego u p o w a ż n i a j ą
A l o nie w y z b y ł a się r e l i g i j
czy t o w d a t k a c h udzielanych b i e d n y m
l u d z i o m , czy osobliwie, zawsze z w i e l k i m p r z e j ę c i e m p r z e ż y w a n e j
k a ż d e j ś m i e r c i , nawet k o g o ś z k i m nie u t r z y m y w a ł a
żadnych
�I
k o n t a k t ó w , czy t e ż w s z c z e g ó l n y m w r ę c z w y c z u l e n i u na zlo —
i
dobrowróżbne
z n a k i postrzegane na
niebie
(w
świetlistości
powietrza,, k s z t a ł c i e o b ł o k ó w i zachowaniu p t a k ó w ) oraz prze
ż y w a n e w snach, k t ó r e skrupulatnie n o t o w a ł a
i zapewne nio
raz m ó w i ł a o nich.
T o , co r o z u m i e m y przez p o j ę c i e b y t o w a n i a (troski codzienno)
w y p e ł n i a ł o jej bez reszty p r o g r a m zajęć z w i ą z a n y c h z domem,
gospodarstwem,
a w o s t a t n i m okresie jej ż y c i a r ó w n i e ż z k r a
w i e c t w e m . P r z e j ę c i e się t y m zajęciom, p o z w a l a j ą c y m
na
prze
ż y c i e , k i e d y s t a ł a się w d o w ą , w y r a z i ł a w n i e z w y k l e d o k ł a d n y m
r y s u n k u n o ż n e j m a s z y n y do szycia, umieszczonym —• j a k inne
togo rodzaju s y g n a ł y — na marginesie jednej z k a r t e k ostat
niego zeszytu
Natomiast
Zapisków.
pojęciu
istnienia
nadała
Teresa
Trojanowska
c a ł k i e m w ł a s n e , oryginalne rozumienie, d o ś w i a d c z a j ą c jego do
broczynnych s t a n ó w
dodajmy,
w
w aktach
komforcie k ą t a
s i ę g a n i a po p i ó r o i
pokoju oświetlonego
luksusową
l a m p ą . D l a t y c h , k t ó r z y wiedzieli o jej p a m i ę t n i k a r s k i c h
b o ś c i a c h , m o g ł o t o s t a n o w i ć rodzaj w y ł a m a n i a
ruszenia,
z a k ł ó c e n i a
w i e j s k ą . Greckie eksistanai
l l i b
atrament,
się,
norm, obowiązujących
sła
na
kobietę
obejmuje s w y m znaczeniom wszystkie
t r z y , w y m i e n i o n e o k r e ś l e n i a . Eksistanai,
to zarazem
słowo o d
k t ó r e g o pochodzi —• j a k wiadomo — ekstaza, a, więc stan za
chwycenia,
uniesienia
albo,
mówiąc
inaczej,
intensywnego
p r z e ż y c i a . Na,sza bohaterka t e n b ł o g o s ł a w i o n y stan ducha syste
m a t y c z n i e k r e o w a ł a we w ł a s n y c h , d o m o w y c h pieleszach. I chyba
nie b ę d z i e n a d u ż y c i e m z a ł o ż e n i e , że stany te w swej istocie nie
I I . 6. A u t o p o r t r e t Teresy Trojanowskiej
o d b i e g a ł y od n a t u r y p r z e ż y ć d a n y c h n a j w i ę k s z y m , t y m k t ó r z y
rozstrząsali
pojęcie
istnienia,
oderwania
się od
codzienności
w zgodzie z w y m a g a n i a m i epoki.
P R Z Y P I S Y
1
H . Elzenberg, Kłopot
z istnieniem.
Aforyzmy
w
porządku
czasu.
Kraków,
1963.
Daty krańcowe
tego
dziennika:
P a r y ż , 13 X 1907 — T o r u ń , 15 V I 1963. Kłopot
z
istnieniem
rozległością ujmowanego czasu, a jeszcze w a ż n i e j s z e skoncentro
w a n i e m się w y ł ą c z n i e n a samych p r z e m y ś l e n i a c h (wykluczenie
opisu o k o l i c z n o ś c i , z d a r z e ń , samopoczucia a u t o r a i t p . ) stanowi
rzecz z u p e ł n i e w y j ą t k o w ą . I pod t y m w z g l ę d e m nic, co jest
m i znane w polskiej literaturze o k r e ś l a n e j m i a n e m d z i e n n i k ó w ,
nie m o ż e się z Kłopotem
r ó w n a ć . Sam t y t u ł , j a k i z a w a r t o ś ć tej
niezwykłej książki m o g ł y b y sugerować głęboką inspirację twór
czością filozoficzną Gabriela Marcela, szczególnie jego funda
m e n t a l n y m Etre et avoir. T a k j e d n a k nie jest. C h o c i a ż , p r z y
k o ń c u k s i ą ż k i o d n a j d u j e m y fragment, ś w i a d c z ą c y że dzieło
Marcela (Regard
en arriere)
b y ł o a u t o r o w i doskonale znane.
T o r . op. c i t . , s. 427.
2
W . Gombrowicz, Dziennik (1957—1961), I n s t y t u t L i t e r a c k i ,
P a r y ż 1962, s. 50—52 oraz w c z e ś n i e j , s. 37: „ L e c z nawet gdy
b y m u w i e r z y ł w Boga, to i t a k k a t o l i c k a postawa wobec n a t u r y
b y ł a b y dla m n i e n i e m o ż l i w a , sprzeczna z c a ł ą moją, ś w i a d o
m o ś c i ą , z m o i m odczuwaniom — a t o zo w z g l ę d u na, s p r a w ę
bólu".
T y c h i s t o t n y c h f a k t ó w stara się nie d o s t r z e g a ć A d o l f R u d
n i c k i w bezlitosnej k r y t y c e t w ó r c z o ś c i swego przyjaciela Jerzego
Andrzejewskiego. Por. Krakowskie
Przedmieście
pełne
deserów,
T l W Warszawa 1986, s. 74 i nast.
C h a r a k t e r y s t y k a Tadeusza K o w a l s k i e g o , u r . w 1925 r.
w M u r z y n o w i e , od 1950 r . zam. w "Warszawie. Z czasem uzu
pełnił t ę c h a r a k t e r y s t y k ę o stwierdzenie, że „ b y ł a t ę g a , alo
i wysoka. P o w a ż n a , a nie t a k i e f i u b ź d z i u " .
Opinia p a n i K l e m e n t y n y C a b a n k i z M u r z y n o w a .
W i a d o m o ś ć z w e r y f i k o w a n a przez I r e n ę S ł a w i ń s k ą ( H u Pei
F a n g ) , za co bardzo serdecznie d z i ę k u j ę .
W Sebastiana K l o n o w i c z a Flisie
znajdujemy
podobny
w ą t e k , o r i e n t u j ą c y w przestrzeni p o ł o ż e n i e n a d W i s ł ą D o b r z y n i a :
A t u t r z y ziemie z e s z ł y się k l i n a m i
3
4
5
6
7
D o b r z y ń s k a włość i Mazowsze z K u j a w a m i
T u k i e d y krzykniesz, s ł y s z ą t r z y p o w i a t y
Flisie G ę b a t y
W y d a j e się, że p r z y o k r e ś l a n i u s z c z e g ó l n y c h miejsc w prze
strzeni, o d w o ł y w a n i e się do słyszalności g ł o s u c z ł o w i e k a , czy
też zwierzęcia n p . k o g u t a , jest zwyczajom nie t y l k o l o k a l n y m ,
lecz z g o ł a powszechnie z n a n y m w r ó ż n y c h częściach ś w i a t a .
Oto t y l k o na, Cyprze o s o b l i w o ś ć p o ł o ż e n i a tej w y s p y m i ę d z y
E u r o p ą a B l i s k i m W s c h o d e m m a j ą o k r e ś l a ć r ó w n i e ż pienia
k o g u t ó w . W e d ł u g dawnego przekazu arabskich ż e g l a r z y , k i e d y
k o g u t pieje na Cyprze s ł y c h a ć go w Jerozolimie. I o d w r o t n i e .
Trojanowska m o g ł a z n a ć przekonania sw oioh z i o m k ó w ,
s t a n o w i ą c e przyczynek do megalomanii z b i o r o w o ś c i . N i c j e d
n a k ż e z tej wiedzy nie odnajdujemy w Zapiskach,
t a k j a k nie
m a nic w nich o i n n y c h d o s y ć w a ż n y c h w y o b r a ż e n i a c h zbioro
w y c h . T r o j a n o w s k a stworzyła, ś w i a t w ł a s n y c h w y o b r a ż e ń !
Por. K a z i m i e r z W y k a Wędrując
po tematach'
Puścizna,,
t . 2, (analiza t e k s t u Dusza z ciała uleciała, na łące
odpoczyw(da),
W L K r a k ó w 1971, s. 5—50. W Zapiskach ż a d n y c h b e z p o ś r e d n i c h
danych na, ton tornat nie odnajdujemy. J e d n a k ż e w n i k l i w a
l e k t u r a togo p a m i ę t n i k a , co i raz kieruje u w a g ę na „ t ą i t a m t ą
s t r o n ę " , na r e a l n o ś ć i z a ś w i a t y .
T
8
9
D o b r z y ń i okolice s z c z y c ą się o s o b ą N a w o j k i ( w e d ł u g le
gendy pierwszej dziewczyny, k t ó r a u k o ń c z y ł a studia). B ę d ą c
c ó r k ą b u r m i s t r z u , t r a f i ł a w c h ł o p i ę c y m s t r o j u na A k a d e m i ę
K r a k o w s k ą w 1407 r. A k a d e m i ę u k o ń c z y ł a w 1409 г., z d o b y w a j ą c
t o g ę b a k a l a r s k ą . B y ć m o ż e dzięki Nawojce słowo ż a k , ż a c z e k
s t a ł o się popularne w t y c h stronach.
ю Wersja p o c h o d z ą c a od B o l e s ł a w y D y w a n o w s k i e j z U n i e
j o w a zapisana w 1980 r . przez Alicję M i r o n i u k o d b y w a j ą c ą
p r a k t y k ę s t u d e n t k ę Katedry Etnologii i Antropologii K u l t u
rowej U W .
1 1
waniu
Por. A . Z a d r o ż y ń s k a , Powtarzać
czas początku.
O święto
dorocznych świ<it w Polsce,
Warszawa 1985, s. 9—17.
241
�1 2
W ś w i e t l e przedstawionych uwag, w y w o d z ą c a się o d Mircea
Eliadego n o m e n k l a t u r a sacrum-profanum czy jej p r z y p o r z ą d k o
wane n i e z w y k ł e - z w y k l e , okazuje się n i e w y s t a r c z a j ą c ą , a nieraz
c a ł k o w i c i e m y l ą c ą p r z y p r ó b a c h — j a k ta — etnologicznych
analiz u s z c z e g ó ł o w i o n y c h . A w i ę c t a k i c h , k t ó r e u w z g l ę d n i a j ą
bogactwo i r o z m a i t o ś ć postaw w p e ł n i z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h ;
złożoność d u c h o w ą wyrazicieli t y c h postaw. K i e d y ś zapewne
dojrzeje ś w i a d o m o ś ć samych m i e s z k a ń c ó w wsi, t a k i c h j a k m u rzynowiacy, a bardziej jeszcze istotna ś w i a d o m o ś ć i n t e l e k t u a l
n y c h p r z e w o d n i k ó w rozwoju, p r z y b y w a j ą c y c h n i c z y m etno
logowie z z e w n ą t r z , a b y o n i e z w y k ł o ś c i (sacrum) przestrzeni
i czasu m o ż n a b y ł o m ó w i ć , podobnie j a k to j u ż powszechnie
c z y n i m y w p r z y p a d k u m i a s t a : „ t u żył i p r a c o w a ł "
— od l a t dwudziestych po o s i e m d z i e s i ą t e X X w. stateczny
H i p o l i t K o w a l s k i , wynalazca wozu o ż a g l o w a n e g o ,
— w l a t a m czterdziestych k r ó l s z y p r ó w , S t a n i s ł a w M a ł k o w s k i ,
k t ó r y n a m a l o w a ł n i e z w y k ł y obraz o ł t a r z o w y n a B o ż e Ciało,
P r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret,
— w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h - s z e ś ć d z i e s i ą t y c h
parowie nad W i s ł ą , a u t o r k a Zapisków
X X w . , t u w tej
do Bohdana
ślązacy
polskiej
by
wyjaśniać
wczesne,
wanej"
(1526/28—1553)
tłumaczenia
1 t y m tylko faktem m o ż n a
t u właśnie
w M u r z y n o w i e , oswojenie
się z , . o b c y m i klasowo reprezentantami
warstwy
uprzywilejo
T o z kolei m a z w i ą z e k z t y m że dziedzic z s ą s i e d n i e g o
Siecienia, ,,obcy k l a s o w o "
i n ż . r o l n i k , o c h o t n i k 1 p u ł k u szwo
leżerów, w 1920 r. oficer 4 p u ł k u s t r z e l c ó w k o n n y c h i t d . , żołnierz
A K ) , Ludwik Duczymiński
został dworu
k i e d y przez o k u p a n t a pozbawiony
z n a l a z ł schronienie w . . c h a ł u p i e m u r z y n o w i a n k i
może
1 4
J e ś l i się więc nie u w z g l ę d n i p o d o b n y c h z d a r z e ń , to ludzie
murzynowiaków
występować
będą
w
literaturze
p r z e d m i o t u w y ł ą c z n i e j a k o reprezentanci
swojskich K i e ł b i k ó w
i TJklejek, anonimowo, p o d d a w a n i
t y m samym
wciąż
ekspe
r y m e n t o m b a d a w c z y m , n p . j a k o nosiciele m i t u , osobliwie ro
zumiejący
kategorie
swój-obcy,
podlegający
presji
sacrum-
-profanum i t d .
1 3
mowa,
obrzędy,
Ziemi
pieśni,
Dobrzyńskiej,
przysłowia,
jego
zagadki
charakter,
,,Zbiór
W i a d o m o ś c i do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j ', t . 2, 1878, s. 3—182;
T . K o t a r b i ń s k i . Zapatrzeć
mazowiecka
odmiana
poszedł
w ó w c z a s r o d z i n z M u r z y n o w a j e c h a ł o do k o ś c i o ł a f u r m a n k a m i
-JO) ale n i k t się nie d o m y ś l i ł a b y z a b r a ć i z p o w r o t e m p r z y s z e d ł
piechotu."
1 5
op.
Por. W . Gombrowicza, Dzienniki,
1956 ( L A С A B A N I A ) ,
c i t . , s. 265—266: „ C o zawsze zdumiewa mnie na
argen
t y ń s k i e j w s i : nie m a c h ł o p ó w , nie m a s ł u ż b y folwarcznej. N a
przestrzeniach, k t ó r e w Polsce w y m a g a ł y b y w i e l u r ą k — nikogo.
Orze jeden c z ł o w i e k t r a k t o r e m . T e n sam c z ł o w i e k ż n i e , m ł ó c i
a nawet pakuje ziarno w w o r k i (...)
Nie
wiem
w j a k i s p o s ó b egzystencjalizm m ó g ł b y s t a ć się
w m o i c h r ę k a c h c z y m ś więcej n i ż z a b a w k ą — w p o w a g ę , w po
w a g ę , w ś m i e r ć , w w y k a ń c z a n i e s i ę . Moje m n i e m a n i e o egzyst e n c j a l i ź m i e z a p i s u j ę t u t a j nie z szacunku dla w ł a s n y c h o p i n i i
— d y l e t a n c k i c h — ale z szacunku dla w ł a s n e g o ż y c i a . O p i s u j ą c ,
jak
się da, moje p r z y g o d y duchowe
(jakbym
opisywał
moje
p r z y g o d y cielesne) nie m o g ę p o m i n ą ć d w ó c h b a n k r u c t w , k t ó r e
się we m n i e d o k o n a ł y ; egzystencjalnego i marksistowskiego. (...)
S t ą d w tej k s i ą ż c e g r a j ą fortissimo wszystkie prawie zasadnicze
tematy
egzystencjalne:
stawanie
się, stwarzanie
siebie, w o l
n o ś ć , l ę k , absurd, n i c o ś ć . . . Z t ą j e d n a k r ó ż n i c ą , że t u t a j
się w coś poza sobą (fragment l i s t ó w
i autentyczne
Heideggera,
życie estetyczne,
do
życie
etyczne
i religijne K i e r k e g a a r d a l u b 'sfery, Jaspersa — dochodzi jeszcze
i n n a sfera,
a mianowicie 'sfera
też
'kategoria',
raczej
to
n i e d o j r z a ł o ś c i ' . T a sfera,
wkład
mej
egzystencji
w egzystencjalizm. P o w i e d z m y o d r a z u : to mnie
oddala
od
klasycznego
egzystencjalizmu.
czy
prywatnej
najbardziej
D l a Kierkegaarda,
Heideggera, Sartra i m g ł ę b s z a ś w i a d o m o ś ć t y m bardziej
auten
t y c z n a egzystencja, o n i n a t ę ż e n i e m ś w i a d o m o ś c i m i e r z ą szczerość,
istotność
Por. A . P e t r o w , Lud
zwyczaje,
ta
„ 2 8 V 1964 D z i e ń B o ż e g o Ciała J . na p i e c h o t ę
banalne
rodzaju
jeszcze dzielniejsi, a
t y p o w y c h dla egzystencjalizmu sfer ż y c i a ludzkiego —
p . Olszewskiej-Kokoszki.
w
,,(...)
Egzystencjalizm.
oraz pierwszego
na, j ę z y k polski Nowego Testamentu!
1313, V I I / 1 9 8 2 :
do k o ś c i o ł a do R o k i c i a m y ś l a ł że m o ż e k t o ś go zabierze ( k i l k a
— jeszcze do niedawna, t a m na, wyniesieniu odmieniec J a b k o ś . . .
a u t o r pierwszej Ortografii
„Pilityka ' nr
P o l a k a — to bardzo wadliwe c o ś " .
domowych,
Z Murzynowa wyszedł Stanisław Murzynowski
Danowicza),
T a k , W i e l k o p o l a n i e to solidniejszy gatunek c z ł o w i e k a , a G ó r n o
przeżycia.
Czy j e d n a k
na
świadomości
zbudowane
jest nasze s p o ł e c z e ń s t w o ? (...) Czy więc człowiek nie jest w p r y
watnej r z e c z y w i s t o ś c i swojej c z y m ś d z i e c i n n y m i p o n i ż e j swej
ś w i a d o m o ś c i . . ( ..) to s k r y t e d z i e c i ń s t w o , t a u t a j o n a
gotowe r o z s a d z i ć
wam prędzej
czy p ó ź n i e j
wasze
degradacja,
systemy."
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78e70d318cd99d660bfebf449e756ab6.pdf
caa733c9f3bc4fa84e9a483edb2224f7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3180
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2978
Title
A name given to the resource
Kilka uwag w kwestii tzw. świadomości chłopskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.225-229
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Burszta, Hanna; Burszta, Wojciech J.
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Hanna Burszta, Wojciech J. Burszta
KILKA U W A G W KWESTII TZW. Ś W I A D O M O Ś C I CHŁOPSKIEJ
Dociekania n a d s t a n a m i i t r e ś c i ą ludzkiej ś w i a d o m o ś c i n a l e ż ą
z p e w n o ś c i ą do najbardziej i n t r y g u j ą c y c h t e m a t ó w
przedstawicieli n a u k
humanistyeznyeh.
zajmujących
T r u d n o ś c i , jakie
stają
zakres p r z e k o n a ń f u n k c j o n u j ą c y c h
globalnie w skali p o n a d i n -
d y w i d u a l n e j badanej g r u p y — w naszym p r z y p a d k u b ę d ą
przekonania
mieszkańców
wsi k o n s t y t u u j ą c e
to
tzw. świadomość
przed tego t y p u b a d a n i a m i , s ą r ó ż n o r a k i e j n a t u r y . Nie m a przede
c h ł o p s k ą z a r ó w n o w j e j w y m i a r z e h i s t o r y c z n y m , j a k w dobie
w s z y s t k i m zgody co do togo, czy nauka m o ż e w ogóle zasadnie
obecnej. I n n y m i s ł o w y p y t a m y : czy m o ż n a m ó w i ć o k u l t u r z e
w y p o w i a d a ć się na t e m a t ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , czy jedynie
chłopskiej
j a k o o specyficznym t y p i e s t r u k t u r y funkcjonalnej
ekstrapoluje ona w i e d z ę o ś w i a d o m o ś c i i n d y w i d u a l n e j na większe,
rządzącej
się
indukcyjnie
r ó ż n o t y p y d z i a ł a ń p r a k t y c z n y c h obserwowanych w tego t y p u
zdaje
się
konstruowane
wyrażać
ową
zbiory
jednostek,
globalnie
których
pojmowaną
suma
„świadomość
formami
świadomości,
regulującymi
wspólnotach.
z b i o r o w ą " ( p o u a d j e d n o s t k o w ą ) . Nie w c h o d z ą c z u p e ł n i e w zagad
nienie, j a k i mianowicie status ontologiczny m o ż n a
własnymi
Pojęcie
„świadomości",
którym
tak
chętnie
operuje
się
przypisać
w r ó ż n y c h kontekstach, i m p l i k u j e , że m a m y do czynienia z p e w n ą
p o j ę c i u ś w i a d o m o ś c i l u d z k i e j , p r z e j d ź m y do k r ó t k i e g o zasygna
r z e c z y w i s t o ś c i ą m y ś l o w ą z o r g a n i z o w a n ą w t a k i s p o s ó b , iż m o ż n a
lizowania m o ż l i w y c h , epistemologicznych u j ę ć tej k w e s t i i .
O t ó ż l i n i a sporu d o t y c z ą c e g o charakteru p r z e s ą d z e ń
jej
huma
przypisać
postać
sądów
względnie
przekonań
dwojakiego
rodzaju — n o r m i d y r e k t y w ; „ ś w i a d o m o ś ć " u k r y w a się — j a k
n i s t y k i przebiega na k o n t i n u u m , k t ó r e g o dwa bieguny wyzna
się to powszechnie u j m u j e — za ekstraspekcyjnie
obserwo wal
czają pojęcia indywidualizmu
n y m i stanami
następująco:
gicznego.
Zgodnie
i a n t y i n d y w i d u a l i z m u metodolo
z t y m p i e r w s z y m stanowiskiem,
w nauce
rzeczy. M o ż n a b y ł o b y p o w i e d z i e ć
etnolog m a do dyspozycji dwojakiego rodzaju dane: 1. obser
m ó w i ć m o ż e m y j e d y n i e o t y m , co istnieje realnie — o pojedyn
wacje —• i / l u b — dokumentacyjne
czych ludziach i i c h dyspozycjach
k u l t u r o w y c h oraz 2. p o j ę c i o w y , k l a s y f i k a c y j n y , ś w i a d o m o ś c i o w y
ludzkie
s ą ostatecznym
zachowauiowych; j e d n o s t k i
składnikiem
świata
społecznego,
im
jedynie p r z y p i s a ć m o ż n a status c a ł k o w i c i e realistyczny. Zjawiska
oraz całości s p o ł e c z n e w y j a ś n i a l n e s ą zawsze poprzez
się
do
zachowań
poszczególnych
jednostek.
będzie
odwołanie
Zwolennik
skupiać
swą
tezy
indywidualizmu
metodologicznego
n a jednostkach
nawet w ó w c z a s , g d y docelowym przedmiotem
uwagę
m i o n a , k l a s y ) , w z o r y z a c h o w a ń czy o k r e ś l o n e f o r m y
o k t ó r y m wnioskuje się b ą d ź
z d a n y m i t y p u pierwszego, b ą d ź rekonstruuje się go b e z p o ś r e d n i o
jako intuicyjnie
d a n ą sferę i d e a e y j n ą k a ż d e j k u l t u r y . W
obu
p r z y p a d k a c h p r z y j ę c i e istnienia „ m y ś l o w e j " s t r o n y k u l t u r y jest
niezbędne
do
tego,
aby
w sposób
adekwatny
klasyfikować,
wyjaśniać, interpretować i przewidywać pojawiające
się czyn
ple
n o ś c i i o b i e k t y k u l t u r o w e (inaczej: t ł u m a c z y ć zachowania i i c h
świado
e f e k t y ) . T a k w i ę c k o n k r e t n y m i zachowaniami zawsze „ r z ą d z i "
jego analiz b ę d a g r u p y s p o ł e c z n e (etniczne, etnograficzne,
mości ponadindywidualnej. Jedynie t y m pierwszym
aspekt r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j ,
opisy c z y n n o ś c i i o b i e k t ó w
przypisze
j a k i ś system r e g u ł , k t ó r y jest wobec n i c h p i e r w o t n y i p r z y j ę c i e
on status c a ł k o w i c i e realnych „ b y t ó w " , te drugie t r a k t u j ą c j a k o
którego
abstrakcje
formowania się zjawisk k u l t u r y . Granice p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l
czy u o g ó l n i e n i a (pojęcia w rodzaju
„społeczeństwa"
czy „ e t n o s u " p o s i a d a j ą w t y m k o n t e k ś c i e charakter
talistyczny). I n n y m i
wyjaśnić
instrumen-
s ł o w y : k a ż d e zjawisko s p o ł e c z n e
ostatecznie p o w o ł u j ą c
się na
odpowiednie
można
zjawiska
wyjaśnia
w ogóle fenomen
generatywności
n y m i sferami ś w i a d o m o ś c i nie zawsze s ą ostre a
zespoły p r z e k o n a ń tworzą zbiory dopełniające
procesów
odpowiednie
s i ę ; najczęściej
zdarza się t a k , że to samo przekonanie ( n o r m a t y w n e b ą d ź d y r e k t y w a l n e ) funkcjonuje j e d n o c z e ś n i e w k i l k u r ó ż n y c h
indywidualne.
sferach
k u l t u r y . W e ź m y c h o ć b y e t n o g r a f i c z n ą , t y p o w ą dla tej n a u k i ,
Drugi
nurt
refleksji
holistyczny — sytuuje
— antyindywidualistyczny
się na p r z e c i w n y m k r a ń c u
względnie
skali
ujęć
relacji m i ę d z y t y m , co jednostkowe, a t y m , co p o n a d i n d y w i d u a l ne. Zgodnie z h o l i s t y c z n y m u j m o w a n i e m r z e c z y w i s t o ś c i badanej,
poszczególne
grupy
społeczne
posiadają
właściwości
nieredukowalne do pojedynczych części (jednostek)
swoiste,
składających
się na te g r u p y . W o b r ę b i e a n t y i n d y w i d u a l i z m u metodologicz
nego w y r ó ż n i ć m o ż e m y k i l k a stanowisk r ó ż n i ą c y c h się stopniem
„ostrości"
niezgody
na
wiska umiarkowanego
ujęcie
indywidualistyczne: od
po s k r a j n y a n t y i n d y w i d u a l i z m metodo
J e d n ą z wersji stanowiska a n t y i n d y w i d u a l i s t y c z n e g o jest t a k i
prawomocne
jest
mówienie
o „ ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j " i „ s p o ł e c z n e j p r a k t y c e " j a k o sferze
zjawisk, k t ó r a nie podlega r e d u k c j i do i n d y w i d u a l n y c h warian
t ó w owej ś w i a d o m o ś c i i p r a k t y k i . Ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a ozna
c z a ć t u t a j b ę d z i e z b i ó r (zespół) t y c h wszystkich s ą d ó w
funkcjo
n u j ą c y c h we w c h o d z ą c e j w r a c h u b ę grupie, k t ó r e r e g u l u j ą orien
tacje
wartościujące
oraz d z i a ł a n i a
k u ideom
wartościującym
tej g r u p y skierowane. S ą d y te s ą — jest to istotne u z u p e ł n i e n i e
— powszechnie w tej grupie akceptowane ( ś w i a d o m i e b ą d ź nie)
l u b — co n a j m n i e j —• s ą powszechnie respektowane. N i e oznacza
t o wcale, że p o s ł u g i w a n i e się t e r m i n e m : „ ś w i a d o m o ś ć
k o w a " jest
obejmuje
nieuprawnione,
całkowicie
albo
świadomość
że „ ś w i a d o m o ś ć
indywidualną.
tywację
niom
W
jednost
społeczna"
propono
w a n y m u j ę c i u chodzi jedynie o t o , i ż i n t e r e s o w a ć nas
i podobieństw
świadomościową
ludzi:
pomiędzy
„rytuałem",
„obrzę
przypiszemy
magiczno-religijną,
obserwowanym
czysto
religijną,
działa
obyczajową
czy jedynie p o t r a k t u j e m y owe d z i a ł a n i a j a k o n a w y k o w e ( i n
d y w i d u a l n e ) , m ó w i ć m o ż e m y o odpowiednich sensach t y c h dzia
ł a ń : r y t u a l n o - m a g i c z n y c h , o b r z ę d o w y c h , obyczajowych i zwy
czajowych.
W a r t o — j a k się wydaje — z a s t a n o w i ć się n a d z w i ą z k i e m
łączącym
1
którego
różnic
d e m " , „ o b y c z a j e m " i „ z w y c z a j e m " . Z a l e ż n i e od tego j a k ą m o
stano
logiczny rodzaju, d a j m y na t o , L . A l t h u s s e r a .
jego w a r i a n t , w ramach
kwestię
będzie
pojęcie
„stanu
świadomości"
czy
„świadomości"
w ogóle, z p o j ę c i e m , k t ó r e c z ę s t o pojawia się w pracach etnologicznych i do k t ó r e g o etnologowie s ą szczególnie „ p r z y w i ą z a n i " .
Chodzi o „ w z ó r k u l t u r y " i jego pochodne, n p . „ w z o r y
chłopskiej"
i t p . O t ó ż , obydwa, te p o j ę c i a
n y p o n a d i n d y w i d u a l n y charakter;
cechuje
jeśli j a k o k u l t u r ę
kultury
wspomnia
będziemy
t r a k t o w a ć sferę l u d z k i c h p r z e k o n a ń , r ó w n i e ż i p o j ę c i e
kulturowego"
nabiera
w
tym
kontekście
pewnego
„wzoru
trwałego,
a więc u t r z y m u j ą c e g o się przez czas d ł u ż s z y —• u ś w i a d a m i a n e g o
b ą d ź nie —• u k ł a d u s ą d ó w d e c y d u j ą c y c h o specyficznym charak
terze ś w i a d o m o ś c i i n t e r e s u j ą c e g o nas s p o ł e c z e ń s t w a czy g r u p y .
N a marginesie d o d a j m y , że z t e r m i n e m „ w z ó r k u l t u r y "
kores
ponduje p o j ę c i e „ k a t e g o r i i k u l t u r a " , k t ó r y m p o s ł u g u j e się A r o n
Guriewicz.
2
P r o p o n u j e m y zatem za w z ó r k u l t u r o w y t r a k t o w a ć w z g l ę d n i e
t r w a ł e f o r m y o w y c h s ą d ó w ( p r z e k o n a ń ) , k t ó r e : a. t w o r z ą system
225
�o b o w i ą z u j ą c y c h w danej grupie n o r m i d y r e k t y w p o s t ę p o w a n i a
nym
i ocen p o s t ę p o w a n i a ; b . „ p r z e k r a c z a j ą " '
t r a k t a t y z f i z y k i z a s t ę p u j ą w i a r ę w Boga.
ramy
poszczególnych
f o r m ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j w t y m sensie, iż m i m o funkcjono
wania w r ó ż n y c h dziedzinach k u l t u r y s t a n o w i ą ponadto
wane od swoich k o n t e k s t ó w )
w y z n a c z n i k i globalnej
(oder
samoświa
„racjonalnym
poglądem
na
świat",
w ramach
którego
O t ó ż w b r e w t e m u , co zdawali się s ą d z i ć e n t u z j a ś c i w rodzaju
K u c z y ń s k i e g o , z m i e n i a j ą c e się (a jest to proces ciągły) w a r u n k i
spoleczno-ekonomiczne
nie w y t w a r z a j ą
po prostu od
podstaw
d o m o ś c i tej g r u p y ; c. s t a n o w i ą rodzaj instancji ś w i a t o p o g l ą d o
nowej k u l t u r y ;
wej m o t y w u j ą c e j
w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , n i e z b ę d n a jest w nich o b e c n o ś ć pier
d z i a ł a n i a p o s z c z e g ó l n y c h p o d m i o t ó w ; d. po
aby
nowe elementy
kultury
zintegrowały
się
siadają funkcję integrująco-różnicującą, tzn. pozwalają odróżniać
w i a s t k a t r a d y c j i . J a k to ujmuje Jerzy K m i t a : „ N i e m o ż n a na
członków
przykład
rzeczonej
grupy
od
nie-czlonków,
skąd
bierze
się
w szczególności n p . stosunek do obcych.
propagować
skutecznie
moralności,
obyczajowości,
s z t u k i i t p . o charakterze l a i c k i m , jeżeli społecznie zaakceptowane
O d razu jednak n a l e ż a ł o b y z a z n a c z y ć , że w p r z e c i w i e ń s t w i e
są i f u n k c j o n u j ą
kulturowo wartości
religijno-światopoglądowe;
do , świa,domości s p o ł e c z n e j " , p o j ę e i e „ w z o r u k u l t u r o w e g o " jest
nie o d w o ł u j ą c e się do n i c h , w y m y ś l o n e s p e k u l a t y w n i e : m o r a l n o ś ć ,
z z a ł o ż e n i a z a l e ż n e od preferencji badacza. Oznacza t o , żc to
o b y c z a j o w o ś ć , sztuka — s ą m a r t w e , nie m o g ą z a i s t n i e ć k u l t u r o
w ł a ś n i e b a d a j ą c y decyduje, k t ó r e z z e s p o ł ó w s ą d ó w zrekonstruo
wo, nio f u n k c j o n u j ą
wanych
jako f o r m y
świadomości
analizowanej
grupy,
należy
w trybie
spoleczno-regulaćyjnym."
5
Ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi polskiej wydaje
t r a k t o w a ć j a k o wzorcowe, t y p o w e , c h c i a ł o b y się rzec e t ł i o s o w e .
się stale o s c y l o w a ć p o m i ę d z y w a r t o ś c i a m i
Wyrażając
d o w y m i a r o z s z e r z a j ą c y m się zakresem w a r t o ś c i ś w i e c k o - ś w i a t o -
się jeszcze inaczej:
przekonań w obowiązujący
wzajemnego
zestawienia
wzór kulturowy
dokonuje
tych
religijno-światopoglą-
badacz,
p o g l ą d o w y c h . Nie wydaje się, a b y ś m y m o g l i m ó w i ć o d o m i n a c j i
k t ó r y pragnie u w y p u k l i ć te cechy m y ś l e n i a , k t ó r e u k s z t a ł t o w a ł y
k t ó r e j k o l w i e k z t y c h waloryzacji, c h o c i a ż o c z y w i ś c i e w r ó ż n y c h
się w rodzaj s t r u k t u r d ł u g i e g o t r w a n i a .
momentach jedna z n i c h wysuwa się na czoło. Sytuacja jest jednak
Z a n i m przejdziemy do o m ó w i e n i a pierwszych
nasuwających
0 t y l e specyficzna, iż wiele e l e m e n t ó w t r a d y c j i k u l t u r o w e j ulega
się w n i o s k ó w z w i ą z a n y c h z analizowaniem ś w i a d o m o ś c i współ
s t a ł e j destrukcji (przede w s z y s t k i m powszechnie
czesnych m i e s z k a ń c ó w wsi p o d k ą t e m możliwości ich s k o d y f i -
moralność,
k o w a n i a w system p r z e k o n a ń , jeszcze jedna uwaga o
stanu k u l t u r y f u n k c j o n u j ą
terze w p r o w a d z a j ą c y m .
Jak
charak
j u ż wcześniej z a z n a c z y l i ś m y ,
ba
tywnych
o której
za
c h w i l ę ) , natomiast
respektowana
elementy
nowego
szczątkowo pod w p ł y w e m
alterna
w i z j i ś w i a t a , z k t ó r y c h ż a d n a nie stanowi
zwartego
zbioro
b l o k u m o g ą c e g o b y ć ź r ó d ł e m autentycznie p r z e ż y w a n e g o ś w i a t o
wości ludzkiej jest zadaniem t y l e ż n ę c ą c y m , co p e ł n y m p u ł a p e k .
p o g l ą d u . Stale jeszcze obserwujemy proces k o n f r o n t a c j i t r a d y
Zaniedbujo
cyjnych
danie
i opisywanie
stanu
świadomości
się b o w i e m jeden
jakiejkolwiek
z najistotniejszych
elementów
s y s t e m ó w p r z e k o n a ń z t r e ś c i a m i w y n i k a j ą c y m i z roz
p r a w i d ł o w o prowadzonej analizy — w y k a z a n i a d w ó c h r o d z a j ó w
szerzania
determinant
świadomości
w i ę c 1. t r a d y c j a k u l t u r o w a w s i (szczególnie t r a d y c y j n y ś w i a t o
m i e s z k a ń c ó w wsi. O s p o ł e c z n e j akceptacji e l e m e n t ó w ś w i a d o m o ś c i
p o g l ą d ) staje się coraz bardziej s z c z ą t k o w a , niekiedy ś w i a d o m i e
współdecydujących
np.
o
stanie
s p o ł e c z n e j — w skali o g ó l n o n a r o d o w e j , w e w n ą t r z k l a s o w e j
choćby
środowiskowej
—
decyduje
(będąc
owej
czy
akceptacji
się
„świata
poznawczego"
się z niej rezygnuje, n a d a j ą c
współczesnej
wsi.
Tak
jej u j e m n y walor aksjologiczny
b ą d ź w r ę c z neguje. J e d n o c z e ś n i e 2. nie ogarnia się w p e ł n i zło
„życio
żoności d o b y w s p ó ł c z e s n e j z jej i n f o r m a c y j n y m n a t ł o k i e m , nie
w e j " p r a k t y k i s p o ł e c z n o ś c i (w naszym w y p a d k u —
wiejskiej).
w p e ł n i w niej p a r t y c y p u j e j a k o , m n i e j l u b bardziej, z w a r t y m
To jedna sprawa. D r u g ą d e t e r m i n a n t ę ś w i a d o m o ś c i
społecznej
systemie w s k a z u j ą c y m
w a r u n k i e m n i e z b ę d n y m ) ich f u n k c j o n a l n o ś ć
względem
„ s t y l ż y c i a " wraz z jego , w a r t o ś c i a m i
stanowi zastana t r a d y c j a k u l t u r o w a , k u l t u r o w e wzory m y ś l e n i a
naczelnymi i p o c h o d n y m i . D e c y d u j ą c e
i o g l ą d u ś w i a t a . A zatem o i s t n i e j ą c y c ł i formach
świadomości
względzie swoista f i l t r a c j a przekazywanych treści przez „ l u d o w y "
z a r ó w n o o b i e k t y w n e w a r u n k i spo-
o g l ą d ś w i a t a . Ś w i a t o p o g l ą d c h ł o p s k i n i g d y nie b y ł ś w i a t o p o g l ą
m i e s z k a ń c ó w wsi d e c y d u j ą
leczno-ekonomiezne
(zmiany w sposobach gospodarowania
r o l i , z a j ę c i a o charakterze r o l n i c z o - p r z e m y s ł o w y m ,
wanie
nowo
standardów"
itd.), jak
pojawiających
„wyrówny
i myślowo-genetyczny
się e l e m e n t ó w
kultury
na
związek
z istniejącą
jej
dem
explieite,
był
utajony,
znaczenie m a
zakładany
tyce społeczności c h ł o p s k i e j .
6
R ó w n i e ż i obecnie u p r z e c i ę t n e g o
m i e s z k a ń c a , wsi nie posiada postaci s k o d y f i k o w a n e j , a ponadto
t r a d y c j ą . W i e l u badaczy negliżuje szczególnie d r u g ą z p o d a n y c h
w s p ó l w y z n a e z a j ą go treści niejednorodne
jak typowo świeckie.
tycznie niejako p o c i ą g a j ą
w
sferze
za
świadomościowej,
mianem „ r o z p a d u
etnologiczne
tradycji".
nie
są
sobą
takież
których
równolegle
nie
wahają
Niestety, r ó w n i e ż i
wolne od
tego
typu
społeczności
czesnej.
określać
opracowania
zwulgaryzowanych
s ą d ó w ; s t ą d m . i n . bierze się t a k ostre przeciwstawianie
nej
zmiany
się
wiejskiej zmodernizowanej
tradycyj
wsi d o b y
współ
3
Na
styku punktów
1 wybiórczej
tradycji
„wulgarnego
propagowanych
przez
i drugiego
(ów p a n o s z ą c y
jako synonim „ d o b r e j " tradycji)
—
religijne,
szczątkowej
się powszechnie
oraz n o w y c h s t a n ó w
nowoczesny
t w o r z y się owo niejednorodne
światopogląd
folklor
kultury
nowożytny,
„ m y ś l o w e zaplecze" w s p ó ł c z e s n e
go c h ł o p a . E w o l u c j a ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j — wbrew zamie
materializmu"
połączonego
z
klasycznym
j a k o t a k i e j , procesem całkowicie ż y w i o ł o w y m , k t ó r y
światopoglądowa
cowanie J ó z e f a K u c z y ń s k i e g o p t . Postawy
tłumaczącego
światopoglądowe
chło
pów. I n t e r e s u j ą c y nas autor zakłada, po prostu, że takie zdobycze
cywilizacyjne,
jak możliwość
o lotach
umożliwiającą
słuchania
radia,
oglądania
kosmicznych, s ą w y s t a r c z a j ą c ą
wyrugowanie
raz
na
zawsze
ze
TV,
przesłanką
świadomości
przebiega
r ó ż n i e , zależnie od u w a r u n k o w a ń pokoleniowych. D y s h a r m o n i a
p r z y k ł a d e m „ w i s h f u l t h i n k i n g " , s i ę g n i j m y po kuriozalne opra
czytania
pierwszego
— zarówno
rzeniom ideologiczno-polityeznym — jest na wsi, a i w Polsce
A b y w s p o s ó b d o b i t n y i jednoznaczny u k a z a ć sedno omawia
nego
żywiołowo,
r
k t ó r e g o odpowiednie p a r t i e w y k s z t a ł c i ł y się zw yczajowo w p r a k
determinant, s ą d z ą c , że z m i a n y spoleczno-ekonomiczne
automa
jedynie
w tym
charakteryzuje
—
swoisty
jednoznacznie
brak
jego
spójnego
sens
i
oglądu
świata,
zorganizowanie
—
przede w s z y s t k i m pokolenie l u d z i , k t ó r y c h w y
chowanie odbywa.Io się jeszcze w ramach powszechnie o b o w i ą z u
j ą c e g o ś w i a t o p o g l ą d u religijnego. Proces ewolucji
świadomości
u tego pokolenia, nie d o ś ć , że c a ł k o w i c i e ż y w i o ł o w y ( n i k t t y c h
c h ł o p s k i e j „ f a ł s z y w y c h p o j ę ć , supozycji, p r z e ś w i a d c z e ń i p r a k t y k ,
ł u d z i nie „ u c z y ł " p a r t y c y p a c j i w z m i e n i a j ą c y m się zorganizowa
sprzecznych
n i u m y ś l o w y m ś w i a t a , jeśli nie liczyć p s e u d o z a b i e g ó w wiadomego
z naukowymi prawami przyczynowości
i logiką,
a b ę d ą c y c h jedynie w y t w o r e m naiwnego m y ś l e n i a , p r y m i t y w n e j
wyobraźni
drugi
4
i uczuciowych s k o j a r z e ń " .
człon
myślenia
przytoczonego
zdania
Pomijając
doskonale
już fakt,
oddaje
iż
sposób
właśnie K u c z y ń s k i e g o , zawartość merytoryczna
tego
okresu), p r z y b r a ł p o s t a ć wiedzy fragmentarycznej
i niespójnej.
Jest to j a k b y b y t o w a n i e p o m i ę d z y t r a d y c j ą k u l t u r o w ą
(którą
p o t r a f i się jeszcze w szerokim zakresie a k t u a l i z o w a ć — o c z y m
wiedzą
najlepiej
7
etnografowie) ,
a
respektowaniem
sądów,
s ą d u jest taka o t o : po wieka-ch pa,no\vania sfera religii na p r z e ł o
k t ó r e o b o w i ą z u j ą o ś w i e c o n e g o m i e s z k a ń c a wsi k o ń c a X X w i e k u ;
mie l a t 50-tych i 60-tych w s p o s ó b nieuchronny jest j u ż w zde
oczywiście
c y d o w a n y m odwrocie, c h ł o p z a ś opowiada się za j e d y n i e s ł u s z
respektowanie owo p r z y b i e r a c z ę s t o f o r m ę z w y k ł e g o w e r b a l i z m u .
226
w
optyce
przedstawicieli
omawianego
pokolenia
�narzucających
i sposoby i c h o s i ą g a n i a . Powoduje t o , że te same w a r t o ś c i mo
się za p o ś r e d n i c t w e m p o n a d l o k a l n y c h o d d z i a ł y w a ń w s p ó ł c z e s n e j
Integrowanie t r e ś c i ś w i e c k o - ś w i a t o p o g l ą d o w y c h ,
ralne czy n o r m y je w y z n a c z a j ą c e m o g ą b y ć r ó ż n i e pojmowane
k u l t u r y , jest n i e p e ł n e i dalekie od p e ł n e j akceptacji czy nawet
w z a l e ż n o ś c i od k o n t e k s t u ś w i a t o p o g l ą d o w e g o ; ponadto w ra
poprawnej
sobie
mach tego samego systemu ś w i a t o p o g l ą d o w e g o w a r t o ś c i moralne
treści ł ą c z y się zc s t a ł y m k o n f r o n t o w a n i e m ich w a r t o ś c i
o tyle m o g ą u l e g a ć zmianie, o ile n a s t ą p i zmiana w i n t e r p r e t a c j i
tych
z
interpretacji. Powierzchowność
dotąd
akceptowanymi
(choć
często
przyswajania
utajonymi)
normami
ś w i a t o p o g l ą d u religijnego w szerokim sensie. Z jednej
strony
w y z n a c z a j ą c e g o je przekazu.
J a k o że w a r t o ś c i moralne s ą w y t w a r z a n e przez
przekazy
p o d k r e ś l a się stale u t r z y m u j ą c y się dystans wsi w stosunku do
ś w i a t o p o g l ą d o w e , k t ó r e , historycznie rzecz b i o r ą c , n a l e ż a ł y do
m o ż l i w o ś c i , j a k i e daje m i a s t o ; z drugiej z a ś w ł a ś n i e aglomeracje
r ó ż n y c h form świadomości społecznej
miejskie u w a ż a s i ę za rozsadnika
świecko-światopoglądowej),
wszelkiego zła s p o ł e c z n e g o .
formy
(magii, religii i filozofii
tej
świadomości
są
jedno
A więc z a u w a ż m y : pragnie się modernizacji, w t y m t a k ż e prze
cześnie
m i a n w m e n t a l n o ś c i c h ł o p s k i e j , ale j e d n o c z e ś n i e c h c i a ł o b y się
waloryzacji
narzucić
obyczajowo-
łeczności z a l e ż y mechanizm w a l o r y z a c j i „ m o r a l n e j " poszczegól
n i e g d y ś ( t z n . w czasie, g d y pokolenie,
n y c h sfer k u l t u r y . P r z y j ę c i e p o w y ż s z y c h z a ł o ż e ń stawia w i n n y m
mieszkańcom
-moralne o b o w i ą z u j ą c e
miast
wartości
i normy
o k t ó r y m m o w a n a b i e r a ł o d o j r z a ł o ś c i społecznej) na wsi.
przemian
świadomościowych
spowodowa
n y c h przede w s z y s t k i m r o z s z e r z o n ą p a r t y c y p a c j ą w orbis
exterior,
pretenduje w y ł ą c z n i e do z n a j o m o ś c i i akceptacji ś w i a t a w u j ę c i u
proponowanym
przez
kulturę
masową,
przez
W
z w i ą z k u z t y m f a k t e m , od
światopoglądowej
dominującej
świetle p r o b l e m t z w . klasowego
Młodsze pokolenie wsi — wychowane i w y k s z t a ł c o n e w trak
cie p r z y ś p i e s z o n y c h
moralnotwórcze.
oddziaływania
typu
w określonej
charakteru
spo
moralności;
otóż
mechanizm w a l o r y z a c j i m o ż e b y ć i d e n t y c z n y dla r ó ż n y c h w a r s t w
s p o ł e c z n y c h i rodzaj tej w a l o r y z a c j i determinuje moralne nace
chowanie d z i a ł a ń r ó ż n e g o
typu.
W a r t o ś c i moralne s t a n o w i ą m o ż l i w y do o d r ó ż n i e n i a
w a r t o ś c i n a d r z ę d n y c h , ostatecznych, f u n k c j o n u j ą c y c h
zespół
w sposób
obliczone na k s z t a ł t o w a n i e ś w i a d o m o ś c i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a
analogiczny, j a k dzieje się to w w y p a d k u ś w i a t o p o g l ą d u . J e ś l i
w duchu postępującej p r y w a t n o ś c i i moralności
— za A n n ą P a l u b i c k ą
neomieszczań-
1 0
— p r z y j ą ć , że dla s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e j
skiej. Aspiruje się z a t e m do ż y c i a zgodnie z p u n k t e m d r u g i m —•
p r z e ł o m u w i e k ó w charakterystyczna
z n o r m a m i ś w i a t o p o g l ą d u ś w i e c k i e g o (o d o m i n u j ą c y c h
światopoglądu, wysuwająca
wartoś
i dominująca
była
forma
w a l o r y z a c j ę religijną z p o z o s t a ł o ś
ciach k o n s u m p c y j n y c h ) , p r z e w a ż a j ą c e g o we wszelkich przekazach
ciami magicznymi, analogiczną postać powinny posiadać wartości
treści
moralne. P r z y j r z y j m y
oddziałujących
na
świadomość
(poza
Kościołem,
rzecz
jasna!). W i d a ć t ę s z c z e g ó l n ą d b a ł o ś ć o manifestowanie
swojej
się bliżej sugerowanemu
tu
związkowi.
W y d a j e się, że j e d n ą z p o d s t a w o w y c h d e t e r m i n a n t ś w i a t o
p r z y n a l e ż n o ś c i do k u l t u r y — n a z w i j m y j ą — bez p i ę t n a l o k a l n o ś c i
poglądu
(nie m a n p . regionalnych w a r i a n t ó w video l u b m u z y k i
pop).
ziemi. Los c h ł o p a b y l t a k silnie z w i ą z a n y z p r z y r o d ą , od zjawisk
A b y o d w o ł a ć się do obrazowego s f o r m u ł o w a n i a — mieszka się
n a t u r y zależało jego przetrwanie biologiczne, a więc nic dziwne
w orbis
go, iż przekazy ś w i a t o p o g l ą d o w e
interior
( k t ó r y notabene t r a c i cechy swoiste), ale u w a ż a
za p e ł n o p r a w n e g o uczestnika orbis
wyobrażenia
9
exterior .
N a w s t ę p i e niniejszych uwag w s p o m n i e l i ś m y j u ż o k w e s t i i
rysujących
się t r u d n o ś c i w orzekaniu o stanach
s p o ł e c z n e j ; d o b i t n y m tego f a k t u
świadomości
w y r a z e m m o g ą b y ć etnogra
ficzne badania nad ś w i a t o p o g l ą d e m c h ł o p s k i m i sferą m o r a l n o ś c i .
Główną
funkcją
przekonań,
światopoglądu
przekazów
jest
dostarczanie
światopoglądowych
zespołów
reprezentuj ą c y c h
wizję ,,całej r z e c z y w i s t o ś c i " . Systemy ś w i a t o p o g l ą d o w e wyzna
c z a j ą , z jednej s t r o n y , g r u p ę p o z y t y w n y c h w a r t o ś c i ostatecz
n y c h , w s k a z u j ą c y c h , n a j o g ó l n i e j , sens ż y c i a , z drugiej negatywnie
aksjologicznie t r a k t u j ą
o wartościach
n e g a t y w n y c ł i . Owa wa
loryzacja ś w i a t o p o g l ą d o w a celów d z i a ł a ń c z ł o w i e k a i p o ś r e d n i o
samych t y c h d z i a ł a ń , przebiega odmiennie w zależności od t y p u
s p o ł e c z e ń s t w a i k u l t u r y . H i s t o r y c z n i e dane ś w i a t o p o g l ą d y w y
suwają
zawsze na
społecznej. Idąc
p l a n pierwszy j e d n ą
tropem Маха
z form
Webera
wyróżnić
świadomości
można
trzy
zasadnicze o d m i a n y ś w i a t o p o g l ą d u — magiczny, r e l i g i j n y i no
w o ż y t n y ; p a m i ę t a ć jednak n a l e ż y , iż rzadko w y s t ę p u j ą one w
„ c z y s t e j " formie, najczęściej ł ą c z ą c elementy p o c h o d z ą c e z r ó ż
n y c h o k r e s ó w . Zgodnie z k o n c e p c j ą r o z w i j a n ą przez Jana G r a d a
(o k t ó r e j
z b r a k u miejsca
zjawiska
moralne
nie m o ż e m y
szczegółowo
dziedzinę
funkcjonującego
stanowią
9
mówić)
łecznie ś w i a t o p o g l ą d u , k t ó r y stanowi w r ę c z m y ś l o w e
spo
zaplecze
m o r a l n o ś c i . M o r a l n o ś ć danej g r u p y , w naszym w y p a d k u miesz
k a ń c ó w wsi, to zespół s p o ł e c z n i e respektowanych
akceptowanych)
wartości,
t j . przekonań
ludowego
(czy w r ę c z
normatywno-dyrek-
b y l sposób
związane
z
produkcji
oparty
na
uprawie
z a w i e r a ł y przede w s z y s t k i m
relacją
człowiek-przyroda.
Charak
terystyczne b y ł o więc przekonanie o b r a k u j a k o ś c i o w e j r ó ż n i c y
m i ę d z y n a t u r ą a l u d ź m i , k t ó r z y stanowili j e j część i n t e g r a l n ą —
podobnie j a k r o ś l i n y , z w i e r z ę t a , zjawiska atmosferyczne
itd.
1 1
M o ż n a wobec tego w n i o s k o w a ć , że na tej p ł a s z c z y ź n i e n a d r z ę d n ą
w a r t o ś c i ą b y ł o dla l u d u u t r z y m a n i e (podtrzymanie) s o l i d a r n o ś c i
ż y c i a w przyrodzie. Z w i ą z e k p o m i ę d z y t ą w a r t o ś c i ą
glądową
a szeregiem
podrzędnych
ujawnia
się w ramach
jej
wartości
w a l o r y z a c j i religijnej.
światopo
„życiowych"
Jako
przykład
i l u s t r u j ą c y ten s p o s ó b waloryzacji nicłi s ł u ż y z a k ł a d a n e m i l c z ą c o
na gruncie k u l t u r y c h ł o p s k i e j przekonanie d y r e k t y w a l n e , k t ó r e
można
zwerbalizować
pod postacią
sądu:
„aby
nie
naruszyć
o b o w i ą z u j ą c e j s o l i d a r n o ś c i z p r z y r o d ą , n a l e ż y rzetelnie p r a c o w a ć
na r o l i " . T y m s a m y m „ r z e t e l n a p r a c a " j a k o w a r t o ś ć p r a k t y c z n i e
uchwytna, składająca
(„gospodarowanie")
uzyskuje
sankcje
się z c z y n n o ś c i
i
powiązana
z
światopoglądowe.
techniczno-użytkowych
praktyką
Na
tym
podstawową,
polega
główna
r ó ż n i c a m i ę d z y p r a c ą p o j ę t ą współcześnie, k t ó r a jest d z i a ł a n i e m
s k i e r o w a n y m jedynie na zabezpieczenie potrzeb
(wynik
waloryzacji n o w o ż y t n e j ) ,
tradycyjnych.
Podmiot kultury
„rzetelnej pracy" manifestował
lonej p o w y ż e j
a
pracą
chłopskiej
w
materialnych
społecznościach
realizując
wartość
t y m samym akceptację
okreś
wartości nadrzędnej. F a k t ten komunikowany
b y l obyczajowo za p o m o c ą o k r e ś l o n y c h o b r z ę d ó w , n p . kropienie
w o d ą ś w i ę c o n ą p ł u g a , k o m a i oracza przed r o z p o c z ę c i e m
orki
czy k r e ś l e n i e z n a k u k r z y ż a .
t y w a l n y c h o d n o s z ą c y c h się do s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z k i c h
oraz
W t y m miejscu w a r t o z a u w a ż y ć , że o b o w i ą z u j ą c e w s p o ł e
działań,
tych
c z e ń s t w i e t r a d y c y j n y m przekazy ś w i a t o p o g l ą d o w e b y ł y n i e s ł y
które
stosunków,
intencjonalnie
ale w y w i e r a j ą
bezpośrednio
na nie w p ł y w
nie d o t y c z ą
decydujący;
chodzi
chanie r e s t r y k t y w n i e r e g l a m e n t o w a n e
więc t a k ż e o relacje c z ł o w i e k - p r z y r o d a czy c z ł o w i e k - „ s i l y nad
znaczonych
przyrodzone".
kary — zwykle o
Umiejscowienie
sfery
moralności
w
obrębie
przez
nie
wartości
charakterze
12
i nierealizowanie w y
pociągało
za
sobą
przeróżne
pozainstytucjonalno-prawnym;
ś w i a t o p o g l ą d u p o c i ą g a za s o b ą konsekwencje, o k t ó r y c h teraz
j a k o p o t ę p i e n i e powszechne z p u n k t u widzenia
c h c i e l i b y ś m y szerzej p o d y s k u t o w a ć . Przede w s z y s t k i m p o w i ą z a
poza p r a w e m ś w i a t o p o g l ą d u . Podobnie rzecz m a się z p r a k t y k ą
nie ś w i a t o p o g l ą d u
obyczajową
które
determinują
z moralnością
systemy
implikuje,
ż e te
światopoglądowe,
czynniki,
determinują
r ó w n i e ż m o r a l n o ś ć . Po drugie, wszelkie n o r m y moralne n a l e ż y
Charakteryzując
zapomnieć,
kazy
jednak
charakteryzują
odpowiednie
wartości
praktyką
komunikującą
wypełnienie
norm
owego ś w i a t o p o g l ą d u .
r e l a t y w i z o w a ć do w ł a ś c i w e g o i m ś w i a t o p o g l ą d u , g d y ż to prze
światopoglądowe
jako
dominującego
ś w i a t o p o g l ą d „ t y p u l u d o w e g o " nie m o ż n a
że j e d n y m z g ł ó w n y c h
odpowiednio
jego k o m p o n e n t ó w
przetransformowane
oficjalne
były
przekazy
227
�religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j (przede w s z y s t k i m k a t o l i c y z m u ) . Wszelkie
s t r o n y g r u p y . P r z y j m o w a ł y one n a j r ó ż n i e j s z e f o r m y , n p . opro
elementy s k ł a d o w e p r z y r o d y , w t y m t a k ż e człowiek,
wadzania po wsi na „ w s t y d i s r o m " czy z e l ż e n i a p u b l i c z n e g o .
klasyfiko
Sankcje z a ś j a k o takie w c h o d z ą w zakres k o m u n i k o w a n i a oby
k i e m b o s k i m , u z n a n y m s p o ł e c z n i e za fundament
czajowego.
w a r t o ś c i po
zytywnych, i antagonistycznym — diabelskim. J e d n ą z wartości
nadrzędnych,
zawartą
w przekazie
o „religijnym"
dualizmie
Wracając
przejawów
j e d n a k do w a r t o ś c i poszanowania
jej respektowania
może
ulec
ż y c i a —• opis
dalszej
komplikacji,
ś w i a t a , b y ł o oddawanie czci B o g u . N i e t o b y ł o jednak s p e c y f i c z n ą
jeśli o d w o ł a m y się do n a s t ę p n e g o przekazu, t j . do m i t u kosmo-
wartością
gonicznego,
światopoglądu
ludowego,
r a m y oficjalnego ś w i a t o p o g l ą d u
to
także
do
wywodzącej
wyznaczały
ją
chrześcijańskiego.
zbawienia duszy
będącego
źródłem
dualistycznego
pojmowania
ś w i a t a , gdzie „ b o s k i e " t o dobre, a „ d i a b e l s k i e " —• z ł e . T e n rodzaj
światopoglądowej,
k l a s y f i k a c j i stosowano do całej r z e c z y w i s t o ś c i , r ó w n i e ż w odnie
z d o k t r y n y chrześcijańskiej,
sieniu do z w i e r z ą t i r o ś l i n . P o d s t a w o w y m , c h o ć —• p o d k r e ś l m y
—
się przecież r ó w n i e ż
bowiem
Odnosi się
wartości
a zaadaptowanej na gruncie l u d o w y m . Obie w a r t o ś c i ostateczne
— nie j e d y n y m k r y t e r i u m
o d g r y w a ł y i s t o t n ą r o l ę w ż y c i u c h ł o p ó w . M i m o iż nie b y ł y one
p o r z ą d k ó w ś w i a t a b y ł y opozycyjne kategorie:
charakterystyczne t y l k o i w y ł ą c z n i e dla tej w a r s t w y , to jednak
— „ s z k o d l i w o ś ć " , oceniane z p u n k t u widzenia przede w s z y s t k i m
przekonania
całej z b i o r o w o ś c i . W t y m momencie nasz zakaz „ n i e z a b i j a j "
dyrektywalne wyznaczające
s p o s ó b i c h realizacji
p r z y n a l e ż n o ś c i do k t ó r e g o ś z
tych
„pożyteczność"
b y ł y związane z typowo „ l u d o w y m " wyobrażeniem świata. To
ulega u s z c z e g ó ł o w i e n i u , п р . : „ n i e zabijaj, nie niszcz
w ł a ś n i e d e c y d o w a ł o o o d m i e n n o ś c i tej sfery ś w i a t o p o g l ą d u o d
p r z y c z y n i a się do p o m y ś l n o ś c i i d o b r o b y t u g r u p y " . Analogicznie
wyznaczonego przez K o ś c i ó ł . R ó ż n i c a w i ą z a ł a się przede wszyst
j a k poprzednio, w a r t o ś ć poszanowania ż y c i a okazuje się t u nie
k i m z wartościami praktycznie u c h w y t n y m i ;
b e z w z g l ę d n a , lecz r e l a t y w n a . Dopuszczalne b y ł o b o w i e m w k u l
regulujące
osiągnięcie
zbawienia,
otóż dyrektywy
ż y c i a wiecznego,
czy
odda
turze c h ł o p s k i e j — j a k o moralne — zabijanie
w a n i a czci B o g u , b y ł y j e d n o c z e ś n i e p r z e k o n a n i a m i w y z n a c z a j ą
cymi
postępowanie
człowieka
wobec
przyrody
(jako
świata
tego,
co
„szkodników".
P o t y m n i e z b ę d n y m — naszym zdaniem — sięgnięciu „ w s t e c z "
do w y b r a n y c h k w e s t i i ś w i a t o p o g l ą d u „ t y p u l u d o w e g o " i ludowej
n a l e ż ą c e g o do p o r z ą d k u boskiego). K a ż d e wykroczenie przeciw
moralności
naturze,
charakter czysto sygnalny, nie p r e t e n d u j ą c do o b j ę c i a c a ł o k s z t a ł
t j . łamanie
więzów
solidarności
z nią, było
jedno
(chyba nie trzeba
p o d k r e ś l a ć , iż u w a g i te
miały
cześnie wykroczeniem przeciw B o g u , przeciw n o r m o m religij
tu
nym.
p o g l ą d o w e j i „ m o r a l n e j " ze w s p ó ł c z e s n ą s y t u a c j ą w s i polskiej.
W
osiągania
ten s p o s ó b
wartości
wachlarz
dyrektyw określających
światopoglądowych
p r z e k o n a ń niereligijnych,
poszerzał
drogi
się o szereg
c z ę s t o k r o ć o zabarwieniu m a g i c z n y m .
K o n c e p c j a grzechu z o s t a ł a t y m s a m y m p o d p o r z ą d k o w a n a l u
d o w e m u systemowi w a r t o ś c i .
1 3
p r o b l e m u ) , s k o n f r o n t u j m y mechanizm
Zauważmy
zatem,
iż
przede
m ó w i ć o s p ó j n y m systemie
waloryzacji świato
wszystkim
norm moralnych
trudno
obecnie
charakterystycz
n y c h t y l k o i w y ł ą c z n i e dla ś r o d o w i s k a wiejskiego, b o w i e m , j a k
j u ż w y ż e j z a z n a c z y l i ś m y , na w s p ó ł c z e s n y ś w i a t o p o g l ą d „ l u d o w y "
Skoro m ó w i m y o ś w i a t o p o g l ą d z i e l u d o w y m , t r a k t u j ą c wszelkie
s k ł a d a j ą się przekonania
w y w o d z ą c e się z r ó ż n y c h
systemów
n o r m y moralne za zrelatywizowane do w ł a ś c i w e g o i m ś w i a t o
ś w i a t o p o g l ą d o w y c h . Ż a d e n z n i c h nie stanowi na tyle
p o g l ą d u , t e d y specyficzna m o r a l n o ś ć l u d o w a i m p l i k o w a n a jest
całości, nie posiada
przez przekazy magiczne i religijne odpowiedniego ś w i a t o p o g l ą d u .
powszechnego
G ł ó w n y m w y z n a c z n i k i e m k a t e g o r i i owej m o r a l n o ś c i jest analo
wyznaczona p r z e z e ń m o r a l n o ś ć m o g ł a b y ć j e d n o r o d n y m z e s p o ł e m
giczna do o m ó w i o n e j j u ż w a l o r y z a c j i ś w i a t o p o g l ą d o w e j o charak
przekonań.
terze r e l i g i j n y m
dominujący
i
— waloryzacja „ m o r a l n a " sfery
k o m u n i k a c y j n e j omawianej
kultury.
Po
praktycznej
drugie,
moralność
l u d o w a jest m y ś l o w o - g e n e t y c z n y m n a w i ą z a n i e m do m o r a l n o ś c i
— s p o ł e c z n i e reglamentowanej
obowiązywania
Dysharmonia
ta
światopogląd
t r e ś c i laickie,
bardzo
zwartej
—
mocy
(w sensie respektowania),
jest
t y m bardziej
nowożytny,
aby
widoczna, iż
wysuwa
na
czoło
c z ę s t o nie t y l k o nie k o r e s p o n d u j ą c e
ze
ś w i a t o p o g l ą d e m r e l i g i j n y m , lecz d e k l a r a t y w n i e j e m u przeciw
„ m a g i c z n e j " , czego efektem b y ł o ciągłe jeszcze funkcjonowanie
stawne.
w a r t o ś c i m o r a l n y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla innego k o n t e k s t u
jednoczesnym rozpadzie całościowej w i z j i ś w i a t a d o t ą d o b o w i ą
T e n specyficzny
stan
„wymieszania"
wartości,
przy
ś w i a t o p o g l ą d o w e g o . Przejawem tego b y ł y o d s t ę p s t w a o d obo
z u j ą c e j , p o w o d u j e : 1. funkcjonowanie obok siebie przeciwstaw
w i ą z u j ą c e j e t y k i k a t o l i c k i e j . W r ó ć m y do relacji
nych wartości moralnych dotyczących
człowiek-przy-
i
roda.
Pierwszą g r u p ę wspomnianych przekazów światopoglądowych
wiązać
trzeba
z przekonaniem
o solidarności
w
przyrodzie,
k t ó r a zawiera — o c z y w i ś c i e nie a r t y k u ł o w a n ą w p r o s t — k o n c e p c j ę
ż y c i a i ś m i e r c i ; ź r ó d ł e m j e j b y ł y jeszcze wierzenia p r z e d c h r z e ś c i
j a ń s k i e . C e c h ą p r z y r o d y b ę d ą c e j dla c h ł o p ó w z i n t e g r o w a n y m ,
ż y j ą c y m organizmem, b y ł a r y t m i c z n o ś ć : n a r o d z i n y — ś m i e r ć —.
odrodzenie. S t ą d i m p l i k o w a n a przez t e n przekaz w a r t o ś ć mo
r a l n a poszanowania
życia (sformułowana
zresztą w Dekalogu
j a k o zakaz „ n i e z a b i j a j " ) , t r a k t o w a n a b y ł a przez
tradycyjną
nanie:
społeczność
d o s y ć swoiście. O t ó ż z w i ą z a n e z n i ą b y ł o przeko
„nio
zabijaj, jeśli
nie
zachodzi
potrzeba
zachowania
2. coraz
bardziej
zarysowującą
tej samej sfery
się d o m i n a c j ę
życia
waloryzacji
n o w o ż y t n e j . K o n s e k w e n c j ą p u n k t u drugiego jest t o , że d z i a ł a n i a ,
które
dotychczas
uzyskiwały
sankcje
światopoglądowo
nacechowane m o r a l n i e , a u t o n o m i z u j ą
nościami
czysto
(np.
będąc
czyn
omawiana
wcześniej
„ r z e t e l n a praca"). Z a t e m : w y k o n a n i e całego b l o k u
czynności,
k t ó r e dotychczas
praktywcznymi
się i s t a j ą
waloryzowane b y ł y „ m o r a l n i e " , obecnie
k o m u n i k u j e rzeczonych w a r t o ś c i tego
nie
typu.
J e ś l i m ó w i ć jeszcze m o ż e m y o specyfice m o r a l n o ś c i c h ł o p s k i e j ,
dzieje się t a k t y l k o dlatego, iż nadal ( m i m o u s i l n y c h o d d z i a ł y
w a ń t z w . o d g ó r n y c h ) stosunkowo wiele sfer ż y c i a
podporząd
k o w a n y c h jest ś w i a t o p o g l ą d o w i religijnemu, a charakterystyczna
c z y j e g o ś ż y c i a " , przekonanie, k t ó r o p o w o ł u j ą c się na s p e c y f i c z n ą
d l a ń waloryzacja „ m o r a l n a " — eo ipso — jest s t r u k t u r ą d ł u g i e g o
koncepcję
t r w a n i a . Dlatego w ł a ś n i e d z i a ł a n i a
śmierci,
określało
j a k o moralne l u b niemoralne
skutki
odpowiedniego
działania
w odczuciu s p o ł e c z n y m . I
tak
człowiek m ó g ł ś c i ą ć drzewo z przeznaczeniem na b u d o w ę d o m u
l u b s t o d o ł y , ale c z y n n o ś ć ś c i n a n i a drzewa n a s p r z e d a ż t r a k t o w a n a
była
1
j u ż jako niemoralna. * W
techniczno-użytkowycli
przekazów
ten s p o s ó b efektom
przypisana
światopoglądowych
została
za
działań
pośrednictwem
(odpowiodnich w i e r z e ń )
pozy
„światopoglądowe"
propa
gowano przez oficjalne ś r o d k i o d d z i a ł y w a n i a s p o ł e c z n e g o ,
biorące
pod uwagę
zastanej
tradycji
umierają
w
nie
momencie
swoich n a r o d z i n . T r a k t o w a n i e t r a d y c j i n a s p o s ó b K u c z y ń s k i e g o
p r z y n o s i o b f i t e ż n i w o p u s t k i . Z drugioj s t r o n y nie z a p o m i n a j m y ,
że o d d z i a ł y w a n i e K o ś c i o ł a w sferze powszechnie
moralności
cechuje
również
pogłębiająca
się
obowiązującej
nieskuteczność.
t y w n a l u b n e g a t y w n a w a r t o ś ć m o r a l n a ; d z i ę k i o k r e ś l o n e j walo
Dzieje się t a k dlatego, iż n i e m o ż l i w o staje się perswadowanie
ryzacji
n o r m ś w i a t o p o g l ą d u religijnego w s y t u a c j i , g d y
„moralnej"
uzyskały
one
sankcję
światopoglądową.
alternatywne
P o n a d t o d z i a ł a n i a te p o w i ą z a n e s ą r ó w n i e ż ze s f e r ą symboliczno-
(chociaż genetycznie p ó ź n i e j s z e , n a w i ą z u j ą c e d o ń ) f o r m y ś w i a t o
-komunikacyjną,
bowiem ich wykonanie wyrażało
akceptację
p o g l ą d u , na dobre z a d o m o w i ł y się w ś w i a d o m o ś c i w s p ó ł c z e s n y c h
o k r e ś l o n e j w a r t o ś c i m o r a l n e j , z a ś w momencie jej
odrzucenia
m i e s z k a ń c ó w wsi i m o r a l n o ś ć , „ k a r m i ą c a s i ę " dotychczasowym
pojawiały
228
i
15
wane b y ł y w oparciu o p r z y n a l e ż n o ś ć czy p o w i ą z a n i a z p o r z ą d
się c z ę s t o n i e i n s t y t u c j o n a l n e sankcje
negatywne
ze
sposobem w a l o r y z a c j i religijnej
ulega d e s t r u k c j i , g d y ż
takiej
�I
d e s t r u k c j i ulega ó w d o m i n u j ą c y ś w i a t o p o g l ą d . B ę d ą c y w fazie
rości sobie p r a w o do bycia rodzajem ś w i a t o p o g l ą d u „ z a s t ę p c z e
k s z t a ł t o w a n i a i k r y s t a l i z a c j i n o w y „ w e l t a n s c h a u n g " n a d a l nie
go".
jest o w y m
nie uczestniczy się w religii, obyczaju, nie manifestuje
„oglądem
przynajmniej
świata", któremu można by
przypisać,
w s p o s ó b r a m o w y , cechy specyficzne i o d r ę b n e
„ R o b i ą c " folklor, e d u k u j ą c
w zachowaniach
tego
typu,
postaw
w a r t o ś c i u j ą c y c h , ale jedynie p a r t y c y p u j e w k u l t u r z e artystycznej
dla g r u p y l u d n o ś c i z a m i e s z k u j ą c e j wsie. D e s t r u k c j i t a k ż e uległ
( m a m y t u , j a k w i a d o m o , całą s k a l ę —• o d „ n a t u r s z c z y k ó w " do
dotychczasowy s p o s ó b u p r a w i a n i a e t n o g r a f i i ; zadaniem
cyrkowych
jącym
się przed „ n o w ą
etnografią"
(cokolwiek to
rysu
określenie
m i a ł o b y z n a c z y ć ) , jest c h o ć b y o d p o w i e d ź na pozornie
proste
zaiste,
i podobających
podobająca
jest t a k a a nie i n n a ? A jeśli inna, to dlaczego ? Gdzie przebiega
festowania respektowanego
linia
potraktowany
demarkacyjna
pomiędzy
„świadomością
lokalną"
(vide:
popisów
folklor
jest bezpieczny, bo to jest owa „ d o b r a t r a d y c j a " —>• k o l o r o w a ,
p y t a n i a : dlaczego ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i
chłopską), a narodową?
się najbardziej,
g i m n a s t y k ó w z „ M a z o w s z a " i jemu podobnych). S t ą d
się na z e w n ą t r z , a nie o b c i ą ż o n a p i ę t n e m
jako
światopoglądu, który
„zacofany"
czy
mani
mógłby być
„tradycyjny"
w
sensie
tradycji w rozumieniu Kuczyńskiego.
Jest s w o i s t y m paradoksem r z e c z y w i s t o ś c i polskiej, iż m i m o
totalnego n i e u w z g l ę d n i a n i a d z i e j ą c y c h s i ę , f a k t y c z n y c h p r o c e s ó w
F o l k l o r i f o l k l o r y z m jest t o j e d n o c z e ś n i e sfera zjawisk po
k u l t u r o w y c h we w s p ó ł c z e s n y m s p o ł e c z e ń s t w i e , odnosi się jedno
z w a l a j ą c a m ó w i ć o o d r a d z a j ą c y c h się, resentymentach l o k a l n y c h
cześnie sukcesy w t z w . perswazji k u l t u r o w e j o k r e ś l o n y c h , w y
—• „ r o b i ą c " folklor, pokazuje się swój orbis interior
b r a n y c h i „ w y p r e p a r o w a n y c h " ze ś w i a t o p o g l ą d u t r e ś c i dziedzic
strony
t w a w s i . D o s k o n a ł y m tego p r z y k ł a d e m jest zjawisko znane p o d
folklor z przekonaniem, żo oto na i c h oczach dokonuje się (czy
dla
uczestników
orbis
exterior,
którzy
z najlepszej
„kupują"
ów
o k r e ś l e n i e m f o l k l o r y z m u . Jest t o p r z y k ł a d „ t r a f i e n i a " w t r a d y c j ę ,
t e ż m a j ą o n i w r ę k a c h ) t r a d y c j a w s i , regionu, etnosu wreszcie.
skutecznego podsuwania przez p o l i t y k ę k u l t u r a l n ą t r e ś c i , k t ó r e
W
szybko i n t e g r u j ą się w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i . Dlaczego
d e t e r m i n a n t a t r a d y c j i w procesie akceptacji t r e ś c i ś w i a d o m o ś c i
tak
w ł a ś n i e się dzieje? O t ó ż w r a m a c h d z i a ł a ń „ w
omawianym zjawisku widać
wyraźnie,
jak
zaznacza
się
temacie"
-— o d w o ł u j ą c s i ę do j e j e l e m e n t ó w m o ż n a , j a k s i ę okazuje, edu
f o l k l o r u perswaduje się (żo n a d u ż y j o m y tego słowa) m i e s z k a ń c o m
k o w a ć m ł o d y c h m i e s z k a ń c ó w wsi w i c h w ł a s n y m dziedzictwie
wsi p e w n ą w a r t o ś ć i c h dziedzictwa •— jest to jednak sfera, j a k
kulturowym.
się r z e k ł o , c a ł k o w i c i e oderwana o d tradycyjnego ś w i a t o p o g l ą d u ,
się era p o s t f o l k l o r y z m u , a co za t y m idzie, dalsze ogniskowanie
Obserwując
t y m zakresie
sytuację
treści k u l t u r y
widzimy,
że j e d n a k
wydaje się
zbliża
w k o n t e k ś c i e k t ó r e g o s t a n o w i ł a fragment i n s t r u m e n t a l n i e p o d
się na
p o r z ą d k o w a n y ogólniejszej w i z j i ś w i a t a , k t ó r a b y ł a respektowana
swe m o ż l i w o ś c i , b ą d ź — co t a k ż e c z ę s t e —• p r o w a d z i ć do zjawisk
wyczerpywać
i s t a n o w i ł a p o d s t a w ę procesu k o m u n i k o w a n i a się. F o l k l o r y z m
k a r y k a t u r a l n y c h . A l e to j u ż osobna o p o w i e ś ć . . .
P R Z Y P I S Y
1
N a t e n t e m a t zob. c h o ć b y : J . Szmatka, Jednostka i spo
łeczeństwo.
0 zależności
zjawisk indywidualnych
od
społecznych,
Warszawa 1980; patrz t a k ż e s y s t e m a t y z a c j ę zagadnienia w
pracach J . K m i t y .
Chodzi o jego p r a c ę Kategorie
kultury
średniowiecznej,
W a r s z a w a 1976. W k s ą ż c e Problemy średniowiecznej
kultury
ludowej A . Guriewicz stara się j u ż raczej „ s k ł a d a ć " kategorie
k u l t u r y — przechodzi zatem o d „ a n a t o m i i " do „ f i z j o l o g i i " roz
ważań.
Na t ę wulgaryzację połączoną z jednoczesną mityzacją
badanej przez e t n o g r a f i ę r z e c z y w i s t o ś c i w s k a z u j ą c h o ć b y St.
W ę g l a r z i Cz. R o b o t y c k i . Proces m i t y z a c j i d o t y c z y w r ó w n y m
s t o p n i u t z w . t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , j a k „ k u l t u r y ludowej
w dobie p r z e o b r a ż e ń " .
* J . K u c z y ń s k i , Postawy
światopoglądowe
chłopów,
War
szawa 1961, s. 9—10
J . K m i t a , Tradycja kulturowa a proces przemian
świadomości
społecznej,
„ M ł o d z i e ż i W i e ś " , B/1986, s. 73—74
L . N o w a k , U podstaw marksistowskiej
aksjologii.
Warszawa
1974, s. 117
Należy jednak unikać błędu traktowania aktualizowanych
przez i n f o r m a t o r ó w t r e ś c i k u l t u r y , a k t u a l i z o w a n y c h na potrze
b y badacza, a r z e c z y w i s t ą „ k u l t u r ą o p e r a c y j n ą " p o d m i o t ó w
społeczności chłopskiej. Partycypacja w kulturze „ t y p u l u
d o w e g o " przejawia się obecnie n a „ g ł ę b s z y m " poziomie, a n i ż e l i
deklaracje przepytywanego na t a k ą t o a t a k ą o k o l i c z n o ś ć x - a !
Oba te p o j ę c i a w y s t ę p u j ą t u t a j w nieco z m o d y f i k o w a n y m ,
„ u m e t a f o r y c z n i o n y m " sensie.
J . G r a d , Moralność
— dziedzina funkcjonującego
społecznie
2
3
5
6
7
8
9
światopoglądu,
(w:) O kulturze i jej badaniu. Studia z filozofii
kultury, K . Z a m i a r a (red.), Warszawa 1985, s. 265—283
A . P a ł u b i c k a , Przedteoretyczne
postaci historyzmu,
War
szawa 1984
Podobne
stanowisko zajmuje
S. Z a p a ś n i k
twierdząc
m . i n . , że człowiek ś r e d n i o w i e c z n y p r z y j m o w a ł p r z y r o d ę j a k o
i n t e g r a l n ą część samego siebie, t o t e ż p r z y r o d a i s p o ł e c z e ń s t w o
p o d l e g a ł y t e m u samemu ł a d o w i m o r a l n e m u . Rozdzielenie t y c h
d w ó c h p o r z ą d k ó w n a s t ą p i ł o dopiero w X V I I w . i to w „ k u l
turze o ś w i e c o n e j " ; S. Z a p a ś n i k , Uschnięte drzewo
(Europejszyk
wobec przyrody), „ C z ł o w i e k i Ś w i a t o p o g l ą d " , n r 11/1974, 8.93—100
J . K m i t a , O kulturze symbolicznej, Warszawa 1982, s. 130
W s p o m i n a p t y m ' W . W i t o s p i s z ą c : „ . . . grzechem b y ł o
p o ł o ż e n i e bochenka chleba do g ó r y plecami na stole albo ł a w i e ,
wzięcie do ust jedzenia przed u m y c i e m i pacierzem, patrzenie
dzieci do s t u d n i , uderzanie k i j e m w o g i e ń l u b w o d ę , o g l ą d a n i e
się w K o ś c i e l e , w y p r y m u ś n e u b i o r y i t d . " ; W . W i t o s ,
Moje
wspomnienia,
t . 1, P a r y ż 1964, s. 95
Szereg p o d o b n y c h p r z y k ł a d ó w p o d a j ą W . I . Thomas,
F . Z n a n i e c k i , Chłop polski w Europie i Ameryce, t . 1, Warszawa
1976, s. 189—190. Z a c y t u j m y t a k ż e fragment z
Konopielki
E . R e d l i ń s k i e g o : „ T e g o k l o n a nie masz p r a w a t k n ą ć , zasrancu,
c h o ć b y p a l i ć s ł o m o p r z y s z ł o , m ó w i ę , on m ó j b r a t ! (...) A c z y m
majo z i m o w piecach p a l i ć ? G o t o w a ć , g r z a ć trzeba, trzeba
i ś c i n a ć i to nie grzech. A l e bez p o t r z e b y drzewo ściąć a ł b o po
k a l e c z y ć , o, grzech straszny!" (s, 7 1 , w y d . z r o k u 1974).
Szerzej
patrz:
M . Wieruszewska-Adamczyk,
Sankcje
systemu kontroli społecznej
wobec rodziny wiejskiej,
„Łódzkie
Studia E t n o g r a f i c z n e " , t . 13,1971
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
1 5
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7cf8f17cf7046b16b8b3efc9124cbd9.pdf
9697a72a60140aafd4533bc9af217df8
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1708
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2001
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1581
Title
A name given to the resource
Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.223-246
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R E C E N Z J E
I
O M Ó W I E N I A
„Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2
P L ISSN 0071-1861
George E . Marcus, Ethnography through thick and thin, Princeton 1999, Princeton University Press
1
2
Gdy Writing Culture i Anthropology as Cultural Critique stały się przedmiotem wzmożonej
dyskusji wewnątrz etnografii, zarówno ich przeciwnicy, jak i po części badacze utożsamiający się
z wiodącymi ideami „krytycznego zwrotu w atropologii" zaczęli się zastanawiać nad tym, co
stanie się z dyscypliną, gdy ta zrezygnuje z empirii na rzecz badania wyłącznie własnych tekstów
- tak bowiem zaczęto postrzegać antropologię krytyczną, najczęściej uruchamiając do jej rozumie
nia kliszy odwróconego ja. Towarzyszyły temu liczne, dramatyczne gesty, które pojawiają się
zawsze w momentach przełomowych. Ten jednak przełom był postrzegany bardzo jednoznacznie
jako destrukcja podstaw etnografii. Przedwcześnie, ponieważ to, co jeszcze 15 lat temu było
„przewrotem", jest dziś dobrze zadomowioną praktyką, a ci którzy jawili się jako „destruktorzy"
etnograficznej narracji, obecnie są jej klasykami, „wychowującymi" następne pokolenie antropo
logów - wbrew czarnym scenariuszom o wyjałowieniu i ślepej uliczce, w jaką wprowadziła
etnografię antropologia krytyczna. Jednym z owych „klasyków" jest niewątpliwie autor recen
zowanej książki, George Marcus.
Z całą pewnością próba charakterystyki „przewrotu krytycznego", jaki dokonał się w antro
pologii lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych nie mogłaby obejść się bez przywołania nazwiska
George'a Marcusa. Nie sposób bowiem myśleć o tekstualizmie, czy antropologii krytycznej bez
przywołania dzieł, których był autorem lub współautorem. W jego opinii to, co części środowiska
antropologów jawiło się jako podważanie podstaw, w rzeczywistości było wzbogaceniem kano
nicznych sposobów pisania etnografii o „wymiar eksperymentalny" i „wietrzeniem" katalogu
etnograficznych pewniaków. Marcus sam ze zdziwieniem odkrywa, na co - jak twierdzi - po
zwoliło mu zestawienie artykułów pisanych przez niego na przestrzeni ostatniej dekady, w recen
zowanym tutaj opracowaniu, całą tę twórczość łączy wspólny rdzeń - czyli niegasnąca fascynacja
możliwościami (tymi realizowanymi i potencjonalnymi), jakie przed antropologią otworzył „kry
tyczny zwrot" i zróżnicowanie nie tylko w obrębie przedmiotu badań (m.in. badania „na miejs
cu") ale i jego podmiotu (zwielokrotnienie perspektywy badawczej). Zatem antropologia krytycz
na jawi się nie tylko jako dyskurs o dyskursie, ale konkretna propozycja, nowy projekt badań
empirycznych. Autor jest wręcz zaniepokojony przeteoretyzowaniem współczesnej antropologii
i zastanawia się dlaczego „zwrot krytyczny" miał tak niewielki wpływ na sposób przemyślenia,
przeprojektowania organizacji i prowadzenia badań terenowych.
Według Marcusa, przedmiot badań nie jest już lokowany w jakimś pragmatycznym T A M , nie
tylko dlatego, że ono się zmieniło (choćby na skutek procesów globalizacji), lub że T U stało się
równie egzotyczne, ale po prostu paradygmatyczność T A M jako przedmiotu stała się problema
tyczna (choćby przez jej zależność od strategii przedstawiania). Toteż , jednostronna" obserwacja
uczestnicząca, jako element dyskursu różnicy, również powinna być zrewidowana, w kierunku
zwielokrotnienia punktów obserwacji (multi-sitedfieldwork),co jest prostą konsekwencją zmian
w relacji podmiot-przemiot. Według Marcusa, to właśnie czynniki takie jak: „badania tu",
„wielogłos", zmiana pozycji podmiotu i przedmiotu, zdecydowały o zmianie sposobu pisania
1
J . Clifford, G . E . Marcus (eds.), Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography,
Berkeley 1986.
G . E . Marcus, M.M.J. Fischer, Anthropology as Cultural Critique. An Experimental Moment
in the Human Sciences, Chicago 1986.
2
�224
RECENZJE I OMÓWIENIA
i myślenia o pracy badawczej oraz o współczesnym nauczaniu antropologii, wykształciły nowy typ
wyobraźni badawczej. W jego ramach konstytutywne dla antropologii „oddalenie" jest także
odmową konstruowania przedmiotu od samego początku badań jako pochodnej znajomych,
znaturalizowanych kategorii. Przecież przedmiot badań „zawsze już" jest ograniczony i do pew
nego stopnia opisany nim jeszcze zacznie się etnograficzna praca interpretacyjna. Tym, co etno
graf może jeszcze odkryć jest wiążąca badany fragment rzeczywistości kulturowej sieć związków,
połączeń, asocjacji z innymi elementami tejże rzeczywistości przez pryzmat kulturowego „zawsze
już", które nigdy nie istnieje w jednym miejscu, ale jest rozproszone w różnych instytucjach
kulturowych i co ważniejsze nie jest wyłączną własnością żadnej z nich. Stąd też w badanie
etnograficzne angażowane są inne niż dotąd (uznawane za kanoniczne), konkurencyjne sposoby
reprezentacji (eksperymentalne), również te oferowane przez inne dyscypliny . Antropolog
jest tylko jednym z wielu „kulturowych wytwórców" - inni, określani dotąd jako infor
matorzy/źródła, czy badani/przedmiot badań, stają się równoprawnymi (?) wytwórcami dyskursu
na „zadany" przez antropologa temat.
Co ma to w istocie oznaczać dla reorganizacji badań? Marcus zauważa słusznie, że for
mułowanie postulatów i proste stwierdzenie faktu nieświadomego używania „znaturalizowanych
kategorii" w projektowaniu badań i definiowaniu przedmiotu jest o wiele łatwiejsze niż za
proponowanie pozytywnego programu w postaci technik i alternatywnej strategii badawczej.
Dodatkowo, sformułowane dotąd przez antropologię krytyczną postulaty wywołują obawy, że
„znaturalizowane kategorie" zostaną zastąpione przez jakąś postać „myślenia życzeniowego" czy
„widzimisiowatości", przez które przedmiot badań nie stanie się bliższy i zrozumiały, ale jeszcze
bardzej obcy. Powstrzymać mają tę tendencję badania o zwielokrotnionym punkcie obserwacji.
Wszystkie zamieszczone w recenzowanej książce artykuły naświetlają tę kwestię również wielo
stronnie, tak że ostatecznie wyraźnie rysuje się pozytywny program badań. Irytującą stroną takiej
ekspozycji jest jednak powtarzalność wątków w poszczególnych artykułach. Jest to z pewnością
konsekwencja tego, że książka jest zbiorem artykułów a nie z góry zaplanowaną całością.
Recenzowane dzieło podzielone zostało na trzy części. W pierwszej Marcus stara się nakreślić
wizję „Nowego Starego Realizmu" etnograficznego, czyli realizmu opartego na nowym sposobie
definiowania samej pracy terenowej. Autor proponuje zwielokrotnienie perspektywy badawczej
tak, aby dysponując wieloma punktami widzenia naraz móc „powiedzieć więcej" . To „powiedze
nie więcej" ma być osiągalne m.in. przez „użyczenie głosu innym" tylko, że inny to nie sam
informator ale i instytucje (miejsca) związane z badanym zjawiskiem (bachtinowski wielogłos
i dialogiczność), miejsca będące wytwórcami dykursu. Zestawianie ze sobą wielu poziomów
i stylów analizy (skoro każdy typ analizy odkrywa jedynie prawdę częściową, to zastosowanie
różnych metod do tego samego przedmiotu, np. hermenautycznej i strukturalnej, może prowadzić
do osiągnięcia efektu trój- zamiast dwuwymiarowości przedmiotu) . Relatywizację praktyk Za
chodu w stosunku do praktyk nie-Zachodnich przez zestawianie tych przedmiotów, instytucji,
które się wzajemnie i krytycznie komentują (lecz bez karykaturowania żadnej z nich, bez używania
jednych jako instrumentów krytyki drugich). Najlepiej proces ten uwidacznia druga część pracy,
3
4
5
3
Proces nieobcy etnologii polskiej, która już w początku lat osiemdziesiątych porzuciła wizję
wąskiej specjalizacji dyscypliny, jej „profesjonalizacji", która wiąże się raczej z zahamowaniem
krytycznego zaangażowania we własną twórczość, a w efekcie prowadzi do ugody z brakiem
„zadziwienia rzeczywistością".
Jeżeli więc ktoś jeszcze miał wątpliwości, czy antropologia interpretatywna ma coś wspól
nego z dekonstrukcją i postmodernizmem, teraz już nie powinien mieć wątpliwości, że niewiele.
Ideał Derridy, aby „mówić tak, aby nic nie powiedzieć" jest od tak zarysowanej perspektywy
bardzo odległy.
Fragmentaryczność metody, m.in. w sensie zawierzenia „dziennikarskiemu nosowi", zwielo
krotnienie równoprawnych miejsc obserwacji, jak i nietrzymanie się jednej metody w badaniu,
powoduje pozbycie się złudzenia, co do jednolitości przedmiotu badań, niejako „odczarowuje"
przedmiot służąc zatem większemu realizmowi przedstawienia.
4
5
�RECENZJE I OMÓWIENIA
225
w której Marcus stara się zarysować możliwości zastosowania „zwielokrotnionej perspektywy
badawczej" do konkretnych przykładów, wykorzystując własne badania nad amerykańskimi for
tunami dynastycznymi i elitami Wysp Tonga. „Powiedzenie wszystkiego" (niestety, bez intelek
tualnego radykalizmu Markiza de Sade), a to oznacza przedstawienie całości lokalnego świata
równolegle z procesami wykraczającymi znacznie poza lokalność, a oddziałującymi na nią. „Po
wiedzenie więcej" przez typową dla dziennikarstwa (chodzi o typ wyobraźni badawczej) umiejęt
ność docierania do możliwie szerokiego spektrum miejsc wytwarzających dyskurs. Część trzecia
zawiera dotąd niepublikowane eseje, w których autor próbuje zastanowić się nad samą ant
ropologią (kulturą profesji), inspirującym oddziaływaniem feminizmu, studiów postkolonialnych,
czy tradycji własnej dyscypliny, analizując również wpływ zmian „demograficznych" w obrębie
antropologii, w szczególności fakt, że antropologowie nie są już niemal wyłącznie ludźmi z kręgu
euro-amerykańskiego, co powoduje m.in. problemy z tożsamością badacza w relacji do badanego,
czy choćby definiowaniem standardów nauczania.
Książka z pewnością nie stanowi małej rewolucji w rodzaju tej, którą wywołały wcześniejsze
publikacje współautorstwa Marcusa, wymienione przeze mnie na początku. Powodem jest częś
ciowe powielenie znanych już treści z tych wcześniejszych publikacji. Niewątpliwie natomiast
demityzuje i odczarowuje tzw. antropologię postmodernistyczną, wskazuje też na możliwości
(jedną z możliwych dróg) przekładu rozbudowanej teorii, w którą obrosła antropologia interpretatywna na praktykę badawczą. Z tych dwóch powodów praca ta może być dla wielu in
teresująca i inspirująca.
Marcin Brocki
Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicznych, A. Kuczyński
(red.), Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2000, ss. 289
Książka Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicznych jest jak
dotąd jedyną publikacją, która omawia tę problematykę wieloaspektowo. Zawiera ona bowiem
materiały z interdyscyplinarnej konferencji naukowej, zorganizowanej we Wrocławiu w dniach
4-5 października 1996 roku. Uczestniczyli w niej etnografowie, historycy, geografowie i socjo
logowie, którzy zajmowali się przeszłością i teraźniejszością polskich zainteresowań ludami świata.
Wygłaszane przez nich referaty ukazywały nie tylko dorobek badaczy obcych kultur w kontekście
całokształtu ich dokonań, ale też uwarunkowania zróżnicowanego charakteru relacji etnograficz
nych, sporządzanych przez uczonych i amatorów. Konferencja zamykała cykl imprez towarzy
szących wystawie Polskie opisanie świata, otwartej we wrocławskim Muzeum Etnograficznym we
wrześniu 1995 roku. Powyższy fakt miał istotny wpływ na tematykę wystąpień. Obok omówienia
i oceny „polskiego opisywania świata", drugim wyróżniającym się blokiem problemowym było
tworzenie pozaeuropejskich kolekcji w rodzimych placówkach muzealnych.
Większość referatów koncentrowała się na prezentacji sylwetek i dorobku polskich badaczy,
obserwatorów obcych kultur oraz kolekcjonerów egzotycznych wyrobów, którzy prowadzili swoją
działalność w różnym czasie na przestrzeni kilku stuleci.
W pierwszej części książki zamieszczone są artykuły poświęcone staropolskim opisom sporzą
dzonym przez podróżników i duchownych. Franciszek M . Rosiński omawia tu udział Benedykta
Polaka w legacji do chana mongolskiego, Dariusz Rott charakteryzuje pierwszy opis Islandii
opracowany przez Daniela Vettera. Wiktoria Blacharska przedstawia obraz krajowców z mórz
południowych zawarty w książce Jerzego Forstera, Podróż naokoło świata, Filip Wolański zaś
ocenia wartość relacji Andrzeja Jordána o Ziemi Świętej. Należy podkreślić, że niektóre fragmenty
staropolskich tekstów jeszcze dziś stanowią cenne źródło wiedzy etnograficznej. Zwraca na to
uwagę Wiktoria Blacharska, prezentując dokonania Jerzego Forstera, uczestnika wyprawy Jamesa
Cooka. Zdaniem autorki, sporządzone przez niego opisy, szkice narzędzi i ozdób tubylców wraz
z rysunkami podróżującego z nim Hodgesa umożliwiają rekonstrukcję zewnętrznego obrazu
�226
RECENZJE I OMÓWIENIA
ludności odwiedzanych przez ^Resolution" wysp. Jednak podstawową konkluzją, jaką można
wynieść z lektury zamieszczonych w książce opracowań, jest stwierdzenie, że najwcześniejsze relacje
zawierają interesujące, choć nie zawsze wiarygodne wiadomości o nieznanych dotąd krajach; dla
współczesnych badaczy są one przede wszystkim ważnym świadectwem mentalności i wiedzy ich
autorów. Wyrażane w dawnych relacjach opinie pozwalają też ocenić wpływ środowiska, z jakiego
wywodzili się podróżnicy, na sposób postrzegania przez nich obcej kulturowo rzeczywistości.
Artykułem podsumowującym staropolską wiedzę etnograficzną jest „Wyobrażenie ludów
świata w kalendarzach polskich w XVIII wieku", autorstwa Bogdana Roka. Zawiera on przy
kłady charakteryzowania obcych społeczności w popularnych drukach wychodzących w War
szawie i Krakowie oraz ukazuje wpływ zawartych tam informacji na kształtowanie się etnicznych
stereotypów.
W dalszej części książki omawiane są dokonania osób zajmujących się kulturami tubylczymi
w X I X i X X wieku. Wśród nich znaleźli się podróżnicy, emigranci, zesłańcy, badacze specjalizujący
się w różnych dziedzinach wiedzy, dla których poznanie obcych ludów stanowiło główny lub tylko
marginesowy cel wypraw. Działalności ich wszystkich nie sposób przedstawić w jednej książce.
Dlatego zaprezentowano tu sylwetki wybranych osób, których prace dają wyobrażenie o kierunkach
i charakterze polskich zainteresowań etnograficznych. Szkoda, że w tomie zabrakło omówienia
dokonań Aleksandra Lecha Godlewskiego, choć publikacja jest poświęcona właśnie jego pamięci.
W książce zostało wyraźnie zaakcentowane, że badacze, podróżnicy i ludzie jeżdżący po
świecie w rozmaitych celach pozostawili po sobie różnorodną spuściznę. W opracowaniach po
święconych Konstantemu Podhorskiemu, Bogdanowi Szczygłowi, Marianowi Raciborskiemu
i Borysowi Małkinowi uwaga autorów koncentruje się na ich działalności kolekcjonerskiej. Inne
omawiane postacie - Antoni Muchliński, Jan Grzegorzewski, Bronisław Zaleski, Jan Czekanowski i Michał Siedlecki - charakteryzowane są pod kątem ich naukowych dokonań. Artykuły te,
obok wiadomości o życiu i działalności badaczy, zawierają wiele wnikliwych uwag dotyczących
wkładu, jaki wnieśli w rozwój wiedzy etnograficznej. W najszerszym kontekście została zaprezen
towana sylwetka Bronisława Zaleskiego. Antoni Kuczyński przedstawił go jako skazańca wcielo
nego do carskiej armii oraz badacza historii i etnografii Kazachów. Jego dokonania doceniono
dopiero dziś, m.in. dzięki studiom rosyjskich uczonych. Na artykuł warto zwrócić uwagę również
z tego względu, że Zaleski jest w książce jedynym reprezentantem pokaźnej, i co ważniejsze,
bardzo zasłużonej dla nauki, grupy dziewiętnastowiecznych zesłańców.
Ciekawym uzupełnieniem tekstów ukazujących dorobek obserwatorów, badaczy czy miłoś
ników lokalnych kultur są opracowania, w których zostały omówione różne aspekty działalności
poznawczej. W artykule Stanisława Czarnieckiego, „O Rudolfie Zuberze i jego rewelacjach z ba
dań w Argentynie" zawarte są np. bardzo interesujące stwierdzenia dotyczące postaw naukowych.
Autor opisuje tu dokonania wybitnego geologa, który jako ekspert naftowy zyskał uznanie
w skali światowej. Nauka stanowiła dla niego najwyższą wartość, ocena innych badaczy zaś
uzależniona była od ich przydatności w budowaniu własnych teorii. Scharakteryzowaną w arty
kule „postawę zuberowską" przeciwstawił Czarnecki poglądom Stanisława Staszica, według
którego nauka powinna służyć człowiekowi. Ciekawym ujęciem wyróżnia się artykuł Zbigniewa
Wójcika, „Problematyka etnologiczna w XIX-wiecznych publikacjach polskich badaczy przy
rody". Autor zwraca w nim uwagę na właściwy tej grupie sposób postrzegania lokalnych kultur,
polegający na ukazywaniu związków między ich osobliwościami, a specyfiką środowiska natural
nego. Ów determinizm przyrodniczy widoczny jest w pracach wybitnych geologów - Ignacego
Domeyki i Józefa Siemiradzkiego oraz biologów - Jana Sztolcmana i Konstantego Jelskiego.
Innym opracowaniem, omawiającym kwestię uwarunkowań określonego widzenia rzeczywis
tości, jest artykuł Marka Tracza, „Świeckie oblicze Świętego Miasta. Obraz Jerozolimy w polskich
relacjach pielgrzymich z połowy X I X wieku". Przedmiotem rozważań są tu spostrzeżenia pątni
ków podróżujących do Ziemi Świętej. Ich dalekie od obiektywizmu relacje stanowią przykład
oceniania faktów w kontekście dziejów biblijnych. Autor pisze, że „[...] pielgrzymka to specyficzny
rodzaj podróży, rządzący się swoistymi prawami, które rzutują na sposób postrzegania i rela
cjonowania otaczającej pątnika rzeczywistości. Jest to droga do jasno określonego, znanego
�R E C E N Z J E I OMÓWIENIA
227
i „zadanego" celu, w którym chodzi nie tyle o eksplorację nieznanego, ile intensywne przeżywanie
i utwierdzenie się w prawdach już głęboko zinternalizowanych. Stąd relacje pielgrzymie koncen
trują się z reguły na treściach religijnych, a ubogie są w wątki świeckie" (s. 66).
Inne elementy rzeczywistości interesowały turystów. Ewa Kulak, w artykule „Hiszpańskie
tańce ludowe w relacjach polskich podróżników na przestrzeni X I X i X X wieku" pisze, iż obok
corridy, największą atrakcją pobytu w Hiszpanii były popisy artystów występujących w spek
taklach organizowanych dla cudzoziemców. Dlatego też „echa fascynacji tańcem znajdujemy
w niemal wszystkich relacjach osób podróżujących po Półwyspie Iberyjskim" (s. 87), przy czym
własne impresje przeważają w nich nad rzeczowym opisem. Na koniec autorka stwierdza, że
„raczej osobista kultura niż wiedza kierowała postrzeganiem wymowy tańca i ona przesądzała
0 jego akceptacji lub odrzuceniu" (s. 96).
Obydwa wymienione tu teksty dowodzą, że refleksje przygodnych obserwatorów, zawierające
charakterystyki obcych społeczności, są bardziej świadectwem mentalności piszących, niż wartoś
ciowym materiałem etnograficznym. Inną wymowę ma obszerny artykuł Mieczysława Trojana,
„Cywilizacyjny wymiar różnic kulturowych na kontynencie europejskim w opiniach polskich
podróżników ( X I X - X X stulecie)". Dowodzi on bowiem, że relacje amatorów poszerzają zakres
wiedzy etnograficznej i są przydatne w poszukiwaniu różnorodnych kontekstów, uzupełnień
1 porównań. Autor pisze, iż „w większości z nich informacje, chociaż nie zawsze doniosłe,
dokładne i bezstronne, pochodzą zazwyczaj z pierwszej ręki i stanowią średniej wartości materiał
źródłowy" (s. 54). Powyższe wnioski zostały oparte na analizie wielu opracowań sporządzonych
przez podróżników. Materiały te pozwoliły autorowi określić zakres i znaczenie relacji dotyczą
cych cywilizacyjnego wymiaru zróżnicowania tradycyjnych kultur europejskich oraz wyodręb
nić charakterystyczne przykłady postrzegania określonych ludów. Oprócz tekstu M . Trojana
w książce zamieszczono kilka innych ważnych opracowań ujmujących syntetycznie lub prze
krojowo dokonania Polaków w poznawaniu kultur różnych stron świata. Taki charakter mają
artykuły Arkadiusza Żukowskiego, „Polskie badania etnologiczne w Afryce Południowej - próba
syntezy", Marii Paradowskiej, „Polskie XIX-wieczne penetracje etnograficzne w Ameryce Łaciń
skiej" oraz Edwarda Pietraszka, „Etnografia polska na Kresach do lat trzydziestych X X wieku".
Ostatnią wyróżniającą się w książce grupą tematyczną są omówienia prac prowadzonych
przez współczesnych badaczy. Warto tu przede wszystkim zwrócić uwagę na artykuł Iwony
Kabzińskiej, „W kierunku zrozumienia i interpretacji. Polska ekspedycja etnograficzna w Mon
golii". Autorka prezentuje w nim efekty najszerszego w naszej powojennej historii programu
badań terenowych realizowanych poza granicami kraju; omawia zakres prowadzonych prac,
dokonania poszczególnych uczestników ekspedycji oraz ocenia ich znaczenie dla rozwoju świato
wej mongolistyki. Z kolei Aleksander Posern-Zieliński w artykule „Polskie badania etnologiczne
w Ameryce Łacińskiej po 1945 roku" odtwarza historię naukowych zainteresowań kontynentem
latynoamerykańskim oraz charakteryzuje ich główne tendencje i osiągnięcia. Warto dodać, że
w obydwu opracowaniach została podkreślona rola wybitnych inspiratorów pozaeuropejskich
badań terenowych - prof. Witolda Dynowskiego, organizatora i kierownika ekspedycji mongolskiej
oraz prof. Marii Frankowskiej, która była inicjatorką szeroko zakrojonych prac na kontynencie
amerykańskim i skupiła wokół siebie grono ludzi zainteresowanych problematyką indiańską.
Nieco inny charakter ma artykuł Jacka Łapotta, „Etnologiczne ekspedycje afrykańskie Mu
zeum Narodowego w Szczecinie - zbiory muzealne jako źródło etnograficznego poznania kon
tynentu". Autor omawia w nim rezultaty badań penetracyjnych prowadzonych przez tę placówkę
i charakteryzuje pozyskane obiekty. Ciekawym ujęciem wyróżnia się opracowanie Ryszarda
Verbicha, „Afryka z bliska i z dala. Szkice z historii poznańskiego ośrodka etnograficznego".
Został w nim przedstawiony wpływ realiów PRL-u i czasów nam współczesnych na możliwości
realizowania badań pozaeuropejskich. Problem ten jest omówiony na przykładzie doświadczeń
Instytutu Etnologii U A M .
Choć publikacja zawiera materiały z konferencji międzynarodowej, prace zagranicznych auto
rów prezentowane są ubogo. Oprócz artykułu Tamary Bairasauskaite o Antonim Muchlińskim
zamieszczono tu jeszcze tekst Oksany Sapelak, „Początki zainteresowań badawczych uczonych
�228
RECENZJE I OMÓWIENIA
ukraińskich obcymi kulturami etnicznymi". Na drugie opracowanie warto zwrócić uwagę z tego
chociażby względu, że działalność reprezentantów innych narodów na wschodnich kresach Rze
czypospolitej, nie należy u nas do tematów szeroko znanych. Inna sprawa, czy opublikowanie go
właśnie w tej książce jest całkiem zasadne, jako że dotyczy ona polskiego opisywania świata.
Zabrakło w niej natomiast szerszego omówienia historii zainteresowań ludoznawczych niektórymi
regionami oraz podsumowania dorobku kilku wybitnych znawców kultur pozaeuropejskich, że
wspomnę tylko Bronisława Malinowskiego, Benedykta Dybowskiego, Wacława Sieroszewskiego,
Józefa Kowalewskiego czy Jana Stanisława Kubarego. Ich najważniejsze osiągnięcia zostały tu
jednak przynajmniej zasygnalizowane, dzięki czemu czytelnicy otrzymują w miarę pełny obraz
wkładu Polaków w rozwój wiedzy etnologicznej o świecie.
Anna Milewska-Młynik
Andrzej Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci. Ludzie, obyczaje, muzyka, Warszawa 2001, Pruszyńki i S-ka
Choć książka Andrzeja Bieńkowskiego nie jest z założenia pozycją naukową, warto ją polecić
badaczom społecznym, a badaczom kultury wiejskiej w szczególności. Album ten zawiera nie
tylko interesujący i kompetentnie zebrany materiał, ale jest także przykładem wspaniałej postawy
badawczej.
Środowisku miłośników i badaczy polskiej muzyki ludowej nie trzeba przedstawiać Andrzeja
Bieńkowskiego. Z wykształcenia artysta malarz, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie,
stał się z zamiłowania etnografem i cenionym znawcą kultury muzycznej Polski centralnej. Jego
wysiłki, by zachować przed zapomnieniem twórczość wiejskich muzykantów zostały docenione
- Andrzej Bieńkowski jest laureatem nagrody imienia Oskara Kolberga. Wydany w tym roku
album wraz z płytą kompaktową stanowią uwieńczenie dwudziestu lat poszukiwań i prób za
chowania twórczości odchodzącego już pokolenia wiejskich muzykantów okolic Radomia, Rawy
Mazowieckiej, Tomaszowa Mazowieckiego i Łowicza.
Wydawnictwo to, jak już wspomniałam składa się z albumu i płyty kompaktowej. Sam
album, oprócz zdjęć wykonanych w latach 1981-2000, zawiera krótkie wprowadzenie w świat
kultury muzycznej wsi oraz „Zeszyty Etnograficzne", swego rodzaju dziennik z wypraw, prowa
dzony od 1982 roku. Całość uzupełnia mapa obszaru badań z zaznaczonymi regionami i mikro
regionami etnograficznymi oraz schemat odzwierciedlający muzyczny ród Kędzierskich z Rdzuchowa i ich uczniów.
Album ten, choć z założenia nie jest pracą naukową, cechuje się systematycznością i wnikli
wością badań. Dwadzieścia lat niemalże penetracji środowiska wiejskiego, nieustanne wypyty
wanie o skrzypków i nie zrażanie się odpowiedzią: „już poumierały", dało wspaniałe archiwum
kultury tego regionu.
We „Wstępie" Andrzej Bieńkowski żywym językiem i w sposób bardzo interesujący wprowa
dza czytelnika w świat muzyki wiejskiej. Zgodnie z tytułem albumu, jest to opowieść o ludziach,
ich obyczajach i wierzeniach oraz muzyce, która w tym wszystkim jest głęboko osadzona. Opo
wieść o świecie, który w dwudziestym wieku uległ rozkładowi pod wpływem postępu technicz
nego, a zwłaszcza pojawienia się radia, a potem telewizji (proces ten nasilił się po II wojnie
światowej). Świecie, w którym żywa muzyka grana i śpiewana stanowiła nieodłączny element
życia i budziła wielkie emocje. Świecie, w którym każdy mieszkaniec wsi potrafił przybębnić
skrzypkowi i zaśpiewać mu do ucha motyw ulubionego mazura. Jest to też smutna opowieść
o tym, co zostało z tej pięknej, żywej kultury, gdy wtłoczono ją na scenę.
Choć Andrzej Bieńkowski zaznacza, że jego książka nie jest pozycją naukową, stawia on ważne
dla etnomuzykologu i etnologii pytania i zabiera, moim zdaniem, ważny głos w tej dyskusji.
Pokazuje, że często kategorie badaczy muzyki ludowej nie przystają do badanego przez niech
świata muzyków i śpiewaków wiejskich. Dlatego autor podkreśla, że bada muzykę wiejską, a więc
�R E C E N Z J E I OMÓWIENIA
229
także grane prze muzyków wiejskich fokstroty i rumby. Stawia pytanie: czy to naprawdę ostatni
wiejscy muzykanci? Odpowiedź na nie zależy od tego, co uznamy za muzykę wiejską - skoro
„wiejskie" są grane w wiejski sposób rumby, to dlaczego nie grane na syntezatorze oberki. Wobec
zanikania pokolenia muzyków grających w tradycyjny sposób, na kulturę muzyczną wsi składać się
w przyszłości będą tylko zespoły folklorystyczne oraz współczesne już zespoły muzyczne, grające na
weselach i zabawach, często przyjeżdżające z miasta. Jak sam Andrzej Bieńkowski stwierdza: „Nie
jest łatwo odpowiedzieć jednoznacznie na te pytania wobec tego, co stało się z folklorem w ciągu
kilkudziesięciu lat instytucjonalizowania, komercjalizowania i edukowania wiejskich muzyków
i śpiewaków." Od samych badaczy zależy odpowiedź na pytanie, co stanowi przedmiot ich badań
- czy podtrzymywana przez zespoły folklorystyczne tradycja muzyczna (często rekonstruowana,
a nie przekazana przez starsze pokolenie), czy też faktyczna kultura muzyczna wsi.
Andrzej Bieńkowski posługuje się w swych badaniach nie tylko zapisem magnetofonowym,
ale także fotografuje i filmuje muzykantów. Fotografie wspaniale dopełniają opowieść o kulturze
wsi. Album ten stanowi interesujący zapis zmieniającego się oblicza wsi, począwszy od lat dwu
dziestych i trzydziestych dwudziestego wieku, ponieważ autor zamieścił nie tylko własne zdjęcia,
ale także te dawne, należące do samych muzykantów. Są to pozowane zdjęcia u fotografa,
portrety ślubne sporządzane ze zdjęć z dowodów osobistych oraz okolicznościowe zdjęcia wyko
nywane przed domem. Najliczniejsze są zdjęcia par młodych z gośćmi weselnymi i muzykantami.
Co ciekawe, ostatnie takie zdjęcia, gdzie pojawia się skrzypek wraz z kapelą, pochodzą z lat
sześćdziesiątych. Wnikliwy aparat Bieńkowskiego ukazuje nam skrzypków w nowej sytuacji, już
nie w otoczeniu weselników czy uczestników wiejskiej zabawy, ale w czasie nagrań. Choć jest to
dla nich nowa sytuacja, otoczenie jest naturalne - własny dom lub obejście. Poznajemy muzyków,
ich twarze - czasem skupione, pełne napięcia, czasem zaś rozświetlone radością z tworzenia.
Twarze artystów. Ich ciała w naturalnej pozycji do gry. Poznajemy wnętrza ich domów i ich
obejścia, choć niejedna żona zabrania fotografowania starego domu, „kiedy jest nowy". Muzycy
grają często w strojach roboczych, choć niejeden prosi, by poczekać z nagraniami i fotografowa
niem, aż się umyje i przebierze. Zdjęcia te będą miały kiedyś znaczną wartość, tak przecież
wygląda dzisiejsza wieś.
Choć nie ma już tradycyjnego współuczestnika „muzyki", czyli śpiewających przyśpiewki
uczestników zabawy czy wesela, własna wieś i zagroda stanowią wciąż naturalną scenerię dla tej
muzyki. Muzykanci, choć są często starymi, schorowanymi ludźmi, gdy już się uda ich namówić do
gry, powracają do lat swej młodości. Muzyka, która znalazła się na płycie jest pełna energii
i radości z gry. Co najważniejsze, nie jest to muzyka dostosowana do miejskich gustów, ugładzona,
nie jest to muzyka sceny festiwalowej. Andrzej Bieńkowski zawsze prosił o te najstarsze mazurki
i obery. Niektórzy skrzypkowie uczyli się od mistrzów urodzonych i dorastających w dziewiętnas
tym wieku. Tradycja tych melodii i sposobu ich wykonywania jest więc bardzo długa. Nagrania
Andrzeja Bieńkowskiego są zapisem tego, czego być może już za kilkanaście lat na wsi nie
spotkamy. Ostatni wiejscy muzykanci to roczniki lat trzydziestych i nikt się już od nich nie uczy
grania. Może tylko pojedynczy, młodzi, zafascynowani tą muzyką „kawalerowie" z miasta.
Jednak to, co najcenniejsze w działalności Bieńkowskiego znajduje się na końcu albumu. Są
to „Zeszyty Etnograficzne", lakoniczny zapis licznych, często męczących wypraw do muzykan
tów. Zapis pełen nazwisk, nazw miejscowości. Jednak ten, kto zada sobie trud wczytania się w te
dzienniki, odkryje niejako dopełnienie poprzednich stronnic. Andrzej Bieńkowski potrafił wejść
w ten nieufny świat starych, schorowanych, często biednych i samotnych ludzi. Wraz z nim
wchodzimy w skomplikowane niuanse antagonizmów między muzykami, problemy rodzinne,
gdy żona nie pozwala grać, wzajemne oskarżenia o pijaństwo. Odkrywamy smutną prawdę, że
wieś, a nawet własne wnuki, nie chcą już ich słuchać, co więcej - śmieją się z nich.
I tu po raz kolejny odkrywamy banalną prawdę - to, jakim się jest badaczem zależy od tego,
jakim się jest człowiekiem. Sam autor przyjął pozycję uczeń-artysta - mistrz-artysta. Jak pisze:
„Przyjąłem następujące zasady działania: 1. Nie znam się na muzyce ludowej ani na muzykantach.
2. Nauczyć mnie jej mogą tylko muzykanci i ludzie ze wsi. 3. W mojej pracy chcę przyjąć ich
(muzykantów) punkt widzenia". Taka i tylko taka metoda okazuje się skuteczna w przypadku
�230
RECENZJE I OMÓWIENIA
badania zjawisk tak skomplikowanych, jak środowisko artystów, a w tym przypadku byli to wiejscy
muzykanci. Pasja Bieńkowskiego, jego upór, pozwoliły dotrzeć nawet do tych, którzy przez 19 lat
wzbraniali się przed nagraniami. Jego umiejętność słuchania i autentyczne zainteresowanie ich życiem
pozwoliły wysłuchać interesujących historii o konszachtach muzyków z ciemnymi mocami.
Wielką zasługą Andrzeja Bieńkowskiego jest nie tylko ogromne archiwum, które pozwoliło
ocalić tę bogatą twórczość odchodzącego pokolenia muzykantów, ale też to, co wniósł on w życie
ludzi, których nikt nie chciał już słuchać. To dzięki jego nagabywaniom wydobywali ze strychów
instrumenty i na nowo powracali - grając - do lat swojej młodości. Wielu z nich pod wpływem
nagrań zaczęło grać dla siebie, a czasem nawet dla sąsiadów. Andrzej Bieńkowski po prostu, po
ludzku, zaprzyjaźnił się ze swymi mistrzami-muzykami, którzy, gdy odjeżdża, proszą, by o nich
pamiętał i czasem odwiedził.
Zapewne pięknych historii ze spotkań z ludźmi wsi oraz ich opowieści ma Andrzej Bieńkowski
w swej pamięci i zapiskach więcej. Czytając pierwszą część książki czułam niedosyt, pewne wątki
można było z pewnością rozwinąć, pewne zjawiska z życia wsi zauważone przez autora mogą
stanowić inspirację do dalszych poszukiwań. Są to пр.: wątek o współczesnych weselach, na
których do dziś odśpiewuje się oczepiny; interesujący wątek opowieści o muzykach i ich wiedzy
magicznej. Jednym z ciekawszych jest też problem wpływu miasta, badaczy tej muzyki i festiwali
folklorystycznych na twórczość wiejskich muzykantów i śpiewaków. Pozostaje nam tylko czekać
na następne wydawnictwa Autora.
Małgorzata Bujak
Dariusz Matelski, Niemcy w Polsce w XX wieku, Warszawa-Poznań 1999, Wydawnictwo Nauko
we PWN S.A., ss. 464
Kilka lat temu moją uwagę zwróciła książka Dariusza Matelskiego Mniejszość niemiecka
w Wielkopołsce w latach 1919-1939 (Poznań 1997), która opisywała ważny fragment historii mojej
„małej ojczyzny". Dlatego w „Etnografii Polskiej" (t. X L I I : 1998) opublikowałem jej omówienie,
zwracając uwagę na brak monograficznych opracowań losów mniejszości narodowych zamiesz
kujących w I I Rzeczypospolitej. Z innych względów publikacja ta zwróciła uwagę specjalistów
zajmujących się badaniami stosunków polsko-niemieckich i została przez nich zrecenzowana.
Jedną z najciekawszych recenzji opublikował w Przeglądzie Zachodnim Jerzy Krasuski, podkreś
lając „przedstawienie w książce problemu mniejszości niemieckiej ze zrozumieniem racji obu
stron" (nr 3 (288): 1998, s. 237). Podkreślił on również, że niezależnie od realnego zagrożenia,
jakie stanowiły dla polskiego bytu państwowego poczynania Niemiec, nie wolno się godzić na
usprawiedliwianie tym nierzetelności historiografii .
Kontynuując badania niemcoznawcze prowadzone na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza
w Poznaniu, D. Matelski opublikował dwa lata później książkę, która opisuje losy Niemców
zamieszkujących na ziemiach polskich w całym X X stuleciu. Znaczące poszerzenie ram czaso
wych, podkreśla chęć powiązania nieodległej przeszłości z teraźniejszością. Przyjęcie za cezury
czasowe lat 1918 i 1998 jest w pełni uzasadnione, co autor precyzyjnie wyjaśnił we „Wstępie".
Zrozumiałe jest również wyznaczenie zasięgu terytorialnego rozważań zgodnego z obszarem, jaki
w danym czasie historycznym obejmowało państwo polskie.
Przeglądając polskie periodyki naukowe, ze zdziwienie stwierdziłem, że brak w nich recenzji
omawianej pozycji. Chociaż nie specjalizuję się w problematyce niemcoznawczej, postanowiłem
przedstawić koncepcję całości i podzielić się refleksjami, do jakich skłoniła mnie lektura. Uważam
bowiem, że niezależnie od oceny całości - akceptacji bądź dezaprobaty dla zawartych w niej
poglądów, pozycja ta zasługuje na upowszechnienie.
1
1
Por. także recenzja Stanisława Żerko w Dziejach Najnowszych, r. X X X : 1998, nr 3.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
231
Książkę tworzy sześć rozdziałów, w których autor zaprezentował chronologicznie dzieje
Niemców mieszkających w Polsce w X X w. Tylko rozdział pierwszy ma charakter wprowadze
nia ukazującego osadnictwo niemieckie przed 1918 r. W kolejnych znajdujemy opis działalności
Niemców w czasach: I I Rzeczypospolitej, okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Polski Ludowej
i Ш Rzeczypospolitej. Chronologiczny tok narracji burzy rozdział szósty, w którym przedstawio
no przegląd historiografii badanego problemu. Autor zapewne uznał, że w ten sposób lepiej
podsumuje wcześniejsze dywagacje. Zamiast tego otrzymaliśmy jednak coś w rodzaju podwójnego
zakończenia. Czy zabieg ten był konieczny? Wydaje się, że nie, ponieważ książka została zaopa
trzona w niezwykle rozwinięty aparat naukowy (bibliografia, indeksy, aneksy, wykaz skrótów),
który łącznie zajmuje ponad sto dwadzieścia stron. Sama bibliografia, co prawda obejmująca
wyłącznie pozycje cytowane, to kilkaset pozycji na trzydziestu sześciu stronach (s. 362-398).
Książkę wzbogacają również bardzo rozwinięte, miejscami może nawet z przesadą, przypisy.
Została ona jednak pomyślana jako synteza i dlatego nie mogła zostać pozbawiona aparatu
naukowego. Trzeba w tym miejscu dodać, że niezwykle staranne opracowanie edytorskie jest
mocną stroną książki (czytelne i dobrze opisane mapy, tabele, zdjęcia).
Pisząc o losach ludności niemieckiej w Polsce w X X w. D . Matelski musiał przedstawić
również stosunek Polaków (i polskich władz, gdy takowe istniały) do niej. Podjął się więc zadania
niezwykle trudnego, bo obciążonego ogromnym bagażem emocji, uprzedzeń, stereotypów i ra
chunków wzajemnych krzywd. Dlatego niezwykle ważne było zachowanie dystansu do opisywa
nych wydarzeń. Czy autorowi udało się to w pełni? Na to pytanie z pewnością odpowie sobie
każdy czytelnik po zakończeniu lektury. Moim zdaniem, w książce widoczna jest dbałość o wielo
stronną prezentację kontaktów polsko-niemieckich w opisywanym okresie. Przytoczenie licznych
przykładów antyniemieckich zachowań polskiej strony (głównie w pierwszej połowie X X w.)
stwarza miejscami pewien dyskomfort czytelnikowi nieprzygotowanemu do przyjęcia takiej trud
nej prawdy. Jednak właśnie to jest zasługą autora, który podjął próbę walki ze stereotypami
i funkcjonującymi nadal zafałszowaniami historii. Przykładem może być sprawa działalności tzw.
V kolumny w 1939 г., z której uczyniono w okresie P R L ideologicznego straszaka, służącego
utrzymywaniu antyniemieckich nastrojów .
Obok przeglądu wydarzeń politycznych w omawianej publikacji znajdujemy również opis
działalności gospodarczej Niemców i ich wkładu w rozwój kulturalny ziem polskich. Z podobną
starannością zaprezentowano represje i prześladowania ludności polskiej podczas okupacji, jak też
wysiedlenia Niemców po zakończeniu wojny. Co ważniejsze, autor nie poprzestał na analizie
wpływu polityki państwa polskiego i niemieckiego na kształt stosunków między oboma narodami,
ale pokusił się również o przedstawienie postaw ludzkich, czyli działań, na jakie się owa polityka
przekładała w praktyce dnia codziennego. Wykorzystał do tego celu kwerendę prasową i badania
socjologiczne, powtarzając niekiedy swoje wcześniejsze ustalenia, na przykład dotyczące podzia
łów społecznych występujących w Wielkopolsce po 1918 г., gdy miejscowych Niemców uznawano
za „swoich", a napływowych Polaków z Małopolski za „obcych" (s. 138-139).
Konstrukcja omawianej książka różni się znacząco od wcześniejszej publikacji, poświęconej
Niemcom w Wielkopolsce. O ile tam w kolejnych rozdziałach omawiano poszczególne dziedziny
działalności mniejszości niemieckiej (organizacje polityczne, życie gospodarcze, religijne itd.), to
znacznie dłuższy okres historyczny badany w tym przypadku, skłonił autora do ścisłego pod
porządkowania narracji układowi chronologicznemu. W efekcie rozdziały od drugiego do piątego
prezentują, obok analizy wydarzeń politycznych, także wydarzenia kulturalne i związane z życiem
religijnym Niemców zamieszkujących na ziemiach polskich. Fragmenty te z pewnością zainteresu
ją nie tylko historyków, ale także etnologów, religioznawców i specjalistów z innych dziedzin.
Niemcy w Polsce w XX wieku to książka, której znaczenie upatruję w sposobie podjęcia
ważnego problemu historycznego, związanego z obecnością niemieckiej grupy etnicznej na zie
miach polskich w ubiegłym stuleciu. Autor uczynił to nowatorsko, nie przemilczając trudnych
2
2
Problem V kolumny omówił Jerzy Krasuski w cytowanej wyżej recenzji opublikowanej przez
Przegląd Zachodni.
�232
RECENZJE I OMÓWIENIA
momentów we wzajemnych stosunkach. Zaprezentowany przez D . Matelskiego wywód sprowa
dza się w istocie do ukazania splotu niezwykle skomplikowanych wydarzeń historycznych, które
postawiły na początku stulecia oba narody naprzeciw siebie. Dopiero przemiany polityczne
ostatniej dekady X X w. - likwidacja P R L i zjednoczenie Niemiec, diametralnie zmieniły ten stan
rzeczy. Wyraziło się to w całkowitej zmianie statusu prawnego mniejszości niemieckiej w Polsce,
usankcjonowanej przez podpisanie 17 czerwca 1991 r. traktatu polsko-niemieckiego o dobrym
sąsiedztwie i przyjaznej współpracy.
Bezsprzecznie, po 1991 r. historia kontaktów Polaków z Niemcami przestała być dla władz
polskich i niemieckich elementem kształtującym ideologiczne podstawy wzajemnej wrogości.
Stworzyło to nie tylko nową jakościowo sytuację polityczną w stosunkach wzajemnych, ale
wyznaczyło również lepsze warunki funkcjonowania mniejszości niemieckiej w Polsce. Oma
wiana książka dowodzi dynamizmu tych przewartościowań i zaangażowania w nie obu stron
(druk wsparły: Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej i Instytut Historii Uniwersytetu im.
A. Mickiewicza w Poznaniu).
Warto na koniec dodać, że autor z godną odnotowania otwartością zaprezentował również
trudności, jakie występują obecnie w kontaktach wzajemnych. Uczynił to miejscami z dużym
poczuciem humoru. Przykładem niech będzie przytoczona w rozdziale piątym frapująca sys
tematyka nielegalnych metod nabywania przez Niemców ziemi w Polsce. Obejmuje ona sześć
sposobów, określonych kolokwialnie, jako: „na nieboszczyka, na polską żonę, na pętlę kredy
tową, na fundację, na ewangelika, na spółkę mniejszościową" (s. 290-291).
Wysoko oceniając prezentowane dzieło nie mogę się powstrzymać od kilku uwag dotyczących
tego, co zakłócało mi nieco lekturę. Mam na myśli nie zawsze chyba do końca przemyślane
wtręty, z przesadą podkreślające np. wkład Niemców w rozwój cywilizacyjny Polski (s. 37).
W tekście podane zostały wytłuszczonym drukiem, co jakby zawiera w sobie domniemanie
o braku intelektualnego przygotowania czytelnika do przyjęcia tej informacji. Wydaje mi się, że
znaczenia owego wkładu nikt rozsądny (nie mówię wykształcony) nie mógłby nawet próbować
zanegować. Trzeba również uprzedzić czytelnika, że znajdzie w książce powtórzenia informacji
z niektórych wcześniejszych publikacji autora. Jest to w pewnym sensie zrozumiałe, jako że losy
Niemców w międzywojennej Wielkopolsce np. są częścią całego obrazu wzajemnych kontaktów
polsko-niemieckich w X X w. i dlatego należało o nich również opowiedzieć.
Polecając lekturę książki Dariusza Matelskiego dodajmy, że wymaga ona od czytelnika
sporego skupienia. Zamiast utartych sądów i kształtowanych przez wiele pokoleń stereotypów,
opisuje bowiem dzieje trudnego sąsiedztwa zawierające racje obu stron - polskiej i niemieckiej.
Konkluzje, do jakich dochodzi autor nie zawsze są łatwe do zaakceptowania, a często nawet
prowokują do sprzeciwu i skłaniają do polemiki. Zapewnia to czytelnikowi lekturę nie tylko
pouczającą, ale również interesującą. Dzięki temu książka wypełnia istniejącą dotąd poważną lukę
w naszej wiedzy o grupie etnicznej, która wniosła istotny wkład w rozwój wielonarodowej Rzeczy
pospolitej i wpłynęła na jej wielokulturowe oblicze .
3
Andrzej Furier
Antoni K r oh, Sklep potrzeb kulturalnych, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 1999, ss. 274
Podhale to miejsce symboliczne, region-mit, znak rozpoznawany przez ludzi nauki i sztuki,
a także przez odbiorców ich dzieł. Opisywanie tego fragmentu przestrzeni Polski nie jest z pewnoś
cią wyłączną domeną etnografów, ale przede wszystkim mitografów. Otóż, zwyczajowo przyjęło się,
3
Na pierwszej konferencji na ten temat, zorganizowanej przez U J w 1997 г., podkreślano
brak polskich publikacji z tej dziedziny. Por. A. Furier, Problemy wielokulturowości społeczeń
stwa polskiego. Konferencja w Instytucie Polonijnym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie,
Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, t. L I X : 1997, z. 3, s. 205-207.
�R E C E N Z J E I OMÓWIENIA
233
że góralskie znaczy piękne, bo odwieczne, archaiczne, cudem dochowane do naszych czasów.
Niewiele jest krain, które kochano by tak namiętnie, natarczywie i w sposób tak bardzo zaślepiony.
Fenomenowi Podhala postanowił stawić czoło Antoni Kroh, urodzony w 1942 roku, historyk
kultury, etnograf, tłumacz literatury czeskiej i słowackiej. W środowisku etnologicznym dał się już
poznać jako autor Współczesnej rzeźby ludowej Karpat Polskich (1974) i „Prywatnego leksykonu
współczesnej polszczyzny", który był drukowany na łamach Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty
(1991, nr 1). Wspomnianemu regionowi poświęcił także najnowszą pracę zatytułowaną Sklep
potrzeb kulturalnych. Może on zaskoczyć wszystkich czytelników przywykłych do lektury klasycz
nej prozy etnograficznej.
Kroh, w bardzo przystępnej formie, snuje swoją opowieść o latach dorastania spędzonych na
Podhalu, w Bukowinie, gdzie przybył do swojej ciotki w związku z przewlekłą astmą, którą
uleczyć miał górski klimat. Nieco uważniejsza lektura dwudziestu czterech rozdziałów, z których
składa się cała praca, wskazuje jednak, że mamy w tym przypadku do czynienia z niezwykle
poważną rozprawą antropologiczną opartą na trzech powiązanych ze sobą ujęciach. Pierwsze
z nich autor poświęcił przenikaniu się kultur, opisując trudne do zburzenia mury, jakie wyrastały
pomiędzy swoimi - wychowanymi i urodzonymi na Podhalu, a obcymi - letnikami, panami,
a nawet najbliższymi sąsiadami - Łemkami. Na uwagę zasługuje bardzo odważne domaganie się
prawdy o akcji „Wisła", a szczególnie o wysiedlaniu Łemków i Podhalanach, pośpiesznie zaj
mujących dopiero co opuszczone przez sąsiadów gospodarstwa. Drugi wątek ukazuje kulturę
ludową i jej, wasalne czasem, uzależnienie od ideologii PRL-u, czego kwintesencją było utworze
nie muzeum Lenina w Poroninie. Ujęcie trzecie ogniskuje się na materialnych atrybutach tego, co
uważa się za cechę charakterystyczną kultury ludowej Podhala.
Zasadniczym spoiwem wymienionych powyżej wątków jest, jak sądzę, demitologizacja kul
tury ludowej Podhala. Pozostałą część książki wypełniają fragmenty autobiograficzne, które
- czyniąc lekturę bez wątpienia przyjemną - nie wpływają jednak na zasadniczy przekaz.
Relacja swój-obcy stanowi, jak już wspomniałam, jeden z kluczowych wątków książki. Swoi
- dla górali - to ci, którzy mówią tym samym językiem, myślą 'po góralsku', są tutejsi i wierzą
w tego samego Boga. Wszyscy, którzy nie mieścili się w tym schemacie uważani byli za dziwaków,
przedmiot niewybrednych kpin, a nawet obiekt słusznej agresji. Byli po prostu obcy.
Autor omawianej pracy dużo uwagi poświęca poszukiwaniu granic kultury góralskiej. Występo
wał tutaj wyraźny konflikt między ideologicznymi ustawami kolejnych rządów (od Austro-Węgier po
P R L ) a lokalnym poczuciem przynależności. Elity naukowe i artystyczne związały górali z kulturą
polską dopiero w drugiej połowie X I X wieku; samym góralom kwestia powyższa dość długo była
raczej obojętna. Tatry bowiem, wraz z najbliższą okolicą, stanowiły kulturalną i gospodarczą całość,
wewnętrznie zróżnicowaną, ale należącą do wielkiej kultury karpackiej. Ojczyzna duchowa ważniejsza
była, mówi Kroh, od podejmowanych gdzieś daleko decyzji urzędników i etnografów. Wyłomem w tej
idealnej wspólnocie byli Łemkowie: wyznawcy obrządku wschodniego, „ludzie ruscy", właściciele
nieznanych wcześniej sadów, hodowcy zwierząt innych, niż odwieczne owce. Ta urozmaicona
gospodarka sprawiła, że wiodło im się lepiej od miejscowych. Akcja „Wisła" spadła góralom, jak
z nieba: pozbyli się obcych, zajęh część ich gospodarstw, resztę porosła trawa i zmowa milczenia.
Czasy PRL-u to drugi z wyraźnych motywów całej książki. Romans góralszczyzny z ideologią
socrealizmu, a potem PRL-u, był długi i owocny. Jego początki sięgają czasów pobytu Lenina na
Podhalu. Muzeum ojca rewolucji utworzono w najpiękniejszej poronińskiej chacie, a w rzeczy
wistym miejscu jego pobytu w Białym Dunajcu powołano do życia stałą wystawę, urządzoną
w klasycznym, cepeliowskim stylu. Socrealizm ujednolicił kulturę górali, sprowadził ją do maso
wych i powielanych wyrazów produkowanych przez oficjalną Cepelię. Uzyskany w wyniku tej
manipulacji polski, socjalistyczny góral w odpowiednim stroju stał się nieodzownym elementem
państwowych świąt, a góralskie zespoły przygrywały zagranicznym delegacjom. Uległość górali
okazała się jednak złudna. Co prawda, stroje, które można było zobaczyć w czerwcu 1979 roku
podczas mszy koncelebrowanej przez Jana Pawła I I na nowotarskim lotnisku były identyczne
z tymi, które towarzyszyły centralnym dożynkom, ale ludzie je noszący zmienili się diametralnie.
Polskość górali stała się antyrządowa, jawnie religijna.
�234
RECENZJE I OMÓWIENIA
Trzecim wątkiem przewodnim pracy jest atak wymierzony w mit archaiczności kultury Pod
hala. Co ważne - autor swoje argumenty wspiera rzeczowo, wielostronnie, z dobrze pojętą pasją
polemisty. Na pewno nie brak mu brawury, ponieważ godzi w samo jądro utrwalonego stereotypu
archaicznej góralszczyzny. I tak, za niewątpliwy atrybut każdego górala powszechnie uchodzi
odpowiedni strój, taniec zbójnicki oraz aura 'zbójowania'. Podtrzymywana przez dziesięciolecia
koncepcja, wyrażana przy pomocy wierszy, prozy, płócien, fotografii i filmów, przekonywała
0 tym, że w atrybutach tych tkwi szczególna moc obyczajowa. K r oh pamięta dobrze, że pierw
szym strojem każdego górala był wigon, czyli zwyczajna koszulka do połowy łydek. Znane
z występów estradowych stroje dzieci góralskich zostały wymyślone w latach dwudziestych nasze
go stulecia przez osiadłą na Bukowinie nauczycielkę. To ona założyła przyszkolny zespół i wyna
jęła krawca, by szył stroje według jej pomysłu. Bardzo wiele wysiłku kosztowało tę animatorkę
kultury przekonanie dzieci do występowania w kierpcach. Wolały one 'pańskie' buty, bo kierpce
były oznaką ubóstwa. Ongiś wykonywano je z niewyprawionej skóry, nie zdobiono, a w czasie
głodu służyły jako namiastka pożywienia. Wprowadzenie dziecięcych strojów do kultury Podhala
było naruszeniem symbolicznych znaczeń wpisanych w jej funkcjonowanie. Przykładem mogą być
tutaj góralskie portki. Pierwsze cyfrowane portki były dla górala oznaką dojrzałości, kupowano
je za pierwszą otrzymaną wypłatę. Dziś są tylko atrakcją turystyczną, a górale wolą nosić dżinsy.
Ciągle odnawianą i atrakcyjną legendą pozostają postacie zbójników i ich zbójnicki taniec.
Popularny obrazek przedstawia zbójników skaczących przez ognisko w ogromnych czerwonych
czapkach obszytych złotą lamówką. Taki wizerunek powielany jest przez cały przemysł pamiąt
karski. Skąd wszelako wziął się pomysł na czerwone czapki w środku lasu? Jego rodowód sięga
węgierskich hajduków z południowej strony Tatr. To oni właśnie nosili wysokie czapy, na które
zbójnicy polowali, jak na skalpy. W rzeczywistości były one jednak dużo mniejsze, ich powięk
szenie zawdzięczamy właściwemu kulturze ludowej przerysowaniu. Po raz kolejny okazuje się
zatem, wbrew przyjętemu przekonaniu, że to zwykły przypadek a nie uświęcona tradycja Pod
halan jest twórcą wzorów kulturowych.
Taniec zbójnicki w obecnej postaci to także wynik ingerencji, a nie autochtonicznego trwania.
Został on stworzony, jak ustalił Kroh, przez Szczęsnego Połomskiego, naczelnika Towarzystwa
Gimnastycznego „Sokół" z Nowego Targu. Pragnął on w sposób oryginalny uczcić pięćsetną
rocznicę bitwy pod Grunwaldem i z tej okazji przygotował specjalny pokaz pod nazwą „Ćwicze
nia toporkami wraz z tańcem górali tatrzańskich". Były to zaaranżowane popisy gimnastyczne,
lekko „podmalowane" na ludowo, z użyciem góralskich ciupag. Swój pomysł Połomski rozrysował i zaplanował do najdrobniejszego szczegółu. Rzecz ogłoszona została drukiem i rozwiewa
ona jak mgłę wizję swobodnej zabawy zbójnickiej, w jaką długo kazali nam wierzyć zarówno
pisarze, jak i etnografowie. Kroh wielokrotnie uświadamia czytelnikowi, że kultura Podhala nie
powstała na skutek odcięcia jej od zniekształconej rzeczywistości, tylko w wyniku kontaktów
z innymi kulturami, z których jedną z najważniejszych była, niestety, kultura etnografów. Dzięki
próbie rekonstrukcji rodzimej kultury podhalańskiej przełamał stereotyp o nadzwyczajnej rasie
silnych ludzi o orlich nosach i barwnych strojach. Przy okazji zadrwił z potrzeby egzotyzmu,
właściwej tak wielu z nas.
Sklep potrzeb kulturalnych wpisuje się w utrwaloną już w polskiej etnografii tradycję demitologizacji kultury ludowej. Za tekst założycielski dla tego nurtu uznać można wspólny artykuł
Czesława Robotyckiego i Stanisława Węglarza, „Chłop potęgą jest i basta" . Kultura ludowa
opisana przez etnografię jest w nim przedstawiona jako twór zmityzowany, podległy ideologiom
1 paradygmatom stworzonym jeszcze przez XIX-wiecznych ludoznawców. To oni skanonizowali
obraz „wsi spokojnej, wsi wesołej", z którego drwił w Antropologii kultury wsi polskiej XIX wieku
Ludwik Stomma. Pokazał on, w jakim stopniu kolbergowski świat jest światem „roztańczonym
do skretynienia", w którym nie ma miejsca na pracę, codzienność, szarą rzeczywistość. Do1
2
1
Cz. Robotycki, S. Węglarz, Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce,
Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, 1983, nr 1-2.
L . Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa 1986.
2
�235
R E C E N Z J E I OMÓWIENIA
ciekliwy czytelnik mógłby w tym momencie zapytać o to, czy przebogata mozaika anegdot
o przewodnikach tatrzańskich, partyjnych dygnitarzach, działaczach kulturalnych, jasnych i ciem
nych podhalańskich sprawkach, nie jest w istocie utajoną formą tworzenia mitu? Ten przecież,
aby trwał musi być podtrzymywany i opowiadany wciąż na nowo. Co, moim zdaniem, Sklep
potrzeb kulturalnych czyni.
Nieco zabawne jest zatem to, że gawędy Kroha spotkały się z ostracyzmem samych górali:
informowano o ich oburzeniu w serwisie „Teleexpresu" i w specjalnym reportażu emitowanym
przez I program PR. Z drugiej strony, na łamach Gazety Wyborczej, pochlebnie oceniła Sklep
potrzeb kulturalnych noblistka Wisława Szymborska, a program II PR nadał książkę w odcinkach.
Ilu etnografów może poszczycić się takim wyróżnieniem?! Szkoda zatem, że nie można tej pracy
uznać za dzieło naukowe napisane przez zawodowego etnografa. Brak w niej bibliografii, scjentystycznej metody analizowania, a w wielu miejscach przypisów oraz źródeł. Jest to zatem raczej
zgrabny mariaż reportażu, wspomnień i krytyki, połączenie autobiografii i etnograficznego eseju
niż klasyczny przykład monografii regionu. Katarzyna Kaniowska (odwołująca się do usta
leń Michała Głowińskiego) zaliczyłaby pracę Kroha do kategorii dokumentu-powieści. Jest to,
według tej badaczki, jeden z najważniejszych, narracyjnych nurtów współczesnej antropologii.
Dokument musi w takim przypadku spełniać warunki literackości, a są nimi beletryzacja lub
upowieściowienie . Kroh - jak sądzę - poprzez przyporządkowanie i niesystematyczne stosowanie
ujęć i procedur właściwych narracyjnym formom literackim, skłania się zdecydowanie wyraźniej
ku beletrystyce, niż naukowej monografii. Tak czy owak, Antoni Kroh jawi się jako kolejny
- chociaż przewrotny i mimowolny - popularyzator kultury Podhala. Cóż bowiem z tego, że autor
Sklepu potrzeb kulturalnych pozbawia aury odwieczności i autentyczności takie elementy rzekome
go dziedzictwa Podhala, jak obrazki na szkle, ciupagi, kierpce, a nawet gazdowska gościnność.
Mimo tej demaskatorskiej pracy i krytycznej wrażliwości pisze o nich z wielką miłością. Omawia
ną książkę przesycił Kroh wyczuwalną tęsknotą za krajem lat dziecinnych, a także, co zapewne
nie mniej istotne, za miejscem swoich najintensywniejszych, być może, badań terenowych.
3
Mariola Kuligowska
Wielka Syberia Małych Narodów, Ewa Nowicka (red.), Kraków 2000, Zakład Wydawniczy
„NOMOS"
Dla przeciętnego polskiego czytelnika pod pojęciem „Syberia" kryją się przede wszystkim
rozległe (i odległe zarazem) przestrzenie oraz miejsce zsyłki tysięcy rodaków. Ewa Nowicka wraz
z współautorami książki Wielka Syberia Małych Narodów proponuje zupełnie inne spojrzenie na
te tereny. Redagowana przez nią praca różni się od dostępnych, „klasycznych" publikacji o tema
tyce syberyjskiej. Historię traktuje się tu jedynie jako środek do wyjaśnienia procesów zachodzą
cych współcześnie (teraźniejszość jest bowiem dla autorów najważniejsza) a największy nacisk
kładzie się na sytuację ludności autochtonicznej (z przyczyn politycznych do tej pory marginalizo
wanej, uważanej za przeżytek kulturowy i co najwyżej punkt wyjściowy w dziele tworzenia
„człowieka radzieckiego").
Autorzy słusznie wyszli z założenia, że wspólne losy historyczne, związane z ekspansją car
skiej Rosji w głąb Azji a następnie powstaniem i upadkiem ZSRR, tworzą z ziem syberyjskich
obszar na tyle jednolity, by toczyły się tu obecnie te same procesy kulturowe i polityczne.
Układają się one w jeden wzór, który odczytać można jako narodziny bądź też... odrodzenie
narodowe. Wokół tego problemu, przełożonego na sytuację w konkretnych republikach, kon
centrują się rozważania Agnieszki Halemby, Zoji Morochojewej, Ewy Nowickiej, Łukasza
Smyrskiego, Pawła Trzcińskiego, Roberta Wyszyńskiego i Stanisława Zapaśnika.
3
K . Kaniowska, Opis - klucz do rozumienia kultury, Łódź 1999, s. 162-163.
�236
RECENZJE I OMÓWIENIA
Stanisław Zapaśnik i Zoja Morochojewa ukazują trudności, przed jakimi staje badacz przy
próbie wyodrębnienia niezmiennych elementów kultury buriackiej. Wynikają one z tego, że ple
miona buriackie nigdy nie wytworzyły wspólnej kultury a ciągłość ich i tak niejednolitej tradycji
była wielokrotnie zakłócana. Autorzy zwracają uwagę na negatywne dla buriackiej tożsamości
skutki radzieckiego systemu oświaty, który kulturę rdzenną ujmował jako kulturę niższą i przez
to prowadził do braku identyfikacji z nią . Podkreślają także znaczenie zmian struktury społecznej
dla analizy tradycji buriackiej.
Celem Ewy Nowickiej jest poznanie tożsamości społecznej Buriatów poprzez określenie ich
postaw względem grupy własnej i obcej. Rdzeniem przeprowadzonych przez nią badań jest
założenie mówiące, iż dopiero zaistnienie „obcości" umożliwia nam wyznaczenie tego, co „swoj
skie". Autorka przedstawia między innymi autostereotyp Buriata i utkany na zasadzie przeciwień
stwa obraz grupy obcej (Rosjan). Mierzy dystans etniczny, używając do tego takich wskaźników
jak - stopień akceptacji małżeństw mieszanych i dzieci pochodzących z takich związków. Zaobser
wowana przez nią wysoka pozycja Rosjan jako potencjalnych partnerów skłania do refleksji.
Uwypukla znaczenie bliskich, bezpośrednich kontaktów dla zmniejszania poczucia obcości.
Robert Wyszyński zajmuje się analizą kilku rodzajów więzi społecznej występującej wśród
Buriatów, szczególny nacisk kładąc na więź narodową i panmongolską. Zastanawia się, czy
możliwe jest wyodrębnienie kanonu kultury buriackiej. Dużą wartość przypisuje działaniom
instytucjonalnym podejmowanym przez rdzenną inteligencję (należy do nich np. organizacja
konkursu na flagę narodową, wykreowanie festiwalu opartego na realizacji wątków eposu ludo
wego). Omawiając przebieg procesów odrodzenia (narodzin?), zwraca uwagę na pojawienie się
w kulturze buriackiej nowego zjawiska - neotradycjonalizmu, rozumianego jako tworzenie nowa
torskich symboli na bazie tradycyjnych znaków. Kwestię tę porusza w swych rozważaniach także
Łukasz Smyrski.
Również na innym terytorium syberyjskim - w republice Ałtaj - podejmowane są, jak
wskazuje Agnieszka Halemba, próby stworzenia jednolitej kultury narodowej. Zadanie to utrud
nia stale utrzymująca się autoidentyfikacja mieszkańców na poziomie rodowo-plemiennym. Duże
zróżnicowanie wewnętrzne nie sprzyja tworzeniu jedności. Faktu tego nie chcieli przyjąć do
wiadomości badacze radzieccy , pomijają go także współcześni ideologowie ałtajscy. Czynnikiem
pozytywnym dla procesu narodowotwórczego wydaje się natomiast być odrodzenie religijne.
Autorka zauważa, iż miejscowi intelektualiści mają jednak problem z określeniem, która z wy
znawanych w republice religii najlepiej nadaje się do konsolidacji ludności Ałtaju.
Łukasz Smyrski śledzi instytucjonalne przejawy zjawiska odrodzenia narodowego w Tuwie.
Uwidaczniają się one między innymi w poparciu władz dla projektu szkoły narodowej (której celem
ma być zaznajomienie młodzieży z tradycją), kreacji symboli narodowych, odgórnym tworzeniu
warunków dla rozwoju rdzennej kultury oraz organizowaniu świąt narodowych i religijnych.
Autor ostatniego z rozdziałów omawianej publikacji - Paweł Trzciński - skupia się na
problemie już wcześniej sygnalizowanym, polegającym na oddziaływaniu Rosjan na kultury auto
chtoniczne. Analizę swą prowadzi na przykładzie sytuacji w republice Sacha (Jakucja). We
wdrażanych programach odrodzeniowych wyróżnia dwa nurty. Pierwszy z nich sprowadza się do
reinterpretacji wybranych elementów kultury tradycyjnej tak, by zaspokajały one współczesne
potrzeby. Drugi natomiast zasadza się na działaniach prowadzących do zmiany sposobu po
strzegania własnej pozycji, uwolnieniu rdzennej kultury od negatywnego wartościowania, będą
cego efektem propagandy radzieckiej.
Autorzy, których prace złożyły się na książkę „Wielka Syberia Małych Narodów", wskazali
w swych publikacjach na kilka podstawowych problemów, z którymi styka się socjolog czy
antropolog prowadzący badania. Dobrze byłoby je w tym miejscu zebrać. Po pierwsze, badania
1
2
3
1
Sytuacja ta jest typowa również dla innych republik syberyjskich.
Narzucili oni grupom nie poczuwającym się do wspólnoty jedną nazwę - Ałtajczycy (s. 99).
W Republice Ałtaj, w zależności od regionu dominują: buddyzm, szamanizm, burchanizm
bądź prawosławie.
2
3
�RECENZJE I OMÓWIENIA
237
naukowe mogą zostać wykorzystane do celów ideologicznych. Co więcej, istnieje ryzyko, że
względy ideologiczne znacząco wpłyną na ich wyniki. Sytuacja taka jest możliwa w przypadku,
gdy badacz angażuje się w ruch na rzecz odrodzenia narodowego. Dlatego dobrze, że studiami
nad kulturą syberyjską zajmują się także osoby bardziej neutralne z racji swego pochodzenia - na
przykład Polacy. Nie można zapominać również o tym, iż wyniki badań mogą wpływać na obraz
własny grupy. Poza tym, pewne cechy i pojęcia podlegają odmiennemu wartościowaniu w różnych
kulturach i rażącym błędem byłoby niezauważenie tego faktu. Badacze, których pracę mam przed
sobą, takiej pomyłki nie popełnili.
Na pozytywne wyróżnienie zasługuje pomysł umieszczenia w książce fotografii (szkoda, że
nie kolorowych). Przybliżają one czytelnikowi tematykę stosunkowo odległą. Dzięki nim omawia
na praca wydaje się być bardziej przystępna. Jednym z niewielu zarzutów, jakie można skiero
wać pod jej adresem, jest nieumieszczenie procesów toczących się w republikach syberyjskich
w ramach szerszej perspektywy. Zjawisko określane mianem odrodzenia narodowego nie ogra
nicza się jedynie do tych terenów, występuje również w innych jednostkach administracyjnych
Federacji Rosyjskiej a także szeroko poza nią - stanowi ogólnoświatową tendencję ostatnich
lat. Być może warto byłoby to podkreślić. Ponadto, wydaje mi się, że zbyt mało głosu w tej publi
kacji udzielono badanym. Tylko w niektórych miejscach pozwolono im zaistnieć w sposób pod
miotowy, cytując ich wypowiedzi.
Względy polityczne ograniczały możliwości prowadzenia badań naukowych na terenach
Związku Radzieckiego. Przemiany, jakie dokonały się w ostatnich latach, otworzyły przed bada
czami nowe perspektywy. Autorzy omawianej pracy wykorzystali je bardzo dobrze. Podjęli się
analizy problematyki dotychczas pomijanej (kwestie etniczne w ZSSR stanowiły temat tabu, gdyż
nie pasowały do oficjalnej doktryny). Dzięki temu udało im się zapełnić lukę istniejącą od wielu
lat na rynku książki naukowej. Ich publikację można polecić wszystkim zainteresowanym zagad
nieniami etnicznymi. Syberia stanowi bowiem niezwykłe laboratorium etniczne, jest polem służą
cym obserwacji dokonujących się współcześnie procesów narodowotwórczych. Pozycję tę powinny
wziąć do ręki także osoby, które chcą po prostu poszerzyć swoją wiedzę o tych terenach.
Katarzyna Kulikowska
Lech Leciejewicz, Nowa postać świata. Narodziny średniowiecznej cywilizacji europejskiej, Wrocław
2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 491
Od wielu lat obserwujemy wzmożone zainteresowanie dziejami Europy. Obejmujące nasz
kontynent procesy integracyjne, jak i prowadzące do rozpadu starych struktur, skłaniają do
refleksji nad tym, co wspólne i co odmienne dla jego mieszkańców, co ich łączy, co dzieli, jakie
są korzenie europejskiego dziedzictwa kulturowego, jak kształtowało się pojęcie 'Europy', jakie
były skutki procesów historycznych dla kultury europejskiej (a może raczej należałoby mówić
o kulturze Europy?).
Najnowsza książka prof. Leciejewicza jest pasjonującym, głęboko refleksyjnym wykładem
europejskich dziejów, w których wyniku ukształtowały się podwaliny naszej kultury, tkwiącej
korzeniami w antycznej tradycji helleńsko-rzymskiej i w chrześcijaństwie. Autor znakomicie uka
zał rolę tych trzech elementów w formowaniu cywilizacji europejskiej, w tworzeniu wspólnoty,
z której może nie do końca zdajemy sobie dziś sprawę i która zapewne nie ma żadnego zna
czenia dla wielu mieszkańców Europy. L . Leciejewicz ukazał również, jak doszło do podziałów
chrześcijańskiego świata, a w ich następstwie - kontynentu, i uformowania się odrębnych (istnie
jących do dziś) „kręgów": wschodniego i zachodniego, różniących się nie tylko pod względem
religijnym, społeczno-politycznym, etnicznym, lecz także kulturowym. Widzimy też, jak wielką
rolę odegrało chrześcijaństwo, m.in. jako opozycja wobec islamu, w kształtowaniu europejskiej
tożsamości i poczucia przynależności do jednej wspólnoty religijnej, mimo istniejących w niej
podziałów wewnętrznych.
�238
RECENZJE I OMÓWIENIA
Przez wiele wieków Europa podzielona była między Imperium Romanům i barbaricum. Autor
doskonale scharakteryzował wewnętrzne zróżnicowanie tych terenów, np. kulturową odmien
ność należących do barbaricum Bałtów, ludów ugrofińskich, mieszkańców części Skandynawii
i „wyspiarzy" (Irlandia, Szkocja). Wskazał też na istnienie pogranicza kulturowego na styku tych
dwóch potężnych obszarów, zanim jeszcze barbaricum zostało włączone w nurt przemian obej
mujących zachodnią część Europy. L . Leciejewicz zwrócił również uwagę na trwałość wzorów
kultury duchowej, które wyróżniały barbaricum, i na ich korzenie, sięgające niekiedy epoki brązu.
Ważne miejsce zajmują tu kulty solarne, zwyczaj palenia zwłok, sztuka naskalna. Autor stawia
wiele istotnych pytań badawczych. Dotyczą one np. możliwości kultywowania własnych wzorów
życia przez ludność autochtoniczną barbaricum, korzystania z dorobku cywilizacyjnego Imperium
przez barbarzyńskich przybyszy, zakresu erozji tradycyjnych struktur kulturowych w zmieniającej
się rzeczywistości i in.
Europa ukazana przez prof. Leciejewicza jest kontynentem podlegającym nieustannym zmia
nom, procesom integracji i dezintegracji, kontynentem zróżnicowanym, a przecież posiadającym
wspólne korzenie, przyjmującym liczne fale migracji i poddającym się masom najeźdźców, pusto
szących ją, a jednocześnie wnoszących nowe wzory do wspólnego dziedzictwa. Część z nich
adaptuje się do miejscowych tradycji, część ulega asymilacji lub przyswaja sobie nowe wzory.
Przykładem mogą być wpływy cywilizacji śródziemnomorskiej na kulturę islamu.
Książka dotyczy średniowiecza, skłania jednak do przemyśleń nad współczesnością. Nad
tym, co pozostało z fundamentów naszej cywilizacji. Na ile są one dla nas ważne na początku
X X I wieku? Jaki jest nasz stosunek do europejskiej spuścizny? Brak miejsca nie pozwala
na szczegółowe omówienie pracy. Chciałabym jednak polecić ją wszystkim, którzy pragną
poznać i zrozumieć europejskie dziedzictwo, jego źródła i procesy, których efektem jest przecież
także dzisiejsza Europa.
Iwona Kabzińska
Gerard Labuda, Święty Wojciech, Biskup - męczennik, patron Polski, Czech i Węgier, Wrocław
2000, Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 334
W 1997 roku minęło 1000 lat od męczeńskiej śmierci św. Wojciecha. Obchody jubileuszowe
stały się okazją do przypomnienia tej postaci. Powstało wiele opracowań książkowych, setki
artykułów, wystaw, przeprowadzono liczne badania (zaangażowali się w nie również archeolodzy
i etnologowie z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN). Zainteresowania prof. Labudy znacznie
wyprzedziły swoistą „modę" na św. Wojciecha. Rozpoczął on bowiem swoje badania i gromadze
nie materiałów dotyczących Świętego już w roku 1937.
W książce, będącej podsumowaniem wieloletnich prac Autora, wykorzystano wiele bezcen
nych, unikalnych źródeł archiwalnych pochodzących z różnych krajów, księgi pamięci, kroniki
i liczne opracowania. Sam spis literatury zajmuje 17 stron tekstu. W pracy omówione zostały
szczegółowo kolejne etapy życia Świętego. Ukazano środowisko rodzinne i szkolne, w jakim się
wychowywał, działalność duszpasterską, misyjną, pątniczą, wreszcie - okoliczności śmierci oraz
powstanie, rozwój i przejawy kultu. Obszerny rozdział poświęcony jest prezentacji stanu badań,
wiedzy historiograficznej.
G . Labuda znakomicie wpisał życie świętego Wojciecha w realia historyczno-polityczne Europy.
Poznajemy też wiele osób z bezpośredniego otoczenia Świętego. Osób, które miały wpływ na
podejmowane decyzje, kształtowały Jego osobowość i drogę życiową. Wiele uwagi poświęcił Autor
związkom Kościoła z polityką oraz procesom chrystianizacyjnym, obejmującym kolejne obszary
kontynentu. Książka została napisana z wielką pasją i nieukrywaną sympatią dla jej Bohatera.
Zabrakło mi jednak rozdziału ukazującego stosunek współczesnych mieszkańców Polski i innych
krajów, choćby wymienionych w tytule Czech i Węgier, do tej postaci, a także informacji
o występujących obecnie śladach kultu. Zabrakło odpowiedzi na pytanie, czy Święty Wojciech,
�RECENZJE I OMÓWIENIA
239
czczony w różnych krajach, stał się rzeczywiście postacią łączącą różne obszary Europy, czy też Jego
wspomnienie (i związane z Nim uroczystości) ma charakter lokalny. Jakie znaczenie ma dziś Jego
życie i śmierć? Czy kult św. Wojciecha ogranicza się do Kościoła, czy też wychodzi poza jego mury?
Odpowiedź na niektóre z tych pytań przynoszą badania etnologiczne, prowadzone w Instytucie
Archeologii i Etnologii P A N . Na pełną publikację ich wyników musimy jednak jeszcze poczekać.
1
Iwona Kabzińska
Anna Engelking, Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na
Rzecz Nauki Polskiej, ss. 315
Przedmiotem książki jest ludowy, słowny rytuał klątwy, analizowany w różnych kontekstach
sytuacyjnych, jak też w szerokim kontekście kulturowym: mitologii ludowej, religii oraz w od
niesieniu do obowiązujących w tej kulturze norm i wartości. W polskiej humanistyce nie było
dotychczas pracy tak szeroko omawiającej wspomniane zagadnienie, prezentującej strukturę,
funkcje i semantykę klątwy, ukazującej „wewnętrzny system" ludowych rytuałów słownych.
Jednym z jej walorów są ponadto niezwykle interesujące materiały zgromadzone podczas badań
terenowych, przeprowadzonych przez Autorkę (częściowo z grupą studentów) w latach 1980-1998
„na szeroko rozumianym pograniczu polsko-wschodniosłowiańskim (białoruskim i ukraińskim):
od Podlasia i Grodzieńszczyzny po Przemyskie i Łemkowszczyznę" (s. 7). Bazę źródłową stanowi
również bogata literatura etnograficzna, antropologiczna, folklorystyczna i językoznawcza.
Zjawisko omawiane przez Autorkę należy do sfery magii. Część książki poświęcona więc
została nieprofesjonalnej magii ludowej, wyjaśnieniu znaczenia samego terminu 'magia', omówie
niu jego ujęć językoznawczych, ukazaniu magii jako specyficznego sposobu działania, a także
- określonego światopoglądu. Autorka scharakteryzowała również zasadnicze elementy teorii
magii słowa, wiary w jego moc sprawczą, w oddziaływanie na rzeczywistość. Wśród przywoła
nych prac znalazły się m.in. dzieła Jana Stanisława By stronia, Kazimierza Moszyńskiego, Jana
Karłowicza, Michała Buchowskiego, Ryszarda Tomickiego, Toshihiko Izutsu, Jeyaraja Tambiaha,
Mircei Eliadego, Marcela Maussa i wielu innych. Autorka skoncentrowała się na pracach przedsta
wicieli różnych dyscyplin humanistycznych, pomijając - z niezrozumiałych dla mnie względów
- teksty biblistów (nazwiska kilku z nich zostały zaledwie wymienione w przypisie na s. 5-6),
a przecież - jak sama słusznie zauważyła - klątwa od dawna stanowiła obiekt ich zainteresowań
(s. 5-6). Należałoby dodać, że w Biblii bardzo wyraźnie akcentowana jest wiara w moc sprawczą
słowa/Słowa. Podkreślana jest też odpowiedzialność za wszystko, co mówimy. W Ewangelii św.
Mateusza czytamy пр.: „A powiadam wam: Z każdego bezużytecznego słowa, które wypowiedzą
ludzie, zdadzą sprawę w dzień sądu. Bo na podstawie słów twoich będziesz uniewinniony i na
podstawie słów twoich będziesz potępiony" (Mt 12, 33-37). O mocy słowa czytamy m.in. w Księdze
Rodzaju, Księdze Przysłów i Księdze Psalmów. W Biblii też wielokrotnie jest mowa o wojowaniu
językiem, przeklinaniu, obelgach, podstępach, fałszywych świadectwach i oszczerstwach, a także
o złych wieściach i - przeciwstawnej im - mowie, która buduje*. Bez uwzględnienia, choćby
pobieżnego, tekstów biblijnych praca dotycząca teorii i znaczenia słowa, ilustrowana przykładem
klątwy, jest niepełna, nawet jeśli w zamyśle odnosi się ona tylko do kultury ludowej.
1
Patrz пр.: M . Paradowska, / szedł przez pola, łąki, lasy. Święty Wojciech w tradycji ludo
wej, Poznań 2000, Wyd. W drodze; tejże, St. Wojciech (Adalbert) the Patron Saint of Europe
and Poland. His Image in Polish Folk Culture, Ethnologia Polona, vol. 21:2000, s. 103-118;
A. Urbańska, Saint Vojtěch in Bohemia, Ethnologia Polona, vol. 21:2000, s. 119-126; A. Woźniak,
Kult św. Wojciecha we wsi mazowieckiej X V I I I i pierwszej połowy X I X wieku na tle kultu innych
świętych, Etnografia Polska, t. 42: 1998, z. 1-2, s. 141-159.
* Popularny wykład na ten temat można znaleźć np. w książce Marka Kinzera, Panowanie
nad językiem, Kraków 1995, Wydawnictwo WAM, Księża Jezuici.
�240
RECENZJE I OMÓWIENIA
Niezwykle ciekawe są te partie książki, w których A. Engelking - odwołując się do bogatego
materiału etnograficznego, folklorystycznego i literatury - ukazuje działania oparte na wierze
w magiczną moc słowa, omawia przekonania o poważnych konsekwencjach słów wypowiadanych
świadomie lub bez udziału świadomości. Wspomina także o sposobach ich odczarowania, unie
ważnienia, np. przez nazywanie rzeczy po imieniu, zastanawiając się zarazem, czy jest to zawsze
możliwe, skoro „słowo pociąga za sobą rzecz w sposób konieczny" (s. 89).
Zasadnicza część książki poświęcona jest klątwie, sposobom jej rozumienia, przypisywanym
funkcjom (np. wyłączenie ze społeczności, zaklinanie). Formą klątwy jest przeklinanie, łamiące
„regułę nazywania rzeczy po imieniu" (s. 119). Autorka podkreśla, iż niezależnie od tego, czy
mamy do czynienia z przeklęciem, zaklęciem, przeklinaniem, wyklęciem, zaklinaniem czy zakli
naniem się (przysięganiem), zawsze poruszamy się w sferze przywoływania mocy (s. 131).
Najbardziej rozpowszechnionym w kulturze ludowej typem rytuału klątwy jest klątwa rodzi
cielska. Materiały przytaczane przez Autorkę, często pełne emocji i ogromnego dramatyzmu,
ukazują uczestników tego typu rytuału i skutki wypowiedzianych przez nich słów. W pracy
zamieszczono również przykłady zachowań, których uczestnikami są osoby nie połączone więzią
rodzicielską, rzucające np. klątwę na tego, kto wyrządził im krzywdę.
Odrębny rozdział poświęcony jest semantyce klątwy, językowej strukturze dyrektyw magicz
nych, wypowiedzeniom żądająco-życzącym i zaklinająco-życzącym oraz różnym formułom wy
stępującym w funkcji klątwy. Autorka ukazuje także „egzekutorów klątwy" - Pana Boga, Matkę
Boską, diabła. Cytowane materiały znakomicie ukazują ludowe sposoby postrzegania tych po
staci, ich specyficznego „uczłowieczenia".
Efektem rzucenia klątwy może być choroba, „niedobra" śmierć, konieczność pokutowania
w czyśćcu, rozmaicie pojmowana niedola. Klątwa może też przechodzić na kolejne pokolenia, jest
dziedziczna. Skutki klątwy są też zazwyczaj nieodwracalne. Tylko wówczas, gdy osoba, która
rzuciła klątwę natychmiast tego pożałuje i poprosi Boga o wybaczenie (zamawiając w tym celu
Mszę w kościele) nie zacznie się ona realizować. Autorka słusznie podkreśla, że „w istocie nie ma
mowy o odwracaniu czegokolwiek; raczej mamy do czynienia z zapobieganiem, a więc z rytuałem
zażegnującym" (s. 272).
Unikalna książką A. Engelking zachęca do zadumy nad ludową mądrością, wizją świata,
w którym słowo ma moc sprawczą i porządkuje rzeczywistość. Skłania też do refleksji nad sposobem,
w jaki sami posługujemy się słowami i nad współczesnym światem: Jak daleko odeszliśmy od biblijnej
i ludowej troski o słowo, od namysłu poprzedzającego jego użycie, od świadomości skutków raz
wypowiedzianego słowa, od wiary, że może ono tworzyć i zabijać, leczyć rany lub skazywać na
udrękę? Jak dalece współczesny świat stał się królestwem pustosłowia, bełkotu, agresywnych
dźwięków, bezmyślnych popisów, które można określić jako „chlapanie językiem" lub „mielenie
ozorem"? Ile w nim pogardy dla ciszy i dla słów niosących dobro, ukojenie, nadzieję...
Iwona Kabzińska
Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław
2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 527
O wartości tej książki stanowi m.in. przebogata, imponująca baza źródłowa - setki wykorzys
tanych opracowań i zapisy 900 rozmów przeprowadzonych w latach 1986-1996 przez Autorkę
oraz studentów Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW na Litwie, Białorusi, Ukrainie,
jak też w różnych częściach Polski.
Autorka podkreśla, że Biblia ludowa należy do dziedzictwa kultury staropolskiej, jej korzenie
zaś sięgają europejskiego średniowiecza (s. 6). Teza ta znalazła znakomite potwierdzenie w cyto
wanych w pracy materiałach porównawczych pochodzących z różnych miejsc i okresów. W książ
ce omówione zostały ludowe sposoby adaptacji tekstów i tradycji biblijnych, najczęściej różniące
się znacznie od pierwowzoru. Odmienna jest w nich np. relacja między Bogiem Ojcem i Synem,
�RECENZJE I OMÓWIENIA
241
Jezusem, a także między Bogiem i diabłem. Różni się też od biblijnego kanonu ludowa wizja
stworzenia świata i człowieka oraz grzechu pierworodnego. Bogata wyobraźnia ukazała własną
wizję Potopu, pozwoliła na utożsamienie Noego i jego żony z Adamem i Ewą, wykreowała wiele
historii o diabłach i świętych, o wędrówce dusz. Wyrazem ludowych sposobów widzenia wątków
biblijnych są m.in. pieśni, kolędy, pastorałki, modlitwy. Drobiazgowo analizowane przez Autorkę
ukazują m.in. bogactwo wierzeń oraz zachowań obrzędowych związanych z Bożym Narodzeniem
i okresem Godów. Ludowa wyobraźnia dopisała też nowe karty do biblijnych wydarzeń, przydała
nowe funkcje występującym w Biblii postaciom. Szczególnie wzruszające jest przypisanie Matce
Boskiej roli opiekunki dziewcząt, które urodziły nieślubne dziecko (bo przecież Maryja także
rodziła, będąc panną). Rzucenie przez Nią klątwy na kukułkę, która swym głosem mogła zdradzić
miejsce pobytu Świętej Rodziny uciekającej przed prześladowcami lub na drzewo, które odmówiło
uciekinierom schronienia, świadczy o pojmowaniu Matki Bożej na sposób ludzki. Ukazując różne
sposoby funkcjonowania Biblii ludowej, M . Zowczak poddała analizie teksty ludowych modlitw,
nie ograniczając się - w przeciwieństwie do wielu badaczy - do wyrażonej w nich, czy za ich
pośrednictwem, postawy magicznej.
W ludowej kulturze chrześcijański cykl świąt łączy się z obrzędami rodzinnymi i dorocznymi,
prowadząc do syntezy nadającej kulturze spoistość i kształtując silne poczucie tożsamości u jej
uczestników (s. 478). Można też, zdaniem Autorki, mówić o specyficznym systemie ludowej
teologii, w której to, co nadnaturalne łączy się z tym, co człowiecze, a to, co ziemskie, dotykalne,
przenika się ze światem duchowym.
Badania przeprowadzone przez Autorkę, wraz z grupą studentów, w znacznym stopniu
uzupełniają naszą wiedzę o ludowej interpretacji wątków biblijnych (w różnych kulturach). Po
zwoliły one także na ocalenie istotnego fragmentu świata ludzkich wierzeń, występujących współ
cześnie nie tylko w ludzkiej pamięci, lecz także funkcjonujących na co dzień, nie poddających się
„nowoczesnemu" myśleniu.
Iwona Kabzińska
Jarosław Komorowski, Kresowym szlakiem: kapliczki, pomniki, groby. Część I - Polesie, Świdnica
1997, ss. 42, Część II- Nowogródczyzna, Świdnica 2000, ss. 62
Zainteresowanie problematyką kresową w jej wielowątkowym wymiarze, po eksplozji popu
laryzatorskiej i memuarystycznej początku lat dziewięćdziesiątych, zdaje się zanikać. Po egzalta
cjach nieznanym oraz potrzebie niejako wykrzyczenia długo tłumionej krzywdy, co zaowocowało
setkami artykułów, wspomnień, wywiadów oraz wielością literatury martyrologicznej, w tym
całymi seriami wydawniczymi, jak wrocławska Biblioteka Zesłańca, nastąpiło wyciszenie tej tema
tyki. Tak oto po początkowym boomie publicystycznym oraz literackim, wspartym szczątkowo
i na samym początku zjawiska przez dokumentalistykę telewizyjną (tylko T V publiczna!), rzecz
wraca do początku. Zainteresowane problematyką pozostały jedynie środowiska ziomkowskie,
nieliczne stowarzyszenia problemowe oraz naukowcy specjalizujący się w tematyce wschodniej.
Przykładem połączenia tych dwu ostatnich zainteresowań jest Jarosław Komorowski - nau
kowiec oraz pasjonat społecznego działania na rzecz ochrony pamięci o tym, co pozostało
w Krainie dzisiejszemu społeczeństwu polskiemu nie znanej, a o której Wieszcz powiedział:
Ten kraj szczęśliwy, ubogi i ciasny,
Jak świat jest boży, tak on był nasz własny!
Tym wyimkiem z Inwokacji, Jarosław Komorowski podsumował wprowadzenie do drugiego
ze swych Zeszytów poświęconych kapliczkom, grobowcom, pomnikom, jakie pozostały realnie lub
w pamięci Polaków do dziś żyjących na Polesiu oraz w części Nowodgródczyzny, na lewym, dziś
w większości prawosławnym, brzegu mickiewiczowskiej rzeki domowej - Niemna.
Opracowania Komorowskiego to efekt jego studiów dokumentacyjnych oraz praktycznych
studiów w terenie. Ich oryginalność oraz znaczenie polegają przede wszystkim na tym, że autor
�242
RECENZJE I OMÓWIENIA
podjął się upamiętnienia oraz dokumentacji fotograficznej i opisowej (informacyjnej) tak zwanych
małych obiektów znajdujących się dotąd poza głównym nurtem powojennych (II wojna światowa)
zainteresowań badawczych, takich jak fundamentalne dzieła Romana Aftanazego czy cenne,
pionierskie opracowania popularyzatorskie G . Rakowskiego . Opracowania J. Komorowskiego
dotyczą podróżnych kapliczek i pojedynczych pomników oddających charakter Ziemi, na jakiej
powstały. Charakter, jaki nadawali jej tutejsi mieszkańcy - parafianie, którzy poprzez swoje
skromne vota określali swój światopogląd. Zewnętrzny wyraz wyznawanych wartości oraz przy
należności kulturowej. Ów wyraz chrześcijaństwa oraz deklarowanej przynależności do kultury
łacińskiej Zachodu, a zatem tradycji I i I I Rzeczypospolitej - Polski, mszczony przez orientalną
Rosję carów a następnie z totalną bezwzględnością przez Rosję bolszewików niemal do ostatnich
godzin istnienia ZSSR, był szczególnie bezbronny. Bo był maluczki. Był za to wielki, bo przeczył
ideologicznemu założeniu, iż katolicyzm i polskość na tych ziemiach to skutek pańskiego przymu
su i pańskiego budownictwa. Budownictwa pałaców, dworów i kościołów, rzekomo narzuconej
polskiej wiary. Te dewastowano (za caratu konfiskowano na cerkwie lub koszary) niejako natural
nie. Panów i ich dzieło likwidowano fizycznie. Co innego z chłopami. Ci mieli być podporą
nowego ustroju. Najpierw caratu, bo wyzwolił z pańszczyzny, później bolszewików, bo wyzwolili
od zabobonu oraz opium dla mas. Kapliczki i pomniki dewastowano i niszczono ze szczególną
zaciekłością, bo były dziełem ludu, który tworzył je sam, dając w ten sposób wskazane wyżej
świadectwo. Zaprzeczał ideologicznemu modelowi. Bo na tych Ziemiach, jak je opisywał półtora
wieku temu rosyjskojęzyczny świadomy Białorusin, Paweł Szpielewski, co J. Komorowski przypo
mina we wstępie do I I zeszytu, „przy wjeździe do Nieświerza wzrok podróżnika napotyka prawie
na każdym kroku drewniane krzyże, krzyżyki i kapliczki albo wielkie słupy z rzeźbionymi wyob
rażeniami Matki Bożej, Zbawiciela i św. Jana Chrzciciela. Patrząc na te pomniki wiary chrześ
cijańskiej, już za wczasu zyskujesz pojęcie o nabożności mieszkańców nieświeskiej ziemi i możesz
nazwać ją Krainą Krzyży" . To właśnie charakter tej ziemi, ogniem i żelazem chciał wymazać
zaborca . Przetrwałym mimo wszystko i odradzającym się na nowo po roku 1989 pomnikiem
wiary i historii poświęcone jest opisanie Jarosława Komorowskiego. Wcześniej autor wielokrotnie
publikował swe ustalenia i spostrzeżenia, głównie na łamach miesięcznika Spotkania z Zabytkami.
Do obecnego opisania autor przygotował się naukowo studiując stosowną literaturę i doku
mentację (jej wykaz podaje w zakończeniu). Swe ustalenia weryfikował następnie w trakcie
licznych naukowych i krajopoznawczych wędrówek w terenie. Tam, na Białorusi, kierując się
wiadomościami z literatury, informacjami mieszkańców oraz nierzadko odkrywając zabytki nie
mal przypadkowo (np. w Puszczy Nalibockiej, w miejscu nieistniejących już wiosek), fotografował
je, opisywał oraz oznaczał terenowo. W obu Zeszytach, w zakończeniu, zamieszczano mapki
z naniesionymi miejscowościami „dowiązanymi" do granic administracyjnych oraz na tle ozna
czonych rzek. W ten sposób J.Komorowski zaprezentował stan aktualny zabytków i innych
znaków pamięci odnośnie do zachowanych obiektów, wskazał na ubytki (częstokroć publikując
archiwalne fotografie lub ryciny) w poszczególnych miejscowościach oraz odnotowywał pomniki
powstałe współcześnie, jak np. AK-owskie kwatery wojskowe czy krzyże i kapliczki Stowarzysze
nia Straż Mogił Polskich - na Wschodzie lub obiekty memorialne ufundowane przez warszawską
Fundację Ochrony Zabytków albo, coraz częściej, przez Oddziały Związku Polaków na Białorusi.
1
2
3
1
G . Rakowski Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi, Warszawa 1997.
P.M. Szpilewski, Putešestvie po Polesiu i belorusskomu kraju, Minsk 1992.
O tym, do jakiej zapiekłości antychrześcijańskiej i przede wszystkim antypolskiej dochodziło
i nadal dochodzi świadczy przykład z okolic Baranowicz, przywołany jeszcze w roku 1992 przez
prezesa Związku Polaków na Białorusi, Tadeusz Gawina: „Wracając zauważyłem obok osady
Żemczużnaja spiłowany krzyż. Okazało się, że ten krzyż niedawno postawili parafianie w celu
upamiętnienia osadników wywiezionych z tej wsi w 1940 r. na Syberię. Nikt nie powrócił. Trzeba
być pozbawionym serca i duszy, aby zdecydować się na taki czyn. Właśnie takich ludzi przez
wszystkie lata wychowywała komunistyczno-faszystowska ideologia o radzieckim obliczu";
T. Gawin, Ojcowizna, Grodno 1993, s. 131.
2
3
�R E C E N Z J E I OMÓWIENIA
243
Komorowski opracował dwa obszary. W Zeszycie I - przedwojenne województwo Poleskie,
w II - tzw. węższą Nowogródczyznę, czyli obszar na południe od lewego brzegu Niemna, na
odcinku pomiędzy Stołpcami a Dziemi ano wieżami.
Zeszyt I, w układzie alfabetycznym, prezentuje 98 obiektów opatrzonych krótkimi opisami.
40 spośród nich ilustrują fotografie, głównie obrazujące stan obecny. Większość z nich wykonał
autor omawianej pracy. Zeszyt II, to opisanie 126 pamiątek zobrazowanych 60 zdjęciami. Oba
tomiki spełniają istotną rolę. Są materiałem inwentaryzacyjnym, dokumentacyjnym i stanowią
swego rodzaju przewodnik po tego typu zabytkach na części Polesia oraz Ziemi Nowogródzkiej.
Podstawowym mankamentem obu części jest jakość wydań (broszurowe okładki, zupełny brak
kolorowych reprodukcji) oraz bardzo niski nakład (każdy tomik w ilości 250 egz.). To zapewne
skutek ubóstwa społecznego stowarzyszenia Bractwa Krzyżowców i Oddziału P T T K w Świdnicy,
które opracowania wydały. Nie mniej i ten wysiłek zasługuje na wyróżnienie, bo tylko dzięki nim
opracowania J. Komorowskiego mogły się ukazać. Autorowi życzyć należy, by nadal prowadził
swe badania a ich efektami dzielił się z zainteresowanymi instytucjami i czytelnikami. Poza tym
utrwalił to, co jeszcze pozostało, a co świadczy o dziejach i kulturze dawnych Kresów Wschodnich.
Zdzisław Julian Winnicki
Studia Angerburgica, 1.1 (1996), ss. 100; t. II (1997), ss. 96; t. III (1998), ss. 192; t. I V (1999),
ss. 184, Węgorzewo, wydawca: Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie, Komitet Redakcyjny:
Barbara Grąziewicz-Chludzińska, Jerzy Marek Łapo (w tomie I również Krzysztof Braun)
Studia Angerburgica to ukazujące się nieregularnie pismo przeznaczone dla etnografów, hi
storyków i archeologów. Radę Redakcyjną tworzą profesorowie będący autorytetami w tych
dziedzinach: Stanisław Achremczyk - profesor z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, historyk
zajmujący się między innymi Prusami Książęcymi, Jerzy Okulicz-Kozaryn - profesor z Uniwer
sytetu Warszawskiego, archeolog pradziejowy, specjalista od etnogenezy Bałtów i Słowian oraz
Marian Pokropek - również profesor z Uniwersytetu Warszawskiego, etnograf, którego główne
zainteresowania to sztuka ludowa i kultura materialna Słowiańszczyzny.
Dla historyka interesujące mogą być artykuły dotyczące historii ważnych rodów z tych
okolic: „LehndoriTowie - władcy «wielkiej głuszy nad jeziorem»", Magdaleny Bartos (SA II) czy
„Kownaccy herbu «Pielesz odmieniony» - nieznana szlachta polska", Roberta Kosteckiego
(SA III). Archeolog przeczyta pewnie z zainteresowaniem publikacje Jerzego Marka Łapo, „Gro
dziska gminy Węgorzewo" (SA I) czy Wojciecha Nowakowskiego, „«Syrenka» z Kruklanek
- zagadkowa fibula z okolic Węgorzewa" (SA IV). Szczególnie interesujące dla siebie teksty może
znaleźć w SA etnograf. Nie tylko ciekawe artykuły, jak np. cykl poświęcony strojom i tkaninom
ludowym, ale też materiały źródłowe. Od 1997 r. Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie
organizuje konkurs pt. „Losy nasze..." Wyróżnione prace konkursowe - wspomnienia, pamięt
niki, fotografie - są publikowane w SA i mogą być cennym źródłem informacji dla etnografa
zainteresowanego historią tego regionu.
Choć Studia Angerburgica są silnie związane z obszarem Warmii i Mazur, adresowane są do
szerszego kręgu odbiorców. Wynika to z założeń programowych wydawcy pisma, Muzeum Kul
tury Ludowej w Węgorzewie. W swoich zbiorach zgromadziło ono około ośmiu tysięcy eks
ponatów związanych z geografią, archeologią, historią oraz dawną i obecną kulturą ludową. Ze
względu na wielokulturowość Prus Wschodnich zbiory te dotyczą nie tylko terenów północno-wschodniej Polski, ale i macierzystych regionów osadników, którzy od lat współtworzą specyfikę
tego regionu. Takie podejście pozwala lepiej poznać i zrozumieć kulturę Warmii i Mazur, gdyż
np. „staroobrzędowcy, którzy osiedlili się w I. połowie X I X w. w okolicach Mrągowa, byli
nosicielami tej samej kultury i religii, co ich pobratymcy na Suwalszczyźnie czy na Brasławszczyźnie. Na koloryt pruskiej krainy, zwłaszcza jej północnych części, silnie wpływał etnos litewski,
obecny przecież i wśród mazurskich jezior już od średniowiecza, a korzenie wielu obecnych
�244
RECENZJE I OMÓWIENIA
mieszkańców Krainy Wielkich Jezior Mazurskich tkwią głęboko w Wilnie i jego okolicach"
(SA IV, s. 7). I tak np. w I edycji wspomnianego już konkursu wyróżniony został między innymi
Marian Olechnowicz, prezentujący zbiór 173 fotografii autorstwa Władysława Piotrowskiego,
dokumentujących dzieje Białostocczyzny i Wileńszczyzny z lat dwudziestych-trzydziestych X X w.
Jak czytamy w nocie „Od Redakcji" w tomie czwartym SA, „Mazury i współcześnie i dawniej
były swoistą małą wieżą Babel" (s. 7). Ową różnorodność i złożoność kultury dawnych Prus
Wschodnich widać w wielu artykułach publikowanych na łamach Studia Angerburgica. Barbara
Grąziewicz-Chludzińska, pisząc o pisankarstwie w województwie suwalskim (SA I), zwraca uwagę
na przenikanie się wzorów i technik oraz materiałów (barwników) stosowanych przez suwalskie
pisankarki. I tak, tradycyjne pisanki suwalskie charakteryzują się bogactwem ornamentu, zagęsz
czeniem elementów zdobniczych, czystymi, zdecydowanymi kolorami. Pisanki litewskie z okolic
Sejn zachowały natomiast we wzorach dawną symbolikę magiczną - krzyże, gwiazdy itp. Są one
również barwne, ale subtelniejsze od poprzednich.
Dariusz Kubinowski, omawiając adaptacje kulturowe tańca na terenie północno-wschodniej
Polski, zauważa że „sfera kultury tanecznej stała się płaszczyzną różnorodnych wpływów i zapo
życzeń. Taniec bowiem, jako element kulturowy nie wymagający komunikowania się na płasz
czyźnie werbalnej, w sposób szczególny oddziaływuje integrująco na ludzi" (SA II, s. 38). Zwraca
też uwagę na regularności w procesie adaptacji - tendencję do uniformizacji (przejmowana forma
jest dostosowywana do aktualnego repertuaru muzycznego), odwoływanie się do wzorców medial
nych, nawarstwianie się kolejnych adaptacji tego samego tańca, przejmowanie najpierw samej
muzyki, a dopiero potem ruchów tanecznych. Interesujący jest opisany zwyczaj zamawiania na
wesela dwóch kapel - tradycyjnej i nowoczesnej. Wynika to stąd, że starzy tancerze nie umieją
dostosować ruchów do współczesnych melodii.
W SA ukazują się artykuły związane z bogatą działalnością prowadzoną przez Muzeum. Co
roku organizowane są tam liczne imprezy folklorystyczne. Kilka z nich zasługuje na szczególną
uwagę. W styczniu odbywają się „Herody" - przegląd widowisk związanych z obrzędowością
okresu zimowego. W czasie kwietniowego „Święta Wiosny" prezentowane są z kolei widowiska
wielkanocne. W lipcu mają miejsce warsztaty i plenery ceramiczne, w sierpniu Wojewódzki
Jarmark Folkloru - występują na nim zespoły śpiewacze, instrumentalne i taneczne, sprzedawane
są wyroby ludowego rzemiosła i rękodzieła. W listopadzie można obejrzeć przegląd prac twórców
ludowych. Przy Muzeum odbywają się też Międzynarodowe Festiwale Dziecięcych Zespołów
Folklorystycznych Mniejszości Narodowych. Wszystkie organizowane przez Muzeum imprezy są
wymienione w „Kronice", która ukazuje się w SA w opracowaniu Zofii Rycharskiej.
Przy Muzeum działa pracownia ceramiczna, odbywają się kursy i pokazy zanikających rze
miosł, takich jak tkactwo, koronkarstwo, hafciarstwo czy plastyka obrzędowa. Tworzony jest też
park etnograficzny. Docelowo znajdzie się w nim siedem obiektów: trzy chałupy podcieniowe,
budynek gospodarczy, kuźnia, remiza strażacka i wiata na wozy. Szerzej o założeniach tego
projektu można przeczytać w artykule Adama Żulpy, „Park etnograficzny przy Muzeum Kultury
Ludowej w Węgorzewie" (SA I). Zasługi Muzeum dla popularyzacji kultury regionalnej zostały
docenione. W roku 2000 w konkursie im. Zygmunta Glogera, honorującym twórców i badaczy
kultury, za całokształt wieloletniej działalności kulturotwórczej została wyróżniona dyrektor
Muzeum, Barbara Grąziewicz-Chludzińska.
Na naukowy charakter SA ma wpływ fakt, że Muzeum jest nie tylko instytucją popularyzu
jącą kulturę ludową - ma ono też charakter jednostki naukowo-badawczej. Posiada bibliotekę
zawierającą prace o tematyce etnograficznej, archeologicznej i ogólnie związane z regionem Polski
północno-wschodniej. Są to publikacje zarówno w języku polskim, jak również po niemiecku,
ukraińsku, białorusku, litewsku, rosyjsku, angielsku i romsku. Muzeum prowadzi własne badania
terenowe. Można tu wymienić np. etnograficzny obóz studencki na Ziemi Trockiej, który miał
miejsce w roku 1992 lub prowadzone w roku 1995 wykopaliska archeologiczne na kurhanie
z wczesnej epoki żelaza w Skomacku Wielkim. Sprawozdania z aktualnie prowadzonych badań są
publikowane na łamach pisma. O wynikach dwóch ekspedycji archeologicznych zorganizowanych
w 1998 г., w czasie których przebadano kurhany w Kamieńskich i Dziwiszewie, można przeczytać
�R E C E N Z J E I OMÓWIENIA
245
w artykule autorstwa kierownika tychże ekspedycji, Jerzego Marka Łapo, zamieszczonym w to
mie trzecim Studiów.
Muzeum organizuje też konferencje naukowe oraz seminaria dotyczące mniejszości narodo
wych. Na konferencje i seminaria zapraszani są naukowcy z Polski i państw ościennych, jako że
Muzeum nawiązało też współpracę naukową z licznymi instytucjami i organizacjami krajowymi
i zagranicznymi. Są to przede wszystkim Institut für Heimatforschung i Kreisgemeinschaft Angerburg w Rotenburgu, Piedagogiczieskij Kolledż w Czerniachowsku, Związek Polaków na Litwie,
Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie oraz Muzeum Okrę
gowe w Suwałkach.
W 1998 r. miała miejsce Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Dzieje tkactwa i ubiorów
na obszarze dawnych Prus Wschodnich". Prezentowane referaty dotyczyły zarówno dziejów
tkactwa i tkaniny, jak i strojów ludowych poszczególnych grup etnicznych i etnograficznych
- Ukraińców, starowierców, Warmiaków. Część referatów została opublikowana w Studia AngerburgicaTV. W jednym z ciekawszych z nich autorka, Małgorzata Rusińska, podnosi kwestię,
dlaczego na Wileńszczyźnie nie można mówić o stroju ludowym. Stwierdza ona, że w tym rejonie
„rozwój stroju ludowego, będącego reprezentatywną wizytówką stanu chłopskiego został zahamo
wany przez dominującą kulturę drobnoszlachecką, a następnie i miejską" (SA IV, s. 90). Dlatego,
choć wykształcił się na tych terenach rodzaj odzieży odświętnej, to jednak nie można go nazwać
strojem ludowym.
Większość artykułów pochodzących z tej konferencji jest bogato ilustrowana. Można więc
obejrzeć przykłady litewskich krajek wielowzorowych (T. Jurkuviené, „Krajki Małej Litwy",
SA IV, il. s. 72, 73, 75), piękne wyszywane wstawki chust ze stylizowanym ornamentem roślinnym
(D. Alekniené, „Stroje Litwinek pruskich od schyłku XVIII w. do początku X X w.", SA IV, il.
s. 67), czepce i fartuchy warmińskie (E. Kaczmarek, „Strój warmiński", SA IV, il. s. 35, 40, 42)
czy tkaniny użytkowe chłopów kłajpedzkich (E. Nenartavičiúté, „Tkanina nieubraniowa chłopów
kłajpedzkich z końca X I X w. i początku X X w.", SA, il. s. 80-83).
Do udziału w seminariach dotyczących mniejszości narodowych zapraszani są zarówno badacze,
jak i przedstawiciele mniejszości. Wydaje się to być bardzo dobrym pomysłem, gdyż dzięki temu głos
mają nie tylko badający, ale i „obiekty" badań. Jak dużego taktu i wrażliwości wymaga omawianie
w takiej sytuacji wyników własnych badań przekonała się autorka niniejszego tekstu uczestnicząc
w seminarium „Staroobrzędowcy - historia i kultura". Również część referatów wygłoszonych
podczas tego seminarium została opublikowana w SA. Na szczególną uwagę zasługuje tu artykuł
Urszuli Nalaskowskiej, „Wesele u staroobrzędowców w Suwalskiem - dramaturgia i muzyka
obrzędu" (SA IV). Oprócz zagadnień zapowiedzianych w tytule, autorka porusza też inne interesujące
kwestie, jak np. wybór dziewczyny na żonę. Opisuje tu dawny zwyczaj porywania panien z jarmarku
w sytuacji, gdy rodzina odnosiła się niechętnie do wyboru młodych. Autorka przytacza też ciekawe
wróżby przedmałżeńskie, od zabaw-zgadywanek, aż po czary w bani (łaźni). Na podstawie tych
ostatnich dochodzi do wniosku na temat „dwoistości duchowej natury tych kobiet: z jednej strony
cechuje je głęboka religijność, z drugiej - wierzą w magię, złe moce i uroki" (SA IV, s. 47).
Studia Angerburgica to pismo znakomicie redagowane również pod względem technicznym.
Umieszczenie na końcu każdego tomu indeksu nazwisk i miejscowości ułatwia znalezienie in
teresujących czytelnika informacji. Również cenne jest podawanie adresów autorów, co umożliwia
osobom zainteresowanym skontaktowanie się z nimi. Szkoda natomiast, że od trzeciego numeru
redakcja zaprzestała drukowania streszczeń artykułów w języku niemieckim - gdyż, jak się
wydaje, podnosiło to rangę pisma, zwłaszcze że ma ono również niemieckich czytelników.
SA można kupić w Redakcji pod adresem: Muzeum Kultury Ludowej, ul. Portowa 1, 11-600
Węgorzewo, tel. (0-87) 427 3242. Można też zostać subskrybentem kolejnego tomu, wpłacając
15 zł na konto M K L (PKO BP O/Węgorzewo, nr 10204779-31860-300-1, dopisek „Studia
Angerburgica tom 6"). Subskrybenci otrzymają pismo zaraz po wydrukowaniu, ponadto zostaną
umieszczeni na liście na końcu tomu.
Zuzanna Grębecka
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0692dae7ab2ea120c2f85232b371548.pdf
40efe1211d89baf65d1b7d2699dce0cc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1711
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1583
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.3-4
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII
POLSKIEJ AKADEMII NAUK
ETNOGRAFIA POLSKA
XLVI
Zeszyt 1-2
Warszawa
2002
�REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA
Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka
Andrzej Woźniak, Dagnosław Demski
Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105
E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl
Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska, Anna Rejf
Zdjęcie na okładce: Muzułmanie ze Słonimia (Białoruś) podczas modlitwy
Fot. Monika Jakubowska (2001)
Korekta: Redakcja i Autorzy
Recenzenci tomu: Ryszard Tomicki, Katarzyna Waszczyńska
Etnografla Polska © Copyright 2002. A l l Rights Reserved
A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografla Polska
Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences;
in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature;
IBR - CD-ROM
Printed in Poland
PL ISSN 0071-1861
Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality, 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38
Tel.: 631 45 18, e-mail: rwlq@optimus.waw.pl
Drukarnia: PUIP, Jachranka 94
Zam. nr 28/02. Objętość 25 ark. wyd. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g
�SPIS TREŚCI
ARTYKUŁY
Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Postkomunizm. Ideowe i społeczne płaszczyzny dialogu
Post-communizm. Ideological and social planes of the debate
Marian Grzegorz G e r l i c h - Powoływanie narodu śląskiego. Od Katowic do Strassburga
- wyboista droga rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej
Calling the Silesian nation into being. From Katowice to Strassburg - the ardous way
to the registration of the Association of People of Silesian Nationality
Magdalena K r y s i ń s k a - K a ł u ż n a - Wobec inności - Europejczycy i Indianie
In face of otherness: Europeans and Indians
Iwona K a b z i ń s k a - „Być może moglibyśmy żyć razem..." Dialog między judaizmem
a chrześcijaństwem i zmiana modelu sąsiedztwa
"Perhaps we could live together..." Dialogue between Judaism and Christianity.
Changing the model of neighbourhood
Inga K u ź m a - Wypowiedzieć niewypowiedziane
Exprimer l'inexprimable
Piotr B o r a w s k i - Wierzenia religijne Chewsurów
Religious beliefs of the Khevsurs
Grzegorz D ą b r o w s k i - Uwagi na temat używania środków odurzających w tzw. kultu
rach tradycyjnych a aspekty uniwersalnego modelu rytuału przejścia w MONAR-ze
Remarks on the use of hallucinogens in so-called traditional cultures and aspects
of universal model of rites of passage in the therapy of drug addiction
Agnieszka S z c z e p a n i a k - K r o l l - Bamberska rodzina Bajerleinów - j e j wkład
w historię i kulturę Poznania
Bamberger Familie Bajerlein - ihr Einsatz in die Kultur und Geschichte von Posen
5
28
29
49
51
75
77
99
101
116
119
142
143
162
163
180
STUDIA I MATERIAŁY
Anita B r o d a - Tożsamość „przesiedleńca". O ludności przesiedlonej po I I wojnie świa
towej ze wschodniej Polski w rejon dziatłowski (zachodnia Białoruś)
The identity of "transplanted inhabitants". Population removed from the Eastern terri
tory of post-war Poland to Western Belarus in the years 1944-1947
Anna R e j f - Obraz Matki Boskiej Żyrowickiej w świadomości katolików i prawosławnych
rejonu Słonimskiego
The holy picture of Our Lady from Żyrowice in the consciousness of Roman catholic and
Russian orthodox inhabitants in the district of Słonim, Western Belarus
181
205
207
226
ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA
Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Lud na celuloidowej taśmie PRL-u
Andrzej W o ź n i a k - O religii katarów i okcytańskiej cywilizacji
Jacek G ą d e c k i - Dean MacCannell, Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, Warszawa
2002, Muza S.A
Beyond Integration. Challenges of Belonging in Diaspora and Exile, Maja Povrzanovic Frykman (red.), Lund 2001, Nordic Academic Press, ss. 224 - Grzegorz Sokół
227
230
237
242
�James Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, War
szawa 2000, Wydawnictwo KR, ss. 411 - Agnieszka Ewa Taper
Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, Aleksandra Jasińska-Kania
(red.), Warszawa 2001, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, ss. 247 - Katarzyna
Kulikowska
Roman Dzwonkowski SAC, Oleg Gorbaniuk, Julia Gorbaniuk, Postawy katolików obrządku
łacińskiego na Ukrainie wobec języka polskiego, Lublin 2001, Towarzystwo Naukowe
Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 230 - Zdzisław J. Winnicki
Ks. Edward Walewander, Problematyka wychowawcza w środowiskach emigracyjnych,
Lublin 2000, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 106
- Helena Giebień
Walter Żelazny, Francja wobec mniejszości narodowych. Etniczność, etnopolityka, etnosocjologia, Tyczyn 2000, Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza, ss. 339
- Joanna Cukras
Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś, Antoni Kuczyński (red.), W rocław
2001, Wydawnictwo Atla2, ss. 246 - Anna Milewska-Młynik
Henryk Zins, Kupcy i kidnaperzy. Handel niewolnikami w dziejach Afryki i Ameryki,
Lublin 2001, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, ss. 230
- Arkadiusz Żukowski
Wstyd w kulturze. Zarys problematyki, Ewa Kosowska (red.), Katowice 1998, „Śląsk",
ss. 1 7 0 - Jadwiga Agnieszka Budzyńska-Daca
Maria Paradowska, Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii,
Wrocław-Warszawa 2001, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska", Wydawnictwo DTSK
Silesia, ss. 201 - Iwona Kabzińska
Wojciech Lipoński, Encyklopedia sportów świata, Poznań 2001, Oficyna Wydawnicza
Atena - Iwona Kabzińska
255
r
KRONIKA
Komunikacja międzykulturowa we współczesnej diasporze. Między odtwarzaniem „małej
ojczyzny", dopasowaniem do obcej kultury i tożsamością ponadnarodową. Konfe
rencja Niemieckiego Towarzystwa Ludoznawczego, Monachium, październik 2000
- Mieczysław Trojan
Projekt nowego podręcznika do metod badań terenowych, Łódź, 3-4 grudnia 2001
- Inga Kuźma
Rola kontaktów polsko-syberyjskich (w X I X i X X wieku) we wzajemnym kształtowaniu się
wiary i kultury - Lilianna Światek
Wystawa „Grodno i Wołkowysk w I I Rzeczypospolitej" w Muzeum Etnograficznym w Gdań
sku Oliwie, 12 lipca - 31 października 2001 - Wiktoria Blacharska
257
260
263
266
269
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50c58f45d1b4c5788a3ed8cf1f56c71b.pdf
5326a66e7161c1dbdd11ca0b7ab0674e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1709
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2001
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1582
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.247-255
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
O
N
I
K
A
„Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2
P L ISSN 0071-1861
Z A P O M N I A N Y O D Ł A M DAJÓW W C H I N A C H ,
X I N P I N G , J U N N A N , 3-8.02.2001
Konferencja była wydarzeniem interesującym nie tylko z powodu treści merytorycznych, lecz
może bardziej nawet ze względu na towarzyszące jej aspekty administracyjno-polityczne oraz
stosunek chińskich intelektualistów do kultury mniejszości etnicznych. Uznałem zatem, że po
czynione w jej trakcie obserwacje będą godne uwagi czytelnika polskiego. Konferencja nosiła
nazwę „Kultura Huayao Dajów" i miała charakter międzynarodowy. Odbyła się na terenie
autonomicznego powiatu Xinping dla grup etnicznych Y i oraz Dai, należącego do prefektury
Yuxi w prowincji Junnan. Spośród ponad 40 zagranicznych uczestników większość stanowili
uczeni z Tajlandii, w dalszej kolejności plasowali się Japończycy i obywatele Tajwanu.
Dajowie południowych Chin liczą około miliona dwustu tysięcy osób i wchodzą w skład
zespołu ludów tajskich, które w Chinach przekraczają 25 milionów. Zamieszkują oni prowincję
Junnan, w większości pograniczne obszary z Tajlandią i Birmą. Podobnie jak ich tajscy pobratym
cy za granicą, wyznają buddyzm i posiadają pismo, w którym stworzona została bogata literatura
religijna, historyczna oraz prawnicza (kodeksy). Uważa się, że ludy tajskie przybyły na obecne
tereny swego rozsiedlenia w pierwszym tysiącleciu naszej ery z północy, najprawdopodobniej
z obszarów na południowy wschód od Tybetu.
Hipotezę tę uprawdopodobnia fakt, że na przypuszczalnej trasie ich wędrówki znajdują się
niewielkie enklawy Dajów, znane pod chińską nazwą Huayao Dai, której pierwszy człon oznacza
w przybliżeniu 'wielobarwny strój'. Wszystkie one charakteryzują się tym, że wyznają animizm
i nie znają pisma, co dowodzi wczesnego oderwania się od zasadniczego trzonu migrujących
Tajów. Są więc swego rodzaju maruderami, którzy przechowali archaiczne cechy tąjskiego kom
pleksu kulturowego. Nie byli oni dotąd przedmiotem badań naukowych i dopiero w ostatnich
latach zainteresowali się nimi językoznawcy .
Na terenie powiatu Xinping zamieszkują trzy grupy Huayao spośród dziewięciu znanych
z terenu Junnanu. W Xinpingu liczą one ponad 40 tys. osób. Różnią się zrozumiałymi wzajemnie
dialektami, szczegółami stroju i pewnymi zwyczajami. Mimo bliskości kulturowej i przestrzennej
zachowują względem siebie endogamię a ich wioski w całości składają się z przedstawicieli
konkretnej grupy. Uprawiają dobrze nawodnione doliny ( m i n . chińskiego odcinka rzeki Czer
wonej), dzięki czemu uzyskują dwa plony ryżu w roku. W wyższych partiach rozlokowała się
przybyła później ludność chińska, a na górskich halach dominują Y i . Ci ostatni są liczniejsi od
Dajów, jednak przewodniczącym władz powiatu jest Daj. Mniejszości stanowią 70% ludności
powiatu, która wynosi ok. 260 tysięcy .
Formalny prymat Dajów jest swego rodzaju kompensacją historycznej podległości wobec Y i ,
którzy na tym terenie odgrywali rolę feudalnych suwerenów ściągających daniny dla siebie i poda
tki dla administracji chińskiej, którą reprezentowali. Ta ostatnia nie zapuszczała się na owe
obszary z powodu ich malaryczności, obecnie zlikwidowanej. Kłopoty zdrowotne nie odstraszyły
1
2
1
Z tego też względu wystąpienia na konferencji dotyczyły raczej innych ludów, o podobnym
do Huayao Dai statusie etnicznym lub społecznym. Były też eseje historyczne w dowolny sposób
powiązane z Huayao i stosujące metodologię porównawczą trudną do zaakceptowania w Europie.
Powiaty chińskie są znacznie większe od polskich i porównywalne są jedynie miejscem
w strukturze administracyjnej.
2
�248
KRONIKA
jednak protestanckich misjonarzy, którzy usadowili się tu w początkach X X wieku. Kierownik
misji opisał wspomnienia z pracy , której rezultaty przetrwały po części do dziś, o czym świadczy
niedawne wznowienie działalności parafii wokół na nowo zbudowanego kościoła.
Konferencja zorganizowana została staraniem miejscowych władz, z finansowym wsparciem
prefektury (województwa) oraz prowincji. Za stronę naukową odpowiedzialność wziął na siebie
Instytut Etnologii Akademii Nauk Społecznych Junnanu. Polski czytelnik odnajdzie tu więc nie
tylko egzotykę miejsca, ale też stosunku do nauki jeśli chodzi o docenienie jej przez państwowych
decydentów. Pieniądze na konferencję nie zostały jednak wyłożone bezinteresownie. Niegdyś
zacofany powiat wszedł na ścieżkę szybkiego rozwoju, o czym świadczy unowocześnienie krajob
razu urbanistycznego, dotyczące zwłaszcza stolicy powiatu - Guishanu, budowa hoteli, a przede
wszystkim drogi szybkiego ruchu na miejscu dawnego traktu terenowego. Powiat, który do
niedawna nie miał bitych dróg, i do którego nie zaglądali obcy nawet w celach handlowych,
szczęśliwie nie został dotknięty industrializacją. Ale też dlatego należy do ubogich.
Inwestycje winny się opłacić i w tym celu powstał plan przyciągnięcia ruchu turystycznego
zorientowanego etnicznie. Jego centrum ma się stać specyficzna kultura Daj ów rozwijająca się
wśród przyciągających swym pięknem gór Ailao. Władze powiatu liczą przede wszystkim na
turystów krajowych, a po rozbudowie bazy hotelowej także na zagranicznych. Nie jest to plan
nierealny, biorąc pod uwagę stosunkową bliskość stolicy prowincji - Kunmingu i trasy prowa
dzącej do muzeum archaicznych brązów z czasów poprzedzających kulturę chińską na danym
terenie (dwa tysiąclecia wokół przełomu er), które znajduje się w Lijiashan.
Zainwestowano już nawet w 'wieś kulturową', swego rodzaju skansen otaczający żywą wioskę
i złożony z wielu elementów kultury materialnej związanej z rzemiosłem ludowym (np. kieratowa
tłoczarnia soku z trzciny cukrowej, wodna stupa do łuskania ryżu, również poruszana wodą
kaszarnia ryżowa, farbiarnia, warsztat garncarski bez użycia koła, warsztaty tkackie i inne).
Uczestnicy konferencji mogli ją oglądać w detalach. Więcej nawet; w słusznym przeświadczeniu,
że część z nich stanie się propagatorami turystycznych walorów powiatu, zaproszono ich do
przeprowadzenia badań terenowych przez dwa pełne dni poprzedzające konferencję. Dostarczono
transport, profesjonalnych tłumaczy i pozostawiono pełną swobodę w doborze rozmówców i po
ruszanych tematów.
Autor tych słów zaskoczony był tak pełną otwartością, bowiem dotychczasowe jego doświad
czenia obfitują w przykłady dyskretnej opiekuńczości ze strony miejscowych władz, która utrud
nia swobodne planowanie badań. Chiny dzisiejsze nie są państwem zamkniętym w skali, w jakiej
potocznie postrzega się je w Europie. Toteż owa opiekuńczość częściej jest wyrazem troski
0 wygodę cudzoziemca niż przejawem kontroli. Ta ostatnia jednak również występuje, nic więc
dziwnego, że moi chińscy koledzy zapowiadali, że w Xinpingu nie będę miał okazji zobaczyć
pewnych istotnych rzeczy, np. związanych z pierwotnymi wierzeniami czy krwawymi ofiarami ze
zwierząt. K u obopólnemu zdziwieniu, żadnych ograniczeń nie napotkaliśmy. W konsekwencji,
przez dwa dni badań w czterech wioskach mogłem zebrać materiał porównywalny z dwutygod
niowym niemal plonem zwykłej pracy w innych miejscowościach. Tę efektywność zawdzięczam
przede wszystkim doskonałym tłumaczom.
Teren badań był oczywiście wcześniej przygotowany. Tradycyjne, izolowane od wielkiego
świata wioski zostały uprzedzone o czekającym je napływie fali gości, jakiej nigdy w swej historii
nie przeżyły. Byli wszak wśród nich przedstawiciele władz, chińskich uczonych, nawet mediów
z nieoglądaną tu nigdy aparaturą filmową i na koniec cudzoziemcy. Nastąpiła swoista konfrontacja
dwu stron, z których każda przyglądała się drugiej na zasadzie pełnej równorzędności. Przewagę
jednak mieli goście, co jest naturalne w każdej społeczności. Oni też częściej zadawali pytania
1 wchodzili bez żenady tam, gdzie w normalnych warunkach wymagana jest zgoda gospodarza.
Przygotowanie terenu zawierało także element aranżacji. Jeden z jej przejawów polegał na
tym, że olbrzymia większość miejscowej ludności wystąpiła w strojach ludowych, z wyjątkiem
3
3
Dodd, W.C., The Tai race, elder brother of the Chinese, Cedar Rapids: Torch, 1923.
�KRONIKA
249
mężczyzn, którzy zachowali jedynie prosty strój roboczy. Z rozmów z niektórymi dziewczętami
można było przekonać się, że wolą one ubierać się na co dzień bez etnicznego nacechowania. Tym
razem wszyscy otrzymali polecenie świątecznego przyodziania się (w warunkach chińskich polece
nie przyjmuje formę sugestii). Nie skaziło to jednak rzeczywistości w sposób istotny, gdyż wszyst
kie stroje były własne, nie wypożyczone, bowiem płeć żeńska (choć nie wszystkie małe dziew
czynki) jest w nie wyposażona.
Istotniejsza interwencja z zewnątrz dotyczyła zaplanowanego programu ceremonialnego. Zo
staliśmy dopuszczeni do obserwowania trzech obrzędów odbywających się w różnych wioskach,
z których tylko dwa przypadały zwyczajowo w danym dniu, trzeci zaś został przyspieszony o pięć
dni w stosunku do tradycyjnego kalendarza. Pierwszą uroczystością był rytuał wyjścia w pole,
czyli ceremonia wiosennej orki, drugą ofiara dla smoka (sprowadzająca się do wypędzania ze wsi
złego ducha), trzecią zaś młodzieżowe święto wiosny połączone z miłosnymi spotkaniami na
odosobnieniu. To ostatnie oglądaliśmy w wersji folkloryzowanej w postaci koncertu powiatowego
zespołu artystycznego i połączonych z nim wydarzeń o charakterze jarmarku. Była to jednak
wersja o tyle naturalna, że odbywała się w tej formie już po raz jedenasty jako doroczny festiwal
wiosny, nałożony na tradycyjne święto młodych, któremu ciągle towarzyszy swoboda seksualna.
Dwa pierwsze rytuały były okazją do przeprowadzenia badań nad wspólnotowym charak
terem wsi dajskich oraz ich obrzędowością. Tę ostatnią trzeba było jednak śledzić indywidualnie,
z odwołaniem się do instynktu badacza terenowego. Uroczystości bowiem odbywały się w róż
nych miejscach, a ich program znany był tylko ludności miejscowej. Można stąd wnosić, że nie
został on poważnie zakłócony obecnością obcych, których nie zapraszano specjalnie na każdą
sekwencję obrzędową, ale też obecnych stamtąd nie wypraszano. Najogólniej mówiąc, zachowane
zostały warunki dla obserwacji uczestniczącej i często od szczęśliwego zbiegu okoliczności zależało
zetknięcie się z interesującą praktyką, jak na przykład interwencja wiejskiej czarownicy chroniącej
wieś przed magiczną szkodliwością napływu masy obcych ludzi.
Powierzchowne siłą rzeczy badania bez wątpienia przekonały o sukcesie procesu odrodzenia
kultury etnicznej Huayao po okresie represji z czasów Rewolucji kulturalnej, której ekscesy
dotarły także do tego, podówczas głuchego zakątka kraju. Odrodzenie to pozwoliło nie tylko na
przywrócenie dawnej obrzędowości wraz z jej funkcjonariuszami (kapłani, czarownice), ale także
pewnych instytucji życia wiejskiego związanych z konserwacją urządzeń publicznych (irygacja pól,
wewnątrzwiejska infrastruktura), ze szczególnym akcentem na funkcjonowanie samorządu, który
stał się możliwy dzięki wyborom do rad wiejskich. Wszystkie te elementy składają się na od
tworzenie, przynajmniej w ogólnych zarysach, wspólnoty wiejskiej. Relacja między współczesną
i dawną wspólnotą z pewnością nie sprowadza się do tożsamości. Odnalezienie różnic wymaga
jednak głębszych badań.
Interesujące były także spostrzeżenia na temat inicjatywy handlowej w odwiedzanych wsiach.
Na każdym niemal kroku w Chinach, gdzie gromadzą się z jakiegoś powodu przybysze, wykwitają
stragany drobnych kupców. W słabszym stopniu dotyczy to mniejszości etnicznych, natomiast
Huayao w ogóle nie dostrzegli w napływie gości okazji do zarobienia. Jedna tylko wieś, w której
corocznie odbywa się festiwal wiosny, przyciągający też mieszkańców sąsiednich wiosek, była na
tę okoliczność przygotowana, choć w bardzo skromnym wymiarze. W pozostałych przyjmowano
nas jak autentycznych gości, nie podejrzewając, że tłum przybyłych to potencjalni klienci i de
monstrując w ten sposób własny niemerkantylny etos. Może on skończyć się z napływem tury
stów. Już obecnie młodzi mieszkańcy wsi, którzy po gimnazjum nie kontynuują z reguły nauki
i pozostają w domu, marzą o życiu urozmaiconym technicznymi wynalazkami współczesności,
o których dowiadują się ze swych najczęściej czarno-białych telewizorów. Zapowiada to istotne
zmiany w przyszłości.
Stały się one przedmiotem gorącej debaty na konferencji, zwłaszcza na jej sekcji poświęconej
turystyce. Zaskakiwała niemal powszechna jednomyślność mówców ze strony chińskiej, zarówno
uczonych, pisarzy (także pochodzenia mniejszościowego), jak i dziennikarzy. Wszyscy ostrzegali
przed niebezpieczeństwem utraty 'tradycyjnej' kultury i specyfiki etnicznej, optując za utrzyma
niem swego rodzaju skansenu kulturowego. Nie dotarły do nich, wyraźnie słyszalne w rozmowach
�250
KRONIKA
z młodzieżą głosy o tym, że chcą żyć jak pozostali Chińczycy w wygodnych nowych domach
i korzystać z dobrodziejstw cywilizacji. Jeśli zaś dotarły, to odrzucili oni ten punkt widzenia
i nawoływali do wznoszenia barier przed zgubnym wpływem świata zewnętrznego.
Podobną retorykę znamy również z nieodległego polskiego doświadczenia. Jej motywy są
przypuszczalnie w obu wypadkach podobne. Nie jest jednak wykluczone, że w przypadku inte
ligencji chińskiej dochodzi jeszcze poczucie winy za wielowiekowy proces asymilowania mniej
szości, lub przynajmniej odrzucania tych, którzy nie godzili się na upodobnienie do Chińczyków.
Dziś ta inteligencja, w przypływie ekspiacji, nie tylko daje mniejszościom przyzwolenie na po
zostawanie sobą, ale stara się nawet uwiązać je do swojej tożsamości. Nie dostrzega najprawdo
podobniej tego, że ową tożsamość można zachować przy jej zmienionych znakach zewnętrznych.
Konserwacja dawnych znaków staje się nagle sprawą priorytetową. Niepokoi myśl, że taka sama
postawa przyjęta zostanie przez miejscowe władze administracyjne, tyle że motywowana chęcią
podtrzymania źródeł dochodu dla całego powiatu, gdyż swoiste zacofanie Dajów urosło do rangi
towaru na rynku turystycznym.
Sławoj Szynkiewicz
„ K R O N I K I SEJNEŃSKIE". O Ś R O D E K POGRANICZE
- SZTUK, K U L T U R , N A R O D Ó W
Scenariusz, reżyseria i prowadzenie pracy z dziećmi: Bożena Szroeder.
Współpraca: Małgorzata Sporek-Czyżewska, Urszula Wasilewska,
Jerzy Czyżyński i Wiesław Szumiński.
Scenografia: makieta przedwojennych Sejn wykonana z wypalanej gliny
przez dzieci oraz patchwork owe „Anioły Sejneńskie".
Grają dzieci z Sejn - Litwini, Rosjanie-staroobrzędowcy i Polacy.
Forma działania Ośrodka „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" jest „formą ogarniającą
różne dziedziny życia w jednym, czyli zagarniającą różne praktyki, różne sfery życia w jednym"
(Czyżewski 2001, s. 9). Tak też „Kroniki Sejneńskie" to nie tylko przedstawienie - jest to
kilkuetapowe przedsięwzięcie mieszczące się w nurcie animacji kultury. Przedsięwzięcie poprzedził
konkurs dla dzieci pt. „Nasze dobre, stare Sejny", w wyniku którego wyłoniono grupę kilkunastu
autorów najciekawszych prac i podjęto z nimi dalszą pracę. Najpierw było to poznawanie historii
własnej rodziny. Na podstawie rozmów z krewnymi i ich wspomnień dzieci wyrysowały na
wielkim płótnie mapę przedwojennych Sejn, na której zaznaczyły wszystkie ważne dla opowieści
miejsca. Tak powstała mapa: zarówno realnego miasta, jak i miejsca mitycznego. Następnie na
piaskowej podstawie stworzona została makieta Sejn - gliniane domki, świątynie, postaci.
Kolejnym etapem przedsięwzięcia były „badania etnograficzne" - dzieci udały się do najstar
szych mieszkańców, aby zebrać ich wspomnienia i opowieści o przedwojennych Sejnach. Roz
mówcami byli często członkowie własnej rodziny, sąsiedzi, znajomi. Pozwoliło to dzieciom wejść
w sytuację prawdziwej rozmowy , gdyż - jak pisze Gadamer - „współprzynależność zawsze
1
2
1
Krzysztof Czyżewski jest kierownikiem i założycielem Ośrodka „Pogranicze - sztuk, kultur,
narodów".
„Prawdziwą rozmową" nazywam rozmowę rozumianą zgodnie z filozofią Martina Bubera
i Hansa-Georga Gadamera. Najistotniejszą kwestią jest tu otwartość uczestników rozmowy: „Ta
otwartość jednak nie jest tylko otwartością na tego, od kogoś chce się coś usłyszeć. Raczej ten,
kto chce w ogóle coś usłyszeć, jest w zasadniczy sposób otwarty. Bez takiej otwartości na siebie
nawzajem nie ma rzetelnego związku między ludźmi" (Gadamer 1993, s. 336) oraz podmiotowe
2
�KRONIKA
251
oznacza zarazem możność słuchania się nawzajem" (Gadamer 1993, s. 336). Dzieci nie były
obciążone bagażem metodologii i naukowych przed-sądów. W ten sposób proces zbierania opo
wieści zbliżył się do postulatów etnografii nieprzezroczystej (patrz: Tokarska-Bakir 1995). Przede
wszystkim kontakty takie jedynie w minimalny sposób są zagrożone przekształceniem się w wiwi
sekcję. Nie służą też spisaniu historycznego raportu, który uprzedmiotowiłby tak rozmówców, jak
i same opowieści. Nie ma tu miejsca dla obiektywnego skryby rodem z paradygmatu moderni
stycznego - są dzieci wsłuchane we wspomnienia dziadków. Następuje powrót do ustnego prze
kazu tradycji, charakterystycznego dla kultury oralnej. Dzięki temu nie jest ona „po prostu
procesem, który poznajemy poprzez doświadczenie i który uczymy się opanowywać, lecz języ
kiem, t j . mówi ona sama z siebie niczym jakieś t y " (Gadamer 1993, s. 333). Tym bardziej nie jest
tradycją wyuczoną z podręcznika, zewnętrzną i obcą wobec doświadczeń poznających j ą dzieci
- staje się czymś bliskim i w pewnym sensie własnym.
Opowiedziane podczas „badań" historie zostały przez dzieci spisane w postaci kilkunastu
maleńkich książeczek. Są one pozbawione jakichkolwiek dat, co - jak stwierdził prof. Roch
Sulima - nadaje im wymiar absolutny. W tym sensie, mimo że są zapisane, nabierają charakteru
bezczasowego, typowego dla tekstów kultury oralnej (por. Zumthor 1986, s. 42). Warto zauważyć,
że książeczki tracą swoją rolę informacyjną, jako że zapisane w nich historie są już czytelnikom
znane z przedstawienia. Stają się one w dużo większym stopniu przedmiotem niż przekaźnikiem
treści, skupiają uwagę na swej fizyczności, aspekcie materialnym. Następuje tu zatem przesunięcie
od tematyczności ku rematyczności .
W efekcie powstała barwna opowieść o przedwojennych Sejnach. Nie są to Sejny historyków,
socjologów czy nawet etnografów - choć może tych ostatnich najbardziej. To miasto widziane
oczyma dzieci. Rozmówcy, opowiadając o przedwojennych Sejnach, wracają do czasów, gdy byli
dziećmi, do krainy dzieciństwa. W tej krainie ważniejsza od bohaterów oficjalnej historii staje się na
przykład młoda żydowska dziewczyna, piękna Rachela. Gdy umarła, zakochany w niej młodzieniec
odkopał jej trumnę, aby się z nią pożegnać. Widziana z tej perspektywy historia Sejn jest „historią
nie zbudowaną z dat i wydarzeń, ale ze wspomnień dawnego życia miasta, zapamiętanego
z dzieciństwa i wczesnej młodości", jak głosi ulotka informująca o przedstawieniu „Kronik
Sejneńskich". Ostatnim etapem przedsięwzięcia jest bowiem, jak zostało to zasygnalizowane na
początku, przedstawienie pod tytułem „Kroniki Sejneńskie". Grają w nim dzieci, które brały udział
w projekcie. Scenografię stanowi gliniana makieta Sejn i patchworkowe anioły sejneńskie - również
dzieło młodych twórców. Przedstawienie jest zazwyczaj wystawiane podczas innych imprez kultura
lnych, które odbywają się w ośrodku „Pogranicze" . Przedstawienie otwiera postać Latarnika
gaszącego na noc światła. To od jego Pomocnika widz słyszy pierwsze opowieści o mieszkańcach
Sejn. Następnie zjawiają się Anioły, które wprowadzają widza w świat religijny - a w zasadzie
wieloreligijny - tych ludzi. Podnosząc z makiety miasta kolejne świątynie, opisują i odśpiewują
modlitwy poszczególnych wyznań. Potem pojawiają się opowieści o codziennym życiu miasta
- łącznikiem między obiema częściami jest wspomniana już wyżej historia śmierci Racheli.
3
4
traktowanie partnera dialogu: „Każdy rozmówca rozumie tutaj partnera, do którego [...] się
zwraca jako to osobowe istnienie. Rozumienie kogoś oznacza w tym kontekście zarazem realizację
możliwego dla rozmówcy w danej chwili stopnia uobecnienia. [...] Rozmówca jednak nie tylko
postrzega tego, który w ten sposób jest dlań obecny, lecz przyjmuje go jako swego partnera, a to
znaczy: potwierdza na ile jest do tego zdolny, ten drugi byt" (Buber 1992, s. 151).
Terminy „tematyczność" i „rematyczność" stosuję za J. Tokarską-Bakir, która pisze:
„W przyjętym tu znaczeniu remat jest tym, co się mówi, temat zaś - tym, o czym jest mowa. W sferze
zachowań zachowaniem rematycznym będzie zauważanie materialności tekstu, jego formy rzeczowej
(kult księgi jako rzeczy świętej), zachowaniem tematycznym - skupienie na jego treści, podczas gdy
forma jest dla analizującego przezroczysta semantycznie" (Tokarska-Bakir 1997, s. 8-9).
Autorka mniejszego omówienia miała okazję zobaczyć to przedstawienie podczas konferencji
„Animacja kultury - doświadczenie i przyszłość", zorganizowanej przez Instytut Kultury Polskiej
U W we współpracy z Ośrodkiem Pogranicze, która miała miejsce w Sejnach w dniach 5-8.04.2001.
3
4
�252
KRONIKA
Wszystkie opowieści przedstawiane są w poetyce małomiasteczkowych plotek i sensacji.
Konwencja ta jest doskonale uchwycona i odgrywana przez młodych aktorów. Anioły zamieniają
się w rozplotkowane Kumoszki. Została tu w pełni wyzyskana specyfika przekazu ustnego.
Jak pisze Bartmiński, „nawrót do form mówionych wynika z narastającego przekonania o nie
dających się niczym zastąpić humanistycznych wartościach komunikacji ustnej, jej natural
ności, jej głębokim związku z osobowością człowieka. Mówienie bardziej niż pisanie jest auten
tycznym świadectwem postawy, wrażliwości, mentalności" (Bartmiński 1989, s. 3). Dlatego
relacje o przedwojennych Sejnach są nie tylko barwne, ale też brzmią bardzo prawdziwie - nie ma
się t u wrażenia „literackości". Miasto, którego obraz wyłania się ze sztuki „Kroniki Sejneńskie",
zostaje ożywione w wyobraźni widzów. Ważnym elementem przedstawienia są pieśni. „Ach, jak
oni się pięknie - modlą!" wołają Anioły i słychać pieśni Rosjan-staroobrzędowców, Polaków-katolików, Żydów-chasydów. Okrzyk „Cyganie przyjechali!" wprowadza romską pieśń o tułaczym losie. Opowieści o litewskim weselu towarzyszą pieśni weselne i korowodowe. Dzieci
polskie, litewskie i starowierskie uczyły się nawzajem swoich pieśni, razem poznawały żydowskie
niguny i muzykę cygańską.
Całe przedsięwzięcie doskonale mieści się w nurcie działalności kulturalnej Ośrodka „Po
granicze - sztuk, kultur, narodów". Jest to uprawianie „kultury czynnej, czyli tej kultury, która
nie jest kulturą prezentacyjną, nie jest oparta na prezentacji i odbiorze, tylko współuczestnictwie,
czy współistnieniu w jednym strumieniu" (Czyżewski 2001, s. 9). Zgodnie z nazwą ośrodka, przez
który zostało zrealizowane, omawiane przedsięwzięcie znajduje się na pograniczu sztuk, kultur
i narodów. Sztuk - bo samo przedstawienie „Kroniki Sejneńskie" jest tylko, jak zostało powie
dziane, częścią większego przedsięwzięcia kulturalnego, w skład którego wchodzi nie tylko działal
ność teatralna, ale w szerokim rozumieniu artystyczna (gliniana makieta, patchworki, książeczki).
Kultur - przede wszystkim ustnej i pisma. Ale też przedwojennej kultury małego miasteczka
i współczesnej kultury masowej, której uczestnikami są - chcąc nie chcąc - dzieci będące realiza
torami tego projektu. Narodów - nie tylko polskiego, litewskiego i rosyjskiego, których przed
stawiciele brali udział w przedsięwzięciu, ale również żydowskiego, niemieckiego i romskiego.
Choć nie ma ich w dzisiejszych Sejnach, nie mogą więc uczestniczyć w przedstawieniu, to zostali
przywołani we wspomnieniach, w których odgrywali istotną rolę.
Na koniec warto przywołać sytuację współczesnej etnologii, rozdartej między nauką a sztuką.
Oczywiście przedsięwzięcie, które zaowocowało przedstawieniem „Kronik Sejneńskich" nie poma
ga w rozwiązaniu dylematu, czy uprawiając etnologię, uprawiamy (lub uprawiać powinniśmy)
dziedzinę należącą raczej do nauki czy do sztuki (science czy art). Pokazuje jednak, że czasem
sztuka może stać się etnologią.
Zuzanna Grębecka
LITERATURA
B a r t m i ń s k i J. 1989, Opozycja ustności i literackości a współczesny folklor, Literatura Ludowa,
nr 1, s. 3-11.
B u b e r M . 1992, Ja i Ty. Wybór pism filozoficznych, Warszawa.
C z y ż e w s k i K . 2001, Funkcjonowanie niezależnej instytucji kultury, referat wygłoszony podczas
konferencji „Animacja kultury - doświadczenie i przyszłość", Sejny 5-8.04.2001, mps
w posiadaniu autorki mniejszego omówienia.
G a d a m e r H . - G . 1993, Prawda i metoda, Kraków.
T o k a r s k a - B a k i r J. 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezroczy
stej, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1, s. 13-22.
- 1997, Wyzwolenie przez zmysły. Soteriologiczne aspekty religijności tybetańskiej, Wrocław.
Z u m t h o r P. 1986, Właściwości tekstu oralnego, Literatura Ludowa, nr 1, s. 41-58.
�KRONIKA
253
WYSTAWA „WIGILIA - CZAS O C Z E K I W A N I A , CZAS M A G I I "
Muzeum Etnograficzne im. Marii Znarnierowskiej-PrufFerowej w Toruniu,
12.12.2000 - 11.03.2001., komisarz wystawy: Teresa Okoniewska,
scenariusz: Hubert Czachowski, Iwona Święch
Wigilia Bożego Narodzenia w kalendarzu świąt polskich zajmuje pozycję szczególną. W Polsce
otoczona jest splendorem, który w świecie chrześcijańskim przysługiwać powinien raczej Wielka
nocy. To jednak Wigilia jest punktem centralnym polskiego świętowania, najbardziej oczekiwa
nym i cenionym. Kojarzy się z ciepłem i bezpieczeństwem rodzinnego domu. Samotność i brak
serdecznego kontaktu z innymi ludźmi są wówczas najdotkliwiej odczuwane. Większość Pola
ków byłaby w stanie określić, jaka Wigilia powinna być, jaka zaś z pewnością nie. Potrafili
by naszkicować scenariusz tego święta oraz wyodrębnić (wymienić) jego istotne elementy, choćby:
pierwszą gwiazdkę, choinkę, dzielenie się opłatkiem, wieczerzę, prezenty, kolędy, być może wyjście
na pasterkę.
Często, kiedy religijny wymiar tego święta zaciera się lub zanika zupełnie, jest ono nadal
obchodzone, choć na innej już płaszczyźnie. Uzasadnieniem jego ciągłej obecności staje się przy
pisywana mu dawność.
W Wigilii splata się i nakłada na siebie wiele wątków wywodzących się z różnych źródeł
(z tradycji chrześcijańskiej, antycznej czy starosłowiańskiej). Mamy tu do czynienia z ogromnym
nagromadzeniem sensów symbolicznych, często niezrozumiałych dla współczesnego człowieka,
a przecież kultywowanych. Jednocześnie każdy z nas nosi w sobie pewien mityczny obraz Wigilii,
do którego się odwołuje. Jest on zbudowany z elementów o różnym pochodzeniu, ale w naszej
świadomości funkcjonuje jako niezmienna, harmonijna całość, mająca status odwiecznej, danej na
samym początku. Próbą pokazania, że to, co postrzegamy jako jednolite i niezmienne, było bardzo
zróżnicowane i ulegało wielu przeobrażeniom w czasie, była prezentowana w toruńskim Muzeum
Etnograficznym wystawa pt.: „Wigilia - czas oczekiwania, czas magii". Już samo sformułowanie
tytułu wskazywało na postrzeganie Wigilii jako święta wielowarstwowego, w którym splatają się
elementy różnego pochodzenia. Z jednej strony, jest to czas oczekiwania na przyjście Zbawiciela,
a więc przede wszystkim ma wymiar chrześcijański. Z drugiej strony, jest to okres, w którym
dawniej wykonywano wiele praktyk magicznych, mających korzenie w czasach przedchrześcijań
skich. Ich rola polegała na zabezpieczaniu urodzaju, życia ludzi i hodowanych zwierząt oraz
gwarantowaniu zdrowia i pomyślności... a także zamążpójścia w przypadku panien na wydaniu.
Wystawa była próbą przełamania dominującej dotychczas w muzealnictwie konwencji prezen
towania obrzędów. W przypadku Wigilii ograniczano się zazwyczaj do przedstawienia tradycyj
nego stołu wigilijnego danego regionu. W dużej mierze umacniało to przekonanie odbiorców
o jednorodnym charakterze tego święta i jego niezmienności w czasie. Autorzy zdecydowali się
zerwać z jednowymiarowym wizerunkiem Wigilii, proponując w zamian zróżnicowany, polifoniczny
obraz tego święta. Uzyskali go tworząc na ekspozycji wystawowej osiem aranżacji przedstawiają
cych wieczór wigilijny w różnych miejscach i czasie. Na parterze przedstawiono dziewiętnasto
wieczne wigilie rodzin chłopskich z czterech wybranych regionów zróżnicowanych przede wszyst
kim pod względem wyznaniowym, a także majątkowym. Można było obejrzeć wigilię katolickich
Kurpiów, prawosławnych mieszkańców Podlasia, Hucułów wyznania greckokatolickiego oraz
ewangelików, Górali Śląskich z Beskidu. Na piętrze zaś znalazły się wigilie prezentujące różne
czasy i stany społeczne: szlachty wileńskiej z końca X I X w., podkrakowskich chłopów z początku
X X w., Kaszubów zajmujących się rybołóstwem z okresu dwudziestolecia międzywojennego oraz
mieszkańców miasteczek wielkopolskich z 60. lat wieku X X .
Takie ujęcie tematu pokazało jak to samo święto, w zależności od wielu czynników, mogło
w różny sposób być rozgrywane. To, co większość z nas nosi w sobie jako obraz „tradycyjnej
Wigilii polskiej" zostało skonfrontowane z wieloma obliczami tego święta. Autorzy wystawy
zaproponowali widzowi dyskusję z tym popularnym, zwłaszcza w mediach, mitem. Okazało się
bowiem, że to, czemu przypisywaliśmy miano odwiecznego i typowego, wcale takim nie jest,
np. zwyczaj dzielenia się opłatkiem nie funkcjonował ani na Podlasiu, ani u Hucułów, Górali
�254
KRONIKA
Śląskich, czy Kaszubów. Obowiązujący na wieczerzy post również okazał się nie mieć charak
teru powszechnego, nie przestrzegali go Górale Śląscy. Różnie wyglądał stół wigilijny, którego
funkcję zresztą pierwotnie spełniała ława. Odmiennie przebiegała wieczerza, różną formę i in
tensywność miały zabiegi magiczne. Przykłady można by mnożyć, ale mija się to z celem. To
wszystko pięknie i dogłębnie prezentowała wystawa, jednocześnie pokazując wyższość obrazu nad
suchym opisem i wyliczaniem.
Oczywiście, mimo całego zróżnicowania obecne są pewne elementy wspólne w obchodzeniu
święta: przede wszystkim jest to szczególny wymiar tego wieczoru. Wszędzie był on ukoronowa
niem i kulminacją czasu oczekiwania. Powszechnie wierzono również w skuteczność wszelkich
podejmowanych w tym czasie praktyk magicznych. Wieczór miał skodyfikowany charakter, jego
punktem centralnym była zawsze wspólnie spożywana uczta. Pojawiały się, co prawda w postaci
odmiennych potraw, te same produkty: przede wszystkim miód, mak, ziarna zbóż. Powszechne
były również postacie kolędników.
Jako, że uczta była kulminacyjnym momentem wieczoru, centrum każdej z aranżacji stanowił
zastawiony stół bądź ława. Był to element podstawowy, jednak w przeciwieństwie do powszechnej
dotychczas praktyki muzealnej, nie jedyny. W tej wystawie zadbano o umieszczenie go w kontekście,
w którym funkcjonował, czyli w pomieszczeniu. Dlatego właśnie każda aranżacja to wnętrze domu.
Wywoływało to wrażenie intymności i poczucie ciepła, a anonimowego widza przemieniało w wigilij
nego gościa. Przestrzeń domowa została wypełniona elementami kreującymi świąteczny charakter, ale
również tymi, które były tu obecne na co dzień. Piec, meble, inne sprzęty stały się niezbędnym tłem
wydarzenia. Widoczne było ogromne skupienie twórców wystawy na każdym ze szczegółów. Nic nie
trafiło tu przypadkowo, nie zajęło również przypadkowego miejsca.
W koncepcji wystawy ważną rolę pełniła również przestrzeń zewnętrzna w stosunku do
zaaranżowanych wnętrz. Jej obecność, układ i charakter stworzyły wrażenie wchodzenia i opusz
czania domowej przestrzeni, jednocześnie widzowi dały możliwość „oddechu", oddzielenia wra
żeń, jakie wywoływała każda z aranżacji. Na parterze część tego obszaru zajęły świerki i sosny,
przywołując obraz lasu, przestrzeni silnie związanej z życiem dziewiętnastowiecznych chłopów.
Przestrzeni niebezpiecznej, ciągle ujarzmianej, pozostającej w opozycji do tego, czym jest dom
i rodzina skupiona przy ognisku domowym. Na piętrze pojawiły się w tej strefie reprodukcje
grafik, przedstawiające sceny świąteczne. Czyżby miało to sugerować zmniejszanie się roli krajo
brazu przyrodniczego w życiu grup tu zaprezentowanych?
Wigilia wieńczy okres oczekiwania, jednocześnie jest zapowiedzią i rozpoczęciem czasu o in
nej jakości: czasu świątecznego. Ten aspekt został również zaakcentowany w wystawie. Opisy
towarzyszące każdej z aranżacji nie ograniczyły się wyłącznie do samego wieczoru wigilijnego,
wykroczyły poza jego ramy. Podkreśliły związek z poprzedzającym go adwentem oraz świątecz
nym czasem, który rozpoczyna. Opisy te stanowiły integralną część każdej z aranżacji, bez nich
prezentowany obraz byłby nie do końca czytelny. W jednym przypadku jednak zastrzeżenia
mogło budzić usytuowanie planszy z opisem; zasłoniła ona nazbyt huculski piec, co zubożyło
w dużym stopniu pieczołowicie przygotowany obraz. Wszystkie elementy budujące dramaturgię
wieczoru zaznaczono w tekstach tłustym drukiem. Jednocześnie w samych aranżacjach to, co
uznano za najistotniejsze, wyeksponowano operując światłem.
W celu uwypuklenia zróżnicowania w świętowaniu Wigilii, zdecydowano się zestawić ze sobą
jak najbardziej kontrastowe obrazy. Uczyniło to całe przedsięwzięcie bardziej widowiskowym
i barwnym, a przez to bardziej interesującym dla widza.
Wystawie towarzyszyła muzyka korespondująca z poszczególnymi aranżacjami. Dźwięk speł
niał tu ważną rolę, intensyfikując wrażenie świątecznego nastroju, łagodził także dominację wizu
alnych wrażeń.
Elementem pomagającym w poruszaniu się po wystawie był katalog, w którym można było
znaleźć m.in. analizę Wigilii jako święta oraz charakterystykę i genezę konstytuujących j ą elemen
tów. Jego lektura pozwalała widzowi zorientować się w wielowarstwowości znaczeń, pomagała
uporządkować wrażenia. Z jednej strony wzmacniała czytelność obrazu, z drugiej - konieczność
korzystania z niego mogła wywoływać znużenie.
�KRONIKA
255
To, co zawsze wywołuje u większości widzów irytacje we wszelkiego rodzaju muzeach,
to niemożność dotykania eksponatów oraz konieczność respektowania granic wyznaczonych
różnego rodzaju linkami, tasiemkami, czy sznurkami. Z pewnych względów zrozumiała jest ich
obecność, ale chyba nigdy nie zdobędą sympatii zwiedzających. Możliwość znalezienia się w ob
rębie zaaranżowanych wnętrz oraz obejrzenia eksponatów z różnych perspektyw wprowadziłaby
więcej dynamiki, byłaby impulsem do zadania wielu nowych pytań i sformułowania spostrzeżeń.
Przez jej brak, potencjał wystawy został nie do końca wykorzystany.
Przygotowania do wystawy zajęły dwa lata. Pierwszy etap polegał na żmudnym „wertowniu"
literatury w poszukiwaniu opisów Wigilii oraz penetrowaniu muzeów, by ustalić jakie eksponaty
są do dyspozycji. Na podstawie tego powstały scenariusze wielu aranżacji, z których wybrano
ostatecznie osiem. Kolejnym punktem była już praca nad ich realizacją. Na wszystkich tych
etapach pojawiał się w praktycznym wymiarze problemem wielokrotnej interpretacji, który jest
tak żywo analizowany w ramach współczesnej antropologii. Przy realizowaniu tego typu wystawy
autorzy na bazie dostępnych opisów etnograficznych mających charakter kreacji literackich i za
wierających subiektywny obraz opisywanej rzeczywistości, tworzą swoją wizję. Jakby tego było
mało, każdy widz na podstawie wykreowanej rzeczywistości w obszarze muzeum, konstruuje sobie
prywatny obraz prezentowanego tematu. Trudno tego uniknąć, nie o to w gruncie rzeczy zresztą
chodzi. Istotne jest raczej bycie świadomym tego faktu. Autorzy wystawy z pewnością nimi byli.
Rzetelnie informowali, że każda z ich aranżacji to pewien model, nie twierdzili, że odzwierciedlają
one rzeczywistość, na którą wskazują.
Obecność tego rodzaju refleksji jest bardzo ważna, jednocześnie interesujące jest czy i na ile
wpłynęło to na sposób patrzenia zwiedzających.
Pojawienie się na wystawie aranżacji związanych ze szlachtą czy z mieszkańcami wielkopol
skich miasteczek z lat 60. wydaje się być nowością w takim miejscu, jak muzeum etnograficzne.
Świadczy to o wyzwalaniu się tego typu instytucji z ograniczeń tematycznych, zawężonych dotych
czas do kultury zwanej chłopską.
Dużym walorem wystawy była jej siła oddziaływania na widza. Temat oraz sposób jego ujęcia
wywoływał u wielu zwiedzających uczucie nostalgii, przywoływał wspomnienia, korespondował
z indywidualnymi doświadczeniami. Można się było o tym przekonać przysłuchując się głośnym
komentarzom widzów, czy wertując księgę pamiątkową. Najwięcej emocji budziła aranżacja
przedstawiająca Wigilię z lat 60. XX-go wieku. Działo się tak, prawdopodobnie, z dwóch powo
dów. Przede wszystkim dotyczyła ona czasów przez większość pamiętanych. W przypadku mło
dych osób, obraz ten wiązał się często ze wspomnieniem domu dziadków, z czasem spędzonego
u nich dzieciństwa. Po drugie, usytuowanie tego, co ciągle tak obecne i żywe we wspomnie
niach, w przestrzeni muzealnej, kojarzonej z przechowywaniem tego, co bezpowrotnie minione,
wywołuje wstrząs, każąc patrzeć na prywatny świat wspomnień z innej perspektywy.
Olga Kwiatkowska
�WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A.
1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenumeraty
krajowej na 2002 r. wynosi 25.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za
granicę jest o 100% wyższa od krajowej.
2. Wpłaty na prenumeratę:
- na teren kraju - przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla
miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora.
3. Cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę:
Cena prenumeraty + rzeczywiste koszty wysyłki.
Zlecenia na prenumertę dewizową, przyjmowane od osób zamieszkałych za
granicą, realizowane są od dowolnego numeru.
Wpłaty przyjmuje Oddział krajowy Dystrybucji Prasy „Ruch" SA na konto:
Pekao SA IV O/W-wa 12401053-40060347-2700-401112-001 lub kasa Oddziału.
4. Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH"
SA OKDP, 00-958 Warszawa, skrytka pocztowa 12, ul. Jana Kazimierza 31/33
lub telefonicznie: (22) 5328-731, 5328-820, 5328-816; fax 5328-732; internet:
www.ruch.pol.pl; e-mail: prenumerata@okdp.ruch.com.pl
5. Terminy przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową i zagraniczną:
do 5.12 - na pierwszy kwartał roku następnego, na I półrocze i na następny rok.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95c1bc45f193d7fe1cc48109c8e0bee0.pdf
fa4196624dfae13a54c76c6f0cef7a44
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1713
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1585
Title
A name given to the resource
Powoływamie narodu śląskiego. Od Katowic do Strassburga - wyboista droga rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.29-50
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Gerlich, Marian Grzegorz
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
M A R I A N GRZEGORZ GERLICH
Katowice
POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO.
OD KATOWIC DO STRASSBURGA - WYBOISTA DROGA REJESTRACJI
ZWIĄZKU LUDNOŚCI NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ
ZAPISKI Z WŁASNEGO NOTATNIKA (1987-1996)
We wrześniu 1987 roku kontynuowałem - w miastach górnośląskich - bada
nia terenowe dotyczące świadomości narodowej śląskiej ludności rodzimej. Był
to okres gwałtownego wzrostu różnych form upodmiotowienia tej zbiorowości,
rozwoju nowych demokratycznych stowarzyszeń o wyraźnie regionalnych celach
(jak np. Związek Górnośląski, Związek Górnoślązaków, Ruch Autonomii Śląska),
wreszcie rozwoju instytucjonalnego mniejszości niemieckiej (zob. np. Berlińska
1999; Kurcz 1995) dość wyraźnie zróżnicowanej (np. Niemieckie Koła Przyjaciół,
Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opol
skim, dalej Niemiecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość" w woj.
katowickim, Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Ludności Pochodzenia Niemiec
kiego w Katowicach, czy Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Ludności Pocho
dzenia Niemieckiego w Gliwicach) . Wśród ludności rodzimej coraz wyraźniej
następował awans znanej od dawna deklaracji: Jo nie jest ani Polok, ani Niemiec,
jo jest Ślonzok . Należy też zaznaczyć stosunkowo wysoki odsetek osób deklarują
cych się tylko jako Górnoślązacy. Lecz prosta, jednoznaczna interpretacja zjawi
ska jest złudna. Nawet bowiem wśród ludności rodzimej istnieją co najmniej trzy
sposoby interpretowania zasygnalizowanej deklaracji. I tak, pierwsza, tradycyjna,
zawarta w lokalnym folklorze, zdaje się wynikać z przekonania, iż mieszkańcy
regionu charakteryzują się pewnym - na ogół słabo precyzowanym - zespołem
cech charakterystycznych, swoistych, w jakimś sensie jakościowo odmiennych od
innych grup etnograficznych, etnicznych czy narodów. Nie oznacza to definio
wania siebie w kategoriach narodowych, lecz tylko podkreślanie swojej inności,
którą pragnie się kultywować, która jest atrakcyjna i nie powinna być redukowana
1
2
1
Na trenie byłego woj. katowickiego, jak i obecnego woj. śląskiego, ścierają się dwie opcje,
to jest „katowicka", reprezentowana przez D. Brehmera, oraz „gogolińska" (opolska), reprezento
wana przez H . Krolla.
Wyjaśnijmy, że śląska ludność rodzima to zbiorowość Górnoślązaków i używanie tego ter
minu jest prawidłowe. Sami Górnoślązacy natomiast współcześnie raczej stosują termin „Ślą
zak", choć stopniowo, od 1989 roku, następuje awans drugiego. Ze względu na różne konteksty
w artykule pojawiają się oba terminy.
2
�30
MARIAN GRZEGORZ GERLICH
przez grupę lub kulturę dominująca. Jest to pogląd utrwalony i popularny. Druga,
mająca niewątpliwie proweniencję sięgającą początku X X wieku, a wyraźnie
okresu po I wojnie światowej, wyraża głębokie i niezachwiane przekonanie
o istnieniu narodu śląskiego. Właśnie z tamtego okresu zachowała się pamięć
0 trzech opcjach narodowych Górnoślązaków, to jest polskiej i niemieckiej
(wyrażonych w plebiscycie z marca 1921 roku) oraz śląskiej. W potocznej
świadomości historycznej Górnoślązaków, w przekazach oralnych, zachowana
została pamięć o potencjalnej szansie powołania po I wojnie światowej samo
dzielnej republiki górnośląskiej. Trzeci pogląd - z różnych, niekiedy pozosta
jących w opozycji powodów - zdecydowanie neguje istnienie narodu śląskiego.
Niezależnie od opcji potocznej, analizowane zjawisko trzeba postrzegać w per
spektywie lokalnego układu etniczno-narodowego, jego niestabilności, zmienności.
Pod datą 13 września 1987 roku „na gorąco" zapisałem następujące zdania:
„Wiele osób mówi mi, iż są Ślązakami, ewentualnie (sporadycznie) Górnośląza
kami (Oberschlesierami). Ale co to znaczy? Nie identyfikują się z Polakami, ani
też z Niemcami, choć zarazem wskazują na znaczne podobieństwa kulturowe
z pierwszymi i techniczno-cywilizacyjne z drugimi. Ta deklaracja nie ma cha
rakteru narodowego. Dla wielu rozmówców jest przede wszystkim formą mani
festacji dumy z przynależności do zbiorowości zachowującej przez wieki swą
specyfikę, albo też jest wyrazem buntu po dziesiątkach lat unifikacji kulturowej
[...]. Jest to także rodzaj podkreślenia swojej specyfiki wobec otoczenia, tyle
1 tylko tyle. Coraz częściej u wielu rozmówców problem deklaracji narodowych
wywołuje rozdrażnienie, a sam awans śląskości zdaje się im coraz bardziej cią
żyć". Tyle się teraz mówi o nas, że z tego tylko będą kłopoty, my tacy ludzie jak
i inni. Pojawia się dualizm. Górnoślązacy chcą dyskusji o swojej tożsamości,
pragną j ą chronić, ale zarazem dyskusja na te tematy napawa ich lękiem przed
bliżej nieokreślonymi konsekwencjami negatywnymi.
Kilka lat później, w czerwcu 1992 roku, zanotowałem: „[...] pewna część lud
ności rodzimej nadal postrzega siebie tylko jako Górnoślązaków. To realnie
wystarcza. To stanowisko zdaje się ulegać petryfikacji. W przeszłości to wystar
czało, ale teraz? [...]. Trzeba zrozumieć ten fenomen we współczesnym świecie
wykrystalizowanych postaw narodowych, funkcjonowania konkretnych pojęć
i definicji". Tu, na Górnym Śląsku, jest to pewna szczególna jakość, której nie
można postrzegać l i tylko mechanicznie, w perspektywie niewykrystalizowanej
świadomości narodowej lub świadomości rozumianej w kategoriach: „tutejsi".
Jeśli ktoś mówi: Jestem Górnoślązakiem, to jest to chyba deklaracja najczęściej
pozbawiona - powtórzmy - konotacji narodowych, lecz zarazem też pozbawiona
kompleksu definiowania siebie tylko w taki sposób: A co to, jak człowiek żyje to
zarozki musi być przy jakimś narodzie! Ta wypowiedź, choć unikalna w sensie
jednoznacznego sprecyzowania stanowiska, oddaje jednak sens pojmowania
przez część ludności rodzimej kwestii narodowych. Problem jest złożony,
meandrujący, charakteryzujący się zmiennością identyfikacji. Górnoślązacy wy
pracowali określone formy współpracy, więzi i relacji z Polakami i Niemcami.
Cechuje ich specyficzny, prawie nierozpoznany, rodzaj i zakres identyfikacji
�31
POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO
z obu narodami, który realizują w sposób zgodny z własnymi potrzebami, tylko
tyle ile potrzeba, nic więcej.
Pragnę wyjaśnić, iż celem artykułu jest próba prezentacji sposobu powołania
narodu śląskiego poprzez rejestrację Związku Ludności Narodowości Śląskiej.
Pomijam natomiast analizę rzeczywistości społecznej, to znaczy realny zasięg,
istotę oraz przyczyny śląskiej postawy narodowej. Próba prezentacji działań
Związku w perspektywie skomplikowanego układu etniczno-narodowego na
Górnym Śląsku wymagałaby bowiem analizy uwarunkowań historycznych
i współczesnych, także prawnych, bo nie realizuje on zadań, jakie wiążą się
z ochroną mniejszości narodowych, nawet gdyby przyjąć, że śląska zbiorowość
rodzima takie wymogi spełnia.
KRZEWIENIE IDEI NARODU ŚLĄSKIEGO
I REWITALIZACJA REGIONALNEJ TOŻSAMOŚCI
Silne eksponowanie regionalnej tożsamości oraz żywiołowo wyrażana dekla
racja: Jestem Ślązakiem, Jesteśmy Ślązakami muszą skłaniać do refleksji
i uwzględniania w procesie badawczym także śląskiej opcji narodowej. Lecz
realna rzeczywistość społeczna, pojmowana w kategoriach obiegu niepublicz
nego, pozbawiona była w pierwszej połowie lat 90. X X wieku wyraźniejszych
treści nacjonalistycznych; pojawiały się one raczej incydentalnie. Tendencja ta
była natomiast obecna w publicznych wypowiedziach radykalnych działaczy
regionalnych związanych zwłaszcza z Ruchem Autonomii Śląska. Organizacja
powstała w styczniu 1990 roku i przede wszystkim głosiła hasło restytucji auto
nomii na wzór przedwojenny, obowiązujący w I I Rzeczpospolitej . Zgodnie
z zapowiedziami, był to tylko etap pierwszy, kolejnym była j u ż - „pełna auto
nomia". Można w jakimś sensie wnosić, że zwolennikom tego pojęcia chodziło
0 wolne państwo śląskie (Nawrocki 1993, s. 168). Natomiast w założeniach
programowych - dostępnych w ostatnich latach na stronach internetowych orga
nizacji - RAŚL opiera zasady autonomii na czterech filarach, którymi są: regio
nalny parlament górnośląski, prezydent wybierany w wyborach powszechnych,
skarb regionalny, bazujący na minimum 60% uzyskanych w regionie dochodach,
1 konstytucja regionalna. Ponadto Związek dąży do „rozbudzenia i ugruntowania
śląskiej tożsamości narodowej bądź regionalnej wśród mieszkańców Śląska".
Można też przywołać różnego rodzaju publiczne wystąpienia członków i sympa
tyków stowarzyszenia wskazujące na istnienie narodowej opcji śląskiej, jak
choćby Antoniego Kositzy, który wręcz pisał o Schlesierach jako odrębnej nacji
(Kositza 1991, nr 1, s. 2) czy Alfreda Dragi stwierdzającego kategorycznie: „My
3
r
3
Trzeba tu jednak zaznaczyć, że idea autonomii jest w potocznym rozumieniu odnoszona
nie tylko do konkretnych i zachowanych w pamięci zbiorowej realiów I I Rzeczypospolitej,
ale także przykładowo do idei Karla Ulitzki, postulowanej w odniesieniu do Prus, czy Wojciecha
Korfantego odnoszonej do Polski.
�32
MARIAN GRZEGORZ GERLICH
Ślązacy nie chcemy opieki i dobrodziejstw Macierzy i Vaterlandu. Chcemy być
«sierotami». Oparcia będziemy szukać w Organizacji Narodów Zjednoczonych
i w Unii Europejskiej" (Draga 1993; cyt. za: Szczepański 2002, s. 27-28).
Z obecnej perspektywy zasadna jest teza, aby pierwszą połowę lat dziewięć
dziesiątych pojmować jako „ideologiczny prolog" do bardziej skoncentrowanych
działań programowych i podjęcia przez zwolenników narodu śląskiego kon
kretnych decyzji instytucjonalnych. Odnieść to należy zwłaszcza do zasygnali
zowanej organizacji.
Jednak panorama ówczesnego lokalnego ruchu regionalnego była bardziej
złożona, a polski w swej istocie Związek Górnośląski, powołany w czerwcu
1989 roku, lansujący niewątpliwie koncepcję „Wielkiego Śląska" (Szczepański
1993, s. 208-209) był nie tylko organizacją regionalną, ale przede wszystkim wpły
wową siłą polityczną, której ranga pod koniec ubiegłej dekady wyraźnie zmalała.
Ogólnie jednak w owym okresie krzewienie idei narodu śląskiego miało cha
rakter marginalny, podstawowe znaczenie miał wieloaspektowy proces rewitali
zacji śląskiej tożsamości. To było zjawisko dominujące. Ścierały się dwa nurty,
nostalgiczno-sentymentalny, skierowany do wewnątrz (tzw. skansenowy) mający
swe źródło w znamiennej mitologizacji tego, co śląskie, nawet petryfikowaniu kul
tury typu ludowego, podnoszeniu jej znaczenia aksjologicznego i pragmatycznego,
oraz nowoczesny, skierowany na zewnątrz, odwołujący się do ogółu dorobku kul
turowego i cywilizacyjnego tej ziemi. Znamienna rewitalizacja regionalnej tożsa
mości praktycznie wykluczała kwestie narodowe, nawet je degradowała.
W tym kontekście sprawa istnienia narodu śląskiego nie była podówczas
przedmiotem większego zainteresowania ludności rodzimej. Górnoślązacy pod
kreślali, iż każdy naród musi być uznany przez innych w płaszczyźnie admini
stracyjnej i na gruncie prawa międzynarodowego. Istniało pewne rozdarcie mię
dzy stosunkowo nieliczną, w sensie zasięgu społecznego, tęsknotą za „byciem
narodem", a w miarę powszechną absencją takich dążeń, rezygnacją z takich
ambicji lub obawą przed potencjalnymi jej skutkami. Realia górnośląskie mają
swoją specyfikę, ale też noszą znamiona uniwersalne w skali naszego kontynentu.
Z całą pewnością świat współczesnej Europy jest przestrzenią formowania się
nowych czynników konstytuujących naród, „śmierci narodu", podnoszoną przez
niektórych myślicieli, wzrostu nacjonalizmów - starych i nowych. Chodzi w tym
przypadku także o podjęty przez Iwonę Kabzińską (Kabzińska 2000) problem
funkcjonowania niektórych zbiorowości między grupą etniczną a narodem.
Jest to proces dynamiczny, gdzie niewątpliwie może istnieć kategoria, jak chce
Dorota Simonides, grup etnoregionalnych (Simonides 1997, s. 8) czy, być może,
protonarodów (zob. np. Kamusella 1998).
11 grudnia 1996 roku Komitet Założycielski złożył w katowickim sądzie
niezbędne dokumenty do rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej.
15 grudnia 1996 roku zapisałem w notatniku następującą wypowiedź 36-letniego
Górnoślązaka: Jest paradoksem, że istnienie narodu musi być uznane przez sąd.
Naród jest albo go nie ma. Narody powstają przez wieki i okoliczności decydują,
że są za takie uznane. Zawsze musi być wola innych. Najlepiej jak stworzą
�POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO
33
własne państwa. Ale też mogą być problemy, bo czy istnieje naród szwajcarski,
albo belgijski, albo dawniej jugosłowiański. Są Walonowie i Flamandowie,
Bośniacy, Chorwaci, Czarnogórcy, Serbowie. Żydzi nigdy państwa nie mieli [...].
Gdyby w 1919 roku powstałą republika górnośląska, to byłby naród śląski [...].
Ja jestem Ślązakiem, co do narodu śląskiego mam swoje zdanie, nie ma go, może
powoli powstaje [...]. W XX wieku nastąpiło przyśpieszenie. Może nie można
patrzeć na naród w rozumieniu XIX wieku, jak się tworzyły Nasi ludzie czują się
inni, tak patrzą też na nas ludzie z innych regionów. To nie wystarczy do narodu,
problem pozostaje. Waham się, albo źle się stało, że oni z tym wyszli, albo bardzo
dobrze [...]. Naród śląski. Jest? Nie ma? Coś na rzeczy jest. Co będzie dalej!
W tym kontekście warto zastanowić się nad sensem wypowiedzi socjologa
Krzysztofa Kwaśniewskiego, który w 1997 roku zwracał uwagę, że właśnie
w realnej teraźniejszości okaże się czy Ślązacy są odrębną narodowością. Prze
strzegał też, iż konkretna decyzja tej ludności nie może być odrzucona drogą
administracyjną (zob. Kwaśniewski 1997).
4
PRÓBA REJESTRACJI ZWIĄZKU LUDNOŚCI NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ
Powtórzmy, wszystko zaczęło się 11 grudnia 1996 roku, kiedy to Komitet
Założycielski (w którego skład wchodzili: Rudolf Kołodziejczyk, Erwin Sowa,
Jerzy Gorzelik) złożył w katowickim Sądzie Wojewódzkim w Katowicach wnio
sek o rejestrację stowarzyszenia Związek Ludności Narodowości Śląskiej. Pod
wnioskiem widniały podpisy 109 osób.
Nim 24 czerwca 1997 roku Sąd Wojewódzki podjął decyzję o rejestracji stowa
rzyszenia, zaszły wydarzenia, które należy tu przywołać. Są one zresztą uznawane
przez sympatyków Związku za szczególnie ważne. Przykładowo, na stronach
internetowych Ruchu Autonomii Śląska - organizacji, która od początku sprzyja
inicjatywie Związku Ludności Narodowości Śląskiej, są one krótko omówione,
stanowiąc swoiste symbole działań (spontanicznych i zinstytucjonalizowanych)
w obronie idei narodu śląskiego. Jest to kilka kolejno po sobie następujących zda
rzeń obrazujących historię sporu między Związkiem a organami władzy i sądow
nictwem. To, według niektórych określeń, progi na drodze powstawania Związku.
Sama próba powołania stowarzyszenia budziła sporo zainteresowania, wiele
emocji. Wyjaśnijmy też w tym miejscu, że prezentowany sposób analizy - przy
odwoływaniu się do badań empirycznych - opiera się na prezentowaniu opcji
jakościowej, a nie kwantytatywnej. Omawiamy zatem kategorie występujących
opinii oraz ocen, i to dominujących, a nie realny zasięg ich społecznej akcepta
cji. Tak więc, o statucie krążyły plotki, niekiedy wręcz sensacyjne, ale nie był on
5
4
Cytowane w tekście wypowiedzi respondentów pochodzą z badań własnych autora.
Dokumenty dotyczące Związku Ludności Narodowości Śląskiej wykorzystane w tym tek
ście uzyskałem dzięki uprzejmości byłego prezesa dr. Jerzego Gorzelika, także jednego z liderów
Ruchu Autonomii Śląska.
5
�34
MARIAN GRZEGORZ GERLICH
zupełnie znany. Sporadycznie pojawiały się natomiast informacje o rzekomo po
djętych umowach dyplomatycznych dotyczących zorganizowania plebiscytu na
Górnym Śląsku, który ma poprzedzić uznanie narodu śląskiego. Niewątpliwie tego
rodzaju plotka stanowiła pokłosie pewnych prób, m.in. Otto von Habsburga . Naj
częściej jednak pytano o prawdziwą treść statutu i o cele powoływanego Związku.
Jaka była reakcja władz wobec inicjatywy Komitetu Założycielskiego? Oto
27 stycznia 1997 roku - czyli ponad 6 tygodni od daty złożenia wniosku skie
rowanego do Sądu Wojewódzkiego w Katowicach - ówczesny wojewoda kato
wicki, Eugeniusz Ciszak, poprzez podległy mu Wydział Spraw Obywatelskich
przekazał Sądowi swoje negatywne stanowisko dotyczące rejestracji Związku.
Nim przedstawimy „dzieje sporu", odwołajmy się do statutu zakładanej orga
nizacji. Składa się on z ośmiu rozdziałów, w tym - trzydziestu paragrafów. Kilka
artykułów musimy przytoczyć, aby najogólniej oddać ideę oraz sens stowarzy
szenia. Otóż §2 stwierdza, iż: „Terenem działania Związku jest obszar Rzeczy
pospolitej Polskiej, na obszarze tym Związek może zakładać Oddziały Terenowe.
Natomiast §6, pkt 1, informuje: „Związek może przystąpić do organizacji krajo
wych i międzynarodowych, o ile ich cele są zbieżne z celami Związku".
Paragraf 7 Statutu brzmi następująco: „Celem Związku jest:
1. Rozbudzenie i ugruntowanie świadomości narodowej Ślązaków.
2. Odrodzenie kultury śląskiej.
3. Propagowanie wiedzy o Śląsku.
4. Ochrona praw etnicznych osób narodowości śląskiej.
5. Opieka socjalna nad członkami Związku".
Dwa paragrafy wzbudzają, i to potwierdziła praktyka, szczególne zaintereso
wanie. Tak więc paragraf 10 brzmi: „Członkiem zwyczajnym może być każda
osoba posiadająca obywatelstwo polskie, która złoży pisemne oświadczenie
o przynależności do narodowości śląskiej". Interpretacja tego paragrafu może
budzić wątpliwości. Wyjaśnijmy więc, za liderem nieistniejącego już Związku,
że warunkiem członkostwa jest posiadanie obywatelstwa polskiego, ale nie jest
konieczny śląski rodowód. Konieczne jest natomiast owo pisemne oświadczenie
woli przynależności . Idąc dalej, co już nie jest zawarte w statucie stowarzysze
nia, wymagane poświadczenie należy pojmować jako konsekwencję poczucia
przynależności do narodu śląskiego, jednoznaczną identyfikację z ziemią górno
śląską, z jej historią, dziedzictwem, chęć dalszego mieszkania i pracy w tym
regionie. Ten sposób myślenia wynika „z nowoczesnego" - w rozumieniu twór
ców Związku - pojmowania kwestii poczucia narodowego. Tego rodzaju decy
zja jest aktem woli i identyfikacji, wolnego, nieskrępowanego wyboru. Idąc tym
tropem można, jak podaje jeden z dowcipów, zostać członkiem narodu śląskiego,
6
1
6
Otto von Habsburg, deputowany z CSU do Parlamentu Europejskiego, przedstawił na tym
forum w 1989 roku propozycję przeprowadzenia plebiscytu na terenie Górnego Śląska, który miał
dotyczyć nadania temu regionowi statusu „niezależnej enklawy europejskiej". Dodajmy, że podob
ny pomysł zgłosił Herbert Hupka w czasie zjazdu ziomkostw w Norymberdze, 10-11 lipca 1993 r.
Zapis rozmowy z dr. Jerzym Gorzelikiem; 15 marca 2002 roku.
7
�POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO
35
będąc Eskimosem, Rosjaninem czy Cyganem, pod warunkiem, że posiada się
polskie obywatelstwo i chce się być Ślązakiem. Najważniejsza jest przecież wola
przynależności do tego narodu.
Paragraf 30 jest natomiast sformułowany tak: „Związek jest organizacją ślą
skiej mniejszości narodowej" [zob. np. Europejska Karta Języków Regionalnych
i Mniejszościowych, Konwencja Ramowa Rady Europy o Ochronie Mniejszości
Narodowych, Instrument Inicjatywy Środkowo-Europejskiej Ochrony Praw
Mniejszościowych - przyp. MGG] . Ta kwestia wzbudza najwięcej emocji wśród
oponentów, którzy zarzucają Związkowi chęć skorzystania z odpowiednich
„przywilejów" wyborczych. Natomiast działacze dowodzą, że przez wieki Górno
ślązacy byli „mniejszością narodową", zarówno w realiach państwa pruskiego,
w Cesarstwie Niemieckim, w republice weimarskiej, w I I I Rzeszy, ale też
w realiach I I Rzeczypospolitej oraz PRL-u. O takiej pozycji, nie statusie, świadczy
- według potocznej wizji historii - stosunek obcych etnicznie struktur państwo
wych, ale także państwa polskiego, do ludności rodzimej. Pogląd ten jest też inte
gralnym i trwałym elementem lokalnej tożsamości, co wyraża się w charaktery
stycznym poczuciu krzywdy. Znamienna wieloaspektowa trauma w konsekwencji
jest czynnikiem procesów alienacyjnych, izolacyjnych, i w jakimś sensie, choć
w ograniczonym zakresie - separatystycznych. Konsekwencją zbiorowego poczu
cia pokrzywdzenia jest więc w efekcie dążenie do zmiany niekorzystnej sytuacji.
Liderzy Związku upatrywali tę szansę w „śląskiej mniejszości narodowej".
Jest też inny aspekt omawianego problemu. Oto bowiem uzyskanie dla zbio
rowości śląskiej statusu mniejszości narodowej zapewni jej - pozbawiony
dotychczasowych ograniczeń, upokorzeń, niesprawiedliwości, prześladowań
- harmonijny rozwój. To jest jeden z naczelnych celów powoływania Związku
Ludności Narodowości Śląskiej.
Zrozumiałe jest, że w zasygnalizowanym wystąpieniu wojewody nastąpiło
odniesienie do §30 Statutu. Wykładnia podważała istnienie narodu śląskiego
i sprowadzała się do stwierdzenia, iż ludność rodzima jest „grupą etniczną". Sym
patycy ruchu w tym kontekście zazwyczaj przywołują fakt, iż określając Górno
ślązaków jako grupę etniczną odwołano się do „podobnych grup", takich jak
Krakowiacy, Górale i Mazurzy. Szczególny typ potocznej argumentacji, jaki się
w związku z tym pojawia, dotyczy tego, iż ludność rodzima regionu nie została
zdefiniowana w kategoriach grupy etnograficznej, ale grupy etnicznej, a zatem
jednak grupy o pewnym wyraźnym obliczu kulturowym, poczuciu odrębności.
Wprawdzie nie istnieje wiedza na temat różnicy między obu pojęciami, ale funk
cjonuje rodzaj intuicyjnego ich pojmowania, które w zasadzie oddaje sens obu
terminów. Znamienna jest satysfakcja zawarta w potocznych, narastających
w sensie zasięgu społecznego, wypowiedziach w rodzaju: Teraz to już nie jesteśmy
tylko Polacy, odwieczny lud słowiański, ale grupa etniczna, to znaczy nie do
końca prawdziwi Polacy. W ostatnim okresie pojawiają się także opinie - będące
8
8
Zaznaczyć należy, że badani często odwołują się do „różnych ustaw" dotyczących mniej
szości narodowych, ale ich realna treść nie jest im znana.
�36
MARIAN GRZEGORZ GERLICH
niewątpliwie efektem określonej akcji propagandowej - odwołujące się do rezul
tatów badań socjologicznych. Symptomatyczne i intrygujące jest to, że w wypo
wiedziach tych używa się uproszczonych i często sfalsyfikowanych opinii
naukowych dotyczących definiowania górnośląskiej zbiorowości regionalnej
w kategoriach „grupy etnicznej" lub wręcz odrębnego narodu. Ilustracją jest
odwoływanie się do socjologa Marka S. Szczepańskiego (którego nazwisko
jest niekiedy przywoływane) jako obiektywnego i uczciwego badacza rzekomo
broniącego stanowiska, iż Ślązacy są grupą etniczną, co częściowo satysfakcjonuje
zwolenników narodu śląskiego. Pretekstem jest, być może, następujące stwier
dzenie socjologa: „Do [...] grup etnicznych zaliczyć można w Polsce na przykład
Kaszubów czy Ślązaków" (1999, s. 16). Z kolei przejawem nadinterpretacji
jest odwoływanie się do Doroty Simonides, która rzekomo twierdzi, jak podają
niektórzy, iż „Ślązacy nie chcą być ani Polakami, ani Niemcami". Chodzi nie
wątpliwie o przeciwstawianie się Simonides ideologicznej wizji propagandowej,
według której, jak komentowała, „wszyscy Ślązacy są albo tylko Polakami,
albo tylko Niemcami, przy czym ani pierwsze, ani drugie nie jest prawdziwe"
(Simonides 1994, s. 64). Spotkać można i inne odwołania do nauki wyraźnie
dowodzące, że socjologowie podają istnienie trzeciej nacji na Śląsku - Ślązaków .
Stanowisko wojewody wywołało reakcję Komitetu Założycielskiego. Nastą
piła ona jednak ze znacznym - uwzględniając wielką dyskusję społeczną na ten
temat - opóźnieniem. Ogłoszona została 13 marca 1997 roku. Wskazywano, iż
po I wojnie światowej „niezależni obserwatorzy" mówili o fenomenie odrębnego
narodu. Bardzo wyraźnie wyrażono zastrzeżenia co do przywołania Krakowia
ków, którzy - zdaniem Komitetu - nigdy nie uważali się za naród. Owa wymiana
racji wywołała społeczną dyskusję nad istotą narodu w ogóle, w tym także nad
sytuacją narodowościową na Górnym Śląsku, wreszcie nad poczuciem przyna
leżności narodowej samych Górnoślązaków. Problem narastał. W czasie badań
terenowych spotykałem się z wieloma próbami docierania do definicji narodu,
a dalej zastanawiania się w tym kontekście nad tożsamością górnośląskiej
zbiorowości regionalnej. Z całą pewnością warto zastanowić się nad problemem
potocznego sposobu pojmowania pojęcia „naród". Należy stwierdzić, iż dominu
je pewien sposób jego „operacjonalizacji" polegający na podawaniu definicji
opisowo-wyliczającej. Sama „definicja" ma charakter intuicyjny, choć opatrzony
stygmatami doświadczenia, znamiennej weryfikacji uzależnionej od sposobu poj
mowania wizji własnej grupy w czasie i stosunku do niej „obcych", zwłaszcza
stosunku negatywnego. Opisywana „definicja" narodu wskazuje w konsekwen
cji, iż jest to wielka grupa, ukształtowana od wieków, cechująca się poczuciem
więzi, konkretną kulturą, językiem, religią, zamieszkaniem na konkretnym tery
torium, posiadaniem państwa, „wspólną historią", takimi samymi tradycjami,
obyczajami, swoistym charakterem narodowym, zaletami i wadami, świętowa9
9
Niezwykłym przykładem jest powoływanie się na opracowanie, w którym autorka wyróż
nia na Śląsku trzy narody, to jest Polaków, Niemców i Ślązaków. Być może chodzi o studium
Marii Szmeji pod znamiennym tytułem Niemcy? Polacy? Ślązacy!, wydane w 2001 roku.
�POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO
37
niem określonych świąt państwowych, „honorowaniem swoich bohaterów naro
dowych", stosunkiem do innych narodów, własnymi interesami politycznymi
i ekonomicznymi. Dla zdecydowanej większości w takiej definicji nie mieści
się własna grupa.
Efektem wystąpienia Komitetu Założycielskiego była kolejna reakcja woje
wody. 14 kwietnia 1997 roku do katowickiego Sądu Wojewódzkiego wpłynęły
dwa listy opracowane w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, a skierowane do
Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach.
Niezależnie od owej „dyskusji", trzeba zwrócić uwagę na kontekst, w jakiej
się toczyła. Sytuacja wiosną 1997 roku komplikowała się coraz bardziej. Oto
bowiem zbliżały się czerwcowe obchody 75 rocznicy przyłączenia części Gór
nego Śląska do Polski. Wiązało się to bezpośrednio z trzema powstaniami śląski
mi i plebiscytem. Na Górnym Śląsku natomiast trwał spór o istnienie narodu
śląskiego. Najbardziej radykalne stanowisko wyrażało się w tym, iż samo poja
wienie się tego problemu podważa założenia i logikę konferencji wersalskiej,
a w tym przeprowadzonego 20 marca 1921 roku plebiscytu. I oto, po niespełna
półrocznym oczekiwaniu, 23 maja 1997 roku, w Sądzie Wojewódzkim
w Katowicach nastąpiło postępowanie wyjaśniające. Wydział Obywatelski Urzę
du Wojewódzkiego w Katowicach, pismami z dnia 8 kwietnia 1997 roku oraz
z 11 kwietnia 1997 roku - do którego dołączył dwa pisma z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji kierowane do tegoż wydziału (datowane 4 lutego
i 10 kwietnia 1997 roku) - zwrócił się do Sądu Wojewódzkiego w Katowicach
(Wydział I Cywilny) prezentując własne stanowisko. I tak np. w punkcie 2 stwier
dzono: „Powoływanie się założycieli [Komitetu Założycielskiego Związku
- przyp. MGG] [...] na przepisy ustawy o mniejszościach narodowych jest
przedwczesne, gdyż nie jest on jeszcze obowiązującym w Polsce prawem. Odno
szenie jednostkowych praw obywatela do swobodnego określenia swojej naro
dowości do uprawnień całej grupy etnicznej, jaką są niewątpliwie Ślązacy, nie
może być uznane jako uzasadnienie wniosku o rejestrację stowarzyszenia mniej
szości narodowej, gdyż w grupie tej istnieją różne opcje narodowe" (Pismo
Wydziału Obywatelskiego UW w Katowicach, sygn. akt.: I Ns. Rej. St. 750/95).
Ponadto podniesiono konieczność usunięcia ze statutu Związku §30, który brzmi:
„Związek jest organizacją śląskiej mniejszości narodowej" (Statut Związku).
Rodzi się w tym miejscu pytanie, dlaczego nie budził zastrzeżenia cytowany już
§12, dotyczący sposobu osiągania członkostwa Związku. Niezależnie od własnego
pisma w sądzie przedstawiono jeszcze wspomniane dwa pisma z Ministerstwa
Spraw Wewnętrznych i Administracji. W pierwszym, z 4 lutego 1997, stwier
dzono m.in.: „ani względy historyczne, ani też etnograficzne nie uzasadniają
jakoby ludność Śląska mogła być uznana za mniejszość narodową" (Pismo
Dyrektora Departamentu Spraw Obywatelskich MSWiA, Ob.II-5010-1/1/97).
W drugim zaś, z 10 kwietnia 1997 roku, podkreślono, iż „kwestia rejestracji
stowarzyszenia Związek Ludności Narodowości Śląskiej mogłaby być rozpa
trywana po formalnym stwierdzeniu istnienia takiej narodowości" (Dyrektor
Departamentu Spraw Obywatelskich MSWiA, DO.V.866/97).
�38
MARIAN GRZEGORZ GERLICH
Stanowisko Komitetu Założycielskiego było niezmienne. Do porozumienia
nie doszło. Komitet Założycielski po otrzymaniu (15 kwietnia 1997 roku) opinii
Wydziału Obywatelskiego i obu pism z Ministerstwa, 28 kwietnia 1997 roku
- j a k podaje były lider Związku - skierował do Sądu Wojewódzkiego w Kato
wicach pismo, w którym podkreślał m.in., że w polskim prawie nie istnieje jaka
kolwiek procedura umożliwiająca ustalenie czy dana grupa jest narodem.
Niespełna miesiąc później następuje kolejny akt. 16 czerwca 1997 roku woje
woda zdecydowanie przeciwstawia się rejestracji Związku. Stanowisko jest nie
zwykle szeroko komentowane. Znajduje także odzwierciedlenie w mediach.
Ostatecznie, 24 czerwca 1997 roku, Sąd Wojewódzki w Katowicach podejmuje
decyzję o rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Kończy się pierw
szy, znaczący etap w działalności stowarzyszenia. Wywołuje zadowolenie zwo
lenników idei narodu śląskiego i duże wrażenie społeczne. Staje się to ważnym
wydarzeniem medialnym, zarówno w regionie, jak i w kraju. Na łamach „Rzeczy
pospolitej" już 26 czerwca ukazuje się notatka „Wojewoda zapowiada rewizję",
której autorka stwierdza m.in.: „Sąd Wojewódzki w Katowicach zarejestrował
budzące na Śląsku wiele emocji prasowych stowarzyszenie Związek Ludności
Narodowości Śląskiej [...]. Nowo zarejestrowany związek ma rozbudzać i ugrun
tować świadomość narodową Ślązaków [...] stawia sobie także za cel ochronę
praw etnicznych Ślązaków, którzy zadeklarują swą przynależność do nowej
narodowości. We wniosku o rejestrację dowodzi się, że istnieje liczna grupa
obywateli polskich identyfikująca się jako Ślązacy - różni zarówno od Polaków,
jak i od Niemców" (Cieszewska 1997). W prezentowanym tekście zawarta jest
też informacja, iż wojewoda zapowiedział złożenie rewizji w Sądzie Apelacyjnym.
Szeroko komentowana była wypowiedź przedstawiciela wojewody, który dowo
dził, iż rejestracja związku może wywołać powrót do podziałów plemiennych
sprzed powstania polskiej państwowości. Argumentacja sympatyków Związku
polegała zaś na podkreślaniu wizji unii europejskiej opartej nie na narodach, lecz
na regionach, a w tym na małych narodach typu Ślązacy, Morawianie, Katalończycy, Bawarczycy. Później znalazło to odzwierciedlenie w „Europie 100 flag".
Warto też przywołać sposób rozumowania lidera Związku, Jerzego Gorzelika,
dotyczący kwestii poczucia narodowego. Dziennikarka relacjonująca jego wypo
wiedź stwierdza, że „jeśli narodowość śląska jest kwestią indywidualnego wyboru,
jeśli istnieje grupa ludzi, która tę narodowość deklaruje, tym samym istnieje
naród śląski". Kwestią kluczową jest tu „świadomość", czyli abstrakcyjna idea,
mówi Gorzelik. Porównuje to - jak pisze dalej - z sytuacją Łemków. Wśród
Ślązaków są w encyklopedycznej definicji różne opcje narodowe: niemiecka,
polska, morawska, czeska, kiedyś jeszcze żydowska, lecz mamy też grupę ludzi,
którzy określają siebie po prostu jako Ślązacy" (Cieszewska 1997a). Znamienna
jest w tym kontekście następująca informacja: „Na problem narodowości śląskiej
można patrzeć bez obaw, bo nie jest groźny", sugeruje senator Dorota Simonides,
Ślązaczka od pokoleń. Można dowodzić, że 'Ślązak' to pojęcie regionalne, a nie
narodowe. Założyciele Związku chcą rozbudzać świadomość narodową Śląza
ków, lecz odżegnują się od posądzeń o separatyzm. Sąd uznał, że statut nowego
�POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO
39
związku nie budzi prawnych zastrzeżeń, a w demokratycznym państwie istnieje
swoboda zrzeszania się. Rejestracja Związku nie oznacza prawnego uznania naro
dowości śląskiej, bo w polskim prawie uznaje się kategorię obywatelstwa, a nie
narodowości. Życie pokaże, czy obawy były przesadzone" (Cieszewska 1997a).
Mimo rejestracji Związku stanowisko wojewody katowickiego pozostaje nie
zmienne i 2 lipca 1997 roku zostaje ogłoszona informacja o apelacji złożonej do
Sadu Apelacyjnego w Katowicach.
Tuż przed ogłoszeniem decyzji Sądu Apelacyjnego w regionalnym śląskim
miesięczniku społeczno-kulturalnym ukazuje się szkic „W poszukiwaniu narodu
śląskiego". W zakończeniu stwierdzono: „Problemem o fundamentalnym zna
czeniu będzie [w przypadku rejestracji - przyp. MGG] natomiast realna działal
ność Związku i jego odporność na naciski polityczne. A cóż to za naród, który
nie pragnie realizować swojej określonej ideologii i polityki? Bez nich zatraca
swoje prawo do bytu. Z całą pewnością naród śląski stoi na początku swojej
drogi. Nie odnaleźliśmy go w przeszłości, wyłonił się dopiero w realnej teraź
niejszości [...]. Czy ten naród okaże się herodem? (Gerlich 1997, s. 9).
COFNIĘCIE A K T U REJESTRACYJNEGO
ZWIĄZKU LUDNOŚCI NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ
Sąd Apelacyjny w Katowicach, 24 września 1997 roku, uchylił decyzję Sądu
Wojewódzkiego dotyczącą rejestracji omawianego Związku. Informacje w me
diach nie były precyzyjne. Pojawiła się przestrzeń do spekulacji i plotki. Narastała
atmosfera sensacji. Jak to jest? Związek Śląski był, teraz go nie ma. Grzech za to,
że my Ślązaki. Co to, boją się nas? Zadowolenie wyrażali tylko zagorzali prze
ciwnicy Związku obawiający się potencjalnych, bliżej nieokreślonych konfliktów.
Do społeczeństwa docierały krótkie informacje radiowe i telewizyjne oraz na
ogół również ulotne notatki prasowe. Nieco więcej wiadomości przekazywała
Rzeczpospolita, w której odwołano się do obszernego uzasadnienia przedstawio
nego przez przewodniczącą zespołu orzekającego, Barbarę Kurzeję, eksponując,
iż Ślązacy są grupą o silnym poczuciu tożsamości i odrębności regionalnej, ale
nie wystarcza to, aby byli uznani za naród. Przywoływano też wielowiekowe
oderwanie Ślązaków od etnicznej macierzy i zachowanie mimo to odrębności
kulturowej i językowej przynależnych etnicznie do polskiego pnia (Cieszewski
1997). Rzeczpospolita nadal udostępnia swoje łamy do dyskusji o narodzie ślą
skim. Artykuł Dagmira Długosza - noszący jakże istotny tytuł: „Czy istnieje
naród śląski?" - zamieszczony zostaje 24 września 1997 roku, czyli w momencie
kiedy katowicki Sąd Apelacyjny podejmuje swą decyzję. Autor szuka śladów
istnienia nacji śląskiej w przeszłości, nie odnajduje jej, lecz zarazem - w kon
tekście kongresu wiedeńskiego - podejmuje problem szczególnie podnoszony
przez sympatyków Związku. Stwierdza bowiem, iż wówczas „hojnie tworzono
państwa narodowe nieznacznych rozmiarów" (1997). Nie zwrócono jednak wów
czas uwagi na ziemię śląską. Pojawia się też w tekście kwestia niezwykle istotna,
�40
MARIAN GRZEGORZ GERLICH
i zarazem zaskakująca: „Źle się stało, że sprawa mniejszości śląskiej zaistniała
przed wyborami do Sejmu. Gdyby stało się to w okresie wyborów do samorządu,
mielibyśmy obiektywny sprawdzian zasięgu popularności osób przyznających
się do śląskości, bez podejrzeń, że chodzi tu o obejście progu wyborczego"
(1997). Na ten temat zdania są zróżnicowane, lecz pojawia się i taki pogląd,
niewątpliwie znamienny dla zwolenników omawianej narodowej opcji: Nam
zarzucają, że chcemy uznania narodu śląskiego, żeby mieć przywileje do wybo
rów parlamentarnych. [...] / niech nas nie zachęcają żebyśmy wystawiali swoją
oddzielną śląską reprezentację do wyborów samorządowych, bo wtedy dopiero
zaczną nam zarzucać najgorsze rzeczy, na ten numer się nie nabierzemy, my
jesteśmy uczciwy naród. My się nie damy wpuścić w specjalne śląskie partie, bo
powiedzą, że my jesteśmy separatyści, my wiemy co to znaczą wybory, w nich
uczciwie stajemy, tych samorządowych i tych do Warszawy.
Zbliżały się wybory parlamentarne. Do wyborów w tymże 1997 stanęli też
przedstawiciele „Ruchu Autonomii Śląska", podobnie jak w 2001 roku .
Powróćmy do stanowiska Sądu Apelacyjnego. W obszernym, bo liczącym
prawie 14 stron uzasadnieniu podjęto wiele wątków. Skoncentrujmy się na nie
których, w naszym rozumieniu istotnych. Odnosząc się do decyzji z 24 czerwca
1997 roku stwierdzono: „W motywach swego orzeczenia wskazał [Sąd Woje
wódzki w Katowicach dokonujący rejestracji Związku Ludności Narodowości
Śląskiej - przyp. MGG], że statut Związku nie narusza powszechnie obowiązu
jących zasad prawnych. Cele, jakie sobie stawia i określone w statucie sposoby
ich realizacji są zgodne z prawem i nie naruszają zasad współżycia społecznego.
W szczególności brak jest podstaw do uznania, że Związek może godzić w swo
jej przyszłej działalności w prawa innych osób" (Uzasadnienie, sygn. Akt I ACa
493/97, s. 2-3, dalej: Uzasadnienie...). Sąd zwrócił uwagę także na prawne uwa
runkowania stosunku do pojęć „narodowość śląska" oraz „śląska mniejszość
narodowa". Stwierdził, że ich definiowanie „nie może być przedmiotem badania
z uwagi na nałożony na Sąd przez ustawę o stowarzyszeniach [konkretyzu
jąc, chodzi o ustawę z 7 kwietnia 1989 roku „Prawo o stowarzyszeniach"
- przyp. MGG] obowiązek niezwłocznego [...] rozstrzygnięcia sprawy Podzielił
jednocześnie twierdzenie wnioskodawców, że od wyboru osoby zależy jej naro
dowość i stwierdził, że nie ulega wątpliwości, że na obszarze Górnego Śląska
10
1 0
Dnia 21 września 1997 roku w wyborach do Senatu lista wojewódzka obejmowała 18 kan
dydatów; wybrano 3 senatorów Uprawnionych do głosowania było wtedy 2918280 osób, głoso
wało 1 341 539 osób, głosów ważnych oddano 1314419. RAŚL wystawił następujące osoby, które
uzyskały odpowiednio: Bartecka Urszula - 133 350 głosów, Kołodziejczyk Rudolf - 100764 głosy,
Wieczorek Zenon - 108 897 głosów. W wyborach do Senatu w dniu 23 września 2001 roku
w trzech okręgach wyborczych wyniki „Autonomii dla Ziemi Górnośląskiej" były następujące:
okręg gliwicki (nr 28), uprawnionych do głosowania 674949 osób, głosów ważnych 256945, kan
dydat „Autonomii" Bartecka Urszula uzyskała 39999 głosów; okręg rybnicki (nr 29) uprawnio
nych do głosowania 567 854, głosów ważnych 232460, kandydat „Autonomii" Kluczniok Krzysz
tof uzyskał 41849 głosów; okręg katowicki (nr 30), uprawnionych do głosowania 830025 osób,
głosów ważnych 361 145, kandydat „Autonomii" Bogacki Jerzy uzyskał 75429 głosów.
Źródło: Państwowa Komisja Wyborcza, Protokóły Okręgowych Komisji Wyborczych, 1997, 2001.
�POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO
41
zamieszkują „etniczni tubylcy" (Uzasadnienie..., s. 3). Niestety, Sąd nie wyjaśnił
pojęcia „etniczni tubylcy". Z dalszego toku wywodu można wnosić, iż miał na
uwadze etnicznie polską śląską ludność rodzimą. Użyty termin jest zbyt pojemny,
a zarazem kontrowersyjny Rodzi wątpliwości często podnoszone przez mniej
szość niemiecką na Górnym Śląsku. Pomijając tę kwestię zaznaczmy, że dalej
podniesiono jeszcze problem braku jednoznaczności w stosunkach między
narodowych, co do sposobu pojmowania pojęć: „mniejszość narodowa" oraz
„narodowość". W odniesieniu do pojęcia „naród" przedstawiono natomiast
wykładnię prawną rozumianą w kategoriach, co jest słuszne ze względu na cały
tok wywodu, prawa międzynarodowego. Stwierdzono zatem, odwołując się do
pracy Alfonsa Klafkowskiego, Prawo międzynarodowe publiczne, z 1964 roku,
iż: „Nauka prawa międzynarodowego posługuje się określeniem naród jako
wspólnotą ludzi uformowaną historycznie, będącą wynikiem warunków geogra
ficznych, gospodarczych, społecznych, kulturowych. Naród rozwija się i dąży
do stworzenia własnej organizacji państwowej. Dopóki jej nie stworzy, nie jest
podmiotem prawa międzynarodowego" (Uzasadnienie..., s. 6).
Odwołując się do wielu innych prac dalej stwierdzono w „Uzasadnieniu", iż
przyjęte rozumienie narodu wskazuje, że tego rodzaju organizm społeczny
kształtuje się w procesie historycznym przez wiele stuleci. Tego warunku Ślą
zacy nie spełniają. Jednocześnie podkreślono silne związki tej grupy, znajdującej
się przez stulecia poza obszarem państwa polskiego, poddawanej germanizacji,
przynależnej „do pnia kultury polskiej" mimo odrębności kulturowej. Odwołano
się też do sposobu postrzegania Górnoślązaków stwierdzając, że są pojmowani
jako grupa regionalna a nie narodowa.
Niezwykle istotny, w kontekście decyzji Sądu Apelacyjnego, był tekst Jerzego
Kranza (1997), który w odbitkach krążył w badanych środowiskach. Autor
zachęca do zastanowienia się nad istotą takich pojęć, jak „naród", „mniejszość
narodowa", „mniejszość etniczna, religijna, językowa". W konkluzji stwierdza,
że Ślązakom „potrzebna jest [...] pomoc państwa w rozwiązywaniu trudnych
problemów lokalnych [...]. Wiele śląskich postulatów można realizować krok po
kroku w ramach innych struktur. Wniosek o rejestrację organizacji mniejszości
śląskiej wydaje się jednak rozwiązaniem chybionym, bez związku z rzeczywi
stością społeczną i polityczną Polski i regionu Śląskiego" (Kranz 1997).
11
JESTEŚMY NARODEM.
ZŁOŻENIE WNIOSKU KASACYJNEGO DO SĄDU NAJWYŻSZEGO
Zgodnie z zapowiedziami lidera Związku, następuje złożenie wniosku kasacyj
nego do Sądu Najwyższego w Warszawie. Formalnie wniosek wpłynął 3 listopada
1997 roku. Działacze byli wspomagani przez Helsińską Fundację Praw Człowieka.
11
Autor jest pracownikiem Centrum Stosunków Międzynarodowych Instytutu Spraw Pu
blicznych w Warszawie.
�42
MARIAN GRZEGORZ GERLICH
W czasie badań terenowych, rozmów z Górnoślązakami, okazało się, że właśnie
decyzja Związku o wprowadzeniu problemu narodu śląskiego na forum ogólno
polskie wywołała bardzo silne, zróżnicowane reakcje; od zachwytu do zupełnej
negacji . Dyskusje środowiskowe uległy wzmocnieniu. Do tej pory działalność
Związku pojmowano w kategoriach pewnej wewnętrznej śląskiej akcji, która nie
miała - według potocznych przekonań - mimo wielu enuncjacji prasowych i na
głośnienia w kraju, szerszego oddźwięku społecznego i politycznego. Pojawienie
się tego problemu „u nich w Warszawie" zmuszało natomiast do refleksji nad
odbiorem społecznym, nad potencjalnymi skutkami dla regionu, a zwłaszcza jego
ludności rodzimej. Zwolennicy decyzji Związku podkreślali konieczność finali
zowania rozpoczętej akcji. Najważniejszym było dla nich uznanie własnej grupy
jako narodu, a ewentualną decyzję pozytywną pojmowano jako efekt dojrzałości
państwa polskiego, także samych Polaków, postrzeganych często jako nacjonali
stów. Tego rodzaju decyzję rozumiano również jako rekompensatę za doznane
krzywdy i tym samym „prawdziwy akt sprawiedliwości dziejowej". Ten radykalny
pogląd miał jednak zdecydowanie marginalny zasięg, choć niezbędne są odpo
wiednie badania statystyczne, uzupełniające prezentowaną opcję jakościową.
Do rangi symbolu urasta fakt, iż właśnie w Katowicach odbyła się w grudniu
1997 roku, z inicjatywy Anny Tatarkiewicz, konferencja „Pytania o polską toż
samość kulturową" , w której poza problemami ogólnopolskimi odniesiono
się także do kwestii górnośląskich , zwracając uwagę na wiele specyficznych
elementów lokalnej tożsamości, widzianych też w kontekście tradycji polskiej;
pojawił się również temat narodu śląskiego. Pokłosie konferencji zostało opubli
kowane częściowo w Śląsku (1998, nr 2) oraz w całości w kwartalniku Wyrazy
(1998, nr 5-6), co nastąpiło tuż przed oczekiwaną decyzją Sądu Najwyższego.
Ostatecznie, 18 marca 1998 roku, odrzucił on kasację złożoną przez Związek
Ludności Narodowości Śląskiej i tym samym podtrzymał decyzję Sądu Ape
lacyjnego w Katowicach. Obszerne „Postanowienie" zawiera wiele ważnych
sformułowań. Istotne były odwołania się do kwestii sensu stricte prawnych.
Zwrócono m.in. uwagę, iż „Mniejszość narodowa [a liderzy Związku zdecy
dowanie definiują śląską zbiorowość regionalną jako mniejszość narodową na
terenie państwa polskiego - przyp. MGG] jest pojęciem prawnym (art. 35
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 lutego 1997 r.), choć nie jest zdefinio
wana ani w prawie polskim, ani w powołanych w kasacji konwencjach. Jednakże
raport wyjaśniający do Konwencji Ramowej Rady Europy o mniejszościach
narodowych z 1995 roku jednoznacznie stwierdza, że subiektywny wybór narodu
przez człowieka jest zawsze nierozłącznie związany z obiektywnymi kryteriami
12
13
14
15
1 2
Jest zastanawiające, jak informacja ta tak szybko dotarła do w miarą szerokich rzesz spo
łeczeństwa.
Jej organizatorami była redakcja Wyrazów, Górnośląskie Towarzystwo Literackie i miesięcz
nik Śląsk, a patronat medialny objęła redakcja Polityki (Zdzisław Pietrasik oraz Adam Krzemiński).
Wystąpili m.in.: A. Tatarkiewicz, P. Śpiewak, A. Krzemiński G. Borkowska, J. Hennelowa,
T. Kijonka.
W tej części wystąpili: M.S. Szczepański, M.G. Gerlich, J. Tomasiewicz, J. Wódz, K. Karwat.
1 3
1 4
1 5
�POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO
43
istotnymi dla tożsamości narodowej. Oznacza to, iż subiektywna deklaracja przy
należności do określonej grupy zakłada uprzednią społeczną akceptację istnienia
takiej grupy narodowościowej" (Postanowienie, s. 4). Chodzi tu zatem o naród
ukształtowany w procesie historycznym, z wszystkimi tego konsekwencjami
wewnętrznymi, zewnętrznymi, subiektywnymi i obiektywnymi. Dalej stwierdzo
no: „W powszechnej świadomości społecznej było i jest przekonanie o istnieniu
grupy etnicznej Ślązaków, która jednakże nigdy nie była uważana za odrębną
grupę narodową" (Postanowienie, s. 4).
Tego rodzaju uzasadnienie budzi największe kontrowersje ze strony zwolen
ników istnienia narodu śląskiego. Nadal był on przedmiotem ożywionej dyskusji.
I tak, na łamach Rzeczypospolitej, Jan Lissowski, w artykule „Czy można wybie
rać ojczyznę", zastanawia się nad fenomenem „narodu śląskiego" i stwierdza:
„Nie było nigdy trzeciej, śląskiej narodowości, ale była - i nadal jest - trzecia
grupa ludności, której nie można zaliczyć ani do Niemców, ani do Polaków [...].
Należą do niej ci mieszkańcy Śląska, którzy nie podjęli jeszcze ostatecznej decy
zji, co do swojej ojczyzny i stoją przed indywidualnym wyborem: być Polakiem
czy Niemcem" (Lissowski 1998). Z kolei Antoni Kositza, polemizując z tymi
wywodami, ogłasza artykuł „Ani Polska, ani Niemcy", w którym dowodzi ist
nienia narodu śląskiego i zarazem stwierdza: „Ojczyzną dla tych Górnoślązaków
nie jest ani Polska, ani Niemcy, lecz stanowi j ą «Slaska Heimaterde»" (1998).
SKARGA W EUROPEJSKIM TRYBUNALE PRAW CZŁOWIEKA W STRASSBURGU
18 czerwca 1998 roku Komitet Założycielski ZLNŚ składa w trybunale strasburskim skargę na państwo polskie, zarzucając sądom złamanie prawa do zrze
szania się, a z kolei 17 maja 2001 roku dochodzi do publicznego przesłuchania
stron, to jest reprezentantów komitetu założycielskiego i polskiego rządu. Zwią
zek reprezentowali: R. Kołodziejczyk, E. Sowa, J. Gorzelik, a na czele strony
rządowej stał Krzysztof Drzewicki. Reprezentujący interesy Związku mecenas
Sławomir Waliduda ustosunkował się do sposobu pojmowania przez stronę rządo
wą mniejszości narodowych, a w tym kryteriów subiektywnych i obiektywnych.
Stwierdził: „Jakkolwiek rząd odnotowuje istnienie subiektywnych kryteriów po
stronie skarżących, to jednak odmawia istnienia kryteriów obiektywnych. Jed
nakże odmowa ta jest zupełnie dowolna i nie znajduje potwierdzenia w rzeczy
wistym stanie sprawy. Rząd co prawda sugeruje, iż kryterium obiektywnym jest
społeczna akceptacja, ale przecież z samego założenia pogląd powyższy ma cechy
wyłącznie subiektywne, gdyż nie znajduje oparcia w jakichkolwiek normach
prawnych. Rząd nie mówi więc, jakie są obiektywne kryteria istnienia mniej
szości, po to, by Ślązaków pozbawić w tym względzie możliwości odniesienia" .
Po upływie kilkunastu miesięcy, 5 grudnia 2001 roku, na posiedzeniu czwar
tej sekcji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, zapada decyzja w sprawie
16
6
Materiał uzyskany od dr. J. Gorzelika.
�44
MARIAN GRZEGORZ GERLICH
ZLNŚ. Orzeczenie jest utajnione aż do publikacji. Dwa tygodnie później, 20 grud
nia 2001 roku, zapada ostateczna decyzja. Zdaniem Trybunału, polskie sądy nie
złamały prawa odmawiając rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej.
Polskie media podały tę informację z nieukrywanym zadowoleniem. Poja
wiają się tytuły w rodzaju „Ślązacy przegrali", które bulwersują rodowitych
mieszkańców Górnego Śląska odrzucających działania Związku, a więc zdecy
dowaną większość. Organizacja nie istnieje, ale jednak sprzymierzeniec, czyli
Ruch Autonomii Śląska, w swoim portalu internetowym szeroko komentuje to
zdarzenie. I tak praktycznie było przez cały okres sporu dotyczącego rejestracji
Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Wiele elementów programu tej organi
zacji w różny sposób prezentowano w działaniach Ruchu Autonomii Śląska,
a szczególne odzwierciedlenie można zauważyć na łamach Jaskółki Śląskiej oraz
na stronach internetowych tej organizacji (zob. www.raslaska.org.) . Na szcze
gólną uwagę w tym kontekście zasługuje to, że 8 listopada 2001 roku odbył się
kongres "European Free Alliance - Democratic Party of Peoples of European".
Wtedy to Ruch, który reprezentowali Józef Gwóźdź i Jerzy Gorzelik, uzyskał
status członka-obserwatora. Można nawet zauważyć pewne wyraźne związki
kadrowe między obu organizacjami.
17
PORAŻKA W STRASSBURGU I NOWA SZANSA
Decyzja Trybunału spowodowała niewątpliwą radykalizację poglądów zwolen
ników narodu śląskiego. Mówią, że naród ten nie umarł w Strassburgu. Pytają czy
są „niechcianymi dziećmi Europy" {Jaskółka 2002, styczeń). Decyzja w Strass
burgu jest niewątpliwą porażką dla Związku, a także określonej części członków
i sympatyków Ruchu Autonomii Śląska. Jednak odnaleziono nową szansę mobili
zacji etnicznej, a w efekcie także wyniesienia kwestii narodu śląskiego ponownie
na arenę ogólnopolską, a nawet międzynarodową. Zbliżający się spis powszechny
potęguje nastroje mobilizacji. Związek Ludności Narodowości Śląskiej nie istnieje,
ale okazuje się, że o kwestie narodowości śląskiej upomina się Ruch Autonomii
Śląska. Oto, w zbliżającym się Narodowym Spisie Powszechnym, pod nume
rem 33, zawarte jest pytanie dotyczące właśnie narodowości. Okazuje się, że
- według informacji uzyskanych przez członków stowarzyszenia - w czasie szko
leń rachmistrzów zalecano im, aby osoby deklarujące narodowość śląską zachęcać
do zmiany deklaracji. Problem ten, jak i szerzej zarzucane władzom manipulacje
związane ze spisem, a dotyczące Górnoślązaków, zostały omówione w „Oświad
czeniu" wydanym przez Ruch 13 marca 2002 roku . Ogłoszony 23 kwietnia 2002
18
1 7
Jest kilka portali internetowych, które prezentują kwestie dotyczące narodu śląskiego
i to zgodnie z ideami Związku Ludności Narodowości Śląskiej czy Ruchu Autonomii Śląska.
Warto odwołać się także do „Echa Ślońskiego. Niezależnego Magazynu Internetowego
(www.echoslonska.com.)".
„Oświadczenie" podpisał kierownik Biura Prasowego RAŚL - Jerzy Gorzelik.
1 8
�POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO
45
„Komunikat" stwierdza natomiast: „Ruch Autonomii Śląska ma zatem mocne
podstawy by przypuszczać, że władze polskie, wspomagane przez część establish
mentu, dążąc do wywołania dezorientacji wśród Ślązaków, pragną zmanipulo
wać spis powszechny i wypaczyć obraz sytuacji narodowościowej na Górnym
Śląsku". Można przyjąć hipotezę, iż część górnośląskiej zbiorowości regionalnej
będzie deklarowała przynależność do narodu śląskiego. Najtrafniej sytuację ujął
jeden z rozmówców: Czekamy. Nawet jeśli za Ślązaków będzie się w tym spisie
uważało 1000 osób to już jest problem dla władzy. Działacze spodziewają się
natomiast kilkudziesięciu tysięcy tego rodzaju deklaracji, konkretyzując - nie
którzy spodziewają się do 90 tysięcy. Zasygnalizowany typ wyboru może
potencjalnie wywołać zawiłą sytuację i to nie tylko w kategoriach prawnych.
Oto, nie uznajemy istnienia narodu śląskiego, ale zarazem w Narodowym Spisie
Powszechnym może się pojawić kategoria osób deklarująca poczucie takiej przy
należności narodowej. Istnieje zresztą casus czeski. Stanisław Zahradnik pisze,
co rozumieć należy nie tylko jako wypowiedź zatroskanego działacza polskiego:
„Główne cechy [...] spisu ludności z 1991 roku [czyli już w realiach nowego
demokratycznego państwa czeskiego - przyp.MGG] to wprowadzenie narodo
wości morawskiej i śląskiej " (Zahradnik 1991, s. 24-25). W Polsce wyniki
spisu nie są jeszcze znane.
19
NARÓD ŚLĄSKI - NOWY PRZEJAW PROCESU NARODOTWÓRCZEGO?
Historia prezentowanego Stowarzyszenie to szczególnego rodzaju obraz dzia
łań zmierzających do przygotowania podstaw instytucjonalnych skierowanych
wobec występujących na Górnym Śląsku już od początku ubiegłego stulecia
zróżnicowanych tendencji ślązakowskich. Jest to problem niezwykle skompli
kowany, tak jak wszelkie procesy narodotwórcze, czy też mające choćby taki
charakter, lub tylko symptomy. W naszej europejskiej perspektywie stykamy się
zarówno z narodami historycznie ukształtowanymi, jak i zjawiskami nowymi, o
różnej jednak skali czasowej. Przede wszystkim to historyczne uformowanie się
europejskich wielkich i małych narodów. Wiadomo, że proces ten przebiegał
według pewnych znamiennych, rozpoznanych już w kategoriach scjentystycz
nych modeli (zob. np. Chlebowczyk 1983; Pomian 1992; Waldenberg 1992). To
są konkretne prawidłowości (kulturowe, społeczne, ideologiczne, organizacyjne,
instytucjonalne, polityczne, militarne), a wreszcie również określony kontekst
politycznej akceptacji wewnętrznej i międzynarodowej. Zresztą właśnie kwestia
politycznego uznania danego narodu przez inne narody jest szczególnie pod
noszona przez zwolenników narodu śląskiego. Twierdzą oni, iż dotąd dla Górno
ślązaków nie było w zasadzie sprzyjającego momentu do tego typu rozwiązań.
W tym klasycznym modelu nie zawsze w pełni mieszczą się procesy zachodzące
1 9
Dla ilustracji podajmy, że przynależność do narodu polskiego deklarowało na Zaolziu
43479 osób a do narodu śląskiego 10858 osób (Zahradnik 1991, s. 25).
�46
MARIAN GRZEGORZ GERLICH
w niektórych ustabilizowanych demokracjach zachodnich związane z aktyw
nością niektórych narodów czy grup etnicznych nie posiadających własnej pań
stwowości, a dążących do realizacji różnych celów politycznych, w tym także
rozszerzenia autonomii. W różny sposób ambicje narodowe połączone z dąże
niem do samostanowienia przebiegały od 1989 roku we wschodniej części
Europy. Miały charakter pokojowy, ale też militarny. Problematykę rozwiązań
prawnych w tym zakresie należy jednak postrzegać już w kontekście prawo
dawstwa Unii Europejskiej (zob. np. Wybór... 1999, s. 151-208), choć przykła
dowo Polska nadal nie ma ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych.
Niezależnie jednak od owych procesów interesującą nas kwestię narodową
należy współcześnie rozpatrywać także w powiązaniu z tworzeniem się społe
czeństwa obywatelskiego i „obumierania" państwa narodowego czy „epoki póź
nej nowoczesności". Natomiast w przestrzeni postsowieckiej należy dodatkowo
uwzględnić między innymi szeroko rozumianą traumę wynikającą z wielo
aspektowego zniewolenia (Bogucka 1997), tworzenie struktur demokratycznych,
restrukturyzację przemysłu.
Przypadek górnośląski jest szczególny. Ludność rodzima deklaruje się bowiem
w miarę powszechnie jako Polacy, zarazem eksponuje przywiązanie do śląskości.
Sytuacja jest skomplikowana, bowiem m.in. określone wydarzenia społeczne,
a zwłaszcza polityczne, a obecnie także ekonomiczne powodują pojawianie
się postaw labilnych narodowo. Tego nie można jednak oceniać w klasycznych
kategoriach patriotyzmu i zdrady, lokalny kontekst jest bowiem materią bardzo
delikatną i nie znajduje odniesienia w innych regionach Polski. Występuje tu
splot różnych (historycznych i realnie teraźniejszych), dotąd w małym zakresie
rozpoznanych w aspekcie kompleksowym, czynników dynamizujących erozję
polskich postaw narodowych i zarazem formowanie się postaw proślązakowskich
oraz lansowanie fenomenu narodu śląskiego. Z całą pewnością część ludności
rodzimej po prostu chce być tym kim jest, to znaczy grupą nie odczuwającą
potrzeby definiowania siebie w kategoriach narodowych. Musi zastanawiać
pytanie: Czy człowiek, który nie umie określić siebie w kategoriach narodowych
nie jest człowiekiem, jest kimś gorszym? Czy ktoś taki nie może iść do Europy?
Ja też dobrze pracuję, lubię teatr, muzykę, lubię i Chopina, i Wagnera, lubię
Mickiewicza i Schillera, a nie lubię ani polskiego disco-polo, ani bawarskich
przyśpiewek. Natomiast czynnik narodowy mnie nie interesuje. Tak oto stara
postawa znajduje nową jakość merytoryczną.
Część Górnoślązaków poszukuje swojej tożsamości. Oni, i ogół ludności
rodzimej, tkwią w szczególnej sytuacji, tu i teraz. W tym kontekście musimy
więc uwzględnić choćby wielowiekowe funkcjonowanie górnośląskiej zbioro
wości regionalnej poza etnicznym organizmem państwowym, realne bytowanie
na pograniczu kulturowym i politycznym, istnienie kultury dominującej, jeszcze
z początkiem okresu międzywojennego funkcjonowanie niepełnej struktury
społecznej własnej zbiorowości, nikły związek z polskim Universum symbolicz
nym, prymat regionalnego Universum symbolicznego (o charakterze oralnym),
nie w pełni wykrystalizowana sytuacja narodowościowa, silne poczucie własnej
�POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO
47
odrębności, tworzenie się organizacji ślązakowskich w okresie międzywojnia,
silny wpływ nazizmu, eksploatacyjną politykę centrum wobec Górnego Śląska
w dobie PRL, stosunkowo wyraźne zamknięcie się jeszcze w latach 60. X X wieku
części ludności rodzimej w obrębie śląskości, istniejące poczucie krzywdy, nikłą
mobilność społeczną, na ogół małe zainteresowanie edukacją, narastanie frustra
cji wynikającej z postępującego gwałtownie upadku „starego przemysłu" i na
rastanie bezrobocia, brak wiary w kreacyjną rolę własnej elity i rozczarowanie
jej „rządami", przekonanie o konieczności śląskiej reprezentacji na różnych
szczeblach władzy, niezrozumienie braku autokreacji śląskiej tożsamości i jej
szczególnych walorów, utrzymywanie się elementów tzw. tradycyjnej kultury
i przekonanie ojej atrakcyjności.
Ta sytuacja, jak i działalność ideologów narodu śląskiego, którzy niewątpli
wie będą szukać nowych form aktywności i instytucjonalizacji swego ruchu,
wskazuje, iż na obecnym etapie stykamy się jednak ze specyficznym, nowym
przejawem procesu narodotwórczego. Nie wykluczone, iż będzie ona wykorzy
stana do tworzenia śląskiego etnomitu politycznego, który w swej istocie zawsze
odwołuje się do emocji i stereotypów. Czy będzie on pomocny w intensyfikacji
postaw prośląskich i jednocześnie mobilizacji etnicznej, służącej politycznej
akceptacji narodu śląskiego? Trudno odpowiedzieć. Po próbie jego uznania
poprzez sądową rejestrację Związku Ludności Narodowości Śląskiej może na
stąpić próba jego politycznego uznania wskutek odwoływania się do deklaracji
w Narodowym Spisie Powszechnym. Problemem odrębnym jest natomiast to,
w jakim zakresie naród śląski spełnia kryteria znamienne dla narodów ukształ
towanych historycznie. Tego typu nowa „technologia" powoływania narodu
pozbawionego swojej jednoznacznej tożsamości jest - parafrazując wypowiedź,
którą sformułował Ivan Colovic - szczególna. Możemy się zetknąć z kolejnymi
zadekretowanymi politycznie obrzędami przejścia „od banalnego stadium życia
nieobudzonego" (Colovic 2001, s. 87), nieistniejącego narodu do statusu narodu
powołanego drogą administracyjną, bez jakichkolwiek cech narodu-bohatera,
co jest znamienne dla wielu nacji.
LITERATURA
B e r l i ń s k a D. 1999, Mniejszość niemiecka na Śląsku Opolskim w poszukiwaniu
tożsamości,
Opole.
B o g u c k a T. 1997, Polak po komunizmie, Kraków.
B r u b a k e r R. 1998, Nacjonalizm inaczej. Struktura narodowa i kwestie narodowe w nowej
Europie, Warszawa-Kraków.
C h l e b o w c z y k J. 1983, O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia narodowa
i procesy narodotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku
XVIII wieku do początków XX w.), Warszawa-Kraków.
C i e s z e w s k a B. 1997, M y naród, Rzeczpospolita, nr 147, 26.06.
- 1997a, Wojewoda zapowiada rewizję, Rzeczpospolita, nr 149, 28.06.
C i e s z e w s k i J. 1997, Ślązacy nie są mniejszością, Rzeczpospolita, nr 224, 25.09.
Ć o 1 o v i ć I . 2001, Polityka symboli. Eseje o antropologii politycznej, Kraków.
�48
MARIAN GRZEGORZ GERLICH
G e r l i c h M . G. 1994, O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do „obcych" Uwagi na
marginesie badań nad świadomością narodową współczesnych Górnoślązaków, Kontekst,
nr 1-2, s. 13-135.
- 1996, „Jestem Górnoślązakiem". Co to znaczy?, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy
- Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), s. 191-196.
- 1998, W poszukiwaniu narodu śląskiego, Śląsk, nr 8, s. 7-9.
- 1999, Elementy tradycyjnej tożsamości regionalnej w ideologii nowych elit politycz
nych na Górnym Śląsku, [w:] Diferenciacia metskeho spoiećenstva v każdodennom
żivote, I . Salner, Z. Benuśkova (red.), Bratislava,s. 28-36.
H e n n e l o w a J. 1998, Polak-katolik? Tożsamość kresowa, Wyrazy, nr 5-6, s. 42-44.
H u p k a H. 2001, Niespokojne sumienie. Wspomnienia, Warszawa.
K a b z i ń s k a I . 2000, Między grupą etniczną a narodem, Etnografia Polska, t. 44, z. 1-2, s. 39-60.
K a n i u s e l l a T. 1999, Wyłanianie się grup narodowych i etnicznych na Śląsku w okresie
1848-1918, Sprawy Narodowościowe, Seria Nowa, z. 12-13, s. 35-72.
K 1 a f k o w s k i A. 1964, Prawo międzynarodowe i publiczne, Warszawa.
K o s i t z a A.S. 1998, Ani Polska, ani Niemcy, Rzeczpospolita, 30.05.
K r z e m i ń s k i A. 1998, Polska Frankensteinem Europy, Wyrazy, nr 5-6, s. 19-23.
K u r c z Z. 1997, Mniejszość niemiecka w Polsce, Wrocław.
K w a ś n i e w s k i K. 1997, Czy istnieje narodowość śląska?, Sprawy Narodowościowe.
Seria
Nowa, t. 6, z. 1, s. 129-151.
L i s s o w s k i J. 2000, Czy można wybierać ojczyznę?, Rzeczpospolita, 28.03.
N a w r o c k i T. 1993, Spór o regionalizm i regionalizację na Górnym Śląsku, [w:] Czy Polska
będzie państwem regionalnym?, G. Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, s. 137-179.
Niechciane... 2001, Niechciane dzieci Europy (komentarz), Jaskółka Śląska, styczeń.
Ochrona... 1995, Ochrona praw osób należących do mniejszości narodowych, Warszawa.
P o m i a n K. 1992, Europa i jej narody, Warszawa.
S i m o n i d e s D. 1994, Nad przeszłością, Przegląd Polityczny, nr 24, s. 63-69.
- 1997, Górnośląska samowiedza, Śląsk, nr 6.
S z c z e p a ń s k i M . S. 1993, Regionalizm górnośląski w świadomości społecznej, [w:] Czy Polska
będzie państwem regionalnym?, G. Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, s. 205-233.
- 2002, Opel z górniczym pióropuszem, Katowice.
S z m e j a M . 2001, Niemcy? Polacy? Ślązacy!, Kraków.
S z y n k i e w i c z S. 1996, Konflikt tożsamości, tożsamość w konflikcie, [w:] Konflikty etniczne.
Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), War
szawa, s. 15-30.
W a l d e n b e r g M . 1992, Kwestie narodowe w Europie środków o-w schodni ej'. Dzieje, idee, War
szawa.
W ó d z J. 1998, Z politycznego punktu widzenia, Wyrazy, nr 5-6, s. 49-56.
Wybór... 1999, Wybór Konwencji Rady Europy. Wersja polska, Warszawa.
Z a h r a d n i k St. 1991, Struktura narodowościowa
Zaolzia na podstawie spisów
ludności.
1880-1991, Trzyniec.
ŹRÓDŁA
Jaskółka Śląska, organ Ruchu Autonomii Śląska.
Komunikat Ruchu Autonomii Śląska z 23 kwietnia 2002 r.
Korespondencja różnych instytucji do Związku Ludności Narodowości Śląskiej.
Oświadczenie Ruchu Autonomii Śląska z 13 marca 2002 r.
Materiały Państwowej Komisji Wyborczej, Protokóły Komisji Okręgowych 1997, 2001.
Postanowienie Sądu Najwyższego w Warszawie (sygn. Akt I PKN 4/98).
Statut Związku Ludności Narodowości Śląskiej.
Uzasadnienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach (sygn. akt I Aca 493/97).
�POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO
49
MARIAN G R Z E G O R Z G E R L I C H
CALLING THE SILESIAN NATION INTO BEING. FROM KATOWICE TO STRASSBURG
- THE ARDOUS WAY TO THE REGISTRATION
OF THE ASSOCIATION OF PEOPLE OF SILESIAN NATIONALITY
Summary
As soon as the communist regime had collapsed, some new social processes emerged among
the autochtonous population of Upper Silesia. The processes, complex and not known previously,
were manifested in the revival of the Silesian ethnic identity, creation of new autonomy of the
local society, initiation and institutionalization of new regional movement. Among the elites the
idea of regionalization of the country was promoted and, to a lesser extent, the idea of restoration
of the autonomy of the province of Silesia like that from before 1939. It was the perspective
in which, some years later, the problem of the Silesian nation reappeared officially. It was
expressed in the attempt of the registration of the Association of People of Silesian Nationality,
on 11 December 1996.
The article describes the stages and circumstances of the endeavour to register the association
in state courts of succeeding instances. The Association was registered by the District Court
in Katowice on 24 June 1997. The decision, however, was revoked on 24 September 1997 by
the Court of Appeal in Katowice. On 3 November the leaders of the Association appealed for
cassation to the Supreme Court; the application was eventually rejected on 18 March 1998.
The author has analysed the arguments of both parties - the courts and the Association - and
he points at two dimensions of the problem: that of the formal legal regulations and that revealing
the complexity of problems concerning national identity and self-definition. The phenomenon
of the "Silesian nation", the attitudes of its adherents do not appear in any studies in social
science in general, and ethnology in particular.The debate on the problem can be found in press
only - both national and regional.
The next step of the Association was to put the case to the Human Rights Court in Strassbourg.
On 20 December 2001 the Strassbourg Court acknowledged the conformity of the procedures of
the Polish courts with the regulations.
A l l the same, that decision cannot solve the problem of the Silesian nation, neither can it
prevent other organizations from raising it again. New circumstances appeared connected with
the National Census in 2002, since the questionnaire includes "nationality". Supporters of the
idea of Silesian nationality recommend the inhabitants to declare it although it has not been
included on the list of nationalities officially recognized.
Yet the main problem is to what extent the idea is really accepted by the local population.
Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a782f81ac87bf5177c6fd97101848a0c.pdf
e6aa5024e0ad8f204e1591827bf915cb
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1712
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1584
Title
A name given to the resource
Postkomunizm. Ideowe i społeczne płaszczyzny dialogu / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.5-28
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd-Piasecka, Mirosława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
A
R
T
Y
K
U
Ł
Y
„Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa
POSTKOMUNIZM. IDEOWE
I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU
Wyrazy: 'postkomunizm', 'postkomunistyczne' weszły na trwałe do naszego
języka (potocznego, literackiego i naukowego) bezpośrednio po upadku „bloku
sowieckiego" i związanego z nim ustroju politycznego. Stosowane są one dość
dowolnie, zwykle dla podkreślenia trwałości - uznanych za komunistyczne
- sposobów myślenia lub działania konkretnych osób i instytucji .
W trakcie kilkunastoletnich zainteresowań procesami obecnej transformacji
społeczno-gospodarczej polskiej wsi miałam niejednokrotnie do czynienia z róż
nie artykułowanymi wypowiedziami i zapisami określającymi postkomunizm.
Dotychczasowe definicje postkomunizmu są w większości opisowe. Przy czym
najszersza i najbardziej oczywista stwierdza, że jest to wszystko to, co nastąpiło
po systemie komunistycznym (Kofman, Roszkowski 1999, s. 142). W literaturze
naukowej niektórzy autorzy zachodni używają określenia postkomunizm do łącz
nego opisania sytuacji krajów byłego bloku radzieckiego po 1989 r. i samej trans
formacji ustrojowej. Rzadziej pojęcie to jest stosowane jako składnik procesu
transformacji i wówczas znaczy tyle, co zbiór reliktów przeszłości. W przed
stawionym tu tekście postaram się uporządkować, a także przybliżyć konteksty
i okoliczności występowania słowa 'postkomunizm'. Chciałabym też ukazać
realia społeczno-ekonomiczne, w jakich ma miejsce dyskurs o postkomunizmie.
Za podstawę do wniosków posłuży mi analiza przekazów prasowych, uzupeł
niona wynikami najnowszych badań socjologicznych nad społeczeństwem polskim.
1
INTELEKTUALNA PŁASZCZYZNA POSTKOMUNIZMU
W żargonie politycznym 'postkomunizm' jest jednym z najczęściej używanych
słów. Jego zakres nie jest jednak dokładnie sprecyzowany. Pojęciu temu przypisuje
się wiele różnorodnych znaczeń. Paweł Śpiewak, historyk idei, socjolog, w jed
nym z wywiadów wyraził głębokie przekonanie o istniejącym nadal problemie
1
Z całą świadomością pozostawiam do innych studiów rozważania, na ile satelitarne pań
stwa ZSRR, w tym także Polska, były socjalistyczne, a na ile komunistyczne. Istotne jest dla
mnie w tym miejscu głównie stwierdzenie, że w konkretnej rzeczywistości historycznej zaistniał
termin 'postkomunizm'.
�6
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
postkomunizmu. Określił go mianem choroby, która przenika cały ustrój państwa
i dotyka całą sferę publiczną, która sprawia, że mamy dzisiaj niemal dokładnie
takie państwo, jakie próbowaliśmy pokonać przed 1989 r. Przy tym nie jest to pro
blem formacji politycznych wywodzących się ze starego reżimu, ani [...], jaka par
tia będzie rządzić, ale programu politycznego zapewniającego wolność polityczną
oraz codzienny porządek i ład organizacyjny (Informacja Polityka 2000, s. 112).
Jerzy Surdykow ski, w felietonie pt. „Niewola z wyboru", zastanawia się czy
postkomunizm odnosi się do byłych komunistów i krajów, które nie w pełni
wyzwoliły się z upadłego ustroju, czy też Polska jest dlatego krajem postkomu
nistycznym, że nadal nie sprywatyzowano ogromnej części gospodarki, czy też
dlatego, że rządzące koalicje przejęły od komunistów zasadę nomenklatury
(Surdykowski 1999, s. 32).
Francuski historyk, specjalista od Rosji i Europy Wschodniej, profesor Alain
Besancon uważa, że - podobnie jak 'postmodernizm' - 'postkomunizm' jest
terminem właściwym. Istotne jest tylko dokładne zdefiniowanie tego, co się
kryje pod tym pojęciem. Może ono wyjaśniać czy postkomuniści mają analo
giczny cel z komuną (wszechświatową rewolucję) czy stosują identyczne metody
terroru i fałszu, wierzą w te same prawdy, w walkę klas i gospodarkę planową,
czy też odnosimy je do tego, co nas szczególnie irytuje, a mianowicie - do
samych ludzi, wyznających i realizujących określone idee. Jego zdaniem, okreś
lenie postkomunizm odnosimy przede wszystkim do ludzi, którzy coraz to
nowym językiem zabiegają o to samo. Najpierw używali oni języka ideologii,
potem - kiedy zdobyli władzę - języka siły, by teraz używać języka interesów.
Ale ich celem jest niezmiennie władza (Czerwony... 1999, s. 34). Przerwanie tej
ciągłość zależy od polityki i biologii.
Od zmiany ustroju upłynęło ponad dziesięć lat. Komuniści, którzy na prze
łomie lat 80. i 90. rządzili w Europie Wschodniej są już ludźmi starymi i scho
rowanymi. To pokolenie komunistów w większości dbało o władzę, a nie o włas
ność, bo nomenklatura i tak miała wszystko, czego potrzebowała. Ci, którzy
pozostają obecnie na kierowniczych pozycjach - w krajach, w których post
komuna jest u władzy - za czasów realnego socjalizmu byli młodzi i naiwni,
nie zdążyli pobrudzić sobie rąk (tamże, s. 34). Ci młodzi, jak uważa Besancon:
są jeszcze gorsi od poprzedników. Jako pierwsi wykorzystali sytuację i okopali
się w szańcach własności [...]. Mają wszystko: pozycję, bogactwo i demokra
tyczną legitymizację (Czerwony... 1999, s. 34).
Andrzej Szczypiorski, zastanawiając się nad procesami transformacji, dostrze
gał ten sam sposób myślenia i te same nawyki u obecnych przedstawicieli socjal
demokracji, jak u dawnych komunistów. Pisał: Ale jestem naiwny, jeśli się jesz
cze dziwię i zdumiewam, że to są przecież dokładnie ci sami ludzie. Te same
r
2
2
Członek Institut de France, autor kilku książek o komunizmie. Jego Anatomia widma
- ekonomia polityczna realnego socjalizmu była wydana u nas w drugim obiegu podczas stanu
wojennego, a kolejną, Przekleństwo wieku: o komunizmie, nazizmie i wyjątkowości Shoah, opubli
kował w 2000 r. Czytelnik.
�POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU
7
nawyki, ten sam sposób myślenia. Mogą sto razy powtarzać, iż nawrócili się
z komunizmu na socjaldemokratyzm, lecz tacy z nich dzisiaj socjaldemokraci,
jak niegdyś komuniści [...] Ludzie dzisiejszej władzy są wychowankami epoki
gierkowskiej, kiedy kwestie ideowe już literalnie żadnej roli nie odgrywały,
bo wtedy szło tylko o władzę, o socjotechnikę sprawowania władzy, o korzystanie
z przywilejów władzy, o uczynienie z władzy jedynego sensu i celu działań,
o rozkosz posiadania władzy, słowem - o władzę dla władzy, czyli najbardziej
nihilistyczny i demoralizujący światopogląd polityczny, jaki w ogóle może być
przedmiotem ludzkiego myślenia [...] (Szczypiorski 1996b, s. 86).
Polscy komuniści, według Besancona, znakomicie opanowali umiejętność
przywdziewania patriotycznego kostiumu. Jeśli nie od razu, w 1945 г., to już od
czasu Gomułki (1956 r.) wmawiali narodowi, że powinien ich kochać, bo są
mniejszym złem niż Sowieci (Czerwony... 1999, s. 35). Mistrzem w stosowaniu
tej hipokryzji był, jego zdaniem, generał Jaruzelski, którego - po odczycie na
paryskiej Sorbonie - studenci uważali za bohatera.
Wśród różnic między komunistami a postkomunistami zwraca uwagę całko
wity brak u tych ostatnich więzi poziomych, tzw. internacjonalizmu proletariac
kiego. Komuniści jeździli głównie do Moskwy, ich następcy natomiast nie odwie
dzają się nawet po sąsiedzku. Można to interpretować jako wynik braku ośrodka
kierowniczego, ale także jako manifestację patriotyzmu, według Besancona,
bardzo ostentacyjną po tylu latach uległości wobec Moskwy.
Dążeniem partii postkomunistycznych w krajach byłego bloku wschodniego
nie jest wspólna ojczyzna proletariacka, ale Unia Europejska. Może się wydać
paradoksem, że dzięki kapitalistycznej unii możliwe się stanie odrobienie strat
spowodowanych przez komunizm.
Leszek Kołakowski w tekście Upadek komunizmu jako problem filozoficzny
napisał, że wbrew oczekiwaniom klęska komunizmu nie spowodowała przeło
mu, lecz była czasem pomieszania i konfuzji. Krajobraz polityczny ze Związkiem
Sowieckim i blokiem komunistycznym wydawał się stosunkowo przejrzysty. Jasny
był podział na totalitaryzm, demokrację i wszystkie sprawy można było odnieść
do tego fundamentalnego przeciwstawienia. Gdy upadł blok komunistyczny, za
nikły proste punkty odniesienia i orientacji (Wiek... 1999, s. 19). Nasiliło się
uczucie niepokoju o dalsze losy cywilizacji.
Leszek Kołakowski wyznaje w wywiadzie przeprowadzonym przez B. Wildsteina, że już sam nie wie, co jest na prawicy, a co na lewicy i - kontynuując
- stwierdza, że mało go to w ogóle interesuje. Oczywiście, istnieją jakieś trady
cyjne podziały, ale ich ideologiczna treść jest już nieważna. Również w Polsce.
Mówi się wprawdzie: lewica-prawica, ale gdzie jest ta ideologia lewicowa czy
prawicowa? Wśród osób określających się dziś w Polsce jako prawica najwięcej
jest takich, które chciałyby zwiększenia państwowego interwencjonizmu, czyli
starej, lewicowej, socjalistycznej zasady [...] (Wiek... 1999, s. 20).
Komunizm był utopią, wcieleniem uniwersalnej tęsknoty za rajem na ziemi.
Pozostaje zatem pytanie: jaką formę realizacji znajdzie sobie ta tęsknota po
jego upadku?
�8
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Kołakowski nie obawia się powrotu komunizmu w takim sensie, w jakim
istniał w ideologii i praktyce bolszewickiej. Niezależnie od swoich intencji ko
munizm bolszewicki (leninowsko-stalinowski) stał się ideowym zapleczem
Czwartego Rzymu. Był kolejną próbą uczynienia z Moskwy ośrodka duchowej
przemiany świata [...] Mogą się pojawić inne formy totalitaryzmu (Wiek... 1999,
s. 19). Na razie wydaje się to niemożliwe z racji upowszechnienia internetu,
telewizji satelitarnej, komputeryzacji, radiofonizacji etc. Jednym z fundamentów
komunizmu był bowiem monopol informacji i komunikacji. Obecnie powrót
totalitaryzmu w tradycyjnej postaci jest więc nieprawdopodobny. Ale równo
cześnie pojawiają się niepokojące siły mentalne i społeczne. Zastanawiamy się
np. nad fenomenem polegającym na występowaniu tzw. globalizacji przy jedno
czesnej eksplozji nacjonalizmów i trybalizmów.
Świadomość utopijna jest częścią psychiki człowieka, nie ma więc powodu
do jej zaniku. Jej podstawowym elementem jest próba stworzenia techniki,
dzięki której osiągniemy powszechne ludzkie braterstwo. Wiara w taką technikę
otwiera już drzwi do niewolnictwa, gdyż tylko poprzez zniewolenie powszechne
można uzyskać pozory owego powszechnego braterstwa (Wiek... 1999, s. 19).
Dobrowolne łączenie się małych grup na zasadzie idei braterstwa jest możliwe.
Przykładem tego są klasztory, czy - kiedyś - izraelskie kibuce. Jednak idea
instytucjonalnego braterstwa na wielką skalę jest drogą do rządów totalitarnych.
Ale mimo to utopijna świadomość, rozpaczliwa wiara, że można ustanowić
niezawodną, braterską wspólnotę ludzi za pomocą technicznych środków, nie
zginie (Wiek... 1999, s. 19).
Jerzy Surdykowski zwraca uwagę na podstawową cechę utrwaloną przez
komunizm - mentalność niewolniczą. Komunizm upadł z wielu powodów,
m.in. dlatego, że obiecywał ludziom warunki życia, których zrealizować nie był
w stanie, co wywołało bunt nawet początkowo przekonanych do jego idei,
a także dlatego, że jego struktura okazała się całkowicie niewydolna. Upadek
komunizmu nie oznacza jednak kresu mentalności niewolniczej.
Mentalność niewolnika nie jest wyłącznie cechą jednostek. Widoczna jest ona
także w zachowaniach różnych organizacji i ugrupowań partyjnych oraz związ
kowych, ściślej w ich programach, deklaracjach, wystąpieniach przywódców
i innych tekstach. Świadczyć o tym może obserwacja Wacława Wilczyńskiego
dotycząca AW„S".
Charakteryzując to ugrupowanie i jego zachowanie, napisał on m.in.: [...] Jest
to audytorium na ogół słabo wykształcone, żywiące się złudzeniami, oczekujące
wszystkiego nie od normalnych demokratycznych instytucji, nie od siebie, lecz od
przywódców, od państwa, które wszystko da lub w jakiś cudowny sposób zapewni
rozmnożenie dóbr, ukarze winnych, odbierze wyzyskiwaczom, zagwarantuje rów
ność, sprawiedliwość itd. (Wilczyński 1997, s. 54).
Rodzi się, zatem pytanie o różnicę między niewolnikiem a człowiekiem wol
nym. Zdaniem Jerzego Surdykowskiego, nie należy jej upatrywać w wykształ
ceniu czy zamożności, lecz w predyspozycjach psychicznych - „w duszy".
Niewolnik może obalić najbardziej represyjną władzę. Czyni to, aby „odegrać
�POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU
9
się" za wcześniejsze poniżenie. Zaraz jednak potem oddaje rządy pierwszemu
lepszemu krzykaczowi, który uwiedzie go kolejną obietnicą „świetlanej przy
szłości" [...]. W ten sposób niewolnik zrywa jedno jarzmo tylko po to, aby
nałożyć sobie drugie, może jeszcze gorsze (Surdykowski 1999, s. 32). Inaczej
postępuje człowiek wolny. Wie on, że „świetlanejprzyszłości"
nie ma, a prorocy,
którzy ją obiecują pod warunkiem powierzenia im rządów to tylko spragnione
władzy watażki albo odurzeni własnym kłamstwem szarlatani. Człowiek wolny
wie, że po obaleniu lub abdykacji tyrana nie oczekuje go nowa, barwna i fascy
nująca utopia, że nie ma sposobu, aby szybko „zrobiło się dobrze", że trzeba
będzie mozolnie borykać się tak z niedoskonałością ludzkiej natury, jak i z po
zostałościami upadłego systemu (Surdykowski 1999, s. 32).
Wobec tych okoliczności i predyspozycji natury ludzkiej objawienie się
wolności (z jej nową ofertą) może zostać odrzucone lub przyjęte niechętnie jako
trudne, odstręczające, oczywiście mniej przyjemne od kłamstwa i złudy, które
oferuje „szarlatan kolejnej niewoli" (s. 32). Efektem jest „ucieczka od wol
ności" , która kusiła człowieka już od początku świata. Wolność zawsze, jak
jabłko Ewy, złożona jest w ręce człowieka i tylko od niego zależy czyją odrzuci,
czy odważnie nadgryzie.
Kuszenie odrzuceniem wolności na rzecz bezpieczeństwa niewolnika, tęsknota
za dobrym wodzem nie ustaje nawet w demokracji. Pisał o tym już 150 lat temu
wnikliwy obserwator młodej demokracji amerykańskiej, Alexis de Tocqueville:
Naszych współczesnych ustawicznie zżerają dwie sprzeczne ze sobą namiętności:
potrzeba, żeby ktoś prowadził ich za rękę i pragnienie zachowania wolności.
[...] Marzą więc o jednej opiekuńczej i wszechobecnej władzy, którą wybieraliby
jednak wszyscy obywatele. Mylą centralizację z suwerennością ludu. To im przy
nosi ulgę (cyt. za: Surdykowski 1999, s. 32). Ta myśl, według Surdykowskiego,
znakomicie pasuje do naszych czasów i dzisiejszej Polski. Jego zdaniem, sednem
komunizmu nie była ani władza komitetów partyjnych, ani presja sowiecka,
ani nawet wszechobecność bezpieki. Była nią mentalność niewolnika, [...] nie
skłonna do podjęcia ryzyka wolności. [...] Nie warto więc mozolnie borykać
się z niedoskonałościami demokracji, której się nie zna i nie pojmuje, lepiej
i łatwiej byłoby dostrzec takiego proroka i oddać mu się w wiodącą do szybkiego
błogostanu niewolę (s. 32).
Mentalność niewolnika powoduje, że wraz z postępem demokracji wręcz ma
leje odsetek chętnych do podjęcia trudnego dylematu wyboru. Wyrazem tego
jest niska frekwencja Polaków w wyborach, skłonność wielu z nich do wiary
w zapewnienia o dobrobycie przypadkowemu, ale brutalnie krytykującemu
to, co jest i barwnie roztaczającemu miraż utopii, kandydatowi i wyniesienie go
do godności „wodza narodu". To, że jest to utopia, która nie ma żadnych szans
realizacji nie ma znaczenia. Przykładem takich zachowań jest przypadek Stana
3
3
Zawarta w tytule głośnej książki Ericha Fromma. W Biblii - Adam, odmawiając jabłka,
może pozostać w uległości i niewiedzy, przyjmując je zyskuje wiedzę, bierze swój los we własne
ręce, skazując się na samodzielne borykanie się z nim.
�10
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Tymińskiego (1990 г.), Lecha Wałęsy (1993 г.), Mariana Krzaklewskiego
(1997 г., chociaż tej roli nie podjął), a obecnie Andrzeja Leppera.
W jednej z prac L. Kołakowskiego czytamy: Klopot z demokracją jest taki, że
nie wydziela żadnych ideologicznych czadów zniewalających umysły młode i na
iwne (cyt. za: Surdykowski 1999, s. 33). Wciąż więc dorastają kolejni fałszywi
prorocy, którzy będą zyskiwać fanatycznych zwolenników i stawać na ich czele.
Do wolności trzeba dorosnąć. Nie przychodzi ona wraz z wolnymi wybo
rami, ale z wykształceniem mechanizmów demokratycznych. W Polsce są już
zręby społeczeństwa obywatelskiego, istnieją organizacje pozarządowe, samo
rząd lokalny, ale droga od komunizmu do demokracji jest jeszcze daleka. Pod
tym względem Polska jest krajem mocno postkomunistycznym. Co więcej,
rozbudowana „mentalność niewolnicza", tęsknota za „dobrym wodzem", będzie
spychać nas z drogi do demokracji w każdym kryzysie, powodującym frustracje
i spadek zaufania do aktualnych ekip rządzących-władzy (Surdykowski
1999, s. 33). Człowiek wolny, świadomy obywatel państwa demokratycznego,
pojmuje znaną maksymę Winstona Churchilla, że demokracja jest „najlepszym
z kiepskich ustrojów".
Według Surdykowskiego (1999, s. 33) demokracja jest ustrojem najtrudniej
szym, ponieważ wymaga odpowiedzialności wolnego człowieka. Tylko dyktatura
jest łatwa, bo wymaga posłuchu niewolnika, którego „dobry król", albo wódz
wyzwala od ciężaru ponad siły - od wolności wyboru. W czasie kryzysów („za
krętów politycznych") ma on przede wszystkim świadomość, że nie ma „łatwych
recept" na opanowanie sytuacji. Wie on także, że człowiek jest tworem niedo
skonałym, omylnym i grzesznym, a zatem nigdy nie będzie idealnie. Dobrze,
jeśli będzie trochę lepiej. Władza jest tak samo niedoskonała, jak i rządzeni, nie
należy zatem w porywie gniewu występować brutalnie przeciwko niej, ale nie
ustannie „patrzeć jej na ręce". Obywatel ten rozumie, że decyzje podejmuje się
na drodze kompromisów, w których wszyscy trochę tracą, ale więcej zyskują.
Nie wierzy w opowieści o genialnych decyzjach i rozwiązaniach przynoszących
oszałamiające, natychmiastowe zyski pod warunkiem przepędzenia kilku pod
stępnych wrogów i „jak ognia" wystrzega się charyzmatycznych kandydatów
na zbawców narodu. Ta wiedza jawi się w praktyce jako bardzo gorzka, przy
wołująca powiedzenie „gorzki smak wolności", a powściągliwa postawa wobec
rzeczywistości jest niezwykle trudna do osiągnięcia.
Andrzej Szczypiorski uzasadniał: Państwo dyktatury, które arbitralnie decy
dowało o sposobach zachowań oraz granicach samodzielności swych poddanych,
dawało jednocześnie ludziom słabym i niedojrzałym pewien niebywały komfort,
którego świat wolny i demokratyczny stanowczo odmawia. Tamto państwo nie
4
4
Wolność - pisał Andrzej Szczypiorski - jest dla wielu ludzi ciężarem, nie mogą sobie zna
leźć miejsca w kraju, gdzie każdy ma prawo dokonywania takich wyborów, jakie mu dogadzają
i gdzie już nikt nie ma przywileju dyrygowania wyborami współobywateli. Są u nas ludzie, którzy
po prostu boją się wolności [...] Pewni ludzie nie chcą zrozumieć i zaakceptować, że każdy ma
prawo żyć tak, jak mu się podoba [...] (Szczypiorski 1996a, s. 99).
�POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU
11
tylko decydowało o wszystkim, ale także za wszystko brało odpowiedzialność.
„Nieopisana lekkość bytu" - mówiąc słowami Kundery. Dziś przyszedł czas
duchowej dojrzałości i suwerenności. Dla pewnych ludzi to jest sytuacja nie do
zniesienia, ponieważ odpowiedzialność traktują jako ciężar ponad siły. Tacy
ludzie nigdy nie zaznają spokoju w demokratycznym państwie [...] Uczynią
oni wszystko [M.D.-R] byle tylko się uchylić od przywileju samodzielnego,
swobodnego wyboru, bo on nakłada na człowieka ciężary
odpowiedzialności
(Szczypiorski 1996a, s. 99). Dopiero, gdy dostatecznie duża liczba obywateli
dorośnie do demokracji, państwo przestanie być postkomunistyczne czy też
posttotalitarne (Surdykowski 1999, s. 33).
Zdaniem Surdykowskiego, odpowiedź na pytanie o kres komunizmu w Polsce
nie jest obecnie możliwa. Dzisiejszy model demokracji zachodniej, bardzo
odbiegający od swego klasycznego pierwowzoru, nie daje dobrych wzorów do
naśladowania. Współczesna „demokracja telewizyjna" Ameryki i Europy Zachod
niej nie zostawia czasu na dialog świadomych obywateli, w którym krystalizują
się sądy o sprawach publicznych, dochodzi się do kompromisu. W demokracji
telewizyjnej nie głosuje się na programy, bo albo nie są znane, albo nie traktuje
się ich poważnie, lecz na osobę przywódcy, jego wygląd, uśmiech (także żony),
na sprawność wizażystów i techników od public relations. Tymczasem „zakręty
na drodze do wolności" - jak ostrzega Surdykowski - będą ostre (s. 33).
Zwracał już na to uwagę A. Besancon, że tam, gdzie w demokratycznych
wyborach oddawano głosy na postkomunistów, w rzeczywistości oddawano je
przeciw twardym wymogom życia, przeciw kosztom wychodzenia z realnego
socjalizmu, a w niektórych wypadkach przeciw niezręcznym politykom prawicy
(Czerwony... 1999, s. 34) i niemal we wszystkich krajach byłego bloku wschod
niego po okresie rządów poskomunistów do władzy dochodziła prawica.
Płaszczyzna intelektualnych rozważań o postkomunizmie, jak się okazuje, jest
bardzo szeroka. Oscylują one między filozoficznymi problemami totalitaryzmu,
wolności, natury ludzkiej i demokracji, a realiami życia społecznego byłych
krajów komunistycznych. Jakie postawy społeczne pozostawił po sobie ustrój
komunistyczny w Polsce i w jakim kontekście są one najbardziej widoczne?
Będzie to przedmiotem moich dalszych refleksji.
SPOŁECZNA PŁASZCZYZNA POSTKOMUNIZMU
POSTKOMUNIZM SOCJALNY
Za kosztowny, a zarazem spektakularny relikt komunizmu uważane są różnego
rodzaju osłony socjalne, określane potocznie jako spadek po PRL. Socjalizm miał
„przyzwyczaić" do nich różne grupy zawodowe, które teraz nie tylko żądają
ich utrzymania, ale wręcz domagają się kolejnych przywilejów. W opracowa
niach naukowych i publicystyce postawy te są interpretowane jako zachowania
typowo postkomunistyczne.
�12
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Profesor Jan Winiecki, z Uniwersytetu Europejskiego we Frankfurcie,
porównując gospodarkę Starego Kontynentu i Ameryki, pisał: W świecie postko
munistycznym upowszechniły się postawy żebraczo-roszczeniowe. Ale te postawy
nie są czymś obcym w Europie Zachodniej (Olejnik i inni 2000, s. 28). Sedno
problemu, jego zdaniem, polega na tym, iż: Państwo opiekuńcze powoduje koro
zję moralną wolniej niż komunizm, ale działa w ten sam sposób (s. 28). Efektem
państwa opiekuńczego w Europie jest wzrost poziomu bezrobocia. Podczas, gdy
najlepsze wyniki w walce z bezrobociem osiągają kraje, w których obciążenia
socjalne są najniższe.
W tym miejscu nie jest istotne to, że także w krajach o starej i rozwiniętej
demokracji istnieją w obrębie branż przywileje pracownicze, ani też ich rodowód.
Przypomnę tylko, że polski chłop pańszczyźniany, a także robotnik folwarczny
w I I Rzeczypospolitej, otrzymywał od dworu konkretne deputaty. Przywileje nie
są więc „pomysłem" czy „wynalazkiem" komunistów, faktem jest natomiast, że
socjalizm adaptował je do swojego systemu społeczno-ekonomicznego i rozbu
dował w szczegółach. Część z nich dotąd utrzymała się, bowiem dotychczasowi
beneficjenci, bez względu na zmianę ich sytuacji, nie zgadzają się na jakiekol
wiek ograniczenia i wyrzeczenia. Faworyzowanie jednych grup pracowniczych
wywoływało i nadal wywołuje negatywne nastawienie i reakcje pozostałych.
Wszak robotnicy Stoczni Gdańskiej, podejmując walkę z komunizmem, głosili
m.in. hasło: „wszyscy mamy jednakowe żołądki".
Wśród różnych przywilejów zawodowych w PRL do najpoważniejszych nale
żała możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę. Szeroka opinia społecz
na akceptowała to prawo w przypadku ciężko pracujących fizycznie górników,
hutników, kolejarzy itp., ale już nie przyznawała go pracownikom dokumentacji
i informacji naukowej, kustoszom, bibliotekarzom, wokalistom, muzykom grają
cym na instrumentach klawiszowych i smyczkowych, chórzystom czy komikom
cyrkowym. Dla hołubionych w latach 70. i 80. górników ukoronowaniem
przyznawanych przywilejów było ustanowienie „Karty górnika". „Kartę" uzy
skali także hutnicy i nauczyciele (Boruc 1998, s. 40) . Kolejarze i inne osoby
pracujące w PKP (wraz z emerytami), a także ich dzieci, posiadali przywilej
bezpłatnego przejazdu pociągami. Kolejarze otrzymywali też deputat węglowy:
3,6 tony węgla rocznie, mundur, bądź dodatek mundurowy. Znacznie bardziej
wymierne korzyści materialne w postaci zniżkowych biletów lotniczych mieli
pracownicy PLL LOT. Zawodowi wojskowi i policjanci mieli zagwarantowane
nie tylko 50% zniżki kolejowe, dodatek mundurowy, ale i korzystniejsze niż inni
pracownicy „budżetówki" zasady naliczania emerytur i możliwość przejścia
na emeryturę po 15 latach służby. W ich przypadku magnesem przyciągającym
5
5
Gwarantowała im ona m.in. pensum należące do najniższych w Europie (21 godzin tygo
dniowo), a ich dzieciom pierwszeństwo przyjęcia do internatów, burs i szkół ponadpodsta
wowych oraz prawo do 50% ulgi na przejazdy pociągami osobowymi. Zachowała też, anachro
niczny w czasie gospodarki rynkowej, zapis o prawie do dodatkowej powierzchni mieszkalnej
w postaci jednej izby.
�POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU
13
miały być mieszkania służbowe, ale w praktyce pozostały one jedynie martwym
zapisem (Boruc 1998, s. 40).
Odrębne miejsce wśród uprzywilejowanych przypada rolnikom. Wprawdzie
rolnictwo jest sektorem prywatnym, jednak emerytury rolników były w PRL
(i są nadal) nieomal w całości finansowane przez budżet państwa. Rolnicy nie
płacą też podatku dochodowego i wielu z nich korzysta z preferencyjnych kredy
tów. Rolnicy otrzymali Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego - KRUS,
do której 96% pieniędzy wpłaca budżet państwa, a właściciele gospodarstw opła
cają symboliczną (w porównaniu z ZUS-em) składkę, taką samą w przypadku
gospodarstwa 4-jak i 500-hektarowego. Składki zróżnicowanej nie mogą płacić,
nikt bowiem nie wymyślił sposobu oszacowania ich dochodów. Nie płacą więc
podatku dochodowego i z tego względu składkę na ubezpieczenie zdrowotne
rolników od 1999 r. również opłaca budżet państwa (Cichocka 1998, s. 18).
Raz przyznane przywileje i ulgi trudno jest odebrać, o czym przekonują się
rządzący, przedstawiając kolejne projekty zmiany Kodeksu Pracy oraz praco
dawcy podczas negocjacji ze związkami zawodowymi. Związkowcy pytają m.in.
dlaczego rządzący chcą im odebrać część przywilejów, skoro sami z nich korzy
stają [...] posłowie mają prawo do darmowych przejazdów krajowych, a upo
sażenia parlamentarzystów i wydatki związane z utrzymaniem biur poselskich
nie są opodatkowane - argumentują (Boruc 1998, s. 41).
Zdaniem wielu liberalnie zorientowanych publicystów, związki zawodowe,
w poczuciu postkomunistycznej sprawiedliwości społecznej, toczą zawzięte boje
0 wzrost wynagrodzeń, nieograniczanie gwarancji socjalnych. Wszelkie inge
rencje w zakresie zdobyczy socjalnych świata pracy zasługują - według nich
- na jednoznaczne potępienie. Standardy, o które walczą związki zawodowe
są konsekwentnie „propracownicze". Chcąc ochraniać miejsca pracy, torpedują
restrukturyzację przemysłu, żądają wysokich zasiłków, odpraw, organizowania
robót publicznych. Skutek jest taki, że zamiast chronić pracowników, utrwala się
strukturalne bezrobocie (Balicka 1999, s. 62).
Koncepcje państwa opiekuńczego ponoszą na naszych oczach porażkę za
porażką - pisał w felietonie Wacław Wilczyński (1998, s. 47). Kontynuując do
wodził, iż pochopna rozbudowa najrozmaitszych gwarancji osłabiła tak bardzo
finanse publiczne, nawet najbogatszych państw [jak Niemcy i Francja - M . D.-P],
że nieuchronne staje się wycofanie ze świadczeń uznawanych za stałe zdobycze
państwa opiekuńczego [...] Najkrótsza odpowiedź na pytanie o głębsze źródła
kryzysu państwa opiekuńczego jest prosta - za dużo gwarancji! Za dużo obietnic
egzystencji bez wysiłku [...] (s. 47).
Doskonale już znane zachodnie doświadczenia z państwem opiekuńczym
1 sektorem państwowym, niestety, nie wpłynęły w dostatecznej mierze na poglądy
i preferencje większości polskich kół politycznych. Nie docenia się jeszcze
zależności między poziomem produktu społecznego a dopuszczalnym ekonomicz
nie stopniem jego redystrybucji. Nadal utrzymuje się przesocjalizowana mental
ność utożsamiająca perspektywy z gwarancjami [...] Od państwa nie tyle ocze
kuje się tworzenia warunków sprzyjających przedsiębiorczości,
racjonalnemu
�14
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
gospodarowaniu, ile działań interwencyjnych na rzecz grup nacisku, konkuru
jących ze sobą w wyścigu do naszych wspólnych pieniędzy [...] Gospodarka
z natury swej nie jest charytatywna. Nadmiernie rozbudowane gwarancje w isto
cie ograniczają perspektywy i podkopują warunki rozwoju (s. 47).
Przytoczone tu wypowiedzi i przykłady jednoznacznie wskazują na to, że
postkomunizm socjalny ma wciąż trwałe zaplecze w postawach obywatelskich,
tak rządzących, jak i rządzonych, co gwarantuje mu długą jeszcze obecność
w naszej przestrzeni społecznej.
POSTKOMUNIZM SENTYMENTALNY
Innym, wysuwanym przez publicystykę, przykładem myślenia w kategoriach
postkomunistycznych jest gloryfikowanie okresu PRL, kiedy sekretarzem КС
był Edward Gierek (1970-1980). Sam Gierek do końca (zmarł w 2001 r.) bronił
swojej polityki: Huty Katowice, która miała być dobrodziejstwem dla zadymio
nego Śląska, Portu Północnego, uniezależniającego nas choć trochę od dostaw
radzieckiej ropy, Bełchatowa i dziesiątek innych inwestycji. Bronił planu uregu
lowania Wisły i żałował, że następne ekipy rządzące nie poszły jego śladem.
Mówił: dzisiaj macie przynajmniej co prywatyzować i sprzedawać. - Historia
uczciwie oceni mnie i lata siedemdziesiąte - powtarzał (Dziadul 1999, s. 26).
Jeszcze w ostatnich latach życia byłego I sekretarza PZPR (zwłaszcza w roku
1999) w publicystyce prasowej przybrała na sile obrona postaci E. Gierka
i jego historycznej roli. Pochlebne opinie o nim wyraził Andrzej Lepper. Maciej
Szczepański (szef telewizji w latach 70., wieloletni bliski współpracownik
I sekretarza КС, jeszcze w okresie pracy w Katowicach, na Śląsku) poświęcił
Gierkowi obszerny elaborat drukowany w odcinkach w Trybunie i wiele cie
płych słów w wywiadzie udzielonym Gazecie Wyborczej. Wygłaszane wówczas
słowa i opinie zdawały się dobrze współbrzmieć z przekonaniami społecznymi
artykułowanymi nie tylko w różnych sondażach i badaniach opinii. W plebiscy
cie ogłoszonym przez Gazetę w Katowicach - lokalny dodatek Gazety Wyborczej
- na Stu Najwybitniejszych Ślązaków i Zagłębiaków X X wieku, Gierek zajął
drugie, po Korfantym, miejsce. Rolnik z Kułakowic pod Hrubieszowem postawił
Edwardowi Gierkowi pomnik, ale po roku go zburzył, bo rozgłos zaczął prze
szkadzać w karierze dzieciom zatrudnionym na państwowych posadach. Miesz
kańcy wsi Waszkowskie koło Zduńskiej Woli podjęli budowę sali gimnastycznej
imienia byłego sekretarza partii. W Łomży powstało Stowarzyszenie Społeczne
Uhonorowania Edw arda Gierka. Podobnego typu akcje zmultiplikowały się po
śmierci Edwarda Gierka w 2001 r. Jego pogrzeb stał się prawdziwą manifestacją
narodową. Wrócono też do oceny prowadzonej przez niego polityki.
Nieodparcie nasuwa się pytanie o przyczyny trwałości tej, jakże żywej dotąd,
dekady komunistycznych dziejów Polski i jej przywódcy.
Wyniki rankingów OBOP dowodzą, że (przy pytaniu o ocenę Gierka) akcep
tacja ankietowanych rośnie wraz z wiekiem, przy czym jest ona największa
w grupie 40-49 lat (69% przy 15% negatywnych), czyli w pokoleniu, które
r
�POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU
15
w latach 70. wchodziło w swoją dorosłość, kończyło szkoły, zakładało rodziny
i jakoś wkomponowuje Gierka w to doświadczenie. Jest ona najwyższa tam,
gdzie gorsze wykształcenie i sytuacja materialna respondentów. Podobnie
z miejscem zamieszkania. Im mniejsze miasto, tym cieplejsza pamięć. Nie
mówiąc już o wsi (61% ocen pozytywnych przy 12% negatywnych). Tę pra
widłowość wzmacnia podział według kryterium społeczno-zawodowego:
78%o rolników jest za, 7% przeciw, potem renciści, emeryci, robotnicy i bezro
botni. Przy tym nie ma większego znaczenia fakt czy ktoś jest wierzący, czy
nie. Pewne znaczenie ma orientacja polityczna (prawicowe poglądy osłabiają
nieco poparcie). Podobnie kształtują się odpowiedzi dotyczące oceny dekady
Gierka (Władyka 1999, s. 20).
Argumenty „za" wszędzie są te same: za Gierka chłopom powodziło się do
brze, dostali renty, emerytury, mogli brać tanie kredyty. Chłop był wtedy chło
pem, teraz jest dziadem. Jacek Soska, w radiu „Z", w listopadzie 2001 r. powie
dział, że ze szczegółowych analiz wynika, iż w tym czasie standard życia
i osiągnięć pracy polskiego chłopa były analogiczne jak francuskiego. Nie tylko
wieś wspomina Gierka z sentymentem. Burmistrz Ustronia (gdzie do śmierci
mieszkał Gierek) - Szwarc - mówił, że w Ustroniu mało kto uważa lata 70. za
czas przegrany dla kraju czy przejedzony, bo żyliśmy na kredyt. Dotąd są
, z tamtych lat szpitale, sanatoria, domy wypoczynkowe, przyzwoita droga, która
dochodzi do miasta. Setki ludzi indywidualnie się pobudowało. Może to wszyst
ko było za kredyty, ale pieniądze „nie poszły w błoto", przynajmniej tu (Dziadul
1999, s. 24). Nie ulega zatem wątpliwości, że dla współczesnych Polaków
pamięć o dekadzie Gierka i o nim samym jest funkcją tego, jak żyją i jak prze
żywają Polskę współczesną. Ich świadomość rzeczywiście określa byt. Prawdą
jest też, że ta akurat przeszłość i ta postać zdają się świetnie pasować do społecz
nej potrzeby mitotwórstwa (Władyka 1999, s. 22).
Gierek rządził między Gomułką i Jaruzelskim. Znalazł się ze swoją polityką
konsumpcji i relatywnego liberalizmu między siermiężnym, doktrynalnym socja
lizmem poprzednika a stanem wojennym i pustymi półkami. Polacy przez chwilę,
zwłaszcza w pierwszej pięciolatce Gierka uwierzyli, że mogą sobie pożyć na
prawdę, zamieszkać w normalnych mieszkaniach, jakoś się urządzić, pojeździć
własnym samochodem po świecie (Władyka 1999, s. 22).
Program budowy nowej Polski, jej gospodarczej modernizacji, upadł. Zrodził
kolejny kryzys i zostawił długi, które dotąd musimy spłacać. W porównaniu
z poprzednią i następną dekadą Polska może się jednak jawić jako eldorado. Jak
pisze Wiesław Władyka: dla wielu grup społecznych i zawodowych wzór ten nie
będzie mógł już nigdy być odtworzony. Dla wsi polskiej na pewno (w latach 70.
rzeczywiście przeżywała ona swój najlepszy okres, biorąc pod uwagę cały PRL
i pierwsze dziesięciolecie III RP), dla wielu gałęzi przemysłu i dla wielu regio
nów (ze Śląskiem na czele) także. Tak czy inaczej Gierek otworzył Polskę na
Zachód, wymykał się, chcąc nie chcąc, z realkomunizmu rekompensując Moskwie
te straty demonstrowanym serwilizmem i orderami dla Leonida Breżniewa
(s. 22). Rządy Gierka odznaczały się też stosunkowo łagodnym traktowaniem
�16
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
opozycji i Kościoła, mimo że po 1976 r. zaostrzył represje wobec środowisk
kontestujących. Od władzy odszedł bez większych oporów, a po latach twierdził,
że padł ofiarą spisku wewnątrz partii, wspieranego przez Moskwę.
W świadomości społecznej opowieść o Gierku i dekadzie lat 70. jest wy
koślawiana i przykrawana do dzisiejszych wyobrażeń i oczekiwań. Z przeszłości
wybiera się to, co wydaje się ludziom lepsze, od tego, co jest teraz. Mniejsza
0 prawdę rzeczywistą, o prawdę historyczną. Ta świadomość jest składnikiem
prawdy o dzisiejszej Polsce. Chociaż trzeba przyznać, że ludziom o małych
aspiracjach i potrzebach żyło się wówczas lepiej, teraz jest odwrotnie.
W toczącej się dyskusji o historycznym znaczeniu postaci byłego I sekretarza
КС i latach jego rządów ważny jest głos Leszka Moczulskiego, wieloletniego opo
zycjonisty ustroju socjalistycznego, przywódcy Konfederacji Polski Niepodległej,
historyka i publicysty. W 1999 r. powiedział on m.in.: [...] ze wszystkich sekretarzy
КС Gierek w słabszym stopniu realizował podporządkowanie się hegemonii ZSRR
1 dążył do poszerzenia zakresu autonomii Polski wobec Moskwy [...] nie chciał
brutalnej rozprawy ze społeczeństwem. Jedynym cieniem może być 1976 r. [...] na
serio podjął rozbudowę gospodarki. To co zostało zbudowane w latach 70., zostało
potem zmarnowane w stanie wojennym. Mieliśmy więc dobrą jak na tamte warunki
i wyróżniającą się na tle obozu sowieckiego gospodarkę. Pod kierownictwem
Gierka była to dość nowoczesna gospodarka, a w złym systemie szereg mechaniz
mów było trafnie dobranych. Jeśli zaś chodzi o negatywy, to uważam dwa: [...] nie
widział innego rozwiązania, jak bycie satelitą wobec ZSRR. Uważał, że hegemonia
Moskwy jest nie do usunięcia [...] oraz nie próbował bardziej odważnej polityki.
Mógł doprowadzić do bardziej fundamentalnych zmian w systemie gospodarczym,
by nieuchronne odejście od systemu zostało lepiej przygotowane. Nie potrafię
jednak ocenić, na ile sam tego nie chciał, a na ile nie pozwolili mu na to jego
polityczni współpracownicy (cyt. za: Władyka 1999, s. 22).
POSTKOMUNIZM
EGZYSTENCJALNY
W 1996 r. pisarz Edward Redliński w jednym ze swoich wywiadów powie
dział m.in.: Epokowym, historycznym osiągnięciem PRL było coś, co nie udało
się Meksykowi, Pakistanowi oraz Indiom: pokonanie ubóstwa. Podczas siedmio
letniego pobytu w USA spotkałem tylko jednego Polaka, który przybył tam, aby
wydobyć rodzinę z nędzy. Wszystkim innym dobrze się wiodło w Polsce, ale przy
jechali po to, by powodziło się im jeszcze lepiej [...] to paradoksalnie świadczy
na korzyść PRL [...] Sama Polonia w USA dzieli naszą emigrację na trzy fale
historyczne: emigracja chlebowa, emigracja wojenna, emigracja szynkowa [...]
Ilu Polaków w 1996 r. chce przyprawiającego
o nerwicę kapitalizmu, a ilu
opiekuńczego socjalizmu? Ilu pragnie i jednego i drugiego? Jak to pogodzić?
Czy warto? To oddzielny temat [...] Ameryka dzieje się teraz w Polsce, w nas, tyle
że wolniej i mniej widowiskowo [...] (Za... 1996, s. 84).
W 2000 roku opublikowano obszerny raport „Diagnoza społeczna 2000"
- z badań na temat wpływu reform na warunki i jakość życia Polaków. Wzbudził
�POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU
17
6
on wielkie zainteresowanie i oddźwięk w mediach . Zaszokował zwłaszcza skraj
ny pesymizm, z jakim Polacy oceniają swoją sytuację. Na całość transformacji
patrzono przez pryzmat indywidualnych doświadczeń wyniesionych także z czte
rech reform (służby zdrowia, oświaty, emerytur, administracji kraju), które funk
cjonowały od ponad roku. Wśród badanych rodzin - 47,4% stwierdziło, że refor
my nie udały się, a zaledwie 7,7% oceniło je pozytywnie (Nowakowska 2000a,
s. 16). Zadowolenie z sytuacji finansowej własnej rodziny, z poziomu dostęp
nych dóbr i usług, sytuacji w kraju, perspektyw na przyszłość spadło do poziomu
początków dekady, gdy szok po pierwszej reformie Balcerowicza spowodował
dramatyczne załamanie nastrojów.
Nasuwają się nieodparcie pytania o powody najniższego od 1994 r. zado
wolenia społecznego. Wyniki przeprowadzonych badań jednoznacznie wskazały
na przyczyny materialne. Wiosną 2000 r. ponad 45% rodzin zadeklarowało,
że stałe dochody nie wystarczają im na zaspokojenie bieżących potrzeb (Nowa
kowska 2000a, s. 16).
Z „Diagnozy" wynikało, że w 2000 r. Polacy najgorzej oceniali sytuację
finansową własnej rodziny oraz ogólną sytuację w kraju. W szczegółowym oglą
dzie składało się na tę opinię to, że:
- Ponad 20%) rodzin nie opłacało w terminie czynszu, 18%) zalegało z opła
tami za gaz i elektryczność, 10 % miało zaległe spłaty kredytu mieszkaniowego.
- Blisko 30%) nie mogło sobie pozwolić na zaspokojenie potrzeb żywnościo
wych rodziny, w zakresie mięsa, drobiu, owoców i ich przetworów.
- 80%) rodzin nie posiadało żadnych oszczędności. Ci, którzy coś odło
żyli mówili najwyżej o równowartości trzymiesięcznych dochodów. Ponad 58%o
miało długi.
- Ponad 35%> rodzin z braku pieniędzy zrezygnowało w 1999 r. z takich form
uczestnictwa w kulturze jak: kupno gazet, kaset, wyjście do kina.
- Ponad 51%o rodzin z tego samego powodu nie wysłało dzieci na wakacje,
zaś w 64%o rodzin z wypoczynku zrezygnowali dorośli.
Wyniki badań przyniosły także negatywną ocenę reformy służby zdrowia,
zwłaszcza przez emerytów i rencistów (ogółem 29% ankietowanych zrezygno
wało z usług medycznych z braku pieniędzy) oraz reformy oświaty. Nieprzy
chylne opinie pochodziły najczęściej ze wsi. Im więcej dzieci w rodzinie, tym
częstsze niezadowolenie, ponieważ „bezpłatna" nauka kosztowała coraz więcej.
Po tym zestawieniu „Diagnozy" nie dziwi, że na pytanie: kiedy respondento
wi żyło się łatwiej? przeważały odpowiedzi: - przed 1989 r. (53%), podczas gdy
w 1997 r. takie deklaracje składało 45 % badanych (Nowakowska 2000a, s. 17).
Prowadzone stale sondaże, badania socjologiczne, ukazują zjawisko nie
spotykanego w PRL ubóstwa, które niewątpliwie wpływa na ocenę procesów
transformacji i resentyment za czasami komunizmu.
6
Badaniami sondażowymi „Diagnoza społeczna 2000" objęto 3007 gospodarstw domowych.
Były one wspólnym przedsięwzięciem Rady Monitoringu Społecznego i grupy ekspertów finan
sowanym m.in. przez kancelarię premiera. Radzie przewodniczył prof. Janusz Czapiński (Uni
wersytet Warszawski).
�18
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Z badań CBOS wynika, że najzamożniejsi Polacy upatrują przyczyn biedy
w lenistwie, niezaradności życiowej i alkoholizmie. Biedacy natomiast jako
główne przyczyny nędzy wymieniają bezrobocie, niskie emerytury i renty,
chorobę i kalectwo.
Do głównych przyczyn ubóstwa socjologowie społeczni zaliczają: bezrobocie,
zatrzymanie migracji do miast, wielodzietność, choroby, niski poziom edukacji.
Bezrobocie wystąpiło równolegle z procesami restrukturyzacji gospodarki
i od samego ich początku obserwujemy jego wzrost. Jest ono szczególnie dot
kliwe na wsi i w małych miasteczkach, gdzie padły PGR lub lokalne zakłady.
W marcu 2002 r. GUS podał, iż w lutym 2002 r. było w Polsce 3 min 277,9 tys.
bezrobotnych, czyli 18,1% zdolnych do pracy (Informacja, Gazeta Wyborcza
2002, s. 4). Problemy z zatrudnieniem miały nie tylko osoby słabo wykształ
cone, ale też absolwenci wyższych uczelni. Większość badanych najbardziej boi
się utraty pracy. W dawnym województwie suwalskim stopa bezrobocia jest
dwudziestokrotnie wyższa niż w dawnym warszawskim (GUS operuje jeszcze
starym podziałem administracyjnym). Są obszary w kraju, gdzie na jedną ofertę
pracy przypada 300-350 bezrobotnych (Janicki 2000, s. 30).
Zagadnienia związane z bezrobociem, sposoby i środki ekonomiczne po
wstrzymujące jego wzrost czy też przeciwdziałające temu zjawisku są przedmio
tem licznych analiz i opracowań ekonomistów, tak niezależnych, jak i związa
nych z Krajowym Urzędem Pracy, Centrum im. Adama Smitha, Instytutem Badań
nad Gospodarką Rynkową, Ministerstwem Pracy i Polityki Społecznej, które
opracowało „Narodową Strategię Wzrostu Zatrudnienia", przyjętą w I kwartale
2000 r. przez Radę Ministrów (Solska 2000, s. 54).
Po zlikwidowaniu hoteli robotniczych w miastach przybysze ze wsi i małych
miasteczek nie mają się gdzie zatrzymać, aby szukać zajęcia lub pracować. Na
wsi zaś ubywa miejsc pracy. Elżbieta Kryńska, autorka opracowania „Średnio
okresowe i długookresowe prognozy rynku pracy dla Polski", ostrzegała, że
w latach 2006-2010 podaż na rynku pracy najszybciej wzrastać będzie w regio
nach, gdzie już teraz występuje wysoka stopa strukturalnego bezrobocia. Jedno
cześnie sytuacja mieszkaniowa nie pozwoli na przemieszczenie siły roboczej
z regionów zacofanych do szybko się rozwijających (Szczęsny i inni 1998, s. 26).
W rodzinach wielodzietnych nawet wyższa od przeciętnej pensja jednego
z rodziców zmusza rodzinę (np. 2 + 8) do życia na poziomie poniżej granicy mini
mum socjalnego. W ubóstwie żyje ponad 70% tego typu rodzin.
Z badań Elżbiety Tarkowskiej wynika, że wielodzietności towarzyszy syn
drom ubóstwa jako zjawiska w skali całego kraju. Istnieje ścisła zależność między
biedą a liczbą dzieci. Im więcej dzieci, tym większa bieda. Jest więc ona nadreprezentowana na przykład w koszalińskiem, w regionie upadłych PGR-ów. Jest
ona generalnie obecna na terenach nazywanych umownie Polską B. Istnieje tak
że przekonanie, podzielane m.in. przez pracowników służby zdrowia i opieki
społecznej, o tym, iż wielodzietność jest cechą dziedziczną - przechodzi z po
kolenia rodziców na dzieci. Prawdopodobnie wychowanie w rodzinach wielo
dzietnych uczy dzieci, że należy mieć dużo potomstwa; działa tu więc jakiś
�POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU
19
mechanizm socjalizacyjny, chociaż nie każda wielodzietność jest synonimem
ubóstwa (zasada ta nie występuje np. w Małopolsce); (Co... 2000, s.19).
W Polsce żyje 5 min osób niepełnosprawnych. Za większość usług medycz
nych trzeba płacić. Często choroba w rodzinie oznacza jej finansową katastrofę.
38% Polaków ma wykształcenie ponadpodstawowe. Pozostałym (62%) trudno
się poruszać na nowym rynku pracy (Informacja, Polityka 1999, s. 8).
Zakres i charakter obecnej biedy w Polsce sprawiają, że jest ona istotnym
tematem badawczym, tak z poznawczego, jak i praktycznego punktu widzenia.
W badaniach prowadzonych od kilku lat w Instytucie Filozofii i Socjologii
PAN podejmowano m.in. kwestię odrębności ubóstwa poszczególnych grup de
mograficznych, w tym młodzieży, trudności edukacyjnych młodzieży z biednych
rodzin, w tym rodzin dawnych pracowników PGR. Najpełniej problem biedy
został przeanalizowany w badaniach: „Historia biedy - dwa studia przypadków",
stanowiących fragment międzynarodowego programu „Poverty, Ethnicity and
Gender in Transitional Societies", kierowanego przez Ivana Szelenyi'ego z Yale
University. Polską część badań przeprowadzono w latach 1999-2000; miały one
charakter monograficznej analizy społeczności dotkniętej ubóstwem.
Autorzy zbiorowego opracowania pt. Zrozumieć biednego. O dawnej i obec
nej biedzie w Polsce, przygotowanego pod red. E. Tarkowskiej (Warszawa 2000),
podejmują problemy dotyczące źródeł obecnej biedy, związane z jednej strony
z zachodzącymi właśnie przemianami, z drugiej - mocno zakorzenione w prze
szłości. Zajmują się zróżnicowaniem obecnej biedy pod względem ekonomicz
nym, demograficznym, społecznym i kulturowym. Analizują rolę czynników kul
turowych w mechanizmach trwania i odtwarzania się ubóstwa w obrębie rodzin,
a także w strategiach radzenia sobie z tego rodzaju trudnościami. Starają się usta
lić, czym jest bieda w bezpośrednim doświadczeniu jednostek - kobiet i męż
czyzn, dzieci i ludzi starych.
Z tych studiów wyłoniło się pewne kontinuum: na jednym krańcu płytka
bieda ludzi dotkniętych krótkotrwałym bezrobociem, którzy szukają nowych
sposobów zarabiania na życie i wierzą w korzystną odmianę losu, na drugim
- chroniczne ubóstwo, trwała zależność od instytucji pomocy społecznej, brak
perspektyw i aspiracji.
Modelową reprezentację drugiego bieguna stanowią rodziny byłych pracow
ników PGR-ów. Zdaniem badaczy, właśnie tam kształtuje się polska odmiana
underclass, podklasy - środowiska dziedziczącego biedę z pokolenia na pokole
nie, zdegradowanego cywilizacyjnie, trwale wykluczonego z życia szerszej spo
łeczności (Nowakowska 2000b, s. 94).
Przyczyną obecnej biedy stała się likwidacja PGR-ów. Z dziejów badanych
rodzin wynika jednak, że dotkliwe ubóstwo było także udziałem wcześniejszych
pokoleń. Okruchy pamięci o przodkach - robotnikach folwarcznych i wiejskich
wyrobnikach - mówią o zabiegach o przetrwanie nędzy okresu międzywojen
nego. Najstarsze pokolenie badanych osobiście doświadczyło powojennej biedy.
PGR-y okazały się jedynym miejscem, do którego można było od niej uciec
- Ziemią Obiecaną dla ludzi bez atutów, nie posiadających żadnej własności,
�20
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
kwalifikacji zawodowych ani aspiracji awansu. Tu czekało minimum stabilizacji
w postaci mieszkania i pracy, wprawdzie nisko płatnej, ale gwarantującej osłonę
socjalną w formie rozmaitych deputatów: mleka dla dzieci, ziemniaków na zimę,
taniej paszy dla przydomowej hodowli (Nowakowska 2000b, s. 94). Opiekuńczy
PGR organizował życie, a zarazem „konserwował" tradycyjne obyczaje, nawy
ki, niski pułap aspiracji. Dzieci w rodzinach byłych robotników PGR kończą
edukację na szkole podstawowej albo wcześniej i podejmują pracę w PGR (przed
wojną „chodziły po ludziach, żeby zarobić", a po likwidacji PGR-ów „szły na
kuroniówkę"). Rodzina żyje z dnia na dzień, pasywnie, nie oszczędza i nie inwe
stuje w przyszłość dzieci. Po likwidacji PGR-ów i wyczerpaniu się kuroniówek
„przeżywanie" stało się wegetacją na łasce opieki społecznej. Gdy zabrakło opie
kuńczego pracodawcy, okazało się, że problemem jest nie tylko brak dochodów
z pracy, ale również brak samodzielności życiowej, niegospodarność, pasywność,
życie z dnia na dzień. Przekształcanie postaw, zachowań i aspiracji ludzi
żyjących w opisywanych warunkach może dać tylko wykształcenie. Kształcenie
dzieci jest zatem, według socjologów, jedyną drogą wyjścia z błędnego koła
dziedziczonej biedy (Nowakowska 2000b, s. 94).
Badacze wskazują nie tylko na niebezpieczeństwo utrwalania się w niektórych
grupach społecznych biedy jako stanu chronicznego, ale i na niebezpieczeństwo
swoistego „dziedziczenia" bezrobocia i innych negatywnych zjawisk z tym zwią
zanych. Niebezpieczeństwo to jest obecnie w Polsce pochodną „dziedziczenia"
niskiego poziomu wykształcenia. Z analiz statystycznych wyłania się obraz
biedy jako stanu przedłużającego się lub chronicznego, przede wszystkim w ro
dzinach żyjących na wsi. W szczególnie trudnej sytuacji są rodziny byłych
pracowników dawnych PGR-ów. Dostrzega się wśród nich zjawisko bezrobocia
„rodzinnego" (np. gdy wszystkie osoby dorosłe w rodzinie pozostają bez pracy)
lub „dziedziczonego" (gdy bezrobotni są nie tylko byli pracownicy dawnych
PGR-ów, ale także ich dorosłe już dzieci).
POSTKOMUNIZM W PROCESACH TRANSFORMACJI
Postawy i działania postkomunistyczne w zachodzących obecnie procesach
transformacji nie stały się, jak dotąd, przedmiotem odrębnych, metodycznych
studiów. Można o nich jednak wnioskować na podstawie wyników analiz socjo
logicznych dotyczących zachowań ekonomicznych i społecznych w ostatniej
dekadzie (Por. np. Jak... 2000; Zmiany... 1999). Podkreślają one rozwarstwienie
w wymiarze zamożności, jakie nigdy nie występowało w takim stopniu w PRL
(Jak... 2000) oraz rozchodzenie się biegunów hierarchii społecznej .
7
7
Proces ten obrazowo wyjaśnia socjolog, profesor Henryk Domański: jeśli na jednym bie
gunie wyobrazimy sobie takie kategorie jak inteligencja i wyższe kadry kierownicze, dodajmy
do tego jeszcze właścicieli firm, a na przeciwległym biegunie ulokujemy chłopów i robotników, to
spostrzeżemy, że tak zbudowana hierarchia rozwarstwia się. Rozchodzi się w górę i w dół poziom
zamożności mierzony wielkością dochodów. W latach 90. nastąpił wręcz skokowy wzrost tej
rozpiętości. Wzięło się to z odmiennego mechanizmu wynagradzania łączącego
wykształcenie
i złożoność wykonywanego zawodu z zarobkami (Co... 2000, s. 18).
�POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU
21
Jednym z najsilniejszych związków wynikania, jakie ukształtowały się w mi
nionej dekadzie jest zależność między wykształceniem a pozycją społeczną, mie
rzoną wysokością zarobków, trwałością zatrudnienia i perspektywami awansu .
W 1999 r. ukazało się socjologiczne opracowanie pt. Zmiany w życiu Pola
ków w gospodarce rynkowej (Warszawa 1999), przygotowane pod redakcją Lidii
Beskid, zawierające studia dotyczące zachowań różnych grup społecznych w ob
liczu transformacji gospodarczej. Sporządzono je na podstawie analizy wyników
wielu prac badawczych wykonanych w ostatniej dekadzie, których przedmiotem
było rejestrowanie nowego rozwarstwienia materialnego oraz subiektywnie
postrzeganego bogactwa i ubóstwa. W rezultacie ukazano społeczny obraz współ
czesnych Polaków, na który składają się trzy grupy o zbliżonej liczebności.
Pierwszą z nich stanowią ludzie sukcesu - wygrani w procesie transforma
cji. Są relatywnie młodzi, wykształceni, osiągają najwyższe dochody. Od nich
zależy dynamika zmian gospodarczych. Na przeciwległym biegunie znajduje
się liczebnie podobna grupa - ludzi przegranych, pasywnych i zniechęconych.
Są relatywnie starsi i słabo wykształceni. Co druga z tych osób wypadła z ryn
kowej gry o sukces, są to emeryci, renciści i bezrobotni. Ich dochody są niskie,
aż 26% spośród nich twierdzi, że żyje w trwałym ubóstwie. Transformację ustro
jową postrzegają jako zmiany na gorsze. Biernie oczekują od państwa zabez
pieczenia socjalnego.
Pozostała (1/3) część społeczeństwa usytuowana jest między tymi biegunami.
Grupa ta skupia różnych ludzi „skołowanych", nie umiejących odnaleźć się
w nowej rzeczywistości gospodarczej. Tworzą j ą z jednej strony zawiedzeni
indywidualiści, z drugiej - uzależnieni kolektywiści .
Wyniki niektórych polskich badań zestawiono z efektami analogicznych prac
przeprowadzonych w Czechach, byłej NRD, na Węgrzech i Słowacji. W rezulta
cie tej konfrontacji okazało się, że w Polsce nastąpiła największa polaryzacja
warunków życia - transformacja gospodarki miała najsilniejszy wpływ na
społeczne zróżnicowanie dochodów. Ubogich (o dochodach na poziomie 50%
średnich i poniżej) jest u nas kilkakrotnie więcej niż w pozostałych krajach.
Bogatych (200%) średniej i powyżej) mamy tyle samo, co Czechy i Węgry,
a więcej niż Słowacja i Niemcy Wschodnie.
Obiektywne informacje statystyczne pokrywają się z odczuciami subiektyw
nymi. Znacznie więcej Polaków, niż obywateli krajów sąsiednich, ocenia zmiany
8
9
8
Blisko 90% badanych Polaków podziela opinię, że najlepszą inwestycją jest dobra szkoła
dla dziecka. Równocześnie 96% uważa, że zarobki winny być zróżnicowane w zależności od
poziomu wykształcenia (Nowakowska 1999, s. 82).
Ewa Nowakowska napisała w Polityce, że socjologowie zrelacjonowali różne reakcje
gospodarstw domowych na zmieniającą się sytuację ekonomiczną. Nakreślili m.in. aktywną „stra
tegię lisa" polegającą na podejmowaniu prac dodatkowych, wytwarzaniu czegoś na sprzedaż,
zaciąganiu kredytów na rozruch własnej firmy. Opisali też pasywną „strategię jeża" sprowadzają
cą się do ograniczania wydatków, rezygnacji z różnych dóbr, usług i uczestnictwa w kulturze,
a w jej skrajnej postaci wyprzedaży przedmiotów domowych, zaciąganiu pożyczek lombardo
wych, korzystaniu z zasiłków pomocy społecznej (Nowakowska 1999, s. 82).
9
�22
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
ustrojowe w sposób skrajny: jako przyczynę własnej klęski życiowej lub otwar
cie drogi do indywidualnego sukcesu. Na pierwszym z tych biegunów dominują
bezrobotni i rolnicy. Drugi skupia relatywnie najwięcej osób wykształconych.
Socjologowie bardzo ostrożnie formułują tezę o nieodwracalnym charakterze
dokonanych zmian. W tezie tej należy bowiem odnieść się do dwóch aspektów:
ludzi i struktur (instytucji, hierarchii i organizacji życia publicznego), w których
jednostki funkcjonują. Takie stanowisko jest ze wszech miar uzasadnione w obec
nej rzeczywistości społecznej. Potwierdzają to wahania nastrojów i postaw
społecznych wobec bieżących wydarzeń, rejestrowane przez dziennikarzy, pu
blicystów i badania opinii publicznej.
Inną sprawą jest stosunek ludzi do zmian. Z badań wynika, że są oni skłonni
akceptować pojawiające się nierówności społeczne, jeśli równocześnie zagwa
rantowana jest równość szans w dostępie do wykształcenia, równość startu
w karierze zawodowej oraz wynagradzanie proporcjonalne do specjalistycznych
kwalifikacji. Po ponad dziesięciu latach realizowania w Polsce tych trzech
fundamentalnych haseł zachodniego liberalizmu jedno jest pewne (tak wynika
z badań): masowy awans społeczny, równość szans i walka z nierównymi warun
kami życia nie stały się ani wizytówką, ani magnesem przyciągającym ludzi do
nowego ustroju (Co... 2000, s. 19).
Próbom odejścia od rzeczywistości PRL towarzyszy dość duże niezadowole
nie ze zmian. Nie jest ono jednak równoznaczne z pragnieniem powrotu do PRL.
Jednym z wniosków wynikających z analiz socjologicznych jest to, że akcep
tując konieczność zasadniczej przebudowy w systemie politycznym i ekonomii
(przekonanie, że „warto było zmieniać ustrój" wyraziło w 1999 r. 67% badanych
przez CBOP) można być niezadowolonym ze zmian. Bezrobocie, zjawiska
korupcji, zagrożenie bezpieczeństwa życia codziennego i niejasność reguł są
najczęstszymi przyczynami frustracji. Niezadowolenie wzbudzają te zjawiska,
które są nieuchronnymi konsekwencjami zmian aprobowanych przez dwie trze
cie ludności. Źródłem niezadowolenia nie jest więc brak, ale powodzenie trans
formacji. Nie oznacza to odrzucenia kapitalizmu, do którego wymogów Polacy
zdają się coraz lepiej dostosowywać, ale nie zawsze czynią to z entuzjazmem.
Można postawić hipotezę, że na poziomie realnych zachowań i strategii dosto
sowawczych Polacy radzą sobie lepiej z rynkiem, niż z demokracją. Bolesne kon
sekwencje rynku krytykują, a zarazem uczestniczą w nim przez swoje zachowania.
W polityce jest poniekąd odwrotnie: demokracja jako hasło zdaje się nie wzbudzać
zastrzeżeń, ale zarazem poziom realnego uczestnictwa w niej jest niski.
Fenomen jednoczesnego niezadowolenia i behawioralnej akceptacji ma inte
resujący aspekt. Analizy wykazały, że protest w ostatnich latach stracił w Polsce
charakter „antysystemowy", co znaczy, że niezadowolenie jest już do pewnego
stopnia „włączone w system". W dzisiejszej Polsce mało kto dokonuje bilansu
zysków i strat w kategoriach zmiany ustroju politycznego (Co... 2000, s. 19; Jak...
2000). Taka konstatacja nie zmienia faktu, iż w zakładach pracy w całym kraju
wciąż mają miejsce zwolnienia grupowe, zapowiadane są dalsze. Coraz mniej
osób ma prawo do zasiłków, zresztą są one żenująco niskie (300-400 zł.). Różne
�POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU
23
kręgi społeczne zaczęły ostatnio ponownie wiele mówić o dwóch Polskach,
0 pogłębiających się podziałach ekonomicznych, niemożliwych do złagodzenia
w przewidywalnej przyszłości. Niektórzy publicyści (np. Marcin Król) dopusz
czają nawet możliwość wybuchu społecznej, być może krwawej, rewolty. Nie
ustannie polepszający się byt mniejszości, wygranej w procesie transformacji,
ujawnia przez kontrast niedostatki większości. Po kompromitacji idei państwa
opiekuńczego już nie próbuje się na nowo zdefiniować roli państwa w niwelo
waniu nierówności. Dyskusja zamarła, tak jakby została uznana za niesłuszną,
ideologicznie przestarzałą. Chociaż problem się nie zestarzał, ubóstwo i bez
robocie wzrasta (Janicki 2000, s. 30-31).
Elity w tej sytuacji tworzą - zresztą dobrze psychologicznie umotywowane
- pewne stałe schematy myślowe. Zgodnie z nimi, emeryci na przykład mają się
zupełnie nieźle; praca jest, tylko trzeba być bardziej mobilnym. Do pewnych
ofert nie można znaleźć chętnych, a więc bezrobocie nie jest znowu takie duże,
ludzie „kombinują na czarno", rolnicy też przesadzają w protestach, przecież
1 tak tyle do nich dokładamy itd.
Jeśli wziąć pod uwagę rzeczywisty, przygnębiająco niski poziom życia eme
rytów, rolników, pracowników sezonowych - to widać, o jak różne, nieprzy
stające światy tu chodzi. Współczucie dla niższych warstw jest czasami po
strzegane wręcz jako godne pogardy dziwactwo, specyficzne złamanie klasowej
solidarności zamożnych.
Mitem nie wytrzymującym konfrontacji z faktami jest twierdzenie, iż rośnie
akceptacja społeczna (Janicki 2000, s. 32) dla nierówności dochodowych jako
ustrojowej konieczności. W 1997 r. 48% respondentów badań opinii publicznej
(CBOS) zgadzało się z opinią, że nierówności dochodów są niezbędne dla postępu
gospodarczego. W 1999 r. już tylko 32%. Na pytanie, czy badany akceptuje
zasadę, iż energiczni przedsiębiorcy muszą dobrze zarabiać dla dobra gospodarki,
„tak" w 1997 r. odpowiedziało 73%, a dwa lata później już tylko 58%.
W ciągu ostatnich trzech lat średnio o 10%> wzrosła (i tak już ogromna) liczba
osób uważających, że „różnice zarobków w Polsce są zbyt duże", a także takich,
które sądzą, że „obowiązkiem rządu powinno być zmniejszenie różnic pomiędzy
dobrze i źle zarabiającymi" (Janicki 2000, s. 32). Nie powinno więc dziwić, że
prawie 40%o Polaków twierdzi, że za PRL było lepiej i tyleż uważa, iż kapitalizm
nie jest optymalnym systemem dla naszego kraju. Charakterystyczne, że wśród
zwolenników egalitaryzmu jest niemal tyle samo ludzi o poglądach prawicowych,
jak i lewicowych, co świadczy o tym, że nie chodzi tu o ideologię i resentymenty, ale o miejsce na drabinie społecznej.
POSTKOMUNIZM R U S T Y K A L N Y
Z badań, sondaży i obserwacji wiejskiej rzeczywistości wynika, że wśród śro
dowisk najbardziej dotkniętych kosztami obecnych przekształceń ustrojowych
jest bezsprzecznie polska wieś. Tu mieszka najwięcej ludzi będących z różnych
powodów ofiarami zachodzących przeobrażeń. Wiele rodzin cierpi tu ogromny
�24
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
niedostatek. Ze statystyk samobójstw można sądzić, że bieda na wsi dla wielu
osób staje się ciężarem nie do udźwignięcia. Dlatego też nie dziwią wyniki
badań stwierdzające, że właśnie wśród chłopów najliczniej występują postawy
i tęsknoty za obalonym systemem komunistycznym.
Elżbieta Cichocka napisała: Żadna dziedzina życia nie obrosła tak w mity,
mistyfikacje i demagogię jak rolnictwo. Narzekanie na ciężkie czasy zdaje się być
zawarte w genach polskiego rolnika i są po temu uzasadnienia. Przez całe lata,
desperacko opierając się kolektywizacji, nauczył się ukrywać swoje prawdziwe
dochody. To, co się dzisiaj udaje wyszarpać od państwa, traktuje jak swego
rodzaju rewindykację (Cichocka 1998, s. 17). Postawa taka jest charakterystyczna
dla wszystkich chłopów. Przy czym niemal każdy z nich gotów jest powiedzieć
z pełnym przekonaniem, że niczego od państwa nie dostaje .
Nikt naprawdę nie wie, ile zarabia rolnik, ani z czego żyje. W Polsce prak
tycznie brak jest wiarygodnych danych o dochodach rolników i kosztach produk
cji, zróżnicowanych regionalnie i wg rodzajów produkcji, co wyklucza nawet
potencjalną możliwość oceny stopnia ich wyrównywania - napisali autorzy przyję
tej przez rząd w kwietniu 1998 r. „Średniookresowej strategii rozwoju rolnictwa".
Według badań socjologicznych, sytuacja chłopów, mierzona ich dochodami,
jest zła. Przy tym jednak dochody chłopskie nie są dobrze porównywalne z do
chodami innych, szczególnie miejskich grup. Jeżeli już je porównywać, to
w stosunku do średniej krajowej. W tym zestawieniu sytuacja chłopów i robotni
ków rolnych pogorszyła się i nie ulega poprawie. Jeśli natomiast charakteryzujemy
pozycję chłopów przez posiadanie dóbr materialnych, to lokują się oni znacznie
wyżej, nie ustępując robotnikom wykwalifikowanym. Na przykład 49% właś
cicieli gospodarstw rolnych ma samochody, przy średniej dla Polski wynoszącej
53%. Są oni też często właścicielami domów, a średnia powierzchnia mieszkalna
przypadająca na członka rodziny jest wyższa niż w mieście. Nie zmienia to
jednak faktu, że dochody przeciętnego gospodarstwa są coraz niższe, a chłopi
jako warstwa społeczna mają powody, by odczuwać dyskomfort.
W latach 80. wśród chłopów odsetek ludności czynnej zawodowo kształtował
się na poziomie 19%, w latach 90. spadł on gwałtownie do 10-11%). Część osób
zajęła się biznesem, zakładając firmy i działając na własny rachunek. To są ci
- w sumie kilka procent - którzy z nowych możliwości skorzystali. Część jednak
- głównie chłoporobotnicy - powiększyła szeregi bezrobotnych. Zdecydowaną
większość spośród tych 11% stanowią ciągle właściciele niewielkich, kilku
hektarowych gospodarstw. Warstwa prawdziwych farmerów, w zachodnim stylu,
mimo że rośnie, pozostaje w zdecydowanej mniejszości (Co... 2000, s. 18).
Rolnictwo - pisał Edmund Mokrzycki - jest jedynym wielkim działem gospo
darki, w którym od czasów realnego socjalizmu nie nastąpiły żadne istotne zmia10
1 0
Kategoriami rewindykacji rozumował Artur Balazs, minister rolnictwa w rządzie Tadeusza
Mazowieckiego, kiedy forsował nowy system emerytur dla rolników. Józef Slisz, chłopski sena
tor z tamtego okresu, przekonywał wówczas, że taki system emerytalny jest wyrazem sprawiedli
wości dziejowej. Pani dostała za darmo mieszkanie od państwa, a rolnicy przez całe lata musieli
realizować obowiązkowe dostawy - argumentował (Cichocka 1998, s. 18).
�POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU
25
ny jeżeli nie liczyć upadku najbardziej deficytowych gospodarstw państwowych
i pseudospółdzielczych.
Proces przekształcania
się gospodarki
chłopskiej
w gospodarkę towarową nie uległ przyspieszeniu i jest jak dawniej niewidoczny
w perspektywie jednego pokolenia. Koncentracja własności ziemskiej jest ciągle
zjawiskiem śladowym. Polityka rolna państwa zamyka całą klasę chłopską
w cywilizacyjnej niszy. Daje wszystkim, jak w czasach PRL, szansę przeżycia
i pozbawia wszystkich szansy na rozwój (Mokrzycki 1997, s. 13).
W socjologii zachodniej karierę zrobiło pojęcie underclass ('podklasa'). Naj
istotniejszą cechą podklasy jest to, że niejako nie mieści się w strukturze danego
społeczeństwa; jest jak gdyby sprzeczna z nią, nie pasuje do jej logiki określonej
przez społeczny podział pracy. Jest to klasa ludzi zbędnych, których system nie
potrzebuje. Ludzie z podklasy są rażąco biedni, żyją na społecznym marginesie,
z zasiłków, a czasem i z tego, „co im wpadnie w ręce". Ich ubóstwo nie jest
chwilowym, złym darem okoliczności życiowych, lecz cechą systemowo repro
dukowaną. Przechodzi w sposób naturalny z pokolenia na pokolenie, jak rzecz
niezbywalna, odporna na różne programy naprawcze (affirmative actions).
W tym właśnie kierunku zmierza znaczna część polskich chłopów, choć jest
to sprzeczne z chłopską tradycją, ideologią bycia „na swoim" i pogardą dla
„dziadowania" (Mokrzycki 1997, s. 12).
Andrzej Koraszewski, znakomity znawca społecznych problemów polskiej
wsi, już w połowie lat 90. alarmował w paryskiej Kulturze (styczeń-luty 1996,
artykuł „Ludzie zbędni na swoim"), że „podklasa" wkracza na polską wieś za
sprawą błędnej polityki państwa, pojmującego swoją powinność względem wsi
zgodnie z najgorszymi wzorami państwa opiekuńczego. Państwo, przekazując
ogromne sumy na rzecz wsi, w rezultacie hamuje jej rozwój, zamiast go sty
mulować, a system zasiłków powoduje powszechną demoralizację i wpycha
uboższą część ludności wiejskiej jeszcze głębiej w stan apatii i inercji.
Z analizy zachodnich programów wyciągania z biedy na drodze zasiłków
adresowanych do całych warstw społecznych wynika, że warstwy w ten spo
sób wspomagane nie wychodzą z biedy Przeciwnie, następuje nieodwracalna
degradacja ich tkanki społecznej, uruchamiają się mechanizmy samoczynnej
reprodukcji nieszczęścia, a subkultura zależności i przestępczości, przeka
zywana z pokolenia na pokolenie, staje się trwałym atrybutem warstwy i nie
zbywalnym elementem życia społecznego kraju. Wyciągnięta na ślepo ręka
państwa, zamiast zamierzonej pomocy w rezultacie daje zależność, bezradność
i demoralizację.
Koraszewski, biorąc za podstawę gospodarstwa mniejsze niż 5 ha ziemi
ornej, oszacował liczbę kandydatów do wiejskiej podklasy na 5-6 min ludzi. To
w tych właśnie gospodarstwach, tradycyjnie niewydajnych, zaobserwowano
na początku lat 90. zanik praktycznie wszelkich oznak gospodarki towarowej.
Obecna polityka rolna jest ze swej istoty polityką z tamtych czasów, realizo
waną nieco odmiennymi - „rynkowymi", środkami. Jest to polityka łagodząca
symptomy społecznego i ekonomicznego zacofania wsi, ale całkowicie bezradna
wobec jego przyczyn. W jej wyniku chroniczna bieda wiejska z socjalistycznego
�26
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
rozdzielnika przemienia się w chroniczną biedę wiejską z „kapitalistycznych"
dopłat, zasiłków i ceł zaporowych. Samo jej źródło pozostaje natomiast nietknięte.
Obrany sposób „ochrony" chłopskich interesów jest nierealny i nieskuteczny.
Nierealny, ponieważ społeczny koszt podtrzymywania przez państwo „opłacal
ności" produkcji rolnej jest u nas wielokrotnie wyższy niż w Europie Zachod
niej. Decyduje o tym: duża liczebność ludności rolniczej, niska wydajność jej
pracy i dominacja wydatków na żywność w strukturze spożycia ludności miej
skiej (charakterystyczna cecha biednego kraju). Nieskuteczny, ponieważ przenosi
w dzisiejsze czasy i instytucjonalizuje w innych warunkach ustrojowych ekono
miczne anachronizmy gospodarki chłopskiej, czego efektem jest społeczne poni
żenie chłopów jako klasy.
Trudno wyrokować, czy i jaka część polskich chłopów zejdzie ostatecznie do
poziomu „podklasy". Należy się jednak obawiać o los jeszcze szerszej kategorii
osób niż ta, o której pisał Koraszewski. Zgodne szacunki ekspertów mówią, że
ok. 30 proc. polskich gospodarstw rolnych ma szanse utrzymania się w otwartej
konkurencji z rolnictwem zachodnim.
Chłopi płacą najwyższą cenę za normalizację - cenę społeczno-ekonomicznej marginalizacji. Wyjście z tego zaułka zapewni im jedynie mechanizm
selektywnego rozwoju. Oczywiście, daje on lepsze szanse tym, którzy „i tak są
bardziej konkurencyjni", ale jest też jedynym realnym sposobem na stworzenie
cywilizowanych miejsc pracy dla tych, którzy konkurencyjni nie są - również
na pozarolniczym rynku pracy. Przed działaniem tego mechanizmu - po
wszechnego w krajach rozwiniętych - bronią chłopów (zgodnie z ich życze
niem) kolejne rządzące koalicje. Demokracja polega na wyrażaniu i uzgadnia
niu partykularnych interesów, sprzyja więc stabilizacji istniejącej struktury,
a nie jej radykalnym przeobrażeniom. Szansa polskich chłopów na wyjście
z cywilizacyjnej niszy, w której tkwią nie z własnej winy, polega na tym, że
polityczna obrona ich obecnych, klasowych, interesów okaże się w dłuższej
perspektywie nieskuteczna.
*
Obecnie, w środkach masowego przekazu - tak powszechne w pierwszych
latach nowego ustroju - intelektualne wypowiedzi i dyskusje o postkomunizmie wyraźnie ustępują miejsce innym aktualnym problemom, w tym zwłaszcza
globalizacji, terroryzmowi czy Unii Europejskiej. Z punktu widzenia nauko
wego poznania pozostaje natomiast nadal frapujący problem postkomunizmu.
Czeka on na swoją szczegółową analizę etnologiczno-antropologiczną, w której
wzięto by pod uwagę każdy z jego elementów składowych, rozpatrzono je
w szerokim kontekście wszelkich uwarunkowań, zdiagnozowano i wręcz mo
nograficznie opisano.
�POSTKOMUNIZM. IDEOWE I SPOŁECZNE PŁASZCZYZNY DIALOGU
27
LITERATURA CYTOWANA
B a l i c k a M . 1999, Droga robota, Polityka, nr 48, 27.09, s. 62.
B o r u c R. 1998, Spadkobiercy PRL, Wprost, nr 29, 19.07, s. 40-41.
Changing Rules... 1997, Changing Rules .Polish Political and Economic Transformation in Com
parative Perspective, L.T. Holmes, W. Roszkowski (red.), Warszawa.
C i c h o c k a E. 1998, Żniwa na torach, Gazeta Wyborcza, 29-30.08, s. 17-18.
Co... 2000, Co się z nami dzieje (rozmowa Z. Żbikowskiego z profesorem H. Domańskim), Życie
(Wołka), 12-13.02, s. 18-19.
Czerwony... 1999, Czerwony kod (rozmowa Andrzeja Krzysztofa Wróblewskiego z profesorem
Alainem Besancon, francuskim historykiem), Polityka, nr 49, 4.12, s. 34-35.
D z i a d u l J. 1999, Sąd historii, Po//(vb, nr47, 20.09, s. 24-26.
D z i ę g i e l L. 1996, Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946-1956, Kraków.
- 1998, Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethnologist's
View, Kraków.
Informacja 1996a, Wprost, nr 32, 11.08, s. 9.
- 1996b, Wprost, nr 44, 3.11, s. 9.
- 1999, Polityka, nr 41, 9.10, s. 8.
- 2Ш, Polityka, nr 50, 9.12, s. 112.
- 2002, Gazeta Wyborcza. Dodatek Gospodarka, 22.03, s. 4.
Jak... 2000, Jak żyją Polacy, H. Domański, A. Ostrowska, A. Rychard (red.), Warszawa.
J a n i c k i M . 2000, Biedaszyb, Polityka, nr 29, 15.07, s. 30-32.
K o f m a n L , R o s z k o w s k i W. 1999, Transformacja i postkomunizm, Warszawa -Białystok.
K o r z e n i e w s k a K. 2002, Biedni (i) emeryci: o ekonomicznej zależności biednych rodzin od
pomocy z zewnątrz i o „underclass po polsku" [w:] Lata tłuste..., s. 141-160.
Lata tłuste... 2002, Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach
lokalnych,
A. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Warszawa.
K o r a s z e w s k i A. 1996, Ludzie zbędni na swoim, Kultura (paryska): styczeń-luty.
M o k r z y c k i E. 1997, Klasa z przeszłości, Gazeta Wyborcza, 5-6.07, s. 12-13.
N a ł ę c z T. 1998, Widmo Szeli, Wprost, nr 39, 27.09, s. 17.
N o w a k o w s k a E. 1999, Lisy, jeże i inni, Polityka, nr 47, 20.09, s. 82.
- 2000a, Dolna strefa stanów średnich. Kondycja Polaków 2000, Polityka, nr 34, 19.08,
s. 16-17.
- 2000b, Dzieci się sypnęli. Dziesięć lat badań nad polską biedą, Polityka, nr 50, 9.12, s. 94.
Od komunizmu... 1999, Od komunizmu do...? Dokąd zmierza III Rzeczpospolita?, J. Kłoczkowski
(red.), Kraków.
O 1 ej n i к К. i inni 2000, Skazani na bezrobocie, Wprost, nr 11, 12.03, s. 26-30.
Pochwała... 1996, Pochwała rozumu. Pentor dla „Wprost": kim są młodzi Polacy, Wprost, nr 22,
2.06, s. 25-26.
Postcommunism... 2001, Postcommunism and the Theory of Democracy, (R.D. Anderson i inni),
Wstęp G.W. Breslauer, Princeton, Oxford.
S k i d e l s k y R. 1999, Świat po komunizmie: spór o nasze czasy, Kraków-Warszawa.
S o l s k a J. 2000, Goło, niewesoło, Polityka, nr 14, 1.04, s. 54-56.
S t a n i s z k i s J. 1999, Post-communism: the Emerging Enigma, Warszawa.
- 2001, Postkomunizm: próba opisu, Gdańsk.
S u r d y k o w s k i J. 1999, Niewola z wyboru, Wprost, nr 40, 3.10, s. 32-33.
S z c z ę s n y J. i inni 1998, Bomba demograficzna, Wprost, nr 43, 25.10, s. 26-29.
S z c z y p i o r s k i A. 1996a, Nuda Demokracji, Wprost, nr 52, 29.12, s. 97-99.
- 1996b, Pomniczek z błota, Wprost, nr 10, 10.03, s. 85-86.
The Roundtable..., 1996, The Roundtable Talks and the Breakdown of Communism, J. Elster (red.),
Chicago-London.
T a r k o w s k a E. 2000a, Z biedy w przyszłość. Drogi i wybory młodych ludzi, Więź, X L I I I ,
nr 6 (500), s. 95-103.
�28
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
- 2000b, Zróżnicowanie biedy: wiek i płeć, [w:] Jak żyją Polacy, H . Domański,
A. Ostrowska, A. Rychard (red.), Warszawa, s. 259-280.
Wiek... 1999, Wiek utopii (rozmowa Bronisława Wieldsteina z profesorem Leszkiem Kołakow
skim), Wprost, nr 45, 7.11, s. 19-21.
W i l c z y ń s k i W. 1997, Socjalistyczny nacjonalizm, Wprost, nr 17, 27.04, s. 54.
- 1998, Pytanie z przeszłości, Wprost, nr 35, 30.08, s. 47.
- 1999, Cena sektora nierynkowego, Wprost, nr 49, 5.12, s. 51.
W ł a d y k a W. 1999, Przeszłość zaklęta, Polityka, nr 47, 20.11, s. 20-22.
Za... 1996, Za szynką (rozmowa z Edwardem Redlińskim), Wprost, nr 10, 10.03, s.84.
Zmiany... 1999, Zmiany w życiu Polaków w gospodarce rynkowej, L . Beskid (red.), Warszawa.
Zrozumieć... 2000, Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, E. Tarkowska (red.),
Warszawa.
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
POST-COMMUNISM. IDEOLOGICAL AND SOCIAL PLANES OF THE DEBATE
Summary
The terms "post-communism" and "post-communistic" came into common use within differ
ent areas of our language: literary and scientific as well as colloquial language, as soon as the
communist system had collapsed. These terms are applied optionally, in different meanings; most
often they are meant to define ideas, attitudes and activities considered as long lasting relics of
the departed system.
For over ten years the author has been meeting the mentioned terms and concepts while study
ing written and oral texts connected with her subject of research, i.e. the socio-economic transfor
mations in Polish peasant life and culture. Because of the variety of usages and meanings, now the
author aims at introducing some conceptual order. She also wants to present real contexts in which
the notion appears and the socio-economic circumstances of the "discourse on post-communism".
The study is based on press publications and on results of recent sociological surveys.
The article consists of two parts. The first one concerns intellectual consideration of "post-communism". In her research the author has realized how wide is the area where the concept is
applied. A l l the analysed texts range between general philosophical problems of totalitarism,
freedom, democracy, human nature and the presentations of the realities of social life in post-communist countries.
In the second part post-communism is presented on its social plane - the author shows social
attitudes shaped and left by the communist system. The attitudes are ordered according to the
contexts in which they usually appear. Particular contexts are defined by the author as the "so
cial", "sentimental", "existential" or "rustical" post-communism.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de8f2854fc6fb3c7ee8114ecaae3bb14.pdf
38cd17467696d1be49846b9ad73d05fa
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1715
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1587
Title
A name given to the resource
"Być może moglibyśmy żyć razem..." Dialog między judaizmem a chrześcijaństwem i zmiana modelu sąsiedztwa / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.77-100
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kabzińska, Iwona
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
IWONA KABZIŃSKA
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa
„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM..."
DIALOG MIĘDZY JUDAIZMEM A CHRZEŚCIJAŃSTWEM
I ZMIANA MODELU SĄSIEDZTWA*
DEKLARACJA
DABRUEMET
W różnego typu publikacjach, także etnologicznych, podobnie jak w środ
kach masowego przekazu, sąsiedztwo Żydów i chrześcijan ukazywane jest
najczęściej przez pryzmat stereotypów, sytuacji konfliktowych, różnic, jak też
trudnych do przekroczenia granic kulturowych. Zwraca się głównie uwagę na
to, co dzieli obydwie grupy, akcentując negatywne elementy ich obrazu (por.
S. Krajewski 1997, s. 155). Warto więc - jak sądzę - odnotować inicjatywę osób
ze środowiska żydowskiego, będącą sygnałem dążenia do przełamywania
wzajemnych barier i uprzedzeń, a zarazem znaczącym - w moim przekonaniu
- krokiem w stronę dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem.
9 maja 2001 roku Redakcja miesięcznika Więź oraz Polska Rada Chrześcijan
i Żydów zorganizowały w Warszawie sympozjum poświęcone wspomnianemu
dialogowi. Punktem wyjścia i inspiracją do dyskusji była deklaracja Dabru emet
(Mówcie prawdę), ogłoszona w Stanach Zjednoczonych 10 września 2000 roku
przez kilku wierzących i praktykujących Żydów .
Czym jest Dabru emet? W dokumencie czytamy, że jest to „żydowska dekla
racja na temat chrześcijan i chrześcijaństwa" . Jej autorami są czterej Żydzi pra
cujący na nieżydowskich uniwersytetach w USA i Kanadzie. Do maja 2001 roku
pod Deklaracją podpisało się ok. 170 żydowskich intelektualistów.
Twórcy Dabru emet wskazują kilka obszarów ważnych - ich zdaniem - dla
dialogu z udziałem Żydów i chrześcijan. Podstawowe znaczenie ma płaszczyzna
1
2
* Fragmenty tego tekstu zaprezentowałam podczas konferencji nt. „Pogranicza kulturowe
i pogranicza etniczne w środkowej Europie", zorganizowanej przez Zarząd Główny Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego oraz cieszyńską filię Uniwersytetu Śląskiego, 8 czerwca 2002 г.,
w Cieszynie.
Dzięki zaproszeniu, jakie otrzymałam z Redakcji Więzi mogłam wziąć udział w tym spot
kaniu. Chciałabym tu przekazać informacje o nim, jak też podzielić się refleksjami, będącymi
zarazem komentarzem do Dabru emet i kwestii dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem.
Tekst Deklaracji można było otrzymać podczas Sympozjum. Został on także opublikowany
w miesięczniku Więź, nr 8: 2001, s. 56-58, w tłumaczeniu Stanisława Krajewskiego (patrz Aneks).
W tym samym numerze zamieszczono również wypowiedzi uczestników spotkania.
1
2
�78
IWONA KABZIŃSKA
teologiczna. Deklaracja mówi o wspólnocie korzeni, wierze w tego samego Boga,
odwoływaniu się do tego samego autorytetu, jakim jest Biblia Hebrajska, zwana
przez Żydów Tanach (skrót: Tora, Neviim, Ketuvim, czyli Tora, Prorocy
i Pisma), a przez chrześcijan - Starym Testamentem (za: Żydzi jako problem...
1998, s. 129; w artykule można również znaleźć wiele informacji o związkach
między judaizmem i chrześcijaństwem; na ten temat patrz też: S. Krajewski
1997, s. 25-81; Tyloch 1987; Unterman 1989).
Inna płaszczyzna dialogu, o której jest mowa w Dabru emet, dotyczy współ
pracy Żydów i chrześcijan na rzecz sprawiedliwości i pokoju. Autorzy Deklara
cji stwierdzili poza tym, że chrześcijanie „mogą respektować żydowskie prawa
do Ziemi Izraela" (Dabru emet 2001, s. 57). W Polsce na ten temat wypowiadał
się wcześniej m.in. Władysław Bartoszewski (1998, s. 9), który podkreślił, że
ustanowienie państwa Izrael ma znaczenie religijne. Oznacza ono powrót Żydów
do ziemi przodków i może być interpretowane jako zmartwychwstanie po Szoah
(patrz też: Żydzi jako problem... 1998, s. 134-135; S. Krajewski 1997, s. 98-126).
W Deklaracji pada również ważkie stwierdzenie, iż „nazizm nie był fenomenem
chrześcijańskim". Nie był także „nieuniknionym rezultatem chrześcijaństwa"
(Dabru emet 2001, s. 57). Jak wiemy, kwestia odpowiedzialności chrześcijan za
zbrodnie nazistowskie jest jedną z przyczyn nieporozumień między chrześcija
nami i Żydami (por. Dialog to wysiłek... 1998, s. 154-155; Żydzi jako problem...
1998, s. 136; S. Krajewski 1997, s. 171-180; W. Krajewski 1998, s. 101-102).
Twórcy Dabru emet mają nadzieję, że Deklaracja przyczyni się do poprawy
stosunków między wyznawcami judaizmu i chrześcijaństwa. Jednocześnie dają
wyraz przekonaniu, że „nowe stosunki między Żydami a chrześcijanami nie osła
bią żydowskich praktyk religijnych. Lepsze stosunki nie przyspieszą kulturowej
i religijnej asymilacji, której Żydzi słusznie się obawiają. Nie zmienią trady
cyjnych żydowskich form praktyk religijnych, nie powiększą liczby małżeństw
mieszanych między Żydami a nie-Żydami, nie skłonią większej liczby Żydów
do nawrócenia na chrystianizm, ani nie stworzą fałszywej mieszaniny judaizmu
i chrześcijaństwa. Szanujemy chrześcijaństwo jako wiarę, która poczęła się
wewnątrz judaizmu i nadal ma z nim znaczące związki. Nie widzimy jej jako
rozszerzenia judaizmu. Tylko wtedy, gdy będziemy cenić własne tradycje, może
my uczciwie kultywować te nowe stosunki" (Dabru emet 2001, s. 58).
Według rabina Davida Nováka (pracującego na Uniwersytecie w Toronto),
jednego z uczestników warszawskiego spotkania, przede wszystkim zaś - współ
autora Deklaracji, w stosunkach między judaizmem i chrześcijaństwem nie może
być mowy o negowaniu wspólnoty wielu elementów występujących w obydwu
religiach, ani też o konwersji, narzucaniu własnej wiary innym, prozelityzmie,
synkretyzmie („budowaniu nowej rzeczywistości religijnej z elementów juda
izmu i chrześcijaństwa") czy triumfalizmie, rozumianym jako „upieranie się, że
wyłącznie mojej wspólnocie została już dana nie tylko prawda najwyższa, ale
i ostateczna" (Novak 2001a, s. 40-41). Należy natomiast dążyć do tego, by każda
ze stron pragnęła widzieć drugą „w najlepszy możliwy sposób w świetle swej
własnej tradycji [...] Ta wizja nie może prowadzić do jakiegokolwiek zniekształ-
�,BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM"
79
cenia tego, co jest prawdą według nauczania każdej tradycji z osobna. Prawdzi
wy dialog wymaga, by wyznawcy każdej tradycji znaleźli uzasadnienie drugiej
tradycji w świetle swojej własnej. Zrozumienie dla innych nie może [jednak]
posłużyć jako rodzaj ucieczki od pełnego zaangażowania wobec autorytetu
judaizmu dla Żydów, a chrześcijaństwa - dla chrześcijan" (tamże, s. 37).
W podobnym tonie utrzymana jest wypowiedź biskupa Stanisława Gądeckiego, autora „Przedmowy" do zbioru tekstów i dokumentów, zatytułowanego
Kościół katolicki o swoich żydowskich korzeniach (wyd. w 1998 roku). Biskup
Gądecki pisze: „Twórczy dialog rozpoczyna się tam, gdzie zauważa się różnice
i gdzie pracuje się nad tym, aby ich zrozumienie mogło prowadzić ku lepszemu
pojmowaniu rzeczy. Dialog zatem nie może być drogą do zacierania różnic, do
zamykania na nie oczu, do ignorowania ich, ani tym bardziej do asymilacji czy
synkretyzmu. Wyrasta on z szacunku dla odrębności, z chęci wyeliminowania
uprzedzeń i stereotypów" (za: Bartoszewski 1998, s. 7).
Tekst Dabru emet zasługuje - jak sądzę - na uwagę etnologów. Jest w nim
bowiem mowa nie tylko o kwestiach ściśle teologicznych, ale również o innych,
społeczno-kulturowych wymiarach relacji między wyznawcami judaizmu i chrze
ścijaństwa . Bardzo ważna jest przy tym możliwość spojrzenia na dialog i jego
konsekwencje dla społeczności żydowskiej z perspektywy tej właśnie społecz
ności, a ściślej - jej części, zainteresowanej przełamywaniem istniejących barier
między Żydami i chrześcijanami. Przytoczony fragment tekstu Deklaracji uwraż
liwia nas na lęk przed próbami asymilowania Żydów przez środowiska nieżydowskie. Mówi również o przywiązaniu do własnych tradycji i zdecydowanej
woli ich kontynuacji (jest to z pewnością jeden ze sposobów obrony przed
asymilacją). Wskazuje ponadto na podstawę dialogu, jaką powinno być posza
nowanie kulturowej (w tym także religijnej) odrębności. Nie ma tu mowy o za
cieraniu różnic, ani o synkretyzmie religijnym. Tak widziany dialog między
Żydami i chrześcijanami może - jak sądzę - toczyć się wyłącznie w społeczeń
stwie wielokulturowym, otwartym na to, co inne. W społeczeństwie, które dąży
do wypracowania mechanizmów umożliwiających różnym grupom etnicznym,
narodowym, czy wyznaniowym zachowanie tradycyjnego zróżnicowania, przy
najmniej w takim zakresie, w jakim jest to możliwe we współczesnym świecie.
3
4
3
Zgodnie z duchem judaizmu, teologia powinna być „natychmiast przekładana na zachowa
nia. Inaczej jest mało warta" (Dialog to wysiłek... 1998, s. 161).
Jak wiadomo, za podstawowe wyznaczniki żydowskiej tożsamości uważane są: pochodze
nie biologiczne, wyznanie, przynależność do wspólnoty kulturowej oraz przynależność etniczna
lub państwowa i używany język (Unterman 1989, s. 23-29; Datner, Melchior 1997, s. 64-70).
Rabin Byron L . Sherwin pisze, że Żydzi są z jednej strony wyznawcami pewnej religii, a z dru
giej członkami pewnego ludu. „Jest to wiara i lud nawzajem". Zwraca on zarazem uwagę, że
określanie Żydów terminem 'naród', występującym w Polsce, lub 'grupa etniczna', używanym
w USA, nie jest właściwe (Dialog to wysiłek... 1998, s. 152). Rabin Novak podkreślił natomiast,
że „z powodu klasycznej żydowskiej doktryny wybrania, nawet najbardziej zeświecczeni Żydzi
są wciąż Żydami. Bycie Żydem nie jest kwestią ludzkiego wyboru (nawet ktoś nawracający się
na judaizm musi wierzyć, że został wybrany przez Boga); (Novak 2001, s. 70).
4
�80
IWONA KABZIŃSKA
Rabin Novak przypomniał, że w wielu krajach Żydzi i chrześcijanie od wie
ków byli sąsiadami. Żyli jednak wśród chrześcijan, gdy tymczasem ważne jest,
by Żydzi mogli żyć razem z chrześcijanami, a chrześcijanie razem z Żydami
(Novak 2001, s. 66; podkr. autora). Konieczna jest więc - jak widać - zmiana
modelu sąsiedztwa. Mówiąc o tej zmianie, rabin Novak użył sformułowania:
„Być może moglibyśmy żyć razem" (tamże). Słowa te świadczą o nadziei,
ale też o pewnej (uzasadnionej) ostrożności. Źródłem nadziei są - według
D. Nováka - dostrzegane przez część środowiska żydowskiego zmiany zacho
dzące w świecie chrześcijańskim, świadczące o chęci podjęcia dialogu z juda
izmem i zmiany postaw wobec Żydów. Te same zjawiska stworzyły również kli
mat, którego owoc stanowi Dabru emet. Jest ona bowiem „żydowską teologiczną
odpowiedzią na chrześcijańską teologiczną inicjatywę" (Novak 2001, s. 68) .
Rabin Novak stwierdził, że w przeszłości Żydzi i chrześcijanie potrafili darzyć
się szacunkiem i żyć w pokoju. Nawet jeśli przykłady takiego współżycia są
nieliczne, pozwalają mieć nadzieję, że tego typu relacje są możliwe również
obecnie (Novak 2001, s. 69).
Ostrożność, z jaką współautor Deklaracji wypowiadał się o zmianie stosun
ków między Żydami i chrześcijanami może wynikać z faktu, iż w obu środowi
skach nie brak przeciwników dialogu (por. Co dalej z dialogiem... 2001, s. 113).
Wielu Żydów nie uznaje np. wspólnoty Przymierza z religiami chrześcijańskimi.
Godzi to bowiem „w samą istotę żydowskiej tożsamości" (Borkowicz 1998,
s. 81). Trzeba również pamiętać, że diaspora żydowska „nie stanowi zespołu
o jednakowych cechach kulturowych, jak przyjmuje to większość współczesnych
badaczy" (Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 333; o zróżnicowaniu społeczności
żydowskiej patrz też np. S. Krajewski 1998; Lewandowski 1995, s. 49; Pinkus
1988, s. 33-39, 302-305; Fuks 1998, s. 122-123; Zieliński 1999), stąd-różnice
postaw wobec wielu zjawisk, również wobec dialogu z chrześcijaństwem.
Część Żydów negatywnie ustosunkowanych do dialogu powołuje się na wzglę
dy historyczne, przekonanie o wrogości cechującej wzajemne stosunki, pamięć
prześladowań. Innym powodem sprzeciwu jest założenie, że „Żydzi mogą wypo
wiadać się publicznie tylko w sposób polityczny, ponieważ właśnie polityka jest
jedyną sprawą, o której Żydzi mogą mówić, przynajmniej do innych. Ci Żydzi
- zdaniem rabina Nováka - albo uważają, że żydowska teologia jest sprawą czysto
prywatną, albo też sądzą, że w judaizmie teologia w ogóle nie istnieje. Zwykle są
to Żydzi zeświecczeni, dla których wiara jest jedynie indywidualnym wyborem
lub też czymś całkowicie nieistotnym dla rzeczywistości narodu żydowskiego. Dla
nich judaizm może być tylko ideologią polityczną narodu, a nie teologią narodu,
który jest wspólnotą wiary" (Novak 2001, s. 70). Autor tych słów podkreśla, że
5
5
O tych inicjatywach piszę szerzej w ostatniej części artykułu. Tutaj wspomnę tylko o ogło
szonym w 1991 roku liście pasterskim Episkopatu Polski, „O Żydach i judaizmie". Jak pisze
rabin Byron L. Sherwin, przez wiele lat list ten pozostawał bez odpowiedzi. Rabin Sherwin
zwrócił również uwagę na konieczność „odwzajemnienia się" strony żydowskiej Kościołowi
Katolickiemu w związku z zachodzącymi w nim zmianami w stosunku do Żydów i judaizmu
(Dialog to wysiłek... 1998, s. 151).
�81
„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM"
twórcy Dabru emet są religijnymi Żydami. „Skoro tak, mogliśmy wypowiadać się
tylko z wnętrza religijnej tradycji judaizmu" (tamże; na temat dialogu patrz też:
Chrostowski 1996; S. Krajewski 1997, s. 291-370; Grosfeld 1999; Chrześcijań
stwo a religie... 1999; Bartoszewski 1998; Żydzi jako problem... 1998) .
Część Żydów sądzi, że „mogą się [oni] wypowiadać teologicznie jedynie
wobec innych Żydów. [...] także chrześcijanie mogą wypowiadać się teolo
gicznie jedynie wobec innych chrześcijan. Wydaje się zatem, że uważają oni
teologię - naszą czy waszą - za coś w rodzaju sekretnego języka, który mogą
zrozumieć jedynie ci, dla których jest on językiem ojczystym. [...] W tej
perspektywie jako Żydzi i jako chrześcijanie nie tylko mówimy różnymi teolo
gicznie znaczącymi językami, ale także językami, które są wzajemnie nieprze
tłumaczalne we właściwy sposób [...]" (Novak 2001, s. 72). Biorąc pod uwagę
opory i sprzeciwy wielu Żydów, rabin Novak podkreślił, że Dabru emet „jest
przede wszystkim deklaracją niektórych Żydów skierowaną do wszystkich
chrześcijan" (Novak 2001, s. 65; podkr. autora).
6
SĄSIEDZTWO ŻYDÓW I CHRZEŚCIJAN
Wypowiedź rabina Nováka, dotycząca bycia razem Żydów i chrześcijan,
a nie tylko mieszkania wśród wyznawców różnych religii skłania do refleksji
nad tym, jak wyglądało niegdyś i jak wygląda obecnie sąsiedztwo tych grup. Jak
należy rozumieć owo „bycie wśród", widziane z perspektywy żydowskiej i chrześ
cijańskiej, co tak naprawdę oznacza „bycie razem", o którym ostrożnie mówił
D. Novak, i czy tak określony model sąsiedztwa jest możliwy do zrealizowania?
Kiedy słuchałam wypowiedzi Davida Nováka, przychodziły mi na myśl mia
sta i miasteczka leżące na wschodnich obszarach I I Rzeczypospolitej, zamiesz
kałe przez przedstawicieli różnych wyznań. O życiu w takich miejscowościach
w okresie międzywojennym miałam m.in. okazję usłyszeć w trakcie badań tere
nowych, jakie w latach 1992-1998 przeprowadziłam w zachodnich i central
nych rejonach Białorusi . Na podstawie wspomnień i relacji autobiograficznych
osób, które identyfikowały się jako Polacy i najczęściej katolicy scharaktery
zowałam m.in. relacje między katolikami i wyznawcami judaizmu w latach
7
6
Kwestii tej poświęcona jest też obszerna praca magisterska Mai Stawarz, zatytułowana
„Stosunek Kościoła Rzymsko-Katolickiego do judaizmu w okresie transformacji ustrojowej
(1989-2001)". Rozprawa została napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Wiesława Mysłka
w Wyższej Szkole Pedagogicznej TWP w Warszawie (obrona odbyła się w czerwcu 2001 roku).
Komputerowy wydruk pracy znajduje się w Archiwum WSP TWP oraz w moich zbiorach
prywatnych.
Przedmiotem badań były wyznaczniki tożsamości etnicznej i narodowej Polaków miesz
kających na Białorusi oraz ich sąsiadów, stereotypy etniczne, relacje międzywyznaniowe, funk
cjonowanie społeczności lokalnych na pograniczu kulturowym i in. Badania objęły ponad
30 miejscowości leżących na terenie obwodu grodzieńskiego, mińskiego i brzeskiego. Efekty
swoich prac prezentuję m.in. w monografii opartej na wynikach badań terenowych (Kabzińska
1999) oraz w licznych artykułach.
7
�82
IWONA KABZIŃSKA
międzywojnia. Część moich rozmówców twierdziła, że stosunki między Żydami
i Polakami-katolikami były bliskie i bezkonfliktowe, nacechowane szacunkiem
dla wyróżniających obie grupy praktyk religijnych. Zdaniem innych natomiast,
relacje między wyznawcami judaizmu i katolikami nie były wolne od uprzedzeń
i konfliktów. Jedna z osób stwierdziła пр., że Żydom nie podobało się, gdy
uczniowie-Polacy mówili pacierz przed lekcjami. Z drugiej strony zdarzały się
przypadki zakłócania żydowskich nabożeństw przez polskie dzieci. Zachowania
te - jak podkreślano - były zawsze piętnowane przez dorosłych. Rodzice karali
też np. za próby smarowania ust dzieciom żydowskim słoniną. Negatywnie
oceniano natomiast małżeństwa mieszane. Z zanotowanych przeze mnie relacji
wynika, że ich zdecydowanymi przeciwnikami byli przede wszystkim Żydzi.
Kilka osób wspomniało o konfliktach między Żydami i Polakami, mających
podłoże ekonomiczne (konkurencja handlowa). Wielu rozmówców oceniło
jednak pozytywnie handel prowadzony przez Żydów, zwłaszcza możliwość
robienia zakupów na kredyt.
Aby odpowiedzieć na pytanie, czy w badanych przeze mnie społecznościach
Żydzi żyli wśród chrześcijan, musiałabym poznać ich perspektywę i ocenę rela
cji z wyznawcami katolicyzmu . Nie miałam jednak możliwości przeprowadzenia
takich badań, podczas dziesięciu wyjazdów badawczych na Białoruś nie spotka
łam bowiem wyznawców judaizmu. Wojna i powojenne zmiany niemal zupełnie
zmieniły strukturę mieszkańców tych ziem, doprowadzając do drastycznego
spadku liczby ludności żydowskiej (por. uwagi O. Goldberg-Mulkiewicz na
temat trudności w prowadzeniu badań nad kulturami, które przestały istnieć
w wyniku wojny, w tym - nad kulturą Żydów wschodniej Europy; Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 331). Na podstawie badań, jakie przeprowadziłam, można
natomiast mówić o braku izolacji Żydów przez katolików. Sami Żydzi również
nie zamykali się na kontakty z innymi członkami lokalnych społeczności
i osobami reprezentującymi odmienne wyznanie, zachowując przy tym własną
odrębność religijną i - szerzej - kulturową (do tej kwestii jeszcze powrócę).
Trudno dziś stwierdzić, na ile wspomniane kontakty były głębokie, jak często
wykraczały poza sferę wzajemnych interesów, poza mury szkoły lub przestrzeń
ulic i placów, przeradzając się w przyjaźń, miłość, daleko idącą akceptację, jak
często skłaniały do bliższego zainteresowania choćby podstawami innej wiary
i wyjścia poza powszechną koncentrację na tym, co zewnętrzne, widoczne
gołym okiem i poza przekonanie, że Żydzi mieli „swoje wyznanie" („żydow
skie"), a Polacy = katolicy - „swoje" (z takimi informacjami zetknęłam się
w trakcie badań). W badanej grupie nie dostrzegano więc, jak widać, wspólnoty
korzeni wiary i historyczno-teologicznych związków między judaizmem i katoli
cyzmem (a także szerzej - chrześcijaństwem).
Mimo różnicy wyznań, niektórzy rozmówcy określili Żydów jako „swoich",
„naszych braci". Podstawą takiej klasyfikacji było długotrwałe sąsiedztwo,
8
8
Równie interesujące, jak sądzę, mogłyby być badania dotyczące charakteru relacji Żydów
z mieszkającymi na wschodnich terenach I I Rzeczypospolitej wyznawcami prawosławia.
�„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM"
83
wspólne zamieszkanie na tych samych terenach. Czy jednak była to „swojskość
całkowita i nie budząca wątpliwości" ?
O postrzeganiu Żydów jako „swoich", choć jednocześnie „innych", przez
członków badanej przeze mnie grupy - mieszkańców zachodnich i centralnych
rejonów dzisiejszej Białorusi - można mówić w odniesieniu do okresu poprze
dzającego wybuch I I wojny światowej. W czasie działań wojennych Żydzi
- przede wszystkim z uwagi na współpracę wielu z nich z Rosjanami - ze
„swoich" i „naszych braci" stali się „obcymi". Trzeba jednak zauważyć, że wojna
pogłębiła również wśród Żydów „dawno ukształtowane [...] poczucie obcości
w stosunku do otoczenia polskiego", a „stereotyp Polaka przybrał na grozie
i wrogości" (Hurwic-Nowakowska 1996, s. 58).
Bardzo ciekawe informacje, m.in. na temat „swojskości" i „obcości" Żydów,
a także charakteru sąsiedztwa społeczności żydowskich i katolickich, przynoszą
badania przeprowadzone przez Alinę Całą (w latach 1975-1978 i w roku 1984)
w południowo-wschodniej Polsce. Pozwalają one mówić o modelowym, „bez
konfliktowym współistnieniu", ale też o braku bliższych kontaktów między
wyznawcami judaizmu i katolikami, o wzajemnej tolerancji, jak i o „życiu obok
siebie" (Cała 1992, s. 16; podkr. I.K). Autorka zwraca uwagę na różnice między
modelem sąsiedztwa Żydów i katolików na badanych przez nią terenach,
a zachowaniami codziennymi, świadczącymi o antagonizmach i braku szacunku
dla odmienności kulturowej Żydów, o dominacji negatywnych elementów ich
stereotypu, ale też o dostrzeganiu zróżnicowania ludności żydowskiej przez część
rozmówców. Na poziomie modelu można mówić o izolacji, życiu bez konflik
tów, ale i bez głębokich przyjaźni, na co dzień natomiast nierzadkie były przy
padki bardzo bliskich więzi, łącznie z małżeństwami mieszanymi, świadczące
9
o wyodrębnieniu „swoich obcych" z „anonimowej masy" (Cała 1992, s. 181;
podkr. I.K.). Badania A. Całej wskazują na dwoistość zachowań i sposobu
widzenia Żydów. Z jednej strony wyrażano się z szacunkiem, a nawet z podzi
wem o ich religijności, z drugiej - wyśmiewano żydowskie zwyczaje, zakłócano
obrzędy (zachowania te były przede wszystkim „dziełem" tzw. kawalerki; Cała
1992, s. 40-42, 49). Z informacjami o takim zróżnicowaniu postaw zetknęłam
się podczas swoich badań na Białorusi.
Informatorzy A. Całej - w przeciwieństwie do moich rozmówców - pod
kreślali, że Żydzi i katolicy wierzą w tego samego Boga. Wielu z nich „popraw
nie, choć ogólnikowo określiło różnice między wyznaniami" (tamże, s. 33; patrz
też s. 33-39, 84). Najczęściej mówiono o zachowaniach, jakie można było
zaobserwować poza domem i synagogą, tych, które podpatrywano lub w których
uczestniczono „jako «gapie»" (tamże, s. 55). Badaczka podkreśla, że najbardziej
zamkniętą przed obcymi była sfera życia rodzinnego (tamże, s. 33).
Wiele miejsca poświęciła A. Cała wierzeniom w rytualne zabójstwa dzieci
nie należących do społeczności żydowskiej przez Żydów (Cała 1992, s. 88-120).
9
Odwołuję się tu do słów Aleksandra Hertza, którego zdaniem, w relacjach między Żydami
i Polakami nie można mówić o pełnej „swojskości", nie budzącej zastrzeżeń (Hertz 1988, s. 37).
�84
IWONA KABZIŃSKA
Zdaniem badaczki, zabobon ten odegrał zasadniczą rolę „w europejskich poglą
dach na judaizm" [był więc zjawiskiem znanym nie tylko w Polsce - dop. I.K.]
Przyczynił się on do izolacji Żydów, jak też do ich „symbolicznego odczłowieczenia" (Cała 1992, s. 103) .
Dla Europy wschodniej, także dla części przedwojennej Polski, charaktery
stycznym zjawiskiem była „małomiasteczkowa kultura żydowska", której model
- znany pod nazwą sztetl - „przeszedł jako jasno określona jednostka kulturowa
do zestawu tradycyjnych grup terytorialnych" (Goldberg-Mulkiewicz
1995,
s. 332). Nazwa sztetl oznacza „nie tyle obszar geograficzny, określone miejsce,
miasteczko na terenie wschodniej Europy [...] ale przede wszystkim społeczność
żydowską w nim mieszkającą. Społeczność o określonej strukturze wewnętrznej,
rządzącą się własnymi, ściśle określonymi prawami, które zjednej strony stanowią
rezultat określonych procesów historycznych, z drugiej zaś podporządkowane są
nakazom żydowskiej religii" (Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 332). W przypisie do
tego fragmentu tekstu autorka wyjaśnia: „Używane przeze mnie pojęcie «żydowskiego miasteczka» - sztetl, nie oznacza, że wykluczam istnienie obok żydowskiej
także społeczności polskiej na tym samym obszarze. Niemniej zwartość gminy
żydowskiej i odrębne prawa, którymi się rządziła usprawiedliwiają takie podejście
do problemu" (tamże, przyp. 4). Autorka cytuje słowa Elizabeth Herzog i Marka
Zborowskiego, ze „Wstępu" do książki Life is with People (New York 1962):
My shtetl means my community, and community means the Jewish community
(Goldberg-Mulkiewicz 1991, s. 198, przyp. 13). Nasuwa się pytanie, czy w tak
postrzeganych wspólnotach można mówić o życiu Żydów wśród chrześcijan?
Znakomitym źródłem informacji o społecznościach żydowskich są tzw.
Księgi pamięci, nawiązujące do znanego m.in. w średniowiecznych gminach
żydowskich Europy zwyczaju pisania ksiąg, mających na celu „ocalenie od
zapomnienia poszczególnych osób lub świata, który już nie istnieje" (Goldberg-Mulkiewicz 1991, s. 187). Zainteresowanie „Księgami pamięci" znacznie wzro
sło po I I wojnie światowej. Powstawały one dla „utrwalenia świata sprzed za
głady, przedłużenia istnienia żydowskiego miasteczka Europy wschodniej [...]
uwiecznienia tych, co w nim mieszkali" (tamże). „Księgi pamięci" pisane są
przez osoby wywodzące się z dawnych miast i miasteczek, żyjące w diasporze
(O. Goldberg-Mulkiewicz posługuje się terminem 'ziomkostwa'), jak też - na
ich prośbę - przez zawodowych historyków, którzy najczęściej opracowują tylko
niektóre rozdziały. Księgi zawierają informacje o historii gminy żydowskiej,
teksty o charakterze sprawozdawczym, wspomnienia, czasem utwory poetyckie.
Zamieszczane są w nich także dokumenty - listy, wycinki prasowe, spisy człon
ków organizacji społecznych, jak również fotografie i ryciny Bardzo ważną część
Ksiąg stanowią opisy Zagłady (Goldberg-Mulkiewicz 1991, s. 188-191).
10
1 0
Z informacjami o rytualnych zabójstwach polskich (katolickich) dzieci przez Żydów
zetknęłam się dwukrotnie podczas swoich badań na Białorusi (Kabzińska 1999, s. 114). Dodam
też, że wiele emocji i podejrzeń budził np. rytualny ubój zwierząt. I w tym przypadku bardzo
często przypisywano Żydom „nieczyste zamiary" (na ten temat patrz: Rozanov 1929).
�„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM"
85
„Księgi pamięci" pisane są przez Żydów i dla Żydów, z pozycji członków
określonej gminy, wspólnoty, sztetL Można w nich jednak znaleźć pewne
informacje o sąsiadach, o występowaniu dwóch światów: żydowskiego i tego,
„który istniał obok i - jak sądzi wielu badaczy - był przez Żydów zupełnie
niezauważany" (Goldberg-Mulkiewicz 1991, s. 194; podkr. I.K.). Autorka po
daje przykład mapy Kałusza, znajdującej się w „Księdze pamięci" tego miastecz
ka. „Na schematycznie narysowanym planie umieszczono wszystkie ważniejsze,
zdaniem autora, instytucje. Podział na dwa światy widoczny jest na pierwszy
rzut oka. Otóż, wszystkie instytucje nieżydowskie oraz nazwy ulic oznaczone
są polskim alfabetem i po polsku, instytucje należące do świata żydowskiego
podpisane są po hebrajsku. Sąsiedzkie usytuowanie sprawiło, że niemalże grani
czą ze sobą dwa teksty: «Plac piłki noznej» oraz napis oznaczający żydowski
cmentarz; cmentarz katolicki oznaczony jest krzyżem i słowem «cmentarz».
Użycie krzyża jako oznacznika zasługuje na szczególną uwagę, gdyż w głęboko
zakorzenionej tradycji żydowskiej leży unikanie tego znaku. Dwoma alfabetami:
łacińskim i hebrajskim, podpisana jest siedziba niemieckiej policji kripo. W tym
wypadku oznaczono bowiem instytucję, która nie należała do żadnego z tra
dycyjnych światów miasteczka, niemniej zaważyła zasadniczo na jego losie"
(Golberg-Mulkiewicz 1991, s. 194).
Jednym z wielu przykładów opisu społeczności żydowskiej, zawierających
również informacje o relacjach między Żydami i chrześcijanami, jest książka
Jakóba Schalla poświęcona Żółkwi - miejscowości leżącej 30 km na północ
od Lwowa - i jej mieszkańcom (Schall 1939). Czytamy tam m.in. o tym, że
w X V I I - X V I I I w. mieszkający w Żółkwi Polacy, Rusini, Żydzi, jak też nieliczni
Ormianie żyli „zgodnie obok siebie" (Schall 1939, s. 87; podkr. I.K.). W mia
steczku znajdowała się „«ulica zydowska», w której mieszkali obok Żydzi i chrześ
cijanie. Nie brak też «domów zydowskich» wśród domostw chrześcijańskich
w innych dzielnicach miasta. Nie brak wreszcie domów, w których Żyd mieszka
obok chrześcijanina. Jakkolwiek istnieje «ulica zydowska», to jednak nie ma ona
znamienia ghetta, nie jest oddzielona od reszty miasta żadnym murem, ani płotem,
bo i poza «ulica zydowska» mieszkają «niewierni» w dość wielkiej liczbie.
Świadczy to najlepiej o tym, że nie ma w Żółkwi takiej różnicy pomiędzy lud
nością żydowską a nieżydowską, jak np. we Lwowie, gdzie ghetto oddzielone było
od reszty miasta" (Schall 1939, s. 88; podkr. I.K.). Autor przeciwstawił bezkonflik
towe relacje mieszkańców Żółkwi, gdzie „na całej przestrzeni niemal 250 lat
nie było żadnych tarć", sytuacji we Lwowie, w którym „dochodziło do częstych
tumultów przeciw Żydom" (tamże, s. 88). Na szczególną sytuację lwowskich
Żydów zwracał np. uwagę Aleksander Hertz (1988, s. 210). Z podanych przez
niego informacji wynika, że jeszcze przed wybuchem I I wojny światowej Żydzi
we Lwowie traktowani byli, przynajmniej przez część mieszkańców miasta, jako
11
11
Schall podaje, że w XVII-wiecznych aktach Żydzi nazywani są „niewiernymi" albo „per
fidnymi", w dokumentach z późniejszych okresów występuje natomiast nazwa „starozakonni"
(Schall 1939, s. 88).
�86
IWONA KABZIŃSKA
„obcy". Jak wiemy, wojna zaważyła dramatycznie nie tylko na sytuacji tej grupy,
ale też na losach mieszkańców Żółkwi (na ten temat patrz: Taffet 1946).
Jakób Schall pisze o życiu Żydów wśród chrześcijan. Informuje też, że przed
stawiciele obydwu społeczności żyli obok siebie. Można jednak zapytać, jaka
jest różnica między tymi pojęciami, a także - jakie były konsekwencje owego
„życia wśród" i „życia obok siebie" - rozpatrywanego nie tylko pod kątem
przestrzennej lokalizacji domostw zamieszkałych przez przedstawicieli różnych
wiar, lecz przede wszystkim pod kątem postaw poszczególnych osób wobec
sąsiadów, sposobu ich widzenia, charakteru relacji sąsiedzkich? Można przecież
żyć (przestrzennie) obok siebie, czy wśród członków jakiejś grupy, a jednak
pozostawać dla siebie obcymi lub nawet wrogami.
Informacje podane przez Schalla pozwalają mówić o dwóch typach relacji
sąsiedzkich. Jeden z nich jest elementem wspomnianego już (być może nieco
wyidealizowanego) modelu miasteczka , drugi - elementem modelu getta.
Dzieje i funkcjonowanie tak specyficznego zjawiska, jakim jest getto, w tym
przede wszystkim getto żydowskie, nie są przedmiotem tego artykułu. Chciała
bym tu tylko przypomnieć, że w I V - V I wieku, w Hiszpanii, wydano pierwsze
ustawy dyskryminujące ludność żydowską. W myśl Soboru Laterańskiego I I I
(1179 i 1215) chrześcijanie nie mieli prawa mieszkać wśród Żydów. Tych ostat
nich obowiązywało ponadto noszenie kawałka materiału w kolorze żółtym lub
czerwonym jako „znaku rozpoznawczego" (Lewandowski 1995, s. 43). Jak widać,
sposób informowania o przynależności etnicznej, narodowej, czy wyznaniowej
- stosowany w obozach hitlerowskich - nie był XX-wiecznym wynalazkiem,
lecz - podobnie jak getta tworzone w czasie I I wojny światowej - nawiązywał
do odległych wzorów.
Wspomniane tu przykładowo decyzje Soboru Laterańskiego I I I , podobnie
jak różnego rodzaju lokacje, zaowocowały izolacją (częściową lub całkowitą)
społeczności żydowskich i chrześcijańskich. Przyczyniły się też do tworzenia
gett i dzielnic etnicznych, zamieszkałych przez grupy różniące się wyznaniem,
jak też innymi elementami kultury. Takie specyficzne getta i dzielnice żydowskie
istniały w wielu miastach. Przywołam tu przykład Pragi, gdzie w X V I - X V I I stu
leciu istniało getto, w którym mieszkali Żydzi pochodzący z różnych krajów
(m.in. z Hiszpanii, Włoch, Polski, a także z Jerozolimy), zajmując się handlem
i rzemiosłem. Tu - zdaniem G.P. Mielnikowa - odbywał się proces wewnętrznej
integracji żydowskiego etnosu średniowiecznej Europy (Melnikov 1994, s. 127).
Nieliczną grupę stanowili Żydzi - konwertyci. Byli oni bardzo często prześla
dowani, zarówno przez krewnych, jak i przez inne osoby. Autor jednego z doku
mentów, dotyczącego średniowiecznych Czech, domagał się nawet, by Żydów
12
1 2
Olga Goldberg-Mulkiewicz zwraca uwagę na mitologizację żydowskiego miasteczka Europy
Wschodniej. Elementem mitu jest np. przekonanie o przewadze kultury chasydzkiej i jej
oddziaływaniu na wszystkie sfery życia sztetl oraz przeświadczenie o idealnej harmonii,
w jakiej żyli jego mieszkańcy. Inny mit, zdaniem autorki, mówi o nędzy żydowskiego miastecz
ka, braku nadziei i perspektyw oraz o konieczności buntu przeciwko takiemu życiu (Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 336).
�„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM"
87
i chrześcijan, którzy nawiązali zbyt bliskie stosunki karać śmiercią (Randin 1994,
s. 96-98). Jak widać, w tym modelu relacji między wyznawcami judaizmu
i chrześcijaństwa izolacja obydwu społeczności miała być pełna. Przekroczenie
granic etniczno-konfesyjnych było (lub miało być) surowo karane.
W Warszawie, jeszcze w okresie międzywojennym, Żydzi należący do warstw
uboższych mieszkali w odrębnej dzielnicy, „jakby w samoistnie utworzonym gettcie" (Fuks 1998, s. 123). Znaną „dzielnicą żydowską" był krakowski Kazimierz
(o jego współczesnym odrodzeniu interesująco pisze Anna Szulc, 2002). Także
w Lublinie, do czasów I wojny światowej, istniały wyraźne podziały na dzielnice
i części miasta zamieszkałe w większości przez Żydów lub Polaków. Jak pisze
Konrad Zieliński: „Podzamcze i Stare Miasto zdominowane były przez Żydów.
Nieliczni Polacy byli właścicielami znajdujących się tam domów i rzadko tam
mieszkali, skupiając się często na niektórych tylko ulicach. Po sąsiedzku mieszka
no w okolicach [...] Placu Bychawskiego, przedmieść i ulicy Zamojskiej, zaś Żydzi
zamożniejsi posiadali własne kamienice i wynajmowali mieszkania na Nowym
Mieście - głównie przy Królewskiej, Krakowskim Przedmieściu i Namiestnikow
skiej. Były to rejony miasta zdominowane przez Polaków, a mieszkający tam,
zwłaszcza przy «lepszych» ulicach, Żydzi, należeli głównie do wyższych i często
zasymilowanych warstw społecznych. [...] W porównaniu z ludnością chrześcijań
ską lubelscy Żydzi byli grupą uboższą, słabiej wykształconą i zamieszkującą gene
ralnie gorsze dzielnice miasta" (Zieliński 1999, s. 67). Autor podaje, że stosunki
polsko-żydowskie w Lublinie z początku XX wieku „cechowała wzajemna nie
chęć i nieufność" (tamże, s. 74). Kontakty ograniczały się do środowisk miejskiej
inteligencji oraz nielicznej klasy przemysłowców i finansistów, a także robotników
zakładów przemysłowych i członków partii socjalistycznych. „Ze strony żydow
skiej - informuje Zieliński - z Polakami kontaktowali się głównie asymilanci [...]
niechętnie odbierani przez swoich, a ich głęboka nieraz identyfikacja z kulturą
polską także nie chroniła przed dyskryminacją" (tamże).
Cytowani tu autorzy informują o udziale przedstawicieli żydowskich i pol
skich elit (artystycznych i politycznych) w życiu kulturalnym Lublina i Warsza
wy (Zieliński 1999, s. 73; Fuks 1998, s. 124). Fuks pisze np. o wizytach polskich
mężów stanu, a także artystów opery i muzyków, w Wielkiej Synagodze na
Tłomackiem, „ze względu na wysoki poziom i muzyczną atrakcyjność nabo
żeństw", jakie tam odprawiano. „Była to synagoga reformowana, z instrumental
nym (organowym) akompaniamentem i 120-osobowym chórem, towarzyszący
mi kantorowi w czasie śpiewu" (Fuks 1998, s. 124).
Edmund Lewandowski pisze, że Żydzi żyli „w systemie kastowo-gettowym". „Zamykali się «od wewnatrz» w kaście", a „inni zamykali ich «od
zewnatrz» w gettach [...]. Życie w systemie kastowo-gettowym umacniało [...]
podział na «swoich)) i «obcych»" (Lewandowski 1995, s. 43; podkr. I.K.; szerzej
o tych podziałach patrz: Hertz 1988, s. 27-37, 52-83). Zjawisko kastowości
Żydów zostało znakomicie opisane przez A. Hertza (1988, s. 83-205). Autor
wyjaśnił, że 'kasta' jest pojęciem szerszym od 'getta' - zamkniętej jednostki
terytorialnej. Termin 'kasta' odnosi się do grupy, niezależnie od miejsca jej
�88
IWONA KABZIŃSKA
zamieszkania i występujących w niej podziałów wewnętrznych. Jest to grupa
zamknięta, „odcięta od innych grup społeczności narodowej" (tamże, s. 108).
Kasta bardzo często stanowi organizację ekonomiczną, będąc zarazem grupą kul
turową. Istnienie systemu kastowego związane jest ze „sztywnym i tradycyjnie
utrwalonym układem ocen społecznych" (tamże, s. 99). Cytowany tu autor twier
dzi, że każdy kto jest członkiem grupy określanej jako kasta „rodzi się w niej
i umiera" (tamże, s. 84). Z dalszych rozdziałów pracy wynika jednak, że zdarzają
się przypadki wyjścia poza kastę (przede wszystkim poprzez zmianę wyznania).
Nie brak też działań przeciwko niej, podejmowanych przez osoby należące do
środowiska żydowskiego (Hertz 1988, s. 145-205).
Hertz poruszył również kwestię izolacji Żydów, podnoszoną przez wielu ba
daczy i traktowaną jako jeden z zasadniczych wyróżników ludności żydowskiej.
Aleksander Kac pisze пр., że przez dwa tysiące lat Żydzi żyli „w dobrowolnej
izolacji od ludów krajów, w których mieszkali, nie zapuszczając głębiej korzeni"
(Kac 1997, s. 103; por. Cała 1992, s. 33, 103). Według Edmunda Lewandowskiego
natomiast, „Żydzi bali się zewnętrznego świata i nawet w spokojnych czasach
mieli poczucie alienacji" (Lewandowski 1995, s. 44). Zdaniem Hertza, nie moż
na mówić o pełnej izolacji ludności żydowskiej przez chrześcijan, ani też o izo
lowaniu się tej grupy Jako kasta Żydzi „byli [...] w obrębie zamkniętego syste
mu, tworzyli świat sam dla siebie. Ale równocześnie jako jednostki i mniejsze
zespoły utrzymywali stałe kontakty ze światem pozakastowym, stanowili skład
nik tego świata, odgrywali w nim poważną rolę. Były to kontakty częste, liczne,
wielostronne. Miały one mocne zabarwienie emocjonalne. Żyd [...] stał się częś
cią świata wartości polskiego szlachcica-ziemianina i nie był wartością ujemną.
I tym samym wytwarzały się drogi wzajemnego oddziaływania kulturalnego [...]
ściśle wytyczone przez cały układ stosunków społecznych i gospodarczych [...]"
(Hertz 1988, s. 112; por. też podane wcześniej dla przykładu informacje o udziale
niektórych Żydów i Polaków w życiu kulturalnym Warszawy i Lublina, prze
czące stereotypowemu przekonaniu o izolacji tych społeczności) .
W ostatnich latach ukazało się wiele monografii poświęconych ludności ży
dowskiej w różnych krajach, także w Polsce (patrz пр.: Bronsztejn 1993; Kersz
1999; Matwijowski red. 1994; Pakentreger 1988; Ziemny 2000 i in.). Podobnie jak
inne prace dotyczące Żydów i chrześcijan, przynoszą one informacje, które mogą
stać się punktem wyjścia do analizy mającej na celu ukazanie charakteru relacji
sąsiedzkich między przedstawicielami tych społeczności. Mogą one także stano
wić podstawę rozważań nad modelem/modelami sąsiedztwa Żydów i chrześcijan.
Sądzę, iż kwestia ta zasługuje na szczegółowe opracowanie. Wymaga ono
pogłębionych studiów, uwzględniających aspekt geograficzny, historyczny, per
spektywę porównawczą. Bardzo ważne jest tu - podobnie jak np. w przypadku
13
13
Przykładem izolacji i tworzenia specyficznego getta jest, rozpoczęta 30 czerwca 2002 roku,
budowa 50-kilometrowego ogrodzenia, „mającego chronić Jerozolimę przed palestyńskimi ata
kami z Zachodniego Brzegu [Jordanu] [...] Ogrodzenie [...] na kilku odcinkach będzie mieć
wysokość 4,5 metra [...]" (PAPa 2002).
�„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM"
89
„swojskości", „inności" i „obcości" Żydów - uwzględnienie wymiaru lokalnego,
jak też wewnętrznego zróżnicowania obydwu badanych społeczności. Pozwoli
to uniknąć generalizacji i formułowania pochopnych wniosków.
MIEJSCE POLSKI W DIALOGU MIĘDZY JUDAIZMEM I CHRZEŚCIJAŃSTWEM
Zdaniem rabina Byrona L. Sherwina, historia polskich Żydów jest „absolut
nie wyjątkowa i nieporównywalna z historią, doświadczeniem i twórczością
Żydów w jakimkolwiek innym kraju. [...] Tutaj Żydzi stworzyli kulturę, naukę,
system edukacji i nawet język (jidysz), jakie nie powstały w żadnym innym
miejscu . Tuż przed drugą wojną światową 84% wszystkich Żydów na świecie
albo żyło na terytoriach historycznie polskich, albo stąd pochodziły ich rodziny.
14
Polska jest więc czymś wyjątkowym dla Żydów" (Dialog to wysiłek... 1998,
s. 153; podkr. I.K.). Z tak postrzeganego miejsca Polski wynika - jak można
wnioskować - jej szczególna rola w dialogu między judaizmem i chrześcijań
stwem. Wskazuje na nią również fakt, iż tylko w Polsce nadano pewien rozgłos
Dabru emet, mimo że tekst dokumentu został przetłumaczony na wiele języków
(Co dalej z dialogiem... 2001, s. 102).
Działania na rzecz dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem podej
mowano w naszym kraju w latach dwudziestych - trzydziestych X X wieku,
przede wszystkim w intelektualnych środowiskach katolickich. Główną rolę
odegrał ośrodek w Laskach koło Warszawy, a także zespół związany z czaso
pismem Verbinum i Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży Akademickiej
„Odrodzenie" (Bartoszewski 1998, s. 8). Można jednak przypuszczać, że
oddziaływanie tych instytucji na polskie społeczeństwo było niewielkie. Próby
dialogu podejmowano także w środowiskach kościelnych. Do prekursorów
należał ks. Michał Płaszczyński, prorektor seminarium łomżyńskiego, który na
początku lat trzydziestych X X w. zapraszał rabinów do teologicznych dyskusji
(Co dalej z dialogiem... 2001, s. 107).
Przełomowym wydarzeniem w stosunkach między Kościołem Rzymskokato
lickim i judaizmem było ogłoszenie przez Sobór Watykański I I (28 października
1965 roku) „Deklaracji o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich
«Nostra aetate»" . Zapoczątkowało to „proces gruntownej reorientacji Kościoła
wobec Żydów i judaizmu" (Bartoszewski 1998, s. 9; Co dalej z dialogiem... 2000,
s. 108). W 1971 roku powstał Międzynarodowy Komitet Łączności Chrześcijan
i Żydów (International Catholic-Jewish Liaison Committee), w którym obecni
są przedstawiciele Stolicy Apostolskiej oraz ważniejszych międzynarodowych
organizacji żydowskich, współpracujących z International Jewish Committee on
15
1 4
Wiadomo też, że wielu wykształconych Żydów odegrało znaczącą rolę w rozwoju polskiej
kultury. Na ten temat piszą пр.: Fuks, Hoffman i in. 1982; Fuks 1992; Hertz 1988; Janion 2000;
S. Krajewski 1997, s. 189-196; Zieliński 1999 i in. Ciekawym, a niezbadanym dotychczas pro
blemem jest teologiczne, a nie tylko kulturowe dziedzictwo polskich Żydów. Kwestią tą zajął się
m.in. rabin Sherwin (1997).
W 1993 roku nawiązane zostały stosunki dyplomatyczne między Stolicą Apostolską i Izraelem.
15
�90
IWONA KABZIŃSKA
Interreligious Consultations (Żydzi jako problem... 1998, s. 123; patrz także
s. 123-124, 127; por. S. Krajewski 1997, s. 335-370).
Po 1945 roku, w Polsce, dialogiem z judaizmem zainteresowane były nadal
głównie środowiska inteligencji katolickiej, skupionej wokół Tygodnika Pow
szechnego i miesięcznika Znak, a następnie - w Klubach Inteligencji Katolickiej
(powstających od 1957 roku) i wokół miesięcznika Więź (pierwszy numer pisma
ukazał się w lutym 1958 roku). Problematykę tę poruszano także na niektórych
uczelniach katolickich (Katolicki Uniwersytet Lubelski, Akademia Teologii Kato
lickiej - obecnie Uniwersytet im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego) i świeckich
(Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej
w Lublinie). Przy ATK powołano Instytut Dialogu Katolicko-Judaistycznego
(S. Krajewski 1997, s. 364-365).
We współczesnej Polsce uczestnikami dialogu są nadal wąskie kręgi intelek
tualistów. Działają wprawdzie różne gremia: Polska Rada Chrześcijan i Żydów,
której celem jest „przyczynienie się do wzajemnego poznawania, do przezwycię
żania stereotypów i pogłębiania kontaktów międzyreligijnych" (Bartoszewski 1998,
s. 7; por. S.Krajewski 1997, s. 365-367) oraz Komisja Episkopatu do Spraw
Dialogu z Judaizmem (szerzej patrz: S. Krajewski 1997, s. 355-361; Chrześcijań
stwo a religie... 1999), idea dialogu nie została jednak upowszechniona. Zdaniem
księdza Romualda Jakuba Weksler-Waszkinela, Kościół Katolicki w Polsce,
zwłaszcza na poziomie parafii, ale też wielu diecezji, nie jest przygotowany do
dialogu z Żydami. Nie przeniknął jeszcze do niego nowy sposób myślenia na
temat judaizmu. Brak np. wyraźnej odpowiedzi na inicjatywę Episkopatu Polski
dotyczącą obchodów Dnia Judaizmu w Kościele (17 stycznia), modlitw za „star
szych braci w wierze", zbyt mało jest „kręgów biblijnych", umożliwiających
katolikom spotkania z Żydami. W różnych tłumaczeniach Biblii, jak też w mo
dlitwach brewiarzowych i Mszale, można znaleźć treści pogłębiające negatywne
nastawienie do Żydów. Zreformowania wymaga sposób edukacji w seminariach
duchownych, gdzie już na pierwszym roku powinien być położony nacisk na
chrześcijańską teologię judaizmu oraz wspólne korzenie judaizmu i chrześcijań
stwa (Co dalej z dialogiem... 2001, s. 98-102; por. wypowiedź Z. Nosowskiego,
tamże, s. 105). Niezbędna jest również, jak sądzę, zmiana w nauczaniu religii
w szkołach, w duszpasterstwie akademickim i innych środowiskach. Od tego
typu działań zależy, w jakim stopniu wierni zostaną przeniknięci ideą dialogu
z judaizmem i czy podejmą działania zmierzające do jego pogłębienia.
Zmiana obecnej sytuacji z pewnością nie jest łatwa. Nie będzie też natych
miastowa. Bardzo trudno np. oddzielić perspektywę teologiczną od innych
zjawisk decydujących o charakterze relacji między Żydami i chrześcijanami.
Bardzo trudno również uniknąć patrzenia na poszczególne społeczności bez
wkraczania w sferę stereotypów i wzajemnych uprzedzeń. Nie została też
16
1 6
Na temat stereotypu Żydów, choćby tylko w polskiej kulturze, istnieje ogromna literatura.
Pisało o tym m.in. wielu cytowanych przeze mnie autorów (Cała 1992; S. Krajewski 1997, 1998;
W. Krajewski 1998; Dialog to wysiłek... 1998; Fuks 1992, 1998; Hertz 1988; Hurwic-Nowakowska
1996; Janion 2000; Zieliński 1999; patrz też: Kabzińska 1999, s. 109-115).
�„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM"
91
jeszcze przezwyciężona przeszłość Szoah (Żydzi jako problem... 1998, s. 125-136;
Greenberg 2001; S.Krajewski 1997, s. 221-289). Istnieją również „trudności
znalezienia polskich partnerów dialogu, których opinia byłaby reprezentatywna
dla większości Żydów polskich. [Poza tym] Nieliczne środowiska żydowskie
w Polsce są pod względem poglądów religijnych bardzo zróżnicowane" (Żydzi
jako problem... 1998, s. 125-126).
O trudnościach w dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem, a także
0 konieczności uwzględnienia zarówno płaszczyzny religijnej, jak i pozareligijnej w relacjach między obydwoma grupami, mówili m.in. uczestnicy dyskusji
nad Dabru emet, zorganizowanej przez Redakcję Więzi oraz Polską Radę Żydów
1 Chrześcijan. Helena Datner - przewodnicząca warszawskiej gminy żydowskiej
- podkreśliła, że dialog międzywyznaniowy powinien uwzględniać szerszy kon
tekst społeczny, historyczny, jak i polityczny - w skali jednego kraju i stosunków
międzynarodowych. Jej zdaniem, z którym się w pełni zgadzam, „dialog religijny,
niezwykle sam w sobie interesujący i ważny, bez dialogu społecznego traci
nośność" (Co dalej z dialogiem... 2001, s. 98).
Stanisław Krajewski, współprzewodniczący Polskiej Rady Chrześcijan i Ży
dów, wyraził natomiast przekonanie, że „im bardziej będziemy się posuwali
w wiek X X I , tym bardziej będziemy mieli za sobą debatę, która prowadzi do
jakiegoś pogodzenia się z tragiczną przeszłością. W ten sposób historia, również
ta najtragiczniejsza, przestanie stopniowo być najważniejszym i podstawowym
materiałem dialogu, a staną się nim sprawy fundamentalne: wspólne świadectwo,
wspólna misja, pytanie, na ile przymierze może być rozumiane jako obejmujące
na różne sposoby zarówno Żydów, jak i Kościół, itd." (Co dalej z dialogiem...
2001, s. 104; por. S.Krajewski 1997, s. 293-370). Czy rzeczywiście możliwe
jest ograniczenie dialogu między Żydami i wyznawcami religii chrześcijańskich
do kwestii teologicznych? Czy uczestnikami takiego dialogu będą wyłącznie elity,
czy też szersze kręgi społeczeństwa i jakie warunki muszą zostać spełnione dla
upowszechnienia jego idei?
Na stosunkach między judaizmem i chrześcijaństwem cieniem kładzie się
historia. Nie sposób też mówić o nich pominąwszy bolesną dla obydwu stron
kwestię antysemityzmu.
Problemowi antysemityzmu poświęcono wiele prac (patrz np. Poliakov 1975;
Pinkus 1988; S. Krajewski 1997; Hertz 1988; Janion 2000). Nie jest on przed
miotem tego artykułu. W tym miejscu chciałabym tylko przytoczyć wypowiedź
księdza Michała Czajkowskiego, który przypomniał, że antysemityzm ma rodo
wód pogański. Jest on całkowicie sprzeczny z chrześcijaństwem, „obcy mu
i wrogi". Idea ta zrodziła się i upowszechniła przede wszystkim w Aleksandrii,
ok. 150 roku przed Chrystusem. Jej piewcami byli „egipscy literaci-propagandyści", kierujący się motywami religijnymi, ekonomicznymi i politycznymi.
W 38 r. przed Chr., w Aleksandrii doszło do pogromu. W I wieku przed i po
Chrystusie odnotowano też wystąpienia przeciwko Żydom na wyspie Rodos,
w Rzymie, w Syrii i Palestynie (Czajkowski 1998, s. 138). Niezależnie od tego,
jak dawny rodowód ma antysemityzm, należy podkreślić ogromną skalę tego
�92
IWONA KABZIŃSKA
zjawiska i jego wymiar międzynarodowy (patrz np. Poliakov 1975; Krzemiński
2001, s. 178; Pinkus 1988; Kac 1997).
Dla dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem bardzo ważny jest fakt
istnienia „antysemityzmu specyficznie chrześcijańskiego" czy też „antysemi
tyzmu pochodzenia religijnego" (Mazowiecki 1998, s. 27). Jak twierdzi biskup
Henryk Muszyński, wyodrębnienie różnych form antysemityzmu „wydaje się
niezmiernie istotne". Zwraca on jednocześnie uwagę, że antysemityzm spotykany
w Polsce „nie miał nigdy korzeni rasowych, a wyrastał z podłoża religijnego,
gospodarczego i politycznego". Na Zachodzie jednak rozpowszechnione
jest twierdzenie o ciągłości przedwojennego antysemityzmu polskiego i jego
jedności z antysemityzmem rasistowskim, jako doktryną i rasistowską ideologią
nazistów" (Żydzi jako problem... 1998, s. 124, 136). Biskup Muszyński zapro
ponował, by używać określenia 'antyjudaizm' dla odróżnienia antysemityzmu
religijnego od rasistowskiego, który „w samym założeniu zmierzał do unicestwie
nia Żydów, a w dalszej kolejności także do wytępienia innych pośrednich ras
niegodnych, nie zasługujących na to, aby je ziemia nosiła" (Żydzi jako problem...
1998, s. 124). Myślę, że takie rozróżnienie terminologiczne jest bardzo potrzeb
ne m.in. dla ścisłego wyodrębnienia ram badanych zjawisk, a także określenia
płaszczyzny i granic dialogu. Inną kwestią jest wspomniana już trudność
oddzielenia sfery religijnej od innych czynników decydujących o przebiegu dia
logu międzyreligijnego i jego pomyślności.
Z badań przeprowadzonych w latach 1992-1993 przez zespół socjologów pod
kierunkiem Ireneusza Krzemińskiego (w ramach projektu „Polacy, Żydzi i inni")
wynika, że „w Polsce mamy na ogół do czynienia z «nowoczesna», ideologiczną
formą antysemityzmu, na którą składa się charakterystyczny zespół poglądów,
występujący nie tylko w całej Europie, ale i na całym świecie. Nie znajdujemy
tu niczego «specyfícznie polskiego»" (tamże, s. 178). Krzemiński podkreśla, że
„tradycyjny antysemityzm religijny występuje obecnie w Polsce raczej rzadko.
[...] Widać wyraźnie, że polski katolicyzm przeszedł istotną ewolucję [...] Ci,
którzy deklarują wciąż postawy antysemickie, uzasadniane argumentacją
religijną, należą do specyficznej kategorii społecznej: do zanikającej grupy osób
0 niskim wykształceniu (podstawowe bądź niższe), powyżej 60 roku życia
1 mieszkających na wsi bądź w najmniejszych miastach" (tamże, s. 179, 181).
Mimo to, jak przypomina Jacek Borkowicz, „wśród wielu ludzi na Zachodzie
utrwaliło się przekonanie, że u podstaw antysemityzmu współczesnych polskich
chrześcijan leży oskarżenie Żydów o zabójstwo Jezusa" (Borkowicz 1998, s. 83).
Tymczasem - pisze dalej cytowany autor - „w oceanie głupstw, jakich przez
lata słuchałem nad Wisłą na temat Żydów [...], nie zdarzało mi się wyłowić
podobnego oskarżenia. Tak mówiło się przed wojną i w czasie okupacji [...].
O Żydach-bogobójcach można być może jeszcze usłyszeć od starych ludzi w za
bitych deskami wioskach, ale takich ludzi i takich wiosek jest już bardzo mało .
Argument ukrzyżowania Pana Jezusa nie jest już zatem siłą napędową polskiego
17
1 7
Por. Krzemiński 2001, s. 181.
�„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM"
93
antysemityzmu. Kto uważa, że jest ten nie zna polskiej rzeczywistości. Nawia
sem mówiąc, ksiądz Waldemar Chrostowski od dawna przypomina komu może,
że Kościół przeciwstawił się nakładaniu na Żydów zbiorowej odpowiedzial
ności za śmierć Jezusa... w 1546 roku, na Soborze Trydenckim" (Borkowicz
1998, s. 83-84; patrz też: Randin 1994, s. 98; Salij 1998; Hertz 1988, s. 30-38;
S. Krajewski 1997, s. 301-302, 319-323) . Jak jednak widzimy, oficjalne sta
nowisko Kościoła Rzymskokatolickiego przez wiele wieków nie zostało przyjęte
przez znaczną część wiernych, a może też do nich po prostu nie dotarło... Pytanie
0 przyczyny tego zjawiska pozostawiam bez odpowiedzi.
Badania etnologiczne wykazują wprawdzie, że oskarżanie Żydów o śmierć
Jezusa nie odeszło jeszcze w niepamięć, wciąż też przypisywane są im mordy
rytualne (Cała 1992, s. 81, 88-120; Kabzińska 1999, s. 114), wynika z nich
jednak również, że na sposób widzenia Żydów wpływają obecnie inne kwestie.
Do najważniejszych należy przypisywanie Żydom znaczącej (i negatywnie
ocenianej) roli, jaką odegrali w czasach PRL. Negatywnie oceniana jest też ich
współpraca z Rosjanami w czasach I I wojny światowej, zwłaszcza na terenach
dawnych Kresów Wschodnich, i sympatia dla idei komunistycznych (Cała 1992,
s. 74-79; Hertz 1988, s. 210-211; S. Krajewski 1998; 1997, s. 184-188,203-217;
W. Krajewski 1998; Co dalej z dialogiem... 2001, s. 103).
Ireneusz Krzemiński podaje, że zarejestrowane w Polsce postawy antysemic
kie „nie odbiegają od uniwersalnego wzorca. Najpopularniejszym powodem
niechęci, wskazanym przez prawie 60% badanych (dokładnie 58%) było stwier
dzenie: «Zydzi mają w swym ręku większość finansów swiata». Na drugim
1 trzecim miejscu, prawie jednakowo często wybierane, znalazły się stwierdze
nia, że «Zydzi zawsze się popieraja» (ze szkodą dla innych, rzecz jasna, bo takie
było znaczenie tego sformułowania) i «Zydzi dążą skrycie do rzadzenia». Na
niechęć do Żydów jako skutek przesądu wskazało wcale nie tak mało ankietowa
nych, bo prawie 40%. Ale «nieuzasadniony przesad» znalazł się dopiero na
czwartym miejscu pod względem częstości wyborów" (Krzemiński 2001, s. 187;
por. Cała 1992, s. 45, 74-79). Być może z tych właśnie powodów wiele osób
uważających się za chrześcijan nie potrafi wyzbyć się uprzedzeń czy wręcz
18
19
1 8
W 1992 roku rabin Sherwin wygłosił wykład w Akademii Teologii Katolickiej w War
szawie, w którym przedstawił „nową żydowską interpretację osoby Jezusa". Podkreślona została
wyraźna różnica między Jezusem, synem Józefa, jako jednym z wielu mesjaszy, a Mesjaszem,
synem Dawida, który ma dopiero nadejść. Rabin Sherwin stwierdził m.in.: „Mamy tradycję uzna
jącą, że Mesjasz, syn Józefa, rozpoczyna dzieło mesjańskie, ale go nie kończy. I mamy nawet
tradycję, że taki mesjasz zjawia się w każdym pokoleniu, a jego zadanie kończy się wraz z tym
pokoleniem. Próbuję więc - sięgając wstecz aż do X I I I wieku - porównać Jezusa z tą rolą
Mesjasza, syna Józefa i tym samym przyznać mu rolę nie tylko w judaizmie, ale i w mesjanizmie
żydowskim" (Dialog to wysiłek... 1998, s. 151).
Przekonanie o wyjątkowej solidarności wśród Żydów jest jednym z elementów stereotypu
tej grupy. Zetknęłam się z nim także podczas swoich badań. Cecha ta, podobnie jak wiele innych
stereotypowych wyobrażeń, nie ma jednak potwierdzenia w rzeczywistości (na ten temat patrz:
S. Krajewski 1998, s. 63; W. Krajewski 1998, s. 95; por. też zamieszczone w tekście tego artykułu
uwagi o zróżnicowaniu społeczności żydowskiej).
1 9
�94
IWONA KABZIŃSKA
wrogości wobec Żydów, nie dostrzegając przy tym wewnętrznych podziałów tej
grupy, a przecież - jak pisze ks. M . Czajkowski, „chrześcijańscy antysemici [...]
przestają być chrześcijanami mimo prowadzenia w Kościele życia religijnego,
nieraz bardzo szczerego" (Czajkowski 1998, s. 145).
Cytowane tu wyniki badań socjologów prowadzą do wniosku, a zarazem
potwierdzają wyrażony już pogląd, iż bardzo trudno byłoby dziś ograniczyć dia
log między Żydami i chrześcijanami do kwestii religijnych. Trudno byłoby też
wyznaczyć granicę między antyjudaizmem i antysemityzmem (w potocznym
rozumieniu). Myślę jednak, że upowszechnienie idei dialogu międzyreligijnego,
nie tylko w Kościele, ale też w różnego typu publikacjach, podkreślanie tego,
co wspólne i wyjaśnianie przyczyn podziałów - z zachowaniem szacunku dla
odrębności poszczególnych grup - mogłoby prowadzić do (bardzo powolnej)
zmiany istniejących uprzedzeń. Interesujące byłoby też, jak sądzę, przeprowa
dzenie badań, które ukazywałyby nie tylko stosunek Polaków do Żydów, ale też
pozwoliły stwierdzić, jakie są postawy polskiego społeczeństwa wobec dialogu
z judaizmem i jakie czynniki utrudniają jego prowadzenie.
Wnioski z badań przeprowadzonych przez polskich socjologów zostały
opublikowane w pracy zatytułowanej Trudne sąsiedztwa. Tytuł książki jedno
znacznie kwalifikuje relacje między grupami, którym poświęcone są poszcze
gólne rozdziały. Nie tylko między Polakami i Żydami, ale też między Polakami
a Romami, Rosjanami i Niemcami (oddzielny rozdział dotyczy mieszkańców
byłej Jugosławii). Wracamy tu do kwestii modelu/modeli sąsiedztwa Żydów
i chrześcijan i charakteru relacji między nimi, do kwestii życia wśród lub
obok siebie. Czy przyjdzie czas, gdy sąsiedztwo tych grup przestanie być
trudne i co o tym zadecyduje?
Nawiązując do cytowanej wcześniej wypowiedzi ks. Romualda Weksler-Waszkinela i jego negatywnej oceny przygotowania Kościoła Rzymskokatolic
kiego w Polsce do dialogu z judaizmem, można zapytać, jak są do niego przy
gotowane inne Kościoły chrześcijańskie, nie tylko w naszym kraju, ale też poza
jego granicami? Jak np. wygląda dialog między judaizmem i różnymi odłamami
protestantyzmu, o którym wspomina się w Dabru emet?
W Dokumencie nie wymieniono prawosławia. Mało znany jest fakt, że pod
czas wizyty w USA i spotkania z amerykańskimi rabinami, w listopadzie
1992 roku, patriarcha Aleksy I I , stojący na czele Rosyjskiej Cerkwi Prawosław
nej, mówił o wspólnocie chrześcijaństwa i judaizmu. Stwierdził też, że istniejące
podziały wynikają z tego, że żadna z religii nie osiągnęła jeszcze pełni swego
rozwoju. Jak pisze A.S. Kac, wypowiedź Aleksego I I została przyjęta krytycznie
przez niektórych hierarchów prawosławnych. Oskarżono go nawet o herezję.
Już samo powitanie rabinów przez patriarchę słowami: „Drodzy bracia, szalom
wam od Boga miłości i pokoju, Boga naszych ojców, który objawił się słudze
swemu Mojżeszowi!" spotkało się z krytyką. Jeden z rosyjskich arcybiskupów
złożył nawet doniesienie do prokuratury, uznawszy wypowiedź Aleksego I I za
obrazę uczuć religijnych obywateli (Kac 1997, s. 106).
�„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM"
95
Kac podkreślił, że w Cerkwi Prawosławnej jest wielu przeciwników dialogu
z judaizmem . Sam wypowiedział się bardzo pozytywnie na ten temat, zwraca
jąc jednocześnie uwagę na konieczność poszerzenia dialogu i wyjścia poza elity,
a także - włączenia się w dialog przywódców innych wyznań chrześcijańskich,
należących do Światowej Rady Kościołów.
Znane przysłowie mówi: „Nawet najdłuższa podróż zaczyna się od pierw
szego kroku". W działaniach na rzecz dialogu między wyznawcami judaizmu
i chrześcijaństwa postawiono już wiele kroków. Myślę, że ich śledzenie, a także
badanie efektów tego dialogu, obejmujących różne dziedziny życia, może być
niezwykle ciekawym zadaniem dla etnologów. Jest rzeczą zrozumiałą, że
zmiany wymagają długiego czasu, głębokich przeobrażeń w sferze mentalności
i stereotypów, zakorzenionych w świadomości obydwu stron, a często utrwa
lanych w określonych celach (na ten temat patrz: Dialog to wysiłek... 1998,
s. 154-155; Mazowiecki 1998, s. 21). Konieczne jest jednak otwarcie się na
dialog, podjęcie „wysiłku tłumaczenia symboli", poszukiwania tego, co wspólne
i podejmowania prób przezwyciężenia podziałów, zarówno w sferze religijno-teologicznej, jak i polityczno-ekonomicznej. Bez podjęcia wysiłków otwarcia
się na szeroko rozumiany dialog będziemy nadal brnęli w ślepą uliczkę konflik
tów, stereotypów i nieufności.
20
LITERATURA CYTOWANA
B a r t o s z e w s k i W. 1998, Jesteśmy jednym obrazem, Więź, wydanie specjalne: Pod wspól
nym niebem. Tematy polsko-żydowskie,
s. 7-12.
- 2001, Mamy szukać wspólnoty, Więź, nr 8 (514), s. 59-64.
B o r k o w i c z J. 1998, Parę słów o Żydach i Polakach, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym
niebem. Tematy polsko-żydowskie,
s. 80-89.
B r o n s z t e j n Sz. 1993, Z dziejów ludności żydowskiej na Dolnym Śląsku po II wojnie świato
wej, Wrocław, Wydawnictwa Uniwersytetu Wrocławskiego.
C a ł a A. 1992, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa, Wydawnictwa Uniwer
sytetu Warszawskiego.
2 0
Nie brak tam również przeciwników ekumenizmu i dialogu z Kościołem Katolickim. Wy
starczy przypomnieć wydarzenia, jakie miały miejsce w Rosji po 11 lutego 2002 roku, kiedy to
decyzją Watykanu podniesiono do rangi diecezji cztery administratury apostolskie, istniejące na
terenie Federacji Rosyjskiej. Jeden z deputowanych złożył nawet w Dumie projekt rezolucji,
domagając się zakazu działalności kościoła Katolickiego w Rosji (Metropol 18.04.2002). W wielu
miastach Rosji zbierano podpisy „potępiające ekspansję katolicyzmu" (Metropol 30.04.2002;
patrz też np. Inglot 2002; Rędzioch 2002). Nie ustają oskarżenia Watykanu o ekspansjonizm. Jak
podaje Polska Agencja Prasowa, „Cerkiew prawosławna opublikowała raport, w którym przed
stawiła powody, jakie - jej zdaniem - uniemożliwiają rozwój dialogu z Kościołem rzymsko
katolickim. Głównym zarzutem [...] ma być fakt, iż duchowni katoliccy traktują Rosję jako
terytorium działalności misyjnej. A przecież, przypomina raport, Rosja to kraj o tysiącletniej
kulturze chrześcijańskiej, przenikniętej tradycją prawosławia. Świadectwem złego traktowania
prawosławia ma być działalność katolickich zakonów i zgromadzeń zakonnych" (PAP 2002).
�96
IWONA KABZIŃSKA
C h r o s t o w s k i W. 1996, Rozmowy o dialogu, Warszawa, Oficyna Wydawnicza „Vocatio".
Chrześcijaństwo
a religie, 1999, Chrześcijaństwo a religie, I . Ledwoń, К. Рек (red.), L u b l i n -Warszawa, Instytut Teologii Fundamentalnej K U L .
Co dalej z dialogiem chrześcijańsko-żydowskim w Polsce?, Więź, nr 8 (514), s. 96-113.
C z a j k o w s k i M . 1998, Grzech antysemityzmu, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym nie
bem. Tematy polsko-żydowskie,
s. 138-148.
- 2001, Dlaczego deklaracja „Dabru emet" jest potrzebna chrześcijanom, Więź, nr 8 (514),
s. 78-86.
Dabru emet... 2001, Dabru emet. Żydowskie oświadczenie na temat chrześcijan i chrześcijaństwa,
ogłoszone 10 września 2000 roku, tłum. S. Krajewski, Więź, nr 8 (514), s. 56-58.
D a t n e r H., M e l c h i o r M . 1997, Żydzi we współczesnej Polsce - nieobecność i powroty,
[w:] Mniejszości narodowe w Polsce, Z. Kurcz (red.), Wrocław, Wydawnictwo Uniwersy
tetu Wrocławskiego, s. 63-81.
Dialog to wysiłek... 1998, Dialog to wysiłek tłumaczenia symboli. Z rabinem Byronem L. Sherwinem, prorektorem Spertus College of Judaica w Chicago, rozmawia Zbigniew Nosowski,
Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie,
s. 149-161.
F u k s M . 1992, Żydzi w Warszawie. Zycie codzienne - Wydarzenia - Ludzie, Poznań.
- 1998, Życie duchowe i obyczaje Żydów w Warszawie okresu międzywojennego,
[w:] Miasto i kultura, t. 2: Warszawa. Etniczne i spoleczno-kulturowe
zróżnicowanie
miasta, A. Stawarz (red.), Warszawa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum
Niepodległości, s. 121-138.
F u k s M . , H o f f m a n Z., H o r n M . , T o m a s z e w s k i J. 1982, Żydzi polscy. Dzieje i kul
tura, Warszawa, Wydawnictwo Interpress.
G o l d b e r g - M u l k i e w i c z O. 1991, Księga Pamięci, a mit żydowskiego miasteczka, Etno
grafia Polska, t. 35, z. 2, s. 187-199.
- 1995, Świat, który przestał istnieć. Refleksje nad badaniem kultury Żydów polskich,
Lud,X. 78, s. 331-340.
G r e e n b e r g I . 2001, Dialog żydowsko-chrześcijański - jak długo jeszcze w cieniu Zagłady?,
tłum. Violetta Reder CHR, Więź, nr 8 (514), s. 87-95.
G r o s f e l d J. 1999, Krzyż i gwiazda Dawida, Warszawa, Wydawnictwo Księży Marianów.
H e r t z A. 1988, Żydzi w kulturze polskiej, Warszawa, Biblioteka „Więzi".
H u r w i c - N o w a k o w s k a I . 1996, Żydzi polscy (1947-1950). Analiza więzi społecznej lud
ności żydowskiej, Wydawnictwo IFIS PAN, Warszawa.
I n g 1 o t M.SJ. 2002, Historia struktur Kościoła katolickiego w Rosji, L'Osservatore
Romano,
R. X X I I I , nr 4.
Ja n i o n M . 2000, Do Europy tak, ale razem z naszymi umarłymi, Warszawa, Wydawnictwo Sic!
K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród„kościelnych
Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (naro
dowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Biblioteka
Etnografii Polskiej, t. 54.
K a c A.S. Evrei, christianstvo, Rossija, S. Peterburg, „Novyj Gelikon".
К e r s z 1999, Szkice z dziejów gminy żydowskiej oraz cmentarza w Lodzi, Łódź, wyd. 2, Oficyna
Bibliofilów.
K r a j e w s k i S. 1997, Żydzi. Judaizm, Polska, Warszawa, Oficyna Wydawnicza „Vocatio".
- 1998, „Problem żydowski" - problem polski, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym
niebem. Tematy polsko-żydowskie,
s. 59-79.
K r a j e w s k i W. 1998, Fakty i mity. O roli Żydów w okresie stalinowskim, Więź, wydanie spe
cjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie,
s. 90-104.
K r z e m i ń s k i I . 2001, Polacy i Żydzi - wizja wzajemnych stosunków, tożsamość narodowa
i antysemityzm, [w:] Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów
narodowościowych,
A. Jasińska-Kania (red.), Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 171-200.
L e w a n d o w s k i E. Charakter narodowy Polaków i innych, Londyn - Warszawa, Polityka.
Mazowiecki
T. 1998. Antysemityzm ludzi łagodnych i dobrych, Więź, wydanie specjalne:
Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie,
s. 13-32.
�„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM"
97
M ą t w i j o w s k i K. (red.), 1994, Z historii ludności żydowskiej w Polsce i na Dolnym Śląsku,
Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
M e 1 n i к o v G.P. 1994, Socioekonomičeskoe i sociokulturnoe położenie evrejskogo naselenija
Pragi v konce X V I - načale X V I I v., [w:] Slaviane i ich sosedi, t. 5: Evrejskoe naselenie
v CentraVnoj, Vostočnoj i Jugo-Vostočnoj Evropě. Średnie veka - novoe vremja, Moskva,
„Nauka", s. 123-137.
N i e w i a r a A. 2000, Wyobrażenia o narodach w pamiętnikach i dziennikach z XVI-X1X wieku,
Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
N o v a k D. 2000, Do czego dążyć i czego unikać w dialogu żydowsko-chrześcijańskim, tłum.
T. Wiścicki, Więź, nr 5 (511), s. 36-41.
- 2001, Dlaczego deklaracja „Dabru emet" jest potrzebna Żydom, tłum. T. Wiścicki, Więź,
nr 8 (514), s. 65-77.
P a k e n t r e g e r A. 1988, Żydzi w Kaliszu w latach 1918-1939. Problemy polityczne i społecz
ne, Warszawa, Żydowski Instytut Historyczny.
PAP 2002a, Cerkiew oskarża Watykan o ekspansję, Metropol, 3. 07.
PAP 2002b, Początek końca palestyńskich osiedli, Metropol, 1.07.
P o 1 i а к o v L. 1975, The History of Anti-Semitism, London, t. 1-3.
P i n к u s B. 1988, The Jews of the Soviet Union. The History of a National Minority, Cambridge,
Cambridge University Press.
R a n d i n A . V 1994, „Christianskoe obščestvo" i evrejskij element v srednevekovoj Čechi
( X - X V I vv), [w:] Slaviane i ich sosedi, t. 5: Evrejskoe naselenie v Central'noj,
Vostočnoj
i Jugo-Vostočnoj Evropě. Średnie veka - novoe vremja, Moskva, „Nauka", s. 92-106.
R ę d z i o c h W. 2002, Trudny moment w stosunkach między Kościołem katolickim a rosyjską
cerkwią prawosławną, Niedziela. Tygodnik katolicki, nr 18, 5.05.2002.
R o z a n o v V.V. 1929, Zertvennyj uboj (čto mne slučilos' videť), [w:] tegoż, Obonjatel'noe
i osjazatel'noe otnošenie evreev к krovi, Paryż, wyd. kn. M . Gorčakova, s. 3-16.
S a 1 i j J. OP, 1998, Czy Żydzi ukrzyżowali Pana Jezusa?, Więź, wydanie specjalne: Pod wspól
nym niebem. Tematy polsko-żydowskie,
s. 107-113.
S с h a 11 J. 1939, Dawna Żółkiew i Żydzi, Lwów, wyd. Żydowska Gmina Wyznaniowa w Żółkwi.
S h e r w i n B.L. 1997, Duchowe dziedzictwo Żydów połskich, Warszawa, Oficyna Wydawnicza
„Vocatio".
S z u l c A. 2002, Sen o miasteczku, Polityka, nr 26, 29. 06, s. 100-105.
T a f f e t G. 1946, Zagłada Żydów żółkiewskich, Łódź.
T y 1 о с h W. 1987, Judaizm, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza.
U n t e r m a n A. 1989, Żydzi. Wiara i życie, Łódź, Wydawnictwo Łódzkie.
Z i e l i ń s k i K. 1999, M y i oni. Przyczynek do stosunków polsko-żydowskich w Lublinie
w latach I wojny światowej, [w:] Wokół antropologii kulturowej, M . Haponiuk, M . Rajewski
(red.), Lublin, Wydawnictwo UMCS, s. 65-75.
Z i e m n y A. 2000, Resztki mniejszości, czyli Żydzi polscy dzisiaj, Łódź, wyd. 2, Oficyna Biblio
filów.
Żydzi jako problem chrześcijański i polski. Z biskupem Henrykiem Muszyńskim, przewodniczą
cym Komisji Episkopatu Polski ds. Dialogu z Judaizmem, rozmawia Zbigniew Nosowski,
Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie,
s. 119-137.
ANEKS
Dabru emet
Żydowskie oświadczenie na temat chrześcijan i chrześcijaństwa, ogłoszone 10 września 2000 roku
W ostatnich latach nastąpiła dramatyczna, bezprecedensowa zmiana w stosunkach żydowsko-chrześcijańskich. Przez niemal dwa tysiąclecia żydowskiej diaspory chrześcijanie zwykli charak
teryzować judaizm jako religię nieudaną czy, w najlepszym razie, przygotowująca grunt i mającą
�98
IWONA KABZIŃSKA
swoje wypełnienie w chrześcijaństwie. Jednak w dziesięcioleciach, które nastąpiły po Holokauś
cie, chrześcijaństwo uległo dramatycznej zmianie. Coraz więcej oficjalnych ciał kościelnych,
zarówno rzymskokatolickich, jak i protestanckich, publicznie oświadcza, że ma wyrzuty sumienia
z powodu niewłaściwego traktowania przez chrześcijan Żydów i judaizmu. Oświadczenia te
stwierdzają też, że chrześcijańskie nauczanie i kaznodziejstwo musi ulec zmianie tak, by uznać
trwałość Boskiego przymierza z Żydami i pochylić się z uznaniem nad wkładem judaizmu do
cywilizacji świata i do samej wiary chrześcijańskiej.
Jesteśmy przekonani, że te zmiany zasługują na przemyślaną odpowiedź żydowską. Mówiąc
tylko w swoim imieniu - jako grupa żydowskich naukowców ponad podziałami na poszczególne
odłamy judaizmu - wierzymy, że jest czas, aby Żydzi poznali wysiłki czynione przez chrześcijan,
by wyrazić szacunek dla judaizmu. Wierzymy, że nadszedł czas, by Żydzi zastanowili się, co
judaizm ma teraz mówić o chrześcijaństwie. Jako pierwszy krok proponujemy osiem zwięzłych
stwierdzeń o tym, jak Żydzi i chrześcijanie mają się odnosić do siebie nawzajem.
1. Żydzi i chrześcijanie czczą tego samego Boga. Przed powstaniem chrześcijaństwa Żydzi
byli jedynymi, którzy czcili Boga Izraela. Jednak chrześcijanie również czczą Boga Abrahama,
Izaaka i Jakuba, Stworzyciela nieba i ziemi. Choć chrześcijańskie praktyki religijne nie są
życiodajnym religijnym wyborem dla Żydów, my, jako żydowscy teologowie, cieszymy się,
że poprzez chrześcijaństwo setki milionów ludzi weszło w związki z Bogiem Izraela.
2. Żydzi i chrześcijanie uważają za autorytet tę samą Księgę - Biblię (zwaną przez Żydów
„Tanach", a przez chrześcijan „Starym Testamentem"). Zwracając się do niej, by uzyskać
orientację religijną, duchowe wzbogacenie i wspólnotową edukację, wynosimy podobne nauki:
Bóg stworzył świat i podtrzymuje jego istnienie. Bóg ustanowił przymierze z narodem Izraela,
objawione słowo Boże kieruje Izrael ku życiu w prawości, a w końcu będzie tak, że Bóg
odkupi Izraela i cały świat. Jednakże Żydzi i chrześcijanie w wielu miejscach różnie interpre
tują Biblię. Te różnice muszą być uszanowane.
3. Chrześcijanie mogą respektować żydowskie prawa do Ziemi Izraela. Po Holokauście naj
ważniejszym wydarzeniem dla Żydów było powtórne ustanowienie żydowskiego państwa
w Ziemi Obiecanej. Jako wyznawcy religii zakorzenionej w Biblii chrześcijanie doceniają,
iż Izrael był obiecany - i dany - Żydom jako fizyczny ośrodek przymierza między nimi
a Bogiem. Wielu chrześcijan popiera Państwo Izrael z powodów znacznie głębszych niż sama
tylko polityka. Jako Żydzi przyjmujemy to z aplauzem. Uznajemy zarazem, że tradycja ży
dowska postuluje sprawiedliwość dla wszystkich nie-Żydów mieszkających w żydowskim
państwie.
4. Żydzi i chrześcijanie przyjmują zasady moralne Tory. W ich centrum jest niezbywalna
świętość i godność każdej istoty ludzkiej. Wszyscy zostaliśmy stworzeni na obraz Boga. Ten
wspólny fundament moralny może być podstawą do lepszych stosunków pomiędzy obiema
wspólnotami. Może też być podstawą wielkiego świadectwa wobec całej ludzkości, by popra
wić życie wszystkich ludzi, naszych bliźnich, i by przeciwstawiać się niemoralności i bałwo
chwalstwu, które nas rani i degraduje. Takie świadectwo jest szczególnie potrzebne po bez
precedensowych horrorach mijającego stulecia.
5. Nazizm nie byl fenomenem chrześcijańskim. Bez długiej historii chrześcijańskiego antyjudaizmu i chrześcijańskiej przemocy przeciwko Żydom ideologia hitlerowska nie mogłaby
zdobyć poparcia ani być wprowadzona w życie. Zbyt wielu chrześcijan uczestniczyło w nazi
stowskich zbrodniach na Żydach lub sprzyjało tym zbrodniom. Inni chrześcijanie nie dość
protestowali. Jednak nazizm nie był nieuniknionym rezultatem chrześcijaństwa. Gdyby hitle
rowcom udało się wymordować Żydów, ich mordercza pasja bardziej bezpośrednio skierowa
łaby się przeciw chrześcijanom. Z wdzięcznością pamiętamy tych chrześcijan, którzy ryzyko
wali lub poświęcali życie, by ratować Żydów w czasie rządów nazistów. Mając to na uwadze,
zachęcamy do kontynuowania czynionych ostatnio wysiłków teologii chrześcijańskiej, by
jednoznacznie odrzucić pogardę dla judaizmu i narodu żydowskiego. Z uznaniem odnosimy
się do tych chrześcijan, którzy odrzucili nauczanie pogardy i nie winimy ich za grzechy popeł
nione przez ich przodków.
�99
„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM"
6. Różnica pomiędzy Żydami a chrześcijanami nie może być przezwyciężona siłami ludzkimi.
Stanie się to, gdy Bóg zbawi cały świat, jak obiecuje Pismo. Chrześcijanie poznają Boga
i służą M u przez Jezusa Chrystusa i tradycję chrześcijańską. Żydzi poznają Boga i służą M u
poprzez Torę i tradycję żydowską. Ta różnica nie będzie przezwyciężona przez jedną ze wspól
not poprzez wmawianie, że to ona zinterpretowała Pismo bardziej właściwie niż inni. Nie
będzie też przezwyciężona przez użycie przewagi politycznej. Żydzi mogą szanować chrze
ścijańską wierność ich objawieniu, tak jak my oczekujemy od chrześcijan szacunku dla
naszego objawienia. Ani Żyda, ani chrześcijanina nie należy zmuszać do afirmacji nauczania
drugiej wspólnoty.
7. Nowe stosunki między Żydami a chrześcijanami nie osłabią żydowskich praktyk religij
nych. Lepsze stosunki nie przyspieszą kulturowej i religijnej asymilacji, której Żydzi słusznie
się obawiają. Nie zmienią tradycyjnych żydowskich form praktyk religijnych, nie powiększą
liczby małżeństw mieszanych między Żydami a nie-Żydami, nie skłonią większej liczby
Żydów do nawrócenia na chrystianizm, ani nie stworzą fałszywej mieszaniny judaizmu i chrze
ścijaństwa. Szanujemy chrześcijaństwo jako wiarę, która poczęła się wewnątrz judaizmu
i nadal ma z nim znaczące związki. Nie widzimy jej jako rozszerzenia judaizmu. Tylko wtedy,
gdy będziemy cenić własne tradycje, możemy uczciwie kultywować te nowe stosunki.
8. Żydzi i chrześcijanie muszą razem pracować na rzecz sprawiedliwości i pokoju. Żydzi
i chrześcijanie, każdy na swój sposób, uznają, że świat nie jest w stanie zbawienia, co wyraża
się w trwałości prześladowań, ubóstwa, ludzkiego poniżenia i nędzy. Chociaż sprawiedliwość
i pokój są w ostatecznych rachunku Boże, nasze połączone wysiłki, we współpracy z innymi
wspólnotami religijnymi, pomogą sprowadzić królestwo Boże, na które oczekujemy z nadzieją.
Osobno i razem musimy pracować na rzecz sprawiedliwości i pokoju w naszym świecie.
W tym dziele kieruje nami wizja proroków Izraela: „Stanie się na końcu czasów, że góra
świątyni Pańskiej stanie mocno na wierzchołku gór i wystrzeli ponad pagórki. Wszystkie
narody do niej popłyną, mnogie ludy pójdą i rzekną: «Chodzcie, wstąpmy na Górę Pańską
do świątyni Boga Jakubowego! Niech nas nauczy dróg swoich, byśmy kroczyli Jego ścieżkami» (Iz 2, 2-3)".
tłum. Stanisław
Krajewski
I W O N A KABZIŃSKA
"PERHAPS WE COULD LIVE TOGETHER..." DIALOGUE BETWEEN JUDAISM
A N D CHRISTIANITY. CHANGING THE MODEL OF NEIGHBOURHOOD
Summary
Relationships of the Jews and Christians living as neighbours, when discussed in publications
of different kind: in mass media, in social sciences etc. are, more often than not, presented in
terms of mutual stereotypes, conflicts, differences and cultural boundaries difficult to overcome.
Usually elements separating both groups are emphasized, including mutual negative images.
Therefore an initiative is worth noticing, undertaken by the Jews, which may be considered
the sign of the w i l l to break down social barriers and prejudices. According to the author of the
article, the initiative is an important step toward the Christian-Jewish dialogue.
On 10 September 2000 a group of religious Jews in the USA proclaimed a Declaration called
Dabru emet ("Tell the truth"). By 20 May 2001 it was signed by about 170 Jewish intellectuals
from the USA and Canada. Dabru emet is the Jewish response to reiterated efforts of the Chris
tians (Roman Catholics in particular) to enter upon a dialogue. The Declaration includes some
theological problems as well as many other, which have determined mutual images of the two
groups. Stress has been laid on the necessity of preserving the identity and distinct character of
�100
IWONA KABZIŃSKA
each of them, but at the same time elements joining both religions should be taken into account
(faith in the same God, Judaistic roots of Christianity, appeal to the same authority - the Hebrew
Scripture). The Declaration expresses hope that the dialogue may contribute to the improvement
of mutual relations and that the Jews and the Christians w i l l be able to live "together" and not
only "beside each other". Thus there is a possibility of changing the model of neighbourhood.
The author of the article discusses the character of that neighbourhood. She presents different
types of socio-spatial relations of Christian and Jewish communities: the shtetl (little town), ghetto
and Jewish districts in towns. Another aspect of the relationships are the attitudes and definitions
of the Jews as "aliens" or "our people".
In the last part of the article initiatives of the Roman Catholic Church have been presented
aiming at changing attitudes towards the Jews as well as at intensifying the dialogue with Judaism.
Obstacles have been mentioned too: difficulties with separating religious and non-religious di
mensions, negative stereotypes and prejudices on both sides, different views and interpretations
of the past, antisemitism and life in the shade of Shoah. There are no partners on the Polish side
whose opinions could be representative for the Jews.
The author maintains that all activities leading to mutual dialogue are of great importance; the
idea should be propagated not only among theologians and intellectual circles but also by social
sciences and widespread among large groups of the Catholics.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1e0a17bf19a19176fa5b96f543953388.pdf
e3c86cd8e0375de2b8dc7e383d7d7c0b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1714
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1586
Title
A name given to the resource
Wobec "inności" - Europejczycy i Indianie / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.51-76
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Krysińska-Kałużna, Magdalena
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
M A G D A L E N A KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA*
Konin
WOBEC INNOŚCI-
EUROPEJCZYCY I INDIANIE
Ludzie boją się władców, władcy boją się obcych diabłów,
obce diabły boją się ludzi.
(powiedzenie przypisywane dynastii Quing)
Proces kontaktu kulturowego nie jest „bezosobowym" „kontaktem kultur",
lecz spotkaniem żywych ludzi, którzy w swych działaniach kierują się różnego
rodzaju motywacjami i przesłankami. Przeświadczenie o tym, kim jest inny, stosu
nek do niego p o p r z e d z a j ą c y „poznanie" go, ma bardzo istotne znaczenie
dla przebiegu spotkania „różnych światów", jakimi są kultura izolowanej społecz
ności indiańskiej i zaawansowanej technologicznie społeczności Zachodu.
Takie spotkania, rozpoczynające proces kontaktu kulturowego, wciąż mają
miejsce w Amazonii. Stosunek do innego jest w tym procesie tłem, jednakże
tłem determinującym jego przebieg. Zadaniem niniejszego artykułu jest wska
zanie na przesłanki kierujące postępowaniem zachodnich społeczności, a także
tych, które wyrosły na wartościach Zachodu, w ich kontaktach z innym i na
źródła przyjmowanych postaw kształtujących się od czasów Wielkich Odkryć,
kiedy to Europa rozpoczęła projekt podporządkowania sobie świata. W Ama
zonii to przedstawiciele społeczeństw narodowych są zwykle stroną aktywną,
inicjującą nawiązanie kontaktu i skutecznie kontrolującą jego przebieg, jednak,
oczywiście, istotna jest również postawa przyjmowana przez drugą stronę. Chcia
łabym więc również przedstawić wyobrażenia dotyczące obcego i innego
w wybranych kulturach amazońskich. W przypadku grup indiańskich, o których
będę pisać, w procesie akulturacji następuje „przyciąganie" przez innego (kul
turę dominującą) całych społeczności, które tym samym oddalają się od po
zostających bez kontaktu ze społeczeństwem narodowym współplemieńców.
Te - żyjące w izolacji grupy - stają się dla Indian, mówiących tym samym
językiem, innym ze wszystkimi wynikającymi z tego konsekwencjami.
Swego rodzaju łącznikiem i narzędziem, które może nam pozwolić zinter
pretować odmienne postawy wobec obcości i zrozumieć procesy zachodzące
* Artykuł ten jest częścią pracy doktorskiej pt. „Proces kontaktu a przetrwanie kultur indiań
skich w Amazonii", przygotowywanej pod kierunkiem prof. dr. hab. Janusza Muchy.
�52
MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
podczas kontaktu kulturowego jest antropologia. Z drugiej strony, jest ona także
efektem rozwoju właśnie specyficznie europejskiej postawy wobec innego.
Antropologiczne badanie kontaktu jest oczywiście uwarunkowane kulturowo
i zależne m.in. od stosunku badacza do innego. Działanie naukowe jest procesem
zwrotnym - interpretacja ogłoszona przez badacza wpływa na dalszy przebieg
procesów zmiany kulturowej. O tym również będzie traktował ten artykuł.
Publikacje dotyczące problematyki innego, czy też obcego są bardzo liczne
(zarówno w literaturze obcojęzycznej, jak i polskiej) i w tekście stawiającym
sobie za cel przedstawienie wybranych postaw wobec innego nie sposób byłoby
ich rzetelnie przypomnieć. Chciałabym jednak - oprócz prac, do których będę
odwoływać się w dalszej części artykułu - przywołać tutaj znany szkic o obcym
Georga Simmla. Potrzebne wydaje mi się bowiem dokonanie rozróżnienia
pomiędzy innym, o którym piszę, a obcym, którego definicja odpowiadałaby
kategorii wyróżnionej przez niemieckiego socjologa. Dla Simmla obcy oznaczał
członka grupy różniącego się od niej w sposób znaczący, np. obcokrajowca. Mnie
zaś interesuje taka wersja „obcości", w której inny nie został (jeszcze) członkiem
grupy, a o której Simmel pisze: „Z drugiej strony, istnieje pewien rodzaj «obcości»,
który z góry wyklucza właśnie wspólnotę na gruncie tego, co ogólne, co łączy
różne kategorie. Typowym jej przykładem jest stosunek Greków do barbarzyńców
oraz wszystkie te przypadki, kiedy odmawia się innym właśnie tych ogólnych
właściwości, które uważa się za specyficznie ludzkie. Wówczas jednak określenie
«obcy» pozbawione jest wszelkiego znaczenia pozytywnego, stosunek do innych
polega właśnie na braku stosunku, obcy nie jest tu zatem członkiem grupy
- taka sytuacja wykracza zaś poza przedmiot naszych rozważań" (Simmel 1975,
s. 510-511). W dalszej części pracy będę posługiwać się terminem inny dla
określenia interesującej mnie kategorii obcości, którą przyjęłam za przedmiot roz
ważań zakładając, iż stosunek do innego nie jest jedynie „brakiem stosunku".
INNY- RÓŻNE ŚWIATY
Pojęcie „kontakt kulturowy" implikuje spotkanie z innym. Z kimś, z kim nie
możemy/nie chcemy się utożsamiać. Determinanty tej odmienności mogą być
różnie określane (postrzegane) w obrębie tej samej kultury, a nawet w obrębie
jednej jej dziedziny, np. nauki. I tak antropologia może w różnicach kulturowych
widzieć granice nie do pokonania lub - w zależności od przyjętej teorii - uzna
wać je za stosunkowo proste do rozszyfrowania wersje tego samego systemu
myślenia. Bez względu na to, jak bardzo (lub jak niewiele) wyodrębnione różnice
dzielą nas od innego, można powiedzieć, iż inność rozpoczyna się od każdego,
kto nie jest mną i wynika zapewne z egocentrycznego nastawienia każdego
człowieka. Rozchodzi się ono jak kręgi na wodzie - im dalej od centrum, tym
słabiej obejmuje daną wspólnotę (rodzinę, klan, naród). Co więcej, obszar, którego
kręgi nie obejmują może być uznany za zamieszkały przez istoty, które różnią
się od nas stopniem człowieczeństwa. Wydawać by się mogło, iż tego typu
�53
WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE
podział na my - ludzie i oni - nie-ludzie był typowy dla kultur tradycyjnych,
a dziś można go spotkać jedynie wśród tych ludów, które nie mają kontaktu
z kulturami narodowymi lub mają go od niedawna. W sprzeczności z takim
wyobrażeniem stoją jednak fakty. Przykładem może być zdziwienie, jakie wyra
ziło w roku 1989 kilku brazylijskich osadników, gdy odkryli, iż zabici przez nich
Indianie Korubo są takimi samymi ludźmi jak i oni (Humań Rights... 1992, s. 63).
Pisząc o inności stojącej za wszelkim kontaktem kulturowym, a szczególnie
za „pierwszym kontaktem", za spotkaniem z tymi Indianami, którzy dla nas są
„izolowaną grupą", a dla których my jesteśmy nieznanymi istotami, nie-ludźmi,
kanibalami, etc, chciałabym zwrócić uwagę na wspólne źródła postaw wobec
innego wyrosłych na gruncie kultury europejskiej, a także - na podstawie relacji
antropologów - spróbować opisać analogiczne postawy w wybranych kulturach
indiańskich. Niezwykle trudno byłoby opracować szczegółową typologię postaw
wobec innego w kulturze, czy raczej kulturach europejskich i w tych, które rozwi
nęły się i rozwijają się pod wpływem „świata Zachodniego". Odmienny będzie
stosunek do obcej kultury reprezentowany przez antropologa, przez osadnika,
żołnierza, przedsiębiorcę, turystę. Inaczej - w zależności np. od Kościoła, którego
jest członkiem - będzie do obcego odnosił się misjonarz. A każdy z tych ludzi,
uczestnicząc w procesie kontaktu kulturowego, może mieć istotny wpływ na losy
niewielkich grup indiańskich, z którymi nawiązano kontakt lub które dotychczas
zdołały go uniknąć. Sądzę jednak, że dla dalszych rozważań na temat losów tychże
grup istotne będzie wskazanie na pewne ogólne aspekty europejskiego myślenia
0 innym, które stanowi część generalnie akceptowanych na Zachodzie (przy
najmniej oficjalnie) wartości, a także na te, które akceptowane - oficjalnie - nie są.
INNY W OCZACH EUROPEJCZYKA
Doszukując się źródeł dzisiejszych postaw i wartości Europejczyków warto
cofnąć się aż do czasów konkwisty, kiedy to Europa zetknęła się z innością,
której istnienia nie przewidywała i wobec której musiała zająć określoną postawę
1 kiedy to prowadzono dyskusje, mające rozstrzygnąć, czy inni - barbarzyńscy
Indianie - są prawdziwymi ludźmi, czy też nimi nie są. Dokonane wówczas roz
strzygnięcia w istotny sposób wpłynęły na kształtowanie się europejskiej myśli
społecznej. Poza tym: „To właśnie przed 500 laty - pisze Michał Chmara
w przedmowie do Roku 501 Noama Chomsky'ego - położone zostały podwaliny
współczesnego światowego systemu kapitalistycznego z jego podziałem na spo
łeczeństwa rdzenia - centrum oraz peryferii" (Chmara 1999 s. I I ) .
Według Tzvetana Todorova - którego szczególnie zainteresował okres pod
boju Nowego Świata właśnie w kontekście stosunku do odmiennej kultury
1
1
Nacisk na fakt, iż to właśnie w X V I w., wraz z powstaniem rynku światowego, rozpo
częły się zasadnicze zmiany w dynamice rozwojowej poszczególnych krajów, kładą - oprócz
Chomsky'ego i Chmary - m. in. badacze z kręgu skupionego wokół amerykańskiego socjologa
Immanuela Wallersteina i jego „teorii systemu światowego" (world-system theory).
�54
MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
- rozważania problematyki inności mogą skupiać się wokół przynajmniej trzech
możliwych osi, tworzonych przez:
1. Sądy wartościujące (plan aksjologiczny - inny jest dobry lub nie, szanuję
go lub nie);
2. Zbliżanie się lub oddalanie od innego (plan prakseologiczny - upodab
niam się i przejmuję wartości innego lub dostosowuję go do siebie, projek
tuję na niego mój własny obraz albo też pozostaję obojętny);
3. Znajomość tożsamości innego (plan epistemiczny); (Todorov 1996, s. 205).
Todorov, który analizował postawę Kolumba wobec Indian, stwierdził, że po
sługując się tym modelem można opisać ją tylko w kategoriach całkowicie nega
tywnych - nie kocha, nie zna i nie utożsamia się. Tak samo można by określić
postawę wspomnianych brazylijskich osadników. Jednak stwierdzenie, iż nic się
pod tym względem nie zmieniło przez 500 lat, nie byłoby słusznym wnioskiem,
ponieważ zarówno w XVI-wiecznej kulturze europejskiej, jak i w dzisiejszej
latynoskiej, nie można mówić o jednolitości postaw wobec innego. Tak bliskie
Kolumbowi kulturowo i historycznie postacie, jak Kortez i obrońca Indian,
biskup Chiapas, Bartolome de Las Casas, znacznie się od niego różniły swoimi
sądami i stosunkiem do Indian. W sposób oczywisty różniły się także między
sobą. „Las Casas zna Indian gorzej niż Kortez i bardziej ich kocha, ale polityka
asymilacyjna tych dwóch Hiszpanów jest zbieżna. Poznanie nie oznacza miłości
ani na odwrót. Wynikiem żadnego z nich nie jest utożsamienie się z innym, ani
żadne z nich nie jest wynikiem owego utożsamienia" (Todorov 1996, s. 205).
Można powiedzieć, iż Krzysztof Kolumb był typowym przedstawicielem
średniowiecza, nastawionym na interpretowanie przepowiedni i odczytywanie
znaków boskiej Opatrzności (za taki uznał m.in. zatopienie swojej karaweli
w wigilijny wieczór). Był on człowiekiem głęboko wierzącym i pobożnym
- nigdy nie żeglował w niedzielę. Celem jego wypraw oraz kolonizacji Nowego
Świata miało być ostateczne zwycięstwo chrześcijaństwa, nie tylko poprzez jego
szerzenie wśród tubylców, ale także dzięki odnalezieniu wielkich ilości złota
i innych bogactw, które Kolumb zamierzał przeznaczyć na zorganizowanie wy
prawy krzyżowej i wyzwolenie Jerozolimy.
Kolumb znalazł się w Nowym Świecie w bardzo konkretnym celu. Indianie
interesowali go o tyle, o ile byli istotni dla realizacji jego zamierzeń i pasowali
do jego interpretacji boskich planów. Szczególnie znaczący dla wyobrażenia
sobie, jak Kolumb postrzegał innego wydaje się fakt, iż uważał, że napotkani
przez niego tubylcy nie potrafią mówić. Mowa, którą słyszał była dla niego
tak odmienna, iż odrzucał uznanie jej za język. Wreszcie doszedł do wniosku,
iż mowa, jaką posługują się Indianie, to bardzo zdeformowana wymowa jakie
goś europejskiego języka. „Kolumb wdaje się w zabawne i urojone dialogi,
z których najczęściej prowadzony dotyczy Wielkiego Chana, celu jego podróży"
(Todorov 1996, s. 38) .
2
2
Szerzej o powiązaniu oceny „innego" z niezrozumiałością jego mowy pisze m.in. Zbigniew
Benedyktowicz (2000).
�WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE
55
Jakże odmienną postawę przyjął Kortez, który rozpoczął podbój od poszu
kania sobie tłumaczy i zdobywania informacji (tamże; Diaz del Castillo 1986).
Był on typowym konkwistadorem, przedstawicielem nowoczesnego państwa,
wykorzystującym religię dla legitymizacji swoich poczynań, działającym ze
świadomością, iż bogactwo może otworzyć mu każde drzwi. Działanie Korteza
nastawione było jedynie na skuteczną realizację celu, a nie na wypełnianie prze
znaczenia. Znał on Indian lepiej niż Kolumb, ale traktował ich znacznie gorzej.
Jeśli odkrywca Ameryk traktował Indian przedmiotowo, to dlatego, iż naprawdę
uważał, że te „chodzące nago istoty" pozbawione są kultury. Można powiedzieć,
iż tubylcy byli dla niego elementem krajobrazu. Kortez natomiast chciał Indian
zrozumieć i podporządkować, reprezentując jakże pragmatyczne i zgoła współ
czesne podejście do sprawy.
Postawy pierwszych zdobywców determinowane były w sposób oczywisty
przez poglądy panujące w ówczesnej Europie i dominujący na jej obszarze
stosunek do innego. Szczególną rolę odgrywa tu Hiszpania, która w 1492 roku
pozbywa się „wewnętrznego innego", pokonując Maurów i wypędzając Żydów,
a jednocześnie odkrywa „nowego innego" (Parry 1983). Oceniani w tym planie
pierwsi odkrywcy i konkwistadorzy przynależą do „starej Europy", której miesz
kańcy - podobnie jak inne ludy i kultury - uznają innego za istotę od siebie
gorszą. Dla hiszpańskich zdobywców - i nie tylko dla nich - Indianie właściwie
nie byli istotami ludzkimi: karmiono nimi psy, tłuszcz sporządzony z ich ciał
miał leczyć rany, eksploatowano ich bez opamiętania (Las Casas 1988). Drugi
plan dotyczyłby sposobów komunikowania się ze światem i ludźmi. Europej
czycy stają się pragmatyczni. Cel może uświęcać środki - podbój zajmuje więc
szybko miejsce przysługujące uprzednio szerzeniu wiary chrześcijańskiej. Na
tej płaszczyźnie konkwistadorzy są już „nowymi Europejczykami". Miejsce,
w którym płaszczyzny te się przecięły było źródłem największych nieszczęść dla
nowo odkrytych ludów, czy też - uogólniając - dla wszystkich innych podbija
nych przez Europejczyków i to niekoniecznie w czasach konkwisty.
Lecz Europa to nie tylko kontynent, który starał się - z sukcesem - zdomi
nować i podbić innych. To także obszar, na którym głoszone są idee tolerancji
i braterstwa, miłości bliźniego. Symbolem takiej postawy z czasów konkwisty
jest biskup Chiapas, Bartolome de Las Casas, który przez kilkadziesiąt lat
walczył o poprawę losu Indian i - co istotne dla naszych rozważań - bronił
ich inności przeciwko tym, dla których była ona dostatecznym powodem do
zniewolenia rdzennych mieszkańców Nowego Świata. Las Casas, antycypując
poglądy niektórych relatywistów kulturowych, starał się nawet usprawiedli
wiać kanibalizm i ofiary z ludzi czynione przez Indian. Uważał, że nie mogą
one być powodem do interwencji zbrojnej chrześcijan, ponieważ są dowodem
głębokiej religijności tubylców, a ponadto przypominają niektóre wątki zawar
te w religii chrześcijańskiej (Las Casas 1985, s. 248-250). W dyspucie prze
prowadzonej w Valladolid w 1550 roku z teologiem i kronikarzem cesarza
Karola V, Juanem Ginesem de Sepulvedą, Las Casas przez „pięć dni nieprzer
wanie" czytał swą „Apologię" broniąc twierdzenia, iż prowadzenie „wojen
�56
MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
sprawiedliwych" przeciw Indianom, zwanych conquistas, nie jest przedsięwzię
ciem słusznym (tamże).
Kortez i Las Casas mogą reprezentować - obecne również współcześnie - ste
reotypowe postacie zachodniej kultury: zdobywcy oraz misjonarza (dla porówna
nia różnych postaw współczesnych misjonarzy zob. np. Krysińska-Kałużna 2000).
Z drugiej strony Sepúlveda, dla którego zbawienie jednego „dzikiego" jest uspra
wiedliwieniem dla zabicia wielu z nich (Sepúlveda 1986, s. 210) - i jego poglądy
na innych, to postawa także niezbyt odległa od tej, jaką zajmowali niektórzy
XX-wieczni misjonarze - fundamentaliści (Lewis 1988).
Zdaniem Leszka Kołakowskiego, konkwistadorzy byli może ostatnimi praw
dziwymi Europejczykami, którzy „brali na serio swoją chrześcijańską i łacińską
cywilizację i z tej właśnie racji nie mieli żadnych powodów, aby ochraniać przed
zniszczeniem pogańskie bożki, czy też odnosić się z estetycznym dystansem albo
z ciekawością muzeologów do obiektów, które nosiły inny, a więc wrogi sens reli
gijny" (Kołakowski 1990, s. 11). Jeśli jednak przyjąć - również za Kołakowskim
(tamże; Flis 1994) - iż cechą immanentną kultury europejskiej i jej siłą, jak pisze
Ryszard Kapuściński (2001), była także (i jest) jej zdolność do samokrytyki, a co
za tym idzie otwartość na obce wpływy i idee, to okaże się, iż spektrum postaw
„typowego Europejczyka" wobec innego jest już od dawna bardzo szerokie. Sym
bolicznymi przykładami takich różnorodnych postaw mogą być trzej niezwykli
bohaterowie, którzy znaleźli się w Nowym Świecie w pierwszej połowie X V I w.
Pierwszym z nich jest Gonzalo Guerrero, który po rozbiciu statku u wybrzeży
Jukatanu w 1511 roku został wzięty do niewoli, nauczył się miejscowego języka,
został ekspertem i doradcą Indian w sprawach wojny, sposobów walki i budowy
umocnień. Ożeniony z Indianką wyższego stanu, z którą miał dzieci, nigdy nie
próbował uciec, a wprost przeciwnie, odmówił przyłączenia się do wojsk Korteza,
kiedy te wylądowały u wybrzeży Jukatanu. „On to przed niespełna rokiem [...]
namówił Indian, aby nas zaatakowali, sam nawet był tam razem z kacykiem owej
wielkiej wsi" (Diaz del Castillo 1986, s. 47). Jego postawa kojarzyć może się
z bohaterem Gawędziarza Mario Vargasa Llosy (Vargas Llosa 1998) i być
symbolem poszukiwań tych Europejczyków, którym odpowiedzi dawane przez
własną kulturę nie wystarczają i bardziej cenią te, które udzielane są przez inne
ludy. Choć Guerrero zapewne nie wyruszył do Nowego Świata z myślą o tym,
by zostać Indianinem, to ostatecznie - gdy poznał innego - w pełni się z obcą
kulturą zidentyfikował, walcząc prawdopodobnie na czele indiańskich jednostek
przeciwko konkwistadorom.
Niezwykłe były też losy Álvara Núñeza Cabeza de Vaca. W 1528 roku wylądował on jako skarbnik królewski w dzisiejszej zatoce Tampa. Jego marsz
w głąb lądu zamienił się wkrótce w ośmioletnią tułaczkę po przedwczesnym od
płynięciu flotylli. Wraz z trzema innymi towarzyszami dostał się do indiańskiej
niewoli. Cierpiał z powodu głodu i zimna uciekając od jednej grupy indiańskiej
do innej, wreszcie podjął się zawodu hadlarza krążącego pomiędzy plemio
nami. W pewnym okresie pełnił nawet rolę uzdrowiciela. Wiele lat spędzonych
z Indianami z pewnością wpłynęło na jego politykę wobec nich, gdy wreszcie po
�WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE
57
powrocie do Hiszpanii nominowany został gubernatorem Rio de la Plata. Jego
łagodny stosunek wobec tubylców sprawił, iż stał się ofiarą buntu podwładnych.
Został uwięziony i odesłany do metropolii. Cabeza de Vaca nigdy w pełni nie
zidentyfikował się z obcą kulturą. Czytając jego wspomnienia odnosi się wraże
nie, iż z kulturą chrześcijańską, z którą przez tak długi okres nie miał kontaktu,
również nie zawsze się utożsamiał. Z jednej strony chciał pomóc Indianom
w utrzymaniu wolności, z drugiej, w swojej relacji z wyprawy na Florydę, pisze:
,Chciałem tu o tym opowiedzieć, bo niezależnie od tego, że wszyscy ludzie
są ciekawi, jak polują i jak walczą inni ludzie, gdyby ktoś kiedyś na nich się
natknął, będzie powiadomiony o ich zwyczajach i podstępach, które nierzadko
w podobnych przypadkach stosują" (Cabeza de Vaca 1988, s. 102). To pragma
tyczne podejście, które - pomimo całej sympatii dla Indian - uznaje za normalne
próby ich podporządkowania Hiszpanom, może odpowiadać wielu bardziej
współczesnym postawom: świetnie znającego obcą kulturę antropologa działają
cego (niekoniecznie świadomie ) w interesie własnego rządu lub tzw. „global
nych agentów", a nie „badanego" ludu, misjonarza, czy też jakiejkolwiek innej
działającej z jakąś „misją" osoby, która mimo wielu lat spędzonych wśród Indian
własną kulturę uznaje za bardziej wartościową, a indoktrynację (choć metodami
łagodnej perswazji) za naturalną.
Ostatnią postacią - modelem, którym chciałabym się posłużyć, jest Geronimo
de Aguilar. Wraz z Gonzalo Guerrero przeżył on po rozbiciu się statku u wy
brzeży Meksyku i został sprzedany w głąb kraju jako niewolnik. Po ośmiu latach
udało mu się przyłączyć do wojsk Korteza, gdy ten poszukiwał tłumacza. Jeden
z konkwistadorów, Bernal Diaz de Castillo, tak go opisuje: „Z natury był smagły,
ogolony jak indiański niewolnik, niósł wiosło na ramieniu, stary chodak miał na
nodze, drugi, uczepiony do pasa, okryty był podartą opończą, a jeszcze bardziej
podarte spodenki okrywały jego wstyd. W róg opończy zawinięta była książka
do nabożeństwa [podkreślenie - M . K.-K.], bardzo stara" (Diaz del Castillo 1986,
s. 46). Aguilar został oficjalnym tłumaczem Korteza i oddał mu nieocenione
usługi. Był wojownikiem, który wykorzystał swoją wiedzę o innym, by z nim
walczyć. Tę postawę reprezentują dziś wszyscy, którzy po nawiązaniu kontaktu
z ludnością tubylczą wiedzę, jaką zdobędą na jej temat świadomie wykorzystują
przeciwko niej (choć układ sił oczywiście się zmienił i to raczej Indianie niejedno
krotnie muszą uciekać z niewoli). Przykładów można by szukać wśród biznes
menów, wojskowych, polityków, pracowników rządowych agend. O ile Guerrero
należał, być może, jeszcze do pokolenia „ostatnich prawdziwych Europejczy
ków", o tyle jego naśladowcy kierują się już tym samym pragmatycznym po
dejściem, które rosło w siłę wraz ze zwycięstwami Korteza, niekoniecznie już
„biorąc na serio swoją chrześcijańską i łacińską cywilizację".
Podsumowując, w okresie wielkich odkryć geograficznych Europa przestała
być egocentryczna, a stała s i ę - j a k pisze Todorov - allocentryczna. Skupienie na
własnej kulturze i jej wartościach, ignorowanie innego, reprezentowane przez
Kolumba, zostało zastąpione przez pragmatyzm konkwistadorów, zainteresowa
nych innością na tyle, na ile wiedza o niej może być użyteczna. Z drugiej strony,
?
�58
MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
rozwinął się nurt tolerancji reprezentowany przez takie postacie jak Las Casas,
czy też jego nauczyciel, Antonio de Montesinos. Problemem uzasadnienia prawa
Hiszpanii do Indii zajęły się najtęższe umysły Imperium, a próby sformułowania
norm rządzących postępowaniem cywilizowanych państw, zarówno wzajemnie
wobec siebie, jak i w stosunku do słabszych ludów, przyczyniły się do powstania
studiów prawa międzynarodowego. Choć dysputa w Valladolid (uważana przez
niektórych za początek drogi, która doprowadziła społeczną myśl europejską
do Deklaracji Praw Człowieka) nie została nigdy oficjalnie rozstrzygnięta
- sędziowie nie przedstawili bowiem końcowego sprawozdania - można jednak
sądzić, iż przegrał w niej Sepúlveda, który nigdy nie otrzymał zezwolenia na
publikację swej pracy, głoszącej słuszność wojen przeciwko Indianom.
Odkrycia i podboje zawsze rodzą cierpienie podbijanych ludów i bogactwo
silniejszych. W przypadku tej konkretnej konkwisty przyczyniły się też jednak
do powstania pewnej nowej myśli w społeczeństwie najeźdźców - refleksji doty
czącej natury prawa zezwalającego nam na prowadzenie wojny z innymi. Wizja
Chrystusa jako supersuwerena, w którego imieniu można zawładnąć poganami
i ich ziemią, przestała wystarczać. Stało się tak paradoksalnie właśnie głównie za
przyczyną myśli chrześcijańskiej, traktującej każdego człowieka - również innego
- jako osobę, a „my", jako zbiór ogarniający cały świat. Zbawiciel bowiem
zmarł za wszystkich (de Rougemont 1991). Idee chrześcijańskie doprowadziły
do rozwoju poglądów opartych na tolerancji i równości wszystkich - również
innych - ludzi wobec Boga, lecz sposób myślenia, który dawał siłę i legitymi
zację działaniom i metodom konkwistadorów jest w życiu publicznym obecny,
tak jak i oni sami (Jacórzyński, Krysińska-Kałużna 2001). Jest to szczególnie
widoczne w rejonach świata, gdzie kultura „europejska" zderza się z obcą.
Z czasem trójca złożona z uczonego (etnologa), zakonnika i handlarza, reprezen
tująca interesy kolonii, zepchnęła konkwistadora - żołnierza na drugi plan.
INNY W OCZACH INDIANINA
Posługując się interpretacjami antropologicznymi, chciałabym teraz przed
stawić konkretne rekonstrukcje tego, w jaki sposób innych, czyli nie-Indian,
a w szczególności przedstawicieli zachodniej cywilizacji, postrzega druga strona
uczestnicząca w procesie kontaktu - Indianie.
Słowo „Indianin" określa tubylczego mieszkańca Ameryk, który może być
członkiem jednej z setek odmiennych kultur. O ile więc pisząc o innym w oczach
Europejczyka można spróbować odnaleźć wspólne źródła i wspólne cechy po
staw ludzi Zachodu, o tyle pisząc o Indianach konieczne jest sprecyzowanie,
o jakiej grupie (kulturze) jest mowa. Chciałabym przedstawić koncepcje innego
obecne w dwóch kulturach amazońskich - Cashinahua i Huaorani. Obydwa
ludy zaczęły wchodzić w stałe kontakty ze światem nie-indiańskim w drugiej
połowie X X wieku i istotna (jak można sądzić) część atrybutów przypisywanych
innemu w okresie poprzedzającym kontakt wciąż funkcjonuje w ich kulturach.
�WOBEC INNOŚCI - EUROPEJCZYCY I INDIANIE
59
Dla przedstawienia stosunku do innego u Cashinahua i Huaorani posłużę się
rekonstrukcjami antropologicznymi dokonanymi przede wszystkim przez Barbarę
Keifenheim (Keifenheim 1997) oraz Laurę Rival (Rival 1996).
Cashinahua zamieszkują strefę przygraniczną Peru i Brazylii. Huaorani miesz
kają we wschodnim Ekwadorze. Obydwie grupy zostały zepchnięte na obszary
marginalne i żyły w izolacji do połowy X X w. (Pierwsze pokojowe kontakty
z nie-Indianami Huaorani mieli w roku 1956, a Cashinahua w 1947, a praktycz
nie rozpoczęły się one w 1955 roku, gdy po epidemii ospy przeżyła już tylko
1/5 dorosłej populacji.) W przypadku obydwóch ludów niewielkie ich grupy
wciąż żyją w izolacji, unikając kontaktu ze światem zewnętrznym.
Cashinahua należą do rodziny językowej pano, liczą ok. 3,5 tysiąca osób
i zamieszkują górny bieg rzeki Purus oraz jej dopływy. Część grupy zamieszkująca
Peru nie miała wielu kontaktów z narodowym społeczeństwem metyskim.
Wyeksponowani na obce wpływy byli raczej Cashinahua z Brazylii. U grupy peru
wiańskiej, w której przebywała Barbara Keifenheim, decydujący okres kontaktów
ze światem zewnętrznym rozpoczął się w 1955 roku od przybycia misjonarzy
z Letniego Instytutu Lingwistycznego (SIL) - niedenominacyjnej organizacji pro
testanckiej o charakterze misyjnym. W jednej ze wsi zbudowano wówczas pas
startowy, stację sanitarną i założono szkołę dwujęzyczną. Misjonarze pośredniczy
li również w handlu, ograniczając monopol miejscowych handlarzy, ale i kontakty
Indian ze światem zewnętrznym, których zresztą Cashinahua sami konsekwentnie
unikali. Udawało im się to do lat 80., kiedy wprowadzono państwowy system szkol
nictwa i na obszary zamieszkałe przez Cashinahua przybyło wielu metysów.
W kulturze Cashinahua istnieje, według Keifenheim, model strukturalny, obej
mujący zarówno sfery duchowości, relacji społecznych, jak i spraw material
nych. Model ten zakłada istnienie trzech obszarów: jeden odnosi się do „ja",
drugi do „innego" i trzeci do „strefy pośredniej". „Inni" to dla Cashinahua m.in.
duchy zmarłych, Inkowie i - ich następcy - biali. Zarówno Inkowie, jak i biali,
uważani są przez Cashinahua za „właścicieli metalu". Należy unikać kontaktów
z jednymi i z drugimi. Zbliżyć się do nich można jedynie za pomocą strefy po
średniej, a tę stanowią wszyscy pozostali Indianie mówiący językami pano. Strefa
pośrednia spełniała bardzo ważną rolę umożliwiając zaopatrywanie się w meta
lowe narzędzia, niegdyś poprzez napady na grupy pozostające w bezpośrednim
kontakcie ze społeczeństwem narodowym, na przykład na Marinahua, a później
- poprzez wymianę. Wszystkie grupy należące do sfery pośredniej i umożliwia
jące Cashinahua dostęp do atrybutów innego nazywane są przez nich Yaminahua,
co dosłownie oznacza: „ludzie - siekiery z metalu".
Jeden z Indian Cashinahua zetknął się w 1994 roku z izolowaną grupą swoich
pobratymców . To pierwsze spotkanie zakończyło się wzajemnym ostrzeliwa
niem. W dwa lata później członkowie tej izolowanej grupy rozbili obóz w pobliżu
3
3
Według różnych źródeł, izolowana grupa, o której Cashinahua sądzą, że to ich dalecy krew
ni, może być jakąś inną grupą mówiącą także językiem pano. Przede wszystkim wymienia się
Amahuaca lub Maxonahua (Cujarenos). Niektórzy sądzą, że są to Mashco-Piro.
�60
MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
jednej ze wsi i łupili okolicę. Cashinahua stanęli wówczas przed problemem okre
ślenia kim są ci ludzie i kim w tej sytuacji są oni sami. Obcych uznali za dziki
lud i nazwali ich Mashiku. Mashiku byli postrzegani przez Cashinahua jako
żyjący przodkowie. O sobie samych natomiast Cashinahua sądzili, iż różnią się
od obcych głównie dzięki przedmiotom, które w zasadzie są atrybutem innego.
Obawiali się, iż w związku z tym mogą być przez Mashiku brani za białych
i zalecali młodzieży chodzenie nago z ciałem pokrytym tradycyjnymi malunkami.
Podczas dyskusji nad tym, jak należy postąpić z Mashiku, młodzi byli zdania, by
walczyć przeciwko „dzikim" razem z wojskiem i policją, a najstarsi się temu
sprzeciwiali. Rozważano, czy należy - postępując tak jak misjonarze - „cywilizo
wać dzikich" dając im prezenty, czy też raczej pozostawić ich własnej „dzikości".
Prowadząc te wszystkie rozważania Cashinahua uświadomili sobie zmiany,
jakie dokonały się w ich własnym społeczeństwie i zaczęli zastanawiać się, czy
nie przekształcają się w tworzących strefę pośrednią Yaminahua. Barbara
Keifenheim uważa, iż koncepcja strefy pośredniej w kulturze Cashinahua ozna
cza w praktyce dążenie do oddzielenia innego od jego atrybutów. Świat zewnętrz
ny może więc wnikać w sferę wewnętrzną poprzez przepływ przedmiotów.
Gdy pojawili się Mashiku, przedmioty białych zaczęły przepływać do nich za
pośrednictwem pozostałych Cashinahua, których Mashiku po prostu okradali (tak
jak to wcześniej czynili Cashinahua z innymi Pano).
Ostatecznie Cashinahua zdecydowali się sami spacyfikować Mashiku. Roz
ważali dwie koncepcje: Pierwsza z nich zakładała, że „dzicy przodkowie" zosta
ną „przysposobieni" do bycia szwagrami, a druga - niewolnikami. W pierwszym
przypadku Mashiku mieli zostać włączeni do systemu zawierania małżeństw jako
strona dostarczająca żony. Choć pomysł ten nie zakładał równorzędnego partner
stwa, był jednak niezwykły, jako że Cashinahua kultywują endogamię lokalną,
w której śluby z osobami z innych osad są źle widziane, a jak pisze Andre Marcel
d'Ans, „w kwestiach rodzinnych można powiedzieć, iż ideologia Cashinahua
sytuuje się na antypodach indywidualizmu" (d'Ans 1975 s. 28). Nowe więzi
pokrewieństwa udostępniłyby jednak nowe terytoria, umożliwiły lepszą obronę
przed Peruwiańczykami i świętowanie zapomnianych rytuałów. Część społecz
ności opowiadała się jednakże za zbliżeniem ze społeczeństwem narodowym
i uważała, iż „prymitywni dzicy" powinni zostać ucywilizowani. Ich koncepcja
zakładała, że Mashiku będą produkować, a Cashinahua zajmą się resztą. W tym
drugim przypadku związki małżeńskie nie wchodziły w rachubę. Brano nato
miast pod uwagę zbrojną pacyfikację Mashiku. W obydwóch koncepcjach koszty
pacyfikacji ponosiliby właśnie ci drudzy.
W tej niezwykłej autorefleksji Cashinahua, dotyczącej ich zmieniającej się
pozycji wobec innego w stworzonym przez ich kulturę modelu, wyraża się posta
wa dwóch grup, które odmiennie reagują na procesy akulturacyjne. Jedna z grup
zbliża się mentalnie do innego, jakim jest biały - „władca metalu". Prawdziwym
innym stają się żyjący w izolacji i „dzikości" współplemieńcy. Dla drugiej grupy
- a są to głównie ludzie starsi - innym jest wciąż biały człowiek, natomiast
Mashiku są na tyle bliscy, iż mogliby zostać krewnymi.
�61
WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE
Z wyobrażeniem innego reprezentowanym przez Cashinahua chciałabym po
równać - j e ś l i czynienie porównań jest tu w ogóle zasadne - koncepcje i posta
wy wobec innego zajmowane przez Indian Huaorani. Obydwu grupom, które
uciekały przed obcymi niosącymi choroby i niewolnictwo (szczególnie w czasie
boomu kauczukowego trwającego od ok. 1860 do 1915 roku) na niedostępne
obszary, stosunkowo długo udało się uniknąć kontaktu ze społeczeństwem naro
dowym. Poza tym - jak już wspominałam - część Huorani także żyje nadal
w izolacji, a ich wzorzec kulturowy zakładał endogamię lokalną, podobnie jak
miało to miejsce u Cashinahua.
Pokryte lasem deszczowym obszary zamieszkałe przez Huaorani we wschod
nim Ekwadorze obejmowały jeszcze na początku lat 1960. ok. 20000 ha. India
nom Huaorani, mówiącym językiem izolowanym i liczącym obecnie ok.
1200 osób, długo udawało się bronić swojej niezależności. Jedną z przyczyn tego
„zatwardziałego izolacjonizmu", bronionego bezwzględnie z pomocą włóczni,
było z pewnością przekonanie, iż wszyscy nie-Huaorani (nie tylko Indianie
Keczua, czy biali osadnicy, lecz także ich dawni sąsiedzi, Indianie Zaparo ) są
kanibalami o antropomorficznych cechach (cohuori) polującymi i pożerającymi
ludzi z ich plemienia. W przeciwieństwie do nich Huaorani napadali tylko dla
obrony oraz w celu pozyskania maczet i siekier. Uważali się za prawdziwych
ludzi, ponieważ: po pierwsze, polują i zjadają zwierzęta nadrzewne, a po drugie,
nie jedzą innych ludzi, kanibali, ani też niebezpiecznych zwierząt, które zabiją.
Huaorani przez dziesięciolecia byli w stanie permanentnej wojny - nie tylko
z cohuori, lecz także pomiędzy sobą, a więc pomiędzy wrogimi grupami zwanymi
huarani. Huarani był każdy, z kim więzi pokrewieństwa były zagubione i nie
można było odnaleźć wspólnego przodka: „Jesteś moim najgorszym wrogiem.
Nie jesteś moją rodziną, nie jesteś taki sam jak ja. Musisz umrzeć" - mówią
słowa starej wojennej pieśni Huao (Rival 1996, s. 54). Wszyscy, którzy nie nale
żeli do grupy wspólnotowej polującej na tym samym terenie i składającej się
z 2-3 chat komunalnych byli obcy (choć nie w takim samym stopniu, jak cohuori,
którzy byli obcymi nie-Huaorani ) i należało ich wyeliminować. Akt zabicia
obcych definiował, według Laury Rival, ko-rezydencję i pokrewieństwo, odtwa
rzając związki pomiędzy ofiarami (ci, którzy przeżyli zobowiązani byli dokonać
zemsty) oraz pomiędzy atakującymi. Huaorani wierzyli, iż zmarli odchodzą
za rzekę Napo, by tam kontynuować życie będące lustrzanym odbiciem życia
wiedzionego po drugiej stronie rzeki, łącznie z ponownym umieraniem. Można
4
4
Norman E. Whitten, w artykule „La Amazonia actual en la base de los Andes: una confluen
cia étnica en la perspectiva ecológica, social e ideológica", zamieszczonym w opublikowanej
przez ekwadorskie wydawnictwo Abya-Yala książce Amazonia ecuatoriana, podaje na str. 36:
„Aktualna liczba mieszkańców Orientu, którzy mówią językiem zaparo, jest trudna do określenia.
Mówi się, że nie ma ich więcej niż siedmiu, lecz ja jestem pewien, że liczba ta jest znaczniejsza.
Jednakże większość lub wszyscy są dwujęzyczni posługując się quichua z Orientu, huaorani lub
achuar". W październiku 2001 roku odnaleziono ok. 200-osobową grupę Indian Zaparo, którym
udało się przetrwać żyjąc w izolacji. Informacje o aktualnej kulturze Zaparo można znaleźć
w Internecie pod adresem: http://abyayala.nativeweb.org/ecuador/zaparo/zaparal.php.
�62
MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
Rye. 1. Menieua wyrusza na polowanie (Huaorani), Cononaco, 1991
Fot. M . Krysińska-Kałużna
by więc powiedzieć, iż umarli byli traktowani jako „żywi gdzie indziej", a powra
cające duchy nie były mile widziane (one też są kanibalami: przychodzą wyssać
krew i zjeść swe ofiary). Jako martwy traktowany był też każdy, kto opuszczał
terytorium wspólnoty. W kulturze Huao, w której małżeństwa były uxorilokalne,
gdy brakowało żon we wspólnocie, zdarzały się małżeństwa z odległymi grupa
mi. Ci, którzy odeszli, stawali się obcy, a powracając powinni się spodziewać,
iż mogą zostać zabici. Nieobecność i jej ekstremalna forma - śmierć - były więc
także elementami tworzącymi innego. Inny był zawsze związany z agresją
fizyczną, z potencjalnym niebezpieczeństwem wynikającym z relacji z istotami
spoza chaty komunalnej: huarani, cohuori, duchami i zwierzętami.
Koncepcja Huaorani, dzieląca świat na „nas, prawdziwych ludzi", i innych
- „kanibali", należy z całą pewnością do tego obrazu świata, który systematycz
nie ulega zmianie. Jednak Laura Rival, która prowadziła badania wśród Huaorani
na początku lat 90., pisze: „Młodzi wciąż mają się na baczności przed cohuori,
a w szczególności przed niektórymi z nich. Nie przejmują się tak bardzo Indianami
Quichua, którzy tworzą teraz część ich świata, lecz europejskimi dyrektorami
kompani naftowych. W czasie, gdy realizowałam pracę w terenie krążyły plotki,
�WOBEC INNOŚCI - EUROPEJCZYCY I INDIANIE
63
że europejscy inżynierowie schwytali i zamordowali kilkoro młodych Huaorani,
po czym wysłali ich mięso na inny kontynent, do przerobienia na konserwy dla
domowych ulubieńców" (Rival 1996, s. 72). Niektórzy starcy twierdzą, że dziś
jest po prostu zbyt wielu cohuori - nie da się wszystkich zabić, więc lepiej żyć
w pokoju. Można więc przyjąć, iż tradycyjne widzenie innego w kulturze Huao
jest wciąż obecne. Ma ono wpływ również na stosunek do współplemieńców,
którzy nie są krewnymi (huarani), a szczególnie na stosunek do tych, którzy
nadal żyją w izolacji. Takich unikających wszelkiego kontaktu podgrup Huaorani
jest prawdopodobnie pięć (Smith 1996). Pozostali obawiają się spotkania z nimi,
zawsze bowiem kończy się ono krwawo. Z drugiej strony, „największe niebezpie
czeństwo dla Taromenga [jedna z izolowanych grup Huaorani - przyp. M.K.-K.]
pochodzi ze strony samych Huaorani, szczególnie od Bebe [jeden z lokalnych
liderów - przyp. M . K.-K.], który próbował już nawiązania z nimi kontaktu
z różnych powodów" (tamże, s. X X V ) . Grupa Bebe starała się przekonać woj
skowych, by zrzucili bomby na obozowisko Taromenga w 1993 roku.
Myślenie o zbrojnej pacyfikacji żyjących w izolacji członków tej samej grupy
kulturowej pojawia się więc zarówno wśród Huaorani, jak i Cashinahua. W pierw
szym przypadku wydaje się to być spowodowane tradycyjnie wrogim stosunkiem
do huarani, świeżą wciąż pamięcią o tym, kto i z której grupy był niegdyś sprawcą
śmierci krewnych i na kim w związku z tym należałby wywrzeć zemstę. Młodzi
Huaorani, podobnie jak młodzi Cashinahua, są pod coraz większym wpływem
szkoły i narzucanych przez nią wzorców. Zgodnie z nimi, „dzikich" należy cywili
zować. Huaorani nie chcą już być Auca - „dzicy", jak nazywali ich sąsiadujący
z nimi Quichua. „Dzikimi" nie chcą też być młodzi Cashinahua. „Dzikim" jest
kto inny - „żyjący przodkowie" Mashiku u Cashinahua, Taromenga, Taromenane
i inne izolowane grupy u Huaorani. Dawny inny - biały, Quichua, Inka, staje się
coraz bliższy, staje się wzorcem dla młodzieży szukającej nowych ścieżek zapew
niających dostęp do dóbr tego coraz bliższego innego, posiadacza metalu. Wojna,
która kiedyś mogła zastąpić handel nie ma już racji bytu.
W tej sytuacji można zakładać, że dla żyjących w izolacji Huaorani i Cashinahua
innymi są zarówno biali pracownicy firm wydobywających surowce, metyscy osad
nicy, Quichua, jak i żyjący w kontakcie z tym obcym światem pozostali Huaorani
i Cashinahua. Czy w sytuacji, która wymusiłaby na izolowanych grupach kontakt
ze społeczeństwem narodowym mogliby oni liczyć na pomoc funkcjonujących już
od jakiegoś czasu w tym systemie i społeczeństwie współplemieńców? Z powyżej
przedstawionych postaw wynikałoby, iż pomoc taka nie byłaby sama przez się
oczywista, a w każdym bądź razie, nie bezinteresowna. Tak, czy inaczej - jak
mówi Keifenheim - „to Mashiku ponoszą koszty pacyfikacji".
Nie wszyscy Huaorani i Cashinahua chcą pacyfikować unikające kontaktu
grupy. Są też Indianie, którzy - jak na przykład Matis, sąsiadujący z żyjącymi
w izolacji w Vale do Javarí (dolinie rzeki Javarí) w Brazylii Indianami Korubo
- mówią wprost, iż chcieliby, aby ich sąsiadom udało się uniknąć kontaktu
jak najdłużej. Jedna z peruwiańskich organizacji tubylczych, Federación de los
Nativos de Madre de Dios (FENAMAD) otrzymała w 1996 roku nagrodę
�64
MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
- Bartolomé de Las Casas Award za „ nieustające wysiłki w celu obrony swych
indiańskich braci żyjących «bez kontaktu» lub w «dobrowolnej izolacji»" (Indigenous Affairs 1997, s. 6) .
Podsumowując, procesy akulturacyjne trwające wśród Indian żyjących w Ama
zonii powodują, iż dawny inny - „kanibal" i „władca metalu" - staje im się coraz
bliższy i często łatwiej utożsamiać się z nim, niż z żyjącymi w izolacji Indianami
z ich własnych grup. Z drugiej strony, zaufanie do tychże „kanibali" jest - na co
wskazuje plotka o mięsie w puszkach - żadne. Grupy te stają się - jak explicite
wyrażają to Cashinahua - „strefą pośrednią" pomiędzy innym, a tym kim byli
uprzednio. W zależności od stopnia akulturacji, dawna tożsamość - reprezento
wana obecnie przez grupy nadal żyjące w izolacji - staje się im coraz bardziej
obca. Kimkolwiek natomiast nie byłby inny - ufać mu nie należy. Posługując się
trzema płaszczyznami służącymi do analizy problemu inności, które proponuje
Todorov, można powiedzieć, iż Indianie, o których mowa, nie kochają innego,
słabo go znają, lecz - w części przynajmniej - się z nim utożsamiają.
Inaczej wygląda sytuacja w przypadku kultur mających swe źródła w Europie.
Zachodnie - oparte na etyce chrześcijańskiej - sądy wartościujące, są „poprawne
politycznie". Wszyscy są równi, inny ma takie same prawa jak my, nawet będąc
kanibalem (oczywiście tylko wówczas, gdy jego kanibalizm jest uwarunkowany
kulturowo). Jednak w sytuacji wciąż trwającego podboju, przeważa pragmatyzm.
Ludzie Zachodu od czasów Korteza poznają innego, ponieważ zdają sobie spra
wę, iż wiedza taka jest w trakcie podboju bezcenna. Zadziwienie brazylijskich
osadników, o którym pisałam na początku artykułu, świadczyć może, iż bliższa
jest im postawa Indian, o której Claude Lévi-Strauss orzekł, że w porównaniu
z zachowaniami białych, bardziej była godna człowieka: Gdy w X V I wieku
mnisi z zakonu św. Hieronima zadawali kolonizatorom pytanie, czy ich
zdaniem „Indianie byliby zdolni żyć samodzielnie na poziomie wieśniaków
w Kastylii", usłyszeli jedynie odpowiedzi negatywne, z których wyciągnięto
wniosek, iż dla Indian lepiej, by stali się „niewolnikami, niż pozostali zwierzętami
na wolności [...]. W tym samym zresztą czasie na sąsiedniej wyspie [...] Indianie
zajmowali się chwytaniem białych i topieniem ich; następnie tygodniami stawiali
straż przy topielcach, żeby przekonać się, czy ciała ich nie podlegają gniciu. Z tego
porównania ankiet wynikają dwa wnioski: biali powoływali się na nauki społeczne,
podczas gdy Indianie mieli raczej zaufanie do nauk przyrodniczych i gdy biali
głosili że Indianie są zwierzętami, ci ostatni ograniczali się do podejrzenia, że biali
są bogami. Biorąc pod uwagę jednakową niewiedzę, postępowanie Indian było na
pewno bardziej godne ludzi" (Lévi-Strauss 1964, s. 69).
Myślę, iż z kilku powodów warto przyjrzeć się postawie wobec innego właś
nie w koncepcjach antropologicznych. Pierwszą z przyczyn jest fakt, iż to rozwój
- typowej dla Europy - samokrytycznej wobec innego refleksji, który „zrodził
wysiłek łamania własnego «etnocentrycznego» zamknięcia" (Kołakowski 1984,
5
5
Na temat stosunku Indian do ich izolowanych współbraci zob. też teksty Lva Michaela,
Kacpra Świerka i mój w Tawacine, nr 1 [57], 2002.
�WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE
65
s. 15) doprowadził do rozwoju antropologii kulturowej, której przedmiotem stało
się właśnie badanie innego i której historia jest „katalogiem ukazującym różne
sposoby przedstawiania Innego" (de Wolf 1995, s. 52). Po drugie, artykuł ten
pisany jest z punktu widzenia antropologa właśnie i - po trzecie - antropolog jest
jednym z agentów kontaktu , a więc postacią, której poglądy i postawa wobec
innego mają wpływ na jego dalsze losy.
6
B A D A N I A N A D KONTAKTEM KULTUROWYM
I ZMIENIAJĄCE SIĘ PODEJŚCIA BADAWCZE
„Antropologowie, jak dotąd, koncentrowali swoje zainteresowania głównie
na tych procesach akulturacji, które następowały w wypadku impaktu kultury
europejskiej na tereny zamieszkałe przez ludy prymitywne. Dla określenia tych
procesów przyjęło się w antropologii używać wygodnego terminu «kontakt kulturowy», jakkolwiek istnieje współcześnie tendencja do zastępowania go termi
nami «zmiana społeczna» czy «zmiana kulturowa»" (Olszewska-Dyoniziak 2001,
s. 50). Przyjmując powyższe stwierdzenie musimy jednak uznać, iż nie każda
zmiana w kulturze jest wynikiem kontaktu z inną kulturą, choć przyjąć można, iż
każdy kontakt prowadzi do zmiany. Definicja kontaktu kulturowego sformuło
wana przez Krzysztofa Kwaśniewskiego, znajdująca się w Słowniku etnologicznym, określa ten rodzaj kontaktu jako „zespół stosunków pośrednich lub bezpo
średnich, fizycznych lub psychicznych, ciągłych lub okresowych, świadomych
lub nieświadomych zachodzących między kulturami. Może on być jednostronny,
ale często bywa dwustronny W wyniku kontaktu kulturowego zanika zjawisko
izolacji kulturowe/' (Kwaśniewski 1987a, s. 177; podkreślenie - M.K.-K.) Ten
sam autor za zmianę kulturową uważa „proces pojawienia się, zaniku lub
restrukturalizacji elementów kultury oraz powstawania i zaniku poszczególnych,
konkretnych kultur" (Kwaśniewski 1987b, s. 381). Można więc uznać, iż „zmia
na kulturowa" jest pojęciem szerszym, a „kontakt kulturowy" odpowiadałby jej
szczególnemu przypadkowi, a mianowicie „zmianie kulturowej egzogennej".
Terminem o podobnym znaczeniu do zmiany i kontaktu kulturowego jest akulturacja, która oznacza „proces zmian spowodowanych międzykulturową wymianą
lub przepływem treści" (Posern-Zieliński 1987, s. 17). Termin „akulturacja"
bywa używany zamiennie z terminem „kontakt kulturowy", jak i z określe
niem „transkulturacja". Jednak zdaniem Janusza Muchy, kontakt kulturowy jest
jedynie początkową fazą dłuższego procesu akulturacji, który prowadzi do stanu
6
Wyrażenie „agent kontaktu" używane jest powszechnie w anglo- i hispanojęzycznej lite
raturze przedmiotu dla oznaczenia osób biorących bezpośrednio udział w procesie kontaktu,
szczególnie w jego fazie inicjalnej, i mających istotny wpływ na przekształcenia dokonujące się
w społeczeństwie (społeczeństwach) będących stroną kontaktu. W literaturze polskiej funkcjo
nuje też wyrażenie „agent zmiany"; por np. Posern-Zieliński 1987. Używam określenia „agent
kontaktu" dla podkreślenia roli tych osób, które wpływają na zmiany poprzez sposób nawiązy
wania kontaktu.
�66
MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
akulturacji, będącego właściwie zanikiem jednej z kultur. Etap kontaktu kulturo
wego charakteryzują konflikty społeczne, będące następstwem „spotkania" grup
kulturowych (informacja ustna J. Muchy). Spośród terminów o zbliżonym lub
pokrywającym się znaczeniu wybrałam i umieściłam w tytule tej części artykułu
termin „kontakt kulturowy", ze względu na fakt, iż „kontakt" jest przeciwień
stwem „izolacji", a właśnie to, co niesie wyjście ze stanu izolacji jest dla mnie
w prześledzeniu procesów zachodzących w Amazonii najistotniejsze. Jednak
ze względu na podobne znaczenie wyżej wymienionych określeń są one często
używane przez antropologów zamiennie, co będzie widoczne w rozważaniach
na temat zmieniających się podejść do badania kontaktu kulturowego, które
chciałabym przedstawić poniżej.
Jak pisze Janusz Mucha: „Zmiana społeczna (czy kulturowa; dalej będę zasad
niczo używał tych terminów zamiennie) uchodzi za podstawowe pojęcie antropo
logii społecznej. Lektura uniwersyteckich podręczników antropologii społecznej
i kulturowej, a także wybitnych dzieł reprezentantów tej dyscypliny, nie potwier
dza wspomnianej tezy, explicite deklarowanej w tych właśnie książkach. Antropo
logia wydaje się raczej dyscypliną zajmującą się trwaniem niż zmianą" (Mucha
1995, s. 30). Ten sam autor proponuje dokonanie porządkującego rozróżnienia
w obrębie antropologicznej tradycji badawczej poprzez wydzielenie trzech obsza
rów w ramach zainteresowań antropologii, mianowicie: analizy społeczności trady
cyjnych, nowoczesnych oraz analizy kontaktu kulturowego. To właśnie ten ostatni
obszar interesowałby nas szczególnie. Badając kontakt kulturowy - twierdzi
Janusz Mucha - znajdujemy się w centrum problematyki zmiany społecznej.
„Współczesne, prowadzone również obecnie, analizy kontaktu kulturowego są
na ogół badaniem zaniku tubylczych kultur pod wpływem społeczeństw nowo
czesnych. Jest to więc ważna, dramatyczna zmiana społeczna. [...] Analiza kon
taktu kulturowego i rozmaitych jego konsekwencji ma wielkie znaczenie dla teorii
społecznej. Kontakt kulturowy jest zjawiskiem dotyczącym nie tylko słabszych,
zanikających pod jego wpływem społeczeństw tradycyjnych, ale i silniejszych
społeczeństw nowoczesnych - tych, które są stroną aktywną" (tamże, s. 32).
Nie jest moim zamiarem prześledzenie kolejnych nurtów w antropologii, ze
szczególnym uwzględnieniem koncepcji badania kontaktu kulturowego (takie
omówienia można znaleźć m.in. w: Nowicka 1991; Olszewska-Dyoniziak 2001),
lecz zwrócenie uwagi na pewnego rodzaju „ewolucję", która dokonała się
w ramach antropologii - w jej stosunku do innego i do roli, jaką odgrywa jako
dziedzina nauki, której wyniki badań (szczególnie nad kontaktem kulturowym)
mogą być używane w praktyce. Chciałabym wskazać, jak dalece różni się - czy
też różnić się może, ponieważ nie wszyscy antropologowie wyznają te same
zasady - postawa antropologa - funkcjonalisty z pierwszej połowy X X wieku,
czy pierwszych reprezentantów antropologii stosowanej od tej, jaką może przy
jąć antropolog dziś. Przykładem tej ostatniej może być pogląd wyrażony przez
wenezuelskiego badacza Daniela Mato: „Taka dyskusja [dotycząca globalnych
agentów i ludów indiańskich - M.K.-K.] służy dwóm głównym celom: (1) wspar
ciu rozwoju teorii zmiany społecznej w obecnym wieku globalizacji, poprzez
�67
WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE
krytykę ustalonej praktyki akademickiej polegającej na studiowaniu «lokalnych»
przypadków, jak gdyby faktycznie istniały lub jakby mogły przynajmniej, bez
żadnych znaczących konsekwencji, zostać oderwane od światowego porządku,
w którym uczestniczą; (2) krytyce kolonialnego spadku, który znajduje swój
wyraz w obszarze studiów podejmowanych przez antropologię i inne akade
mickie dyscypliny badające «Innego» - bardzo często ludy tubylcze - który
to obszar, niezależnie od intencji badacza, przyczynia się do informowania agen
tów kolonialnych i post-kolonialnych sił; w zamian za to proponuje zdobywanie
wiedzy dotyczącej «globalnych» agentów, ich praktyk, która byłaby potencjalnie
użyteczna dla agentów «lokalnych»" (Mato 2000, s. 343).
Trudno jest jednoznacznie orzec, kiedy należałoby doszukiwać się „prawdzi
wych" początków antropologii. „Każda odpowiedź - pisze Wojciech Burszta
- na pytanie typu «kiedy się narodziła» nadaje się do obrony, jeśli uprzednio
założymy, że ten lub ów składnik zbioru jest dla naszego rozumienia terminu
«antropologia» konstytutywny; w tym momencie dokonujemy postanowienia
wartościującego. Rację ma więc zarówno Harris wywodząc «prawdziwie naukową» antropologię z Oświecenia, jak i ci z antropologów, którzy pierwocin
«antropologicznego punktu widzenia» poszukują z powodzeniem w Renesansie,
a nawet Średniowieczu" (Burszta 1992, s. 31). Zwykle przyjmuje się jednak,
iż pierwszym w pełni skrystalizowanym nurtem w antropologii był klasyczny,
XIX-wieczny ewolucjonizm zajmujący się badaniem ludów pierwotnych żyją
cych w „zakrzepłej teraźniejszości" (tamże, s. 31). Opierając się na schematach
porównawczych i umieszczając w nich na różnych poziomach różne ludy, w za
leżności od tego, w jakim stopniu spełniały one założone przez ewolucjonistów
kryteria, nurt ten próbował stworzyć uniwersalny model rozwoju ludzkiej kul
tury. Dla ewolucjonistów pojęcie społeczeństwa pierwotnego zawierało w sobie
zaprzeczenie nowożytnego społeczeństwa europejskiego. „Pierwotna umysłowość", magia, promiskuityzm, nomadyzm były to cechy wyróżniające innego
i w tym wypadku ten inny nazwany został „żyjącym przodkiem" . Ponieważ,
według ewolucjonistów, zmiany w kulturze - czyli przejście od jednego etapu do
drugiego - nie były zależne od zewnętrznych uwarunkowań, więc siłą rzeczy
kontakt kulturowy nie leżał w sferze zainteresowań badaczy.
W tym samym jednak czasie i niezależnie od oficjalnego, akademickiego nurtu,
rozwijały się w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych towarzystwa etno
graficzne, których zamiarem było wpłynięcie na opinię publiczną, celem poprawy
tragicznej sytuacji ludności tubylczej w koloniach (Waligórski 1973, s. 237-241).
A więc, w gruncie rzeczy, obszarem zainteresowań towarzystw była zmiana
kulturowa, a celem - wpływ na jej kształt. Oficjalna antropologia brytyjska
natomiast po raz pierwszy zamierzała wpłynąć na sytuację ludności tubylczej
- z intencją ograniczenia dezintegracji społecznej, wynikającej z zetknięcia
pierwotnych instytucji z o wiele bardziej rozwiniętą cywilizacją - oferując swą
wiedzę na potrzeby praktyki, pod koniec wojen burskich prowadzonych w latach
7
Zauważmy, iż tak samo niektórzy Cashinahua nazywają Mashiku.
�68
MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
1899-1902 w południowej Afryce. „Królewski Instytut Antropologiczny w Lon
dynie przedstawił ministrowi do spraw kolonii program zbierania informacji
na temat praw i instytucji społecznych różnych plemion południowoafrykańskich
w celu stworzenia naukowej podstawy dla «oświeconej administracji)) kolonial
nej w bliskich już czasach pokojowych" (Mucha 1985, s. 209).
Na szerszą skalę antropologia stosowana, a więc taka, której celem jest stero
wanie procesami zmian społeczno-kulturowych badanych grup, pojawiła się
w okresie międzywojennym, w bezpośrednim związku z działalnością Bronisława
Malinowskiego. Uważał on, iż jednym z najważniejszych problemów, z jakimi
styka się antropolog w Afryce jest analiza istoty kontaktu kulturowego .
Z jednej strony, badanie praktyki kolonialnej było - według Malinowskiego
- ważne dla rozwoju nauki, która miała okazję brać udział w kontrolowanych
eksperymentach społecznych, z drugiej: antropolog powinien być użyteczny
i przyczyniać się do rozwoju cywilizacyjnego Afryki. Zgodnie z poglądami
Malinowskiego, kolonizacja była naturalnym procesem ekspansji wysoko rozwi
niętej cywilizacji. W przeciwieństwie do innych antropologów nie traktował on
jednak kolonizacji jako „misji cywilizacyjnej". Bycie przedstawicielem „wysoko
rozwiniętej cywilizacji" nakładało na antropologa obowiązki - udzielania
informacji administracji kolonialnej i dbania o to, by tubylcom „nie działa się
krzywda". Taka postawa różniła Malinowskiego od wielu zatrudnianych wów
czas na urzędowych posadach antropologów, którzy - wykonując swoje zadania
- uważali, iż nie do nich należy zastanawianie się nad celami (Mucha 1985).
Założony w 1926 roku w Londynie Międzynarodowy Instytut Języków i Kultur
Afrykańskich prowadził badania, które „miały, zupełnie jawnie, na celu bezkon
fliktowe utrzymanie kolonializmu, ale i podtrzymanie nadal żywych instytucji
tradycyjnych" (Mucha 1985, s. 209) . Kilka lat wcześniej australijskie władze
administracyjne powołały rządowego antropologa w Papui, podobne placówki
powstały też w południowej Nigerii, w Tanganice i w Afryce Południowej (Kuper
1987). W USA, w 1934 roku, założono, w ramach Biura do Spraw Indian,
komórkę zajmująca się antropologią stosowaną, której zadaniem było ułatwienie
adaptacji Indian do życia w rezerwatach, a siedem lat później powołano w tym
kraju Towarzystwo Antropologii Stosowanej. W tym samym okresie (pierwsza
połowa lat 40.) rząd USA zatrudnił antropologów do badań nad ludnością japoń
ską i mikronezyjską. Począwszy od lat 50. antropologia stosowana, będąca swo
istą inżynierią społeczną, coraz częściej uprawiana była na obszarach Ameryki
Łacińskiej. Była ona tam wówczas nierzadko wykorzystywana do aranżowania
8
9
8
„Bronisław Malinowski odwiedził Afrykę w roku 1934 i zapoznał się tam z tworzącym się,
jego zdaniem, «nowym społeczeństwem)). Wprowadził do teorii antropologicznej pojęcie kon
taktu kulturowego. Odnosiło się ono do konfrontacji dwóch odrębnych, całościowych kultur
w obrębie pojedynczego państwa czy kolonii. Te odrębne kultury to tradycyjne (sprzed kontaktu)
kultury plemienne z jednej strony i kultura pochodzenia europejskiego, stale wzmacniana bez
pośrednimi oddziaływaniami z Europy - z drugiej" (Mucha 2000, s. 15-16).
Ten sam Instytut przekazał jednak cała wiedzę, jaką dysponował przywódcom afrykańskiego
ruchu narodowowyzwoleńczego (Mucha 1985, s. 209).
9
�WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE
69
procesu kontaktu kulturowego izolowanych grup indiańskich. Często do roli ini
cjatorów kontaktu zatrudniani byli wtedy misjonarze - antropologowie.
Powtarza się więc historia okresu konkwisty, gdy za zdobywcą pojawiali się
- jak już pisałam - handlarz, misjonarz i naukowiec. To właśnie misjonarz
często zajmował się jednocześnie badaniem tubylczej kultury (np. Diego Durân,
Bernardino de Sahagûn, Diego de Landa). Lecz ta pragmatyczna idea: poznać by
zwyciężyć, była tylko jednym z elementów, który dał początek profesjonalnemu
badaniu innego. Podobnie jak u źródeł zachodniego myślenia o innym, u źródeł
antropologii tkwi też drugi element, jakim jest typowa dla Europy autorefleksja,
zwątpienie w słuszność, a co za tym idzie - wyższość własnych wartości i wyni
kające z tego zwątpienia przekonanie, iż inny zasługuje na to, by na równi z nami
być bohaterem, podmiotem społecznych procesów.
Jednym z pierwszych nurtów w antropologii, w którym istotnym elementem
działalności naukowej jest partnerstwo pomiędzy antropologiem i badaną spo
łecznością, jest „action anthropology", czyli „antropologia działająca", opisana
w 1952 roku przez amerykańskiego antropologa Sola Taxa. Nazwa ta określa
proces, w czasie którego prowadzone są zarówno badania z zakresu nauk
społecznych, jak i niesiona jest praktyczna pomoc w rozwiązywaniu bieżących
problemów badanej grupy. Tak sformułowane podejście było wynikiem pracy
Taxa i jego studentów, głównie wśród Indian Mesquakie (Lisów) w latach
1948-1959, a także przyjętej przez nich filozofii. „Hitler, wojna i bomba, wszystko
to odegrało rolę w moim powrocie do tego, co interesowało mnie wcześniej
w działalności społecznej i zagadnieniach filozoficznych, zakładających użycie
teorii antropologicznej dla dobra społeczności, z którą się pracuje. Tak rozpo
częło się to, co nazwaliśmy «action anthropology))" (Tax 1988, s. 8). Zdaniem
Taxa i jego współpracowników, antropolog powinien w równym stopniu uczyć
się, jak i pomagać. Działania antropologiczne nie powinny ograniczać się l i tylko
do pracy w ramach określonej teorii badawczej. Naukowiec powinien mieć
też świadomość swoich obowiązków wobec grupy, z którą pracuje. Pomagając
określonej społeczności, nie powinien jednakże podejmować decyzji za nią, lecz
respektować nawet te wybrane przez nią kierunki działania, które sam uważałby
za niepożądane. Zdaniem Taxa, antropologowie nie powinni „używać" określo
nej społeczności do celów, które nie pozostają w związku z jej dobrem i w tym
sensie nie powinni „używać" jej do własnych celów. „Action antropology" różni
się od tradycyjnej antropologii stosowanej zarówno w płaszczyźnie metodolo
gicznej, jak i - bardziej nas tu interesującej - etycznej, w swoim stosunku do
badanej grupy. „W tradycyjnej antropologii stosowanej badacz sprzedaje swoją
ekspertyzę klientowi. Zwykle ma miejsce umowa na dostarczenie produktu,
np. raportu, czy projektu. Jeśli antropolog nie decyduje się na opublikowanie
teoretycznej pracy opartej na badaniach, odpowiada on wówczas tylko wobec
zleceniodawcy. Odpowiedzialność jest finansowa. Niedostarczenie zakontrakto
wanego produktu lub usługi (lub ich zła jakość) może być przyczyną utraty
wynagrodzenia, zniszczenia zawodowej reputacji (lecz, co ważne, niekoniecznie
zawodowej antropologicznej reputacji) lub nawet poniesienia konsekwencji
�70
MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
prawnych. Jednak nawet w antropologii stosowanej badacz może uniknąć od
powiedzialności za użycie dostarczonych przez niego informacji. [...] w «action
athropology» badacz musi być odpowiedzialny na dwóch poziomach: wobec
społeczności naukowców i wobec lokalnej społeczności, z którą pracuje. Ponie
waż «action anthropology» została błędnie - przez wiele osób pracujących
poza jej obrębem - określona jako wariant tradycyjnej antropologii stosowa
nej, więc ta połączona odpowiedzialność i jej implikacje są zwykle pomijane"
(Rubinstein 1986, s. 270).
Na podstawie przeprowadzonych przez siebie badań nad zmianą kulturową,
Tax doszedł do wniosku, iż nie ma żadnych naukowych przesłanek, by sądzić,
iż plemiona indiańskie w USA ulegną asymilacji. Nie zgadzał się z koncepcją
„tygla", która określała politykę rządów federalnych wobec ludności tubylczej:
„Musiałem stwierdzić, iż nie mamy prawa uważać za przegrany (org. - count out)
żaden z ludów, który jest dzisiaj z nami, że istniejące pojęcia dotyczące akulturacji
i asymilacji są nie tylko krzywdzące, ale, być może, błędne" (Tax 1988, s. 8).
0 tym, że asymilacja Tubylczych Amerykanów nie jest nieunikniona Tax mówił
nie tylko naukowcom (po raz pierwszy w 1952 roku), ale i samym Indianom.
Można powiedzieć, iż antropologia stosowana rozwija się dalej w dwóch kierun
kach. Pierwszym jest ten, który Robert Rubinstein nazywa „tradycyjną antropologią
stosowaną". W jej ramach badacz sprzedaje swój produkt zleceniodawcy, zamie
rzającemu uzyskane informacje zastosować w praktyce. Zleceniodawcą może
być w tym wypadku organizacja stawiająca sobie za cel ochronę praw ludności
tubylczej, agenda rządowa, jak i firma nosząca się z zamiarem wykupienia ziemi
indiańskiej. W każdym z tych przypadków końcowy produkt antropologicznych
badań może znaleźć zastosowanie. Drugim nurtem antropologii stosowanej są
działania na rzecz ludności tubylczej podejmowane przez poszczególnych badaczy
lub organizacje, których są członkami. Przykładami mogą być: IWGIA - Interna
tional Work Group for Indigenous Affairs, organizacja powstała w Kopenhadze
w 1968 roku, mająca na celu „współpracę z ludami tubylczymi na całym świecie
1 pomoc w ich walce o prawa człowieka, samo-stanowienie, prawo do ziemi,
kontrolę nad ziemią i zasobami, integrację kulturową oraz prawo do rozwoju"
(z biuletynu informacyjnego IWGIA). Podobne cele stawiają sobie powstała rok
później w Wielkiej Brytanii organizacja Survival International oraz założona w
USA - Culture Survival. Z każdą z nich współpracują antropologowie. Powstają
też organizacje skupiające jedynie „działających antropologów", jak na przykład
Anthropology in Action, powstała z przekształcenia British Association for
Social Anthropology in Policy and Practice. W przypadku tego nurtu antropologii
zastosowanie wiedzy antropologicznej ma na celu niesienie pomocy ludności
tubylczej. Myślę, że dobrą ilustracją podejścia reprezentowanego przez badaczy
związanych z tym właśnie nurtem mogą być poglądy brazylijskiej antropolog
Alcidy Ramos, związanej z Pro-Yanomami Commission (CCPY). CCPY pow
stała w 1978 roku jako organizacja działająca na rzecz utworzenia rezerwatu dla
Indian Yanomami. Prowadzi ona projekty edukacyjne, a także zapewnia opiekę
zdrowotną Indianom mieszkającym w 20 wsiach.
�WOBEC INNOŚCI - EUROPEJCZYCY I INDIANIE
71
Ryc. 2. Meniemo z wnukiem (Huaorani), Cononaco, 1991
Fot. M . Krysińska-Kałużna
W artykule zatytułowanym „Rozmyślając o Yanomami: wyobrażenia etno
graficzne, a pogoń za egzotyką", brazylijska badaczka poddaje krytyce trzy opisy
Indian Yanomami stworzone przez trzech antropologów, którzy spędzili wiele lat
poznając kulturę tych Indian: Napoleona Chagnona, Jacąuesa Lizota i Bruce'a
Alberta (również współpracującego z CCPY); (Ramos 1999). Najbardziej kryty
kowanym przez Ramos, ale najlepiej też chyba znanym etnologicznym „portre
tem" Yanomami jest obraz okrutnego i wojowniczego ludu stworzony przez
Chagnona . Lizot tworzy obraz kultury skupionej raczej na erotyzmie, a Albert
- na grze intelektualnej. Ponieważ każdy etnograf konstruuje swój własny całoś
ciowy obraz Yanomami, a narzędziami są osobiste inklinacje i zestaw metod
antropologicznych - pisze Ramos - „skoro rzeczywistość nigdy nie może być
wyczerpana - niektórzy mówią, że nigdy nie może być nawet przedstawiona,
to wszystko cokolwiek etnograf obiera za przedmiot swego szczególnego zain
teresowania, niezależnie jak drobiazgowego, jest zawsze wynikiem osobistego
wyboru. Fakty etnograficzne nie istnieją gdzieś tam w oczekiwaniu na zebranie
przez kompetentnego antropologa, lecz są rezultatem złożonego procesu dawania
10
1 0
Na temat kontrowersji wokół publikacji Chagnona por. np. Rabben 1999. W książce Dark
ness in El Dorado Patrick Tierney oskarża Chagnona i genetyka Jamesa Neela o wywołanie
epidemii wśród Yanomami w latach 60. W związku z faktami przedstawionymi w tej publi
kacji, American Anthropological Association powołało komisję celem sprawdzenia zasadności
zarzutów Tierney'a.
�72
MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
i brania w interakcji pomiędzy obserwatorem i obserwowanym. Inaczej mówiąc,
to dla kogo i o czym pisze etnograf ma bezpośredni wpływ na to, jak pisze"
(Ramos 1999, s. 216). Efektem Fierce People Chagnona był stereotyp ludzi
okrutnych, który przylgnął do Yanomami i zaobfitował licznymi historiami
na temat tych „dzikich Indian", opowiadanymi w filmach i książkach (np.
w pornograficznym filmie „Canibal Holocausto"). Można założyć, iż tak samo
jak Yanomami są egzotyczni dla nas, tak i my jesteśmy egzotyczni dla nich.
Jednak my za naszą wobec nich egzotyczność nie płacimy - jak pisze Ramos
- naszym życiem lub życiem naszych rodaków. „Wzajemne sądy, jakie Indianie
i antropolodzy formułują przy pierwszym spotkaniu, są niewspółmierne. Kon
sekwencje egzotyzmu mogą być przyjemne dla tych drugich, lecz mogą okazać
się destrukcyjne dla tych pierwszych" (tamże, s. 223). W świecie, w którym
Amazonia ze swoimi naturalnymi bogactwami jest łakomym kąskiem, łatwiej
jest opinii publicznej wytłumaczyć konieczność „ucywilizowania", czy pacyfi
kacji Indian, jeśli przedstawiani są oni jako okrutni, niemoralni, „bądź jakoś
inaczej niechrześcijańscy". Konsekwencje pisania mogą wykraczać więc daleko
poza to, co zostało pierwotnie przez badacza zamierzone. Zdaniem Alcidy
Ramos, opowiadanie „prawdy" nie może przesłaniać znaczenia społecznej
odpowiedzialności antropologa. „De rigueur dzisiejszej antropologii to nade
wszystko pytanie o sposób etycznego stosunku do wszelkiej INNOŚCI" (Burszta,
Piątkowski 1994, s. 46).
Można zapytać, co ma zrobić antropolog, który odkrywa, iż standardy mo
ralne badanego przez niego ludu znacznie się różnią od standardów dominującej
zachodniej cywilizacji? Czy powinien ukrywać wyniki swych badań w obawie
przed wyrządzeniem szkody danej grupie? Gdzie przebiega granica, poza którą
nawet najbardziej rzetelny badacz nie powinien się posunąć? Są to pytania, jakie
zadają sobie dzisiaj (przynajmniej niektórzy) antropologowie, badając proste
społeczności i procesy zachodzące w nich w wyniku kontaktu z zachodnią kul
turą. Czy rozwiązaniem może być proponowane przez Daniela Mato badanie
globalnych agentów celem informowania o nich agentów lokalnych? W takiej
sytuacji, antropologia od postulatu badania „obcego" na użytek własnej kultury
doszłaby do postulatu przeprowadzania badań na użytek kultury obcej (przy zało
żeniu, iż badacz utożsamia się z kulturą zachodnią i że reprezentują j ą również
globalni agenci), a ogólniej - do postulatu nieprowadzania badań służących
kulturze dominującej. Innymi słowy, do postulatu, który byłby przeciwieństwem
tego, co głosił Malinowski.
Malinowski uważał, iż naukowiec powinien przeciwdziałać krzywdzie tubyl
ców. Jego opinia dotycząca tej etycznej strony działalności antropologa opierała
się - podobnie jak u Daniela Mato, Sola Taxa i Alcidy Ramos - na tej samej
przesłance, nakazującej antropologowi odpowiedzialność wobec badanej spo
łeczności. Wiedział on też już doskonale, iż badając naukowo zmianę kulturową
można się do zmian w kulturze przyczynić. Cóż więc się zmieniło? W przeci
wieństwie do Malinowskiego, Ramos uważa, iż badana grupa jest partnerem
w procesie badawczym. Takie założenie czynili również badacze pracujący zgod-
�WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE
73
nie z zasadami action anthropology Sola Taxa. W literaturze polskiej propozycje
prowadzenia badań, w których badający staje się partnerem podmiotu badań moż
na znaleźć np. u Anny Wyki (Wyka 1992). W tym ujęciu, praca naukowca to,
z jednej strony, badania teoretyczne, z drugiej - praktyczna pomoc. Jednak, zgod
nie z tym, co głosi Alcida Ramos, już sam temat pracy, nastawienie badacza,
sposób przedstawienia wyników - mogą być pomocne dla danej społeczności
lub jej zaszkodzić. „Niezachwiana wiara w to, że można odkrywać prawdę
i tylko prawdę uwalnia od odpowiedzialności i ogranicza zobowiązania" (Ramos
1999, s. 224). Różnica zdań co do przeznaczenia i celowości pracy antropologa
znajduje się więc w odpowiedzi na pytanie, co leży w interesie społeczności
tubylczej, będącej w kontakcie z dominującym społeczeństwem zachodnim. Nie
ustanna refleksja nad własnymi wartościami w kontekście relacji z innym, ciągłe
kwestionowanie własnych wniosków i szukanie odpowiedzi, które wyjaśnią,
kim jestem „ja" poprzez waloryzowanie odpowiedzi udzielanych przez innego
a - przede wszystkim - założona przez Zachód (przynajmniej teoretycznie) pod
miotowość innego wpływają na zmianę podejścia badawczego antropologów.
Podejście proponowane przez Mato i Ramos wpisane jest w ten nurt antropo
logii, która stara się znaleźć taką formułę badań, by ich beneficjentem był inny.
Oczywiście, nie wszyscy antropologowie przyjmują postawę prezentowaną
przez brazylijską badaczkę. Z drugiej strony, jej krytyka podejścia „wielu anglo
saskich antropologów" nie wydaje mi się do końca uzasadniona. Zgodziłabym
się raczej z Michałem Buchowskim, który w kontekście antropologii stosowanej
pisał, iż „antropolodzy bezpośrednio zaangażowani w procesy mniej lub bardziej
gwałtownych przemian w świecie dzisiejszym stanowią znaczącą część środowi
ska w skali globalnej" (Buchowski 1995, s. 65).
Przebieg procesów związanych z kontaktem kulturowym zależy - jak już
pisałam - w znacznej mierze od tego, jak strony tego kontaktu postrzegają siebie
nawzajem, od tego, jaki jest ich stosunek do innego. Jeśli jedną stroną kontaktu
jest dominująca kultura zachodnia, a drugą izolowana kultura indiańska, szanse
na przetrwanie tej drugiej zależą od tego, czy dominująca społeczność da po
słuch pragmatycznemu podejściu „konkwistadorów", czy też - rywalizującemu
z nim w naszym społeczeństwie - podejściu, które widzi w innym takiego same
go człowieka, osobę, jaką jestem „ja". Szczególną rolę ma w tym procesie do
odegrania antropolog. „Wielkim wyzwaniem dla antropologów jest próbować
zobaczyć innych tak jak widzą siebie i sportretować ich jako ludzi. Jest to strasz
liwie trudne przedsięwzięcie. Cała nasza wspólna historia stoi pomiędzy nami
i wpływa na nasz sposób rozumienia. [...] Nawet kierowane najlepszymi zamia
rami wysiłki zmierzające do zrozumienia mogą zostać przez kogoś innego nie
właściwie użyte. Od czasu do czasu, jednakże, obserwatorzy przedostają się przez
stworzone przez samych siebie przeszkody i przedstawiają postać innego bez
zbyt wielkich zniekształceń. Może się to zdarzyć tylko sporadycznie, niespo
dziewanie, w kilku paragrafach rozrzuconych w 400-stronicowym tomie. [...]
Wysiłek w celu zrozumienia wciąż trwa, podczas gdy dzieci umierają, giną lasy,
a rtęć zatruwa wodę" (Rabben 1998, s. 40-41).
�74
MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
LITERATURA
B e n e d y k t o w i c z Z. 2000, Portrety „obcego", Kraków.
B u c h o w s k i M . 1995, Zmiana w antropologii, [w:] Antropologia wobec zmiany, J. Kurczew
ska, E. Tarkowska, R Gliński, W. Zaborowski (red.), s. 60-72, Warszawa.
B u r s z t a W. 1993, Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań.
B u r s z t a W., P i ą t k o w s k i K. 1994, O czym opowiada antropologiczna opowieść, Warszawa.
C a b e z a de V a c a A . N . 1988, Wędrówki od morza do morza, [w:] Kronikarze kultur pre
kolumbijskich, T. Garbacik (red.), s. 82-113, Kraków.
C h m a r a M . 1999, Wstęp do wydania polskiego: Chomsky - uczony i dysydent amerykański,
[w:] Noam Chomsky, Rok 501. Podbój trwa, s. 9-23, Poznań.
d' A n s A . M . 1975, La verdadera biblia de los Cashinahua (Mitos, leyendas y tradiciones de la
Selva peruana), Lima.
D í a z d e l C a s t i l l o B. 1986, Pamiętnik żołnierza Korteza, czyli prawdziwa historia pod
boju Nowej Hiszpanii, Łódź.
F l i s M . 1994, Leszek Kołakowski - teoretyk kultury europejskiej, Kraków.
Human Rights... 1992, Human Rights Violations Against Indigenous Peoples of the Americas,
Amnesty International, Londyn.
Indigenous Affairs 1997, Indigenous affairs, 1/1997, IWGIA, Kopenhaga.
J a c ó r z y ń s k i W., K r y s i ń s k a - K a ł u ż n a M . 2001, Indianie i konkwistadorzy, Etyka,
nr 34, s. 39-52.
K a p u ś c i ń s k i R. 2001, Nasz kruchy świat, Gazeta Wyborcza, 29-30.IX, s. 2-10.
K e i f e n h e i m B. 1996, Futurs beaux-frères ou esclaves? Les Kashinawa découvrent des
Indiens non contactés, Journal de la Société des Américanistes, 83, s. 141-158.
K o ł a k o w s k i L. 1990, Cywilizacja na lawie oskarżonych, Warszawa.
K r y s i ń s k a - K a ł u ż n a M . 1999, Indianie i misje. Misjonarze w procesie kontaktu i zmiany
kulturowej w Amazonii, Lud, t. LXXXIV, s. 11-37.
K u p e r A. 1987, Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź.
K w a ś n i e w s k i K. 1987a, Kontakt kulturowy, [w:] Słownik etnologiczny, terminy ogólne,
Z. Staszczak (red.), s. 177-178, Warszawa-Poznań.
- 1987b, Zmiana kulturowa, [w:] Słownik etnologiczny Terminy ogólne, Z. Staszczak
(red.), s. 381-383, Warszawa - Poznań.
L a s C a s a s de B. 1985, 12 Réplicas, [w:] Bartolomé de Las Casas. Obra Indigenista,
s. 217-276, Madryd.
- 1988, Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, Poznań.
L é v i - S t r a u s s C. 1964, Smutek tropików, Warszawa.
L e w i s N . 1988, The Missionaries. God against the Indians, Londyn.
M a t o D. 2000, Transnational Networking and the Social Production of Representations of Iden
tities by Indigenous Peoples' Organizations of Latin America, International Sociology,
Vol. 15(2), s. 343-360, Londyn, Thousand Oaks, CA, New Delhi.
M u c h a J. 1985, Antropologia stosowana w ujęciu Bronisława Malinowskiego, [w:] Antro
pologia społeczna Bronisława Malinowskiego, M . Flis, A . K . Paluch (red.), s. 206-235,
Warszawa.
- 1995, Zmiana społeczna w perspektywie antropologicznej. O pożytkach studiowania antro
pologii przez socjologów, [w:] Antropologia wobec zmiany, J. Kurczewska, E. Tarkowska,
P. Gliński, W. Zaborowski (red.), s. 28-37, Warszawa.
- 2000, Studenci zagraniczni a sytuacja kontaktu kulturowego, Przegląd Polonijny, t. X X V I ,
nr 1, s. 9-28.
N o w i c k a E. 1991, Świat człowieka - świat kultury, Warszawa.
O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 2001, Człowiek-kultura-osobowość.
Wstęp do klasycznej
antropologii kulturowej, Wrocław.
P a r r y J.H. 1983, Morskie imperium Hiszpanii, Gdańsk.
�WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE
75
P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1986, Akulturacja, [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne,
Z. Staszczak (red.), s. 16-19, Warszawa - Poznań.
R a b b e n L. 1998, Unnatural Selection, Seattle.
R a m o s A.R. 1999, Rozmyślając o Yanomami: wyobrażenia etnograficzne a pogoń za egzotyką,
[w:] Amerykańska antropologia postmodernistyczna, M . Buchowski (red.), s. 202-228,
Warszawa.
R i v a l L. 1996, Hijos del Sol, padres del jaguar, Quito.
de R o u g e m o n t D. 1991, List otwarty do Europejczyków (fragmenty), Literatura na świe
cie, nr 10, tłum. A. Olędzka-Frybesowa, s. 3-42.
R u b i n s t e i n R.A. 1986, Reflections on Action Anthropology: Some Developmental Dyna
mics of Anthropological Tradition, Human Organization, vol. 3, s. 270-279.
S e p u l v e d a de G. 1985, 12 Objeciones, [w:] Bartolome de Las Casas. Obra Indigenista,
s. 217-276, Madryt.
S i m m e 1 G. 1975, Socjologia, Warszawa.
Słownik Etnologiczny..., 1987, Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), Warszawa-Poznań.
S m i t h R. 1996, Crisis under the Canopy. Drama bajo el manto amazonico, Quito.
T a x S. 1988, Pride and Puzzlement: A Retro-introspective Record of 60 Years of Anthropology,
Annual Review of Anthropology , vol. 17, s. 1-21.
T o d o r o v T. 1996, Podbój Ameryki. Problem innego, Warszawa.
W a l i g ó r s k i A. 1973, Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa.
V a r g a s L l o s a M . 1998, Gawędziarz, Poznań.
W o l f de J. 1995, ZIDJI: Junod's South Africa Novel, [w:] Post-Modernism Anthropology,
K. Geuijen, D. Raven, J. de Wolf (eds.), Assen; Van Gorcum.
W y k a A. 1992, Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa.
M A G D A L E N A KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA
I N FACE OF THE OTHERNESS: EUROPEANS A N D INDIANS
Summary
The article discusses the attitude toward the other as one of the essential elements which
determine the process of culture contact. Amazonian Indians cultures and societies which have
developed on the basis of values of the Western culture are the subject of consideration. While
discussing premises that guide behaviours of Western societies in their culture contact with the
other and sources of attitudes adopted, the author focuses on the period of Great Discoveries,
when Europe started a project of conquering the world and when the assumption that the end
justifies the means became an official doctrine. The attitude of contemporary "conquistadors" is
a continuation of this way of thinking. It coexists with the idea based on Christian values that
gives the other the same attributes of humanity and, consequently, the same rights we have. The
Huaorani and the Cashinahua cultures are examples which illustrate Indians' attitude towards the
other and changes occurring in this category in connection with the processes of acculturation.
The author presents also how changing research approaches in anthropology are related with
a researcher's attitude toward the other who is the subject of study.
M.K.-K.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d4f311df265aa8c257fb00355271495.pdf
e5976a338ce9ef667c11c155883a7e17
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4925
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1966
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4564
Title
A name given to the resource
Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; pierwsze strony
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
�TREŚĆ
KICZ
—
SZTUKA
JARMARCZNA
—
SZTUKA
a.j.
O d Redakcji
Paweł Bey l i n
Struktura i
LUDOWA
139
funkcje
społeczne
kiczu
(referat)
.
141
D y s k u s j a
Marcin
Czerwiński
150
Andrzej
Jakimowicz
152
Jadwiga
Jarnuszkiewiczowa
154
Mieczysław Porębski
156
Wiesław Juszczak
158
Roman
159
Zimand
Aleksandra
Janusz
Okopień-Sławińska
160
Sławiński
162
Michał B r i s t i g e r
164
Roman
168
Reinfuss
Aleksander
Anna
Jackowski
169
Kunczyńska-Iracka
Janina
175
Ludawska
Ksawery
176
Piwocki
178
•
Janusz
Krippendorf
„Remont" — r y s u n k i n a szybach
181
Marian Lipski
R y s u n k i n a płotach i b u d y n k a c h
193
Janusz D u n i n
Zdobnictwo tandetnych w y d a w n i c t w popularnych
195
H a l i n a Wójcik
Pierniki odpustowe
203
B a r b a r a Jonscher
Baranki
Aleksander
Jackowski
O d p u s t w B i a ł y m s t o k u — 1965 r
221
Aleksander
Jackowski
Kolorowe figurki z cukru
223
Z
ARCHIWUM
w południowej Małopolsce .
wielkanocne
216
HISTORYCZNEGO
Tadeusz Seweryn
Cukrowe
dziwy
225
Tadeusz Seweryn
K o l o r o w e banie
226
KRONIKA
SUMMARY
227
OF ARTICLES
231
РЕЗЮМЕ
Na
okładce:
Czajkowski.
236
„Adam
i Ewa",
Zelczyna,
pow.
tytułowej:
rzeźba
Kraków.
Baranki
w drewnie
polichr.,
Wł. J . Swiderski.
wielkanocne.
wys.
Fot.
Fot. J . A.
32,5 cm.
J . Swiderski.
Chrościcki.
Wyk.
Feliks
Na
stronie
�P O L S K A
S Z T U K A
ROK
L U D O W A
X X - 1 9 6 6
T R E Ś Ć
Banateanu
Tancred,
Formagiu
Koszula
Jadwiga
kobieca.
Z e studiów n a d
r u m u ń s k i m s t r o j e m l u d o w y m s. 101—112
Cieśla-Reinfussowa
Dunin
Zdobnictwo
Janusz
Aleksander
Odpust w
Jackowski
Aleksander
Kolorowe figurki
Krippendorf
n r 3/1
1965 r . s. 221—222
n r 3/4
z c u k r u s. 223—225
n r 3/4
s. 216—220
n r 3/4
„Remont" — r y s u n k i na szybach
Janusz
Kunczyńska-Iracka
Lipski
Białymstoku —
Baranki wielkanocne
Barbara
nr 2
t a n d e t n y c h d r u k ó w p o p u l a r n y c h s. 195—202
Jackowski
Jonscher
nr 2
Chałupa z w y ż k ą w M y ś l e n i c k i e m s. 113—118
Zofia
s. 181—192
n r 3/4
O b r a z y częstochowskie s. 74—100
Anna
nr 2
R y s u n k i n a płotach i b u d y n k a c h s. 193—194
Marian
Macie jewska-Pavkovic
Zdobnictwo
Joanna
obrzędowe
wsi
n r 3/4
białostockiej
s. 119—128
Mikołajtis
Reinfuss
Roman
Świątkowska
Wójcik
nr 2
Józef
F o t o g r a f i k a podjasnogórska s. 49—65
nr 1
Z e s t u d i ó w n a d kulturą l u d o w ą Ł e m k o w s z c z y z n y s. 3—22
nr 1
P i e r n i k i o d p u s t o w e w p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s c e s. 203—215
KICZ
Od
Paweł
Dyskusja:
—
SZTUKA
JARMARCZNA
—
SZTUKA
n r 3/4
S t r u k t u r a i f u n k c j e społeczne k i c z u ( r e f e r a t ) s. 141—149
Czerwiński
Jakimowicz
s. 150—152
Marcin
Jarnuszkiewiczowa
Porębski
Juszczak
Wiesław
Zimand
Roman
Bristiger
s. 158
n r 3/4
s. 159—160
n r 3/4
s.
Janina
Piwocki
n r 3/4
n r 3/4
164—167
n r 3/4
Ksawery
n r 3/4
s. 169—173
Aleksander
Kunczyńska-Iracka
Ludawska
s. 160—162
Aleksandra
s. 168—169
Roman
Jackowski
n r 3/4
s. 162—164
Janusz
Michał
Reinfuss
n r 3/4
s. 156—157
Okopień-Sławińska
Sławiński
n r 3/4
s. 154—155
Jadwiga
Mieczysław
n r 3/4
n r 3/4
s. 152—153
Andrzej
nr 1
n r 3/4
LUDOWA
[ W s t ę p do r e f e r a t u i d y s k u s j i ] s. 139
redakcji
Beylin
W n ę t r z e chałupy książackiej X I X i X X w . s. 23—48
Anna
Halina
Anna
n r 3/4
s. 175—176
n r 3/4
s. 176—177
n r 3/4
s. 178—180
n r 3/4
ARCHIWUM
HISTORYCZNE
Seweryn
Tadeusz
C u k r o w e d z i w y s. 225
n r 3/4
Seweryn
Tadeusz
K o l o r o w e b a n i e s. 226
n r 3/4
WSPOMNIENIA
POŚMIERTNE
Micińska
Anna
Wanda Gentil-Tippenhauer
Micińska
Anna
J u l i u s z Z b o r o w s k i 1888—1965 s. 129—131
(1899—1965)
s. 66—68
nr 1
nr 2
ROŻNE
K r o n i k a s. 68—69
nr 1
K r o n i k a s. 131—132
nr 2
K r o n i k a s. 227—230
n r 3/4
S u m m a r y o f A r t i c l e s s. 7 0 — 7 1
nr 1
S u m m a r y o f A r t i c l e s s. 132—134
nr 2
S u m m a r y o f A r t i c l e s s. 231—235
'
n r 3/4
Р е з ю м е s. 71—72
nr 1
Р е з ю м е s. 135—136
nr 2
Р е з ю м е s. 236—240
n
r
3
/
4
�KWARTALNIK
INSTYTUTU
SZTUKI
POLSKIEJ
AKADEMII
NAUK
R O K XX
polska sztuka ludowa
1 9 6 6 NR 3/4
�KOMITET REDAKCYJNY
Mgr Aleksander Jackowski,
dir K a z i m i e r z P i e t k l i a w i c z ,
prof, d r K s a w e r y Piwactoi,
p r o f , 'dtr R o m a n
ReSmfusis,
p r o f , idr T a d e u s z S e w e r y n .
ZESPÓŁ
REDAKCYJNY
Redaktor
naczelny:
mgr
Aleksander Jackowski, za
stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e
go: p r o f , d r R o m a n R e i i n fute,
sekretarz
redakcji
i r e d a k t o r działu: m g r J a d
wiga
JarniuszikiewieKOwa,
współpracownicy: m g r A n
na Kunczyńska — I r a c k a ,
m g r W a c ł a w Sułkowski, r e
d a k t o r t e c h n . : M a r i a К łu
k o w s k a , układ g r a f . : J a d
wiga
Jannuszkiewicizioiwa.
Tłumacze:
D.
Ronowica
(ang.), N . Stasińska (rlois.).
Rad.: I n s t y t u t S z t u k i P A N ,
Warszawa,
u l . Długa 26.
Wyd,
i
admiinłsitr.: P.P.
Wydawnictwa
Artystyczne
i Filmowe, Warszawa, u l .
P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/115fae33d570b47f67811f0368ff87e9.pdf
03824b219759d926d9339d6e68514c6a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1716
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1588
Title
A name given to the resource
Wypowiedzieć niewypowiedziane / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.101-118
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kuźma, Inga
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
INGA KUŹMA
Katedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego
WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE*
Przeżycie religijne w swej istocie zakorzenione jest w naturze ludzkiej
głębiej niż sięga warstwa kultury. Jest także pierwotniejsze i intymniejsze niż wszelki kontakt społeczny. Tak go przynajmniej doświad
cza podmiot religijny. Równocześnie jednak w przeżyciu tym tkwi
dwojaki dynamizm. To przedspołeczne
doświadczenie domaga się
uspołecznienia, przedkulturowe przeżycie wymaga ekspresji, potrze
buje wyrazu - a zatem kultury, pojętej jako ogół łudzkich znaków.
Bohdan Cywiński (1982, s. 21-22)
Według niektórych ujęć badawczych, polska postawa religijna bliska jest
przede wszystkim tradycyjnemu modelowi religijności ludowej. Jego cechy kon
stytutywne to przywiązanie do religii przodków i Kościoła narodowego (co przy
brać może skrajny wyraz w podkreślaniu jako głównych cech „prawdziwego"
i „dobrego" Polaka jego katolicyzmu), masowe uczestnictwo w praktykach reli
gijnych, odprawianych zwłaszcza ku czci Matki Boskiej i świętych patronów,
przywiązanie do parafii oraz swoista moralność wypływająca z posłuszeństwa
nakazom kościelnym. Poza tym ma go cechować niedostatek głębokich i boga
tych przeżyć religijnych (Świtała-Trybek 2000, s. 48; podkr. I.K.) .
Te badawcze spostrzeżenia współbrzmią z klasycznym już ujęciem tematyki
religijności na wsi polskiej X I X wieku, autorstwa Ludwika Stommy (Stomma
1986). Podkreślić jednak trzeba, że odnotowany przez autora brak zakorze
nienia myślenia religijnego i wielu praktyk życiowych w nakazach Kościoła
oraz niski stopień katechizacji ludności wiejskiej X I X w. zmienił się w czasach
współczesnych.
1
Artykuł oparty jest na pracy magisterskiej pt. „Słowo i obraz w doświadczeniu religijnym
w ludowym typie kultury. Problem referencyjności", napisanej pod kierunkiem Pani dr Krystyny
Piątkowskiej w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego w 2000 r. Wszystkie cytaty z wy
wiadów, jakie pojawią się w tekście, pochodzą z badań terenowych przeprowadzonych przeze
mnie w kilku wsiach z okolic Bełchatowa k. Łodzi, m.in. z Dobiecina, Kolonii Dobiecin, Kor
czewa, Postękalic, Zdzieszulic i Kaszewa.
Autorka odwołuje się do tekstów m.in. pod redakcją i w opracowaniu Władysława
Piwowarskiego (Piwowarski 1983; Piwowarski, Styk 1993), Witolda Zdaniewicza (Zdaniewicz
1983), autorstwa Stefana Czarnowskiego (Czarnowski 1956) i Edwarda Ciupaka (Ciupak 1961).
1
�102
INGA KUŹMA
Stomma, dokonując „rozbioru" kultury ludowej na części pierwsze, wymie
nia jako zasadnicze cechy XIX-wiecznej religijności rytualizm, moralność i sensualizm. Rytualizm miał się objawiać oderwaniem od jego kościelno-teologicznych podstaw i realizowaniem „nader precyzyjnych i koherentnych scenariuszy
rytualnych" (Stomma 1986, s. 207), które najczęściej bywały same w sobie
przedmiotem wiary . Moralność z kolei rządziła się zasadą dualizmu etycznego,
który polegał na piętnowaniu i nieaprobowaniu tych czynów i postaw, które
godziły w dobro wspólnoty (choćby nawet z obiektywnego punktu widzenia były
naganne). Normą podstawową było dobro grupy. W jej imię odpuszczano ziom
kowi nawet zabójstwo (według takiej logiki, opinia ogółu stała po jego stronie,
gdy zabił „obcego"). Sensualizm, czyli podjęty przez kulturę ludową „uwieńczony
pełnym powodzeniem wysiłek zmiany kontekstu «tamtych» zdarzeń [np. cudow
nych, sakralnych - I.K.], przeniesienia ich bohaterów w tutejsze, swojskie,
zrozumiałe realia", umacniał „izolacjonizm świadomościowy" (Stomma 1986,
s. 207), broniący integralności orbis interior przed zmianami. Zmiany te musia
łyby zajść, gdyby w swojej wyobraźni chłop polski zaakceptował inność, jej
realność i przede wszystkim równorzędność wobec jego własnego świata. Stąd
też zupełny brak zdolności, czy może raczej brak umiejętności abstrakcyjnego
myślenia (nie występowała taka potrzeba). Dlatego - jak podkreśla Stomma
- odnotowano w Polsce tyle śladów rzekomego pobytu Matki Boskiej czy Jezusa
w konkretnym miejscu i o konkretnym czasie. Z tego powodu święty wizerunek
był utożsamiany z postacią, jaką przedstawiał, a konkretyzm ten osiągnął swój
szczyt w bardzo rozwiniętym w XIX-wiecznej Polsce kulcie relikwii. Wszystko
to stanowiło ramy dla swoistej wrażliwości religijnej, która polegała na „sakrali
zacji «swojego» świata". Widoczne jest to wyraźnie w próbie odtworzenia
ówczesnej „systematyki" flory i fauny, która wskazuje, że dla wszystkich właś
ciwości roślin i zwierząt można znaleźć wytłumaczenie w pierwotnym albo
nieustającym i trwającym do chwili obecnej kontakcie z sacrum (Stomma
1986, s. 219-222). Inną jej cechą są patronaty świętych, które obejmowały
niemal wszystkie sprawy bliskie ludziom oraz kult maryjny, który - jak pod
kreśla Stomma - przełamywał, choć na chwilę, swojską moralność na rzecz
postępowania bardziej zgodnego z nakazami etycznymi wynikającymi z owego
kultu . Innym wyznacznikiem wrażliwości religijnej opisanej przez Stommę
miało być poczucie „pełnej zależności zamierzeń i losów ludzkich od Bożego
wyroku", czego świadectwa można znaleźć w dawnych księgach łask i cudów,
a owe „cuda i łaski" mówią o sprawach najzwyczajniej szych, jak np. „Za szczę
śliwy powrót z miasta", „Za plon obfity" itp. (Stomma 1986, s. 223). Ten wy2
3
2
Stąd przekonanie ówczesnego chłopa, że najlepsza modlitwa, czyli najskuteczniejsza i naj
pewniej docierająca do Boga, jest modlitwą zbiorową (Stomma 1986, s. 205).
Stomma podaje m.in przykłady powstrzymywania się od bójek na dźwięk dzwonów wzy
wających na Anioł Pański, zaniechanie zemsty „w imię Maryi", godzenie się wrogów z okazji
największych świąt katolickich oraz powstrzymywanie się od alkoholu w wigilię wszelkich świąt
maryjnych (Stomma 1986, s. 226-227).
3
�WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE
103
znacznik wrażliwości religijnej odwołuje się do uwewnętrznienia poznania reli
gijnego, jak autor sam zaznacza, „niekoniecznie intelektualnego" (Stomma 1986,
s. 227). Owo uwewnętrznienie wiąże się z przeżyciem głębi, które z samej
swojej natury jest trudne do przekazania, tym bardziej że, jak pisze Stomma,
„znajduje się niewątpliwie poza zasięgiem narzędzi i metod etnologa"
(Stomma 1986, s. 228; podkr. I.K.). Przeżycie głębi wypływa z wiary, będącej
„rozpoznaniem". Nie można go narzucić, ale można się nim dzielić, przeka
zywać je, opowiadać o nim (Stomma 1986, s. 229).
Gwoli uzupełnienia tych spostrzeżeń, należy jeszcze wspomnieć o innej, po
no woczesnej próbie etnologicznego odczytania na nowo zjawiska sensualizmu
w religijności typu ludowego , na przykładzie wierzeń i zachowań religijnych
pielgrzymów w Kalwarii Pacławskiej (Kacprzak 1999, s. 37-61). Byłaby to
także próba przyjrzenia się na nowo religijności we współczesnym ludowym
typie kultury. Próba ta, jak zaznacza autorka, miała na celu „wyznaczenie
semantycznego pola tego słowa [sensualizm - I.K.], zakreślenia obszarów,
w których ma ono znaczenie wyjaśniające i wzbogacające naszą wiedzę o religij
ności". Na pewno jednak nie została podjęta „w celu stworzenia nowej definicji,
która zastąpiłaby znane i cytowane opracowania" (Kacprzak 1999, s. 59).
Dlatego nie może dziwić teza, powtarzana za Czarnowskim, aktualna także - jak
zaznacza autorka - wobec współczesnych praktyk religijnych, że „polską religij
ność ludową cechuje właściwie brak tendencji mistycznych, zostały one bowiem
zastąpione przez pełną gamę reakcji czysto zmysłowych. Zastanawiające jest
czy zjawisko to ma swoje korzenie przede wszystkim w religijności barokowej
i działaniach jezuitów, czy też niezależnie od dziedzictwa baroku, właściwe jest
polskiej mentalności, stopniowi uwrażliwienia, psychice" (Kacprzak 1999, s. 43).
Autorka, analizując empiryczny materiał z własnych badań, odnotowuje, że
istnieje „potrzeba ciągłego przekładu, ucieleśniania abstrakcji", co doprowadza
do mnożenia „substancjalnych dowodów" potwierdzających obecność sacrum
(Kacprzak 1999, s. 43) . Sensualizm zaś polega na bezpośrednim, bezrefleksyj
nym oraz zmysłowym sposobie przybliżania się do sacrum i cechuje, wypieraną
nieco wstydliwie ze świadomości wielu praktykujących, którzy chcą uchodzić
właśnie za owych „świadomych" - „zmysłową pobożność", „pobożność bezrozumną" (Kacprzak 1999, s. 59).
Zaprezentowane tu stwierdzenia dotyczące religijności polskiej (dawnej i współ
czesnej), oprócz łatwości, z jaką operują wręcz teoretycznymi stereotypami na
temat jej formy i treści, powtarzają jak refren kwestię o braku głębokich i boga
tych przeżyć religijnych. Zgadzają się co do występowania, ale sporadycznie,
4
5
4
Wzorując się na bystroniowskiej propozycji badania przez etnologię raczej zespołu treści,
a nie zbioru określonych grup, które - jak właśnie pojęcie „kultury ludowej" - było czystym
modelem teoretycznym, nie mającym odpowiednika w terenie, a zostało stworzone przez badaczy
z myślą o uproszczeniu w przedstawianiu analizowanych zjawisk i form (Kacprzak 1999, s. 41).
„Dowody substancjalne" sacrum to np. święte źródła, kamienie, pocieranie medalika o su
kienkę figury Matki Bożej niesionej podczas procesji itp.
5
�104
INGA KUŹMA
przeżycia głębi i jego uwewnętrznienia, lecz nie na poziomie intelektualnym
(byłoby to i tak niemożliwe do spenetrowania przez etnologa). Stawiają tezę
0 bezrefleksyjnym, zmysłowym i bezpośrednim kontaktowaniu się z sacrum,
gdzie mistyczne przeżycia zastępuje się mnożeniem „dowodów substancjalnych".
Aspekty przeżycia i „rozpoznania", zachodzące na poziomie doświadczenia
religijnego w kulturze typu ludowego, były z reguły pomijane, być może w myśl
zastrzeżenia, które nakazało wypowiedzieć Stommie kategoryczne stwierdze
nie, iż - przypomnę - znajdowały się „poza zasięgiem narzędzi i metod
etnologa". Wzmiankowane zastrzeżenie mogło wpłynąć na niedostatek prób
innego interpretowania religijności ludowej, które polegałoby na zejściu ku
tej „głębi" i zastanowieniu się, na ile - szczególnie współcześnie, w religij
ności czerpiącej jeszcze z modelu tradycyjnego - owo uwewnętrznienie, także
intelektualne oraz odczuwanie przeżycia głębi jest uświadamiane i w jaki
sposób daje mu się wyraz.
Przystępując do własnych badań terenowych i opracowując wytyczne do kwe
stionariusza, pragnęłam przełamać zaprezentowany powyżej sposób patrzenia
na kulturę religijną wsi. Wykorzystywano tu bowiem wnioski, które wysnuł
Stomma (studiujący źródła, które zjednej strony były pozostałościami po kultu
rze wsi polskiej X I X wieku, a z drugiej strony - komentarzem i interpretacją
tamtych czasów i kultury), odnosząc je do współczesnej religijności. Przyjąć
można również, że propozycja Kacprzak wpisuje się wiernie w nurt, który - już
od czasów Czarnowskiego - głosił, że „pojawienie się sacrum w kulturze typu
ludowego nie może dokonać się inaczej niż przez konkretne zjawisko (rzecz,
zwierzę), bo takim prawem przekładania ogólnego na jednostkowe i ducho
wego na cielesne rządzi się świadomość sensualna" (Kacprzak 1999, s. 43;
podkr. I.K.). Nie negując stwierdzeń, które wskazują na kierunek uobecniania się
sacrum (ogólne na jednostkowe, duchowe na cielesne), warto jednak w miejsce
'świadomości sensualnej' podstawić inne sformułowanie, które również na
dobre zagościło w etnologii, a jest nim 'świadomość mirakularna' (Olędzki 1989,
s. 147-156). Pragnąc odszukać w religijności ludowej jej poziom „głęboki", uwa
żam, że pojęcie 'świadomości mirakularnej' otwiera takie możliwości interpre
tacyjne, które do tego celu nadają się najlepiej. Poza tym, wskazuje ono na istot
ny - według mnie - aspekt uświadomienia przez podmioty kultury ludowej, ich
własnej religijności i pobożności. Ten typ rozpoznania religijnego cechuje się
istniejącą w religijności ludowej, a wcześniej niedostrzeganą z powodów zało
żeń badawczych, potrzebą intymności, wręcz swoistą kameralnością. Świado
mość mirakularna dokonuje połączenia, przebiegającego na gruncie poznania,
wszelkich zabiegów racjonalnych z bezpośrednią interwencją boskich mocy
1 patronatem osób świętych. Na podkreślenie zasługuje twierdzenie, że dokonuje
się to właśnie na zasadzie połączenia, a nie przeniesienia czy przekładu. Prze
niesienie wskazuje bowiem na taki charakter sacrum, jakby było ono rzeczywi
ście dla ludzkiego świata „obcym" (Benedyktowicz 2000), skoro musi zostać
przekształcone w „dowody substancjalne", aby stać się „oswojone" i podtrzy
mać integralność orbis interior. Praktyka połączenia, stapiania i scalania kładzie
�WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE
105
natomiast nacisk na autonomię sacrum, przejawiającą się w jego mocy przenika
nia do świata ludzi, jak również na swoistą współpracę z nimi, współistnienie
i współobecność. To właśnie powoduje przekształcenie rzeczywistości ludzkiej
w taki sposób, by stworzyć sacrum warunki do uobecnienia się. Sacrum/profanum,
„swój" - ludzie/„obcy" - Bóg, nie muszą być wcale interpretowane jako prze
ciwstawne sobie pary opozycji, zwłaszcza kiedy zagłębimy się w świat bardziej
„świadomej" religijności, występującej już także na poziomie ludowego typu
kultury: Człowiek to jest stworzony na obraz i podobieństwo Boże (AZE, ka
seta I I I , rozmowa 5, strona B); Nic nie dzieje się w życiu z przypadku (AZE,
kas. X I , rozm. 19, str. B). Można przecież inaczej interpretować, wymienione
przez Stommę jako jedna z cech XIX-wiecznej wrażliwości religijnej, poczucie
pełnej zależności swojego życia, w jego najdrobniejszych przejawach, od wyro
ków niebieskich. W przytaczanych tu, „klasycznych" poglądach na religijność
ludową taka praktyka życiowa klasyfikowana była najczęściej jako przejaw
naiwnego sensualizmu. Domagała się nieprzerwanego ciągu materialnych gwa
rantów Bożej obecności i opieki, co miało wykluczać wszelkie „uniesienia"
mistyczne (chłop polski bowiem sprowadza wszystko do wymiaru jego „dzien
nych spraw"). Aktualne badania nad religijnością ludową, czy też jej pozostałoś
ciami, uwypuklają jednak postawy indywidualne i motywacje osobiste. Oprócz
tego, poczucie pełnej zależności swojego życia od Boga, manifestowane przez
podmioty kultury ludowej, wskazuje na nieprawdziwość podziału ich świata na
sacrum oddzielone od profanum. Myślenie religijne, a nie magiczne, które funk
cjonuje w tym typie kultury, dokonuje ich scalenia (vide: Angutek 1994, s. 33-45).
Pozostając w nurcie proponowanym przez Olędzkiego, warto uzupełnić po
jęcie 'świadomości mirakularnej', wspomagającą je 'wrażliwością mirakularną'
(Hemka, Olędzki 1990, s. 5-8). O ile świadomość ta rozpoznaje w charaktery
styczny sposób uobecnianie się sacrum, o tyle wrażliwość mirakularną ukie
runkowuje owo rozpoznanie na poszukiwanie Transcendencji, co przejawia się
w pragnieniu cudowności i niezwykłości, ciągle jednak w połączeniu ze zmy
słem praktycznym. Zmysł ten objawia się na poziomie zbiorowego uznania
jakiegoś zjawiska za cudowne, ale również pojedyncza osoba może być prze
konana, że była świadkiem cudu. Ostateczną weryfikacją tak odczytywanych zja
wisk jest fakt, że z reguły zachodzą tuż po jakiś ważnych społeczno-politycznych
wydarzeniach. Nawet jeśli cudowne zdarzenie miało miejsce przed zaistnieniem
jakiegoś faktu, jego rzeczywistą wartość i sens objawia dopiero późniejszy
kontekst : Modliłam się do Pana Jezusa, bo taka ciekawa byłam, gdzie to
Jemu wbijali, kiedy go krzyżowali, te gwoździe w ręce. No i modliłam się tak,
6
6
Byłoby to działanie analogiczne do opisanego przez socjologów zajmujących się kształtowa
niem i odbiorem ról społecznych, mechanizmu retrospektywnej interpretacji. Mechanizm ten polega
na „reinterpretacji wcześniejszych zachowań czy faktów z biografii danej osoby [tutaj: wydarzeń
- I.K.] w świetle stereotypów zawiązanych z jej nową rolą [tu: w świetle ugruntowanych
i akceptowanych społecznie w ludowym typie kultury rozstrzygnięć jakiegoś wydarzenia przy
pomocy bezpośredniej interwencji Boga lub innych świętych osób - I . K . ] " (Łoś 1985, s. 134-135).
�106
INGA KUŹMA
modliłam, a to akurat było przed tą wojną, co to była z tym Husajnem. I jednej
nocy śpię sobie i od razu się przebudzam. I od razu widzę postać. Taka, jaka jest
w kartach, jak król z koroną i trzymał takie to okrągłe, jak ziemia z krzyżem.
Postać się przesuwała. Groźna i taka smutna. To była cała postać, sylwetka taka,
że sprawiała wrażenie żywej osoby. To ja, jak to zobaczyłam, a to był Pan Bóg, to
tak płakałam. Mój Boże! A Pan Bóg był zagniewany i smutny... A w krótkim
czasie słyszę, że jest wojna z tym Husajnem (AZE, kas. I , rozm. 1, str. A-B).
Olędzki i Hemka podkreślają, że religijność cechująca się 'mirakularnością'
nie jest na pokaz , charakteryzuje się medytacyjnością oraz indywidualnym
interpretowaniem prawd wiary. Wszystko to jest dodatkowo wzmacniane osobo
wością człowieka, który zanurzony jest w szczególnym świecie doznań. Cechuje
go szczególna postawa zmierzająca w stronę abstrakcji, czyli oderwania, oglądu
rzeczywistości z perspektywy „lotu ptaka" - perspektywy boskiej. Główną przy
czyną takiego rodzaju przeżyć i rozpoznania jest niechęć do rutyny i do oficjalności, które wywołują monotonię. Świadomość wewnętrznych i zewnętrznych
aktów łaski, jakimi są osobiście doświadczane przeżycia mirakularne, bądź bycie
świadkiem cudów - możliwość przebywania tam, gdzie miały one miejsce, obok
innych świadków - zbliża do siebie wymiar indywidualny i zbiorowy. Koncep
cja ta próbuje przechylić szale zainteresowania etnologów bardziej ku owemu
wymiarowi indywidualnemu, nie negując jednak roli wymiaru zbiorowego. Był
on jednak bardzo mocno (zbyt mocno?) eksponowany w „klasycznych" ujęciach
religijności ludowej. Uprawiano w ten sposób swoisty „behawioryzm", skupia
jąc się na jej zewnętrzności, masowości, powtarzalności oraz zrutynizowaniu,
skoro grupa dlatego jest wierna rytuałowi, że obowiązuje on pod groźbą kary
Boskiej oraz wspólnotowej jako nienaruszalna forma. Trwanie przy poglądzie,
że etnolog nie dysponuje odpowiednimi narzędziami, ani sposobami dotarcia
do osobistego przeżycia głębi, skutecznie usztywniało tę postawę badawczą
i wzmacniało takie właśnie widzenie religijności ludowej, czy - pozornie wyda
wałoby się bardziej elastycznej - religijności typu ludowego.
A zatem, jak można próbować zbliżyć się do przeżycia głębi, do doświadcze
nia religijnego w ludowym typie kultury współczesnej? Z czego wypływa owo
doświadczenie, z jakiego rodzaju wiedzy, z jakiego rodzaju wiary? Czy to, co
- j a k uważam - może być dowiedzione przez interpretacje pozyskanych przeze
mnie wypowiedzi mieszkańców wsi klasyfikuje ich doświadczenie religijne
jeszcze jako „sensualizm bezrozumny"? A może, nie tracąc pewnej swoistości,
doświadczenie to przełamuje stereotyp biernego i bezrefleksyjnego uczestnictwa
w praktykach religijnych z nastawieniem na uzyskanie korzyści i efektów
wymiernych z kontaktu z sacrum, na rzecz kontaktu jak najbardziej refleksyj7
7
Pamiętam ile zapewnień musiałam złożyć opowiadającej mi to zdarzenie pani, że nie opo
wiem tego później jej sąsiadom ze wsi, ponieważ nie chce ona żadnego rozgłosu i jeśli mi
to opowie, to tylko do mojej pracy, a nie żeby się chwalić. Zrobi to „na chwałę Bożą". Jest to
kobieta ponad 70-letnia, której całe życie upłynęło na wsi, u boku męża alkoholika. Recytowała
mi swoje wiersze o rodzinnej wsi, a zaczęła pisać poezje jako dojrzała osoba.
�WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE
107
nego, opartego na swoistym meta-dyskursie kulturowym mówiącym o prakty
kach religijnych na obszarze własnej kultury? Ów meta-dyskurs spełniałby rolę
porządkującą, stwarzającą pole odniesień dla indywidualnych przeżyć bez jedno
czesnego odarcia ich z piętna wspomnianego indywidualizmu, ale rozwijającego
się jak swoisty parole, wyrastając z kulturowo-religijnej langue. Przychylam się
do takiego właśnie poglądu.
Każda postawa religijna cechuje się wiarą, a ta oznacza osobiste zaangażowa
nie w idee religijne, choć może się to nie pokrywać z wiedzą religijną. Wiara
może się charakteryzować względną izolacją od innych systemów poznawczych,
nawet uznawanych przez tego samego człowieka, a jej intensywność jest zupeł
nie od tych pozostałych systemów niezależna. Jest również żywym współdziała
niem między tym, co człowiek myśli, czuje, chce, potrzebuje, doświadcza i rozu
mie oraz interpretuje, gdy styka się z tym, co boskie (Kuczkowski 1993, s. 194).
W religii chrześcijańskiej spotkanie to ma na pewno charakter osobowy - czło
wiek przyjmuje Boga osobowego, który wychodzi mu naprzeciw. To określa
specyfikę każdego doświadczenia religijnego w polskim ludowym typie kultury.
Nie można więcej zapominać, iż na typ ów, czy nawet na „kulturę ludową" jako
pewien model etnologiczny, składa się religia, która wyrasta z pnia chrześcijań
skiego. Rzecz jasna, nie brakowało takich aluzji, które nie tylko wytykały kul
turze ludowej oprócz sensualizmu także sentymentalizm oraz twierdziły wprost
0 wielkiej wadze myślenia magicznego dla kształtowania się formy i treści po
bożności w tym typie kultury. Tropienie swoistego synkretyzmu treści przed
chrześcijańskich i katolickich było na porządku dziennym niektórych podejść
etnologicznych (dla porównania: Tomicki 1981, s. 29-70; Thomas, Znaniecki
1976, t. 1; Czarnowski 1956, s. 149-186). Specyfika religijności w ludowym
typie kultury miała polegać właśnie na melanżu rozmaitych symboli i żywot
ności przede wszystkim zachowań i znaków pogańskich, rzuconych na tło po
wierzchownego katolicyzmu polskiej wsi. Szukano zatem raczej treści uniwer
salnych, pan-religijnych, schematów i scenariuszy powtarzających się pod każdą
szerokością geograficzną i w każdej rzeczywistości kulturowej, co dodatkowo
wzmacniane miało być swoistą mentalnością chłopską, kiedy to „chłop wszystko
to, co uważa za posiadające indywidualny byt, uważa jednocześnie za ożywione
1 obdarzone świadomością; «ozywiona i świadoma rzecz» wydaje się być kate
gorią chłopskiego myślenia w takim sensie, jak zwykła «rzecz» czy «substancja»
jest kategorią naukowego rozumowania. Kiedy uczony wyodrębnia w myśli
przedmiot po to, by go zbadać, jest to czysto formalny akt; przedmiot nie przy
biera (a raczej nie powinien) w oczach uczonego nowej własności tylko dzięki
temu, że się o nim myśli, prócz tego, że staje się przedmiotem sądu. Chłop nato
miast [...] nie może wyodrębnić przedmiotu bez przypisania mu [...] niezależ
nego istnienia, jako ożywionej i mniej lub więcej świadomej istocie" (Thomas,
Znaniecki 1976, s. 177). Pogląd, że świat jest wypełniony „ożywionymi i świa
domymi rzeczami" byłby aktualny, gdyby zaakceptować - co niniejszym
czynię - ogólne nastawienie religijne, jakim charakteryzuje się postawa życiowa
współczesnych podmiotów kultury typu ludowego. Ożywienie i świadomość
�108
INGA KUŹMA
przenikające całość świata znanego i nieznanego byłyby metaforami permanent
nego dialogu i wchodzenia człowieka w relacje z Bogiem. Bogiem, który zszedł
na ziemię, uobecnił się w człowieku i człowiekowi pozostawił swoje dziedzic
two : Ja to widzę Pana Boga wszędzie. Czy w oborze, czy w stodole, ale dosłow
nie jest wszędzie i wszędzie można się modlić. Bo przecież Pan Bóg jest jeden,
ale w trzech osobach (AZE, kas. V I I , rozm. 14, str. A); Jest za co Panu Bogu
dziękować. Trzeba bardziej dziękować niż Pana Boga o coś prosić. Pan Bóg
wie, co robi. Nie może nam wszystkiego dać. Często i bieda musi być. Może nie
wszyscy muszą być bogaci?... Nie raz za nieszczęście trzeba Bogu dziękować.
A św. Hiob? Bóg zabrał mu wszystko, a Hiob i tak od Niego nie odszedł. Bóg
sprawdził jego wiarę i Hiob wzmocnił swoją wiarę. Po co się zadręczać nad
miarę? Bóg wie, co nam daje (AZE, kas. X I I , rozm. 21, str. B).
W jaki sposób przejawia się religijność w interesującym mnie typie kultury,
powiązana ściśle z doświadczeniem religijnym i przeżyciem? Jak należy je rozu
mieć? Pozostają one na tym samym niejako poziomie, w przeciwieństwie do
religii, która jest raczej systemem nadrzędnym wobec nich - oficjalnym, insty
tucjonalnym i ukonstytuowanym, regulującym przy pomocy nakazów i zakazów
stosunek człowieka i społeczności do Boga. Religijność jest tutaj rozumiana
przeze mnie jako podmiotowe i osobowe ustosunkowanie się do prawd wiary
przy zaangażowaniu całej osobowości, gdy na poziomie jednostki realizuje się
jej stosunek do Boga. Źródłami doświadczania przez człowieka swojej religij
ności jest przeżycie przez niego czegoś szczególnego (Otto 1993), wynikające
z poczucia wejścia w dialog i kontakt z Kimś innym. Kontakt ten miał miejsce tu
i teraz, może dlatego wzbudza tym większą fascynację i przyciąganie, poczucie
zależności stworzenia, uczucie istnienia poza człowiekiem obiektywnego bytu.
Religijność to także poczucie odrębności w przeżywaniu i dawanie temu wy
razu, choć wierzący wypowiada słowa przyjęte ogólnie w grupie za najbardziej
8
9
8
Temu stanowisku przyświecałby postulat, aby od nowa spróbować uporać się z propozy
cjami eliadowskiego homo religiosus i owego zmysłu religijnego, jaki człowiek przejawia
w ogóle, nawet gdy jest on współcześnie „wynaturzony". Fenomeny takie jak hierofanie czy
teofanie, nie mogą nie ujawniać się każdorazowo w swoistym kontekście kulturowym i religij
nym. Rzecz jasna, nie ujmuje to nic koncepcji o ich powszechnym charakterze, ale to nie znaczy,
że „powszechny" znaczy „uniwersalny", w sensie: jednakowy wszędzie i dla każdego. To właś
nie natrętnie dopasowywany do tej wizji kontekst uniwersalistyczny spłaszcza owe fenomeny
religijne, traktując jednakowo wszystkie przeżycia religijne i spotkania z sacrum w tylu różno
rodnych kulturach i religiach. Z samego twierdzenia, że w każdej kulturze istnieje jakiegoś
rodzaju przeżycie religijne, nic już nowego dla etnologii nie wynika. Wynikać natomiast może
wiele, jeśli tylko zacznie się uwzględniać szczegółowy kontekst (od społecznego, ekonomicz
nego, poprzez historyczny, aż po dogmatyczny i teologiczny).
9
Chciałabym uniknąć traktowania Boga w tak rozumianej religijności jako „obcego", do
czego wysuwałam już wcześniej pewne zastrzeżenia. Podkreślam autonomię Boga w tym
typie doświadczenia i kultury i to Go plasuje na pozycji - w widzeniu kulturowym - „Innego",
ale nie „obcego". Jest „Inny" ze względu na omnipotencję, jaka przydawana jest przez M u
wierzących, zwracających się do Niego z zaufaniem, szukających u Niego pomocy, pociechy
i oddających M u cześć.
�WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE
109
adekwatne do wyrażenia tego typu przeżycia: Pan Bóg jest wszędzie i modlitwa
wszędzie dozwolona. Jak różaniec odmawiam, to wyjdę sobie na dwór, usiądę
na ławeczce i go zmówię. Ja nie wiem, czy to jest dobrze czy nie, ale tak
jestem nauczona, że Pan Bóg jest wszędzie i wszędzie wysłucha. Nawet czasami
w oborze się modliłam czy pociągnęłam jakąś pieśń, bo tak sobie pomyślałam,
że przecież Pan Bóg to też się w stajni urodził, między bydlętami, więc to
chyba tak też jest przyjęte. Ja nie wiem. Każdy żyje jak uważa, a jak to będzie
osądzone, to nikt nie może powiedzieć (AZE, kas. V, rozm. 8, str. A); Ja to
się modlę nawet przy dojeniu krów. Co mi na myśl przyjdzie, na przykład
takie wiązanki modlitw, to też sobie odmawiam. Lubię się modlić raczej tak
po swojemu, tak od siebie. Ale nawet różaniec czy coś innego. Nie że przed
obrazem zaraz muszę (AZE, kas. V I I I , rozm. 14, str. A); Człowiek nie jest jedna
kowy, modli się też różnie, ale jak go spotka jakieś nieszczęście czy co, to zwraca
się do Boga. Najlepiej to modlić się słowami prostymi, swoimi, z serca. Jak
człowiek żyje wiarą, to ma się krótkie westchnienie do Pana Boga, czy do
Pana Jezusa, czy do Matki Boskiej, kilka słów, ale taka modlitwa [najlepsza
w pojęciu rozmówcy - I.K.] polega na tym, że ma się więcej czasu, na skupieniu
się i oddaniu się (AZE, kas. IV, rozm. 7, str. B).
W definiowaniu doświadczenia religijnego należy zwrócić uwagę na jego
aspekt poznawczy, jako poznanie przez intuicję i afektywne uchwycenie znaczeń
i wartości, jakie obserwuje się w świecie emitującym jakościowo różne sygnały
i znaki. Można poza tym zaobserwować w tak realizowanej religijności, że więk
szość działań życiowych ma charakter wielofunkcyjny - żadna z czynności nie
występuje jako odrębny sposób bycia. Występują w symbiozie z własną religią
i wiarą, które usensowniają całą rzeczywistość. Tę cechę niektórzy traktują jako
konstytutywną dla tradycyjnego modelu kultury (Pawluczuk 1990). Doświad
czenie religijne obejmuje także aspekt społeczny, kiedy akcent położony zostaje
na grupowe odczucie owego doświadczenia, dzięki czemu dochodzi do nawią
zania łączności z Bogiem (Kuczkowski 1993, s. 101-102). Niektóre podejścia
wyłączają z samego doświadczenia religijnego wszelkie emocje, które raczej na
leży przypisać praktykowanym obrzędom i kultowi. Inni badacze sądzą nato
miast, że doświadczenie zachodzi na poziomie percepcyjnym, a nie refleksyj
nym. Jest to swoista wiedza empiryczna powstająca jako wynik percypowania
(widzenia, słyszenia, czucia) obecności Boga i świętości (Kuczkowski 1993,
s. 101-102). Za każdym razem podkreśla się jednak, że doświadczenie religijne
jest na tyle swoiste, że nie można go sprowadzić do żadnego innego doświad
czenia (w sferze świadomości i odczuć). Stoi ono u podstaw religijności, charak
teryzuje się stałością, a pod jego wpływem zachodzą procesy o trwałych skut
kach, prowadzące do wierzeń religijnych, a te - do ogólnej postawy religijnej
(Kuczkowski 1993, s. 194): Jak się miał mój syn urodzić 20IX, to ja 9 IX byłam
na Jasnej Górze. Prosiła mnie taka samotna pani, już starsza, bo bała się sama
jechać do Częstochowy i mnie prosiła czy nie mogłabym z nią jechać. A ja już
w błogosławionym stanie byłam i trochę się bałam, bo tam dużo ludzi i ścisk.
Ale, z Bożą pomocą... Jak ludzie idą tam na Ofiarę, to tam, przed kaplicą Matki
�по
INGA KUŹMA
Boskiej zbiera się ogromny tłum ludzi. Ludzie napierają. A ja zaczęłam się bać,
a ludzie jak tak idą do przodu to nie patrzą, kto przed nimi i w jakim stanie. A po
lewej stronie cudownego obrazu Matki Boskiej, jest taki boczny ołtarz, gdzie jest
Matka Boska, w normalnej, ludzkiej postaci i trzyma tak Pana Jezusa zdjętego
z krzyża na kolanach i w ramionach. Do tej kaplicy prowadzą trzy stopnie, a ja
czuję już, że źle się dzieje i tak byleby dojść do tej kaplicy bocznej, do tych stopni.
Żeby tylko tam dotrzeć, bo ludzie napierają. I widzę, że nie da rady, że się nie
przecisnę. I mówię tak: „Matko Boska, jeżeli mnie się tu nic nie stanie i dziecku,
to już to dziecko, jak się szczęśliwie urodzi, to je sobie Matuchno weź. Jak do
rośnie, to ja Ci je ofiaruję i Twojemu Synowi. Niech służy Tobie". I synowi to
dopiero to opowiedziałam, jak on już zadecydował, że chce iść do seminarium.
On miał powołanie już bardzo wcześnie, od końca szkoły podstawowej, ale ja nic
nie mówiłam, on nic mi też nie mówił, ale ja, jak to matka, chociaż nie wie
działam, to widziałam. Dopiero jak maturę zdał i zdecydował ostatecznie...
I potem tak mi powiedział, że jak to nas Matka Boska za słowo trzymała, bo jak
miał wybrać sobie przydomek, to wybrał właśnie od Matki Bożej Jasnogórskiej
(AZE, kas. X I , rozm. 19, str. В ) ; To było dawno, podczas wojny, albo w 43 albo
w 44 roku. To był taki obraz na papierze, bardzo zniszczony, Matki Boskiej
Częstochowskiej. I ci ludzie, którzy go mieli, zaczęli opowiadać, że jednego
dnia im się odnowił i był jak znowu namalowany. Ludzie się schodzili i tam się
modlili. Doszło to do żandarmów, przyszli, wzięli obraz i go zabrali. Na pewno
go zniszczyli, no bo jak? Bali się przecież, a wtedy to mało kto o jakiś wieściach
słyszał, radia nie było i to pewno się zbiegło z utworzeniem jakiegoś nowego
frontu i ze zmianą na wojnie. To była jakby zapowiedź czegoś nowego. Odnowie
nie obrazu, to jak odnowienie czegoś w życiu. To był cud i zapowiedź czegoś
nowego. Jak wiadomości nie docierały, to byłby to sposób zakomunikowania
czegoś ludziom, że to dobro nadejdzie (AZE, kas. I I , rozm. 3, str. B).
Głównym zarzutem, jaki można by postawić dotychczas zaprezentowanym
rozważaniom nad głębokim poziomem religijności typu ludowego byłoby zbytnie
psychologizowanie. Gdzie w tym etnologia, czy antropologia? Czy dane, które
mam do dyspozycji pozwoliłyby na bardziej „antropologiczną" intepretację,
zmierzającą do odkrycia przeżycia głębi? Aby podjąć ten problem należałoby
jeszcze raz przyjrzeć się doświadczeniu religijnemu. Przyjmuję, że doświad
czenie to zajmuje przedostatnie miejsce w następującym szeregu: religia - wiara
- religijność - doświadczenie religijne - przeżycie głębi. Poprzedza ono przeży
cie głębi i jest koniecznym warunkiem - jak uważam - urzeczywistnienia się
tego przeżycia. Do wszystkich cech doświadczenia religijnego, jakie zostały
wymienione wcześniej, należałoby poczynić jedną uwagę: doświadczenie, oprócz
tego, że można je zanalizować ze względu na jego przedmiot oraz intencje
wewnętrzne wierzących (co usiłowałam zaprezentować), znajduje przecież swój
10
1 0
Była to bardzo poruszająca rozmowa. Moja rozmówczyni płakała, kiedy opowiadała mi
historię powołania swojego syna - jedynaka, który właśnie tuż przed naszym spotkaniem przyjął
święcenia kapłańskie w Częstochowie.
�WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE
111
11
wyraz w kulturze . Ten mój postulat jest jakby odwrotną stroną medalu, którego
awersem był ów „behawioryzm" metodologiczny opisywany wcześniej. Moje
postępowanie byłoby przejściem tej samej drogi, ale w odwrotnym kierunku, niż
było to czynione zazwyczaj. Ślady tej „materializacji" przeżycia głębi, jeśli
w ogóle nastąpiło, a na pewno jakiegoś doświadczenia religijnego - skoro roz
mówca deklarował tego typu poruszenie wewnętrzne związane z sytuacją religij
ną, w jakiej się znajdował i którą (co ważne) sam określał jako religijną - poja
wiały się w wypowiedziach wielokrotnie, kiedy rozmówcy mówili o modlitwie
i o swoich „sposobach" rozmowy z Bogiem: Wyrwie się modlitwa o różne spra
wy, ale czy ona dochodzi do Pana Boga, to nie wiadomo, czy człowiek godny czy
niegodny. Ja to się modlę najwięcej za nieszczęśliwych i tych, co to mają mężów
pijaków i za tych, co błądzą. Proszę Boga, żeby chciał pocieszyć takie rodziny.
Najczęściej proszę o łaskę i wstawiennictwo Matkę Bożą u Jej Syna, bo może
człowiek jest niegodny tak sam się do Pana Jezusa zwracać. Matka Boża łaskaw
sza, wysłucha lepiej. No, chyba że się prosi Pana Jezusa przez Jego miłosierdzie,
bo człowiek nie robi tak, jak powinno być, tylko grzeszy (AZE, kas. I I , rozm. 3,
str. B); Modlitwa jest wszędzie ważna, tyle żeby być skupionym. Żeby inne myśli
nie przychodziły do głowy, że ja tu mówię „ Ojcze nasz " czy „ Zdrowaś ", a myślę,
co by tu jutro na obiad ugotować. Te myśli trzeba odrzucić. Skupić się tylko na
tym jednym. Modlitwa może być bardzo krótka, ale człowiek musi sobie powie
dzieć, że ja teraz rozmawiam z Panem Bogiem. Nawet ubierając się, wstając,
skupić się i wtedy się modlić. Takie odklepywanie, to nie tak. To tak, jak ksiądz
mówi, kiedy człowiek się modli i klęknie, to powinien się skupić i tak sobie powie
dzieć: Panie Boże, czy mogę z Tobą rozmawiać? Proszę otwórz mi drzwi. Wtedy
Pan Bóg je otwiera i wtedy te myśli nie przychodzą do głowy takie głupie i cie
kawskie. I wtedy tak można rozpocząć modlitwę (AZE, kas. V, rozm. 9, str. B).
Co zaś dzieje się za „drzwiami"? Czasami, jak się zwalało dużo na człowieka,
to brałam rower i do Bełchatowa jechałam do kościoła. Jechałam ścieżkami
i modliłam się. A potem w kościele na przykład jakąś pieśń tak pięknie śpiewali.
To chowałam się w jakimś zakątku i łzy to mi leciały jak grad (AZE, kas. IV,
rozm. 6, str. A); Kiedy przed krzyżem modlimy się razem z innymi paniami od
nas, z koła różańcowego, na końcu jest zawsze ofiarowanie i to wtedy najczęściej
ja się modlę, tak z głowy, swoimi słowami. Ja wiem dlaczego? Po prostu to jest
jakimś natchnieniem, że to się wydobywa jakoś z serca, że wypływają te słowa
z serca. To moment jest taki, że się myśli jakąś intencję i słowa same płyną.
A dziewczyny to nie raz płaczą i się mnie pytają, skąd mi się to bierze i że jak się
11
Religioznawcy podkreślają, że te dwa aspekty wcale nie wyczerpują, a dopiero otwierają
niejako tajemnicę doświadczenia religijnego, albowiem to, co stanowi jego istotę wymyka się
obiektywnemu opisowi. Można dokonać podziału na tzw. doświadczenie dawne, w sensie - intui
cyjne, bezpośrednie, cechujące się zmysłowo dostępną świętością, powszechną i bezpośrednio
się objawiającą, oraz na tzw. doświadczenie nowsze - gdzie świętość, dawniej równomiernie
rozproszona, zaczęła się „kondensować" w postaci nadzwyczajnych znaków, w które się wciela,
przybierając postać zjawisk z zakresu np. estetyki (piękno, harmonia, przeżycie estetyczne) czy
odczucie pełni życia, kosmosu oraz „czegoś jeszcze" (Strojnowski 1975, s. 11-17).
�112
INGA KUŹMA
tak modlę, to zawsze jest to takie. Ale to Bóg natchnienie daje (AZE, kas. V I ,
rozm. 10, str. A). Wiara zawsze jest wypowiadana, a ta wypowiedź (czy będzie
to modlitwa, czy tzw. świadectwo) jest przecież w gruncie rzeczy większą jed
nostką znaczeniową - tekstem kulturowym, пр.: Aniele boży z nieba wysokiego I
pozdrów ode mnie Jezusa mojego. I Powiedz Mu wszystkie myśli moje, I że ja
Go kocham jak duszę swoją. I Kocham i kochać nigdy nie przestanę, I dopóki się,
mój Jezu, do Ciebie nie dostanę (AZE, kas. X I I , rozm. 21, str. B ) . Tego typu
teksty kulturowe przekazują niejako w skondensowanej postaci przynajmniej
dwie podstawowe sprawy. Z jednej strony - stosunek do sacrum, czyli do pod
miotu modlitwy (jest to swoista teologia wierzącego, będąca odbiciem ogólniej
szej teologii, funkcjonującej na poziomie danego typu kultury). Z drugiej strony
- stosunek do własnych intencji wierzącego (czyli swoista antropologia, również
osadzona w kulturze). Wychodząc poza dosłowne rozumienie terminu „tekst",
można przyjąć, że takimi tekstami były również dotychczas cytowane wypowie
dzi określające warunki i komponenty nawiązania kontaktu z sacrum: od psy
chicznego i emocjonalnego nastawienia po okoliczności zewnętrzne sprzyjające
lub niesprzyjające modlitwie, poprzez wyobrażenia dotyczące reakcji Boga,
własnej ludzkiej kondycji, wagi wypowiadanych i odczuwanych słów, po samą
możliwość wejścia w relację z Bogiem. Interpretacja etnologiczna, jaką proponuję
wobec religijności typu ludowego, jest interpretacją zmierzającą ku zaznaczeniu
pewnej zmiany, która jest uprawomocniona w podejściu do tego typu religij
ności. Kładę nacisk na aspekt świadomościowy religijności ludowej, zawarty
w wypowiedziach jej podmiotów. Muszę podkreślić, że postulowana przeze mnie
zmiana dotyczy tylko podejścia etnologa do tej kultury. Trudno jednak byłoby
mi stwierdzić z całkowitą pewnością, że badam kulturę, w której rzeczywiście
zaszły przemiany na rzecz „świadomej" religijności. Współcześnie, na tyle zmie
niły się badawcze opcje i narzędzia, że niemożliwe stało się takie podejście, jakie
reprezentowały poprzednie generacje etnologów zajmujących się religią i poboż
nością ludową. Z tego względu, z aktualnego punktu widzenia, prawdopodobne
jest, że już w zachowaniach i wypowiedziach XIX-wiecznego chłopa można
byłoby wyodrębnić „intelektualne" ustosunkowanie się do przeżycia religijnego.
Sprawa nie jest jednak tak oczywista, gdy przyjrzeć się innemu rodzajowi
„tekstów" i „materializacji" doświadczeń religijnych, jakimi są plastyczne przed
stawienia świętych, Matki Bożej, Jezusa i stosunku do nich oraz ich roli dla prze
biegu samego doświadczenia. Być może z racji ich większej „dosłowności", cho
ciażby dlatego, że są widzialne oraz odwołują się do stałych i utrwalonych przez
tradycje wydarzeń z życia osób świętych czy wydarzeń religijnych. Modlitwy
natomiast mogą rodzić się pod wpływem impulsu, są mniej „statyczne" w swojej
formie, więcej jest wariantów jednego motywu modlitewnego, mają zastosowa
nie bardziej uniwersalne dla wierzącego, który może objąć modlitwą dosłownie
12
1 2
Modlitewka ta niewiadomymi kolejami zawędrowała do rodziny rozmówczyni. Być może
jest nawet autorstwa kogoś z jej rodziny, jak wiele innych modlitewek, które udało mi się zgro
madzić podczas badań.
�113
WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE
każdą sytuację, w jakiej się znajduje. Obrazy w takim kontekście nie spełniają
roli jedynego stymulatora uczuć i myśli pobożnych , a nawet - jeśli przedsta
wienie wizualne odbiega od konwencji już oswojonej - mogą wywołać zgorsze
nie czy zdziwienie: Ma pani tu takie obrazki, co są wszystkie podobne do Boga,
ale ma pani różne i za Bogiem i po Bogu. Niektóre to mnie się wydają w ogóle,
jakby to nie był święty, bo go wcale nie znam i pierwszy raz widzę
(AZE,
kas. V I I , rozm. 12, str. B); - Jak pani myśli, skąd artyści biorą tyle pomysłów
i dlaczego jest tyle różnych przedstawień Pana Jezusa? - Chyba ze zdjęcia czy
coś takiego, co są od początku istnienia Pana Jezusa. Przecież i Matka Boska
chodziła i żyła na świecie i była widzialna. Więc była już ta podobizna i teraz
tylko ją przetwarzają. Ja tak sądzę, że jakieś podobizny powstały za życia tych
osób. No bo jak inaczej? - A co w takim razie z tymi obrazkami przedstawiają
cymi Pana Boga? - Pana Boga nikt nie widział i to każdy mógłby Go sobie
wyobrazić jak chce [...]. A tutaj ta podobizna Pana Boga, to też jest taka, że jak
my jesteśmy ludźmi przez Niego stworzonymi, no to w innej postaci nie można
Go było inaczej pokazać. - Ale On jest tutaj ciągle pokazywany jako starzec.
- No bo nie można chyba inaczej, skoro On jest od początku świata (AZE,
kas. IV, rozm. 7, str. B); Nie raz to sama mówię, jak gdzieś sama widzę, że ten
Pan Jezus to jakoś mało na tym obrazie do siebie podobny. Nawet na tych obraz
kach, też nie jest tak bardzo podobny (AZE, kas. V, rozm. 8, str. A ) . Cytowany
materiał źródłowy dowodzi niewątpliwie, że w religijności w ludowym typie
kultury najmocniejszą kategorią jest po dziś dzień kategoria integralności orbis
interior, zwłaszcza na poziomie odczuć wizualnych, kiedy to własna wiara prze
kłada się na elementy doświadczenia świata swojskiego i znanego - korzysta ze
13
14
1 5
13
Choć jest to stymulator bardzo ważny, co dowiedzione zostało licznymi eksperymentami
psychologicznymi, które wykazały, że doznania kinastezyjne wzmacniają doświadczenie emo
cjonalne i ożywiają kult (Kuczkowski 1993, s. 253-254).
Reakcja rozmówczyni na widok albumu, który zabierałam ze sobą na każdą rozmowę,
wypełnionego obrazkami z bardzo wieloma przedstawieniami rozmaitych świętych Kościoła
katolickiego, Matki Bożej, Jezusa, aniołów, także Boga Ojca oraz Ducha Świętego. Poza tym,
moje pytania dotyczące obrazów i ten album zawsze wzbudzały podejrzenie, że przyszłam
„zawracać" z wiary katolickiej. Pytanie o rzeczy dla moich rozmówców oczywiste, miały chyba
godzić, według nich, w sens tych praktyk czy zachowań, o jakie się dopytywałam. Pytam się,
czyli nie wiem i nie znam czegoś, a skoro nie wiem i nie znam, to jestem, być, może innowierczynią. W takiej sytuacji, kiedy etnolog jest, nie raz i nie dwa, stawiany w „krzyżowym ogniu" pytań
o jego własny stosunek do Boga i religii, trzeba umieć wyważyć między celem takiej rozmowy,
jakim jest dobro badań, a szacunkiem wobec rozmówcy, który oczekuje od nas „wzajemności".
Każda rozmowa to swoista wymiana darów, tym bardziej poruszająca, im bardziej osobistych
doświadczeń dotyczy.
Moja pierwsza reakcja, kiedy znalazłam się w sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej,
w tzw. cudownej kaplicy, gdzie wisi łaskami słynący obraz Madonny z Dzieciątkiem, wcale
nie była religijna, choć na sposób „ludowy" właśnie religijna. Gdy spojrzałam na obraz, zdziwi
łam się dlaczego Matka Boża jest tutaj wymalowana taka brzydka? Status etnologa nie chroni
od zachowywania się czasami jak „typowy" dyspozytariusz kultury z „małym alfabetem",
który tylko to, co „piękne" (mimo wcześniejszego i nadrzędnego kontekstu religijnego) uznaje za
boskie i sakralne.
1 4
15
�114
INGA KUŹMA
swojskich wyobrażeń o czasie, przestrzeni, o tym, co jest boskie i o tym, co
ludzkie. Z drugiej strony, nie brak i świadectw będących wyrazem „świadomej"
postawy religijnej w stosunku do obrazów: Każdy obraz jest wart. Wszędzie jest
Pan Bóg i oznacza jedno i to samo. Wszystko jedno, jakie obrazy i jak w kościele
w środku jest (AZE, kas. IV. rozm. 6, str. A); Obraz to nie tyle żeby mi się podo
bał, ale jaką ma wartość... Ale to jaki ma wygląd, to nie jest istotne. Tak samo
jak człowiek. Nie każdy, kto pięknie wygląda jest wartościowy (AZE, kas. V,
rozm. 8, str. A); Grunt żeby był obraz i żeby to był znak, że Bóg zamieszkał
z nami. Wszystkie obrazy prowadzą do modlitwy i do Boga. Wszystkie prowadzą
nas do jednego Boga, tyle, że ktoś je inaczej namalował. Jakże by tego nie ko
chać, to takie piękne, miłe! (AZE, kas. V I I , rozm. 14, str. A); Dla mnie obrazy to
jakby przenośnia była. Coś takiego, kiedy łączę się z tym, co na obrazie jest
przedstawiane, czy z taką Matką Bożą, czy z Panem Jezusem. Ale ja nie czczę
obrazu samego, ale czczę w przenośni, duchowo się przenoszę do tego obrazu, do
tej Matki Bożej. Mam szacunek dla nich i dlatego oddaję cześć temu obrazowi,
ale daję wyraz swojej wiary w Pana Boga w rzeczywistości. To jest połączenie
duchowe z tą wielkością, do której się modli, którą się prosi o łaski. Jak widzę ten
obraz, to może bardziej przeżywam tę modlitwę
(AZE, kas. X I I , rozm. 21,
str B). W wypowiedziach tych pojawia się niewątpliwe werbalizacja doświad
czenia religijnego oraz ślad przeżycia głębi, którego „kanałem" kulturowym,
obok modlitw, są również obrazy wspomagające kontemplacje religijną. Z pew
nością nie brak jej w ludowym typie kultury, której nie jest obcy także swoisty
mistycyzm: zachodzi teofania , wszystkie „dzienne sprawy" odnosi się do Boga,
zasadniczym sposobem życia jest modlitwa. Poza tym (podkreślając wątek bycia
godnym bądź niegodnym spotkania z sacrum) poddaje się pod osąd Boga swoją
kondycję ludzką, a swoich działań, choćby bardzo usilnych wobec Boga, nie
sposób sprawiedliwie samemu ocenić. Dlatego tak ważnym punktem odniesienia
jest religia i Bóg. Intensywność tego typu przeżyć i doświadczeń trudno mierzyć
np. częstotliwością udziału w rozmaitych formach kultu istniejących w Kościele
katolickim. Nie zawsze częste uczestnictwo jest świadectwem zaangażowania
16
17
1 6
Ta ciekawa wypowiedź pochodzi od matki zakonnika, już cytowanej, stąd być może jej
niemal teologiczne tłumaczenie roli kultu obrazów w Kościele katolickim.
Teofania rozumiana jako pojęcie szersze, obejmujące przede wszystkim chrystofanie ze
względu na specyfikę wyznania w opisywanej kulturze. Chrystofanie zachodzą zazwyczaj, może
nie na poziomie sensu stricte odnoszącym się do objawienia samego Chrystusa (w przeciwień
stwie do objawień prywatnych Matki Bożej, które jednak dość często występują w tym typie
religijności), ale na poziomie Jego uobecnienia, jakim jest Eucharystia, będąca centrum mszy
katolickiej. Byłoby to objawienie się samego Boga podczas kultu, jaki odprawia się ku Jego czci.
Poza tym teofanie nie mają miejsca tylko sporadycznie i jednorazowo, ale w takim ujęciu
- zachodzą regularnie i powtarzają się. Co ważniejsze, „wiele opisów teofanii jest opowiada
niem w antropomorfícznej formie tego, co się bezpośrednio przeżyło", a „późniejsza refleksja
prowadzi często do przyjęcia jakiegoś elementu pośredniczącego (sen itp.) [...] aby podkreślić
istniejący, mimo teofanii, dystans do objawiającego się bóstwa" (Leksykon religii... 1997, s. 479;
podkr. - I.K.), czyli wkracza w tym momencie kultura.
1 7
�WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE
115
religijnego i postawy rzeczywiście przesyconej wiarą, choć na pewno są to mier
niki orientacji stylu życia (Świtała-Trybek 2000, s. 49). Doświadczenie religijne
w Polsce o tyle indywidualizuje się, że to, co dawniej wyznaczało tradycyjny
model religijny: dostosowanie się do ogólnego i rodzinnego zwyczaju, poczucie
wypełnienia obowiązku wobec Kościoła czy wyrażenie w ten sposób poparcia
dla innych niż religijne celów, jak chociażby wartości patriotyczne czy więzi
narodowe i tożsamość grupowa, w deklaracjach schodzi na plan dalszy (Switała-Trybek 2000, s. 49-53). Obecnie wierni wskazują jako naczelne motywacje,
które popychają ich do uczestnictwa w praktykach religijnych, spełnienie nakazu
sumienia oraz przeżycie religijne. Własna religijność (jako przeżycie osobiste
i wewnętrzne) staje się przedmiotem refleksji. Religijność typu ludowego zmie
nia się na pewno w opisach etnologów, socjologów i religioznawców. Co nato
miast zmienia się dla ludzi klasyfikowanych przez badaczy jako dyspozytariusze
kultury typu ludowego? Czy zauważają jakieś zmiany wobec tego, co było
„kiedyś"? Jeśli tak, z pewnością byłby to dowód istnienia meta-języka kulturo
wego, będącego samo-komentarzem kultury. I dzieje się tak np. w przypadku
obrazów religijnych: Dawniej to ludzie jeszcze mieli taki zwyczaj, że więcej ob
razów zawieszali, może dlatego, że mniej szkół mieli, nie to co dziś, ze szkołami.
Teraz to ludzie wykształceni, to tylko im jeden obrazk musi wystarczyć, mały.
A jeszcze inne budownictwo było, inne meble dawniej. Teraz to coś mniej pasuje
jedno drugiemu (AZE, kas. V I I , rozm. 13, str. B); Teraz to obrazów wcale już
nie ma. Ładny widok, ładny kwiatek byleby był, ładne zdjęcie i to wszystko.
A powinny obrazy być (AZE, kas. X, rozm. 18, str. A-B); Ludzie współcześnie to
traktują życie, że coś jest niemodne i tylko jeden krzyżyk mają i jeden obraz,
byleby był. Uważam, że obrazy powinny być, bo bez Boga, to ani do proga (AZE,
kas. X I , rozm. 19, str. A-B).
Zamykając moje rozważania, pragnę podkreślić, że odejście od zastanego
w etnologii sposobu analizy i intepretacji religijności typu ludowego, pozwoli
- być może - na odkrycie w niej zupełnie niedostrzeganych obszarów. Takim ob
szarem jest - według mnie - przeżycie głębi, wyłuskane ze specyficznego charak
teru doświadczenia religijnego, którego ramy wytyczone są przez religijność typu
ludowego. Świat każdej kultury, lub któregoś z jej typów, to przede wszystkim
świat przeżyć, doświadczeń i doznań pojedynczego człowieka. To na poziomie
jednostki toczy się dyskusja z konwencjami kulturowymi oraz z odwrotną wobec
nich potrzebą przekraczania ich i zmiany. Dialog pomiędzy pamięcią o tym, co
było „dawniej" a tym, co jest „teraz", tym, co jest, a co nam się zdaje, jakie powin
no być, dowodzi tylko żywotności kultury. Tym bardziej, skoro dyskusja ta wyra
sta z prawd uznawanych za ważne życiowo, nadających sens ludzkiej egzystencji.
LITERATURA
A n g u t e k D. 1994, Dualistyczny rytuał religijny. Próba ujęcia modelowego, Lud, t. 77, s. 33-45.
B e n e d y k t o w i c z Z. 2000, Portrety „obcego", Kraków.
С i u p а к E. 1961, Kultura religijna wsi. Szkice socjologiczne, Warszawa.
�116
INGA KUŹMA
C y w i ń s k i В. 1982, Korzenie tożsamości, Rzym.
C z a r n o w s k i S. 1956, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] Dzieła, t. 1, Warsza
wa, s. 88-107.
H e m k a A., O l ę d z k i J. 1990, Wrażliwość mirakularna, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty,
nr 1, s. 5-8.
K a c p r z a k N . 1999, Sensualizm- próba „gęstego opisu", Etnografia Polska, t. X L I I I , z. 1-2,
s. 37-61.
K u c z k o w s k i S. 1993, Psychologia religii, Kraków.
Leksykon religii... 1997, Leksykon religii. Zjawiska - dzieje - idee, Warszawa.
Ł o ś M . 1985, „Role społeczne" w nowej roli, [w:] O społeczeństwie i teorii społecznej. Księga
poświęcona pamięci Stanisława Ossowskiego, E. Mokrzycki, M . Ofierska, J. Szacki (red.),
Warszawa, s. 123-144.
O l ę d z k i J. 1989, Świadomość mirakularna, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, n r 3 ,
s. 147-156.
O t t o R. 1993, Świętość. Elementy racjonalne i irracjonalne w pojęciu bóstwa, Wrocław.
P a w l u c z u k W. 1990, Wiara a życie codzienne, Kraków.
P i w o w a r s k i W. (red.) 1983, Religijność ludowa, ciągłość i zmiana, Wrocław.
P i w o w a r s k i W., S t y k J. (red.) 1993, Przemiany religijności społeczeństwa polskiego w świe
tle badań lubelskiego środowiska naukowego, Warszawa.
S t o m m a L . 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa.
S t r o j n o w s k i J. 1975, Doświadczenie wierzących, Więź, nr 12, s. 11-17.
Ś w i t a ł a - T r y b e k D. 2000, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku, Wrocław.
T h o m a s W.I., Z n a n i e c k i F. 1976, Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1, Warszawa.
T o m i c k i R. 1981, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej,
M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), t. 2, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k - Ł ó d ź , s. 29-70.
Z d a n i e w i c z W. (red.) 1983, Religia i życie społeczne, Poznań-Warszawa.
INGA KUŹMA
EXPRIMER L'INEXPRIMABLE
Resume
Comment dans la culture religieuse traditionnelle polonaise l'ethnologue peut-il chercher le
niveau le plus intérieur d'une experience religieuse profonde? Aux yeux de l'auteur de Г article
concernant ce probléme cette recherche est possible autant que valable. Mais la demarche proposée est difficile, car la tradition ethnologique en Pologne (depuis le X I X siecle) ne mettait
Г accent que sur Г analyse des comportements et des pratiques religieuses «visibles», c'est-á-dire
les plus accessibles á observer et á apprecier (comme les pélérinages, le culte de saints, etc.).
De cette maniere beaucoup d'anciens ethnologues pratiquaient plutót la methode favorisant la
demarche «behaviorique». On a posé la these que la religiosité ancienne (du X I X siecle) était
superficielle, parce qu'elle se caractérisait de la «pensée magique». Elle serait une religiosité
irrationnelle, mais sans les événements profonds ou mystiques et sans la conscience approfondie.
Pire, les mémes observations ont été rapporté á la religiosité contemporaine traditionnelle. Cette
methode ethnologique mentionnée, et la stéreotypisation qu'elle pratiquait, a stygmatisé la reli
giosité actuelle comme l'identique avec le type de la religion du X I X siecle. Malgré les objec
tions que la nouvelle proposition du changement de la demarche ethnologique dirigerait vers la
psychologie, l'ethnologue dispose en fait des possibilités d'interpréter autrement - mais toujours
de facón anthropologique - les experiences religieuses profondes. Ainsi chaqué experience, meme
la plus personnelle, passerait par les manifestations culturelles. Cest la culture qui decide quels
е
е
е
�WYPOWIEDZIEĆ NIEWYPOWIEDZIANE
117
objets, quelles formes et quel type ďépreuves serviront á exprimer Г experience religieuse (souvent tellement difficile á évoquer), meme la plus profonde. Et cette tendance existe évidement
dans la culture religieuse traditionnelle, ce que prouvait Г interpretation des materiaux de recher
che en terrain exercé par l'auteur de l'article. Les gens qui réalisent le modele d'une religiosité
actuelle sont bien conscients et autoreflexifs. lis défendent 1'integrité de leur culture, sont fideles
aux formes stables de la religion comme les prieres et le cuite des images pieuses, mais á la fois
- réfléchissent sur leur participation aux pratiques religieuses, aussi que sur leur condition humaine et leur rapport avec Dieu. La ой Г on cherche Dieu i l serait difficile á dire qu'existe la
«pensée magique» - с'est plutót la «pensée religieuse» tout court. De plus, dans le christianisme,
oil Dieu est faconné en tant que personne, i l n'y a pas de mana ou de la puissance impersonnelle.
Dans la culture religieuse contenant la reflexion sur l'appartenance et la foi, ne peut-on manquer
d'experience du profondeur ni de sentiments de rencontrer quelque chose de plus grande que
nous et qui nous échappe. Cest un type ďaffirmation ď u n au-delá - 1'affirmation de Dieu qui
penetre ce bas monde et le transforme. Les autres manifestations sacrées (par exemple les images
pieuses, les invocations á Dieu, les figures des saints, etc.) servent d'intermédiaire et aident les
gens á trouver les conditions les plus satisfaisantes pour prendre contact personnel avec sacrum.
En ce moment-lá se forment les sentiments et les emotions sur la base d'une experience religieuse
survecue. Mais aussi se constituent les reflexions sur la nature-meme de cette experience et á la
fois sur son relation avec le participant (ou fidele) et avec la tradition religieuse dont i l obéit
et qui le souvent transgresse. Le dialogue est en cours meme dans la culture traditionnelle
- elle est plus ouverte qu'on ne le pense. Le dialogue se prolonge toujours entre les fideles et le
sacrum, entre la theologie et l'anthropologie, officielles et non-officielles. D'oíi proviennent
les légendes sacrées, les preuves ď u n e presence de Sainte Vierge, de Jesus ou des saints sur terre,
les images qui pleurent, etc. Sacrum prend la forme concrete et de plus en moins stable. De cette
facón les fideles «traduisent» les dogmes théologiques en la langue plus proche, personnelle
et quotidienne, en gardant toujours ce qui est inexprimable par sa nature, mais exprimable par la
culture - Dieu lui-meme.
Traduit par Inga Kuźma
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d433f58305686346ecec68d8ada48723.pdf
eb7da38a5729173ec5ce05f8ffdde000
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4923
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1966
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4562
Title
A name given to the resource
Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; s.131
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lata 1918-1939 to t a k ż e okres stabilizowania się
pozycji i autorytetu Juliusza Zborowskiego w k r ę g a c h
oficjalnej nauki. Prowadzi badania w Pracowni S ł o w n i k a
Staropolskiego prof. Nitscha. Progresywnie zostaje mia
nowany c z ł o n k i e m K o m i s j i J ę z y k o w e j , K o m i s j i Etno
graficznej i K o m i s j i Geograficznej Polskiej A k a d e m i i
Umiejętności w Krakowie. Jest C z ł o n k i e m H o n o r o w y m
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Z w i ą z k u G ó r a l i
P o d h a l a ń s k i c h . W 1937 r. otrzymuje od p a ń s t w a swój
pierwszy Złoty K r z y ż Z a s ł u g i .
Wojna - to lata trudnej w a l k i o utrzymanie p o l
skiego charakteru Muzeum oraz o o c h r o n ę zbiorów, k t ó r e
dzięki Juliuszowi Zborowskiemu nie zostały zniszczone
ani rozproszone. Wyzwoleniu
Zakopanego
przyświeca
okno dyrektorskiej kancelarii — znak, że nie przerwano
w niej pracy ani przez c h w i l ę .
Starszemu Panu n i e ł a t w o j u ż w y r u s z a ć w teren, nie
rezygnuje jednak z dawnej a k t y w n o ś c i . I d ą w ś w i a t
publikacje, p i ę t r z ą się w szafach i szufladach stosy no
tatek, cyzelowanych latami - w i e l e w a r t a ich rzetelność
naukowa i literacka. Przez k a n c e l a r i ę p r z e w i j a j ą się
nieodmiennie t ł u m y i n t e r e s a n t ó w i p e t e n t ó w — górali
i dziennikarzy, n a u k o w c ó w i a r t y s t ó w , s t u d e n t ó w i sta
rych przyjaciół. W setki liczą się p o d z i ę k o w a n i a za po
moc, rady i w s k a z ó w k i rozrzucane h o j n y m i g a r ś c i a m i .
Nazwisko Juliusza Zborowskiego figuruje w d z i e s i ą t k a c h
k o m i t e t ó w najrozmaitszych p r z e d s i ę w z i ę ć i akcji k u l
turalnych. Dzięki N i e m u wzrasta z roku na r o k ranga,
znaczenie i promieniowanie instytucji
którą
steruje
Mnożą się w y r a z y czci i uznania W 1952 r profesor
Zborowski otrzymuje swój drugi Z ł o t y K r z y ż Zasługi
w 1957
K r z y ż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
roku 1962 s p o ł e c z e ń s t w o Zakopanego hucznie obchodzi
50-lecie działalności naukowej swojego
Bacy"
taki
ho'w~iem przydomek j u b i l a t tymczasem uzyskał
Czyż
może istnieć w i ę k s z y d o w ó d uznania*^
*
W p e ł n e n a p i ę c i a i niepokoju tygodnie kwietnia,
maja i czerwca o d w i e d z a l i ś m y Go w szpitalu. Nawet
personel szpitalny - p i e l ę g n i a r k i , salowe, w s p ó ł p a c j e n c i
nie b y l i w stanie oprzeć się e m a n u j ą c e j p r o m i e n n o ś c i
Dyrektora. „ T a k - dziś ma się lepiej" informowali
już od progu — „leży sobie cichutko i t y l k o się u ś m i e
cha". Do przesady skromny i nie d b a j ą c y o siebie, u k r y
w a ł starannie stan swego zdrowia i samopoczucia. Zanim,
ktokolwiek z o d w i e d z a j ą c y c h b y ł w stanie się spostrzec,
już d a w a ł się w c i ą g n ą ć w r o z m o w ę ze swego p o d w ó r k a .
Szła rzecz o n o w y m kotle w p i w n i c y z palaczem
i o papierkach z k i e r o w n i c z k ą administracji, o rachun
kach z k s i ę g o w y m i frekwencji z w i e d z a j ą c y c h z d z i a ł e m
K
R
Społeczna
akcja
organizowania
tzw. wiejskich izb p a m i ą t e k , zaini
cjowana przez Polskie Radio, p r a s ę
i P T T - K , a k t y w n i e rozwija się w
roku b i e ż ą c y m w z w i ą z k u z obcho
dami M i l l e n i u m . Izby p a m i ą t e k s ą
p o w s t a j ą c y m i na wsiach i w osadach
z a l ą ż k a m i m u z e ó w regionalnych, w
k t ó r y c h gromadzi się eksponaty 'po
chodzące z d a r ó w miejscowego spo
łeczeństwa. S ą to zabytki k u l t u r y
materialnej i sztuki ludowej, a tak
że r ó ż n e a o rodzaiu dokumenty hi¬
storyczne i zabytki z w i ą z a n e z da
nym reeinnpm i ips*n n r y p ^ ł n ś n i a
lub wybitn^yn^jednostkami d z i a ł a j ą
O
o ś w i a t o w y m " . Na p a r ę d n i przed ś m i e r c i ą w y g r z e b a ł
z p a m i ę c i t y t u ł m a ł o znanego a r t y k u ł u Witkacego z roku
1919. Z d o k ł a d n ą d a t ą i numerem pisma. „Niech pani
tam zajrzy, m o ż e się przyda do pani pracy, tak b y m
j ą jeszcze chciał przeczytać..."
*
Nie sposób w zwięzłej notatce w y m i e n i ć choćby
części dorobku naukowego Juliusza Zborowskiego. Naj
bardziej prowizorycznie zestawiona bibliografia
Jego
prac (ogłoszona przez W a n d ę J o s t o w ą w „Ludzie",
W r o c ł a w 1965) obejmuje z g ó r ą sto t y t u ł ó w publikacji
z, dziedziny b a d a ń nad dziejami języka polskiego, gwary
góralskiej,
etnografii,
krajoznawstwa,
muzealnictwa"
wreszcie i jego p r o b l e m ó w . W i e l o k i e r u n k o w o ś ć i wszech
s t r o n n o ś ć b a d a ń b y ł a b o w i e m cechą tej formacji u m y s ł o
wej j a k ą r e p r e z e n t o w a ł Juliusz Zborowski, formacji
popartej nie t y l k o o l b r z y m i ą w i e d z ą i z d u m i e w a j ą c ą
e r u d y c j ą , ale t a k ż e ciągle ż y w y m , t w ó r c z y m stosunkiem
do przedmiotu b a d a ń Formacji prawdziwie humanistycz
nej p r a w d z i w i e ludzkiej. A przecież bibliografia
ta
nie jest jeszcze z a m k n i ę t a
W pozostawionych przez
Dyrektora papierach z n a j d u j ą się bezcenne m a t e r i a ł y do
s ł o w n i k a gwary góralskiej
gromadzone przez lata
niemal gotowe do druku zapiski z dziejów p o d r ó ż n i k ó w
t a t r z a ń s k i c h historii Zakopanego Tvluzeum jego Hotelu"
A jeszcze a r t y k u ł y , recenzje, notki i notatki. A jeszcze
w y i miki z czasopism ściśle regionalnych j a k Echo ZakoPodhalańska"
Dyrektor b y ł w s p ó ł p r a c o w n i k i e m i redaktorem '
Cały ten dorobek stanowi obecnie m a t e r i a ł opracowy
wany przez s p e c j a l i s t ó w i badaczy i s t a n o w i ć go będzie
przez lata. Niniejsze wspomnienie nawet w najmniejszym
stopniu nie m o ż e rościć sobie pretensji do oszacowania
choćby tylko tak ograniczonego na p o z ó r zagadnienia,
j a k w a r t o ś ć i znaczenie prac Juliusza Zborowskiego dla
polskiego ludoznawstwa, dla powstania naszej wiedzy
i ś w i a d o m o ś c i k u l t u r y i sztuki Podhala. Problem to
bowiem nie t y l k o p r z e k r a c z a j ą c y w danym momencie
kompetencje piszącej, lecz przede wszystkim możliwość
przedstawienia w szczupłych ramach komemoracyjnego
artykułu.
A przy t y m - tak trudno jeszcze zdobyć się na
dystans i obiektywizm. Tak trudno pogodzić z odejściem
tego, k t ó r y j a k A r k a Przymierza s t a n o w i ł pomost między
d a w n y m i a n o w y m i laty, b y ł P o s t a c i ą nierozerwalnie
z w i ą z a n ą z z a k o p i a ń s k i m p e j z a ż e m i j a k on, niemal od
w i e k ó w t o w a r z y s z y ł p r z e m i j a j ą c y m pokoleniom i spra
wom...
N
zo ołcrGs ! ~™ III* 1
cymi na t y m terenie, p a m i ą t k i boha
terskich w a l k z okupantem w czasie
ostatniej wojny.
Organizatorami izb p a m i ą t e k s ą
miejscowe czynniki, j a k : w y d z i a ł y
k u l t u r y R N , uniwersytety ludowe,
regionalne stowarzyszenia k u l t u r a l
ne. Wiele takich izb p o w s t a ł o w
pierwszym kwartale br. na terenie
województwa
rzeszowskiego
we
wsiach:
Wzdów,
pow.
Brzozów,
Bratkowice
Trzciana i Ś w i l c z a '
now Rzeszów B a l i g r ó d pow Leskow w o j . lubelskim: w P r z y b y s ł a w i rarh now P u ł a w y
Tarnogrodzie
pow,' B i ł g o r a j ; w w ó j . kieleckim —
Asystent
Anna
Micińska
Muzeum
Tatrzańskieg-i
K
A
w Baranowie, pow. Lipsko; w w o j .
katowickim w Ustroniu, pow.
Cieszyn.
Izby p a m i ą t e k cieszą się d u ż y m
zainteresowaniem
społeczeństwa.
Uroczystości otwarcia organizowane
są uroczyście i s t a n o w i ą z reguły
okazję do odczytów poświęconych
kulturze ludowej i historii danego
regionu oraz do w y s t ę p ó w zespołów
regionalnych.
Podobna nieco akcja, zainicjowana
przez Cepelię - tworzenie tzw. izb
regionalnych - zatacza coraz szer131
�sze kręgi (było to j u ż k i l k a k r o t n i e
wzmiankowane w „ K r o n i c e " ) .
8 marca w Koniakowie otwarte
zostało Muzeum Koronkarstwa Bes
kidzkiego. Organizatorami s ą : Ce
pelia, oddział w Katowicach oraz
Wydz. K u l t . PRN. W chacie koronczarka z m a r ł e j przed trzema laty,
M a r i i Gwarkowej, zgromadzono w i e
le koronek, wykonanych przez n i ą
oraz przez jej uczennice. Pokazano
z a r ó w n o tradycyjne „czółka" i k o
szule kobiece, j a k w s p ó ł c z e s n e adaptacie haftu c i e s z y ń s k i e g o serwetki
kołnierzyki,, obrusy i t p .
W roku ' b i e ż ą c y m przewiduje się
otwarcie w i e l u n o w y c h izb regio
nalnych na terenie w o j . k r a k o w
skiego: w Zakopanem - dla Pod
hala, w Łopusznej — dla okolic
Czorsztyna, w Czorsztynie — dla
Spiszą, w Zubrzycy G ó r n e j — dla
Orawy, w Rabce — dla G o r c ó w , w
Starym Sączu — dla Z i e m i S ą d e e kiei i na obrzeżu ieziora w Tresnej - dla Żywiecczyzny.
-
•12 marca otwarto w Białowieży
Muzeum K u l t u r y B i a ł o w i e s k i e j , za
łożone staraniem B i a ł o r u s k i e g o T o warzyswa Kulturalnego. C z ł o n k o w i e
Towarzystwa zgromadzili d r o g ą pe
netracji terenowych ponad 300 eks
p o n a t ó w . R e p r e z e n t u j ą one wszyst
kie n a j w a ż n i e j s z e działy
ludowej,
k u l t u r y białoruskiej na terenie Pol
ski. P r z e w a ż a ceramika, tkactwo
dekoracyjne i hafciarstwo,
frag
menty stroju, meble i s p r z ę t gospo
darski.
Prasa z a r ó w n o k u l t u r a l n a , j a k co
dzienna, d y s k u t o w a ł a ostatnio sze
roko zagadnienia ochrony budow
nictwa drewnianego. W y s u n i ę t o w i e
le propozycji, dotyczących tworzenia
m u z e ó w skansenowskich w r ó ż n y c h
częściach k r a j u . N a j w i ę c e j uwagi
poświęcono kontrowersyjnemu i nie
r o z w i ą z a n e m u ostatecznie projekto
w i zgrupowania w Rzeszowskiem
w j e d n y m miejscu kilkudziesięciu
cerkiewek
k t ó r e D r z e n i e s i o n o hv
z różnych mieiscowości w o i
rze
szowskiego i wschodniej części k r a -
P
O
L
I
S
QUARTERLY PUBLISHED
Wiele pisano o muzeach
skansenowskich na
terenie w o j .
krakowskiego, gdzie w g
projektu
W o j e w ó d z k i e g o U r z ę d u Konserwacji
Z a b y t k ó w p o w s t a ć ma
centralne
muzeum w o j e w ó d z k i e oraz wiele
m u z e ó w regionalnych umiejscowio
nych g ł ó w n i e na Podtatrzu: w Za
kopanem, Ł o p u s z n e j , Niedzicy. Proiekt ten D o d o b n i e i a k inne i n i c i a t y w v - zmierzaiace do
stworzenia
m u z e ó w skansenowskich no w To¬
r u n i u C7V Przerrwślu
nip ws7pr_ł
ieszcze w stadium realizaeii
Nie
ustalono ieszcze n a w e t ^ k o n k r e t n y c h
lokalizari
zamarzanych
rniTzeńw
Ciosy nrasy
7e^^
iLnieTzn n i !
ZJb^n
riz^Tmia
z a r ^
rwania
™ T h <=^nS,nńw i = £
r T z ^ r T n l ^ ^ ^
Q
Kowskiego.
n
W o j e w ó d z k i Dom K u l t u r y w Bia
ł y m s t o k u w s p ó l n i e ze Spółdzielczym
Zrzeszeniem C h a ł u p n i k ó w i Wy
t w ó r c ó w L u d o w y c h ogłosił konkurs
na m a l o w a n k i i w y c i n a n k i ludowe
z pow. Bielsk Podlaski i Hajnówka.
Celem k o n k u r s u jest znalezienie po
staci, w k t ó r e j w y c i n a n k i i malo
w a n k i m o g ł y b y służyć do dekoracji
wsDÓłczesnvch
wnętrz
(świetlice
szkoły
biura) l u b iako oamiatki
z Białostocczyzny.
Q
zly stan z a b y t k ó w architektury l u dowej zachowanych jeszcze w terpTn p
K o n k u r s na zabawki ludowe, zorganizowany przez Muzeum i m . Wł.
Orkana w Rabce, został rozstrzyg
n i ę t y w l u t y m . W konkursie wzięło
u d z i a ł 40 u c z e s t n i k ó w z p o w i a t ó w
N o w y Targ, Sucha, L i m a n o w a i M y
ślenice. N a d e s ł a n o o g ó ł e m 291 ekspo
n a t ó w , w ś r ó d k t ó r y c h szczególnie
intereśuiace bvłv wózki
kołyski
ptaszki oraz r ó ż n e zabawki rucho
me
Trzv
równorzędne
nierwsze
nagrody orzyznano J a n o w i Rabcia
kowi i Stanisławowi S t o ż k o w i T p o
rebv
Wielkiei
I w
T t a L ™
i Adamowi
K c t l r i J ^ k ^ y T ^ t
Ponadto n m 7 ™ n 7 n Z ,
™SrńH
rJrnTirh
dyfl^ó
trzećT
| T T
SP^IP
W W L M
N . I H ^ P
regionalne z ^ b W
Pamiątki
Redakcja „ W i e ś c i " ogłosiła
dla
młodzieży
szkolnej
konkurs
pn.
„Szukamy
skarbów
Tysiąclecia".
W ramach konkursu m ł o d z i e ż pod
o p i e k ą nauczycieli wyszukuje, o p i
suje i zabezpiecza obiekty znajdu
j ą c e się w najbliższej okolicy. We
H
F
O
BY THE ART INSTITUTE
SUMMARY
A n n a K u n c z y ń s k a - I r ac k a - PAINTINGS
CZĘSTOCHOWA
FROM
Pictures painted on linen, paper, t i n sheet and. not so
frequently, on wood, are the most typical of Polish folk
painting. They were s t i l l being painted up t i l l the be
ginning of the 20th century and quite a large number of
them can s t i l l be found i n r u r a l cottages and churches.
This k i n d of painting was for a long t i m e only of mar
ginal interest to researchers studying folk art and for
this reason w e do not possess much knowledge about i t
so far.
To make a very general classification, there are three
kinds of these paintings, namely, (1) paintings produced
in „series", as i t were, i n large centres associated w i t h
132
wsiach są to przede wszystkim
przedmioty z zakresu sztuki i kul
t u r y materialnej ludowej. Mają one
b y ć w m i a r ę m o ż n o ś c i gromadzone
w szkolnych „ k ą c i k a c h muzealnych".
OF
Wydz. K u l t . PRN, Pow. Dom Kult.
i Miejska B i b l . Publ. w Lubaczowie
ogłosiły konkurs p n . „ S z t u k a ludowa
w powiecie lubaczowskim". Na kon
kurs przyjmowane
są eksponaty
r e p r e z e n t u j ą c e wszystkie dziedziny
ludowej
twórczości,
współczesne
i zabytkowe oraz prace plastyczne
amatorów.
W l u t y m o t w a r t a b y ł a w salach
Domu K u l t u r y w Łodzi wystawa
pn. „ S i e r a d z k i e o b r z ę d y i zabawki
ludowe", przeniesiona z Muzeum
w Sieradzu. (Por. „ K r o n i k a " w nr
4/1965).
Wystawa
pn.
„Rzeźba
ludowa
z Zawidza", o t w a r t a 11 marca w
Domu C h ł o p a w Warszawie, czynna
b y ł a do k o ń c a m i e s i ą c a . Organizato
rem
wystawy
była
Spółdzielnia
„ G r o m a d a " . Pokazano przeszło 100
rzeźb w drewnie w y k o n a n y c h w cią
gu ostatniego r o k u przez rzeźbiarzy
z Zawidza: Wincentego i Jana Kra
jewskich oraz H e n r y k a Wierzchow
skiego Po raz Dierwszy wziął udział
w w y s t a w i e m ł o d y r z e ź b i a r z Sta
n i s ł a w Wierzbicki Pokazane rzeźby
r e o r e z e n t o w a ł y n ó z i o m dosvć wy
soki i w y r ó w n a n y .
L
OF T H E P O L I S H
K
R
T
A C A D E M Y OF SCIENCES
ARTICLES
w e l l k n o w n places of pilgrimage. O w i n g to the long ex
istence of these centres, the m u t u a l influences exerted
on each other by the painters w o r k i n g there, as well as
the fact that the vocation of painter and k i n d of work
manship is often passed on f r o m father to son, each of
these centres has its own characteristic „style" of pain
ting. (2) Paintings mostly done by artists i n small towns,
bearing the character of a craft to some extent. (3) Pain
tings done by self-taught artists i n villages or small
towns, w h i c h can be distinguished by their n r i m i t i v i s m and naivete of form.
This article is about paintings of the first kind, which
are most numerous i n Poland and therefore provide the
most material for research. The authoress took Często
chowa as the basic subject of her investigations. This is
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09fa1bb39f6e4dbd1d03f09cc183c445.pdf
ea05df520fc20b0bb4b01461a8938ce5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4924
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1966
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4563
Title
A name given to the resource
Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; s.132-135
Language
A language of the resource
ang.
ros.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
sze kręgi (było to j u ż k i l k a k r o t n i e
wzmiankowane w „ K r o n i c e " ) .
8 marca w Koniakowie otwarte
zostało Muzeum Koronkarstwa Bes
kidzkiego. Organizatorami s ą : Ce
pelia, oddział w Katowicach oraz
Wydz. K u l t . PRN. W chacie koronczarka z m a r ł e j przed trzema laty,
M a r i i Gwarkowej, zgromadzono w i e
le koronek, wykonanych przez n i ą
oraz przez jej uczennice. Pokazano
z a r ó w n o tradycyjne „czółka" i k o
szule kobiece, j a k w s p ó ł c z e s n e adaptacie haftu c i e s z y ń s k i e g o serwetki
kołnierzyki,, obrusy i t p .
W roku ' b i e ż ą c y m przewiduje się
otwarcie w i e l u n o w y c h izb regio
nalnych na terenie w o j . k r a k o w
skiego: w Zakopanem - dla Pod
hala, w Łopusznej — dla okolic
Czorsztyna, w Czorsztynie — dla
Spiszą, w Zubrzycy G ó r n e j — dla
Orawy, w Rabce — dla G o r c ó w , w
Starym Sączu — dla Z i e m i S ą d e e kiei i na obrzeżu ieziora w Tresnej - dla Żywiecczyzny.
-
•12 marca otwarto w Białowieży
Muzeum K u l t u r y B i a ł o w i e s k i e j , za
łożone staraniem B i a ł o r u s k i e g o T o warzyswa Kulturalnego. C z ł o n k o w i e
Towarzystwa zgromadzili d r o g ą pe
netracji terenowych ponad 300 eks
p o n a t ó w . R e p r e z e n t u j ą one wszyst
kie n a j w a ż n i e j s z e działy
ludowej,
k u l t u r y białoruskiej na terenie Pol
ski. P r z e w a ż a ceramika, tkactwo
dekoracyjne i hafciarstwo,
frag
menty stroju, meble i s p r z ę t gospo
darski.
Prasa z a r ó w n o k u l t u r a l n a , j a k co
dzienna, d y s k u t o w a ł a ostatnio sze
roko zagadnienia ochrony budow
nictwa drewnianego. W y s u n i ę t o w i e
le propozycji, dotyczących tworzenia
m u z e ó w skansenowskich w r ó ż n y c h
częściach k r a j u . N a j w i ę c e j uwagi
poświęcono kontrowersyjnemu i nie
r o z w i ą z a n e m u ostatecznie projekto
w i zgrupowania w Rzeszowskiem
w j e d n y m miejscu kilkudziesięciu
cerkiewek
k t ó r e D r z e n i e s i o n o hv
z różnych mieiscowości w o i
rze
szowskiego i wschodniej części k r a -
P
O
L
I
S
QUARTERLY PUBLISHED
Wiele pisano o muzeach
skansenowskich na
terenie w o j .
krakowskiego, gdzie w g
projektu
W o j e w ó d z k i e g o U r z ę d u Konserwacji
Z a b y t k ó w p o w s t a ć ma
centralne
muzeum w o j e w ó d z k i e oraz wiele
m u z e ó w regionalnych umiejscowio
nych g ł ó w n i e na Podtatrzu: w Za
kopanem, Ł o p u s z n e j , Niedzicy. Proiekt ten D o d o b n i e i a k inne i n i c i a t y w v - zmierzaiace do
stworzenia
m u z e ó w skansenowskich no w To¬
r u n i u C7V Przerrwślu
nip ws7pr_ł
ieszcze w stadium realizaeii
Nie
ustalono ieszcze n a w e t ^ k o n k r e t n y c h
lokalizari
zamarzanych
rniTzeńw
Ciosy nrasy
7e^^
iLnieTzn n i !
ZJb^n
riz^Tmia
z a r ^
rwania
™ T h <=^nS,nńw i = £
r T z ^ r T n l ^ ^ ^
Q
Kowskiego.
n
W o j e w ó d z k i Dom K u l t u r y w Bia
ł y m s t o k u w s p ó l n i e ze Spółdzielczym
Zrzeszeniem C h a ł u p n i k ó w i Wy
t w ó r c ó w L u d o w y c h ogłosił konkurs
na m a l o w a n k i i w y c i n a n k i ludowe
z pow. Bielsk Podlaski i Hajnówka.
Celem k o n k u r s u jest znalezienie po
staci, w k t ó r e j w y c i n a n k i i malo
w a n k i m o g ł y b y służyć do dekoracji
wsDÓłczesnvch
wnętrz
(świetlice
szkoły
biura) l u b iako oamiatki
z Białostocczyzny.
Q
zly stan z a b y t k ó w architektury l u dowej zachowanych jeszcze w terpTn p
K o n k u r s na zabawki ludowe, zorganizowany przez Muzeum i m . Wł.
Orkana w Rabce, został rozstrzyg
n i ę t y w l u t y m . W konkursie wzięło
u d z i a ł 40 u c z e s t n i k ó w z p o w i a t ó w
N o w y Targ, Sucha, L i m a n o w a i M y
ślenice. N a d e s ł a n o o g ó ł e m 291 ekspo
n a t ó w , w ś r ó d k t ó r y c h szczególnie
intereśuiace bvłv wózki
kołyski
ptaszki oraz r ó ż n e zabawki rucho
me
Trzv
równorzędne
nierwsze
nagrody orzyznano J a n o w i Rabcia
kowi i Stanisławowi S t o ż k o w i T p o
rebv
Wielkiei
I w
T t a L ™
i Adamowi
K c t l r i J ^ k ^ y T ^ t
Ponadto n m 7 ™ n 7 n Z ,
™SrńH
rJrnTirh
dyfl^ó
trzećT
| T T
SP^IP
W W L M
N . I H ^ P
regionalne z ^ b W
Pamiątki
Redakcja „ W i e ś c i " ogłosiła
dla
młodzieży
szkolnej
konkurs
pn.
„Szukamy
skarbów
Tysiąclecia".
W ramach konkursu m ł o d z i e ż pod
o p i e k ą nauczycieli wyszukuje, o p i
suje i zabezpiecza obiekty znajdu
j ą c e się w najbliższej okolicy. We
H
F
O
BY THE ART INSTITUTE
SUMMARY
A n n a K u n c z y ń s k a - I r ac k a - PAINTINGS
CZĘSTOCHOWA
FROM
Pictures painted on linen, paper, t i n sheet and. not so
frequently, on wood, are the most typical of Polish folk
painting. They were s t i l l being painted up t i l l the be
ginning of the 20th century and quite a large number of
them can s t i l l be found i n r u r a l cottages and churches.
This k i n d of painting was for a long t i m e only of mar
ginal interest to researchers studying folk art and for
this reason w e do not possess much knowledge about i t
so far.
To make a very general classification, there are three
kinds of these paintings, namely, (1) paintings produced
in „series", as i t were, i n large centres associated w i t h
132
wsiach są to przede wszystkim
przedmioty z zakresu sztuki i kul
t u r y materialnej ludowej. Mają one
b y ć w m i a r ę m o ż n o ś c i gromadzone
w szkolnych „ k ą c i k a c h muzealnych".
OF
Wydz. K u l t . PRN, Pow. Dom Kult.
i Miejska B i b l . Publ. w Lubaczowie
ogłosiły konkurs p n . „ S z t u k a ludowa
w powiecie lubaczowskim". Na kon
kurs przyjmowane
są eksponaty
r e p r e z e n t u j ą c e wszystkie dziedziny
ludowej
twórczości,
współczesne
i zabytkowe oraz prace plastyczne
amatorów.
W l u t y m o t w a r t a b y ł a w salach
Domu K u l t u r y w Łodzi wystawa
pn. „ S i e r a d z k i e o b r z ę d y i zabawki
ludowe", przeniesiona z Muzeum
w Sieradzu. (Por. „ K r o n i k a " w nr
4/1965).
Wystawa
pn.
„Rzeźba
ludowa
z Zawidza", o t w a r t a 11 marca w
Domu C h ł o p a w Warszawie, czynna
b y ł a do k o ń c a m i e s i ą c a . Organizato
rem
wystawy
była
Spółdzielnia
„ G r o m a d a " . Pokazano przeszło 100
rzeźb w drewnie w y k o n a n y c h w cią
gu ostatniego r o k u przez rzeźbiarzy
z Zawidza: Wincentego i Jana Kra
jewskich oraz H e n r y k a Wierzchow
skiego Po raz Dierwszy wziął udział
w w y s t a w i e m ł o d y r z e ź b i a r z Sta
n i s ł a w Wierzbicki Pokazane rzeźby
r e o r e z e n t o w a ł y n ó z i o m dosvć wy
soki i w y r ó w n a n y .
L
OF T H E P O L I S H
K
R
T
A C A D E M Y OF SCIENCES
ARTICLES
w e l l k n o w n places of pilgrimage. O w i n g to the long ex
istence of these centres, the m u t u a l influences exerted
on each other by the painters w o r k i n g there, as well as
the fact that the vocation of painter and k i n d of work
manship is often passed on f r o m father to son, each of
these centres has its own characteristic „style" of pain
ting. (2) Paintings mostly done by artists i n small towns,
bearing the character of a craft to some extent. (3) Pain
tings done by self-taught artists i n villages or small
towns, w h i c h can be distinguished by their n r i m i t i v i s m and naivete of form.
This article is about paintings of the first kind, which
are most numerous i n Poland and therefore provide the
most material for research. The authoress took Często
chowa as the basic subject of her investigations. This is
�. famous place of pilgrimage, w h i c h has existed since the
5th century and is also w i d e l y k n o w n i n neighbouring
:ountries. Both historical information and analysis of the
laintings that have been preserved seem to indicate that
he largest number of pictures embracing the largest
i res (almost the whole of Poland
see map) as regards
iistribution are precisely those painted i n or connec;ed w i t h Częstochowa. A p a r t f r o m the C z ę s t o c h o w a p a i n ings i t has been nnssible to distinguish several more
groups of local scope, w h i c h have not yet been thoroI P M V investigated (turn i n smith-eastern Poland and
one
n Silesia)
Archive materials testify to the fact that the folk
painting centre i n C z ę s t o c h o w a has existed since the
17th century at least. I n that period, the paintings were
done both by painters i n monasteries - w h o do not
seem to have contributed i n any i m p o r t a n t w a y to the
development of the centre - and by lay painters, some
of w h i c h were folk painters. A b o u t 1718, a painters'
guild was set up i n Częstochowa, w h i c h existed about
two hundred years. The m a i n m o t i v e for setting up this
guild, i n i t i a t e d by the Paulist Fathers of the Jasna G ó r a
Monastery — custodians of the miracle picture — was
to ensure that this craft should be maintained at a high
level. The struggle between the g u i l d — controlled by
censors from the monastery — and the painters, w h o
tried to produce the largest possible number of p a i n
tings at the cost of good w o r k m a n s h i p and sold t h e m
without the required evaluation by the guild, went on
unceasingly d u r i n g the w h o l e of the 18th century. This
is nroved hv the guild rules w h i r h were changed and
broadened several times I n the 19th century the role
of the guild was m n r h smaller and i n this neried friar
ticularlv m i n the? sevenHesim-ohahlv the most nrtmi
t ve folk naintings w r . nrnd.nced We J w ™ , m n J - t h a n
250 names of na^
end nf t l , P Iflłh e e n f n r T a n T ^ n the IQth nZnfZŹ
manv
of them w e r e , f r n f ^ l i « V h n had n ^ t i f e d this ^ , ^ t
for se^L-Il^ ffPner^tionT i t „ I w d d ™ t 1 1 l l
se[l t h l T r ^ i ^ ^
It „r ~
r f v ! ^ P frI r l L S i ™ * I c ~fd +t
•f
+
F
°„J™ f^
h f! ^° ^ 3 r °
™ p ™
P "
Jhol^LleTrom 1
Z £Jm t
th
™ « ve^dorst Jnd 1
°™ ^
™ „ ^
f
P
m
a
n
m
z
o
t 0
w
s
o
l
d
e
i c
r e s
t
0
lJ
1
( S
W e in t h ! I m ^ f
?r 7 l
e
m e S
?
e
P
i n t e r
cottage to cot-
other centresTalsf purchased pictures to
The paintings from Częstochowa, w i t h a l l the charac
teristics of folk art, although differentiated as to form which is quite understandable i f one bears i n m i n d the
300 years existence of the centre — and meeting the
requirements and taste of the purchasers w h o were f r o m
various social classes, have much i n common as regards
formal features, to w h i c h the authoress devotes special
attention. The folk artists of C z ę s t o c h o w a usually used
stencils for copying the basic compositional elements of
the pictures. These stencils were passed down from gene
ration to generation, and also lent and exchanged bet
ween the painters. This meant that the composition of
the same iconograohic subieets was verv similar i n va
rious periods and w i t h various techniques and w o r k
manship. The formal differences can be seen above a l l
i n the elaboration of details for i t was almost onlv here
that the nainter could exoress his individual taste Rnt
the oainters d i d not disolav
m Z Z a S n .
1
this respect and never signed t h e i r w o r k
The C z ę s t o c h o w a paintings were n o t ' dated by the
artists; the dates of some of them can be established by
the date of purchase i f i t is k n o w n ; sometimes the date
can be established by iconographic features. The exam
ples k n o w n to us are most probably not older than the
t u r n of the 18th and 19th centuries, the great majority
being 19th century. The pictures on paper that have been
preserved were painted as late as the second half of
that century. The subjects of the paintings were ex
clusively religious. They are copies of the most popular
miracle oictures and scurotures of central Poland above
a l l of course the Częstochowa Madonna and also the
most nonular saints Thp- nainters cnnieH thoir nirtnrps
directly from devotional engravings T o m e of them of
These engravings were also produced i n c l ę s t o c h o w a !
The authoress distinguishes six basic f o r m a l kinds of
folk pictures from Częstochowa, attempting to arrange
them i n chronological order to some extent, and pointing
to the associations between some of t h e m and folk pain
tings from other centres.
Tancred Banateanu, Jadwiga Formagiu WOMEN'S BLOUSES. F R O M STUDIES O N R U M A N I A N
F O L K COSTUMES
Rumanian folk blouses have kept their traditional
appearance for a relatively long time, although greatly
differentiated i n various regions.
A thorough analysis of the cut of women's blouses
has made i t possible to distinguish t w o basic types: I poncho and I I - gathered (fig. 1). There are different
versions of these t w o basic types.
I - the poncho type of blouse - the front and the back
are cut out of one piece of material w i t h an opening for
the head and the sleeves are sewn i n at right angles. A l l
versions of the poncho blouse are w o r n i n countries
neighbouring on Rumania. I n Rumania, these blouses
are the oldest and are w o r n for w o r k . Three versions
of this blouse have been distinguished: a) - w i t h sleeves
made from straight pieces of material and sewn to the
bodice w i t h o u t gathering (fig. 2) — provinces of Suceava,
Bacau Bucharest Oltenia; b) — blouses w i t h sleeves
gathered i n t o the bodice (fig. 4) - i n the localities of
Arad Fagaras Persani Maramures Oas This version
is w o r n i n the U k r a i n e beyond the Carpathians; c) bodice gathered into yoke of poncho cut Gathered slee
ves (fig
5)
Oltenia.
Type I I - Blouse made of t w o pieces, front and back,
w i t h sleeves gathered at neck. This type of blouse is
w o r n a l l over the country (fig. 6, - map). Version a) gathered blouse w i t h o u t shoulder band (fig. 6a, 7 (b) blouse w i t h pseudo shoulder band the sleeve being
lengthened w i t h a square piece of m a t e r i a l („altita") and
sewn to the bodice. I n today's version of this blouse, the
square piece is of a different material than that of w h i c h
the whole blouse is made, c) blouse w i t h a different cut
of the sleeve w h i c h is made f r o m a triangular piece of
material twisted spirally (fig. 6c, 9) — localities of. V r a n eea Rran Fagaras Muscel The most common is the eathered blouse w i t h o u t shoulder band. The introduction
of the altita" is the result of Slav influences. On the
other hand the poncho type, the oldest i n the w o r l d ,
was also the first tvne of Rumanian hlouse and the oth¬
er kinds WOTrdeveloped from this type
The process of development w e n t on, one version
t u r n i n g into another under the influence of „ t h e fashion'.'
I n cutting out the blouses, the material was general
l y cut along the thread. Another feature was rational
utilization of material.
The neck finishing usually covers the base of the
neck. A characteristic feature is gathering at the neck,
both front and back and also the sleeves, by drawing
a thread through the material (fig. 11a).
I n some localities the blouses have a sort of stand-up
collar made by the gathering w h i c h is covered w i t h
embroidery (fig. l i b ) . I n some versions the gathered ma
terial is sewn into a band.
Square insets are sewn into the under-arms. The slee
ves of the blouses are always long, sometimes gathered
at the w r i s t .
The traditional costumes are disappearing as a re
sult of the urbanization of the r u r a l areas. Today the
blouses are often made from factory made cotton ma
terial, i n a w a y resembling the blouses w o r n i n the
towns.
The blouses were decorated w i t h hand embroidery and
sometimes woven patterns. The composition of the orna
mentation is strictly adapted to the cut of the blouse.
The seams are emphasized w i t h decorative stitching. The
fronts a n d sleeves of the blouses are richly ornamented,
and so are the collars and cuffs. The embroidery is clo
sely associated w i t h the k i n d of cut. I n blouses of the
poncho" type there is an embroidered band on the shoul
der along the'seam where the sleeve is sewn to the bo
dice (fig. 15a) sometimes lengthened into an embroidered
smiaire (fig 15hl Tn blouses of the gathered tvne the ma¬
n bandof Z a l Z o n
runs horizontally below the
shoulders. There is a great wealth of embroidery on the
sleeves •
The predominating motifs i n the r i c h patterns orna
menting the blouses are plant and animal ones and also
human figures w h i c h are very geometrized.
133
�Z o f i a C i e ś l a - R e i n f u s s o w a - COTTAGE W I T H
UPPER ROOM I N M Y Ś L E N I C E D I S T R I C T
During inventory w o r k i n 1965, a cottage w i t h an up
per r o o m (known as „ w y ż k a " i n Polish) was discovered
in the village of B o g d a n ó w k a , M y ś l e n i c e District. This
cottage, b u i l t i n the year 1800, has a layout w i t h a l l the
rooms opening out from one corridor and comprises
three parts: 1) the residential part consisting of the
l i v i n g room and the „ b a k e r y " , 2) a connecting corridor
b u i l t onto the „ b a k e r y " and stables, 3) y a r d w i t h entrace
gates to which the barn bay is joined. The last element,
of the building is a coach-house. The cottage is b u i l t of
thick logs w i t h fishtail" joints I n the residential p a r t
rtf the e n ł t a e e the logs arp r u t differentlv Thp unlit
roof is of rafter construction As refflrds the interior the
b a k P r v " is narticularlv i n t e m t i M
i t T w m m . t
a rhtmnev npscri hi n a th e ootte ep i'n detail thp a,,thn
re^s draws' soTrial »ttervHon t ^ t h p characteriltic , Z r
room h i the Uvine rnnm of the t v n J . k n o w n as w v f
k a " T i ^ t e r e r W n thTrnrrvrter hv M i m h 3 a ladder
to the room and w a l k i n g over the w i l i n g of the .bakeFurther investigation revealed that cottages w i t h an
upper room were traditional i n this locality, the only
difference being that, contrary to the cottage discussed
here, the upper rooms were i n farms comprising seve
ral buildings. The cottages w i t h the „ w y ż k a " i n M y ś l e n i c e
District, like those i n Orawa, are not associated w i t h
one particular type of interior, nor have they any dis
tinct k i n d of construction.
The discovery of the cottage w i t h the upper room i n
this locality indicates that such cottages were not l i m i
ted to Orawka and Podhale (see map). There are two
basic types of cottages w i t h the „ w y ż k a " : 1) cottages
With an upper room w h i c h is entered from a balcony,
which are typical of Orawa buildings. 2) cottages w i t h
an upper room under the roof ((the type commonly met
i n the Podhale region). The entrance to the upper room
through the attic as i n the cottage i n M y ś l e n i c e Dis
trict is also found i n the centre of Orawa and i n Podhale. Documents from the 17th and 18th century lead
us to the assumption that the original cottages w i t h the
„ w y ż k a " d i d not have a balcony leading to the room
this being a later development of this k i n d of cottage!
Joanna
Maciejewska-Pavkovic A R T I N V I L L A G E S OF T H E B I A Ł Y S T O K
RITUAL
REGION
The authoress gives a review of r i t u a l a r t i n the B i a
łystok region i n connection w i t h the exhibition organi
zed i n the autumn of 1965 and also on the basis of mo
re comprehnsive material collected by the authoress her
self i n this region.
The process of the disappearance of rites is taking
place more slowly i n this region than elsewhere, although
the old beliefs i n magic on w h i c h they are based have
disappeared altogether.
The greatest wealh of r i t u a l art is connected w i t h
Christmas, when the rooms of cottages are decorated
w i t h the so-called spiders (hung f r o m the ceiling) papercut curtains o r paper curtains (in later years) w i t h pa
inted patterns. The ears of corn w h i c h formerly stood
i n the room have been replaced by the Christmas tree.
I t is a general custom for carol singers to carry a star,
which is i n various forms presented here by the autho
ress (fig. 12). Another „.prop" of the carol singers is
the crib n a t i v i t y puppet show, w h i c h is fixed to a pole.
I n some parts of the region, the r i t e k n o w n as „The
Herods" is practiced. This is a spectacle i n w h i c h the
actors appear i n masks and costumes. I n many villages,
the „ H e r o d s " are accompanied by the „ g o a t " (fig. 4, 5).
There was also a custom of dressing up as ..gypsies",
w h i c h was connected w i t h New Year's. Eve i n the south
of the voivodship and w i t h Shrovetide i n other parts of
the region. I n some places the masqueraders include the
figures of „ t h e bear" and the „old men of straw" - two
men bound together w i t h straw - w h o dance under the
windows of the cottages. A m o n g the Shrovetide games,
there was the custom of carrying round the „Old man
and old woman (two life-size puppets placed on a cart
wheel). This custom is not met w i t h anywhere else.
New Year's customs include special ritual cakes,
w h i c h are a dominating accent i n the New Year rites
There is also the custom of baking special cakes to
greet the Spring, for instance, the ones k n o w n as
„ S k o w r o n k i " (Swallows) (fig. 8) and so-called stork's
feet (fig. 10, 11).
Then there are rites for ensuring a good harvest,
w h i c h include the baking of cakes k n o w n as „Korowaj"
on St. George's Day, when they are carried round the
fields (fig. 16).
The Easter rites include the blessing of palms on
Palm Sunday (fig. 6, 7) and the decoration of eggs (Pi
sanki). A m o n g Catholics and members of the Orthodox
Church, there is the custom of blessing wreaths of green
ery, w h i c h are used for incensing frightened children
or cows that do not give m i l k , etc. The cycle of magic
rites for a good harvest is crowned by the so-called
„ P r z e p i ó r k a " , w h i c h is a bunch of ears of corn tied at
the top and decorated w i t h flowers.
Before the First W o r l d War, the harvest home wre
ath was only made where there were manors, b u t every
where, the harvesters brought the farmer a bunch of
ears of corn decorated w i t h flowers, that was known
as the „ p l o n " (harvest). The same name is given
to the bouquet blessed on Assumption Day, which is
made ears of corn and leaves of various crops and gar
den plants (fig. 3).
As regards wedding rites, the e x h i b i t i o n only shows
the wedding cake k n o w n as „ K o r o w a j " (fig. 16-18) which
is m a i n l y practised i n the eastern regions, but goes
beyond the western boundery o f Byelorussian settlement.
I n various localities there are different ceremonies con
nected w i t h the „ K o r o w a j " . The t r a d i t i o n a l „Korowaj"
is gradually disappearing (it is being replaced by the
modern wedding cake) and is only found today i n the
eastern border zone.
To sum up, the authoress of the article says that:
1) local research indicates the use of the same ritual ob
jects by the Polish and Byelorussian population, the
only difference being that the Polish population observe
the custom of baking r i t u a l cakes i n the Spring.
2) Similarities indicate m u t u a l borrowings and the com
mon agrarian origin of the customs.
3) I n many cases the objects used are identical but the
r i t u a l interpretation is different.
4) Often, objects used for s i m i l a r functions differ in both
groups, either i n f o r m or i n ornamentation.
5) The gradual disappearance of ritual a r t is connected
w i t h the diminishing area i n w h i c h the rites are obser
ved.
The least difference occurs where groups of population
of different origin have m i x e d w i t h each other.
�n O J I b C K O E
KBAPTAJIbHblH
j\fa 2
2KYPHAJI
H f l P O f l H O E
M3flABAEMbIÍ5
H C K Y C C T B O
M H C T M T y T O M M C K y C C T B A ÜOJIbCKOK A K A f l E M J l H
TOA M3flAHMH X X
HAYK
1966
PE3KDME
A H Ha
CKAJI
KyHHMHtCKa-MpauKa
—
HEHCTOXOB-
2CMBOnMCB
K c a M O M y TMnMHHOMy B M # y n o j i b C K o ü H a p o f l H o ü JKWBortMCM n p i i H a f l J i e H t a T
K a p i M H b i H a xojicTe, H a 6yMare,
Ha M e T a j u i e , p e s t e H a ftocKe. E m e B n a n a n e X X B e x a
n w c a j i w c b T a K n e K a p T M H W M M H o r a e M3 HMX R O CMX n o p
c o x p a H M J i M c t B # e p e B e H C K n x M 3 6 a x M K o c T e j i a x . ,ZI.ojiroe
BpeMH M C C J i e f l a B a T e j i M H a p o f l H o r o T B o p n e c T B a n e o6paniaJin
BHHMaHHH H a 3 T 0 T 0 p O f l a JKMBO'nMCb M nosroMy o H e í i
MMeeTCH Majio c B e / r e H H Í í .
I l p o B O f l H B OGIIXMX n e p T a x KJiaccMOpMKau,Mio, MOHÍHO
rOBOpMTb O T p e X BMflaX 3T0M JKIÍBOnMCM:
1) K a p T M H b l fío M 3 B e C T H O Ü C T e n e H M „ C e p H M H b i e " , B b l nojiHHeMbie s K p y n H b i x xyflOJKecTBeHHbix i i e H T p a x , CBH3aHM c nanyjiHpHbiMM MeeraMM
najioMHMHecTsa.
PaSoTaa roflaMM B STMX C T a p b i x i i e H T p a x , x y f l O J K H M K n
0Ka3biBajin
flpyr
H a flpyra B 3 a M M H o e
B j m a H n e , M3 n o KOJieHMH B n o K O J i e H H e H a c J i e A O B a j í n CBOIO npocpeccMio
M M a c T e p c K M e , BBMfly n e r o c o 3 f l a B a j i c H x a p a K T e p H b i í i
fljia
flaHHoro
i i e H T p a x y j r n a f e c T B e H H M í t „cTMJib".
2) T B O p H e c T B O n o J i y p e M e c J i e H H ü r o x a p a K T e p a ,
rjiaaHblM 0 6 p a 3 D M x y ^ O J K H M K O B M a j i e H b K M X M e c T e n e K .
3) T B O p H e C T B O X y f l O J K H M K O B - C a M O y H e K
M3
flepeBHH
MJIM M a J i e H b K w x r o p o f l K O B — o T J i w H a i o m e e c H
npMMHTWBHOCTbK) M H a M B H O Ü QpOpMOÜ.
B
H a c T O H i n e M C T a T b e pasSwpaeTca n e p B b i ü ,
caMwil
M H o r o H M C J i e H H b i i í B i l o j i b i u e BMfl K a p T M H , K O T O p b i ü j i e r n e
Bcero M 3 y H H T b . OCHOBHOH T e M o í i M c c J i e f l O B a H M Í i
aBTopa
Bbijia H e H C T o x o B a , K O T o p a a H a H M H a a c X V B. HBJIHCTCH
MeCTOM n a j I O M H M H C C T B a , U I H p O K O H 3 B e C T H b I M B I I O J I b L U e
M coceflHwx c r p a H a x . P a B H O M C T o p M n e c K M e s a r a u e , K a K
M aHajiM3 c o x p a H K B i i i M x c a
o S t e K T O B y K a 3 b i B a i O T H a TO,
HTO c a M a a M H o r o H w c j i e H H a H r p y n n a K a p T M H , B C T p e M a i o m a i o a c a n y T b JIH H e n o B c e í i T e p p M T o p M U I l o j i b u i n : ( c p . K a p T y ) ,
C B H 3 a H a HiaeHHO c HeHCTOXOBOtí. Hapn^y c H e H C T O x o B C K o ñ
JKHBOnMCbK) flO CMX n O p MOJKHO 6bIJIO B b l f l e j I M T b H e C K O J i b K O eme Mano M C C J i e f l O B a H H b i x r p y n n M e c T H o r o x a p a K T e p a (flBe B w r o - B O C T O H H o í i ü o j i b m e M o ^ H y B C M JI63MM).
CyflH n o apXMBHblM
flaHHblM,
HeHCTOXOBCKMÜ l í e H T p
Hapo/iHoü
jKMBOoncM
cymecTByeT
no KpañHeü
Mepe
c
X V I I B e K a . B TO B p e M H B H e H C T O x o B e p a S o T a j i M
M O H a C T b i p C K H e X y f l O J K H M K M , K O T O p t i e , nOBHflMMOHy, H e
cbirpajiw ó o j i e e 3HaHHTejibHOií p o j í n B pasBnTMM LieHTpa,
a T a K H í e CBeTCKMe XyflOJKHMKM, HaCTb K O T O p b l X HBJIHJiaCb
M a c T e p a M í i HapoflHoro
TBop^ecTsa.
OKOJIO 1718 r . B H e H C T O x o B e 6biJi OCHOB3H i i e x JKJÍBOn w c i ; e B , c y r r i e c T B O B a B m n M n o n r a 200 JIBT. r j i a B H O Ü
npnHMHOÜ OCHOBaHMH U C X a
QbIJIO CTpeMJieHMe
COXpaHMTb
B b i c o K n f i y p o B e H b peMecJia. M H M q M a T o p a M n : STOTO Mepon p n H T M H S b u i M OTIIW n a y j i M H b i H C H o r y p c K o r o M O H a c T b i p n ,
x p a H i i T e j i M «iyflOTBopHOTo o 6 p a 3 a B o r o M a T e p M . B T e ^ e r o i e
B c e r o X V I I I B . MeJK/ry i i e x o M , K O T o p w i í K O H T p o j i n p o B a j í n
M O H a c T b i p c K n e ueH3opbi, M x y f l O J K H M K a M M Bejiacb 6opb6a.
2 K n B ' o n w c u , b i n o c T O H H H o C T p e M M J i n c b K y B e j i M H e H M i o KOJIMn e c T B a KapTMH 3 a c n e T c H H J K e r a a K a H e c T B a BbinojiHeHMH
M npoflaaajiM H X 6 e 3 o 5 a 3 a T e j i b H o i í orreHKM t ( e x a . 0 5 STOÍÍ
6 o p b 6 e CBMflerejibCTyiOT HeoflHOKpaTHo H3MeHHBiuHecH n o C T a H O B J i e r o i H r i e x a . B X I X B . POJIB i ; e x a
3HanMTejibHO
y M e H b i n j u i a c b M, BCPOHTHO, T o r ^ a ( o c o S e H H O flo c e M n flecaTbix
roflOB) SWJIO H a n n c a H O ó o j i b m n H C T B O n p n M M T M B H b l X H a p O f l H b l X K a p T M H . M 3 B e C T H b I MMCHa C B b i m e
250
HeHCTOXOBCKMX XyflOJKHJlKOB K O H n a X V I I I
M X I X B.,
n p M H e M MHorMe M3 HMX n p n H a / T j i e i K a j i M K c e M b H M n o T O M C T B e H H b i x xyflOJKHMKOB-jKMB'onMcuieB. OSbiKHOBeHHO x y flOHÍHMKM C3MM H e 3aHMMajIMCb n p O f l a J K e í í CBOMX K a p T M H .
B HeHCTOXOBe c y m e c T B O B a j i a OTflejibHan r p y n n a j i a B O H HMKOB, o S c j i y J K M B a B m M X n a j I O M H M K O B . J l a B O H H M K M OnTOM
n o K y n a j i M y xyfloscHMKOB
KapTMHbi
fljia
CBOMX JI3BOK,
(MHorfla 3TOM T o p r o B J i e í í 3 a H M M a j i w c b aceHbi x y f l O J K H M K O B ) ,
a
TaKHte
Bejín
ToproBjno,
CTpaHCTBya n o
flepeBHaM.
B H e n c T O x o B e s a n a c a j i M C b T a K j K e KapTMHaMM
ToproBnbi
M3
flpyrMX MeCTHOCTeM.
B r p O p M a j I b H O M OTHOUieHMM H e H C T O X O B C K M e K a p T M H b l
•5bijiM flOBOJibHo p a 3 H o o 6 p a 3 H b i . 9 T O B n o j i H e n o H a T H o , ecJiM
JipMHaTb
B O BHMMaHMe,
HTO MCCTHblM
XyflOJKeCTBeHHblíí
neHTp
cymecTByeT
300 J i e T M y f l O B j i e T B o p a e T
BKycM
jiioflefí, npMHaflJiejKam.Mx
K pa3JiMHHMM
oSmecTBeBHbiM
KJiaccaM.
BMecTe
c T e M K a p T M H b i 3TM MMMOT
MHoro
o5in,MX c p o p M a j i b H b i x
nepT,
KOTopbie
aBTOp
nofflpo6H:o
paccMaTpMBaeT.
H a p o f l H b i e M a c T e p a HeHCTOXOBbi, K a K npaBMJio,
npMSerajiM K T p a o p a p e T a M , c noMoixrbio K O T o p b i x K o r n i p o B a j i M
OCHOBHOM p M c y H O K KOMnoaMqMM. TpadpapeTbi 3TM nepexoflMJiM M3 n o K O J i e H M a B n o K O J i e H n e ; x y j j o j K H M K H o 6 M e HMBajiMCb MMM M c f l a j i J K M B a j i M flpyr «pyry, BBMfly M e r o
p e a a K U M a K O M n o 3 M q n M O^HOM M TOÜ ? K e M K O H o r p a q > M H e c KOVI
TeMaTMKM Sbijia B p a 3 J i M H H b i e nepnoflbi B p e M e H M M B
) a 3 H b i x M a c T e p c K M x oneHb c x o j K e í i . <3>opMajibHbie OTJIMHMH
npejKfle Bcero B M C T y n a j i M B jreTajiax, M6O o 6 p a 6 0 T K a fleT a j i e ü flaBajia x y a o a s H M K a M
n y T b JIM H e e f l M H C T B e H H y í o
B 0 3 M 0 J K H 0 C T b n p O H B M T b CBOM HaKJIOHHOCTM. HaffiO O T M e TMTb, HTO McnojiHMTeji'M o6pau;aJiM Mano B H H M a i m a H a
MHfflMBMflyajIbHbie
OCOSeHHOCTH OBOMX paGoT M HMKOTfla
MX H e n o f l n M C b í B a j i M , a T a K a c e H e flaTMpoBajiM. B H e K O T O P M X cjiynaax MOJKHO y c i a H O B M T b B p e M a
noHBJieHMa
K a p T M H M H a o c H O B a H M i i flaTbi n p M o S p e T e H M a ee, a M H o r a a
H a OCHOBaHMM MKOHOrpadpMM. M S B e C T H b i e l i a M K a p T M H b l
no B c e ü B e p o H T H O c ™ 6 b i j i M H a n w c a H b i H e n o 3 J K e KOHn;a
X V ' I I B . Hanajia X I X B., a S o j i b i n M i i c T B O
HanwcaHo
B X I X B.
CoxpaHMBuiMeca
KapTMHbl
Ha SyMare
flaTMpoBaHbi
fla>Ke BTOPOÍÍ nOJIOBMHOM X I X B .
T e M a T M K a K a p T M H Swjia MCKJiioHMTejibHO p e j i M r M 0 3 H o r o
x a p a K T e p a . M3o6pajKajiMCb nonyjiapHeMmMe B IíeHTpaJibH o i í üojibme HyflOTBopHbie o 6 p a 3 a M o K y j i b n T y p b i , npejKñe B c e r o H e H C T o x o B C K a a E o r o M a T e p b , a T a K J K e Ha¡M6oJiee
nonyjiapHbie
B Hapofle
CBHTbie.
HenocpeflCTBeHHbiMM
o 6 p a 3 i ; a M M 6 b i J i M B nepByio onepeab rpaBiopbi
pejiMr M 0 3 H o r o c o f l e p j K a H M a ( M H o r a a n a c T M H H o H a p o f l H b i e ) , no
B O T O p b l M pMCOBajIMCb T p a C p a p e T b I . T p a B I O p b l 3TM T a K H í e
M3rOTOBJiajIMCb B M e H C T O X O B e .
K p o M e T o r o a B T o p B b i f l e j i a e T 6 OCHOBHMX p p o p M a j i b H b i x
BMflOB
HeHCToxoBCKMx
KapTMH
HapoflHoro
xapaKTepa,
nwTaacb ycTanoBMTb
MX XPOHOJIOIIMK) ;M o T M e n a a MX
CBH3b C HeKOTOpblMM KapTMHaMM
HapOflHblX
MaCTepOB
flpyrax
iieHTpoB.
T a H K p e f l
B a H a T e a H y ,
HflBMra
í o p M a f l X H i o
— X E H C K A H COPOHKA. O PyMbIHCKMX
H A J I b H b l X KOCTHDMAX
PyMbIHCKMe
HapOflHbie
COPOHKM
HAH.MO-
CpaBHMTCJIbHO flojiro
c o x p a H a j i M CBOM Tpa/i;ML(MOHHbiM x a p a K T e p , XOTH B 3 a B M CMMOCTM OT p a Ü O H a OHM MMeiOT CBOM OTJIMHMTejIbHOe OCOBeHHOCTM.
T m a T e j i b H O M3yHMB n o K p o M ZKeHCKoií p y S a n i K M , MOJKHO
pa3JiMHHTb a s a ocHOBHbix
rana: I
HOHHO, I I
B
c 6 o p K y (MJIJI. 2). OHM B C T p e n a i o T C H B o n p e f l e j i e H H b i x
p a í i o H a x , n p M n e M B K a s í f l O M M3 HMX B b i C T y n a i O T H e K O T O p b i e pa3JIMHMH.
I — c o p o H K a n o H H o : nepefl M c n M H K a B b i K p o e H b i M3
oflHoro n o j i o T H M i n . a c o T B e p c r a e M n o c p e f l W H e fljia rojioBbi;
p y K a B a B I U H T H nofl n p a M b i M y r j i O M . P a 3 J i M H B o r o
pofla
pyBamKM-noHHO
BCTpeHaioTca
H e TOJibKO B P y M b n i M M ,
HO M B c o c e f l H M X C T p a H a x . Ha p y M b m c K o í l
TeppMTopMM
OHM n p M H a f l J i e H t a T K c a M O M y C T a p o M y o5pa3qy, MX HOCHT
H a paSoTe. OHM flejiaTca H a TPM p o ^ a :
a)
6)
c r j i a f l K O BIUHTBIMK p y K a B a M M M3 n p a M b i x K y c K O B
n o J i o T H a (MJIJI. 2) — B p a f í o H a x C y H a B a , B a K a y ,
ByxapecT,
OjiTeHHa.
CopoHKM
c coSpaHHbiMM
y
npoííMbí
pyKaBaMM
(MJIJI. 4) — B p a í i o H a x
Apafl, <I>arapam, I l e p H a H M ,
MapaMypem, Oam. TaKoro n o K p o a COPOHKM B C T p e B)
naioTca T a K H t e B K a p n a T C K O M y K p a M H e .
CopoHiía,
co5paHHaa
nofl K O K e T K y c p y K a s a M M
B c S o p K y (MJIJI. 5) — B p a í i O H e O j i T e H M a .
II — COPOHKM M3 flByx n o J i o T B M u í : nepes M c n M H K a
c coSpaHHbiMM
y Bbipe3a p y K a B a M M . B c T p e H a i o T c a n o
B c e ü T e p p M T o p M M c T p a H b i (MJIJI. 6, K a p T a ) .
I I o K p o M a) — C o S p a H H a a , 6e3 n o j i n K O B (MJIJI. 6a, 7 ) .
I I o K p o i í 6) — c n c e B f l o n o j i M K a M M , n p M n e M p y K a s a yflJTMHeHbi n p a M o y r o j i b H b i M K y c K O M n o j i o T H a „ajibTMTa" M npn-
135
�CTaHy. Tenepb B SToro po«a copoHKax n p n M o fleJiaiOT H3 spyroro M a T e p n a j i a neu B C H coponKa.
IIoKpoft B ) — P y K a n a jiejiaiOT W3 T p e y r o j i b H o r o K y c K a
nojioTHa, csepHyToro c n n p a J i b K > (HJIJI. 6C, 9) — paftoHax,
« t a r a p a i i i , B p a H n a , B p a H Mymejib.
lüMTfci K
yrojibHHK
CaMBiMM p a c n p o c T p a H e H H B i M H
HBJIHIOTCH c o o p a H H b i e
copoHKM 6 e 3 nojiMKOB. HTO K a c a e T C H T a K H a 3 . „ajibTMT",
TO 3 f l e c b C K a 3 b i B a e r c H c j i a B H H C K o e BjiHHHMe, B TO speMa,
K a K noHHO — CTapeMUiMÖ BO BCCM M w p e n o K p o ü p y ö a m e K
— Sbiji TaKJKe n e p B b i M TMIIOM p y M b i H C K O K p y S a n i K M ,
KOTopbiM n o c T e n e n H O B w / i O H 3 M e H a j i c a , H e p e / i K O nofl BJIMHHweM „ M O f l w " . n p H K p o f i K e COPOHKM n o j i a r a j i o c b p a 3 p e 3 b i B a T b n o j i O T H o B f l o j i b HMTH. K p o M e T o r o H a f l J i e j K a j I O
CTpeMMTbCH K p a u H O H a j i b H O M y H c n o j i b 3 0 B a H H i o M a x e p M a j i a .
B b i p e s floxoflMT o ö b i H H o JJO JIHHHH ITTTPPT, rjpMHOM x a p a K T c p H o , HTO n e p e / i , c n M H K y w p y K a B a c o ö n p a i o T H a H H T K y ,
OÖDa3VH B O K D V r UieM CSODKM (MJI3I
I I a ) B HeKOTOÜblX
M e c x H O C T H X nDMHHTO a e j i a r b H e H T O B o o i i e
eo6raHHoro
CToanero
Bopora,
OTJiejiaHHoro
B b i i U H B K O M (HJM. I I b ) .
E c T b T a K J K e M e c T H O c r M , r;ie c ö o p K H B u i M B a i o T B n o a c .
noflMbniiKOM B u i M B a i o T c a KBaflpaTHbie KJiwHba. C o p o H K H ,
K a K n p a B M J I O , U l b l O T C ,J(JIHHHbIMM, MHOrfla C OÖpaHHbIMM
B H H 3 y , pyKaBaMM. IToa B J i w a H H e M r o p o w a HauMOHajibHbrii
Hapafl B ^epeBHe n o c T e n e H H O
wcne3aeT.
Tenepb
nacTO
I I o a H H a M a i i e e B C K a - n a B K O B M H — OBPHflOB O E nPMKJIAflHOE M C K y C C T B O B B E J I O C T O K C K O H
AEPEBHE
B CBH3M C COCTOHBUieÜCH OCeHbK) 1965 T. BblCTaBKOÜ,
a T a K H í e H a o c H O B e 5 o j i e e n o f l p o 6 H b i x MaTepwajioB, c o 6 p a m i b i x B p a ü o H e , aBTop cTaTbM « e j i a e T o63op npo6jieM,
KacaiomHXca
O6PHHOBOTO
HCKyccTBa B
BejiocTOHHMHe.
B STOM p a ü o n e n p o n ; e c c OTMMpaHMH oópaflOB noflBMr a e T C H MefljieHHee, n e M B
flpyrMX
M e c T a x , XOTH c e ü í a c
OHH y a c e j i H i H M j i w c b c B o e r o M a r w H e c K o r o
xapaKTepa.
Caiioe 5oraToe o S p a f l O B o e TBopnecTBo C B a 3 a H O c n p a 3flHHK0M P o s K f l e c T B a , K o r f l a j K M J i w m a y K p a u í a j i H C b 6 y MaJKHbiMM n a y K a M M M B b i p e 3 a H H b i M M M3 6 y M a r H 3 a H a B e c KaMM
KOTOpbie no3flHee c T a j i n 3aMeHHTb
pa3pMC0BaHHbiMM.
M e c T o npe>KHero nuieHMHHoro c n o n a , 3 a H « j i a
eJiKa.
H o B c i o f l y p a c n p o c T p a H e H c ó b i n a ü K O J i a f l O B a T b co 3 B e 3 f l o ü ;
aBTop
noKa3bmaeT
pa3JiMHHbie
(bopsabí
STOTO
oóbtnaa
(MJIJI. 1,2). B T O p b l M peKBH3MTOM K O J i a f l O B a H M H aBJiaeTCH
B e p T e n H a n a j i K e . B HeKOTopbix paíioHax
cymecTByeT
o6t>a7T T a K H a 3 l l D o n a " • • 3 D e j i H L i i e
v H a c T H n K M KOTOporo BbiCTynaioT B MacKax H cooTBercTByiomMx Hapaflax.
Bo M H o r M X jiBpeBHHX
Mpoiia." i c o n p o B 0 2 K i i a . e T K03a
(HJIJI. 4, 5). C y i n e c T B O B a j í
TaKJKe o6biHaü HapascaTbca
HanoMMHaiomMe
. f l b i r a H a M M " , K O T O P M Ü B IOJKHOH n a c T H BoeBOfflCTBa 6 b M
C B a 3 a H c HOBBIM ToflOM, a B
flpymx
MecTax — cM a c -
CopoHKM
yKpamaMT
pyHHOH
BbnuwBKOM,
pexe
—
TKaHbiM y a o p o M . K o M n o 3 M L ( M a y 3 o p o B C T p o r o c o H e r a e r c a
c n o K p o e M copoHKM.
UlBbi
OTflejibmaioTca
JieKopaTWBHblMM CTejKKaMM. Ilepefl M pyKaBa, B O p O T M MaHJKeTbl
JieHML(eM. B H e K O T O p b l X MeCTHOCTHX BO B p e M H
MacjieHHL(bi B b i C T y n a i O T c p e f l M p a s c e H b i x „ M e f l B e f l n " M „COJIOM e H H b l e «eflbl" — 2 MyHCHMH, o6BMTbIX COJIOMOÜ, — TaHn y i O T no/i; OKHaMM AOMOB. B M a c j i e H M u y n p w H a T O T a K a c e
o6B03MTb „Aep¡a c 6a5oü" — (2 K y K J i w B a T y p a j i b H O ü Be-
LUbioT c o p o H K M M3 d p a 6 p H H H o r o n o j i o r a a ,
n o K p o e M r o p o f l c i c u e KOPPTOHKM.
OTflejiaHbi
SoraToü BbimHBKOń, T m a T e j i b H O noAOÖpaHHOw
n O K p O K ) COPOHKM.
B pyöauiKax T w n a TIOHHO BbiuiHBKa oöpasyeT Karäiy
Ha n j i e n a x B f l o j i b npowMbi (HJIJI. 15a), c o c T a B J i a a
wHor/ia
K
BbiuiMTbiM npHMoyrojibHMK (HJIJI. 156). B eoopaHHbix p y S a i i i K a x o c H O B H a « j i H H w a o p H a M e H T a HfleT
ropusoHTajibHO,
o n y c K a a c b mixe
njien. Eojiee n b i n i H ö w BMUIMBKOH O T AejibiBaioTca p y K a B a .
B 6oraTbix y s o p a x c o p o n e K npeo6jia/iaioT
paerwTejibH b i e H JKMBOTHbie MOTMBbI, a T a K J K e H e j I O B e H e C K H e CpMr y p w c noflMepKHyTO
reoMeTpwHecKHMH
jiHHHaMH.
jiMHMHbi, cMflamMe H a KOJiece Tejiera). 3TOT oSbinaü c o HCKJiioHMTejibHO B yKasaHHOM paüone M Hwrfle
xpaHMJica
6ojibuie.
C p e A M HOBoroflHwx
oóbinaes cymecTByer o6bnait 06paflOBoro neneHHH; co6jnoflaerca TaKJKe o ó b i n a ü B e c e n H e r o n e n e H b H , H a n p H M e p „ j K a B o p o H K O B " (HJIJI. 8) JIM6O
„ 6 y c j i O B b i x ( a M C T O B b i x ) J i a n " (HJIJI. 10, 11).
K
MarwHecKMM oSpa^aM, C B H 3 a H H b i M c 6yflynu¡MM y p o -
HíaeM, npMHafljieiKajia B b i n e n K a T a K H a 3 . „ K o p o B a a " Ha
C B . „IOpMH" (CP. HJIJI. 16), C K O T O p b l M 06X0flHJIM nOJIH.
K n a c x a j i b H b i M o 6 p a a a M npwHafljiejKajio CBaTMTb n a j i b M b í
B Bep6Hoe BocKpeceHbe (HJIJI. 6, 7) H p a c K p a m i i B a H i i e HHH;
3oqbMa LI. e c b JI a - P e ił H dp y c — M3BA C „ B b l l H K O K " B MBICJIEHMH.KOM P A H O H E
B 1965 r., BO BpeMa wHBeHTapM3aL(MOHHbix pa6oT
(nKcaHOK). PacnpocTpaHeHHbiM
o6binaeM cpe^n KaTOJiMH e c K o r o n n p a B o c j i a B H o r o H a c e j i e n i i a a B J i a e T C H CBHTHTb
BeHKH
KOTopbiMH oKypwBaiOT n e p e n y r a H H b i x A e T e ü , He
B
flaiOmHX
MOJIOKO K O P O B
ueflyPj
CBH3aHHbix
c ypojKaeM,
3aBepmaeT
T S K HS3.
,,nepenejiKa"
n o c j i e ^ H M Í i n y n e K KOJiocbe'B
nepeBH3aHHbní B B e p x y TI y K p a u í G H H t í i í í HBGTSMH
Ro n e p B o í í MMPOBOÍÍ B o ü H b i « o í K U H O H H b i ü B e H O K n j i e j i w
TOJibKO T a M , r ^ e 6 b i j n i O T B e p c r a a ,
a noBCiofly jKHeubi
npenoAHOCMJiM
xo3HMHy
nynoK
yKpanieHHbix
BjBeTaMM
KOJiocbeB,
Ha3biBaeMbiií
„njioflbi
ypoJKan".
TaKoe
me
H a 3 B a H w e H M e e T 6 y K e T M3 K O J i o c b e B , a T a K J K e M3 p a 3 jiHHHwx
nojieBbix
w caflOBbix
pacTeHMíi,
n o cjiyqaio
«epesne
EorflaHOBKe,
MwcjieHMaKoro
paüoHa,
ßbijia
oÖHapyjKeHa W36a c K J i e T b i o H a nepaaKe, T.e. c TaK Ha3.
„BbiiHKOü". M36a, n o c T p o e H H a a B 1800 r. n o oflHOTpaKTHOMy n j i a H y , COCTOMT M3 T p e x n a c T e w :
1) H i H J i a a nacTb, oxBaTbiBaioinaH KOMHaTy M „ n e KapHio", 2) n p o x o f l H b i e COHH, npMCTpoeHHbie K nenapHe
M KOHIOUIHe, 3) ryMHO C B"be3flHbIMM BOpOTaMM, K K O T O p b I M
upMMbiKaiOT 3 a K p o M a . n o c T p o M K y
flonoJiHaeT
c a p a ü . /(OM
HOCTpOeH M3 TOJICTblX S p e B e H ,
COeflMHeHHblX
B BMfle
„ p b i ö b e r o x B O C T a " ; B ÄMJIOM q a c r w
SpeBHa
pySjieHbi
MHane. Ü36a KpbiTa TOHTOM Ha c T p o n n j i a x . B H y T p w M36bi
o c o ö b i i l HHTepec Bbi3MBaeT K y p H a a
neKapHa.
AeTajibHo
o n n c b i B a a a x y H36y, aBTop
o n e H b MHOTO
BHMMaHHH y f l e j i a e T x a p a K T e p H o i l K J i e T M n a n e p a a K e H a a
M360M T.Ha3. „BbiHiKe". Bxofl K H e ń B e f l e T M3 ceHeii,
OTKyfla noflHUMaiOTCa n o JiecTfflme H a nepflaK,
crynaa
n o n o T O J i K y neKapHM (MJI. 16).
flajibHeiiiHMe
HccJieflOBaHMa
noKa3ajiH, HTO H a STOM T e p p u T o p n H cymecTBOBajia T p a J^M^IIH flOMOB C „ B b H H K a M H " , K O T O p b i e B C e J K e OTJIMHajTMCb
OT npMBefleHHoro H a M H o ö p a s a a
BCTpeiajiMCb
B KpecTbaHCKMx
TeM, HTO OÖBIHHO OHM
flBopax
c o MBOMMH
no-
CTpoMKaMH. B MbicjieHimKOM pawoHe, TOHHO TaK JKe K a K
B O p a B e , flOMa c „BbiniKaMw" H e C B a 3 a H b i c K S H H M TO
o n p e s e j i e H H b i M TJUIOM B H y T p e H H o r o
ycTpoücTBa M po3HHTCH K O H C T p y K U H e H .
OSHapyjKeHHaa
B STOM p a i i o H e H 3 6 a
c
„BbnuKOM"
yKa3bmaeT
H a TO, HTO T a K u e n o c T p o ü K M
coopyscajnicb
He TOJibKO B O p a B K e w Hoarajibe ( c p . KapTMHy). Pa3JiwH a w T C H flBa o c H O B a H b i x T H n a H36 C „BbiuiKaMM": 1) M36a
c „BbiuiKOM" M BeflymMM K Hew KpbiJieHKOM — x a p a K T e p -
OpaBCKOrO CTpOMTCJIbCTBa \ 2) M36a C „BblLUKOÜ"
noÄ o6meił K p b i u i e ü (Tun, pacnpocTpaHeHHbiii B ü o f l rajibe). Bxofl H a „ B b i u i K y " H e p e 3 n e p ^ a K , KaK B M W C -
n p a 3 A H M K a B o r o M a T e p M , oTMenaeMoro 15 aBrycTa (HJIJI. 3).
C B a f l e 6 H b i e oSpa/ibi n p e f l C T a B J i e H M
jiMiub
HcneK a e M b r a rjiaBHbiM o 6 p a 3 0 M B B O C T O i H b i x p a í i o H a x ; oflH a K O o d b r a a i i STOT p a c n p o c T p a H a e T C H H K 3 a n a f l y OT r p a HOCTM c „ K o p o B a e M " C B a s a H M p a 3 J i n H H b i e >npa3flHeHCTBa.
TpaflMuwa
„KopoBaa" nocTeneHHo oTMwpaeT (ero 3 a MeHaeT CBafle6Hbül nMpor), coxpaHHBiuHCb
j i w m b B BOCTOHHOH n o r p a H M H H o í í n o j i o c e .
B saKJiioHeHMe aBTop C T a T b H O T M e n a e i :
1. H a ocHOBaHMM n p o B e f l e H H b i x B
flannoü
MecTHOcTM
M c c j i e f l O B a H M i l MOJKHO C K a 3 a T b , HTO H n o j i b C K o e n 6 e j i o p y c c K o e H a c e j i e H i i e n p n j j , e p ? K M B a e T C H T e x Tue o 6 p a flOBbix
dpopM c Toa pa3HHueü, HTO y n o j i H K O B Her
o 6 b i n a a w c n e K a T b c n e b ( M a j i b H o e n e n e H b e K BeceHHMM
npa3flHHKaM.
2. C x o f l C T B o MeiKfly o6paflaMM C B M f l e T e j i b C T B y e r o B 3 a n -
236
MonpoHMKaHHM w o 6 m e í l a r p a p H o ü o c n o B e .
oflHM M Te ? K e n p e ^ M e T b i HMeioT p a 3 J i n H H o e
o6pa«0Boe SHaneniie.
H a c T O npeflMeTbi, McnojiHaroiuMe y o 6 e n x r p y n n oflMHaKOBbie cpyHKHHH, po3HHTca
ppopMOH
JIH6O
yKpaiueHuaMM.
Ho M e p e T o r o , K a K TepaioT CBoe 3 H a n e H M e o6paftbi
r j i o x H e r TaKJKe o5paflOBoe HCKyccTBO.
C r j i a j K M B a H w e pa3JiMHMü CMJibHee B b i c x y n a e T TaM, rfle
n p o n 3 o r u j i o cMenieBMe HacejieHHa pa3JiHHHoro
npoMCXOfleHHH.
3. H a c T o
4.
TaKJKe M B ąeHTpajibHow
OpaBe M B Hoflrajibe.
Ha ocHOBaHKM MMeiomHxca
flOKyMeHTOB
c
XVII
M X V I I I B B . MOJKHO npeflnojiaraTb, HTO n e p B O H a n a j i b H O
M36a c „ B b i u i K O M " CTpoMJiacb 6 e 3 K p b i j i e H K a ,
Koropoe
noaBMJiocb B 6ojiee no3flHHM n e p n o f l .
—
HMn,bi 6 e j i o p y c c K H x nocejieHMH. B 3aBHCWMOCTH OT MCCT-
HWM T I H I
jieHHL^KOM p a ü o H e , B C T p e H a e r c a
Ha BbicTaBKe
CBafle6Hbra neneHbeM „KopoBaü" (HJIJI. 16—18)
5.
6.
�CZASOPISMA
INSTYTUTU
SZTUKI
PAN
wydawane przez:
P.P.
WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE
I
FILMOWE
B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego
formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł,
roczna — 96 zł.
P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu,
bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł,
roczna — 72 zł.
P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, około
100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł.
M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , liczne p r z y k ł a d y nutowe.
Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł.
Wszystkie
czasopisma n a b y w a ć
można
regularnie
jedynie
w
prenu-
W A R U N K I PRENUMERATY
„POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ"
Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zł 72.
Prenumeraty przyjmowane są do 10 dnia m i e s i ą c a poprzedzającego
okres prenumeraty.
P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y
pocztowe oraz listonosze.
Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą r ó w n i e ż d o k o n y w a ć w p ł a t na konto P K O
N r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w
„Ruch"
Warszawa, u l . Wronia 23.
Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume
r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " .
23, tel. 20-46-88, konto P K O N r 1-6-100024.
SPRZEDAŻ
Egzemplarze n u m e r ó w zdeaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w P u n k
cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „Ruch", Warszawa, ul. Nowomiejska nr 15/17, konto P K O N r 114-6-700041 V I I Oddział M i e j s k i Warszawa.
A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada
Rozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w P a ł a c u
i N a u k i w Warszawie.
Ośrodek
Kultury
Zakłady Graficzne „Tamka" Zakład Nr 2 W-wa, Podchorążych 39. Zam. 223. Pap.
ilustr. k l . I I I , 120 g A l + karton biały kl. I I I , 220 g. BI. Nakład 1250 egz. M-7
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09063162e23b2cc201ef00cea448b76d.pdf
fca9a8d941e351d2da2f6d09dc3a0e3e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5064
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Burchardt, Helena (1922-2002)
Gusiew, Wiktor Jewgieniewicz (1918-2002)
Błaszkowski, Wojciech Józef (1908-2001)
Armon, Witold (1924-2002)
Szwedkowicz,Teresa (1932-2001)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4698
Title
A name given to the resource
In memoriam / LUD 2002 t.86
Description
An account of the resource
LUD 2002 t.86, s.367-376
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
VI. IN MEMORIAM
WITOLD ARMON
(1924 - 2002)
9 września 2002 roku zmarł w Toruniu dr Witold Armon, znakomity znawca historii etnologii i szerzej nauk antropologicznych,
ceniony bibliotekoznawca i biograf. Absolwent Uniwersytetu Poznańskiego, uczeń profesorów E. Frankowskiego; J. Czekanowskiego i 1. Kostrzewskiego, związany z tym Uniwersytetem i etnologią również przez doktorat napisany pod kierunkiem prof.
M. Frankowskiej; po studiach pracuje głównie jako bibliotekarz
i bibliotekoznawca. Nie stracił jednakże kontaktu z naukami etnologicznymi, wykładał historię etnologii i etnologię powszechną na
Uniwersytecie Łódzkim i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika,
prowadził badania i publikował z tego zakresu, także będąc już
na emeryturze. Uczestniczył w konferencjach etnologicznych
i zjazdach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego członkiem był od roku 1947
i które kilkakrotnie wybierało go do Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego; był również wiceprezesem Toruńskiego Oddziału PTL za prezesury prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej.
Witold Armon urodził się 27 lipca 1924 roku w Kiejdanach na terenie Litwy, w rodzinie inteligenckiej, jako syn Stanisława i Aleksandry z domu Jacuńskiej. Maturę uzy~
skał w roku 1942 w Gimnazjum nr 6 w Kownie. W czasie okupacji pracował jako robotnik kolejowy, a w roku 1943 został wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec. Po
wojnie, w roku 1945, przybył do Wielkopolski. W roku szkolnym 1946/1947 był nauczycielem oświaty dorosłych w Pożarowie w powiecie szamotuiskim.
Studia Witold Armon podjął w roku 1947. Zapisał się na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Poznańskiego, na którym studiował etnografię z etnologią u prof. E. Frankowskiego, antropologię u prof. 1. Czekanowskiego i prehistorię u prof. J. Kostrzewskiego.
W grudniu 1951 roku uzyskał stopień magistra filozofii z zakresu wyżej wymienionych
dyscyplin na podstawie pracy Polscy etnografowie - badacze innych krajów świata i ich
dorobek naukowy, przygotowanej pod kierunkiem prof. E. Frankowskiego. Już w trakcie
studiów powierzono mu w Katedrze Etnografii UP kolejno obowiązki asystenta-wolontariusza, subasystenta i młodszego asystenta, z głównym zadaniem opieki nad biblioteką.
Po krótkim okresie pracy w charakterze kierownika działu nauki w Młodzieżowym
Domu Kultury w Poznaniu (1951-1952) Witold Armon znajduje w roku 1952 zatrudnienie w Muzeum Archeologicznym, kierowanym przez prof J. Kostrzewskiego, najpierw
jako asystent i następnie jako adiunkt, od roku 1954 kierownik biblioteki muzealnej.
W roku 1964 przez kilka miesięcy kierował biblioteką Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. We wrześniu 1964 roku otrzymał etat kustosza w Bibliotece. Głównej Uniwersytetu
im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, w której pracował do września 1975 roku. Pracę
doktorską Dzieje polskich badań nad Jakutami napisał pod kierunkiem prof. M. Frankowskiej i w roku 1972 obronił na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
�368
W roku 1975 przeniósł się do Łodzi, gdzie pracował jako adiunkt w Katedrze Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Powrócił stamtąd w roku 1976 do Torunia i został zatrudniony w tworzonym wówczas Zakładzie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej
UMK, przekształconym później w samodzielną Katedrę, prowadzącą studia bibliotekoznawcze. Zakład początkowo mieścił się w ramach Instytutu Filologii Polskiej. W czasie, kiedy Zakład znajdował się w strukturze Instytutu Historii i Archiwistyki, Witold
Armon pełnił w nim w latach 1984-1987 funkcję zastępcy dyrektora do spraw bibliotekoznawstwa. W Katedrze Bibliotekoznawstwa UMK Witold Armon pracował do roku
1989, kiedy to przeszedł na emeryturę. Nadal jednak prowadził seminarium magisterskie, w którym w latach 1979-1992 wypromował 66 magistrów. W uznaniu jego zasług
dla toruńskiego bibliotekoznawstwa uhonorowany został tomem Studia ofiarowane twórcom toruńskiego bibliotekoznawstwa dr Zofii Mołodcównie i dr. Witoldowi Armonowi
w 75-lecie urodzin, Acta Universitatis Nicolai Copemici, Bibliologia IV, Toruń 2000
z zamieszczonym w nim artykułem S. Kalembki Zofia Mołodcówna i Witold Armon twórcy podstaw Katedry Bibliotekoznawstwa UMK iBibliografią publikacji dra Witolda
Armona opracowaną przez E. Jaroszewską.
Witold Armon był wybitnym bibliologiem i biografem. Od roku 1961 współpracował
z Polskim Słownikiem Biograficznym i opublikował w nim około 30 biogramów. Ogłaszał biogramy także w innych wydawnictwach, takich jak Słownik Pracowników Książki
Polskiej i Encyklopedia Katolicka. Przygotował je również do znajdującego się obecnie
w druku Słownika Etnografów Polskich. Wspomógł tajnie w latach 1960-1969 blisko
setką biogramów emigracyjną Lietuvilł Enciklopedija, wydawaną w Bostonie. Dla nas
jednak szczególnie ważna jest działalność Witolda Armona jako bibliografa, wydawcy
źródeł etnograficznych i historyka etnologii polskiej. Z tego zakresu szczególnie cenna
jest przygotowana przez niego Bibliografia historii etnografii polskiej (w: Historii etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Warszawa 1972), zaopatrzenie wstępem, bibliografią
i słownikiem biograficznym tomu dotyczącego Litwy Oskara Kolberga (Dzieła Wszystkie
Oskara Kolberga, t. 53, Wrocław-Poznań 1966), a także artykuły omawiające stan badań
lituanistycznych i początki etnologii w Polsce. Wielkim uznaniem cieszą się jego studia
biobibliograficzne o etnologach polskich, a przede wszystkim polskich badaczach Syberii. Praca Witolda Armona Polscy badacze Jakutów, Wrocław 1977, jest jedyną książką
polskiego etnologa okresu po II wojnie światowej przetłumaczoną na język rosyjski
i wydaną w Federacji Rosyjskiej (Polskie issledovateli kultury jakutov, Moskva 200]).
Opublikowana z inicjatywy Instytutu Studiów Humanistycznych Akademii Nauk Republiki Sacha (Jakucja), została zaopatrzona posłowiem przez Jakuta prof. W.N. Iwanowa,
który podkreślając jej walory stwierdził: ,,jako historiograf uważam, że W Armon wykonał ogromną, czamąpracę o charakterze porównawczo-analitycznym".
W związku z rozwiniętymi w Jakucji w ostatnich latach zainteresowaniami związkami historycznymi polsko-jakuckimi, napisał dalej WN. Iwanow, "wydanie książki W Armona po rosyjsku
wywołane zostało obiektywną koniecznością i odpowiada zapotrzebowaniu na taką literaturę naukową, której potrzebują specjaliści w tej dziedzinie wiedzy historycznej"
(s. ]66, ]68). Witold Armon był znakomitym erudytą, potrafiącym analizować działalność naukową na różnych terenach i w różnych czasach z uwzględnieniem panujących
w nich warunków. Był zwolennikiem "antropologicznego" modelu etnologii. Rozumiał,
w związku ze swoim pochodzeniem kresowym i mądrością, sytuacje w środowiskach
wieloetnicznych i wielokulturowych. Nie zgadzał się na uproszczone oceny ludzi działających w takich warunkach, irytowały go np. rozważania nad stopniem zruszczenia poszczególnych badaczy polskich pracujących w Rosji. Przywiązany do polskości i dumny
�369
z niej, prace polskich badaczy rozpatrywał krytycznie w szerszym kontekście osiągnięć
naukowych. Był niezwykle skrupulatny w swoich studiach, z temperamentem prostował
niedokładności innych, nie znosił opinii pochopnie formułowanych i nieuzasadnionych.
Tym właśnie cechom zawdzięczamy trwałą wartość Jego prac.
Witolda Armona poznałem przed 55. laty jako wychowawcę na koloniach letnich,
których byłem uczestnikiem. Już wówczas zafascynowała mnie Jego osobowość i "egzotyczny" kierunek studiów. Po latach czułem się zaszczycony tym, że zwrócił się do mnie
z prośbą o uwagi o swojej pracy doktorskiej. Okazji do długich rozmów dostarczyły ostatnio pobyty w klinice pod Poznaniem, do której przyjeżdżał z żoną Krystyną - swoim
dobrym duchem. Wówczas to namówiłem go do spisania wspomnień, opublikowanych
w "Ludzie" (t. 85,2001). Niezmiennym sentymentem darzył Litwę - swój kraj rodzinny i był tam ceniony. Przez całe swoje życie był pomocny innym, dzieląc się swoją ogromną
wiedzą. Dzielnie znosił niedogodności i cierpienia związane z chorobą.
Witold Armon zmarł w Toruniu w dniu 9 września 2002 roku. Pochowany został na
Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu 13 września 2002 roku. W uroczystościach pogrzebowych uczestniczyły władze Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika, koledzy iuczniowie Zmarłego oraz przedstawiciele ośrodków etnologicznych z różnych miast
w Polsce. Odszedł człowiek prawy, niezwykle zasłużony dla środowiska etnologicznego
i bibliotekoznawczego, przywiązany do tradycyjnych wartości akademickich.
Zbigniew Jasiewicz
BIBLIOGRAFIA WYBRANYCH PUBLIKACJI
ETNOLOGICZNYCH WITOLDA ARMONA *
l. Edward Piekarski - zapomniany badacz Syberii, "Świat": ilustrowany dodatek
tygodniowy "Głosu Wielkopolskiego", 1948, nr 51, s. 5.
2. "Lud": organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, t. 39 (za lata 1948-1951). Rec.: Armon Witold, ,;Z Otchłani Wieków", t. 21, z. 6 1952, s. 203.
3. Trudy lnstituta Etnografii im. N.N. Mikłucho-Makłaja N.s. T 1-18, MoskvaLeningrad 1947-1952. Rec.: Armon Witold, "Lud", t. 41, 1954, s. 889-908.
4. Zainteresowania o. Kolberga/olklorem litewskim, "Lud", t. 42,1956, s. 431--445.
5. Z Kroniki Instytutu Zachodniego. Prof dr Bożena Stelmachowska (1889-1956),
"Przegląd Zachodni", R. 13, nr 2 1957, s. 362-363.
6. Kazimierz Moszyński, "Z Otchłani Wieków", t. 25, z. 3 1959, s. 200-201.
7. Trzydziesty czwarty Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Z Otchłani
Wieków", t. 25, z. 5 1959, s. 345.
8. Lietuvią Enciklopedija, t. 21-29; 36, Boston 1960-1963; 1969, około stu haseł
autorskich i współautorskich.
9. Polski badacz Jakutów - Mikołaj Witaszewski, "Etnografia Polska", t. 4, 1961,
s. 141-152.
10. Oskar Kolberg, Dzieła Wszystkie, t. 53, Litwa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław - Poznań 1966 (Wstęp, Nowsza literatura uzupełniająca; Słownik biograficzny; Spis bibliograficzny).
�370
11. Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945-1965, "Etnografia Polska",
t. 12 (1968), s. 452-490.
12. Kubaryjan Stanisław (1846-1896), etnograf, badacz Oceanii, w: Polski Słownik
Biograficzny, t. 16, 1971, s. 9-12.
13. Bibliografia historii etnografii polskiej, w: Historia etnografii polskiej, red.
M. Terlecka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1972, s. 271-295.
14. Malinowski Bronisław Kasper (1884-1942), etnolog (antropolog społeczny), socjolog, profesor uniwersytetu w Londynie, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 19, 1974,
s.332-336.
15. Polscy badacze kultury Jakutów, Zakład Narodowy im Ossolińskich, Wrocław
1977.
16. Obrębski Józef (1905-1967), etnolog i socjolog, wykładowca Wolnej Wszechnicy
Polskiej i Uniwersytetu Łódzkiego, profesor Long Island University (Nowy Jork), w: Polski
Słownik Biograficzny, t. 23, 1978, s. 461-463.
17. Eugeniusz Frankowski (1884-1962) jako badacz Półwyspu Iberyjskiego, w: Polskie badania obcych kultur ludowych, Acta Universitatis Vratislaviensis nr 572, Wrocław ]981, s. 23-31.
] 8. Piekarski Edward (1858-1934), leksykograf, etnograf, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 26, 1981, s. 60-62.
19. Piłsudski Bronisław Piotr (1866-1918), etnograf, muzeolog, w: Polski Słownik
Biograficzny, t. 26, 1981, s. 305-308.
20. Kilka uwag do artykułu: D. N. Collins, 1. Urry, "Maria Antonina Czaplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na Syberii", "Lud", t. 82, 1998, "Lud", t. 84, 2000,
s. 138-139.
21. Polskie issledovateli kultury jakutov, Institut gumanitamych issledovanij, Akademija Nauk Respubliki Sacha, Moskva 2001.
22. "Czytać samodzielnie i krytycznie dawne teksty Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, "Lud", t. 85, 2001, s. 323-334.
23. Początki etnologii uniwersyteckiej w Polsce, w: Przeszłość etnologii polskiej
w jej teraźniejszości, red. Z. Jasiewicz i T. Karwicka, Poznań 2001, s. 17-30.
H.
* Bibliografia przygotowana na podstawie opracowania E. Jaroszewskiej Bibliografia publikacji dra Witolda Armona, w: Studia ofiarowane twórcom toruńskiego bibliotekoznawstwa dr Zofii Mołodcównie i dr. Witoldowi Armonowi w 75-lecie urodzin, Bibliologia IV, Acta Nicolai Copemici, Nauki Humanistyczno-Społeczne,
zeszyt 340, Toruń
2000 oraz informacji własnych.
�371
WOJCIECH JÓZEF BŁASZKOWSKI
(1908-2001)
Nestor pomorskich etnografów, Wojciech Józef Błaszkowski, zmarł 27 grudnia 2001
roku. Urodził się w 1908 roku w Gowidlinie w rodzinie od pokoleń zamieszkałej na
Kaszubach. Był pierwszym Kaszubą etnografem z uniwersyteckim cenzusem. Studiował na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, uzyskując w 1951 roku dyplom
magistra filozofii w dziedzinie etnografii i etnologii.
Po studiach pracował jako wizytator i kierownik szkolnictwa artystycznego w Koszalinie; w Gdańsku kierował Pracownią Etnograficzną GTN, a następnie Zakładem
Etnografii w Wyższej Szkole Pedagogicznej. W latach 1969-1973 był kierownikiem działu budownictwa w skansenie wdzydzkim.
Jego zainteresowania zawodowe skupiały się przede wszystkim na budownictwie
pomorskim (szczególnie podcieniowym) i sztuce ludowej, głównie kaszubskiej i kociewskiej. Gruntowna znajomość architektury ludowej, nieprzeciętna aktywność badacza terenowego i niezwykła pracowitość sprawiły, że zgromadził unikatowy i obszerny materiał dokumentujący zabytki pomorskiego budownictwa ludowego, a w wielu wypadkach
wykonał ich pierwszą inwentaryzację opisowo-rysunkową (miał duże zdolności plastyczne). Po latach mógł stwierdzić, że spenetrował ponad 1200 wsi i osad pomorskich, głównie kaszubskich. Materiały te stanowiły podstawę do opracowania koncepcji i planu zagospodarowania przestrzennego rozbudowywanego skansenu we Wdzydzach. Był współautorem tej koncepcji i przez kilka lat kierował jej realizacją. Tworzenie muzeum we
Wdzydzach było dla W. Błaszkowskiego "budową pomnika, świadka wspólnoty kulturowej kaszubsko-polskiej". Podejmował także próby wprowadzenia elementów budownictwa regionalnego w zabudowę letniskową na Kaszubach.
Opublikował szereg prac naukowych i popularnonaukowych oraz wiele artykułów
w prasie lokalnej. Prowadził działalność popularyzatorską w różnych środowiskach.
Z właściwą sobie skrupulatnością odnotował ponad 300 spotkań z młodzieżą szkół średnich i akademicką oraz z twórcami ludowymi.
W 1957 roku znalazł się w grupie założycieli Oddziału PTL w Gdańsku. W kolejnych latach pełnił w Oddziale różne funkcje.
W gdańskim środowisku naukowym ceniona była nie tylko jego rzetelna, głęboka
i wszechstronna wiedza, ale przede wszystkim prawość charakteru. Dla etnografów, pracowników kultury, twórców ludowych W. Błaszkowski pozostanie niepodważalnym autorytetem, nie tylko w sprawach zawodowych.
Krystyna Szalaśna
�372
HELENA BURCHARD
( 1922-2002)
Helena Maria Burchard urodziła się 25 stycznia 1922 roku
w Częstochowie, rodzinnym mieście swego ojca Hipolita Burcharda, oficera wojsk polskich. Matka Helena z Porzeckich pochodziła z Berdyczowa na Ukrainie. Atmosfera rodzinnego domu
o tradycjach humanistycznych, zainteresowaniach historycznych
i krajoznawczych wywarła silne piętno na Helenie ijej młodszym
bracie Przemysławie. Oboje skierowali swe zainteresowania ku
historii kultury. Przemysław studiował etnografię na Uniwersytecie Jagiellońskim u prof. Kazimierza Moszyńskiego, a z czasem stał się znanym podróżnikiem i autorem licznych książek
i reportaży etnograficznych i podróżniczych, natomiast Helena
wybrała jako dziedzinę swej pracy naukowej archeologię.
Helena Burchard ukończyła liceum ogólnokształcące w Częstochowie w 1939 roku.
Całą wojnę pracowała jako urzędniczka w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie w tym czasie
mieszkała z matką i bratem, podczas gdy ojciec przebywał w niemieckim obozie jenieckim. Bezpośrednio po zakończeniu wojny, jesienią 1945 roku, zapisała się na Uniwersytet Jagielloński, gdzie studiowała prehistorię, uczęszczając równolegle na wykłady, proseminaria i seminaria etnograficzne prof. Kazimierza Moszyńskiego. Pod sam koniec
studiów przeniosła się do Poznania, gdzie jesienią 1950 roku obroniła pracę magisterską
u prof. Józefa Kostrzewskiego. Po uzyskaniu magisterium z archeologii powróciła do
Krakowa, gdzie podjęła pracę jako młodszy asystent w Zakładzie Archeologii Przedhistorycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego (grudzień 1950 - grudzień 1951 r.). Od marca
1951 roku do grudnia 1952 roku pracowała w Muzeum Archeologicznym Polskiej Akademii Umiejętności. Po likwidacji PAU przez władze komunistyczne PRL i przejęciu jej
agend przez nowo powstałą Polską Akademię Nauk kontynuowała pracę (od stycznia
1953 r.) w Zakładzie Historii Kultury Materialnej PAN (później Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN) na stanowisku asystenta, a następnie adiunkta. Na emeryturę przeszła w 1982 roku. Nie zerwała jednak kontaktu z Instytutem, gdzie przez szereg lat pełniła obowiązki sekretarza redakcji "Sprawozdań Archeologicznych".
Lata studiów u prof. Moszyńskiego wywarły silny wpływ na jej późniejsze podejście
do badań kultur przeddziejowych, gdzie przede wszystkim interesowała ją historia kultury, a w jej obrębie problematyka związana z pożywieniem ludności, jego produkcją,
przyrządzaniem i konsumpcją. Zadebiutowała doskonałą, a w archeologii pionierską pracą
o roślinach uprawnych w pradziejach Polski. Było to wówczas pierwsze podsumowanie
wiedzy archeologicznej na ten temat, opartej na źródłach wykopaliskowych. Dokonała
weryfikacji chronologicznej znanego wówczas materiału (w granicach Polski sprzed 1939
r.), a materiały polskie uzupełniła o niemieckie, pochodzące z przedwojennych badań
ziem zachodnich przyłączonych do Polski po 1945 roku. Jest to praca monograficzna,
do której odwoływać muszą się wszyscy historycy rolnictwa i poiywienia. Praca ta p1.
Rośliny uprawne w pradziejach Polski referowana była na posiedzeniu Komisji Prehistorycznej PAU, a następnie publikowana w "Przeglądzie Archeologicznym", t. 9, z. 2-3,
(1953 r.) s. 154-176.
Na konferencji międzydyscyplinarnej
poświęconej pożywieniu, zorganizowanej
w Krakowie przez Krakowski Oddział PTL, H. Burchard wygłosiła referat będący doskonale udokumentowaną i zwięzłą syntezą pożywienia okresu neolitu. Opublikowała
�373
go w zbiorowym wydawnictwie pozjazdowym Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków
1973 pod tytułem Stan badań nad pożywieniem neolitu na ziemiach polskich. Jest to nie
tyle "stan badań", ile podsumowanie naszej wiedzy o pożywieniu w neolicie.
Drugim nurtem zainteresowań H. Burchard, bliskim jednak historii pożywienia, były
początki eksploatacji soli w Polsce południowej. Zgromadziła bogate materiały z literatury przedmiotu i wykopalisk; sama także prowadziła prace wykopaliskowe w okolicy
eksploatowanych w pradziejach słonych źródeł w Wieliczce, Bochni, Łapczycy i Sidzinie (Małopolska). Z tego zakresu opublikowała 16 prac, m.in. O eksploatacji soli w Polsce do XIII w., "Slavia Antiqua", t. VI, Poznań 1959, s. 396-412.
Czysto archeologiczne zainteresowania H. Burchard skupiały się wokół neolitu,
zwłaszcza kultury pucharów dzwonowatych.
Helenę Burchard cechowały szerokie horyzonty myślowe, wielka erudycja, rzadko
spotykana rzetelność i pracowitość. Pracę naukową ułatwiała jej doskonała pamięć,
a przede wszystkim znajomość języków. Językiem niemieckim i rosyjskim władała na
równi z polskim, czytała też swobodnie literaturę francuską i angielską.
Z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym Helena Burchard związała się jednak na
studiach. Była członkiem czynnym Oddziału Krakowskiego PTL, zaangażowanym
w sprawy Towarzystwa. Uczestniczyła w wielu sesjach naukowych organizowanych przez
PTL (także jako prelegent) i dopomagała w organizowaniu dwu Walnych Zgromadzeń
połączonych z sesjami naukowymi, jakie odbyły się w Krakowie. Uczestniczyła też
w kongresie etnograficznym w Budapeszcie oraz brała udział w etnograficznych badaniach terenowych na Podhalu.
Była człowiekiem niezwykłej prawości, wszyscy, którzy ją znali, darzyli ją przyjaźnią i szacunkiem. Zmarła 7 lutego 2002 roku w Krakowie, pochowana została w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w Częstochowie.
Anna Kowalska-Lewicka
WIKTOR JEWGIENIEWICZ
(1918-2002)
GUSIEW
Śmierć Profesora Wiktora Gusiewa, folklorysty rosyjskiego, interesującego się nie
tylko szeroko rozumianą tradycj ą kulturową Rosjan, Białorusinów, Ukraińców, ale i wielu
innych narodów słowiańskich: Macedończyków, Serbów, Bośniaków, Czarnogórców, Słowaków, Czechów, Bułgarów, Polaków, zdaje się zamykać pewien etap slawistycznych
badań w folklorystyce radzieckiej i rosyjskiej. Etap, którego podstawę stanowiła metodologia marksistowska, a żywe w nim były badania nad folklorem antyfaszystowskim
narodów słowiańskich, gdy rozwijano zróżnicowane formy współpracy na gruncie słowiańskim, w którym to czytelne były idee słowianofilstwa. Zgodne z nim stanowisko
tego Uczonego przetrwało próbę czasu: początki Jego badań sięgają bowiem drugiej wojny
światowej, ich rozwój przypada na okres politycznej mocarstwowości Związku Radzieckiego, nie zniszczyła go "wiosna ludów" lat 90. minionego stulecia. Był po prostu zawsze człowiekiem prawym, uczciwym, tolerancyjnym, o wielkim sercu. O wartości Jego
dorobku świadczą prace, recenzowane w wielu krajach. Estetykajolklaru stała się bestsellerem w literaturze naukowej. W Polsce oceniona została jako praca "o fundamentalnym znaczeniu dla folklorystyki", jako "dzieło w skali światowej nowatorskie", przyję-
�374
to jąjako ,jedną z pierwszych prób systematycznego wykładu ogólnej teorii folkloru".
Monografie tego rosyjskiego folklorysty o teatrze ludowym, słowiańskich pieśniach partyzanckich weszły do kanonu lektur. Wiele z jego prac zostało przetłumaczonych na
języki obce. W literaturze przedmiotu trwałe miejsce zajęły studia o Iwanie Franko, Vuku
Karadficiu, pieśniach partyzantów polskich. Artykuły Profesora Gusiewa oraz recenzje
Jego prac publikowano na łamach specjalistycznych czasopism europejskich, również
w Polsce ("Literatura Ludowa", "Lud", "Studia Estetyczne", "Ruch Literacki"). I jeszcze jeden aspekt obecności Profesora Gusiewa w tym nurcie badań, bardzo ważny
w życiu naukowym tego Uczonego: od 1958 roku był aktywnym uczestnikiem wszystkich zjazdów slawistów, do ostatnich swych dni przewodniczył Komisji Słowiańskiego
Folkloru przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów. Rozliczne kontakty Profesora
Gusiewa z folklorystami słowiańskimi miały prócz sensu stricto naukowego charakteru,
również wymiar - można oceniać - towarzyski. Myślę tu o przyjaźni z folklorystami,
etno lingwistami, etnologami z wielu ośrodków naukowych w kraju (Warszawa, Kraków,
Wrocław, Lublin, Poznań, Opole). Przywołuję tu urok osobisty tego Uczonego, uczynność, szlachetność, rzadko spotykaną życzliwość ludziom i światu, gdy jako ateista
z tolerancją i wielką atencją odnosił się do religijności innych narodów słowiańskich,
gdy w minionych latach pamiętnych przemian społeczno-politycznych wyznawał: "podziwiam i kocham wasz kraj".
Profesor Wiktor Gusiew, rzeczywisty członek Akademii Nauk Humanistycznych, zasłużony działacz sztuk ZSRR urodził się 2 maja 1918 roku. Po ukończeniu w Homlu szkoły
średniej i Technikum Muzycznego, studiował w Moskiewskim Państwowym Instytucie
Historii, Filozofii i Literatury im. N.G. Czernyszewskiego. Miał wówczas zajęcia m.in.
z Piotrem Bogatyriewem, a terenowymi badaniami folklorystycznymi, w których wówczas uczestniczył, kierowali Jurij Sokolow i Wiera Pomierancewa. Druga wojna światowa
studentowi IV roku przerwała studia, powrócił z niej dopiero w listopadzie 1945 roku.
Podjął wówczas pracę w Pedagogicznym Instytucie w Czelabińsku, w ciągu 10 lat przechodząc drogę od asystenta do kierownika Katedry Literatury. W 1955 roku rozpoczął
pracę w Instytucie Rosyjskiej Literatury Akademii Nauk ZSRR (w tzw. Puszkinskim Domu)
w Leningradzie, w sekcji folkloru, aktywnie włączając się w prowadzone tu badania.
W 1953 roku otrzymał stopień kandydata nauk historycznych w Instytucie Etnografii
Akademii Nauk ZSRR, a w 1965 roku obronił tu pracę doktorską. W 1969 roku przeszedł do pracy w Instytucie Teatru, Muzyki i Kinematografii w Leningradzie, powołując
w tym samym roku w tej instytucji sekcję folkloru; pełnił w niej funkcję prorektora do
spraw nauki. Lata 50. i 60. to okres, w którym Profesor Gusiew uczestniczył w kolektywnych pracach folklorystów, etnografów, specjalistów staroruskiej literatury. To właśnie pod koniec lat 50. rozwinęła się Jego współpraca z folklorystami na gruncie słowiańskim w ramach międzynarodowych zjazdów slawistów, w ostatnich latach - jak
wspominano - stanął na czele Komisji Słowiańskiego Folkloru Międzynarodowego
Komitetu Slawistów. Od 1964 roku stał się członkiem naukowego komitetu z zakresu
folklorystyki przy Oddziale Literatury i Języka AN ZSRR, a od 1965 roku wszedł
w skład stałej komisji Międzynarodowego Centrum do badań nad robotniczymi i rewolucyjnymi pieśniami. W 1972 roku został członkiem Związku Folklorystów Jugosławii,
w 1974 roku - honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
a w 1988 roku - honorowym członkiem Towarzystwa Guślarzy i Poetów Czarnogóry.
To w ramach międzynarodowej współpracy slawistycznej rozwinęła się idea komparatystycznych badań Profesora Gusiewa nad słowiańską kulturą; jak oceniają biografowie, zajmując miejsce priorytetowe w jego zróżnicowanym i obszernym dorobku na-
�375
ukowym. Nie można w nim pominąć prowadzonych przez całe życie terenowych prac
zbierackich, które rozpoczął już podczas studenckich ekspedycji w latach 1939-1941,
a później sam organizował i prowadził w różnych rejonach byłego Związku Radzieckiego wiele folklorystycznych obozów terenowych. Wyniki tych prac wykorzystywał w wielu
swych teoretycznych dziełach. Profesor Gusiew opublikował 9 autorskich książek, z których naj żywszy rezonans zyskały prace o estetyce folkloru (Problemy folk/ora i istorii
estetiki, 1963; Estetika folk/ora, 1967, tłum. na język polski w 1974, na język czeski
w 1978 r.), teatrze ludowym Ustaki russkogo tieatra, 1977; Russkij folkłornyj tieatr XVIII
- nacza/a XX wieka, 1980; Russkij narodnyj kukolnyj tieatr, 1983 r.) i pieśniach partyzanckich (S/awjanskije partizanckije piesni, 1979), 6 antologii tekstów, z których wiele
miało po kilka wydań, pod Jego redakcją ukazało się blisko 30 prac zbiorowych, w tym
monumentalna praca Russkij folk/or Wielikoj Otiecziestwiennoj Wojny (1964), blisko 400
studiów, artykułów, recenzji, sprawozdań w naukowych pismach radzieckich, rosyjskich
i państw tzw. bloku socjalistycznego*.
Wiele swych prac poświęcił Profesor Gusiew problematyce metodologii folkloru, historii folklorystyki radzieckiej, rosyjskiej, słowiańskiej. Osobne miejsce w Jego dorobku naukowym zajmuje folklor drugiej wojny światowej (badania nad polskimi pieśniami partyzanckimi prowadził w latach 60. w naszym kraju), interesował się folkloryzmem,
wpływami kultury popularnej na tradycyjny folklor. Profesor Gusiew, oceniając swe badania z perspektywy "estetyki marksistowsko-leninowskiej", odcinał się od "dogmatycznych wulgaryzatorskich koncepcji sztuki ludowej" w Związku Radzieckim, "autoreklamiarskich dzieł, pretendujących do ugruntowania «podstaw» marksistowsko-Ieninowskiej teońi folkloru". Stanowisko tego Uczonego jako człowieka i badacza można określić
Jego słowami: "marksistowscy przedstawiciele folklorystyki nigdy nie głosili idei narodowej wyłączności i wyższości folkloru jednego ludu nad folklorem innych narodów.
Teoretyczne zainteresowania folklorystów radzieckich, wiernych zasadom internacjonalizmu, nie zamykały się wyłącznie w granicach folkloru rosyjskiego, lecz dążyły do historyczno-porównawczych badań nad folklorem różnych ludów" (W. Gusiew, Estetyka
folkloru, Wrocław 1974, s. 9).
I na koniec akcent osobisty, bo powracają pytania, dotyczące kresu życia Profesora.
Wiktor Jewgieniewicz Gusiew zmarł 12 stycznia 2002 roku. Czy już chorował, gdy pod
koniec grudnia - jak co roku - wysyłał kalendarzyk-widokówkę z życzeniem "Szczęśliwego Nowego Roku"? Myśli o Nim jedynie przyjazne towarzyszą mi, ocalając w pamięci wielogodzinne rozmowy podczas stażu w ówczesnym Leningradzie, i zachowane
kartki z życzeniami z okazji 8 marca. Wszystko to sprawia, że zakończenie serdecznego
wspomnienia o pracowitym życiu, dorobku naukowym i uroku osobistym Profesora
Wiktora Gusiewa musi brzmieć: non omnis moriar.
Teresa Smolińska
\
~. 'r!,: ,"1'11'"'1:
••-:.- i
:!!~;IilJ'(~ 1'1
> h:.tLll.- 1..;LI}~l
y
...;;:.
.
__
.r: \'
*Zob. szczegółowe adresy bibliograficzneprac WJ. Gusiewa: 1. WiktorJewgieniewicz Gusiew.
Bib/iogra.ficzeskijukazatiel naucznych !rUdaw(1941-1981), sos1.L.M. 1wliewa,red. A.Ja. Trabskij,
Leningrad 1984, ss. 39; 2. BibJiograflja naucznych !rudaw Wiktora Jewgieniewicza Gusiewa.
K 80-/ietiju sa dnja rożdienija, sos1. G.w. Lobkowa, Sankt-Pietierburg 1999, ss. 71.
�376
TERESA SZWEDKOWICZ
(1932-2001)
28 czerwca 200 l roku zmarła w Opocznie Teresa Szwedkowicz. Urodziła się w 1932
roku, zdobyła wyższe wykształcenie pedagogiczne. Była nauczycielką wychowania plastycznego w szkole podstawowej i liceum ogólnokształcącym. Od 20 roku życia zajmowała się zbieraniem elementów stroju ludowego. Jej kolekcja to kilka tysięcy przedmiotów: zbiór haftów z koszul kobiecych i męskich, chusteczek, poszewek i ręczników oraz
próbek tkanin lnianych i wełnianych. Gromadziła również wycinki i zdjęcia fotograficzne przedstawiające typy ludowe naszego regionu. Swoje zbiory eksponowała wielokrotnie w placówkach kulturowo-wychowawczych
i telewizji.
Jan Łuczkowski
Ilustracje zamieszczone w niniejszym tomie
pochodzą z następujących źródeł:
l. (s. 32A) Maska mykeńska, Muzeum Narodowe
J. i G. Roux, La Grece, 1969.
2. (s. 48A) Maska tybetańska,
t. Ił, Leipzig 1939.
w Atenach,
za: H.U. Bernatzik,
fot. E. Serafis, za:
Die Grof3e Vo/kerkunde,
3. Fotografie w tekście P. Schmidta "Centra/ność"
i "pograniczność",
autorstwa
Zb. Kamykowskiego i St. Arczyńskiego, za: K. Saysse- Tobiczyk, Pod wierchami
Tatr, Warszawa 1956.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b061ff6cf8e43271e1fac83f19fa9b5a.pdf
4521d19608fee1648c504b7d4eb19fa4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5066
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2003
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4699
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe / LUD 2003 t.87
Description
An account of the resource
LUD 2003 t.87, s.2-4
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
L
U
D
ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO
I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH
POLSKIEJ AKADEMII NAUK
TOM LXXXVII ZA ROK 2003
......•
�W dniu 11 grudnia 2003 roku zmarł Profesor Czesław Hemas,
wybitny historyk literatury i folklorysta, redaktor "Literatury
Ludowej". Tom ten poświęcamy pamięci Profesora.
Redakcja
"LUD" is regulary indexed in:
•
IBSS -
•
•
IBZ - CD-ROM,
Internationale Volkskundliche Bibliographie.
International Bibliography of Social and Cultural Anthropology,
�L
u
D
ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
I
KOMITETU
NAUK ETNOLOGICZNYCH
ORGANE
DE LA socntTlt
POLONAISE
D'ETHNOLOGIE
ET DU COMITE
DES SCIENCES
ETHNOLOGIQUES
ZAŁOŻONY
W ROKU
1895
PRZEZ
ANTONIEGO
KALINĘ
OGÓLNEGO
ZBIORU
TOM LXXXVII
ZA ROK2003
POLSKIE
KOMITET
TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE
NAUK ETNOLOGICZNYCH
POLSKIEJ
POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW
AKADEMII
2003
NAUK
�KOMITET REDAKCYJNY
Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki,
Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka,
Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz
ZESPÓŁ REDAKCYJNY
Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz
Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski
Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk
Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk
Projekt okładki - Ewa Wąsowska
Recenzenci tomu:
Mariusz Kairski, Grzegorz Pełczyński,
Jacek Schmidt, Zofia Szromba-Rysowa,
Ryszard Vorbrich, Anna Zadrożyńska,
Magdalena Zowczak
Tłumaczenie streszczeń:
Zbigniew Nadstoga
ISSN 0076-1435
Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji
i opublikowana przy współpracy Uniwersytetu Wrocławskiego
POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2003
ADMINISTRACJA: 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36, TEL. (0-71) 37 55 004
REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Sw. MARCIN 78
TEL. (0-61) 82948 17, FAX (0-61) 82947 10
e-mail: jasezb@amu.edu.pl;jbed@amu.edu.pl
DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY
M-DRUK W WĄGROWCU
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eda2e3fcc149f814bfd211ea59924f0a.pdf
79e3a03680faa7a2aa67410665b8fc32
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5059
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
pogranicza kulturowe
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4693
Title
A name given to the resource
Problemy tożsamości grupowej na polskich pograniczach kulturowych w XX wieku / LUD 2002 t.86
Description
An account of the resource
LUD 2002 t.86, s.239-250
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Olszewski, Wojciech
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 86, 2002
II. POGLĄDY I OPINIE
PROBLEMY TOŻSAMOŚCI GRUPOWEJ NA POLSKICH
POGRANICZACH KULTUROWYCH W XX WIEKU
W połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, wespół z toruńskim
socjologiem i antropologiem kultury Januszem Muchą, zaprosiliśmy uczonych
z kilkunastu krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych na konferencję przygotowaną przez nas na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, na temat Kulturowe problemy Europy końca XX wieku l.
Bardzo ogólnie sformułowany tytuł obrad, odbywających się w miejscu
wielowiekowego przenikania się kultur - na pięknym Pojezierzu Brodnickim
- był jedyną sugestią pod adresem naszych gości, wyznaczającą ramy tematyczne ich wypowiedzi. Wśród ważniejszych celów, jakie stawialiśmy sobie,
przystępując do organizowania tej sesji, było bowiem rozpoznanie, które z wielu
problemów kulturowych współczesnej Europy etnolodzy, antropolodzy kultury
z wielu krajów postrzegają jako najważniejsze. Odpowiedź była znamienna.
Niemal wszystkie referaty dotyczyły kwestii tożsamości narodowych czy ogólnoeuropejskiej, tak że zainspirowany konferencją tom, wydany przez nas rok
później, nosił już tytuł Dylematy tożsamości europejskich u schyłku drugiego
tysiąclecia (Dylematy... 1997).
Jak się wydaje, ocena sytuacji kulturowej współczesnego świata przez przedstawicieli naszej dyscypliny wiele się od tamtego czasu nie zmieniła. Co roku
problematyka tożsamości kulturowej dominuje na kilku ogólnopolskich sesjach
etnologicznych i socjologicznych. Była też jednym z ważniejszych motywów
konferencji towarzyszącej ostatniemu zjazdowi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego2• Podobną sytuację odnajdujemy także za granicą. Wystarczy choćby zajrzeć do programów dwóch ostatnich kongresów Societe Internationale
d'Ethnologie et de Folklore, reprezentatywnych przecież dla całego naszego
środowiska i do związanych z nimi publikacji, by nie mieć co do tego wątpliwości (por. Roots... 1998, 2000; Times ... 200 l).
I Kulturowe problemy
Europy końca.xx wieku, Toruń - Bachotek, 18-20 września 1996 roku
(por. Olszewski 1997).
2 Pogranicza kulturowe ipogranicza etniczne w środkowej Europie, Cieszyn, 7-9 czerwca 2002
roku, sesja naukowa towarzysząca LXXVII Walnemu Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (prezentowany tekst był jednym z wygłoszonych w Cieszynie referatów).
�240
Odwołałem się tu do sesji naukowych, bo ich tematyka najlepiej, moim
zdaniem, odzwierciedla problemy aktualnie nurtujące środowisko, ale podobne świadectwo w interesującej nas kwestii dają również polskie i zagraniczne
publikacje ostatnich kilkunastu lat. Czyżbyśmy mieli więc w kulturze, w tym
także w nauce, sytuację zbliżoną do tej, jaka była w Polsce i w znacznej części
Europy przed mniej więcej stu laty?
Spróbujmy odpowiedzieć na to pytanie, przyglądając się wybranym problemom związanym z tożsamością grupową na polskich pograniczach kulturowych·
od początku ubiegłego stulecia do dnia dzisiejszego. Zwróćmy przy tym uwagę
na ich konteksty, w tym: relacje między nimi a nauką. Jak się bowiem wydaje, dla etnologa problemem niemal równie istotnym, co procesy tożsamościowe w grupach pogranicznych, są reakcje na nie, postawy wywodzących się
z tych grup badaczy, w tym przypadku polskich.
Przełom wieków XIX i XX to dla Polaków (i nie tylko dla nich) czas oczekiwania na ogólnie przeczuwaną walkę o Niepodległą. Oczekiwania, ale nie
biernego. W Europie po rewolucji francuskiej, po romantyzmie kwestie zróżnicowania kulturowego jawiły się jako najważniejsze dla przyszłego, sprawiedliwego oblicza politycznego kontynentu. Jakie to miały być podziały? Jak przebiegać "sprawiedliwe" granice? Pytano o to również etnologów. I ci odpowiadali. Odpowiadali, chociaż dyscyplina nasza nie była jeszcze do odpowiedzi
takiej przygotowana. Nie była, bo żaden z ówczesnych kierunków nie zajmował się problemami tożsamości kulturowej. Były one obce ewolucjonizmowi,
jak i nurtom postewolucjonistycznym.
Kwestie te nie mogły być jednak obojętne europejskim etnologom, zwłaszcza z narodów walczących o uzyskanie,
odzyskanie czy utrzymanie swojego państwa. Dlatego też zabierali oni głos.
Zabierali, utożsamiając zazwyczaj granice etniczne, narodowe z zasięgami elementów etnograficzno-językowych.
Włączali się w ten sposób czynnie do
budowania przyszłej, nowej rzeczywistości politycznej i kulturowej. Tak też
postępowali etnografowie polscy, zarówno ci z przygotowaniem naukowym,
jak i niezliczeni amatorzy (por. Posem-Zieliński
1973; Obręb ski 1936c;
Olszewski 2001).
Fakty te są nam w miarę dobrze znane, były bowiem w naszym kraju niejednokrotnie przedmiotem badań i publikacji, tak cząstkowych, jak i syntetycznych. Poprzestanę więc tu na ich konstatacji. Chciałbym natomiast w tym miejscu zwrócić uwagę na to, jak interesujące nas tu problemy tożsamości grupowej na polskich pograniczach kulturowych zaistniały w ówczesnych polskich
badaniach. Rzecz interesująca tym bardziej, że prowadzący je, co im później
zarzucali przedstawiciele "nurtu humanistycznego", wyznaczając granice etniczne, minimalizowali lub pomijali zupełnie kwestię świadomości, skupiając
się wyłącznie na "obiektywnych" wyznacznikach przynależności etnicznej lub
kładąc na nie zdecydowany nacisk (por. Posem-Zieliński 1973; Obrębski 1936;
Olszewski 2000). Co więcej, uważali nawet, że pytanie badanych o poczucie
�241
tożsamości nie jest naj istotniejsze, bo ludzie mogą mieć świadomość "błędną"! Adam Fischer na przykład, przekonując, że dla wyjaśnienia spornych
kwestii pogranicz etnicznych czy narodowych ważne są tylko "obiektywne"
fakty etnograficzne, napisał: "Jakże często podaje się za Rusina Polak ze względu na rodzinę, która w pewnym okresie może zawierać więcej już jednostek
ciążących do ruszczyzny, a może być także odwrotnie. Czy statystyka (oparta
o badania czynnika świadomościowego - W.O.) wykaże nam tych Polaków,
którzy wprawdzie się już zrutenizowali, ale jednak w swojej kulturze ludowej
zachowują polskie cechy?" (Fischer b.d., s. 3).
Nawet Leonowi Wasilewskiemu, wielokrotnie podkreślającemu, że jedynym
elementem decydującym o przynależności etnicznej czy narodowej jest świadomość ludności, zdarzyło się, choć zapewne w celach propagandowych (co
zresztą też jest znamienne), napisać, że: "Istnieją wielkie grupy (...) pozbawione samowiedzy narodowej, o poczuciu narodowem zupełnie fałszywem". Przykładem: "Mazury Pruskie, uważający się za Prusaków, Polacy na Orawie i na
Spiszu, zaliczający się do Słowaków, Słowacy morawscy utożsamiający się
z Czechami" (Wasilewski 1913, s. 23).
Mimo takiej postawy "naukowej", problemy tożsamości grupowej pojawiają
się w tych badaniach wieloaspektowo. Już sarno, podkreślane przez historyków naszej dyscypliny, olbrzymie zainteresowanie ówczesnych badaczy i ogromna liczba publikacji ukierunkowanych na kulturę (czytaj: kwestię przynależności kulturowej) terenów o słabym lub zagrożonym poczuciu polskiej tożsamości narodowej, terenów spornych z sąsiadami (m.in. Pomorza, Śląska, Kresów
Wschodnich), publikacji w znacznej części dostępnych bardzo szerokiemu gronu
czytelników, bo ukazujących się nawet w prasie codziennej, wskazywały, jak
ważne były to w ówczesnej ocenie problemy i jak duże było zaangażowanie
narodowe nauki. Prace te, a przede wszystkim ich upowszechnianie, miały
bowiem dać świadectwo "naszej kulturze" na "naszych ziemiach", ukształtować w społeczeństwie polskim trzech zaborów poczucie wspólnej tożsamości,
także z członkami grup żyjących na pograniczach polskiego obszaru kulturowego, w następstwie również zachęcenie Polaków do czynnego wspierania
polskości tych grup, przedstawianej jako "zagrożona" lub "nieuświadomiona"
(Posem-Zieliński 1973; Olszewski 2000; por. też: Gawełek 1914; Bystroń 1929;
Węglarz 1997).
Trudno mi się w tym miejscu oprzeć wrażeniu, że przekonanie o możliwości posiadania "fałszywej" świadomości etnicznej przez grupy żyjące na spornych pograniczach Oak i wiara w wagę rzekomo obiektywnych kryteriów etnograficzno-językowych przynależności etnicznej i narodowej) było bardzo korzystne propagandowo i politycznie. Pozwalało bowiem maksymalizować obszar
i liczbę ludności przyszłego państwa.
W postawie ówczesnych badaczy można zauważyć jeszcze jeden bardzo
istotny aspekt związany z tożsamością kulturową. Mam tu na myśli bar-
�242
dzo charakterystyczne, bardzo wyraźnie dwojakie podejście do polskości. Otóż
tam, gdzie przez wieki kultura polska, tożsamość polska cofały się przed postępuj ącą germanizacj ą (ale też czechizacj ą czy tożsamością słowacką), zwłaszcza na ziemiach utraconych jeszcze przed całkowitą likwidacją państwa polskiego (na przykład na Śląsku), etnografowie zdawali się kierować "etnicznym",
"kulturowym", żeby nie powiedzieć "genetycznym" pojęciem narodu. Opisywali więc, jak już podkreślałem, lud zaliczany przez nich do polskiego na podstawie języka, zewnętrznych cech kultury, nierzadko mający słabe poczucie polskiej tożsamości, a nawet nie mający go w ogóle. Natomiast w odniesieniu do
Kresów Wschodnich, gdzie kultura polska nawet w okresie zaborów wykazywała stałą ekspansję, gdzie silne były tradycje polskiej tożsamości państwowej, także wśród części ludności etnicznie niepolskiej, zdawali się kierować
"politycznym", "państwowym" rozumieniem narodu. Badali więc i opisywali
równie swojską kulturę ludu polskiego, białoruskiego, ukraińskiego czy grup
niesłowiańskich. W ten sposób w postawie badaczy łączyła się ich tożsamość
narodowa i państwowa (choć nie istniejącego wówczas państwa), w ten też
sposób usiłowali oni ksztahować tożsamość narodową i państwową społeczeństwa polskiego, a co za tym idzie, również jego postawę wobec zróżnicowanych tożsamościowo grup kulturowych polskich pograniczy (por. Posem-Zieliński 1973; Gawełek 1914).
Podobne postawy odnajdujemy również u badaczy, dla których jedynym
istotnym kryterium warunkującym istnienie grupy kulturowej było posiadanie
przez jej członków świadomości własnej, odrębnej od sąsiadów tożsamości.
Kapitalnym przykładem może być tu wspomniany już Leon Wasilewski. Niestrudzony badacz polskich pograniczy i równie niestrudzony propagator wiedzy o nich. Wiedzy przekazywanej w sposób celowy, by ksztahować określoną
świadomość i postawę Polaków. Wasilewski w swych pracach odniósł się do
problemów związanych z identyfikacją kulturową, pojawiających się na styku
z wszystkimi naszymi sąsiadamP.
Jako przykład, przypomnijmy pokrótce, jak przedstawiał on w swych publikacjach Śląsk Cieszyński - region również współcześnie budzący żywe zainteresowanie polskich etnologóW'. Kazimierz Nitsch dokonał dokładnego podziału językowego wiosek regionu na czeskie i polskie. Jak jednak zauważył
Wasilewski, odnosząc się do tego dokonania: "Niestety, życie nie układa się
) Obszerne omówienie twórczości Leona Wasilewskiego, z wykazem znacznej części jego publikacji dotyczących spraw narodowościowych, znajdzie czytelnik w wydanej w roku 1998 książce
Barbary Stoczewskiej Litwa, Białoruś, Ukraina w myśli politycznej Leona Wasilewskiego (por. też:
Olszewski 200 I, Stoczewska 1995).
4 Przejawem
tego zainteresowania może być powstanie w Cieszynie w ostatnich latach etnologicznego ośrodka uniwersyteckiego, prowadzącego intensywne badania tej części Śląska czy odbyte w tym mieście LXXVII Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z towarzyszącą mu sesją naukową i imprezami towarzyszącymi, prezentującymi etnologom ,,z Polski"
kulturę regionu i związane z nią problemy.
�243
na podstawie ścisłych danych naukowych. I na pograniczu dwóch narodowości zawsze zmagają się dwa wpływy, z których silniejszy czy to kulturalnie,
czy, zwłaszcza, społecznie i politycznie, stara się rozszerzać kosztem słabszego, zupełnie nie licząc się z danemi i argumentami etnografów i językoznawców" (1915, s. 152-153). Wasilewski skupił się na ocenie zachodzących tu
procesów tożsamościowych wraz z ich rozmaitymi kontekstami i wskazał na
możliwość budowania tożsamości polskiej.
Według niego, na początku XX wieku świadomość narodowa "znacznych
kół ludności śląsko-polskiej",
zwłaszcza włościan i drobnomieszczaństwa,
znajdowała się na "dość niskim stopniu rozwoju". Długotrwała izolacja od
kultury polskiej i przewaga kultury obcej stłumiły u chłopa śląskiego poczucie
polskości. Chłop i drobnomieszczanin miał świadomość tożsamości śląskiej
i mówił "po naszemu". Także wywodząca się z ludu miejscowa inteligencja na
co dzień posługiwała się gwarą, co było ewenementem na polskim obszarze
etnograficznym. Polacy uniknęli tu wprawdzie germanizacji, opierając się jej
ręka w rękę z Czechami, ale też, a dotyczy to zwłaszcza stanowiących dwie
trzecie ludności katolików, ulegli przy tym w dużym stopniu czechizacji.
O takim przebiegu procesów tożsamościowych przesądziła wspólnota wyznaniowa z Czechami (czeski był kościół i szkoły katolickie) i przewaga czeskiej
inteligencji, także napływowej. Bliższa polskiej pozostawała natomiast tożsamość protestantów.
Wasilewski zwracał uwagę na dwa najważniejsze czynniki mogące zadecydować o powstaniu tu silnej polskiej tożsamości narodowej - na działalność
oświatową wspieraną z Polski (w tym także kształcenie się miejscowej ludności w Galicji) i na środowisko robotnicze, które wobec znacznego uprzemysłowienia Śląska Cieszyńskiego odgrywało coraz większą rolę (na uzyskanie polskiej świadomości narodowej przez robotników, jako na czynnik, który przesądził o polskości tego regionu, zwrócił też później uwagę Florian Znaniecki).
Wyjazdy czeskich robotników do fabryk na terenach niemieckich, a w następstwie dopływ polskich robotników z Galicji i podział na niemiecką i czeską
kadrę kierowniczą oraz śląskich i galicyjskich robotników sprzyjały kształtowaniu się w tym środowisku świadomości polskiej (Wasilewski 1915).
Warto zwrócić uwagę, że uznanie aktualnej samoidentyfikacji mieszkańców
regionu za jedyny czynnik przesądzający o jego przynależności etnicznej czy
narodowej, a czynniki etnograficzno-językowe
jedynie za elementy kultury
potencjalnie ułatwiające przekształcenie tożsamości etnicznej w tożsamość jednego z rywalizujących o pogranicze narodów, miało dla tych ostatnich określone konsekwencje polityczne i kulturowe. Nie wystarczała już bowiem prosta
licytacja na argumenty historyczno-etnograficzne.
Konieczna, ale i, co ważne,
uprawniona moralnie, była aktywna, pozytywna polityka kulturowa wobec grup
będących przedmiotem rywalizacji. Do tego niezbędne stawało się też wykształcenie we własnych społeczeństwach narodowych poczucia więzi kulturowej
�244
z grupami pogranicza. Wobec braku państwa narodowego to właśnie instytucje
narodowe brały przecież na siebie cały ciężar ekspansji kulturowej.
Skoncentrowałem
się tu na okresie, w którym procesy tożsamościowe
przebiegały naj intensywniej, kiedy też ich manifestacje w życiu codziennym narodów i grup etnicznych, w sporach politycznych czy naukowych były najżywsze, najbardziej wyraziste. Nie ulega też chyba wątpliwości, że wyjątkowo silna
(i do dziś odczuwana) była projekcja ówczesnych procesów kształtowania się
identyfikacji grupowych na przyszłość naszej części Europy.
Nowy ład polityczny po I wojnie światowej stworzył radykalnie nową sytuację także w tym zakresie. Dla Polaków największe znaczenie miały teraz znaczne obszary znajdujących się w granicach państwa Kresów Wschodnich z dużą
liczbą ludności o tożsamości innej niż polska.
Znaczna część tej ludności pozostawała przy tożsamości etnicznej, a nie
narodowej i była przedmiotem rywalizacji, zwłaszcza między Ukraińcami, Białorusinami i Polakami; rywalizacji odbijającej się zarówno na sytuacji wewnętrznej państwa, jak i na jego opinii i pozycji na arenie międzynarodowej. Waga
problemów związanych z tożsamością kulturową wschodnich pograniczy znalazła odzwierciedlenie między innymi w licznych badaniach etnologicznych,
socjologicznych, demograficznych i politologicznych. Przewaga, jaką dawało
państwo polskie i silniejsza jednak niż u Ukraińców, a zwłaszcza niż u Białorusinów, tożsamość narodowa Polaków, określały stosunek strony polskiej do
interesujących nas kwestii. Przywiązywano, oczywiście, dużą wagę do wykrystalizowania polskiej tożsamości narodowej u ludności "potencjalnie" polskiej.
Większąjednak troskę, jak się wydaje, budziły procesy tożsamościowe w grupach potencjalnie białoruskich czy ukraińskich. Chodziło przede wszystkim
o ograniczenie ekspansji ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji narodowej oraz
o ukształtowanie, zarówno u ludności o tożsamości etnicznej, jak też ukraińskiej czy białoruskiej, polskiej tożsamości państwowej. Stąd też pogłębione
analizy procesów tożsamościowych na wschodnich Kresach m.in. Józefa Obrębskiego (1936a,b,c,d), Alfonsa Krysińskiego (1928; 1929; 1930; 1933; 1935),
Stanisława Orsini-Rosenberga (1930a,b; 1933), Leona Wasilewskiego czy Tadeusza Hołówki (m.in. 1922), żeby wymienić tylko najbardziej znanych. Były
one wielokrotnie przypominane w ostatnich latach, wspomnę więc tu tylko
płynący z nich wniosek:
"W interesie narodu i państwa polskiego jest możliwie maksymalne zaspokajanie aspiracji kulturowych grup mniejszościowych, tak by mogły one to
państwo uznać za swoje". Wielokrotnie też przypominano, iż każda próba gwałtu
na tożsamości kulturowej słabszej grupy prędzej czy później kończy się klęską
kulturowego agresora.
Niektórzy z tych badaczy próbowali, w różny sposób, włączyć się w kształtowanie polityki narodowościowej na Kresach. Tadeusz Hołówko, polityk
i znawca procesów narodowościowych, swoje usiłowania wprowadzenia w czyn
�245
płynących z badań wniosków przypłacił życiem, zastrzelony w roku 1931 przez
bojówkarzy OUN (Werschler 1984).
Trudno sobie w tym miejscu nie postawić pytania o przyczyny rozbieżności
między wnioskami formułowanymi przez naukowców a kresową praktyką polityczną i kulturową. Wśród wielu aspektów tego zjawiska mnie, jako etnologowi, szczególnie interesujące wydały się spostrzeżenia Józefa Obrębskiego,
analizującego przyczyny odrzucenia przez poleskich Polaków akcesu asymilacyjnego Po]eszuków do narodu polskiego. Zwrócił on uwagę, iż Polacy ci policjanci, urzędnicy, nauczyciele - wyrwani ze swego dotychczasowego kulturowego środowiska i pozbawieni jego wsparcia, przerzuceni w obce im otoczenie, nie tylko nie mieli dość sił do konstruktywnej ekspansji kulturowej,
ale, izolując się radykalnie od poleskiego otoczenia, przyjmowali postawę obronną, charakterystyczną bardziej dla przedstawicieli zagrożonych w swych wartościach grup etnicznych (Obręb ski 1936a). Wydaje się, że spostrzeżenia te
można, bez wielkiego ryzyka błędu, uogólnić na całe niemal Kresy, a nawet
i niektóre z pozostałych, ówczesnych, ale też i dużo późniejszych, pograniczy
kulturowych.
Druga wojna światowa ponownie radykalnie zmieniła sytuację na polskich
pograniczach kulturowych. Jak wiemy, tożsamość kulturowa nie jest wartością stałą,
ulega nieustannym przemianom. Procesy tożsamościowe trwały więc i w okresie
Polski Ludowej, chociaż zazwyczaj głęboko skrywane, a z przyczyn politycznych
niemal niedostępne obserwacji naukowej. (Moje, i nie tylko moje, doświadczenia
z lat siedemdziesiątych i początku osiemdziesiątych z badań nad relacjami
polsko--cygańskimi zdają się wskazywać, że instytucjami naj aktywniej zainteresowanymi problematyką tożsamości rozmaitych grup kulturowych były wówczas: Milicja Obywatelska i odpowiednie tajne służby).
Po roku 1989, po długim okresie przymusowego przytłumienia, ujawniły
się ze zwielokrotnioną siłą problemy towarzyszące procesom tożsamościowym
grup, które według propagandy PRL nierzadko miały stanowić jedynie regionalną, turystyczną egzotykę. Można by się oczywiście teraz, z perspektywy
czasu, popastwić nad uczonymi, którzy jeszcze w połowie lat osiemdziesiątych
pisali, że "tutejsi" z przedwojennych wschodnich Kresów to wymysł ówczesnej nacjonalistycznej propagandy, w rzeczywistości zaś Ukraińcy albo Białorusini, tyle że nieświadomi; że odrębność kulturowa Lemków, Bojków, Hucułów również była antyukraińskim wymysłem, a Kaszubi i Ślązacy to jedynie
barwne polskie grupy etnograficzne itp. Można by, tylko po co. Zbyt łatwe to
i jałowe intelektualnie (na temat polskich badań "etnicznych" w okresie PRL
m.in. Posem-Zieliński 1995; Olszewski 2000).
Za wcześnie jeszcze, moim zdaniem, bo wciąż mamy za mało informacji,
na ocenę procesów tożsamościowych na polskich pograniczach kulturowych
w okresie PRL. I dotyczy to zarówno niepolskich mniejszości, grup polskich
ekspatriantów z byłych Kresów Wschodnich, pozostałej tam ludności (nie tyl-
�246
ko polskiej) czy takich grup etnicznych jak Kaszubi bądź Ślązacy. Procesy te
poznajemy dopiero w ostatnich latach, głównie pośrednio, poprzez manifestacje aktualnych postaw tych grup (np. działalność organizacyjną, edukacyjną,
wydawniczą, przebieg i wyniki wyborów do władz lokalnych i parlamentu).
Daleko nam jednak jeszcze do zadowalającego rozpoznania problemu, a tym
bardziej do możliwości nawet ostrożnego prognozowania ich dalszego rozwoju. Krakowski antropolog Władysław Miodunka, analizując sytuację narodowościową środkowo-wschodniej części Europy, napisał nawet, że: "Doświadczenia
lat dziewięćdziesiątych zdają się przestrzegać przed wyrokowaniem, które mniejszości doprowadzą swój proces narodotwórczy do fazy odrębnego państwa. Ponadto przypadki takie jak Rusinów na Ukrainie, w Słowacji i Polsce sugerują wręcz,
że dziś nie musimy znać nawet nazwy mniejszości, które w dłuższej perspektywie czasowej zaczną uczestniczyć w procesie naród - państwo" (Miodunka
1995, s. 39).
Do pewnego stopnia mamy dziś sytuację zbliżoną do tej z początku ubiegłego wieku. Znowu istotne dla nas - naszej narodowej tożsamości, relacji
z sąsiadami, funkcjonowania państwa - okazują się złożone procesy kulturowe na pograniczu polsko-litewskim, polsko-białoruskim, polsko-ukraińskim,
ale i na pozostałych. Znowu towarzyszy im rywalizacja naszych narodów
o pozyskanie ludności nie mającej dotąd identyfikacji narodowej i charakterystyczna radykalizacja wzajemnych postaw. Przy okazji ostatniego spisu powszechnego, z roku 2002, drobny (a może tylko pozornie drobny) incydent
uzewnętrznił napięcie na pograniczu polsko-słowackim na Orawies. Stanęliśmy wobec problemów związanych z krystalizacją tożsamości kaszubskiej,
noszącą wiele znamion procesu narodotwórczego, z krystalizowaniem się świadomości grupowej, ale i podziałami identyfikacyjnymi Ślązaków czy Lemków.
Inna niż sto lat temu jest, oczywiście, skala problemów, inna sytuacja polityczna, inna świadomość kulturowa zarówno Polaków, jak i ich sąsiadów.
Wszystkie te procesy są aktualnie przedmiotem intensywnych badań polskich etnologów z wszystkich ośrodków. Mam przy tym wrażenie, bo za wcześnie na bardziej kategoryczne sformułowania, że różna jest rola w tych procesach badających je przedstawicieli
nauk o kulturze. Wydaje mi się, że
u zajmujących się problemami współczesnej tożsamości śląskiej etnologów
i socjologów, niezależnie od ich osobistych powiązań z tym regionem, nawet
od ich zaangażowania społecznego i politycznego, dominuje postawa zewnętrznego, "rozumiejącego obserwatora". Z kolei badacze kaszubscy powiązani
z Uniwersytetem Gdańskim to równocześnie aktywni przywódcy intelektualni,
kulturowi, polityczni pewnej części ludności kaszubskiej, aktywnie wpływają5 Niektórzy z ankieterów używali ołówka, uzasadniając to częstymi zmianami odpowiedzi przez
słabo rozumiejących pytania lub niedosłyszących starszych rozmówców. Według przywódców
mniejszości słowackiej, zapisywanie odpowiedzi ołówkiem miało na celu umożliwienie zafałszowania rzeczywistej liczebności tej grupy.
�247
cy na kształtowanie się jej tożsamości grupowej. Myślę, że i te - "etnologiczne" - aspekty procesów tożsamościowych staną się w bliskim czasie przedmiotem naszych badań.
Współczesność przyniosła nam też nową formę, a raczej nowy wymiar kresów - ponadterytorialny. Wydaje się, że rozwój środków masowej komunikacji, ich dostępność, będą minimalizować znaczenie terytorium dla styku kultur
i inspirowanych nim procesów.
Łatwość kontaktów kulturowych, w których terytorium nie odgrywa żadnej
już roli stawia też przed nami zadanie przygotowania się do badania pograniczy kulturowych, jakie roboczo nazwałbym medialnymi. Wyłączenie lub zminimalizowanie najważniejszego dotąd elementu kulturowych kresów nie zakończy bowiem, z pewnością, charakterystycznych dla styku kultur problemów
związanych z tożsamością grupową (choć chyba na zawsze odeśle w przeszłość
"syndrom poleskich Polaków").
Wojciech Olszewski
BIBLIOGRAFIA
Bystroń Jan Stanisław
1929
Bibljograjja etnografzji polskiej, Gebethner i Wolff, Kraków.
Dylematy...
1997
Dylematy tożsamości europejskich pod koniec drugiego tysiqclecia, red. Janusz Mucha, Wojciech Olszewski, UMK Toruń.
Fischer Adam
b.d.
Etnografia województw południowo-wschodnich,
Archiwum ZG PTL,
sygn. 349.
Gawełek Franciszek
1914
Bibliografia ludoznawstwa polskiego, Nakł. Akademii Umiejętności, Kraków.
Hołówko Tadeusz
1922
Kwestia narodowościowa w Polsce, Księgarnia Robotnicza, Warszawa.
Iwański Rafał
2002
Dzieje rodziny /wańskich z Torunia w 1połowie XX wieku. Miasto pogranicza i starcie dwóch kultur narodowych, nie publikowana praca licencjacka
napisana w Instytucie Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu pod kierunkiem Wojciecha Olszewskiego, Archiwum Wydziału Nauk Historycznych
UMK.
Krysiński Alfons
1928
Liczba i rozmieszczenie Białorusinów w Polsce, "Sprawy Narodowościowe"
R. 2, nr 3-4, s. 351-379.
1929
Liczba i rozmieszczenie Ukraińców w Polsce, "Sprawy Narodowościowe" R. 3,
nr 3-4, s. 413-450; nr 5, s. 618-640; nr 6, s. 772-784.
1930
Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, Nakł.
Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa.
1933
Ludność polska a mniejszości w Polsce w świetle spisów ludności 192/ i 193/,
Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa.
�248
1935
Rozwój stosunków etnicznych na Ziemi Czerwieńskiej w Polsce Odrodzonej,
Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa.
Miodunka Władysław
1995
Nacjonalizm, państwa ijęzyki w Europie Wschodniej, w: Europa państw Europa narodów. Problemy etniczne Europy Środkowo-Wschodniej, red.
Grzegorz Babiński, Władysław Miodunka, Nomos, Kraków, s. 37-46.
Obrębski Józef
1936a
Dzisiejsi ludzie Polesia, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, z. 3-4, s. 414-446.
1936b
Problem etniczny Polesia, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych,
Warszawa (odbitka ze "Spraw Narodowościowych" R. X, nr 1-2).
1936c
Problem grup etnicznych w etnologii, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, z. 1-2,
s.177-195.
1936d
Statystyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, "Sprawy Narodowościowe" R. X, nr 6, s. 585-(j00.
Olszewski Wojciech
1997
Antropologiczna refleksja nad Europą, "Etnografia Polska" t. XLI, s. 223-224.
2000
Ethnologie polonaise et les disciplines voisines par rapport ił l'identification nationale des Polonais, w: Roots & rituals. The construction of ethnic
identities, red. T. Dekker, J. Helsloot, C. Wijers, Het Spinhuis, Amsterdam,
s. 10-23.
2001
Patriotyzm i tolerancja. Nurt humanistyczny w polskiej myśli etnologicznej
do drugiej wojny światowej wobec procesów etnicznych na Kresach, UMK,
Toruń.
Orsini-Rosenberg Stanisław
1930a
Program badań socjologicznych w zakresie zagadnień narodowościowych
w województwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, "Sprawy Narodowościowe" R. IV, nr 1, s. 1-17.
1930b
Program badań socjologicznych w zakresie zagadnień narodowościowych
w województwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej (dokończenie),
"Sprawy Narodowościowe R. IV, nr 2, s. 176-199.
1933
Procesy rozkładowe w grupach etnicznych niezorganizowanych, Instytut
Badania Spraw Narodowościowych, Warszawa (Odbitka z: "Sprawy Narodowościowe" R. VI: 1932, nr 4-5).
Posem-Zieliński Aleksander
1973
Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej
(do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, red. Małgorzata Terlecka, Wydawnictwo PAN, Warszawa, s. 29-114.
1995
Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 roku. Ich uwarunkowania, konteksty i nurty, "Lud" t. 78, s. 293-316.
Roots ...
Roots and Rituals: Managing ethnicity. 6th International Conference ofthe
1998
Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore (SIEF). Abstracts, Amsterdam.
Roots & rituals. The construction of ethnic identities, red. T. Dekker,
2000
J. Helsloot, C. Wijers, Het Spinhuis, Amsterdam.
Stoczewska Barbara
1995
Leon Wasilewski o mniejszościach narodowych II Rzeczypospolitej, "Sprawy
Narodowościowe. Seria Nowa" t. 4, s. 37-50.
Litwa, Białoruś, Ukraina w myśli politycznej Leona Wasilewskiego, Księgar1998
nia Akademicka, Wydawnictwo Naukowe, Kraków.
�249
TImes...
2001
TImes, Places, Passages. Ethnological Approaches in the New Millennium.
7th SIEF-Conference Budapest April 23-28, 2001. Abstracts, ed. Ilona Nagy,
ClEF, Budapest.
Wasilewski Leon
1913
Kwestia żydowska na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Nakł. "Zjednoczenia", Lwów.
1915
Śląsk Polski, Wyd. M. Areta, Warszawa.
Węglarz Stanisław
1997
Tutejsi i inni, ezęść 1: O etnograficznym zróżnicowaniu kultury ludowej, PTL,
Ł.6dź.
Wersehler Iwo .
1984,
Z dziejów obozu belwederskiego. Tadeusz Hołówko - życie i działalność,
PWN, Warszawa.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ee3bc07fbaf5c1c2b35547f4e76d130.pdf
0d326849b0144905ff4ea4d128e97d8e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5062
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4696
Title
A name given to the resource
Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2002 t.86
Description
An account of the resource
LUD 2002 t.86, s.277-324
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 86, 2002
IV.
RECENZJE I NOTY RECENZYJNE
Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. Wojciech J. Burszta, Waldemar Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań 2002, ss. 253.
Jeśli założyć, że niemal każdorazowo ostatecznym efektem naukowego działania antropologa jest tekst - raport z badań, artykuł dla branżowego periodyku czy rozprawa
habilitacyjna, oraz że w tekście tym, oprócz wyników badań, dowodów naukowych, tez,
"uzewnętrznia" się również niepowtarzalna osobowość autora, która określa jego percepcję rzeczywistości, a także sposób jej ukazania w dziele, to czy w naukowej analizie
prac antropologicznych nie należałoby zastosować również metody analizy literackiej,
zrównując tym samym, choć na chwilę, ontologiczy statut pisarza-naukowca i autora-literata?
Jeszcze do niedawna tak postawione pytanie zostałoby całkowicie zignorowane przez
środowisko naukowe, oszczędzając w ten sposób jego autorowi przykrych konsekwencji
wypływających ze zbiorowego "nie" antropologiczego światka.
Obecnie jednak problem ten wraz ze zbiorem swych teoretycznych, a także praktycznych (już!) implikacji, zostaje powoli włączany w dyslałsję o antropologii, jak i w sam
dyskurs antropologiczny. Wymiernym tego przykładem je~t opublikowana w początkach
2002 roku praca Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, stanowiąca redakcyjny
wysiłek Wojciecha J. Burszty i Waldemara Kuligowskiego. Redaktorom, którzy oprócz
tego są również autorami zamieszczonych w zbiorze tekstów, udało się namówić do współpracy grupę młodych naukowców (najczęściej antropologów), rekrutujących się z kilku
ośrodków akademickich naszego kraju.
Książkę tworzy zbiór dwunastu tekstów zróżnicowanych pod względem gatunku
i stylu - od eseju po "suchy" artykuł naukowy. Dzięki temu udało się autorom, i nie jest
to chyba dzieło przypadku, zaprezentować szeroki wachlarz form wypowiedzi wykorzystywanych w naukach antropologicznych. W pracy brak jest wyraźnie wyodrębnionych
części - teoretycznej i praktycznej, niemniej można odnieść wrażenie, że pierwsze rozdziały posiadają bardziej teoretyczny charakter, porządkując i "ustawiając" całą książkę.
Teksty zamieszczone w dalszej części pracy, z uwagi na przyjętą przez autorów metodę
interpretacji lub zgoła samą ich formę, zdają się mniej ograniczać zasadami konstruowania obiektywnego tekstu naukowego (cokolwiek zresztą ten ostatni oznacza).
Wzajemne powiązania i inspiracje antropologii i literatury należy dostrzegać i analizować na wielu płaszczyznach; mogą one przybierać rozmaitą formę, różnić się zakresem oraz
intensywnością, Uwaga autorów Ojczyzn słowa ogniskuje się na zagadnieniach kluczowych
z punktu widzenia wzajemnej egzystencji obu tych dziedzin aktywności humanistycznej.
Zatem główne problemy i postulaty, które podnosi i prezentuje niniejsza książka, jawią się
jako kłopoty z "obiektywizacją" tekstu naukowego, dające się streścić w pytaniach: na ile
badacz odtwarza kulturę, na ile ją "przekłada", a na ile kreuje, oraz jakie czynniki należy
wymienić jako współdeterminujące to zjawisko; dalej - w jakim zakresie literatura może
być traktowana na kształt antropologii rozumianej jako "powołanie do permanentnego zdziwienia człowiekiem w objęciach owego niewidzialnego tworu zwanego kulturą"I, jaki staI W.J. Burszta, W. Kuligowski, Anamorfozy. Poza akaaemią, w: Ojczyzny słowa. Narracyjne
wymiary kultury, red. W.J. Burszta, W. Kuligowski, Poznań 2002, s. 14. Wszystkie przywołane
poniżej prace oraz przytaczane cytaty pochodzą z tejże publikacji.
�278
tus w tym kontekście posiadają "nieantropologiczne" prace antropologów i co w takim
razie z literaturąjako klasycznym (?) źródłem antropologicznym; - wreszcie próba ustalenia odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu zasadne jest bezpośrednie odwoływanie
się do teorii analizy literackiej w badaniach nad kulturą.
O nader specyficznym charakterze refleksji antropologicznej wypowiedział się Clifford Geertz porównując ją do hybrydy, którą zobrazował formą północnoamerykańskiego muła, który w równym stopniu od osła (nauki), co od konia (literatury) dziedziczy
wady i zalety każdego z nich. Nie sposób ostatecznie wykazać, czym winna być antropologiczna opowieść. Subiektywnym przekazem życiowych i naukowych doświadczeń piszącego czy obiektywną relacją naukowca z eksplorowanego skrawka kultury2? Przekazywanie tez czy wartości na gruncie literatury odbywa się poprzez kreowanie nie istniejącej, zatem obiektywnie nieweryfikowalnej, rzeczywistości (narracja subiektywna).
Przekazywanie praw, tez i wartości poprzez odwołanie się do obiektywnie istniejącego
świata to domena antropologii (narracja obiektywna). Jeśli jednak, a najczęściej tak właśnie się dzieje, teza przyjmuje w stosunku do opisywanego świata metapoziom, to nie
zrównując się z nim, nie stanowi bezpośrednio o opisywanej rzeczywistości. Zatem na
gruncie interpretacji antropologia może zostać zrównana literaturze. Z powyższym poglądem zgodziłby się chyba każdy ze współlokatorów Ojczyzny słowa.
Na ile literatura potrafi być antropologiczna? Na tak postawione pytanie książka odpowiada dwojako: na tyle, na ile świadomie "antropologizuje" swoje dzieło oraz na tyle, na
ile dzieło "uda się" antropologicznie odczytać. Powyższa dychotomia ma charakter typologiczny, gdyż obie formy analizy mogą zostać wykorzystane w stosunku do jednego dzieła.
Adam Pomieciński w szkicu Podhale jako "mała ojczyzna ". Jak czytać antropologicznie "Na przełęczy" wykorzystuje obydwa zaproponowane sposoby analizy dzieła
literackieg03• Zaproponowane przez niego podejście nie ogranicza się do klasycznej
wyliczanki na temat: jakie cechy kultury i folkloru górali podhalańskich zostały zdokumentowane w opowiadaniu Stanisława Witkiewicza. Jego pasja badawcza lokuje się
w innych rejonach. Dzieło literackie jest dla niego wyrazem hołdu, jaki autor składa swojej
małej ojczyźnie, pozostając pod jej ciągłym urokiem. Wykorzystanie terminu mała ojczyzna jako kategorii interpretacyjnej spełnia tu rolę klucza umożliwiającego antropologiczną dekonstrukcję literackiego tekstu4•
Z podobnego zabiegu interpretacyjnego korzysta Joanna Łagoda, analizując głośny przed
kilkoma laty Widnokrąg Wiesława Myśliwskiegos. Autorka tytułowy widnokrąg traktuje
jako figurę literacką, oddającą w niepowtarzalny sposób percepcję świata. Kategoria ta nie
ma charakteru stałego, zmienia się on wraz z Piotrem i otaczającą go rzeczywistością. Abstrahując tak rozumiany widnokrąg poza prozę Myśliwskiego, otrzymujemy użyteczną antropologicznie kategorię opisu subiektywnych postaw i przekonań jednostki.
Na zupełnie innej płaszczyźnie spotykają się literatura i antropologia w prozie Johna
Bartha6• Zdaniem Waldemara Kuligowskiego, specyficzna konstrukcja powieści tego amerykańskiego autora - narracja, często autoironiczna, splatana z wielu (czasem nieprzystających) wątków, zjednej strony oddaje chaos i wielokulturowość współczesnego "płynnego" świata, z drugiej może i nawet powinna stanowić drogowskaz, a zarazem ostrzeżenie dla antropologa uwikłanego w swój osobisty "raport" ze świata innej kultury. Co
Ibidem, s. 12-13.
A. Pomieciński, Podhale jako" mała ojczyzna ". Jak czytać antropologicznie "Na przełęczy ",
s.207-227.
4 Ibidem, s. 216-217.
5 J. Łagoda, Widnokręgi, S. 192-206.
6 W. Kuligowski, Błogosławieństwo
Szeherezady, s. 99-119.
2
J
�279
więcej niż słowne opowieści zawierają antropologiczne prace, pyta zauroczony Barthem
autor? Antropologiczny tekst nie jest więc dziełem "skończonym", z zarezerwowanymi
prawami do autentyczności i obiektywności przedstawionego świata. Prawdziwym końcem antropologicznej opowieści, i w tym tkwi jej szczególna moc, jest zaproszenie do
kolejnej, być może równie prawomocnej. Czytając Bartha, nie tyle poszerzamy swe naukowe kompetencje, ile uczymy się na nowo uprawiać antropologię.
Czy można pozostać antropologiem, chcąc zostać pisarzem? Z takim zamiarem
w nader oryginalny sposób mierzy się Maciej Dudziak7• Problem antropologicznej reprezentatywności dzieła literackiego rozwiązał... posłużywszy się prozą w dyskursie antropologicznym,jakiemu przypisane są Ojczyzny słowa. Tekst ów stanowi subiektywny przewodnik po miejscach szczególnie bliskich autorowi, z którymi pozostaje w silnym związku
emocjonalnym. Pierwsze z nich to mała ojczyzna Macieja Dudziaka - miasto i dom nad
zachodnią granicą Polski "odziedziczone" po Niemcach i Żydach, drugie to Kresy Wschodnie - mityczna kraina przodków. Trudno jest odpowiedzieć na pytanie, czy Dudziak
został literatem, na pewno jest bacznym antropologiem, którego uwaga ogniskuje się nie
tylko na niezrozumiałym "innym", ale i na samym sobie.
Czy można zostać pisarzem, chcąc zostać antropologiem? Po lekturze tekstu Piotra Frąckowiaka, Przypadek Castanedy, odpowiedź prawdopodobnie zabrzmi twierdząco8• Postać
Carlosa Castanedy to wypadek szczególny w dziejach antropologii, jak i zapewne kultury
masowej. W swym kilkunastostronicowym artykule autor nie tyle po raz kolejny usiłuje
zdemaskować hochsztaplera, co stara się wskazać na przyczyny sukcesu Castanedy jako
pisarza. Frąckowiak upatruje ich przede wszystkim w uroku i czarze castanedowskiej narracji, której na krótko (na szczęście?) ulegli również antropolodzy, a która w perfekcyjny
sposób odpowiadała i odpowiada zapotrzebowaniom kontrkultur na alternatywę.
Alternatywą, zadośćuczynieniem nieustannej potrzebie mitu zdaje się również niezwykła popularność w ostatnim okresie literatury fantasy9. Opinię taką wysuwa Joanna Wołyńska, widząc w tej formie fantastyki realizację zapotrzebowania na magiczny świat, na który
brakjest miejsca w odczarowanym, anonimowym społeczeństwie Zachodu. Literaturafantasy wypełnia również potrzebę tzw. mitu antropologicznego - opowieści o obcym świecie, w opozycji do którego budujemy nasz własny, nadając mu sens.
Terapeutyczna funkcja literatury nie wyraża się jedynie poprzez kreowanie nowych
światów. Czasem może stanowić krytykę lub protest wobec zastanej rzeczywistości kultowej. Dorota Kołodziejczyk podjęła udaną próbę przedstawienia interpretacji współczesnej prozy anglojęzycznej w kategoriach antropologicznych1o• Literackie wizje postkolonialnego świata, budowane w oparciu o osobiste doświadczenia autorów, pełne są sprzeczności i chaotyczności. Po zdyskredytowaniu idei Imperium, nie przystającej do nowo
powstałej rzeczywistości, pozostała wolna przestrzeń, którą spontanicznie, ale i chaotycznie
wypełniają nowe twory. Postkolonialną twórczość można interpretować w kategoriach
nieustannego zapisu "stwarzania" siebie, swego etno su, budowania własnej prywatnej
i publicznej historii.
Antropologiczne odczytanie świata Imienia Róży przez Aleksandra Bergandy wpisuje
się doskonale w obraz postkolonialnej ruiny dawnego imperiumII. W jednym i drugim
1 M. Dudziak, Topografie literackie. Cztery szkice o oswajaniu mitoprzestrzeni
na pograniczach, s. 228-242.
8 P. Frąckowiak, Przypadek Castanedy, s. 120-149.
91. Wołyńska, Fantastyka jako forma współczesnej mitologii, s. 243-252.
IDD. Kołodziejczyk, Antropologiczne fabulacje - hybryda, tłumaczenie, przynależność we
współczesnej powieści anglojęzycznej, s. 63-98.
\I A. Bergandy, Wjaki sposób świat jest tekstem.
Umberto Eco "Imię róży", s. 40-62.
�280
przypadku wyczerpana i zdyskredytowana zostaje idea. Dotychczas obowiązującej doktrynie rodzi się konkurent, prawda, pochodząca dotąd z jedynego źródła, staje się przedmiotem negocjacji. Tym samym status negocjujących ulega zrównaniu. Władza to nic
innego jak dysponowanie prawdą, umiejętność polegająca bardziej na przekonywaniu,
niźli docieraniu do niej.
Przedmiot przywołanych powyżej analiz antropologicznych stanowiła literatura, czy
to w postaci pojedynczego dzieła, zjawiska literackiego czy próby literackiej. Inaczej
postępuje Jacek Dziekan, próbując za Victorem W. Tumerem wykorzystać metody interpretacji dzieła teatralnego w analizie zjawisk kulturowych12• Zabieg taki wynika z założenia, że teatr stanowi pochodną rytuału, którego schemat, mimo zmiany kontekstu kulturowego, ciągle jest w nim obecny. Otwiera to dwojakie możliwości: interpretację "klasycznego" rytuału w terminach teatrologicznych oraz potraktowanie współczesnego
widowiska teatralnego w kategoriach "rytuałopodobnych".
Nieco odmienne w swym charakterze pozostają dwa teksty Ojczyzn słowa, pierwszy
z nich, o zdecydowanie naj cięższym natężeniu "edukacyjnym", autorstwa Krzysztofa
Piątkowskiego, nosi tytuł O niektórych pożytkach dla antropologii płynących z wiedzy
a literaturze13•
Dobrze się stało, że tekst ten znalazł się na początku pracy, wprowadzając
w przegląd obszarów współwystępowania antropologii i literatury. Porządkując przestrzeń
teoretyczną, autor wskazuje na możliwości, ale i konieczności, przed jakimi staje antropologia, przyglądając się sobie samej jako opowieści o kulturze uchwytnej jedynie w języku
i poprzez język się realizującej.
Z podobnymi zadaniami zmaga się Wojciech J. Burszta w swoim tekście Oko i pióro
antropologa14• Jeśli przyjąć, że antropologia jest rodzajem światotwórstwa uprawianego
na kształt literatury, to gdzie szukać podstaw jej weryfikacji, w dialogu z czytelnikiem?
Wszak nasze antropologiczne świadectwo pozostaje subiektywnym zapisem subiektywnego dialogu, jaki prowadzimy z kulturą. Tak więc granica literatury i antropologicznej
narracji ulega zatarciu, istniejące gdzieś obiektywne kultury i ludzie na zawsze pozostaną dla nas bohaterami opowieści.
Czymże jednak są antropologiczne pióro i oko i powstające z ich udziałem opowieści? Nawet naj wytrwalszy czytelnik nie otrzyma na tak postawione pytanie precyzyjnej,
jednoznacznej odpowiedzi, zresztą nie taka idea przyświecała autorom Ojczyzn słowa.
Brak odpowiedzi na tak postawione pytanie nie oznacza jednak zdyskredytowania się
antropologii jako nauki. Paradoksalnie siła tej dziedziny wiedzy tkwi w tym, co do niedawna traktowano jako jej największą słabość i definiowano w postaci tzw. kryzysu koncepcji przedstawienia. Zacytujmy na koniec Wojciecha Bursztę: "pisanie i czytanie antropologiczne to zawsze meta-doświadczenie, dzięki któremu możemy stać się inni, niż
jesteśmy. Ziemia niczyjal5 (...) jest tedy w istocie wspólnym terytorium wzajemnego przenikania się wyobraźni antropologicznej i świata przedstawionego. Nie każdy - to oczywiste - musi się tam udawać, ale jeśli już to uczyni, czekają go niespodzianki, jakie
zawsze oferuje wyszkolona wrażliwość"16. Jeśli do takiej prawdy dasz się przekonać drogi
czytelniku, to będzie to chyba największą zaletą Ojczyzn słowa.
Karol
Walczak
12J. Dziekan, Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności.
codzienności w teatrze" Victora W. Tumera, s. 267-191.
13K. Piątkowski,O niektórych pożytkach dla antropologii płynących z wiedzy o literaturze, s. 19-39.
14W.J. Burszta, Oko ipióro antropologa, s. 150-166.
15Ziemia niczyja, czyli płaszczyzna, na której niemożliwe, ale i niepotrzebne staje się wyodrębnianie naukowego opisu od fabularnej fikcji.
16W.J. Burszta, op. cit., s. 166.
�281
Wojciech J. B u r s z t a, Asteriks w Disneylandzie. Zapiski antropologiczne. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 200 l, ss. 211.
Praca jest zbiorem tekstów pisanych od 1993 roku. Jesienią tego roku ich autor przebywał w Stanach Zjednoczonych, gdzie nawiązał kontakt z pismem "Nowy Dziennik.
Polish Daily News", w którym co tydzień ukazuje się tygodnik "Przegląd Polski". Wiele
z tekstów zamieszczonych w Asteriksie powstało w pierwotnej wersji na potrzeby publikacji w "Przeglądzie Polskim". Przyjęta dla nich formuła "antropologicznych zapisków"
zjawisk z kręgu szeroko pojętej kultury współczesnej jest rodzajem etnograficznych notatek z terenu. Na ten ostatni składają się zarówno konkret i szczegół ukryty w rodzimej
kulturze autora, jak również - zestawione z nimi na tle porównawczym - zjawiska
wiązane z procesami globalizacji i homogenizacji treści kultury. Ideąprzewodniąłączącą
zbiór szkiców jest ,,zasada «siedzenia okrakiem» na różnych tematach. Poszczególne teksty
dotykają spraw bardziej lub mniej poważnych i istotnych dla współczesności w taki sposób, aby umożliwić skonfrontowanie różnych punktów widzenia".
Zastosowanie klucza w postaci etnograficznego zapisu opatrzonego komentarzem antropologicznym pozwala na ułożenie obok siebie tak różnorodnych tematów jak np.: oblicza starości dominujące w dzisiejszym społeczeństwie amerykańskim i polskim (esej Starość w kulturze. Waiting time), problem tożsamości współczesnego człowieka, przejawiający się m.in. w potrzebie budowania idei wspólnej Europy (tekst Kłopoty z tożsamością),
formy obecności treści kultur lokalnych (tutaj: narodowych) w wyrazistych zjawiskach masowych (Asteriks w Disneylandzie), czy zagadnienie muzyki postrzegane w aspekcie jej
roli w historii kultury (Niskie - wysokie, wysokie - niskie).
Część pracy poświęcona jest kwestiom obrazów kultury polskiej widzianych przez
pryzmat jej warstwy językowej. Rozpatrywana jest ona w szerokim kontekście politycznym (My zmieniamy świat albo magia dzisiaj), w kontekście przemian ustrojowych
i społecznych (Językowe umieranie świata) oraz kultur środowiskowych (Oszołom
w wypasionej beczce).
Uzupełnieniem wymienionego wyżej pola tematycznego jest kilka osobistych, refleksyjnych tekstów komentujących, istotne z różnych względów dla autora Asteriksa, zdarzenia z życia codziennego (Ogródkowa historia kapitalizmu polskiego), lektury (Sklep
potrzeb kulturalnych, 2 x Polska w Kisielu) oraz film (Tabu stare i nowe).
Marcin Andrzej Kafar -
ODIE PTL
Waldemar K u l i g o w s k i, Antropologia refleksyjna. O rzeczywistości tekstu, Poznańskie Studia Etnologiczne nr 2, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, ss. 135, bibliogr.
Praca poświęconajest zagadnieniom teoretycznym mieszczącym sięw obszarze rozważań nad sytuacją współczesnej antropologii. Punktem wyjścia dla autora jest teza wypracowana na gruncie filozofii, która mówi, że obecnie kultura Zachodu przeżywa kryzys objawiający się osłabieniem bądź całkowitym porzuceniem przekonania o możliwości wiernego
ujęcia rzeczywistości (poprzez opis) za pomocąjęzyka. W obliczu takiej sytuacji, na gruncie
teorii antropologii, zrodziła się potrzeba przeformułowania postawy badawczej, której punkt
ciężkości został przeniesiony z doświadczenia terenowego w sferę tekstu. Postawa refleksji
nad tekstem antropologicznym (tekstem powstałym w wyniku pracy antropologa w terenie)
zasadza się na twierdzeniu, ,,że o tożsamości antropologicznej decyduje nieredukowalne
napięcie między przestrzenią teorii, doświadczeniem terenu a przestrzenią narracji".
�282
W pierwszym rozdziale rozprawy autor precyzuje, czym jest antropologia refleksyjna, jakie są źródła konstytuujących ją myśli i cele jej uprawiania. Sięga się tutaj przede
wszystkim do koncepcji i teorii dialogiczności w ujęciu takich badaczy i pisarzy jak:
J. Clifford, M. Bachtin, H.P. Grice, R. Rorty i M. Kundera. Rozdział drugi mieści analizę
realizmu etnograficznego, rozumianego jako strategia opisu, stosowanego w antropologii klasycznej (opartej na idei etnocentryzmu). W rozdziale trzecim przedstawiono sposoby uprawomocniania realizmu etnograficznego poprzez instytucje akademickie. Rozdział czwarty poświęcono prezentacji sylwetki Clifforda Geertzajako czołowego przedstawiciela nurtu antropologii refleksyjnej. Rozdział piąty ukazuje praktyczne możliwości
zastosowania w badaniach antropologicznych zasad dialogiczności kulturowej. W rozdziale szóstym autor podsumowuje wcześniejsze ustalenia, tłumaczy też szczegółowo,
jakie relacje zachodzą między tekstem a rzeczywistością w nim ujmowaną. W tej perspektywie omawiane są zagadnienia mimesis i kulturowej reprezentacji.
Pracę kończy zestawienie bibliografii i Appendix, w którym C. Levi-Strauss, L. Stomma
i C. Geertz piszą, czym jest dla nich styl w etnografii.
Marcin Andrzej Kafar -
ODIE PTL
Zygmunt B a u m a n, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Wydawnictwo Sic!,
Warszawa 2000, ss. 387.
Praca składa się z 15 esejów, w których autor dzieli się z czytelnikami rozważaniami
dotyczącymi problemów współczesnej kultury. Na początku "rozprawia się" z marzeniami i zafascynowaniem czystością, jej różnymi odmianami oraz wypływającymi z tego
faktu konsekwencjami dla ludzkości. Opisuje, w jaki sposób czystość oraz obsesyjna walka z brudem odsłania jakość kondycji ludzkiej i jak zmienne są paradygmaty tego, co jest,
i tego, co nie jest czyste w danej epoce i kulturze. Zwraca uwagę, iż ideę czystości, ładu
i uporządkowania zawierały dwudziestowieczne totalitaryzmy. Również w postrzeganiu
"swoich" i "obcych" idea czystości ma swój znaczny udział. Obcy bowiem to ci, dla których zabrakło miejsca w wizji ładu, jaką wypracowało dane państwo. Tak było w czasach
nowoczesnych; obecnie żyjący w czasach ponowoczesnych "obcy" są podobnie niepewni, nietrwali i zmienni, jak niepewnajest materialna i społeczna struktura świata. Dlatego
tożsamość "swoich" również trzeba nieustannie budować i dostosowywać do wciąż zmieniającego się obrazu rzeczywistości.
Kolejnym omawianym zagadnieniem jest moralność i sprawiedliwość przedstawiona
w kontekście koncepcji m.in. Emmanuela Levinasa, Hansa Jonasa i Richarda Rorty'ego.
Następnym przykładem i zarazem konsekwencją stanu świata, w którym wszyscy zmuszeni są do bycia graczami w grze, której zasady niejednokrotnie ulegają zmianie przed
końcem danej rozgrywki, jest przyjęcie przez niektórych strategii życiowej - bycia turystą. Turysta uosabia tego, który unika zakotwiczenia w danym miejscu, stabilności
i przywiązania, znajduje się w ciągłym ruchu. Autor zdecydowanie rozróżnia dawnego
pielgrzyma, który miał określony cel, od obecnego turysty, który nie ma wytyczonego
celu swej wędrówki, jego droga jest przypadkowa i bezcelowa. Obok turystów z wyboru
pojawili się także wędrowcy z przymusu - wyeksmitowani z własnych domów lub ci,
dla których pozostanie w nich stało się nie do zniesienia.
W kolejnym szkicu autor zajmuje się rozważaniami dotyczącymi prób zbudowania
definicji kultury, która jawiła się jako wysiłek do wprowadzenia ładu, uporządkowania
świata, ujarzmienia chaosu. Dzisiaj, w obliczu niesamowicie szybkich zmian, które nie
�283
pozwalają na cieszenie się stabilnością, taka definicja już się "przeżyła", straciła swoją
aktualność. Obecnie kultura jawi się jako wizja płynna, nie rozróżniająca ostro, co ważne, a co marginalne, co konieczne, a co przypadkowe. W następnym eseju na plan pierwszy wysuwa się pojęcie prawdy w ponowoczesnym świecie, które uwikłane jest w walkę
o zdobycie i utrzymanie władzy.
We współczesnym świecie, niegdyś trwałe i mocne struktury rodziny oraz silne podstawy miłości nie mają racji bytu. Co więcej, relacje międzyludzkie kiedyś silnie ze sobą
powiązane, stają się coraz bardziej od siebie odseparowane na wielu płaszczyznach, np.
brak powiązania seksu z miłością. Postęp gospodarczy i technologiczny powoduje "produkcję" ludzi niepotrzebnych, którzy mają bardzo małą szansę na znalezienie pracy. Nie
stanowiąjuż "rezerwowej armii pracy" gotowej w każdej chwili zasilić rzeszę osób pracujących, wręcz przeciwnie, są skazani na permanentne bezrobocie.
Jeden z ostatnich esejów dotyczy problemu integracji Europy, a co za tym idzie problemu suwerenności krajów nie zrzeszonych we wspólnocie, która opierała się kiedyś na trzech
filarach: suwerenności militarnej, samowystarczalności gospodarczej i kulturowej. Z koniecznością zjednoczenia wiąże się troska o jakość "wspólnego europejskiego domu",
o której nie będzie zdaniem Z. Baumana decydować szybkość wchłonięcia peryferiów, lecz
zdolność wspólnoty do nauczania, a zarazem uczenia się od różnych tradycji.
Anna Torobińska - ODIE PTL
Robert D z i ę c i e I s k i, Ludowe obrazy miasta. Interpretacje Bystroniowskie.
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. XL, Łódź 200 l.
Praca Roberta Dzięcielskiego składa się z przedmowy napisanej przez prof. Andrzeja
P. Wejlanda, wstępu, dwóch części - na które składają się po cztery rozdziały, zakończenia oraz aneksu w postaci 35 zdjęć Łodzi wykonanych przez autora.
W części pierwszej, zatytułowanej "Jan Stanisław Bystroń jako etnolog", autor przedstawia przebieg życia i dorobek naukowy Jana Stanisława Bystronia - etnologa nieco zapomnianego, niedocenianego oraz - co podkreśla R. Dzięcielski - wywołującego spory
i kontrowersje. Autor przybliża również koncepcje kultury ludowej, zakres i kierunki zainteresowań naukowych, czyli "charakter Bystroniowej wizji etnologii". Podkreśla fakt dużej odwagi osobistej Bystronia, który jako badacz nie poddawał się presji środowiska
i zajmował tematami, które dla innych wydawały się śmieszne. Często jego zainteresowania budziły uśmiech: śmieszne wydawały się artykuły dotyczące łańcuszków szczęścia, poezji
nagrobnej czy napisów turystów umieszczanych na drzewach. Kolejnym zarzutem wobec
Jana Stanisława Bystronia był brak usystematyzowanego warsztatu badawczego oraz fakt,
że uczony swoje prace opierał na źródłach pisanych, nie prowadząc własnych badań terenowych. Jednak mimo tych niedociągnięć, warto dostrzec zasługi Jana Stanisława Bystronia. Należy docenić jego wkład w tworzenie jakże potrzebnych bibliografii oraz podręczników akademickich. Mimo znacznej ilości prac, dorobek naukowy J. S. Bystronia po
Ilwojnie światowej uznawany był za "przestarzały". Dopiero w latach siedemdziesiątych
XX wieku zaczęto ponownie zauważać znaczenie i jakość spuścizny po Bystroniu. Wtedy
także grupa młodych badaczy (Z. Benedyktowicz, K. Kubiak i L. Stomma) uwzględniła
w swoich badaniach zagadnienia związane z wyobrażeniami o sobie grup etnicznych, wyraźnie inspirowanych Megalomanią narodową.
W części drugiej autor pracy analizuje wizerunek miasta, jaki powstał wśród mieszkańców wsi. Na jego jakość miały wpływ informacje o mieście docierające do izolowa-
�284
nych społeczności wiejskich różnymi sposobami. Wiadomości dostarczali np. ludzie
wędrowni. Bezpośrednie kontakty chłopów z miastem opierały się przede wszystkim na
układach handlowych oraz przyjazdach "letników" miejskich na wieś. Wpływ kultury
miejskiej na kulturę ludową był znaczny i dotyczył zmian w stroju chłopskim, sposobie
odżywiania się ludności wiejskiej, sposobie mówienia - starano się używać języka literackiego, a nie gwary. Niewątpliwie miasto postrzegane było przez pryzmat rzeczywistości orbis exterior, świata nieoswojonego, obcego, w którym żyją obcy ludzie, zachowujący się odmiennie od tych znanych i akceptowanych we własnej wspólnocie lokalnej.
Jednocześnie miasto budziło zachwyt, podziw i ciekawość. Ambiwalencja w jego postrzeganiu rodziła pewne napięcia, które nie pozwalały na obojętność wobec specyfiki miejskiej
i wiejskiej. Miasto jawiło się chłopom jako obietnica lżejszej egzystencji, lepszego życia,
zresztą wizja życia wiejskiego jako nieustannej sielanki była zakorzeniona także w wyobrażeniach mieszkańców miast. Rozważania dotyczące odbierania różnych rzeczywistości (miejskiej i wiejskiej) R. Dzięcielski kończy osobistymi refleksjami dotyczącymi współczesnego wizerunku Łodzi. Podążając tropem swojego mistrza - Jana Stanisława Bystronia, odbywa podróże - intelektualne i realne po tym mieście. Swoje spostrzeżenia snuje
wokół obserwacji dotyczących kilku zjawisk zarejestrowanych, jak sam to nazywa, "antropologiczną kamerą", która zapisuje różnego rodzaju detale wyłowione z szerszego kontekstu. Pierwszy dotyczy sposobu oswajania przestrzeni klatki schodowej w bloku, w którym
mieszka autor, poprzez zawieszenie w niej firanek w oknach, wspólnym malowaniu klatki
oraz przyozdabianiu jej wszelkiego rodzaju plakatami i obrazami. Następnym szczegółem
jest przydrożna kapliczka - na rogu ulic Śmigłego-Rydza i Tymienieckiego, która przywołuje ciepłe wspomnienia z lat dziecinnych autora, ale któregoś dnia została przesłonięta
przez reklamę - drogowskaz PKZ-tu. Świadczy to o dewaluacji tego, co kiedyś było ważne,
a obecnie nie ma już takiego znaczenia. Kolejnym szczegółem poddanym analizie jest próba wspólnego - razem ze studentami etnologii poszukiwania "piękna ukrytego" w Łodzi,
które jest jakby utajnione pod wierzchnią warstwą szarzyzny i brzydoty, lecz przy wnikliwym spojrzeniu można wydobyć zarówno jego urok, jak i niepowtarzalny charakter.
Anna Torobińska -
ODIE PTL
Magdalena Z o w c z a k, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze
ludowej, Monografie FNP, Seria Humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000,
ss. 526.
Praca jest próbą rekonstrukcji "biblii ludowej" - jej modelu. Podstawowym źródłem
opisu jest 900 rozmów przeprowadzonych w latach 1989-1996 z mieszkańcami wsi
i małych miast w ramach zajęć ze studentami Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Badania były prowadzone na terenie Polski (Mazowsze, województwa przemyskie, krośnieńskie i nowosądeckie) oraz poza granicami naszego kraju (Litwa i Białoruś). W przeważającej mierze informatorami byli Polacy wyznania katolickiego oraz Łemkowie, Ukraińcy, Litwini, Białorusini, Cyganie wyznania
grekokatolickiego, prawosławnego i katolickiego, Rosjanie (staroobrzędowcy), a także
kilku Tatarów (muzułmanie).
Pod pojęciem "biblii ludowej" autorka rozumie teksty interpretacyjne zmieniające lub
uzupełniające kanoniczną tradycję katolicką o zasady rolniczego etosu. "Biblia ludowa"
opiera się na tradycji ustnej, wspieranej tekstami pisanymi odręcznie, np. listami z nieba.
Autorka zwraca uwagę, iż fakt ten ma duże znaczenie, gdyż dawniej wartość słowa mó-
�285
wionego była o wiele większa niż obecnie, kiedy proporcje uległy całkowitemu odwróceniu. Fakt ten często utrudnia możliwość odczytywania tradycji religijnej, w której słowo samo w sobie jest wiarygodnym świadectwem.
Książka składa się z czterech rozdziałów, w których autorka śledzi, w jaki sposób
poczucie tożsamości na pograniczach etnicznych, religijnych i językowych wpływa na
stopień zróżnicowania wybranych szczegółów danego rytuału i jego symboliki, często
mającego drugoplanowe znaczenie z punktu widzenia teologii, lecz urastających do rangi zaświadczeń o przynależności do danej grupy.
Anna Torobińska - ODIE PTL
Jolanta Ł u g o w s k a, Folklor - tradycje i inscenizacje. Szkice literacko-folklorystyczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Acta Universitatis Wratislaviensis, Wrocław 1999, ss. 208, indeks nazwisk.
Książka Jolanty Ługowskiej, Folklor - tradycje i inscenizacje. Szkice literacko-folklorystyczne, zawiera trzynaście artykułów na temat folkloru oraz różnych form jego obecnoś.f;i w kulturze narodowej. Teksty te zostały ujęte w trzy grupy tematyczne: część
1. "Kultura ludowa - w kręgu paradygmatów"; część 2. ,;Z perspektywy współczesnej
- Sytuacje folklorystyczne"; część 3. "W stronę bajki i baśni". Motywację do podjęcia
szerszej refleksji nad poszczególnymi zjawiskami kultury ludowej stanowiło dla J. Ługowskiej ,,zetknięcie się z utworami literackimi, które odznaczają się zdeklarowaną przez
ich autorów kulturową i semantycznąniesuwerennością"
(s. 9), legitymującymi się rodowodem .folklorystycznym i zachowującymi w swej strukturze "pamięć" tego pochodzenia. Kolejność poczynań badawczych natomiast określona została przez założenia metodologiczne komparatystyki literacko-folklorystycznej,
sytuującej w centrum swych zainteresowań relacje między tekstami przynależnymi do różnych systemów komunikacyjnych
i kulturowych. Zainteresowanie swoistymi układami odniesienia dla konkretnych utworów sprawiło, że w polu widzenia literaturoznawcy pojawiły się zagadnienia związane
z kulturą ludową. Przez to pojęcie J. Ługowska rozumie szczególny system znakowy,
a także model sytuacji komunikacyjnej, którego główne wyznaczniki to: bezpośredni kontakt między nadawcą a odbiorcą, koncepcja tekstu jako "wspólnej własności", a także
oralność i jej psychospołeczne konsekwencje. W praktyce oznacza to przesunięcie badań
z konkretnych obrazów kultury ludowej na mechanizmy generujące teksty i warunkujące
ich użycie w różnych sytuacjach społecznego bytu. Wartość takiego rozumowania polega przede wszystkim na tym, że odsłaniając wspólną podstawę zróżnicowanych zachowań kulturowych, czyni je mniej egzotycznymi, pomniejsza znaczenie różnic na rzecz
wydobycia elementów wspólnych, powtarzalnych w różnych systemach i typach kultury.
Książkę rozpoczyna szkic, w którego tytule J. Ługowska stawia pytanie: Folklor tradycyjny-partykularny czy uniwersalny? (s. 14-24). Autorka podsuwa własną odpowiedź,
opierając się o prace takich badaczy, jak: J. Burszta, W. Propp, C. Levi-Strauss, J. Łotman, W. Iwanow, W. Toporow, J. i R. Tomiccy, J. Bartmiński, P. Kowalski, E. Fromm,
C.G. Jung i in. Nakłania do przesunięcia środka ciężkości z relacji: kultura ludowa kultura narodowa na kultura ludowa - kultura ogólnoludzka. Stąd też zainteresowanie
głębokimi, mitycznymi, pokładami kultury ludowej według autorki oznacza jednocześnie poszukiwanie przez uczonego i jego formację kulturową źródeł własnej tożsamości,
tożsamości przedstawiciela gatunku homo sapiens. W świetle tak rozumianej uniwersalności, przypisywanej kulturom typu ludowego, zmienić się musi sposób pojmowania po-
�286
jęcia partykularyzmu. Wygodniej, zdaniem J. Lugowskiej, byłoby je zastąpić tenninem
"lokalność". To, co jednostkowe (lokalne) funkcjonuje w istocie jako przejaw i sposób
istnienia tego, co powszechne (uniwersalne). U podstaw całej różnorodności przejawów
kultury odnaleźć można wspólne dla nich wzorce, schematy i reguły budowania tekstów.
J. Lugowska stwierdza, że taki obraz kultury ludowej i folkloru może zostać skonstruowany jedynie z perspektywy uczonego, spoglądającego na badaną rzeczywistość z intencją dostrzeżenia analogii, nie zaś różnic. W rozważaniach nad lokalnymi i uniwersalnymi aspektami kultury ludowej użyteczna okazać się może także rekonstrukcja punktu
widzenia jej "podmiotu". Obraz świata postrzegany przez członków wspólnoty lokalnej
jest bowiem zamknięty i kompletny; ten świat jest samowystarczalny, hannonijny i oswojony - "nasz", podczas gdy antropolog lub etnolog widzi w nim szczegóły powszechnych wzorcóW zachowań oraz inwarianty tekstów folkloru, obecnych w repertuarze wielu narodów. Autorka dochodzi także do wniosku, że takie właściwości tekstów folkloru,
jak typizacja oraz folklorystyczne wzorce gatunkowe, pozostają w ścisłym związku
z kwestią uniwersalnych aspektów kultury tradycyjnej. Pojęcie "uniwersalny" rozumie
tutaj jako możliwość wykorzystania tego samego elementu kultury w zróżnicowanych
sytuacjach i kontekstach. Jako przykład podaje modele fabularne bajki, które zdolne są
przeniknąć poza granice folkloru, np. do popularnego romansu lub filmu. Referowany
tekst zamyka teza, że w folklorystycznym dziedzictwie prawdziwie uniwersalne są nie
tematy, wątki, kreacje bohaterów czy też tzw. wartości, lecz ogólne modele komunikacyjne i wzorce gatunkowe, ukształtowane w warunkach antropologicznie pojmowanej kultury ludowej.
Problemom z tego kręgu poświęcone jest następne studium, Współczesne sytuacje
wykonawcze tradycyjnych tekstów folkloru narracyjnego (s. 25-36). Na jego wstępie
autorka przypomina o wadze pojęcia "sytuacji wykonawczej" dla analizy sensu i pragmatycznego aspektu utworu folklorystycznego. Sytuacja wykonawcza definiowana jest
nie tylko jako teatralna rama tekstu werbalnego, ale również jako zbiór czynników warunkujących przebieg komunikacji językowej, ogólny charakter tego procesu, a także
rodzaj przekazywanych treści. Na podstawie kryteriów fonnalnych 1. Ługowska wyodrębnia trzy typy współczesnych sytuacji wykonawczych tekstów folkloru. Pierwszy z nich
stanowi kontynuację sytuacji charakterystycznych dla kultury tradycyjnej, zdominowanej przez słowo mówione i opiera się na zasadzie równorzędności społecznej i kulturowej uczestników procesu komunikacji fólklorystycznej. Współcześnie "akcja wymieniania się przekazami słownymi" (s. 27) może odbywać się wszędzie tam, gdzie dochodzi
do spotkania osób dysponujących wspólnym doświadczeniem i typem kulturowej edukacji. Wymiana ta według J. Lugowskiej nie wiąże się już ze swoistą rytualizacją społecznych zachowań, których specyficzną scenerię stanowiło bezpieczne wnętrze chłopskiej
chaty.
Dwa następne wyróżnione przez autorkę typy współczesnych sytuacji wykonawczych
tradycyjnych tekstów folkloru mieszczą się w modelu współczesnej kultury narodowej
- pluralistycznej, dysponującej zróżnicowanymi środkami i technikami przekazu, otwartej
na dialog z różnymi subkulturami środowiskowymi. Jeden z tych typów wiąże się z działaniami animatorów kultury ludowej, którzy warunki dla przetrwania dawnych zwyczajów i tradycji gawędziarskich widzą w postaci świadomie zainscenizowanej, w oderwaniu od pierwotnego kontekstu społecznego, kulturowego i egzystencjalnego. Badaczka
podkreśla fakt, że mówiąc o tym rodzaju sytuacji wykonawczej, nieprzypadkowo używa
się określeń: impreza, występ, program, kostium, kojarzących się ze sferą popularnej
rozrywki, stanowiącej część kultury masowej. Natomiast ostatni z omawianych przez
autorkę typów sytuacji wykonawczych realizująradio, telewizja, kasety wideo oraz kasety magnetofonowe. Przekaz medialny ma na celu zintensyfikowanie i ożywienie sponta-
�287
nicznej.komunikacji językowej i kulturowej opartej na słowie mówionym, prowadzącej
do swoistej restauracji lokalnych i ponad lokalnych wspólnot. Następnie J. Ługowska dzieli
się obserwacjami dotyczącymi społecznego życia anegdoty i szczególnego typu "konkursowych" karier gawędziarzy-humorystów. Artykuł kończy apelem o to, byśmy koncentrując się na "scenie", na której odbywa się folklorystyczny spektakl - pamiętali
o konwencjonalnym charakterze prezentowanego widowiska.
Pierwszą część omawianej publikacji zamyka tekst Rola kontekstu w procesie kształtowania się kulturowych znaczeń tekstów folkloru (s. 37-53), w którym wyznaczone zostało jedno z pilnych zadań dla folklorystyki: gromadzenie wszystkich dostępnych wariantów określonych typów tekstów oraz opis i analiza sposobów łączenia się w żywym
folklorze "ciągów" narracyjnych.
W części drugiej J. Ługowska podjęła problematykę folkloryzmu - zjawiska, którego oceny dalekie są od jednoznaczności. Wzięła pod uwagę te formy prezentacji treści
genetycznie ludowych i współcześnie za ludowe uważanych, które wiążą się z takimi
instytucjami życia kulturalnego, jak festiwale, przeglądy, konkursy, cepeliady itp. Autorka dokonała analizy i oceny różnych koncepcji promowania i dokumentowania treści oraz
wartości genetycznie ludowych. Pierwszy tekst omawianej części nosi tytuł "Zadój"
w Górach Sowich - tradycja i współczesność (s. 57-64). Rozpoczyna go teza, że współczesność przyniosła kres większości dawnych obrzędów kalendarzowych, których ślad
odnaleźć można jedynie w zapisach etnografów i źródłach literackich. Jednak niektóre
z nich, wydobyte z głębokich pokładów zbiorowej pamięci, przedstawiane są w przeważającej części nieludowej publiczności. Z sytuacją taką mamy do czynienia w przypadku
prezentowanego przez górali czadeckich w scenerii Gór Sowich widowiska folklorystycznego, nawiązującego do starego obrzędu zadoju - wiosennego wypędzania owiec na
hale. Autorka poświęca kilka słów genezie tego obrzędu, jego znaczeniu w życiu pasterzy i opisowi odświętnego charakteru współczesnego spotkania w Rościszowie-Potoczku. Zarysowuje tym samym proces przekształcania się dawnego obrzędu w dzisiejszą
"imprezę". Podaje także wiele argumentów wspierających tezę o nieautentyczności zadoju. Dodaje zarazem, że wszystkie zjawiska, towarzyszące przemianom, jakim współcześnie podlega kultura ludowa, stanowią naturalną ich konsekwencję i wiążą się z no••••
'Ymi środkami przekazu, głównie o masowym charakterze. Jednakże według J. Ługowskiej omawiane widowisko sprawia wrażenie bardziej prawdziwego, niż większość
realizacji ludowych obrzędów, jakie obejrzeć można na różnego rodzaju konkursach
i festiwalach folklorystycznych.
Tym ostatnim poświęcony jest następny artykuł omawianej części: Funkcjefestiwali
folkloru we współczesnej rzeczywistości kulturowej (s. 65-76). Autorka skoncentrowała
się na dwu festiwalach o ustabilizowanej formule organizacyjnej, od lat budzących żywe
zainteresowanie zarówno wśród profesjonalistów, jak i tzw. zwykłych odbiorców. Są to:
Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu nad Wisłą oraz Międzynarodowy
Festiwal Ziem Górskich w Zakopanem. Obie imprezy mają ponad trzydziestoletnią tradycję, świadczącą o tym, że są specyficznymi fenomenami życia kulturalnego, których
powtarzalność i tradycyjność stanowią gwarancję ich wysokiej rangi. Oba festiwale zrodziły się z inicjatywy miłośników dawnego ludowego zwyczaju wspólnego śpiewania,
oba ewoluowały w stronę wzbogacania i uatrakcyjniania oferty programowej, a także
cieszą się zainteresowaniem mass mediów. Wymienione podobieństwa nie oznaczająjednak zbieżności koncepcji: mamy tu do czynienia z różnymi sposobami pojmowania "święta
folkloru", a także z odmiennymi koncepcjami popularyzacji folklorystycznych tradycji
wśród nie ludowej publiczności. Formuła organizacyjna FKiŚL związana jest bowiem
wyraźnie z "opcjąjurorów-ekspertów",
dzięki czemu festiwal ten w istotny sposób przyczynia się do wzbogacenia dokumentacji folklorystycznej, chroniąc przed zapomnieniem
�288
wiele wartościowych utworów ludowych. J. Lugowska bardzo zdecydowanie podkreśla
fakt, że pokłosie festiwalu - kolejne tomy Kazimierskich nut w opracowaniu Jana Adamowskiego to niewątpliwie jedno z największych osiągnięć kazimierskiej imprezy. Badaczka analizuje i pozytywnie ocenia także aspekt promocji ideałów kulturowej autentyczności, partyturę ról przewidzianych dla odbiorcy, metody eksploatacji źródeł ludowych, jakie zakładają or~anizatorzy omawianego festiwalu.
W porównaniu z FKiSL organizatorzy Międzynarodowego Festiwalu Ziem Górskich
zmierzają do stabilizacji formuły organizacyjnej w większym stopniu uwzględniającej
preferencje i zainteresowania "zwykłych" odbiorców. Uczestnicy MFZG pragną przedstawić publiczności - jak czytamy w "Gazecie Festiwalowej" - atrakcyjny program,
żądni są uznania, oklasków, entuzjazmu. W podsumowaniu referowanego artykułu
J. Lugowska stwierdza, że omawiane festiwale potraktować można jako egzemplifikację
dwu różnych koncepcji ukazywania treści genetycznie ludowych i upowszechniania wiedzy o folklorze wśród nieludowej publiczności. Pierwsza (zwłaszcza konkursowa część
FKiŚL) ewoluuje w stronę pokazów "studyjnych", skierowanych do widzów wyrobionych i odpowiednio przygotowanych. Druga (festiwal zakopiański) stara się uzgodnić
formę i treść występów z określonym modelem współczesnej kultury masowej i sprostać
oczekiwaniom typowego konsumenta kultury popularnej. Jak wynika więc z omawianego szkicu J. Lugowskiej, festiwal kazimierski w stosunku do dawnej tradycji pełni funkcję tak inwentaryzacyjną, co i inspirującą i stymulacyjną, dlatego jego formuła oceniona
została bardzo wysoko.
W następnym artykule, Pogrzeb Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej (s. 77-94),
autorka zwraca uwagę na zagadnienie specyficznie ludowej recepcji maryjnych uroczystości oraz określa ich funkcję i miejsce w całokształcie kultury religijnej. Wskazuje te
konteksty kultury ludowej i szerzej - narodowej, które decydują o popularności misterium maryjnego, przyciągającego do Kalwarii Zebrzydowskiej rzesze pątników. W tym
celu przytacza genezę kalwaryjskich obchodów dróżkowych, których historia sięga początku XVII wieku, dodając opis przebiegu tego obrzędu. Skupia się tu zwłaszcza na
różnicach między XIX-wieczną formą obchodzenia pogrzebu i tryumfu Matki Boskiej
a współczesnym ksztahem uroczystości. Przez lata dokonało się znaczne upodobnienie
procesji żałobnej i radosnego obchodu Wniebowzięcia. Chcąc natomiast dociec fenomenu ogromnej popularności omawianych obrzędów, 1. Lugowska sięga do prac Ojców Kościoła i stwierdza, że właśnie eksponowana w kulturze religijnej Wschodu i Zachodu
rola Matki Boskiej jako pośredniczki między Bogiem a ludźmi, zadecydowała o niezwykle żywym i emocjonalnie nasyconym kulcie maryjnym, przejawiającym się m.in. w publicznym obchodzeniu święta Zaśnięcia NMP na Wschodzie już w IV wieku. Pątnikami
zaś zdaniem 1. Lugowskiej od setek lat kieruje głód wiadomości na temat realiów bytowania Świętej Rodziny, a także przeżywania przez Jej członków najważniejszych sytuacji egzystencjalnych człowieka, ze szczególnym uwzględnieniem momentu "dobrej
śmierci", który zaliczony jest do ogólnego systemu aksjologicznego kultury ludowej.
W tym miejscu J. Lugowska przypomina, że sanktuarium maryjne w Kalwarii od momentu swego powstania odwiedzane było naj liczniej przez pielgrzymki ludowe, stąd formy rytualne najpopulamiejszych nabożeństw uwzględnić musiały wyobrażenia bliskie
ich uczestnikom (akulturacja). Badaczka przeprowadza więc krótką analizę naj istotniejszych z punktu widzenia uczestnika kultury ludowej cech dostojnego i godnego pogrzebu. Opisuje także przejawy specyficznie polskiej religijności, zwłaszcza maryjnej. Kończy swoją wypowiedź stwierdzeniem, iż kulturowa pozycja Kalwarii Zebrzydowskiej
opiera się na opozycji doczesności i wieczności, życia i śmierci, materii i ducha. Rozgrywające się tam misterium pogrzebu i tryumfu staje się w tej perspektywie apoteozą przezwyciężenia śmierci, życia i wieczności.
�289
Trzecia część omawianego zbioru poświęcona jest problematyce bajki i baśni. Szczegółowym zagadnieniom z tej gałęzi genologii poświęcone są następujące artykuły:
W kręgu Amora i Psyche (s. 109-128), Baśń ludowa w transkrypcji literackiej (" O Bartku doktorze" Elżbiety Ostrowskiej) (s. 129-140), Baśń w twórczości Janusza Korczaka
(s. 141-161), Kapitan Ali ijego załoga w świecie wielkiej zabawy (O "Menażerii kapitana Ali" Ludwika Jerzego Kerna) (s. 162-176), Strachy i demony w krainie Muminków
(Bohaterowie negatywni cyklu Tove Jansson wobec tradycyjnego wzorca baśni dla dzieci) (s. 177-190), Funkcje motywów baśniowych w "Opowieściach z Narni" C. S. Lewisa
(s. 191-204). W szkicu Sytuacja komunikacyjna bajki (s. 97-108) J. Ługowska wyjaśnia
swoje zainteresowanie gatunkiem bajki. Uwaźa, że niewiele jest gatunków, które jak bajka
magiczna (zwana też baśnią) przekraczałyby próg dziecinnych lektur, by kształtować
głęboki poziom znaczeń licznych dzieł literatury wysokoartystycznej. Autorka zakłada
zarazem, że właściwości tego gatunku wywodzą się z archaicznych pokładów kultury
ludowej i nawiązują do reguł myślenia mitycznego. Za A. JolIesem zalicza zatem struktury bajkowe do tak zwanych form prostych, których prymarna forma związana była ze
słowem mówionym. Podkreśla zarazem, że wyeksponowania i szczegółowego przebadania wymaga związek baśni z folklorem. Realia typu folklorystycznego, czyli bezpośredni, fizyczny kontakt opowiadającego ze słuchaczami, ich wzajemna zażyłość, wspólny
zakres wiedzy i upodobań, a także charakterystyczny podział ról w procesie komunikacyjnym, tworzą naturalne środowisko bajki. Stają się też punktem wyjścia do rekonstrukcji sytuacji nadawczo-odbiorczej omawianego gatunku. Już bowiem formuły inicjalne,
sygnalizując ustny charakter przekazu, świadczą o wielokrotności aktów przekazywania
tych samych lub podobnych fabuł, zapowiadają gawędziarski ton opowieści, zorientowany na odbiorcę, a także włączanie go w różnym stopniu w proces kształtowania fabuły
baśniowej. Przeciętnemu odbiorcy zaś znana jest spora liczba baśniowych wątków i bohaterów, jak też prezentowany przez teksty tego gatunku system wartości. Bajeczka przecież uczy świata baśniowego, ale też kształtuje wrażliwość na urodę słowa, piękno wykreowanego obrazu i na walory gry wyobraźni. Zdaniem J. Łotmana, bajka należy do
gatunków precedensowych, wzbogacających informacyjny potencjał kultury, dlatego według autorki recenzowanej pracy przez bajkę wiedzie droga do zdobycia niezbędnego
doświadczenia kulturowego.
Zbiór szkiców Jolanty Ługowskiej jest pozycją niezwykle cenną zarówno dla antropologów kultury, historyków, literaturoznawców, genologów, folklorystów, a nawet psychologów okresu dojrzewania. Trafne obserwacje i szeroką perspektywę badawczą łączy
bowiem autorka z pogłębioną, kompetentną analizą i wnikliwą oceną procesów rządzących współczesną literaturą i kulturą, dla których punktem odniesienia są formy i wartości kultury tradycyjnej.
Katarzyna Smyk
Od źródeł Wisły... Wiersze i gawędy wiślan, red. A. Oczkowska, słowo wstępne
i biogramy twórców M. Oczkowski, Stowarzyszenie "Grupa Twórców Wiślanie", Wisła
2000, ss. 360.
Poszukując materiałów mogących być przedmiotem dociekań naukowych, etnograf
sięga do różnych źródeł, bo tego wymaga jego warsztat pracy. Najcenniejszymi bez wątpienia są te, które pochodzą z bezpośredniego przekazu ustnego, a których uzyskanie nie
zawsze jest możliwe. Zbliżonymi do nich - pod względem wartości merytorycznej -
�290
mogą być również treści wyrażone w formie literackiej, stanowiące element uzupełniający lub nawet weryfikacyjny, a niekiedy i poznawczy. Do tego rodzaju źródeł należą niektóre teksty, składające się na opublikowany zbiór wierszy i gawęd mieszkańców Wisły
(251 propozycji), ujęte w tytułowane rozdziały, mieszczące dorobek twórczy: Ireny Branc,
Z wiślańskich gróni; Zuzanny Bujok, Wisła w moich oczach; Władysławy Maryniok--eieślarowej, Wisło moja, Wisło; Pawła Lazara, Słowem malowane oraz Marii Szturc,
Rok w Wiśle. Jako członkowie Stowarzyszenia "Grupa Twórców Wiślanie" (działającego od 1991 roku, a zarejestrowanego w 1999 przy Muzeum Beskidzkim w Wiśle), autorzy ci uczestniczą w wielu konkursach folklorystycznych, a o ich dorobku twórczym
i artystycznym informują zamieszczone w książce krótkie biogramy.
Prezentowana publikacja - rozpatrywana w aspekcie etnologicznym - dostarcza
interesującego, aczkolwiek wyrywkowego i niepełnego, bo zdeterminowanego wybraną
przez jej autorów stylistyką, materiału fotograficznego, odnoszącego się do fragmentów
tradycyjnej kultury ludowej Wisły i okolic, życia jej mieszkańców, zwyczajów i obyczajów, dawnych wierzeń, zdarzeń niecodziennych, jubileuszy i ważnych dla społeczności
lokalnej uroczystości. W kontekście tematyki podejmowanej w publikacji, zamieszczone
teksty, obok poetyckiej formy wyrazu uczuć autorów do własnej "małej ojczyzny" i jej
niewątpliwych uroków czy tęsknoty za czasem minionym, są rodzajem dokumentacji
dziedzictwa kulturowego poprzez zawarte w nich obrazy życia codziennego i świątecznego, zachowane w pamięci z okresu dzieciństwa i młodości. W tym miejscu istotne jest
podkreślenie faktu, iż autorzy tego zbioru urodzili się i dorastali we wsi Wisła - miejscowości uzdrowiskowej i turystycznej, która status miasta otrzymała dopiero w 1962
roku. Byli więc świadkami wielostronnych przemian (kulturowych, społecznych, urbanistycznych itp.), uczestniczyli w przekształceniach, zmieniających na ich oczach tradycyjną wieś rodzinną w miasto, w którym coraz mniej było już miejsca na obrzędy i zwyczaje praktykowane niegdyś w ich domach. Wątek przemian, których "gorący ślad" znalazł odzwierciedlenie
w treści niektórych wierszy, stał się dodatkowym walorem
o charakterze historyczno-etnograficznym.
Aspekt ten podnoszą: I. Branc, Uzdrowisko,
Teraźniejsza Wisła, czy Wł. Maryniok--eieślarowa w wierszach: Przemijani i Czas, Zaduma, Tak tu hańdownij bywało, Hańdawne czasy, pisząc między innymi, iż w procesie
przekształcania rodzinnej wsi w miasto czas "zbocza willami wystroił / w szate miejskó
prziodzioł / Po halach zetrził ślady / strój dziadów z goroli zdziyroł ..." (Przemijani);
w innym wierszu autorka daje wyraz swoim obawom czy "nowe / Przeszłości / Nie zadusi ślady" (Rozterki).
Różnorodność faktów etnograficznych, jaka wypełnia między innymi strony tej książki,
wprowadza w klimat zarówno tradycyjnej obrzędowości dorocznej i rodzinnej, jak i swoistego kolorytu życia mieszkańców Beskidu Śląskiego. Autorzy poprzez wybrany przez
siebie środek wyrazu (wiersz, proza) dostarczają opisów zachowanych w pamięci fragmentów dziedzictwa kulturowego, które można ująć w kilka grup tematycznych. Są to:
1. obrzędy doroczne i rodzinne, 2. zachowania obyczajowe, 3. prace gospodarskie związane z cyklem wegetacyjnym, 4. zwyczajowe formy współpracy, 5. dziecko wiejskie,
6. starość, 7. pożywienie, 8. wierzenia w istoty nadprzyrodzone, podania oraz kategoria
wierszy retleksyjno-retrospektywnych,
nawiązujących do przeobrażeń kulturowo-społecznych, a także wiersze o tematyce przyrodniczo-środowiskowej,
religijnej i upamiętniającej istotne dla autorów wydarzenia.
Grupę pierwszą reprezentują obrzędy okresu Bożego Narodzenia i towarzyszące im zwyczaje (np. odwiedzanie domów przez tzw. Mikołajów, kolędowanie w dniu św. Szczepana,
przygotowania towarzyszące wieczerzy wigilijnej wraz z opisem podanych potraw oraz
niepowtarzalną atmosferą tego wieczoru), jak również zwyczajowe zachowania i wróżby
matrymonialne, związane z dniem wigilijnym przedstawione w wierszach i gawędach:
�291
Wł. Maryniok-Cieślarowej, Kolędnicy, Starczyno wiślańsko wi/ija; M. Szturc, Gody;
Z. Bujok, Downa wilija, Hańdowna wi/ija, Dzień św. Szczepana, Pastuszkowie, Mikołoje.
Czas wiosny i związanych z jej nadejściem zwyczajów chodzenia po wsi z gaikiem przybliża Z. Bujok w wierszu Maiczkule, pisząc m.in.: "Idą przez wieś «Moiczkule» / Wiater
smreczek głoszcze czule / Goiczek piekny, zielony / Przez dziełuszki przystrojony. / Na
goiczku wiszą splatki / Wróżą gazdowi dostatki. / Gaźdźinie zaś miłość, zgodę, / Zdrowie
i wielką urodę".
Z kolei zwyczaje towarzyszące przełomowym okresom życia człowieka oddają wiersze Wł. Maryniok-Cieślarowej, Jura i Ostatnio cesta. Pierwszy z nich nawiązuje do tradycyjnych chrzcin z dawnym zwyczajem wstępowania rodziców chrzestnych do karczmy, po dokonanej w kościele ceremonii chrztu. Został on stosunkowo szybko ograniczony wyłącznie do gości, a następnie zniesiony w związku z gubieniem noworodków przez
nietrzeźwych rodziców chrzestnych, powracających z gospody do domu, co w formie
lapidarnego szkicu tak ujęła autorka ,.;z kościoła do karczmy wszyscy pospół gnali, / Sóm
karczmorz przed nimi dźwiyrze rozwiyrali. / Kwaterek po stole gensto nastawiali, / Za
Jurowe zdrowi dłógo popijali / Ciynszko im do gróia szło się po te spatki, / Z Juró pod
pazuchó, nie było to lechki / (...) Nie dłógo jednak radości starczyło, / Bo larmo się naroz
okropne zrobiło / Kiej w pierzinach pustke, / Miast Jury dozdrzili / chyba nieboraczka
w zomientach stracili ..." (Jura). Drugi z wymienionych wierszy - Ostatnia cesta - jest
opisem pogrzebu wiejskiego, ostatniej drogi górala.
Zachowania obyczajowe, dotyczące przede wszystkim tradycyjnych zalotów, stały się
kanwą, na której tle w sposób niezwykle żywy i dowcipny przedstawiono tak w formie
wierszy (Z. Bujok, Jónkowe zalety), jak i gawęd (WI. Maryniok-Cieślarowa, Janowe
przigody - gawęda wiślańska) dawny, miejscowy zwyczaj nocowania chłopców u dziewcząt oraz skutki nadużywania przez panny tego usankcjonowanego zwyczajem zachowania (Gawęda a Werónce, co na zolyty do pachołka chodzowa/a, autorka jak wyżej).
Praca stanowiła dla mieszkańców wsi istotę życia, wiążąc ich z ziemią i gospodarstwem. Stąd też wśród tematów wybieranych przez autorów do ich poetyckiego przedstawienia znalazły się takie, które przybliżają trud codzienny górala: prace żniwne wraz
z dawnymi technikami koszenia i sprzętu (Z. Bujok, Dawniejsze lato; I. Branc, Sianokosy), przedstawiają kalendarz prac jesiennych, m.in. kopanie ziemniaków, kiszenie kapusty, przygotowywanie ściółki i paszy dla bydła, omłoty, strzyżenie owiec, gręplowanie
wełny, łuskanie fasoli (Z. Bujok, Jesień u Gazdów) czy zajęcia zimowe, jak np. przędzenie lnu i jego obróbka (M. Szturc, Kądziel). Niektóre z prezentowanych wierszy ukazujące życie i pracę pasterzy mieszczą w sobie refleksyjne odniesienia do współczesności
(M. Szturc, Ło sa/aszach), podobnie jak w innych wierszach tej autorki, rejestrującej
jeden z ginących zawodów - kowalstwo (Kuźnia, Staro kuźnia). O trudach pracy i życia
górala pisze WI. Maryniok-Cieślarowa w wierszu Kamiynny zogón. Natomiast w innym,
zatytułowanym WjJszcyrbióno misa, autorka kreśli realistyczny obraz biedy góralskiej,
w zatrzymanym jak w kadrze obrazie posiłku spożywanym przez wielodzietną rodzinę
ze wspólnej miski.
Życie w tradycyjnej społeczności wiejskiej determinowane m.in. wspólnotą interesów, określało również system zwyczajowych zachowań w postaci pomocy sąsiedzkiej,
związanej z wspólnymi pracami przy darciu pierza, kopaniu ziemniaków czy uboju świń
na jesieni oraz towarzyszącym im poczęstunkiem i specyficznym klimatem, właściwym
tego rodzaju zajęciom. Ilustracją takich zachowań i postaw należących dzisiaj, generalnie rzecz biorąc, do przeżytków, są wiersze: Z. Bujok, Pobaby na Wiśle, Jesień u Gazdów, M. Szturc, Pobaba, Szkubaczki i Świniobici czy I. Branc, Wiślańskie szpryki. Natomiast gawęda tej ostatniej autorki (Jak się dawni w gróniach kopało ziemniaki) oddaje
atmosferę po baby, związanej z jesiennymi wykopkami oraz dostarcza interesującego
�292
materiału faktograficznego nie tylko na temat wykonywanego zajęcia, ale i posiłków
przygotowanych dla pobabników przez gaździnę oraz rozliczeń z po baby.
Dziecko w rodzinie wiejskiej zajmowało różne pozycje, zmieniające się wraz zjego dorastaniem, o czym w swoich wierszach pisze M. Szturc, ukazując życie, podobnie jak Z. Bujok
w wierszach Szkolniczek, WIŚlańskoszkoła, szkicując losy siedmiolatka idącego po raz pierwszy
do szkoły: jego ubiór, wyposażenie, ale też i obowiązki w czasie wolnym od nauki.
Strofy swoich wierszy autorzy poświęcili także ludziom starszym, upamiętniając niekiedy swoich bliskich, a zawarte w nich reflekcje zdają się odbiciem przemyśleń własnych
lub może ich bliskich na temat okresu starości (M. Szturc, Prośba starzików, Losu dzieje;
I. Branc, Stareczka, Starzy gazdowie). Ilustrują one także możliwości startu życiowego młodych konfrontowane z życiem dziadków (Wł. Maryniok-Cieślarowa, Starzika wnuczek
ukochany). Wątek starości i ludzi starych przewija się w różnym nasileniu u autorów zbioru, ukazując dziadków również w roli opiekunów wnuków: "Starzik siedzó pod ścianó
/ Wygrzywajó kosteczki / Demek puszczajó w kółeczkach / Ze starej fajeczki. / Na wnuki
dowajó pozór, / kiere cieszó łoko" (Z. Bujok, Lato), ależ też animatorów dawnych wierzeń
(P. Lazar, Starzykowe wspóminki).
"Pełno jizba wóni świyżego chlebiczka / Co mo dwie skórki - jak niesie pieśniczka.
/ Jedna ze spodku, co się w nió puko, / Z wyrchu co się blyszczy je kminke posuto. / Jak
mamulka chlebiczek napoczenali, / Dycki go prawó rękó z wyrchu przeżegnali, / To był
ten szacunek, nauka za młodzi, / Że się chlebiczek roz do roka rodzi. / A jakby też niełopatrznie skibki kónsek spadło, / Z wdzieczności się na nió pocałunek kładło" (I. Branc,
Chlebiczek). Przytoczony fragment wprowadza do kolejnej grupy wierszy poruszających
temat pożywienia zarówno tego otaczanego wyjątkowym szacunkiem chleba (Wł. Maryniok-Cieślarowa, Chlebiczek moji) mamy), jak i spożywanych na co dzień potraw śląskich, których sposoby przygotowywania podaje np. M. Szturc w wierszach Wislańsko
ziemia i Krepliki czy I. Branc we wspomnianym już wierszu Wiślańskie szpyrki oraz jadła świątecznego Jako naszo starka hańdowni) piykli kołocze na Gody; także sygnalizowana już wcześniej Hańdowno wili)a (oba wiersze Z. Bujok).
Dawne wierzenia w świat istot nadprzyrodzonych, podania i legendy, które były tematem opowieści dziadków, autorzy prezentują w postaci wiersza np. P. Lazara, Starzykowe wspóminki, częściej jednak jako gawędę będącą pełniejszą formą wyrazu. Należą
do nich m.in.: Z. Bujok, Gawęda ło bandurkach, Gawęda o łutopcach, Gawęda ło sotónach, Gadzi czary, Dolina Paterczok, Straszydło na miedzy; Wł. Maryniok-Cieślarowej,
Wiślańsko gawęda o straszokach, Legenda o jawornicki) gaździnie, co śmierć niechcóncy na bryczke przibrała, "O czarowniku Żaku wiślańsko legenda, Wiślańsko gawęda
o Pawliczku, co z dudławej gruszy skarby powykłodoł, Wiślańsko legenda o zbóju Proćpaku; M. Szturc, Cieszynianka. Do grupy tej można również włączyć zapomniany już
folklor zbójnicki, ożywający w wierszach P. Lazara, I Jidó Zbuje, Zbujnik, Dołu dolinó,
Śmierć zbujnika, Świat baśniowy.
"Tematyka utworów składających się na prezentowany zbiór literackiej wypowiedzi obejmuje także wiersze charakteryzujące się wnikliwą analizą rzeczywistości otaczającej autorów, uzewnętrzniającą się w postaci bądź to ironicznego obrazu współczesnej codzienności (P. Lazar, Dzisiejsze czasy), ale też spostrzeżeń, refleksji, a nawet obaw dotyczących:
opuszczania przez młodych rodzinnych stron, ponieważ "Dzieci sobie rychło chleb w mieście zdobyły / Na wieś wcale potem już nie powróciły" (M. Szturc, Losu dzieje; także
I. Branc, Staro chałupko); podkreślanych przemian obyczajowych i zmian w zakresie dotychczasowego systemu wartości (L Branc, Pinióndze; Wł. Maryniok-Cieślarowa, Gróniczek), a także dostrzeganego przez autorów procesu przewartościowywania ocen względem własnej kultury oraz postaw i więzi społecznej, czemu dała wyraz Wł. Maryniok-Cieślarowa w wierszu Tacy byli:
�293
"Równymi se byli I Pokil skrómność trwała I I miłość do gróni I Prowdziwo wielkucno I Pokil na mamóne I Nie przejarmaczyli ziemi i mowy I Swych dziadów / Najczystszej". L Branc zastanawiając się nad tożsamością współczesnego mieszkańca Wisły (Kto
jest Wiślaninem), krytycznie ocenia jego postawę, pisząc m.in.: " ...zapomniał Wiślanin,
skąd jego korzenie I I zataił skromne góralskie pochodzenie I Czego się wstydził - drewnianej ubogiej chatki? I Pracowitych biednych przodków? Ojca? Może Matki? I Wiary
co pod strzechami gdzieniegdzie do dzisiaj przetrwała I (..) Wnet Wiślanin ojcowiznę
przeliczył na wartość «złotego» l, Szybko zapomniał ścieżki, gdzie starej chaty podwoje
I Wkrótce też «złote» wymienił na żelazo i stroje I Wyparł się swoich przodków, nowym
innym bogactwem się chlubił, I Lecz po swej drodze Życia wspomnienia naj piękniejsze
zgubił".
Wątkiem przewijającym się wśród poruszanych tematów jest także język "ojców
i dziadów", gwara, którą tak opisuje WI. Maryniok-Cieślarowa: "Kamienisto jak ziymeczka I Jak strumyczków jęk mrukliwo / Jako poszum jedli hymo I Jako biyda I Tak
wstydliwo I Rosła z nami tu wiekami I Była w nas i nami była I Pańskij gemby nie kalała
I Jeny z nami / W zgodzie Żyła" (Starzików naszych mowa). Inna autorka, szkicując
współczesny status gwary poprzez jej personifikację, podnosi zagadnienie procesu jej
znikania: "Chodzisz jako Starka między ludziami, kluczkami się podpiyrosz, I Tu kapke
postękosz, tam ponarzykosz, wyrazy do dzichty zbiyrosz. I Żol mi cie łokropnie, że cie
tak powalił czas gańby i teraźniejszości, I Bo inkszy już akcent, nowszo już mowa we
wiślańskich chałupach gości" (L Branc, Wiślańsko gwara); podobną w wymowie troskę
zawierają strofY P. Lazara w wierszu Góroiski słóweczko. Kolejna poetycka wypowiedź
na temat gwary zdaje się posiadać bardziej optymistyczny akcent, wskazujący na odradzanie się języka przodków: "Już nie płacze, nie stęko / Gwara co w zapómniyniu trwała
I W szędzi odrodzo się teraz I Aji do serc młodych już się dostała" (Wł. Maryniok-Cieślarowa, Zastękano gwara).
Wiele miejsca autorzy poświęcili w swoich wierszach oddaniu niepowtarzalnego piękna
okolic Wisły i Beskidu Śląskiego w różnych porach roku (np. Z. Bujok, Zima we Wiśle,
Wiosna, Nasza rzeka, Dwie siostrzyce; M. Szturc, Jesień, Rzeka Wisła; Lazar, Moje Lasy),
podkreślając tym samym ich przywiązanie do miejsca urodzenia (P. Lazar, Ziemia rodzinna; Wł. Maryniok-Cieślarowa, Piękno, Góralsko miłość). Zaangażowanie emocjonalne autorów, talent literacki umożliwiły realistyczne oddanie uroków natury poprzez
uosobienie jej zjawisk. Przykładem jest wiersz Z. Bujok, Siwo mgliczko, w którym autorka przedstawiając mgłę w postaci staruszki, dostarcza również opisu elementów stroju
góralskiego: "Czepiec szumny z pajenczeny I Tkany drobniuteczko I Jakla w kwiotki,
lónta szaro, I Szatko bieluteczko. I Lobleczóno jak stareczka, I Kluczkó się podpiyro".
Wśród wierszy utrwalających wydarzenia istotne dla mieszkańców znalazły się strofY
napisane z okazji trzydziestopięciolecia Tygodnia Kultury Beskidzkiej (2. Bujok, Natrzycetpięćleci TKB), otwarcia wystaw w Muzeum w Wiśle (M. Szturc, Muzeum wiślańskie,
"Wiślanie Wystawa Grupy" na TKB '95, »ystawa "Wiślan" na TKB "U Niedźwiedzia"
'96, Spotkanie z muzyką i śpiewem góralskim), budowy pomnika kompozytora Jana
Sztwiertni i uczczenia jego pamięci (L Branc, Ocalić od zapomnienia; WI. Maryniok-Cieślarowa, Jónek - ku pamięci Jana Sztwiertni), podobnie jak wiersz WI. Maryniok-Cieślarowej, oddający hołd innemu miłośnikowi i autorowi nut góralskich, Adamowi
Niedobie, który tak jak ten pierwszy zginął w obozie koncentracyjnym (Adamowi Niedohie), jak również okolicznościowe, skierowane do odwiedzających Beskid Śląski turystów, wczasowiczów, zachwalające uroki tej ziemi oraz miejscowe potrawy Z. Bujok,
Powitani wczasowiczów, Hej! Paniczki, Panoczkowie, Powitani).
Tematyka wierszy niewątpliwie "sercem pisanych" sprowadza się więc do obrazów
życia, zatrzymanych w pamięci fragmentów tradycyjnej śląskiej kultury, która w postaci
�294
przedstawionych tu przykładów nie znajduje już odpowiednika we współczesności. Prezentowane treści nie stanowiąjednak wyłącznie martwego rejestru faktów, co osiągnięto
poprzez przekazanie ich gwarą, jaką posługują się - w różnym stopniu - autorzy,
z charakteryzującym teksty poczuciem humoru, uwidocznionym szczególnie w gawędach.
Wykorzystanie ,języka ojców" dla pełniejszego oddania przekazywanych obrazów jest
niewątpliwie dodatkowym, ważnym akcentem, podnoszącym ich wartość, jednakże
z powodu braku słownika wyrażeń gwarowych, dogłębne ich zrozumienie zawęża krąg
odbiorców do ludności śląskiej, językoznawców i etnologów. Teksty uzupełnia ciekawa
szata graficzna, ilustrująca niektóre wytwory rodzimej spuścizny (strój, sprzęty domowe,
narzędzia pracy, architektura itp.), których wykonawcami są J. Chmiela, B. Heczko,
P. Lazar i M. Setkowicz.
Dla etnologa publikacja ta, pomimo pewnej wybiórczości, a niekiedy i niepełności
podawanych faktów, stanowi wartościowy materiał badawczy; rejestruje bowiem zjawiska, które odeszły i odchodzą w przeszłość. Z tych też względów zarówno zbiór wierszy
i gawęd oraz zaangażowanie, jakie autorzy włożyli w przelanie na papier dyktowanych
potrzebą chwili obrazów przeszłości, wspomnień z dzieciństwa i atmosfery tamtych dni,
zasługuje na uwagę. Dokumentacja zjawisk kultury nie tylko stanowi o własnej tożsamości, a więc i poczuciu przynależności do kraju, regionu, społeczności lokalnej czy rodziny, ale składa się na kulturę narodu, co zdaje się być nie bez znaczenia w dobie bardzo
szybkich przemian w każdej dziedzinie życia. To bowiem, co zapisane, staje się niepowtarzalnym, utrwalonym przekazem dorobku wielu pokoleń, dziedzictwem kulturowym,
a świadomość własnych korzeni pozwala na samookreślenie i znalezienie swojego miejsca na ziemi: "I choć kiedyś czas posrebrzy włosy mi siwizną - / Ty wciąż dla mnie
będziesz - Mą małą ojczyzną" deklaruje I. Branc w wierszu Moja Wisła. Publikacja jest
więc zjednej strony przykładem podtrzymywania pewnych treści w przekazach ustnych,
a z drugiej strony pragnieniem ich utrwalenia w celu przekazania następnym pokoleniom
tego, co dla mieszkańców Wisły, Beskidu Śląskiego jest najważniejsze.
Urszula Lehr
Jan P e r s z o n, Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebowe i zaduszkowe na Kaszubach, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu
Lubelskiego, Lublin 1999, s. 614, fot., mapy.
Od zarania ludzkiej cywilizacji śmierć postrzegana była jako nieuchronny kres ziemskiej wędrówki człowieka, przemijalności, a zarazem odradzania się nowego życia. Śmierć,
będąc finałem ludzkiej drogi, nadaje sens całej ludzkiej egzystencji, obnażajej kruchość
i umacnia w przekonaniu, że "nic tu na Ziemi nie jest wieczne". Zawsze budziła lęk
i była przestrogą niegodziwego życia. Każde jej nadejście burzyło ludzki porządek i skłaniało do refleksji.
Tematyka śmierci od dawna budzi zainteresowanie różnych dyscyplin naukowych.
W ostatnich latach obserwujemy wzrastającą liczbę publikacji w tym zakresie, głównie
o charakterze eschatologicznym i etnologicznym. Badaczy interesuje szczególnie problematyka związana z obrzędowością, zwyczajami i wierzeniami pogrzebowymi.
W dotychczasowej literaturze przedmiotu doniosłą rolę odegrały opracowania należące do klasyki: A. Fischera (1921, 1923), H. Biegeleisena (1893, 1930), oraz J. Burszty
(1967). Kolejne publikacje dotyczące powyższej problematyki ukazały się w przeciągu
�295
30 ostatnich lat i dotyczą niektórych obszarów Polski, m.in. Kujaw - M. Pieciukiewicza (1963, 1965), Podkarpacia - A. Kowalskiej-Lewickiej (1985), Orawy - W. Jostowej (1983) oraz Śląska - H. Gerlich (1984), D. Simonides (1988) oraz K. Turek (1993).
Mimo dość pokaźnej literatury dotyczącej tematu śmierci oraz towarzyszących jej obrzędów pogrzebowych i wierzeń, stan badań dotyczących tych zagadnień jest nadal niezadowalający. Brakjest kompleksowych opracowań dotyczących poszczególnych regionów czy grup etnicznych.
Cennym opracowaniem monograficznym dotyczącym problematyki śmierci i związanych z nią wierzeń i obyczajów, obejmującym region Kaszub, jest praca ks. Jana Perszona Na brzegu życia i śmierci. Składa się ona z krótkiego wstępu, pięciu rozdziałów, zakończenia, wykazu skrótów użytych w tekście, bibliografii oraz streszczeń w językach:
angielskim i niemieckim. Integralną część książki stanowią aneksy będące rezultatem przeprowadzonych tu badań terenowych. Pełnią one rolę bazy źródłowej, w oparciu o którą
powstała zasadnicza część pracy. Pierwszy aneks zawiera modlitwy wiernych w momencie zbliżania się śmierci, drugi zawiera teksty wypowiadane podczas celebracji "przejścia" człowieka (umierania). Kolejne aneksy obejmują: teksty domowych nabożeństw
(tzw. różańców), pieśni żałobne wykonywane podczas czuwania przy zmarłym (tzw. pustej nocy), repertuar obrzędowy, relacje informatorów oraz teksty nagrobne. Aneks ósmy
zawiera kwestionariusz badań terenowych. Monografię uzupełniają dwie mapy ukazujące
obszar i miejscowości, w których przeprowadzone zostały badania terenowe oraz 66 fotografii przedstawiających niektóre obrzędy oraz dzieła sztuki kościelnej i nagrobkowej
związane z wierzeniami dotyczącymi śmierci i rytuałami pogrzebowymi.
Wstęp do monografii wprowadza czytelnika w problematykę śmierci i towarzyszących jej obrzędów oraz wierzeń, zawiera wykaz literatury i dotychczasowy stan badań
regionu Kaszub (Pomorza Nadwiślańskiego), prezentuje metody badań terenowych oraz
sposoby interpretacji i syntezy zebranych materiałów źródłowych.
W rozdziale pierwszym zatytułowanym: "Antropologiczne i teologiczne podstawy ludowej koncepcji rzeczy ostatecznych" autor podejmuje zagadnienia ludowej tanatologii
- wierzeń dotyczących śmierci i tego, co następuje po niej. Dla Kaszubów śmierć jest
czymś zwyczajnym, należy przyjąć ją z godnością i spokojem, gdyż jest nieuniknionym
wyrokiem Opatrzności. Jest też przejściem do "drugiego", wiecznego życia.
Śmierć jest postrzegana jako ostateczny wymiar sprawiedliwości, wszyscy wobec niej
stają się równi. Kaszubi rozróżniają śmierć dobrą i złą. Dobra śmierć jest poprzedzona
religijnym przygotowaniem do przejścia na "drugi świat", dobra śmierć dokonuje się
w domu w obecności rodziny i znajomych, w klimacie modlitwy i życzliwości. Zła śmierć
spotyka człowieka, który umiera nagle lub w młodym wieku ijest do niej nieprzygotowany.
Kaszubi uważają, że człowiek jest bytem duchowo-cielesnym. W chwili śmierci następuje rozdział duchowego i cielesnego wymiaru człowieka. Ciało jest obiektem grzechu i przemijania, dusza zaś w chwili zgonu opuszcza ciało i udaje się na sąd Boży.
Dusze majązdolność kontaktowania się z żywymi. U Kaszubów występuje dość powszechnie zjawisko "widzeń" dusz zmarłych oraz zjawisk demonicznych.
Obrzędowość pogrzebową Kaszubów determinuje wiara w "rzeczy ostateczne", takie
jak: sąd, czyściec, niebo, piekło. Czyściec i piekło zobowiązują do godziwego ziemskiego życia i modlitwy za zmarłych.
Rozdział drugi: "Kaszubska ars moriendi" (sztuka umierania) ukazuje kosmiczny wymiar śmierci. W chwili śmierci zmarłemu towarzyszą nie tylko najbliżsi oraz siły natury,
ale również zwierzęta dzikie i domowe, oznajmiające wcześniej rychłą śmierć. "Umieranie na Kaszubach jest działaniem religijnym, wpisanym w kontekst wiary w Boga i życie
wieczne" (ks. J. Perszon). "Sztuka dobrego umierania" wskazuje wszystkim, jak dążyć
do zbawienia i zawsze być gotowym na śmierć.
�296
Zasadniczą część monografii Perszona stanowi rozdział trzeci: "Wierzenia i obrzędy
pogrzebowe", w którym autor ukazuje bogactwo zabiegów związanych z przygotowaniem zmarłego do pochówku oraz okresem popogrzebowym - żałoby. Wszystkie zaprezentowane tu przez autora wierzenia i obrzędy pogrzebowe zdominowane są przez religijną troskę o życie wieczne. 1. Perszon wskazuje, że najważniejszym momentem kulminacyjnym w rodzinnej liturgii żałobnej jest czuwanie przy zmarłym dzień przed pogrzebem,
tzw. pusta noc.
Ważnym rytuałem są też pośmiertne zabiegi dotyczące ciała zmarłego, m.in. ablucja,
ubieranie, wyposażenie w rekwizyty religijne. Czynnościom tym towarzyszą zakazy dotyczące domu żałoby: zasłanianie okien, unikanie hałasów, zakaz prac polowych, atmosfera powagi. Obrzędom pogrzebowym towarzyszą zwyczaje, m.in. wywracanie ław, na
których stała trumna, zganianie bydła z pastwisk, ostatnie pożegnanie przy kapliczce czy
krzyżu przydrożnym. Więź ze zmarłym kontynuowana jest przez odwiedzanie grobu
i troskę o jego duszę w modlitwach. Bogactwo zabiegów rytualnych i obrzędowych związanych ze śmiercią i pogrzebem integruje lokalną społeczność i jest wyrazem ciągle silnych na wsi więzi wspólnotowych.
W czwartym rozdziale: "Elementy zaduszkowe. w roku obrzędowym" autor przedstawił pierwiastki zaduszkowe w ciągu całego roku liturgiczno-obrzędowego. Treści ich odnoszą się do szeroko pojętego sensu życia i śmierci. Najbardziej widoczne są one w okresie
l listopada - w dzień Wszystkich Swiętych i w pobożności zaduszkowej.
Rozdział piąty: "Pobożność pogrzebowa i zaduszkowa w procesie przemian" jest refleksją naukową autora i próbą odpowiedzi, na ile współczesne przemiany w sferze ekonomicznej i światopoglądowej wpłynęły na przeobrażenia lub zanik tradycyjnych obrzędów, zwyczajów i wierzeń związanych ze śmiercią i w ogóle religijnością ludową? Autor
wskazuje, iż do 1939 roku układ kulturowy w wiejskiej społeczności kaszubskiej wykazywał pewną stabilność zachowania tradycji i religijności ludowej. Duże zmiany nastąpiły po 1945 roku i ewoluują w kierunku nowych wierzeń i postaw. Przekształceniom
ulega sfera wierzeniowa i obrzędowa związana ze śmiercią i pogrzebem. Sfera obrzędowa wykazuje większą dynamikę przemian. Kryzys objął głównie wierzenia zaduszkowe
związane z okresem wielkopostnym oraz z pozostałymi okresami roku liturgicznego.
Końcową konstatacją autora jest wniosek, iż u podstaw przemian kultury ludowej
w aspekcie wierzeń i zwyczajów związanych ze śmiercią leżą: urbanizacja i upowszechnienie się miejskiego stylu życia na wsi, rewolucja techniczna, powszechna edukacja,
wzrost poziomu życia oraz "medykalizacja choroby" i umierania, czyli tzw. śmierć szpitalna w samotności, bez udziału najbliższych.
Monografia ks. Jana Perszona jest pierwszym, tak wnikliwym, krytycznym i twórczym opracowaniem problemu śmierci oraz towarzyszących jej zwyczajów i wierzeń ludowych. Autor osiągnął w pełni zakładane tu cele badawcze, wykonał tytaniczną pracę,
zbierając materiały źródłowe oraz wywiady terenowe (ponad 500 respondentów) według
opracowanego kwestionariusza i za pomocą ankiet. Materiał źródłowy stanowią też zamieszczone na końcu książki fotografie. Praca zawiera obszerną bibliografię polską
i zagraniczną dotyczącą głównej tematyki monografii oraz rozbudowane przypisy potwierdzające wywody i wnioski autora.
Choć książka J. Perszona stanowi formę rozprawy naukowej, napisana jest przystępnym, przejrzystym językiem. Każdy rozdział, jak również i cała praca, zawiera zwięzłe
podsumowania, dające kompleksowy obraz przedstawionego tu problemu, stanowi cenną refleksję naukową. Znamienny jest również tytuł pracy: Na brzegu życia i śmierci
w metaforyczny sposób sugerujący czytelnikowi nieuchronność ludzkiej egzystencji oraz
dający w sugestywny sposób odpowiedź na poszukiwanie sensu ziemskiego życia. Jedynym mankamentem opracowania jest brak indeksu rzeczowego.
�297
Oryginalna, wnikliwa i ciekawa monografia ks. J. Perszona, ukazująca sens życia
i umierania z perspektywy ludowej religijności ludu kaszubskiego, stanowi dla badacza
tej problematyki wzorzec postępowania naukowego i sposób interpretacji w odniesieniu
do innych regionów Polski. Dla czytelnika jest inspiracją do refleksji nad odwiecznym
pytaniem o sens ludzkiej egzystencji. W obliczu zaś gwałtownych przeobrażeń społeczno-ekonomicznych i światopoglądowych oraz zaniku "tradycyjnego modelu dobrej śmierci" jest próbą i przykładem ratowania naszego dziedzictwa kulturowego związanego
z wierzeniami i obrzędowością ludową, w szeroko pojętej sferze duchowej oraz materialnej.
Krystyna Kiereta
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. V. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, red. J. Bohdanowicz, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1999,
ss. 226, ryc., mapy.
Próby całościowego opracowania zagadnień związanych ze śmiercią, jej obrzędowością, zwyczajami i wierzeniami podjęli się również pracownicy PAN z Instytutu Archeologii i Etnologii. Plonem tych dociekań jest tom Polskiego Atlasu Etnograficznego ukazujący mapy zwyczajów, obrzędów i wierzeń pogrzebowych na obszarze Polski, pod
redakcją zmarłego przed kilku laty wybitnego etnologa Janusza Bohdanowieza. Uzupełnienia i analizy map dostarczają omówione tu Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego.
Tom V komentarzy obejmuje krótki wstęp Janusza Bohdanowicza oraz interpretacje
map PAE dotyczące: Zapowiedzi śmierci (zeszyt VII, mapy 396-400) Barbary Jankowskiej; Zabiegów magicznych wykonywanych w celu skrócenia agonii (z. VII, m. 457)
Janusza Bohdanowicza; Sposobów zawiadamiania wsi o śmiercijednego zjej mieszkańców (z. VII, m. 417); Ubioru zmarłego na przełomie XIX/XX wieku (z. VIII, m. 458-459)
autorstwa Barbary Jankowskiej, Wyposażenia zmarłych (z. VII, m. 405-409); Zwyczajów związanych z wyprowadzeniem zwłok na cmentarz (z. VII, m. 404, 411-416) Janusza Bohdanowicza oraz komentarze do map ilustrujących: Zwyczaje i wierzenia związane z Dniem Zadusznym (z. VII, m. 418-420) i Reliktowe zwyczaje przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia (z. VII, m. 424) również Barbary Jankowskiej
oraz Wybrane zagadnienia dotyczące progu w magii (z. VII, m. 428-430) Mirosława
Marczyka.
Tom zawiera także streszczenia w języku angielskim po każdym komentarzu do map,
bogaty wykaz literatury, spis map w tomie oraz w zeszytach VII i VIII PAE, spis
ilustracji i miejscowości, w których przeprowadzono badania oraz wykaz stosowanych
skrótów. Cennym walorem opracowania są indeksy nazwisk oraz nazw geograficznych.
Komentarze zawarte w omawianym tomie wieńczą długoletni dorobek badań zespołu
pracowników Pracowni PAE w oparciu o kwestionariusz badań opracowany w 1969 roku
przez redaktora Atlasu Józefa Gajka. Choć odnoszą się do niewielkich obszarów czy też
wybranych miejscowości, obejmują całe terytorium Polski, określając zasięg występowania poszczególnych zjawisk dotyczących obrzędów, wierzeń i zwyczajów związanych
ze śmiercią i pogrzebem.
W komentarzu Zapowiedzi śmierci B. Jankowska przedstawia zwiastuny śmierci,
w których szczególną rolę odgrywają zwierzęta. Powszechnym znakiem wróżącym nadejście śmierci jest wycie psa, w mniejszym stopniu zachowanie się konia. Sygnałem
znamionującym śmierć jest też ryjący kret w obrębie gospodarstwa, głównie na obszarze
�298
Polski zachodniej i południowej oraz piejąca kura w rejonach środkowej i północnej Polski.
Do tradycyjnych i powszechnie występujących zwiastunów śmierci należy sowa. Zbliżającą się śmierć wróżą również: kruk, sroka, kawka i kukułka. Zapowiedź zbliżającej się
śmierci wróżył też brak cienia danej osoby w wigilię Bożego Narodzenia.
W rozdziale Zabiegi magiczne wykonywane w celu skrócenia agonii Janusz Bohdanowicz prezentuje czynności magiczne umożliwiające skrócenie agonii umierającemu.
Należą do nich powszechnie występujące zabiegi zapalania przy konającym gromnicy,
kropienie wodą święconą lub okadzanie. W niektórych miejscowościach Polski występują też zabiegi otwierania drzwi i okien, układanie konającego na słomie oraz robienie
otworu w powale lub dachu.
W komentarzu Sposoby zawiadamiania o śmierci zmarłego Barbara Jankowska stwierdza, że w społeczności wiejskiej do zwyczajów praktykowanych powszechnie należało
zawiadamianie o śmierci jednego z mieszkańców. W wielu rejonach Polski można wyróżnić następujące praktyki zawiadamiania mieszkańców o śmierci zmarłego: wystawianie chorągwi przed dom, wyrzucanie wiórów z trumny, wywieszanie obrazów świętych
lub krzyża na ścianie domu, podawanie od domu do domu krzyżyka z kartką "kto umarł
i o jakiej porze", rozrzucanie gałązek świerka, zasłanianie okien czarnym suknem. Charakterystycznym zwyczajem zawiadamiania o śmierci zmarłego na Orawie, Górnym Śląsku oraz Pomorzu jest również dzwonienie w kościele, zaś na Kaszubach obnoszenie
laski przez jedną osobę, która chodząc od domu do domu, pukała w drzwi lub okno.
W komentarzu Ubiór zmarłego na przełomie XIX/XX wieku dowiadujemy się, że do
tradycyjnych czynności należało ubieranie zmarłego. Tradycyjny ubiór, w którym chowano zmarłego na wsi, składał się z nakrycia głowy, długiej białej "koszuli śmiertelnej"
wkładanej przez głowę lub jak "fartuch lekarski". Na Rzeszowszczyźnie charakterystyczną
formą "koszuli śmiertelnej" była "płótnianka" lub długi płaszcz lniany. Zmarłe dzieci
chowano w długich płóciennych koszulach zwanych "zgiełką".
Zanik tradycyjnego ubioru zmarłych rozpoczął się na przełomie XIX i XX wieku,
dotyczył głównie Górnego Śląska. Zamożniejsi mieszkańcy zaczęli grzebać zmarłych
w stroju świątecznym.
Powszechnym zwyczajem było również wkładanie do trumny zmarłego igły z nitką,
kitla, skrawków materiału. Obowiązywały również zakazy chowania zmarłego w dziurawej odzieży, płaczu przy szyciu koszuli oraz zakaz szycia koszuli przez ciężarną, "bo
mogłaby urodzić martwe dziecko".
Zgodnie z tradycją, nieboszczyk powinien przebywać w domu w trumnie około trzech
dni. Każdy z dorosłych mieszkańców wsi zobowiązany był odwiedzić zmarłego.
Czuwanie przy zmarłym w Wielkopolsce i na Śląsku ogranicza się do krótkiej modlitwy, na Pomorzu trwa całą noc (tzw. pustą noc) przed pogrzebem, a na niektórych obszarach Polski wszystkie noce lub wieczory od chwili śmierci.
Ważnym zjawiskiem kulturowym związanym z wiarą w życie pozagrobowe jest obdarowanie zmarłego różnymi przedmiotami wkładanymi do trumny. Traktowane jest to najczęściej jako okup lub zabezpieczenie przed powrotem duszy zmarłego na ziemię.
W czasach współczesnych zwyczaj ten ograniczony został do umieszczenia w trumnie
przedmiotów mających dla zmarłego szczególną wartość. Na Podhalu i Małopolsce rozpowszechniany był też zwyczaj wkładania do trumny święconych ziół. Powszechnym
w Polsce zwyczajem jest umieszczanie w trumnie przedmiotów kultowych, aby zmarły
mógł kontynuować życie religijne.
Wiele czynności i praktyk, głównie o charakterze magicznym i obrzędowym, towarzyszyło wyprowadzeniu zwłok na cmentarz. Janusz Bohdanowicz wymienia szereg praktyk magicznych związanych z wyniesieniem zmarłego z domu. Dość powszechne było
zatrzymywanie zegarów, zasłanianie luster, by zmarły nie "pociągnął kogoś za sobą",
�299
obowiązek powiadamiania inwentarza żywego o śmierci, jak również kropienie zwłok
wodą święconą w celu zabezpieczenia duszy przed złymi mocami.
Przy wynoszeniu trumny charakterystycznym zabiegiem symbolizującym pożegnanie
zmarłego z domem jest trzykrotne stuknięcie trumną o próg, dotyczy to głównie obszarów
Polski południowo-wschodniej. Pożegnanie zmarłego następuje też na granicy wsi przez
zatrzymanie się całego konduktu żałobnego przy kapliczkach lub krzyżach przydrożnych.
Jednym z elementów tradycyjnego obrzędu pogrzebowego jest poczęstunek urządzany
przez rodzinę zmarłego dla osób uczestniczących w pogrzebie, określany najczęściej stypą,
gościną czy "przepijaniem skórki". Genezy tego obrzędu można dopatrywać się w dążeniu
do zapewnienia osobom pozostałym przy życiu dobrej kondycji i zabezpieczenia przed zgubnym wpływem śmierci. Istotą stypy jest przekonanie, że dusza zmarłego potrzebuje pokarmów. Stypę urządza się po pogrzebie (kiedyś przed pogrzebem lub na grobie).
W całej Polsce, z wyjątkiem Warmii i Mazur, rozpowszechniony jest zwyczaj wręczania duchownym pieniędzy z prośbą o modlitwę, tzw. wypominki, a na Śląsku ,,zalecki".
W kolejnym komentarzu Zwyczaje i wierzenia związane z Dniem Zadusznym, Barbara Jankowska ukazała wierzenia i zwyczaje związane z wiarą w przychodzenie dusz
w Dzień Zaduszny. Istnieje dość powszechne przekonanie wśród ludzi, że dusze zmarłych przychodzą w Dzień Zaduszny i Wszystkich Świętych do swoich domów, odwiedzając bliskich. Należy więc im pozostawić pożywienie oraz wodę i przedmioty kultowe,
m.in. wodę święconą i modlitewnik.
Do przeszłości należy już zwyczaj obdarowywania w Dniu Zadusznym ubogich oraz
"dziadów" na cmentarzu lub przed kościołem.
W rozdziale dotyczącym Reliktowych zwyczajów przyjmowania i zapraszania dusz
w wigilię Bożego Narodzenia Barbara Jankowska ukazuje, w jakim stopniu współcześnie
zachował się zwyczaj przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia.
Wiara w kontakt zmarłych z bliskimi osobami uczestniczącymi w wieczerzy wigilijnej
była powszechna i wiąże się do dziś ze zwyczajem odmawiania modlitwy za dusze zmarłych członków rodziny przed rozpoczęciem wieczerzy wigilijnej. Powszechny jest też
zwyczaj zostawiania pustego miejsca oraz nakrycia dla duszy zmarłego bądź też resztek
jedzenia do następnego dnia.
Ostatni, krótki rozdział książki Mirosław Marczyk poświęca Wybranym zagadnieniom
dotyczącym progu w magii.
Próg w domu stanowi fragment granicy pomiędzy dwoma rodzajami przestrzeni znanej
i obcej. Zabiegami magicznymi chroniącymi tę granicę przed istotami demonicznymi były
zioła, czosnek, nóż, tasak, siekiera. Podkowę przybijano do progu, drzwi lub futryny oraz
zakopywano pod próg. Pod progiem zakopywano też miotły, aby zwierzęta nie chorowały.
Magia związana z progiem ściągała na mieszkańców również nieszczęścia, w co wierzono na całym obszarze Polski. Z progiem wiązał się też zakaz wykonywania pewnych
czynności, np. rąbania drewna. Rozpowszechnionym wierzeniem było przekonanie o zamieszkaniu pod progiem pokutujących dusz zmarłych przodków.
Przedstawione w omawianej pracy zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe występują dość powszechnie na całym obszarze Polski. Większość elementów kultury
ludowej sprzed drugiej wojny światowej, choć w stanie rozproszonym, zachowała się
w wielu regionach Polski, między innymi na Kaszubach. Wiele też zwyczajów i obrzędów oraz wierzeń pogrzebowych zanikło lub uległo daleko idącym przeobrażeniom
w związku z urbanizacją i upowszechnieniem się na wsi miejskiego stylu życia.
Komentarze opracowania są cennym wkładem do badań zwyczajów, obrzędów i wierzeń pogrzebowych. Stanowią też inspirację do kolejnych opracowań monograficznych
poszczególnych regionów Polski w tym zakresie.
Krystyna Kiereta
�300
Zdzisław K u p i s i ń s k i, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim, Verbinum,
Warszawa 2000, ss. 256, fot. 24.
Szczególne miejsce w ciągu całego roku liturgicznego zajmuje Wielki post i Wielkanoc. Okres ten rozpoczyna Środa Popielcowa, a wieńczy Niedziela Wielkanocna - najradośniejsze święto zmartwychwstania Chrystusa. Jest czasem pokuty i przemiany człowieka
oraz jego refleksji nad własnym życiem. Okres ten charakteryzuje się bogactwem obrzędów, zwyczajów i wierzeń ludowych, specyficznych dla poszczególnych regionów Polski.
Literatura związana z obrzędami, zwyczajami i wierzeniami roku liturgicznego jest
dość bogata i dotyczy różnych regionów Polski. Istnieje niedosyt opracowań monograficznych wybranych okresów roku liturgicznego obejmujących zróżnicowane etnicznie
regiony Polski. Wychodząc naprzeciw tym oczekiwaniom, nakładem wydawnictwa Verbinum ukazała się książka Zdzisława Kupisińskiego, Wielki post i Wielkanoc w regionie
opoczyńskim. Jest ona kolejnym opracowaniem cyklu obrzędowości dorocznej tego autora, po Adwencie i Bożym Narodzeniu, które ukazało się w 1997 roku. Stanowi, jak
sam autor podkreśla, studium religijności ludowej, pomijanej często w etnologicznych
opracowaniach.
Przedmiotem monografii Zdzisława Kupisińskiego są zwyczaje, obrzędy i wierzenia
związane z Wielkim postem oraz Wielkanocą w regionie opoczyńskim, położonym
w jednym z najciekawszych obszarów etnograficznych Polski - w zakolu rzeki Pilicy.
Monografia zawiera wstęp, dwa zasadnicze rozdziały dotyczące obrzędowości, zwyczajów i wierzeń w okresie Wielkiego postu i Wielkanocy, podsumowanie, wykaz skrótów oraz bogatą bibliografię. Integralną częścią opracowania są aneksy i kwestionariusz
badań terenowych oraz fotografie.
Wstęp zawiera rozważania autora na temat religijności ludowej rozumianej jako sposób interpretacji wiary za pomocą znaków i symboli znajdujących się w określonej przestrzeni kulturowej. Religijność ludowa związanajest z życiem codziennym ludu, z sakralizacją przestrzeni wiejskiej. Cechuje ją rytualizm i obrazowość. Monografia Zdzisława
Kupisińskiego powstała głównie w oparciu o etnograficzne badania terenowe obejmujące 45 miejscowości regionu opoczyńskiego (około 200 respondentów), jak również wcześniej powstałe opracowania o obrzędowości dorocznej w Opoczyńskiem.
W rozdziale pierwszym autor prezentuje bogactwo zwyczajów, obrzędów i wierzeń
związanych z Wielkim postem. Religijna atmosfera Wielkiego postu kształtowała duchowe i materialne życie mieszkańców wsi. W tym czasie wierni brali liczny udział w nabożeństwach drogi krzyżowej i gorzkich żalach. Decydowali się na umartwienia, post i jałmużnę, rezygnując z zabaw oraz wszelkich rozrywek. Dziś obserwuje się złagodzenie
lub zanik fonn pokutnych w tym okresie. Mieszkańcy Opoczyńskiego czas postu łączą
z uczestnictwem w nabożeństwach i rekolekcjach parafialnych.
Okres poprzedzający Wielkanoc przeznaczony był na przygotowania do świąt. Mieszkańcy na wsiach opoczyńskich poświęcali go na prace rękodzielnicze, np. haftowanie
chusteczek, malowanie "kraszanek" oraz wystrój izb. "Śródpoście" rozpoczynało drugą
połowę Wielkiego postu. Atmosfera tego dnia miała charakter rozrywkowy. Panował
powszechny zwyczaj malowania "kozoków" (postaci mężczyzny z rozłożonymi rękami)
przez chłopców na domach dziewczyn, z którymi wiązano matrymonialne zamiary. Powszechne w "śródpościu" było topienie Marzanny na pożegnanie zimy. Zwyczaj ten praktykowany jest po dziś dzień w Opoczyńskiem. Z obrzędowością "śródpościa" związany
był zwyczaj tłuczenia garnków i wypędzania żura, kultywowany jeszcze w okresie międzywojennym.
Niedziela Palmowa rozpoczynała Wielki Tydzień i związana była ze święceniem palm
wykonanych z gałązek kwitnącej wierzby. Poświęcona palma służyła w magicznych prak-
�301
tykach agrarnych. Wkładano ją na polu w zboża, aby zapewnić obfite plony. Palmie przypisywano też sakralne właściwości. Miała chronić dom przed złem i chorobą. Żywotność
tego obrzędu zachowała się w regionie po dziś dzień.
Triduum sacrum rozpoczyna przygotowanie do Niedzieli Wielkanocnej. Najważniejszy w nim jest Wielki Piątek. W ten szczególny dzień obowiązywała surowa asceza
i dyscyplina wśród wiernych. Przed wschodem słońca mieszkańcy obmywali się wodą
ze strumyka i uczestniczyli w adoracji Najświętszego Sakramentu. W Wielką Sobotę
święcono ogień, wodę i pokarmy. Woda miała zapewnić dobre urodzaje i zdrowie, ogień
miał rozświetlać ciemność.
Treścią drugiego rozdziału monografii są zwyczaje wiosenne, łączące się ściśle z okresem wielkanocnym. Niedzielę Wielkanocną rozpoczynała procesja i msza rezurekcyjna,
mająca bardzo uroczysty i podniosły charakter. Po przyjściu z rezurekcji spożywano śniadanie wielkanocne, które rozpoczynało się od dzielenia jajkiem i składania życzeń. Szczególne miejsce w okresie Wielkanocy zajmowała "święconka", a w niej jajko - symbol
odradzającego się życia oraz "baranek" symbolizujący Chrystusa.
W Poniedziałek Wielkanocny w Opoczyńskiem powszechny był zwyczaj polewania
wodą, "śmigus-dyngus", zwany też lanym poniedziałkiem. Polewanie wodą miało moc
uzdrawiającą i oczyszczającą. Wraz z grupą dyngusiarzy chodziła też po wsi grupa młodzieńców z kogutem lub z "goikiem-moikiem" albo pasyjką - krzyżem zwieńczonym
zielonym wiankiem. Zwyczaj obchodzenia po wsi przez grupy dyngusiarzy przetrwał jeszcze w okresie międzywojennym. Do dziś zachował się tylko zwyczaj oblewania wodą.
Charakterystyczne w obrzędowości ludowej okresu wiosennego były też w Opoczyńskiem zwyczaje matrymonialne: wspomniany już zwyczaj malowania "kozoków",
obdarowanie kraszankami dyngusiarzy, polewanie dziewczyn wodą, puszczanie wianków na wodę w noc świętojańską. Na szczególną uwagę w obrzędowości wiosennej zasługują też zwyczaje agrarne: święcenie ziarna, koni, pługa przed wiosennym siewem,
wkładanie do zbóż palmy, procesje wokół pól w "dniach krzyżowych".
Zaprezentowane w monografii Z. Kupisińskiego bogactwo dawnych zwyczajów,
obrzędów i wierzeń w regionie opoczyńskim świadczy o dość silnej tradycji i religijności
ludowej na tym obszarze. Z powodu dynamicznych przemian społeczno--kulturowych i urbanizacji większość tych pięknych zwyczajów, obrzędów i wierzeń uległo daleko idącym przeobrażeniom, inne oparły się próbie czasu. Relikty dawnej kultury ludowej o charakterze
chrześcijańskim i magicznym przetrwały w regionie opoczyńskim po dziś dzień. Do ich
przetrwania, jak słusznie zauważa autor, przyczynił się w znacznym stopniu Kościół.
Całość monografii Zdzisława Kupisińskiego zamyka dziewięć aneksów zawierających
kolejno: pieśni o tematyce pasyjnej, teksty wielkanocne, repertuar dyngusiarzy, pieśni
żałobne i pogrzebowe, teksty sobótkowe i okolicznościowe, mapy miejscowości, w których przeprowadzone były badania terenowe, kwestionariusz badań oraz fotografie ukazujące dzieła rękodzielnicze artystów ludowych z regionu opoczyńskiego.
Praca Zdzisława Kupisińskiego, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim, jest
syntetycznym "obrazem etnologicznym" tego obszaru pod względem obrzędów, zwyczajów i wierzeń w okresie Wielkiego Postu i Wielkanocy. Autorowi udało się zebrać ogromny materiał źródłowy. Swoje wyniki badań ukazał w szerokim kontekście praktyk
i wierzeń chrześcijańskich, przedstawiając wzajemne przenikanie się zjawisk życia codziennego z elementami religijnymi, określanymi jako religijność ludowa. Pomijając "drobne" mankamenty opracowania, np. brak indeksu rzeczowego i graficznej prezentacji analizowanych zjawisk, monografia Zdzisława Kupisińskiego może być wzorem dla podobnych opracowań wybranych okresów roku liturgicznego innych regionów Polski.
Krystyna Kiereta
�302
Frank S t a ff, The Valentine and Its Origins. Fredrick A. Praeger Publishers, London
1960.
Pojawienie się w naszym krąju w latach dziewięćdziesiątych XX wieku walentynek
zagęściło polski kalendarz świąt, zwłaszcza tych obchodzonych przez młodzież szkolną.
Śledząc przebieg świąt obecnych w polskich szkołach, trzeba zacząć właśnie od 14 lutego, następnie mamy 8 marca, 10 marca (dzień mężczyzny) lub 4 kwietnia (dzień chłopaka), 21 marca - dzień wagarowicza, w listopadzie - być może Halloween, 6 grudnia
- mikołajki.
Pojawienie się walentynek w polskim kalendarzu skłania do refleksji, dlaczego tak
łatwo zwyczaj ten zdołał się u nas zadomowić, a Polacy zaakceptowali go bez większych
oporów. Z roku na rok z większą intensywnością daje się zaobserwować jego obecność.
Nieznany do tej pory zwyczaj skłania również do postawienia pytań o jego genezę. Odpowiedzi dostarcza książka Franka Staffa, Walentynki i ich pochodzenie. Autor śledzi
w niej początki obchodów tego święta. Praca składa się z 8 rozdziałów i 7 załączników.
W kolejnych częściach odsłania przed czytelnikiem tajniki genezy obchodzenia dnia
św. Walentego w Anglii i przemiany tego zwyczaju.
W rozdziale pierwszym, ,,Pochodzenie walentynek", autor stara się wyjaśnić, dlaczego
data śmierci św. Walentego powiązana jest ze świętem zakochanych. Wątek św. Walentego
jako patrona osób chorych na padaczkę jest jasny - Walenty sam miewał ataki epilepsji,
dlatego po śmierci wierzono, że będzie się opiekował chorymi na tę chorobę. Taki wizerunek świętego jest obecny również w polskiej kulturze ludowej. Jednak w kulturze anglosaskiej święty stał się bardziej znany jako patron zakochanych. Według legendy, cesarz Klaudiusz Got wydał rozporządzenie zabraniające zawierania małżeństw, gdyż żonaci mężczyźni chętniej pozostawali w domach. Pragnieniem cesarza było natomiast
posiadanie licznej armii, która walczyłaby za Rzym. Walenty zignorował ten zakaz i udzielał ślubów młodym, zakochanym parom. Potajemne udzielanie sakramentu małżeństwa
zostało odkryte, a Walenty wtrącony do więzienia i potem stracony.
Według Franka Staffa, początków zwyczajów związanych z obchodami dnia św. Walentego można też doszukiwać się w wiosennym święcie starożytnych Rzymian, zwanym
Luperkaliami, obchodzonym 15 lutego. Pojawiło się ono na Wyspach Brytyjskich po ich
podbiciu przez Rzymian, którzy wprowadzali na terenach podbitych swoje święta i zwyczaje. W latach późniejszych pierwsi ojcowie Kościoła starali się zastępować święta
pogańskie - chrześcijańskimi. W ten sposób św. Walenty, który został zamęczony
w przeddzień Luperkalii - 14 lutego, mógł utrwalić pamięć święta na cześć wiosny,
kiedy to ptaki zaczynały łączyć się w pary, a "myśli młodych mężczyzn zwracały się ku
miłości",
W rozdziale drugim, "Pojawienie się walentynek", autor wyjaśnia, że wiązanie zwyczaju walentynkowego z czasami rzymskimi było bardzo powszechne w epoce wiktoriańskiej, kiedy to napisano wiele artykułów na temat omawianego zwyczaju. W Wielkiej Brytanii najpierw istniało przekonanie, że pierwsza napotkana 14 lutego osoba płci
przeciwnej powinna zostać walentynką osoby, która ją spotkała. Później losowano swoją
walentynkę z grona przyjaciół i znajomych.
W rozdziale trzecim znajduje się opis XVIII-wiecznego rozkwitu zwyczajów walentynkowych. Po roku 1780 ukazywały się już drukowane kartki, na których umieszczano
amorki jako motyw główny. Pojawiły się także kartki dla przyjaciół, które bardzo przypominały walentynki. Popularnym wzorem na kartkach walentynkowych był tzw. Węzeł
Prawdziwej Miłości, w który wpisywano miłosne wyznania.
Rozdział czwarty, "Elegancja okresu regencji" - roztrząsa problem pojawienia się
po roku 1840 walentynek "niegrzecznych" i wulgarnych, co doprowadzało do licznych
�303
protestów i odmów uiszczania opłat pocztowych przez ludzi, do których je przysłano.
Niemniej jednak na walentynki miłe czekano z niecierpliwością, a ominięcie domu przez
listonosza było odczuwane jako nieprzyjemne.
Rozdział piąty, "Złota Era", wprowadza czytelnika w tajniki ornamentów na wzorach
walentynkowych, opowiada też o sławnych wytwórcach kartek. W XIX wieku wydawano już spore ilości kartek walentynkowych o charakterze zabawnym, a także obraźliwym.
Kartki "niegrzeczne" wynikały z typowo brytyjskiego charakteru powiązanego ze specyficznym poczuciem humoru.
Rozdział szósty opowiada o angielskim producencie i kolekcjonerze kartek walentynkowych - Johnatanie Kingu, któremu udało się zgromadzić piętnastotomową kolekcję
kartek wysyłanych 14 lutego.
W rozdziale siódmym Frank Staff podejmuje temat wpływu wojny secesyjnej (1861-1865) w Ameryce na motywy kartek, w których zaczęły dominować w tym okresie wzory
patriotyczne.
W rozdziale ostatnim, autor opisuje zmierzch zwyczajów walentynkowych w Anglii
przed i tuż po I wojnie światowej, spowodowany nieprzychylnymi na ich temat artykułami w prasie. Zaniepokojeni producenci kart postanowili interweniować i zwalczać kartki
wulgarne, a także propagować ideę, że jest to zwyczaj typowo angielski. Interwencja
zakończyła się pomyślnie i po II wojnie światowej obchody zostały wznowione.
Czytając książkę Franka Staffa, można prześledzić zmiany w sposobie obchodzenia
dnia św. Walentego, rozwijanie się motywów na kartkach, rozkwit, upadek i kolejne odrodzenie się zwyczaju, a także wybrać najbliższą swoim przekonaniom wersję powstania
tego święta. Książka jest dobrym źródłem do poszukiwań dalszych tropów związanych
z obchodami dnia 14 lutego.
Anna Torobińska - ODIE PTL
Narodnoje isskustwo sachalinskich ajnow / Sakhalin Ainu Folk Craft, ed. Władisław
M. Latiszew, Koichi Inoue, Hokkaido Publication Planning Center, Sapporo 2002, ss. 170.
Szerokie i stale rosnące zainteresowanie kulturą Ajnosów związane jest ze znaczeniem jej znajomości dla wyjaśnienia podstawowych problemówetnogenetycznych
i lingwistycznych wschodniej Azji. Ma swoje uzasadnienie także w tragicznych losach ludu
poddanego kolonizacji i eksterminacji przez dwie potęgi imperialne: Rosję i Japonię.
Wyjaśnić je można zatem, ze strony uczonych tych państw, chęcią zadośćuczynienia
wyrządzonym w przeszłości krzywdom, a także dostarczenia Ajnosom, żyjącym w skupiskach obecnie już tylko na Hokkaido, wiedzy o tradycyjnej kulturze ich przodków,
szeroko wykorzystywanej w etnicznej edukacji i innych wysiłkach zmierzających do rewitalizacji utraconej kultury.
Jednym z działań podjętych przez badaczy kultury Ajnosów jest odszukanie, rejestracja i opracowanie wszelkich materiałów dokumentujących tę kulturę z czasów jej funkcjonowania do początków XX wieku jako odrębnej kultury etnicznej. Ogromnej wagi
w tej sytuacji nabrały prace Bronisława Piłsudskiego zarówno w zakresie opisu życia
Ajnosów, jak i zapisów języka i folkloru oraz gromadzenia obiektów materialnych z ich
kultury. B. Piłsudski jawi się obecnie, na skutek swojej działalności naukowej, ale także
dzięki osobowości i kolejom życia, które związały go z Ajnosami, jako najbardziej zasłużony badacz Ajnosów, a jednocześnie człowiek dobrze ich rozumiejący i przedstawiający ich potrzeby. Utworzony został Międzynarodowy Komitet dla Przywrócenia
�304
i Oceny Pracy Bronisława Piłsudskiego (International Committee for the Restoration and
Assessment of Bronisław Piłsudski's Work). Zwoływane są międzynarodowe kongresy
poświęcone pracom naukowym i życiu B. Piłsudskiego (pierwszy w Sapporo w Japonii,
w roku 1985; drugi w Jużno-Sachalińsku w Federacji Rosyjskiej, w roku 1991; trzeci
w Krakowie i Zakopanem w roku 1999 - materiały z tego spotkania w: Bronislaw Piłsudski and Futabatei - an Excellent Charter in the History of Polish-Japanese Relations, red. A.F. Majewicz i T. Wicherkiewicz, Linguistic and Oriental Studies from Poznań, Monograph Supplement 7, Poznań 2001, ss. 470). W Jużno-Sachalińsku w roku
1997 założono Instytut Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego (Institut nasledija Bronisława Piłsudskogo), publikujący rocznik "Izwiestija Instituta nasledija Bronisława Piłsudskogo" (t. 1.- 1998; t. 2. - 1998; t. 3. - 1999; t. 4. - 2000; t. 5. - 2001). Na
Hokkaido przy tamtejszym uniwersytecie działa pod kierunkiem Koichi Inoue zespół badawczy Pilsudskiana de Sapporo, prowadzący od roku 1999 własną serię wydawniczą.
Pojawiły się już pierwsze tomy wydawanych przez Alfreda F. Majewicza, Dziel Bronisława Piłsudskiego (The Collected Works of Bronisław Piłsudski), publikowanych w języku angielskim przez międzynarodowe wydawnictwo Mouton de Gruyter; ogłoszono
wiele listów od i do Bronisława Piłsudskiego, przygotowano w oparciu o obiekty muzealne zgromadzone przez B. Piłsudskiego wiele wystaw, opracowano katalogi kolekcji muzealnych, których był twórcą (m.in. znakomicie wydane Ainu Collections of Peter the
Great Museum of Anthropology and Ethnography, Russian Academy of Sciences. Catalogue, Tokyo 1998, dokumentujący głównie obiekty zebrane przez B. Piłsudskiego, patrz
recenzja w "Literaturze Ludowej" 1999, nr 4-5).
Omawiany tutaj, nadzwyczaj starannie wydany album, prezentuje obiekty kultury
Ajnosów z Sachalinu zebrane w latach 1902-1905 wyłącznie przez B. Piłsudskiego
i przechowywane w trzech muzeach Federacji Rosyjskiej: Muzeum Antropologii i Etnografii Piotra Wielkiego Rosyjskiej Akademii Nauk (Kunstkamera) w StoPetersburgu; Państwowym Połączonym Muzeum Przymorskim im. W.K. Arseniewa we Władywostoku
oraz w Sachalińskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym w Jużoo-Sachalińsku. Zgromadzone one zostały i pokazane na dwóch wystawach zorganizowanych z okazji 125
rocznicy urodzin B. Piłsudskiego i międzynarodowego sympozjum z nim związanego
w Muzeum Sachalińskim w Jużno-Sachalińsku i Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie
w latach 1991-1992. Album, podobnie jak wspomniane wyżej Ainu Collections ... , jest
wynikiem współpracy uczonych rosyjskich i japońskich, i opublikowany został w trzech
językach: rosyjskim, angielskim i japońskim. Znaczenie B. Piłsudskiego jako twórcy
kolekcji podkreśla umieszczenie na obwolucie oraz zaraz po karcie tytułowej portretu
tego badacza w stroju ajnoskim, pędzla litewskiego malarza Adomasa Varnasa z roku
1912, a także obszerne omówienie jego biografii i prac naukowych w nocie redakcyjnej.
W albumie umieszczono 102 obiekty i zespoły obiektów przedstawione na 104 fotografiach, uporządkowane w siedmiu działach: 1. Narzędzia i urządzenia związane z łowiectwem i rybołówstwem oraz innymi zajęciami i ich modele; 2. Narzędzia plecionkarskie
i tkackie; 3. Naczynia i przybory związane z pożywieniem; 4. Przybory domowe; 5. Odzież;
6. Zabawki i gry dziecięce oraz 7. Przedmioty kultu. W podziale tym najmniej zadowalające jest oddzielenie grupy Przybory domowe (w języku rosyjskim Priedmiety byta) od
Naczyń i przyborów związanych z pożywieniem. Jakość kolorowych fotografii wykonanych pq;ez Walerija Karnauchowa jest znakomita. Doskonale oddają one strukturę materiału, z którego wykonane zostały przedmioty, a przy wytworach z drewna także ślady
obróbki i zużycia. Fotografiom towarzyszą nazwy obiektów w językach rosyjskim, angielskim i japońskim, uzupełnione w oddzielnej części albumu - w Opisie przedmiotów, opracowanym przez Olgę Szubinę. Tutaj opis jest szerszy. Obok numeru fotografii
zawiera ajnoską nazwę obiektu i jej dosłowny przekład, miejsce przechowywania i nu-
�305
mer inwentarzowy kolekcji muzealnej, rozmiary, informację o materiale, szczegółowy
opis obiektu i jego funkcji oraz dane o miejscu i czasie, jeśli są znane, w którym przedmiot został odnaleziony w terenie. Charakter obiektów zamieszczonych w albumie sprawia, że rosyjskie isskustwo występujące w tytule należy tłumaczyć raczej jako "kunszt",
"umiejętności" a nie sztukę w znaczeniu sztuk plastycznych. Craft - rękodzieło pojawiające się w tytule angielskim lepiej chyba informuje o zawartości albumu. Określenie
w tytule książki przedstawionych w niej wytworów jako "Iudowych" (narodnoje, folk)
nie jest właściwe w odniesieniu do grupy etnicznej bez rozwarstwienia społecznego powodującego zróżnicowanie kulturowe.
Japońskim współredaktorem albumu jest Koichi Inoue, profesor Uniwersytetu Hokkaido, biograf B. Piłsudskiego i wydawca jego listów (m.in. do F. Boasa), przewodniczący zespołu badawczego Pilsudskiana de Sapporo. To dzięki jego zdecydowaniu i dziesięcioletnim staraniom o fundusze możliwe było ukazanie się książki. Wiem więcej, bo
poznałem go osobiście, o Władysławie M. Łatiszewie, rosyjskim współredaktorze i pomysłodawcy albumu. Kieruje on Muzeum Sachalińskim w Jużno-Sachalińsku, a jednocześnie jest założycielem i dyrektorem Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego
w tymże mieście. Zorganizował międzynarodową konferencję poświęconą B. Piłsudskiemu w Jużno-Sachalińsku w roku 1991, pierwszą międzynarodową konferencję na tej
zamkniętej dotąd wyspie. Był inicjatorem i jest współredaktorem wymienionych już
"Izwiestii Instituta nasledija Bronisława Piłsudskiego", których dotąd ukazało się pięć
tomów o łącznej objętości ponad 1100 stron. Napisał wiele artykułów o pracach i życiu
B. Piłsudskiego, przygotował i wydał zbiór jego listów do L.J. Szternberga (Bronislaw
Pilsudskij. Dorogoj Lew Jakowlewicz. Pisma L.J Sztiernbiergu, 1893-1917, Jużno-Sachalinsk 1996, ss. 336), opracował i opublikował ostatnio, po raz pierwszy wszystkie
w jednej pracy, ajnoskie teksty zebrane przez B. Piłsudskiego (B. Piłsudskij, Folklor sachalinskich ajnow. Jużno-Sachalinsk 2002, ss. 62). To on, dzięki swojej działalności
organizacyjnej i naukowej, przyczynił się w naj szerszym zakresie w Federacji Rosyjskiej do poznania i spopularyzowania prac naukowych i postaci B. Piłsudskiego w tym
kraju. Nie było to łatwe wobec utrwalanej w ZSRR nienawiści wobec nazwiska "Piłsudski" i obowiązującego przez wiele dziesiątków lat zapisu cenzury na to nazwisko. Pomogła jednak zmiana w sposobie myślenia wielu Rosjan po upadku ZSRR w roku 1991,
a także determinacja W.M. Łatiszewa. Upowszechnienie wiedzy oB. Piłsudskim sprzyjało jednocześnie przypomnieniu roli innych jeszcze Polaków w badaniach Syberii i Dalekiego Wschodu i utrwaleniu w społeczeństwie rosyjskim, tak przecież niejednorodnym
w stosunku do Polaków, ich obrazu, jeśli tylko na to zasługiwali, jako nosicieli cennych
wartości osobowościowych, społecznych i naukowych.
Album Sakhalin Ainu Folk Craft jest cenny nie tylko jako niezastąpione źródło wiedzy o tradycyjnej kulturze Ajnosów sprzed wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904-1905 i oddania Południowego Sachalinu we władanie Japonii, które przyspieszyło zmiany.
Jego wartość polega również na tym, że potwierdza znaczenie B. Piłsudskiego w podejmowanych przez wielu uczonych pracach nad poznaniem kultury Ajnosów, w tym również
w tworzeniu kolekcji muzealnych. Informuje ponadto o studiach nad dziedzictwem naukowym Bronisława Piłsudskiego i wskazuje na zasłużonych dla tych studiów badaczy.
Zbigniew Jasiewicz
�306
Olga D a n g I o v a, Dekor Symbol. Dekorativna tradicia na Slovensku a európsky
kontext, Vydavatelstvo Slovenskej akademie vied, Klenotnica Slovenskej Ludovej KultUry,
Bratislava 200 I, ss. 240, ił. 254; indeks przedmiotowy i geograficzny.
W monografiach terenowych, zwartych pracach tematycznych, artykułach, będących
efektem badań etnograficznych, pytania o treść zawsze korespondują z pytaniami o formę, a dekoracja, ornament - bywa, że drugoplanowo, wyłącznie jako estetyczny ozdobnik dzieła - prezentowane są przy opisie niemal każdego z materialnych przejawów
ludowej kultury. Książka Olgi Danglovej Dekor Symbol. Dekorativna tradicia na Slovensku a európsky kontext uświadamia nam jednak, że nawet poruszając się w tym zasobie zjawisk, który wcześniej zdawał się już zamknięty i wyczerpująco omówiony, ciągle
dostrzec możemy nowe, wcześniej nie rozpoznawane znaczenia. Sprzyja temu postawa
badawcza otwarta na niekonwencjonalne ujęcie tematu, poszukująca analogii na tych
polach naukowej refleksji, które dotąd były pomijane jako zbyt odległe od istoty rozpatrywanego problemu. A przecież tylko tak - przez zestawienie i porównanie przykładów zaczerpniętych z różnych dziedzin - ujawnić można wspólne źródła inspiracji
i wyłącznie w taki sposób rzeczy znane ujawniają sens daleko wykraczający poza dotychczas im przypisywany.
We wprowadzeniu autorka opracowania słusznie odwołuje się do dominujących dziś
sposobów porozumiewania się, działań zmierzających w kierunku wizualizacji wszelkich przekazów. Obrazy wypierają słowa. Atakują nas w reklamach, wideoklipach, znakach firmowych; z ekranu komputera, telewizora, na łamach czasopism. Liczą się przełamujące bariery języka i kultury - powszechność i łatwość skojarzeń. Synteza
i uproszczenie zapewniają, tak obecnie pożądaną, oszczędność czasu potrzebnego do zakomunikowania zakodowanych treści. W tym kontekście, jak zauważa Olga Danglova,
zaskakujące jest niewielkie wykorzystanie wypracowanych już, prawie "gotowych do
użycia" znaków ludowego folkloru, plastyki. Tradycja, oparta niemal w całości na przekazie ustnym, zapewne musiała rekompensować ubóstwo czy brak zapisu słownego rozbudowaniem zapisu obrazowego. W bezpośrednim odbiorze był on nie tylko klarowny
i czytelny, ale też nasycony magią i symboliką. Wyrażał relacje pomiędzy człowiekiem
ijego najbliższym otoczeniem, światem roślin i zwierząt. Odwoływał sięjednak także do
kosmosu, sił odczuwanych jako nadprzyrodzone; tajemnicy. Ta myśl, zasygnalizowana
we wprowadzeniu, obecna jest w całości opracowania. Nie bez powodu już w tytule pracy symbolika zajmuje pozycję równorzędną z dekoracją. Wciąż przecież postrzegana jest
jako niezbywalna składowa wielu znaków i ornamentów identyfikowanych przez nas
w ludowej kulturze.
W pracy Olgi Danglovej Słowacja z jej dekoratywną tradycją zaprezentowana została
jako pośrednik pomiędzy wschodnią i zachodnią Europą, w jej związkach z liturgią rzymską i bizantyjską. Pewna "stagnacja" urbanizacyjna i industrializacyjna Słowacji, wolniejsze niż na zachodzie Europy przenikanie na ten teren elementów produkcji przemysłowej - sprzyjały utrzymywaniu się wielu wątków europejskich tradycji, które gdzie
indziej zachowały się już wyłącznie jako relikt. Kolejny to przykład, że brak postępu
w tej dziedzinie dobrze służył ludowej kulturze. Autorka przywołuje przy tej okazji kanon etnologicznej wiedzy na temat relacji różnych nurtów kultury, w tym - odnotowywane niemal jako powszechne - zjawisko adaptacji przez kulturę ludową elementów
zaczerpniętych wprost ze stylów historycznych, głównie z renesansu i baroku. Przypomina też rolę profesjonalnego rzemiosła, przejmującego na siebie funkcję pośrednika
pomiędzy różnymi warstwami społecznymi, dostarczającego ludowemu odbiorcy produkty
niejednokrotnie o wysokim poziomie wykonania ijednolite stylowo. Jego związek z kulturą
ludową, zauważalny zwłaszcza od XVIII wieku, zaowocował silnym rozwojem lokal-
�307
nych i regionalnych stylów dekoracji. Tego rodzaju uwag - jakkolwiek wydawałyby się
one oczywiste - nigdy dosyć, nawet w książkach skierowanych do specjalistów etnologów. Wciąż bowiem w tak wielu opracowaniach zauważamy mniej lub bardziej ukryte
dążenie do zachowania "czystości" ludowej kultury, skupienia uwagi na tych przejawach
plastycznych działań, których twórca i odbiorca usytuowany był na wsi. Taka postawa
może oznaczać pozostawienie na marginesie zainteresowań tych wyrobów, które nie będąc wytworami warstw ludowych, były przecież przez nie pozyskiwane, odpowiadały
ich estetycznym gustom i je kształtowały. Swoją uwagę autorka zwraca także na niebagatelnąrolę klasztorów i wytwarzanych przez nie, a służących głównie dewocji, przedmiotów zasilających kulturę ludową. W pracy poświęconej ludowemu zdobnictwu Słowacji
nie można było pominąć także jego wpływu na profesjonalne rzemiosło i przemysł; autorka przywołuje próby podniesienia zaczerpniętej z kultury ludowej estetyki do rangi
"narodowej" - próby, dla której znajdujemy przecież analogie także w polskiej historii.
W całości analizy znaczącym wątkiem jest także pewna powtarzalność motywów zaczerpniętych wprost ze wzorników upowszechniających się od XVI wieku na niemieckim, francuskim i włoskim terytorium. To zapewne jeden z powodów, dla których etnolodzy
z innych, bliskich Słowacji, krajów odnajdują w tej książce tak wiele znanych i, wydawałoby się, typowych dla tradycji własnych ziem przykładów.
Pracę badacza kultury Olga Danglova porównuje do poszukiwań archeologa, odkrywającego nawarstwienia historyczne, które pozwalają na wyznaczanie wciąż nowych,
ale coraz starszych - bo sięgających w głąb czasu - horyzontów. Ona sama dociera
nawet do naskalnych rysunków neolitycznych i mitologii antycznej - w nich odnajdując nie tylko wspólnotę twórczych postaw, ale też niemal bezpośredni pierwowzór wielu,
powszechnie dziś funkcjonujących znaków kultury. Pokłady dawnych wierzeń i magii
zauważa także pod warstwą wierzeń chrześcijańskich.
Podstawą do przeprowadzonej w tej pracy analizy stał się materiał zabytkowy i ikonograficzny ze zbiorów muzealnych. Muzealnicy byli przewodnikami po tym, w znacznej mierze anonimowym, świecie ludowej sztuki i rzemiosła. Zapewne ścisła z nimi
współpraca zaowocowała opracowaniem rozbudowanych podpisów publikowanych przedmiotów w sposób zbliżony do obowiązujących w muzealnych katalogach zbiorów. Tworzą one w ten sposób samoistne źródło informacji prawie równorzędne z tekstem, pozwalające na podjęcie próby samodzielnej analizy porównawczej, niezależnej od tej zaproponowanej przez autorkę.
W szeroko nakreślonym obszarze badawczym Olga Danglova wprowadza niezbędną
dla jasności wywodu systematykę. Kolejne rozdziały zawierają opis ornamentu geometrycznego, roślinnego, zoomorficznego, antropomorficznego; oddzielnie omówiono napisy i monogramy oraz przejawy dekoracji w kulturowych i socjalnych aspektach życia.
Wyróżnione w każdym z rozdziałów podrozdziały porządkują myśl tam, gdzie dostrzeżona została potrzeba wydzielenia bardziej szczegółowych bloków tematycznych, a wyróżniająca się w całości tekstu i pogrubiona czcionka prowadzi czytelnika po kolejnych
hasłach. Narzucający się w tego typu opracowaniach układ alfabetyczny haseł wyparty
został przez układ podyktowany logiką bezpośrednich związków przywoływanych kluczowych słów-znaków. Tym, którzy próbują w sposób najmniej skomplikowany odszukać określone hasło, z pomocą przychodzi zamieszczony na końcu opracowania indeks
przedmiotowy. Niestety, mające charakter podrozdziałów bloki tematyczne nie zostały
ujęte w spisie treści. Być może ich wyszczególnienie w tym miejscu rozbijałoby klarowność układu, ale z drugiej strony ułatwiałoby poruszanie się w całości przekazywanych
nam informacji. Każdy wyróżniony temat przedstawiony został tak od strony formalnej,
jak i symbolicznej. W dziale poświęconym ornamentom antropomorficznym obok figur
zgeometryzowanych pojawiają się samodzielne tematy ikonograficzne, w których postać
�308
ludzka przedstawiana jest w określonych sytuacjach, wskazujących na wykonywane zajęcie. Są tu rolnicy, pasterze, rzemieślnicy, huzarzy na koniach, damy i kawalerowie,
myśliwi. Ten wybór dopełniają tematy zaczerpnięte wprost z symboliki chrześcijańskiej:
Panna Maria, Pieta, Madonna z Dzieciątkiem, Jezus Chrystus, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie, Ofiarowanie Izaaka, święci. To główne hasła, z których każde rozwija się
w szereg innych, bardziej szczegółowych - wymienianych tylko, ale już nie wyczerpująco omawianych. Autorka stara się wyprowadzić ich genezę, wskazuje na drogi rozprzestrzeniania się w Europie, lokalizuje słowackie ośrodki pielgrzymkowe, w których
przedstawienia wyobrażone w określonych schematach ikonograficznych czczone były
jako cudowne. To właśnie owe centra wywarły zasadniczy wpływ na wariantowość słowackich powtórzeń, umiejscowionych poza terenem kraju, pierwowzorów. Sposób opracowania tego zespołu tematów wydaje się najbardziej dyskusyjny, bowiem o ile oczywiste jest ich zauważenie w roli dekoracji umieszczonej na przedmiocie użytkowym, o tyle
nie do końca zasadne może być tak wyczerpujące przywoływanie przedstawień funkcjonujących całkowicie samodzielnie i spełniających głównie funkcje kultowe - w rzeźbie, malarstwie, grafice. Tym bardziej, że nastąpiło tu jednak przesunięcie akcentu - ich
rola w dekoracji kwitowana jest bowiem, w większości przypadków, lapidarnymi stwierdzeniami nie pozwalającymi na uzyskanie informacji, w jakim zakresie ich zastosowanie
w roli ozdoby ceramicznego naczynia, tkaniny itp. wpłynęło na modyfikację samego schematu. Zapewne konieczne byłoby bardziej dobitne sprecyzowanie pojęcia "dekoracji"
jako cechy - w pewnym sensie wtórnej, drugoplanowej - z reguły opartej na powtarzalności motywów, znaków oraz "dekoracyjności" rozumianej jako sposób plastycznego rozwiązania określonych przedstawień, zazwyczaj przeciwstawny realistycznemu.
Bogactwo materiału, jakim dysponowała autorka, wręcz wymuszało konieczność selekcji - wyboru tych haseł, które opisują ornamenty występujące najczęściej, reprezentatywne dla kraju lub najbardziej interesujące. W pracy, która nie rości sobie praw do
ujęcia encyklopedycznego, tego typu wybór jest niepodważalnym prawem autora. Niemniej, jak sądzę, czytelnikom mogą się nasuwać pytania o powód pominięcia niektórych
haseł równie istotnych jak te, które znalazły tu swoje znaczące miejsce.
Zapewne również obfitość artefaktów, nawet po ich wstępnej selekcji, stała się przyczyną odejścia od schematycznych rozwiązań przy rozczłonkowaniu poszczególnych rozdziałów. Ich wewnętrzne usystematyzowanie nie jest paralelne. To niewątpliwie świadoma decyzja autorki, która rzetelność naukowego dyskursu, ale i jego ekspresję, przedłożyła nad pozorny porządek wywodu.
Walorem tej pracy jest dodatkowo bogaty materiał ilustracyjny - zarówno graficzny,
jak i fotograficzny (ilustracje czamo-białe wkomponowano w tekst, kolorowe umieszczono na oddzielnych wkładkach). Trudno byłoby zresztą wyobrazić sobie pozbawioną
go pracę poświęconą tematyce tak "wizualnej" jak dekoracja. Wydobyte na powiększeniach plastyczne detale ujawniają z jednej strony precyzję wykonania reliefu, haftu,
malarskiego ornamentu, z drugiej zaś nowatorstwo i świeżość skojarzeń, odwagę uproszczenia niejednokrotnie zbliżającego te, licznie tu zaprezentowane, przykłady anonimowej ludowej kultury do wybitnych dzieł sztuki nowoczesnej.
W podtytule książki ujęto jej drugi podstawoWy cel - nakreślenie dla słowackiej
tradycji ludowej kontekstu europejskiego. W podsumowaniu odnajdujemy stwierdzenie,
że "tradycyjna kultura była w swej podstawie lokalna". "Lokalność" określają nie występujące gdzie indziej cechy stylowe czy też określone przedmioty o niepowtarzalnych
formach lub zastosowaniu. Z drugiej jednak strony równie silnie narzuca się myśl o nie
dających się podważyć podobieństwach, tym bardziej licznych im głębiej cofamy się
w czasie. Lokalność i uniwersalizm to dwa fundamentalne dla tej pracy pojęcia - użyte
tu jako "etnologiczne narzędzia", rodzaj "kulturowej miary", która służy do zbadania
�309
każdego, opisywanego zjawiska. Ale przecież wyraźnie odczuwamy i to, że dla autorki
niejednokrotnie miara ta wykracza poza granice Europy. Erudycja autorki nie pozwala
jej na pozostanie w tak zakreślonym, narzuconym rygorem tytułu, geograficznym obszarze. Tam, gdzie jest to uzasadnione, Olga Danglova odwołuje się więc do doświadczeń
kultur całego świata. Cenne jest i to, że narodowa, słowacka kultura ludowa nie została
tutaj przedstawionajako sztucznie "wyabstrahowany twór", a zewnętrzne wpływy kulturowe uwzględnione tylko wówczas, gdy wtopiły się w narodową specyfikę Słowacji.
Nawet dolnośląski etnograf odnajdzie tu, będący przedmiotem jego regionalnych zainteresowań, dewocyjny obraz z położonych na ziemi kłodzkiej Wambierzyc, który na Słowację trafił zapewne jako pamiątka z pielgrzymki.
Europejski kontekst zakreśla autorka w oparciu o obszerną literaturę, także pozaeuropejską. Percepcję jej pracy przez naukę światową ułatwiają zamieszczone pod każdą
ilustracją obszerne opisy publikowanych przedmiotów w języku angielskim oraz angielskie streszczenie zamykające całość tekstu.
Jak podkreśla sama autorka, jest to pierwsza praca w ten sposób zespalająca wcześniejsze omówienia różnych przejawów dekoracji, charakterystycznej dla kultury ludowej Słowacji, jej ukonstytuowanie w różnorodnych materiałach i przy użyciu różnych
technik. W tym sensie ma ona charakter nowatorski. Zważywszy na szerokie, całościowe
ujęcie problemu, spełnia ona rolę syntezy; biorąc pod uwagę omówienia wszystkich tematów, jest rzetelną, wyczerpująca analizą. Należy do tego typu książek, które czytelnika
zmuszają do ciągłych powrotów.
Elżbieta Berendt
Anna Z i e I i ń s k a Polska mniejszość na Litwie Kowieńskiej. Studium socjolingwistyczne, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Instytut Slawistyki PAN, Slawistyczny
Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 2002, ss. 192.
W przeciwieństwie do Polaków mieszkających na Wileńszczyźnie, od dawna będących obiektem zainteresowań badaczy z wielu ośrodków krajowych izagranicznych, ludności polskiej mieszkającej na Litwie Kowieńskiej poświęcono stosunkowo niewiele
uwagi. Omawiana tu praca znakomicie wypełnia istniejącą lukę.
Jej podstawę stanowią materiały zgromadzone przez A. Zielińską w latach 1998-2000, podczas licznych wyjazdów badawczych na Kowieńszczyznę. Autorka wykorzystała także literaturę pamiętnikarską, liczne - polskie i zagraniczne - opracowania
naukowe z zakresu językoznawstwa oraz prace dotyczące historii Republiki Litewskiej
(1918-1940), Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, jak też państwa, w które
Republika ta przekształciła się po rozpadzie Związku Radzieckiego.
Wiele miejsca poświęcono skutkom powojennych przemian ustrojowych dla polskiej
społeczności: dezintegracji grupy, akulturacji i asymilacji, będących m.in. efektem
likwidacji polskiego szkolnictwa i organizacji kulturalno-oświatowych,
wzrostowi liczby małżeństw mieszanych, zacieraniu się różnic stanowych, zmianom mentalności. Autorka zwróciła uwagę na drastyczny spadek liczebności polskiej ludności na Kowieńszczyźnie w wyniku działań wojennych i powojennych represji w ZSRR, deportacji
w głąb Rosji, jak też przymusowych "repatriacji" do Polski. Przypomniała ponadto różne
koncepcje wyjaśniające pochodzenie polskiej ludności na Litwie Kowieńskiej. W książce omówiono głównie prace polskich autorów (Z. Krajewskiego, P. Eberhardta, W. Wielhorskiego i in.). Szkoda, że ustalenia rodzimych badaczy nie zostały porównane z wyni-
�310
kami badań autorów litewskich. Pozwoliłoby to na wskazanie ewentualnych różnic
i kontrowersji, jak też na ujęcie omawianego problemu z różnych perspektyw.
Omawiając - z konieczności w dużym skrócie - historię badanych terenów, autorka podkreśliła wielokulturowy i wielojęzykowy charakter Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Przypomniała też, że pod koniec XIX wieku wśród mieszkańców ziem litewskich zaczęły dojrzewać konflikty wewnętrzne. Ich przejawem było m.in. nasilenie się haseł i działań antypolskich. Idee nacjonalistyczne rozwinęły się w Republice Litewskiej. Dla przeciwdziałania szybko postępującej lituanizacji Polacy zaczęli tworzyć różne organizacje.
Wśród nich były m.in. wymienione w książce: Akcyjne Towarzystwo "Dompol", Spółka
Wydawnicza "Omega", Towarzystwo Popierania Kultury i Oświaty wśród Polaków na
Litwie "Pochodnia". Działalność tych organizacji nie została jednak szerzej omówiona.
Nie wiadomo też, czy zachowały się one w pamięci rozmówców autorki, ani też, czy
w ostatnich latach podejmowane były jakieś próby nawiązania do ich tradycji.
Badania terenowe przeprowadzone przez A. Zielińską na Litwie Kowieńskiej pozwoliły na określenie obiektywnych wyznaczników tożsamości narodowej mieszkających tam
Polaków. Do wyznaczników tych należy przede wszystkim znajomość języka polskiego.
Ważną rolę odgrywają także: urodzenie się w polskiej rodzinie, pochodzenie szlacheckie
i wpis w paszporcie stwierdzający polską narodowość. Autorka zwróciła uwagę na różnice
lokalne, pozwalające mówić o odmiennej hierarchii wyznaczników polskości w różnych
rejonach Kowieńszczyzny. W parafii łopieńskiej np. za najważniejszy uznano język polski, na Laudzie natomiast zasadnicze znaczenie przypisano świadomości przynależności
do stanu szlacheckiego, w połączeniu ze znajomościąjęzyka polskiego.
Jednym z celów badań było ukazanie zależności między znajomościąjęzyka polskiego
i stosunkiem do niego a przynależnością do określonej grupy społecznej. Dostępne źródła
(materiały terenowe, pamiętniki) pozwoliły A. Zielińskiej na scharakteryzowanie rodzin
ziemiańskich jako patriotycznych, silnie związanych z miejscem zamieszkania, a zarazem
wielokulturowych, wielojęzycznych. W przypadku szlachty można mówić o nieznajomości języka litewskiego i posługiwaniu się polskim na co dzień. Autorka podkreśliła, że szlachta, zwłaszcza drobna, "była ostoją polskiego języka i kultury na Litwie" (s. 46). Wniosek
ten potwierdzony został cytatami z wywiadów przeprowadzonych w trakcie badań terenowych. Z badań tych wynika również, że ludność chłopska mówiła na ogół po litewsku
(wyjątek stanowili mieszkańcy obszarów leżących między Kownem i Kiejdanami). Na
północ od Kiejdan językiem polskim posługiwano się w niektórych domach chłopskich.
Materiały zgromadzone przez A. Zielińską dobrze ukazują dystans kulturowy między
szlachtą i ludnością chłopską, jak też między szlachtą drobną i zamożniejszą. Pozwoliły
one również na odtworzenie auto stereotypu szlachcica. Elementami jego wizerunku są
m.in.: znajomość języka polskiego, honor, patriotyzm, uprzejmość, dbałość o strój i dom,
czytanie polskich książek (s. 48).
Rozmowy przeprowadzone przez autorkę recenzowanej pracy ukazują stosunek członków badanej grupy do polskiego dziedzictwa narodowego, do kanonu polskich lektur,
narodowych dzieł literackich. Dla wielu osób szczególne znaczenie ma fakt, iż na terenach obecnej Litwy Kowieńskiej toczy się akcja niektórych dzieł Henryka Sienkiewicza.
Jak wiadomo, książki tego pisarza, zwłaszcza Trylogia, miały ogromny wpływ na kształtowanie polskiej tożsamości, budziły poczucie dumy narodowej u wielu Polaków (nie
tylko na Kowieńszczyźnie). W przypadku Litwy Kowieńskiej dodatkowym czynnikiem
wzmacniającym polską tożsamość była wspomniana lokalizacja opisywanych przez Sienkiewicza wydarzeń na tych właśnie terenach. Z badań A. Zielińskiej wynika, że fikcja
literacka miesza się tam często z rzeczywistością.
Autorka poświęciła wiele uwagi zmianom sytuacji języka polskiego. Na podstawie własnych badań terenowych, jak też np. informacji zawartych w pamiętniku Konrada Lapina,
�311
przedstawiła ona m.in. unikatową mapę (mentalną) zasięgu języka polskiego na Litwie Kowieńskiej przed II wojną światową i w okresie powojennym. Na tej szczególnej mapie można
zaznaczyć "stronę polską" (nie wiadomo jednak, jak określana jest przez członków badanej grupy strona przeciwna), podzieloną na kilka obszarów: od Kowna do Kiejdan, na północ
od Kiejdan, tereny nad rzeką Laudą oraz Żmudź (na północ od Kowna, po zachodniej stronie Niewiaży). Przytoczone w pracy wypowiedzi znakomicie charakteryzują poszczególne
tereny pod względem językowym, a także - szerzej - kulturowym.
Część książki, w której omawiany jest zasięg języka polskiego na Litwie Kowieńskiej, zawierającą również charakterystykę mieszkańców poszczególnych obszarów, należących do "polskiej strony", uważam za niezwykle interesującą, ważną i nowatorską.
Cytowane materiały ukazują zróżnicowanie Kowieńszczyzny, występujące tu podziały
społeczno-kulturowe i etniczne, jak też zmiany zarejestrowane przez rozmówców badaczki, polegające przede wszystkim na stopniowym kurczeniu się zasięgu polskiego
i/lub jego zanikaniu w wielu rejonach.
Anna Zielińska szczegółowo omówiła sytuację językową w wielu miejscowościach
w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej. Zgromadzenie informacji na ten
temat nie byłoby możliwe bez badań terenowych. Wynika z nich np., że w czasach istnienia Republiki Litewskiej język polski używany był w niektórych wsiach chłopskich (m.in.
w Szaszewiczach koło Bobt, Drasejkach, Szańcach, Mastejkach), w okolicach szlacheckich (Antogini, 4 km od Kowna, Urniaże pod Datnowem i in.). Zwartym skupiskiem
ludności polskojęzycznej była gmina Łopie. Badania A. Zielińskiej wskazują także na
polskie korzenie wielu mieszkańców Kowieńszczyzny oraz na zasiedziałość znacznej
liczby 'polskich rodzin na badanych terenach, w licznych wioskach, miastach i miasteczkach. Swiadcząrównież o zwartym osadnictwie polskim i dominacji języka polskiego na
części badanych obszarów. Wypowiedzi rozmówców, zarejestrowane w trakcie pobytu
na Kowieńszczyźnie, ukazują miejsce języka polskiego wśród innych wyznaczników polskości, informują też np. o relacjach między tym językiem a przynależnością stanową.
Na podstawie niektórych wypowiedzi można ponadto wnioskować o sytuacji wyznaniowej, stosunkach etnicznych i innych.
Autorka wymienia dziesiątki nazwisk polskich mieszkańców Laudy, terenów między Kownem i Kiejdanami i innych badanych obszarów, ratując od zapomnienia wielu mieszkańców Kowieńszczyzny, należących do polskiej grupy etnicznej (narodowej).
Zgromadzone materiały są nie tylko cennym dokumentem, świadczącym o obecności
polskich rodzin na Litwie Kowieńskiej, lecz stanowią doskonałe źródło do badań
nad polskim osadnictwem na Kowieńszczyźnie, nad losami polskich rodzin i ich majątków.
Szkoda, że autorka nie pokusiła się o kartograficzne przedstawienie danych socjolingwistycznych, będących efektem badań terenowych, o zaznaczenie na mapie Litwy
Kowieńskiej miejscowości i obszarów o dominacji języka polskiego w okresie międzywojennym i tych, w których język polski nie odgrywał roli głównej. Byłoby to, moim
zdaniem, znakomitym podsumowaniem badań i ich cennym uzupełnieniem.
Wiele miejsca poświęcono w pracy kwestii przekazu języka polskiego w rodzinie
i zmianom funkcjonowania polszczyzny jako języka domowego (szczególnie interesujące są, moim zdaniem, opisane w pracy przypadki małżeństw mieszanych etnicznie). Ukazana została także rola kobiet, zwłaszcza należących do starszego pokolenia, w przekazie
języka polskiego w rodzinach mieszanych. Autorka podkreśliła, że w okresie międzywojennym w rodzinach polsko-litewskichjęzykiem
domowym był najczęściej polski. Sytuacja zmieniła się zasadniczo po II wojnie światowej. Poszerzył się wówczas zasięg języka litewskiego. Wyparł on stopniowo polski z wielu domów. W rodzinach dwujęzycznych językiem prymarnym stał się litewski.
�312
Autorka słusznie łączy zanikanie języka polskiego w badanej społeczności ze stopniową likwidacją szkolnictwa polskiego w Republice Litewskiej po I wojnie światowej. Z jej
badań wynika, że wielu Polaków próbowało przeciwstawiać się językowej asymilacji, m.in.
przez organizowanie tajnego nauczania. Badaczka dotarła do kilku osób zaangażowanych
w tego rodzaju działalność. Fragmenty ich wypowiedzi zostały zamieszczone w pracy.
Znalazły się tu także cenne informacje na temat nauczania domowego w zamożnych rodzinach Polaków mieszkających na Litwie Kowieńskiej w okresie międzywojennym. Nauczanie tego typu obejmowało program szkoły powszechnej. Uzupełniano go naukąjęzyka polskiego oraz historii Polski i polskiej literatury. Ta dodatkowa edukacja była organizowana
i finansowana nielegalnie przez Towarzystwo "Pochodnia" (s. 69). W pracy możemy również przeczytać, że "działalność nauczycielek nie ograniczała się tylko do nauczania, ale
też wpływała na ksztahowanie polskiej świadomości narodowej uczniów" (tamże). Ukazanie tych wpływów mogłoby stać się przedmiotem odrębnych badań.
Badania terenowe pozwoliły A. Zielińskiej na zgromadzenie szczegółowych, unikalnych materiałów informujących o działalności polskich szkół różnych stopni w wielu
rejonach Kowieńszczyzny. Na podstawie tych źródeł, uzupełnionych np. o opublikowane pamiętniki osób wywodzących się z terenów Litwy Kowieńskiej, można z łatwością
sporządzić mapę występowania tego typu placówek.
Autorka pisze o prowadzonej od kilku lat w Kownie nauce polskiego, z której korzystają m.in. dzieci z polskich rodzin. Nie wiadomo jednak, czy (i w jakim stopniu) udział
w lekcjach polskiego wpływa na sferę ich identyfikacji narodowej, ani też, czy język
polski - traktowany początkowo przez wiele osób o polskich korzeniach jak język obcy
- nie staje się w pewnym momencie "swoim".
Na Wileńszczyźnie, podobnie jak na wielu innych terenach, m.in. na Ukrainie i Białorusi, bardzo ważnym wyznacznikiem polskości jest katolicyzm. Inaczej wygląda sytuacja na Litwie Kowieńskiej, gdzie po I wojnie światowej władze przystąpiły zdecydowanie do działań mających na celu lituanizację liturgii i życia religijnego. Znalazły one
znakomitych pomocników wśród księży, którzy bezwzględnie przeciwstawiali się jakimkolwiek formom używania polskiego, np. w katechizacji młodego pokolenia lub podczas
spowiedzi. Autorka przytacza niezmiernie ciekawe informacje świadczące o odmawianiu sakramentu pokuty przez księży, jeśli penitent nie chciał lub nie potrafił spowiadać
się w języku litewskim. Dopiero w ostatnich latach sytuacja ta uległa zmianie.
Omawiając miejsce i rolę języka polskiego w życiu religijnym Polaków z Kowieńszczyzny, Zielińska pisze, że "babcie uczą dzieci katechizmu po polsku i przygotowują
po polsku do sakramentów" (s. 74). Część osób należących do młodego pokolenia ma
więc, jak widać, kontakt z językiem polskim w domu rodzinnym, w lokalnej społeczności i w kościele. Czy w takich przypadkach język ten traktowany jest jak obcy? Czy kontakt z nim nie wpływa na sferę świadomości i identyfikacji narodowej? Czy nie ma na
nią wpływu udział w życiu religijnym, w nabożeństwach majowych, zwłaszcza tam, gdzie
- jak w Umiażach - tradycja uczestnictwa w nich nie została przerwana?
Badania przeprowadzone wśród Polaków mieszkających na Litwie Kowieńskiej pozwoliły autorce na sformułowanie wniosku o przerwaniu przekazu kultury narodowej
w badanej społeczności oraz o konwersji narodowej średniego i młodego pokolenia Polaków (s. 32). Faktu tego nie zmienia istnienie niewielkiej grupy młodzieży znającej dobrze język polski i zainteresowanej polską kulturą (s. 40). Tak więc Polacy na Litwie
Kowieńskiej reprezentują głównie starsze pokolenie.
Autorka dobrze wyjaśniła przyczyny częstej konwersji narodowej młodzieży wywodzącej się z rodzin polskich. Zwróciła m.in. uwagę na rozpowszechnione na Litwie Kowieńskiej przekonanie, iż przyznawanie się do polskiej narodowości może mieć niekorzystne
�313
skutki społeczne i ekonomiczne (s. 40). W tej sytuacji trudno się dziwić, że liczba Polaków
maleje i że w grupie tej dominują osoby należące do starszej generacji.
Materiały zgromadzone w trakcie badań stały się doskonałą podstawą wysoce profesjonalnego opisu "wybranych cech kontrastowych [języka badanej grupy] w stosunku
do polszczyzny ogólnej oraz ich odniesienia do polszczyzny północnokresowej" (s. 80;
rozdz. 4). Relacje polszczyzny północnokresowej i polszczyzny kowieńskiej ilustruje także
mapa zamieszczona na s. 180. Zielińska przedstawiła trzy warianty polszczyzny kowieńskiej (wariant wysoki, szlachecki i chłopski). Każdy z nich został scharakteryzowany szczegółowo pod względem wybranych cech fonologicznych, fleksyjnych, składniowych, słowotwórczych i leksykalnych.
Jestem przekonana, że badania A. Zielińskiej przyczynią się w istotny sposób do pogłębienia wiedzy o współczesnym języku mówionym Polaków mieszkających na
Litwie Kowieńskiej, a także o zmianach, jakim język ten podlegał w okresie, który obejmuje pamięć członków tej grupy (od zakończenia I wojny światowej do współczesności). Autorka porównała wyniki własnych badań z materiałami źródłowymi pochodzącymi z różnych lat, co pozwoliło jej na śledzenie zmian zachodzących w poszczególnych
wariantach polszczyzny kowieńskiej i ukazanie ich w szeroko rozumianym kontekście
historyczno-politycznym i społeczno-kulturowym.
Fragmenty pracy zawierające przykłady regionalizmów, występujących we wszystkich trzech wariantach polszczyzny kowieńskiej, a także przykłady zapożyczeń z języka
rosyjskiego i litewskiego, są nie tylko znakomitym rejestrem określonych cech języka,
lecz także - świadectwem kontaktów grup mówiących różnymi językami i ich odbicia
w kulturze i języku. Cytowane materiały są również źródłem informacji o badanej społeczności (pojedynczych osobach i grupie), występujących tu problemach, postawach
wobec określonych zjawisk i innych.
Doskonałym źródłem informacji o polskich mieszkańcach Kowieńszczyzny są materiały zamieszczone w Aneksie. Szkoda tylko, że autorka nie zatytułowała prezentowanych tekstów i nie wprowadziła śródtytułów. Materiały opatrzone zostały wyłącznie kolejnymi numerami. Dodanie tytułów i śródtytułów sygnalizujących problemy, o których
jest mowa w cytowanych tekstach, sprawiłoby, że teksty te stałyby się bardziej przejrzyste, łatwiejsze w odbiorze. Możliwe byłoby także ich uporządkowanie pod względem
tematycznym (rzeczowym).
Zamieszczone w Aneksie wypowiedzi rozmówców zostały podane w transkrypcji fonetycznej. W innych częściach książki autorka zrezygnowała z tej formy, "z myślą
o czytelnikach nie mających wprawy w czytaniu" zapisanych w ten sposób materiałów
źródłowych (s. 10). Z jakich powodów odstąpiła od tej zasady w przypadku Aneksu? Czy
jest on przeznaczony wyłącznie dla wąskiej grupy specjalistów? Przyjęcie dwóch różnych
zasad zapisu w jednej pracy jest dopuszczalne, powinno być jednak uzasadnione merytorycznie.
Autorka informuje, że w swoich badaniach posłużyła się metodą biograficzną (s. 10).
W rzeczywistości wykorzystana została tylko niewielka część tej metody, polegająca na
zgromadzeniu i analizie materiałów biograficznych grupy Polaków z Kowieńszczyzny,
w celu określenia cech ich języka i ukazania, w jaki sposób funkcjonuje on w badanej
społeczności w zmieniającej się rzeczywistości. Nie przeprowadzono natomiast typowej
dla metody biograficznej analizy strukturalnej tekstów autobiografii według zasad opracowanych m.in. przez Fritza SchUtze.
Autorka dokonała ciekawego i udanego połączenia różnych metod badawczych, wykorzystując m.in. - obok elementów analizy materiałów biograficznych - metodę kontrastową, służącą do opisu ,Języków polonocentrycznych wspólnot komunikatywnych
�314
poza granicami kraju" (s. 10). Nasuwają się jednak pytania: Jak należy rozumieć termin
"wspólnota polonocentryczna" i czy Polacy mieszkający na Litwie Kowieńskiej należą
w istocie do tej grupy?
Anna Zielińska posłużyła się także techniką "wywiadu o elastycznej strukturze, dostosowanej do wiedzy konkretnego informatora" (s. 13). Pytania dotyczyły m.in. sytuacji
językowej w rodzinie respondenta i w jego najbliższym otoczeniu, stosunku do używanych języków i oceny ich poprawności, danych biograficznych i in. Wywiady dostosowane były do zainteresowań informatorów, co pozwoliło im na swobodę i spontaniczność wypowiedzi. Nie były też męczące dla rozmówców. Gwarantowały ponadto realizację celów pracy. Jak bowiem podkreśla autorka, "śledzenie występowania określonych
cech językowych jest możliwe tylko w żywej, spontanicznej mowie" (s. 15).
Na s. 7 A. Zielińska pisze o pograniczu słowiańsko-litewskim i słowiańsko-bałtyckim, traktując te terminy zamiennie. Moim zdaniem, nie jest to właściwe. 'Litewskość'
jest bowiem pojęciem węższym w stosunku do 'bałtyckości'. Należałoby poza tym mówić o pograniczu słowiańsko-bałtyjskim
(nie bałtyckim), tj. o obszarze zamieszkałym
przez ludy słowiańskie i bałtyjskie (lub przez Słowian i Bałtów). Na tej samej stronie
czytamy, że "obszar kowieński leży z dala od pogranicza litewsko-słowiańskiego", a dalej,
że "ukształtowała się tam polsko-litewska dwujęzyczność". Czy w istocie Kowieńszczyzna, zamieszkana m.in. przez Litwinów i Polaków, a także np. Rosjan, nie jest obszarem
pogranicza słowiańsko-litewskiego?
O jakim pograniczu należałoby mówić w tym przypadku?
W innym miejscu czytamy, że "Polacy na Litwie Kowieńskiej przechowują stare, dziś
«niemodne» wartości, takie jak patriotyzm, poczucie godności narodowej, duma ze swojego pochodzenia, z historii, kultury, literatury, tradycji, języka" (s. 8). Moim zdaniem,
mamy tu do czynienia z kreowaniem stereotypu etnicznego, polegającym na przypisywaniu całej grupie cech charakterystycznych dla niektórych członków polskiej społeczności. Społeczność ta, jak wynika z badań przeprowadzonych przez A. Zielińską, nie jest
jednolita. Nie wszyscy jej członkowie "przechowują" też zapewne te same wartości. Należałoby również zapytać, czy i w jaki sposób wartości wymienione w pracy przejawiają
się w życiu codziennym badanej grupy.
Nie znajduje potwierdzenia informacja o tym, że Polacy na Kowieńszczyźnie, żyjący
w diasporze od czasów rozbiorów Rzeczypospolitej, "wciąż (i mimo wszystko) mówią
po polsku" (s. 8). Już na następnej stronie czytamy o stopniowym zanikaniu polszczyzny
kowieńskiej. Z badań A. Zielińskiej wynika też, że tylko niewielka część polskiej społeczności posługuje się polszczyzną. Języka polskiego nie zna większość młodego pokolenia
wywodzącego się z polskich rodzin. Jest on też skutecznie wypierany przez litewski.
Mam również uwagę dotyczącą sposobu informowania o osobach, które wzięły udział
w badaniach. Autorka wyjaśniła, że nie podaje nazwisk swoich informatorów "ze względu na ochronę ich prywatności" (s. 15). Zasada ta nie jest jednak konsekwentnie przestrzegana. W kilku miejscach bowiem znalazły się pełne imiona i nazwiska rozmówców
(np. s. 32, przyp. 37; s. 41, przyp. 69; s. 56, przyp. 83; s. 58, przyp. 86 i 88; s. 59, przyp.
89 i in.).
Na podkreślenie zasługuje natomiast przeprowadzenie nowatorskich, systematycznych,
socjolingwistycznych badań terenowych w grupie, która nie była dotychczas obiektem
baczniejszej uwagi badaczy, koncentracja uwagi najęzyku mówionym, szczegółowa charakterystyka funkcjonalna i systemowa języka polskiego na Litwie Kowieńskiej, ukazanie związków między charakterem języka a środowiskiem, w którym jest on używany.
Należy też podkreślić, że badania przeprowadzone przez A. Zielińską ukazują sytuację
języka polskiego na Litwie Kowieńskiej zarówno z perspektywy badacza, jak i przez
pryzmat wypowiedzi członków badanej społeczności. Bardzo ważne jest ukazanie zróż-
�315
nicowania badanej grupy pod względem językowym, jak też pod względem stosunku do
polskiego i litewskiego oraz do szkolnictwa w tych językach, tożsamości narodowej
i oceny procesów społeczno-politycznych, decydujących o losach polskiej społeczności
i jej języka.
Autorka podkreśliła, że Polacy na Litwie Kowieńskiej są "bardzo osamotnieni. Nie
otrzymują żadnej znaczącej pomocy ani materialnej, ani moralnej od polskich organizacji wspierających polską kulturę za granicą (a przynajmniej tej pomocy nie widać)"
(s. 51). Dodałabym, że wiedza naszego społeczeństwa o tej grupie jest znikoma. W środkach masowego przekazu mówi się czasem o rodakach z Kazachstanu lub z Wileńszczyzny, rzadziej o tych, którzy mieszkają na Ukrainie lub Białorusi. W potocznej świadomości nie funkcjonuje natomiast Kowno, Kowieńszczyzna, ani mieszkający tam Polacy.
Książka Anny Zielińskiej może się wydatnie przyczynić do zmiany tej sytuacji.
Iwona Kabzińska
Vacys M i I i u s, Lietuviu, etnologijos bibliografzja, Lietuvos istorijos institutas, Vilnius 2001, ss. 415 nlb. 1.
Książka ta jest owocem wieloletnich prac przygotowawczych, prowadzonych przez czołowego etnologa i etnografa litewskiego, prof dr. hab. Vacysa Miliusa - początkowo niejako na marginesie innych zajęć oraz dla własnych celów badawczych. Przełom w traktowaniu
prac bibliograficznych nastąpił we wczesnych latach siedemdziesiątych. Otóż po opublikowaniu kilku swoich bibliografii V. Milius został zaproszony do współpracy międzynarodowej na tym polu. Widoczne to jest od razu w sposobie opublikowania omawianej pracy. Zarówno autorowi, jak i wydawcy zależało na ułatwieniach dla czytelników nie znającychjęzyka litewskiego; dodano drugą kartę tytułową, spis treści i przedmowę po angielsku.
Autor w przedmowie zastrzegł się, że układ materiału - z nielicznymi wyjątkami
- zgodny jest z klasyfikacją stosowaną przez Internationale Volkskundliche Bibliographie/International Folklore Bibliography/Bibliographie Internationale d'Ethnologie wydawanej w Bonn (poprzednio w Szwajcarii), z którym to wydawnictwem V. Milius współpracuje już od 1965 roku.
V. Milius zebrał w sumie 6770 pozycji bibliograficznych, poczynając od XVII wieku, a na 1996 roku kończąc. Autor uwzględnił też epizodycznie niektóre pozycje z XVI
wieku, jak np. nr 2302 - fragment tłumaczenia A. Gwagnina lub pozycja 2303 Erclerung ... do mapy C. Hennenbergera.
Autor zaznaczył w przedmowie, że etnografią Litwy zajmowali się też sąsiedzi: Polacy, Rosjanie, Niemcy oraz przedstawiciele innych narodowości; toteż doliczyłem się
bodajże I a języków, w których zostały ogłoszone zarejestrowane tutaj prace.
W dziale I - "Etnologia jako nauka" (nr l - 263) są dalsze podziały, a mianowicie:
l. bibliografia, 2. teoria, 3. metodyka badań, 4. dydaktyka. Najobszerniejszy jest dział II
- ,,Historiografia" (nr 264-2212) obejmujący następujące grupy zagadnień: 1. instytucje i towarzystwa, 2. muzealnictwo, 3. wystawy, 4. ochrona zabytków, 5. badacze personalia dotyczą 97 osób. Dział III - ,,zagadnienia ogólne kultury etnicznej" (2213-2739); tutaj największą rozpiętość chronologiczną reprezentują pozycje zgromadzone
w rozdziale l. badania = opracowania, 2. materiały etnograficzne w pamiętnikach,
3. etniczność (m.in. charakter narodowy), 4. byt dworski, 5. byt miejski. W działach IV-XI dokonano przeglądu tematycznego poszczególnych działów kultury ludowej. Dział
�316
IV - "Wspólnota" (nr 2740-2912) obejmuje: 1. wspólnotę wiejską, 2. pracowników
najemnych, 3. żebraków. Dział V - "Rodzina i jej zwyczaje" (nr 2913-3267) łączy
1. rodzinę, 2. zwyczaje i obrzędy rodzinne, 3. imieniny, urodziny. Dział VI - ,,zajęcia
i związane z nimi zwyczaje" (nr 3268-3875) przedstawia kolejno: l. rolnictwo, 2. hodowlę
zwierząt, 3. rybołówstwo, 4. łowiectwo, 5. pszczelarstwo, 6. zbieractwo, 7. rzemiosła i technikę, 8. targi i jarmarki. W dziale VII - "Kultura materialna" (3876-5001) przedstawiono kolejno: 1. osiedla i osady, 2. cmentarze, 3. budowle, 4. młyny, 5. architekturę sakralną, 6. transport, 7. meble, 8. sprzęty, 9. technikę tekstylną, 10. tkaniny, dzianiny i hafty, 11.
odzież, 12. pożywienie. Obszerny dział VJJJ - "Sztuka ludowa i jej twórcy" (nr 50025855) został podzielony na 16 rozdziałów, a te z kolei na dalsze, bardziej szczegółowe
podrozdziały. Wyodrębnione zostały: l. opracowania ogólne, 2. twórcy - świątkarze i ich
wytwory, 3. krzyże, kapliczki, rzeźba, 4. krikśtai - specjalna odmiana krzyży nagrobnych
występująca jedynie w protestanckiej Małej Litwie, 5. pomniki kamienne i murowane,
6. góra krzyży 7. wyroby metalowe, 8. litewskie pomniki na obczyźnie (USA, Syberia,
RFN), 9. pomniki wzniesione po 1988 roku, 10. malarstwo, 11. grafika, 12. ceramika,
13. pisanki, 14. palmy wileńskie, 15. vetrunges (proporczyki na statkach rybaków na Zalewie Kurońskirn), 16. wycinanki. W dziale IX - "Święta kalendarzowe" (nr 5856-u304)
w rozdziałach 1-10 mamy rok obrzędowy od Adwentu, Wigilii i Gwiazdki zaczynając,
a na Zaduszkach kończąc. Poza tym: II. odpusty, 12. gromadkarze Małej Litwy, 13. zwyczaje różne. Dział X - "Rozrywki, muzyka etniczna" (nr 6305-u577), jest podzielony na
dwa rozdziały: l. gry, tańce, rozrywki, zabawki, 2. muzykanci i instrumenty muzyczne.
W dziale XI - "Wiedza" (nr 6578-u750) zgromadzono 1. wiadomości astronomiczne,
kalendarz, 2. meteorologia, 3. medycyna i weterynaria ludowa, 4. napisy na pomnikach.
Ostatni najmniejszy dział XII "Rewitalizacja kultury etnicznej" (nr 6751-u770), niemniej
obejmuje on trzy grupy zagadnień: 1. festiwale etnograficzne, 2. dni tradycyjnych rzemiosł,
3. inscenizacje wesel regionalnych.
Książkę zamykają indeksy: 1. indeks nazwisk - trzeba tu z uznaniem podkreślić, że
Autor wszystkie prace po rosyjsku zacytował w oryginalnej pisowni, a w indeksie zgrupował je w jednym miejscu po litewskich pracach danego autora, 2. indeks miejscowości
został rozbudowany, ponieważ Autor podał również określenia regionalne, co jednocześnie służy jako informacja obrazująca stopień zbadania poszczególnych regionów kraju.
Autor podał w przedmowie, że uwzględnił książki i artykuły z czasopism naukowych
i popularnonaukowych, nie precyzując bliżej kryteriów selekcji. Skądinąd wiadomo, że Milius pomijał jedynie artykuły z gazet codziennych. Tak też jest i w omawianej książce. Lista
częściej cytowanych czasopism obejmuje 48 tytułów z ostatniego półtora wieku, większość
litewskich, jeden niemiecki, dwa polskie ("Lud" i "Wisła") oraz cztery rosyjskie. Zupełnie
słusznie zastosowano tylko 18 skrótów, krótkie tytuły podając w całości. Jedyny tamże zastosowany skrót tytułu książki B. Buracasa jest bardzo przydatny dla zainteresowanych.
Byłem w wielkim kłopocie, zastanawiając się nad tzw. uzupełnieniami; wydaje mi się
na przykład, że zarejestrowana pod nr 2284 i 2285 Zygmunta Glogera Podróż Niemnem
(1888) i jej litewski przekład (1992) to jakby trochę za mało. Sięgnąłem więc do niezastąpionej dotychczas bibliografii: Stefan Dembe, Bibliografia pism Zygmunta Glogera,
Rocznik Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, IV, 1910, s. 252-312; przedruk
w: Zygmunt Gloger - badacz przeszłości i ziemi ojczystej, Warszawa 1978, s. 99-139.
Ku mojemu wielkiemu zdumieniu znalazłem korespondencje z Druskiennik (1871/2), Liszkowa (1876), pierwsze fragmenty dziennika podróży Niemnem (1873) oraz całą masę
lituaników pewnych i prawdopodobnych, bo np. trudno domyślić się, co kryje się pod
tytułem Z Augustowskiego, "Gazeta Warszawska", 1881, nr 278 - o jaką część byłej
guberni augustowskiej chodzi - okolic samego Augustowa, czy część litewską zw. Użnemune? Wobec tego wypada zgłosić apel do młodszego pokolenia badaczy, aby zajęło się
�317
krytyczną oceną spuścizny Glogera. Ze swojej strony sygnalizuję potrzebę zajęcia się
pisanymi w latach 1875-1879 korespondencjami Glogera z trzech wystaw rolniczo-przemysłowych na Żmudzi; doliczyłem się dwudziestu listów, a brałem pod uwagę tylko te,
które miały słowo "wystawa" w tytule. A pamiętać trzeba, że Gloger każdy swój tekst
wzbogacał o jakiś nowy szczegół.
Do działu III. 2 "Materiał etnograficzny w pamiętnikach" warto dodać Wspomnienia
z czasów, które przeżyłem Tomasza Dobszewicza (1807-1881), Kraków 1883, gdzie obok
skąpych wiadomości sensu stricto etnograficznych (rozdział III "Lud żmudzki", s. 34-51)
znajdujemy wiele ciekawych spostrzeżeń dotyczących samej Żmudzi, nie mówiąc już o tym,
że autor z dużym talentem opisuje wszystko, co widział, ciekawe są też charakterystyki spotkanych ludzi.
Podsumowując, należy stwierdzić, że otrzymaliśmy znakomicie wykonane dzieło, które
dzięki umiejętnie zastosowanym infonnacjom w języku angielskim, jest dostępne również dla osób nie znających języka litewskiego.
Skoro szczęśliwie złożyło się, że książka ukazała się akurat w 75. rocznicę urodzin Autora,
my również składamy najlepsze życzenia - Ad multos annos, Panie Profesorze!
I Witold Armon I
Ryszard R a d z i k, Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2000, ss. 30 l.
Autor pisząc książkę, wyznaczył sobie za cel rekonstrukcję procesów związanych
z ksztahowaniem się białoruskiej świadomości i odrębności narodowej. Analizuje przemiany społeczne zachodzące w wieku XIX, które doprowadziły do powstania procesów
narodowotwórczych. W ich konsekwencji uksztahował się naród białoruski. Praca składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy poświęcony jest zdefiniowaniu grupy etnicznej jako
społeczności zamkniętej, którą łączą więzy nawykowe, poczucie swojskości i odwoływanie się do tradycji oraz narodu - jako wspólnoty połączonej wizją kulturowo-historycznej jedności.
Rozdział drugi dotyczy procesów powstawania narodów Europy Środkowej w średniowieczu i renesansie. Ksztahowanie się narodów w Europie Zachodniej autor omówił
na przykładzie narodu francuskiego. Rozdział trzeci omawia przemiany, jakim ulegały
w XIX wieku społeczności białoruska i polska. Rozdział czwarty natomiast to analiza
stopnia etnicznej świadomości ludności białoruskiej (słabo wykształcona tożsamość narodowa zbliżała lud białoruski bardziej do wspólnoty lokalnej niż narodu). W rozdziale
piątym autor omawia proces ksztahowania się kultury białoruskiej na płaszczyźnie literackiej. Przedstawia twórczość między innymi: Wincentego Dunina-Marcinkiewicza, Wincentego Kalinowskiego oraz Franciszka Bohuszewicza.
Wiedzę zawartą w rozprawie autor czerpał z materiałów zastanych: pamiętników,
dokumentów drukowanych, dziewiętnastowiecznej prasy, zapisów folklorystycznych oraz
literatury białoruskiej.
Anna Torobińska -
ODIE PTL
�318
EtnografickY atlas, 1. Opera ethnologica 8, red. Josef Vafeka, Praha 1978, s. 255,
mapy. EtnografickY atlas, 2. Opera ethnologica 13, oprac. Vladimir Scheufler, Praha 1991,
s. 153, mapy. EtnografickY atlas Ćech, Moravya Slezska, oprac. Zdenek Martinek, Praha
2000, cz. l-s.
241, cz. 2 - mapy. Wydawca: Ustav pro etnografii a folkloristiku (Ceskoslovenska akademie ved), przemianowany w ostatnich latach na Etnologicky ustav Akademie ved Ceske republiky.
Zróżnicowanie tradycyjnej kultury narodów środkowej Europy można śledzić zestawiając mapy Atlasu kultury ludowej w Polsce, Polskiego atlasu etnograficznego oraz
atlasów: Atlas der deutschen Volkskunde, EtnografickY atlas Slovenska, Magyar neprajzi
atlasz i Osterreichischer Volkskundeatlas. Wolno natomiast wypełnia się "biała plama"
- obszar Czech, Moraw i Śląska (w granicach Republiki Czeskiej). I choć wiele starań
w tym zakresie poczyniła Drahomira Stninska i Jaroslav Kramafik, to etnologia czeska
zaniedbała tę tematykę, skupiając uwagę na problematyce kultury robotniczej. Mimo to
udało się wydać kilka prac, które ową plamę wypełniają.
Na tom pierwszy Etnografickeho atlasu składają się artykuły: J. Vafeka, EtnografickY atlas - jeho ukoly a cile; tegoż, Soucasny stav, cile a teoreticke problemy etnokartografickeho studia lidoveho stavitelstvi v ceskYch zemich; J. Kramafika, Problem regionalni diferenciace starsichforem ceske lidove kultury ve svetle dosavadnich rysiedku
etnokartografickYch snah. Część zasadniczą tomu stanowią trzy artykuły, które opracował Frantisek Sach: Pocatky orebneho nafadi v ceskYch zemich (od praveku do 15. stoleti); Typy radel v Ćechóch a na Morave; Rozsifeni ruchadla v ceskYch zemich po jeho
vynalezu ve dvacatf;ch letech 19. stoleli. Każdemu z artykułów F. Sacha towarzyszy jedna mapa. Szczególnie interesująca dla etnologa jest mapa przedstawiająca geografię typów radeł, gdyż autor wprowadził aż cztery przedziały czasowe: 1. przed 1620 r., 2. po
1620 r., 3. w końcu 1. połowy XIX w., 4. współcześnie, przy czym trzy pierwsze "przekroje" chronologiczne opracował posługując się materiałami archiwalnymi, a czwarty
sporządził w oparciu o materiały z badań etnograficznych i kwerendę muzealną. Cenną
dla badacza jest również mapa ukazująca rozmieszczenie szczególnego rodzaju pługa
znanego i w polskiej literaturze pod nazwą ruchadło, który zaczął się szerzyć na ziemiach Czech i Moraw w latach 20. XIX w. F. Sach oparł mapę na materiałach archiwalnych z lat 1843-1848. Na tej mapie znajdujemy także informacje dotyczące geografii
innych pługów. Autor uwzględnia również częstotliwość występowania różnych odmian
pługów w kategoriach: "rzadko", "na równi z innymi", "przeważające", "forma wyłączna". Omawianej mapie towarzyszą rysunki, co czyni ją bardzo czytelną.
Tom drugi Etnografickeho atlasu przygotował Vladimir Scheufler. Ten tom poświęcony został rzemiosłu według stanu z końca XIX w. W oparciu o dane archiwalne autor
przedstawił pięć map poświęconych produkcji (wyrobom) z kamienia, metali, szkła, drewna, materiałów konfekcyjnych, koszykarstwu, plecionkarstwu (z rogożyny i słomy), wyrobowi mioteł, fajek, sit, szczotek, czyszczeniu i darciu pierza, obróbce rogu, wyrobowi
rękawic, szewstwu, wyrobowi siodeł i rzemieni, a także wyrobowi papierowych toreb
i innych przedmiotów, sztucznych kwiatów, introligatorstwu, wyrobowi zabawek, opłatków, malarstwu. Te skomplikowane obrazy znalazły swoje czytelne odbicie na szóstej
(nie numerowanej) mapie syntetycznej.
Ostatnio wydany tom trzeci nosi tytuł EtnografickY atlas Ćech, Moravy a Slezska
i podtytuł Remeslna, domacM a manufakturni vyroba a obchod v Ćechóch v.letech 1752-1756. Jego autor Zdenek Martinek ograniczył się, jak widzimy, do obszarów czeskich.
Część pierwsza tomu stanowi obszerny komentarz do 37 map zamieszczonych w części
drugiej. Wśród tych map znajdujemy także mapę młynów wietrznych w Czechach (bez
podania typologii).
�319
Prezentowane tu pierwsze trzy tomy Etnografickeho atlasu z pewnością są bardzo
wartościowe dla odtwarzania dziejów czeskiej kultury. Dużo mniej natomiast sąprzydatne do studiów porównawczych z wykorzystaniem atlasów z krajów ościennych. Poza
wspomnianą mapą wiatraków, która znajduje swoje odpowiedniki w Atlas der deutschen
Volkskunde i Polskim atlasie etnograficznym (mapa A. Szymańskiego w tomie przygotowanym do druku) oraz niektórym i narzędziami ornymi (mapa w: Etnografickj atlas, t. 1)
brak tematów, które można by porównać. Pozostaje nadzieja, że w następnych zapowiadanych przez kolegów czeskich tomach pracownicy Etnologickeho ustavu przedstawią
więcej map, które dadzą się porównać z tematami opracowanymi w pozostałych środkowoeuropejskich atlasach etnograficznych.
Zygmunt Kłodnicki
Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich
kamienic czynszowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 38, Łódź 2000, ss. 199.
Opcja badawcza i teoretyczna przyjęta w pracy sytuuje się w nurcie antropologii codzienności. Codzienność rozpatrywana jest tutaj jako warstwa kulturowej rzeczywistości, którą wypełniają zdarzenia i zachowania typowe (powtarzalne), "mające określony
przedmiot, mieszczące się w określonej przestrzeni i czasie, wśród określonego zestawu
rekwizytów, wymagających od uczestników określonego sposobu zachowania". Świat
codzienności to świat społecznie definiowany i indywidualnie, subiektywnie doświadczany w konkretnej przestrzeni, którą może być dom lub miejsce publiczne. Przyjęte dla
potrzeb analitycznych rozprawy kategorie i pojęcia ujmowane są zgodnie z propozycjami wypracowanymi na gruncie geografii humanistycznej, etnologii, socjologii, historii
i filozofii. Kluczowe założenia zbudowane są przez autorkę w oparciu o rozróżnienie
pojęć "przestrzeni i miejsca", gdzie to ostatnie wyodrębniane jest z przestrzeni w procesie doświadczania przez człowieka rzeczywistości, w której żyje na co dzień. Buduje on
w ten sposób sensy miejsc, aby porządkować i hierarchizować swój kulturowo-społeczny świat w jego warstwie symbolicznej.
Praca składa się z dwóch części. W pierwszej opisane są sposoby nadawania znaczeń
przestrzeni i miejscom w różnych kulturach w różnym czasie. Uwaga autorki koncentruje się wszelako na społeczeństwach zwanych przez etnologów prymitywnymi, tradycyjnymi czy ludowymi. Celem jest wyróżnienie uniwersalnych sposobów traktowania przestrzeni i pokazania - w odniesieniu do szerokiego spektrum badań przeprowadzanych
przez antropologów w Europie i poza nią - jak człowiek przez swoje różnorodne działania sprawia, że przestrzeń przeobraża się w miejsce.
Druga część to studium przypadkujednej z łódzkich kamienic czynszowych. Te szczególne pod względem architektonicznym obiekty powstawały w XIX w. i w okresie międzywojennym. Budowane były zazwyczaj na planie prostokąta, tworząc zamknięte podwórka-studnie otoczone z trzech stron oficynami, do których dochodzi się bramą od
ulicy. Kilkudziesięcioletnie dziś domy zamieszkiwane są m.in. przez osoby o swoistej
"przedłużonej pamięci miejsc". Wyobrażenia takich "zasiedziałych domowników" na temat
miejsc składających się na ich orbis interior stały się przedmiotem etnograficznej eksploracji autorki.
Materiały empiryczne gromadzono w latach 1997-1999, wykorzystując technikę wywiadu narracyjnego.
Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL
�320
Wiesław P u ś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793-1914, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2001, ss. 270.
Książka dotyczy roli, jaką pełniła ludność żydowska w rozwoju Łodzi, ukazanej na
tle osiągnięć Niemców i Polaków do roku 1914. Praca została napisana na podstawie
materiałów archiwalnych, znajdujących się w Archiwum Państwowym w Łodzi, artykułów w prasie łódzkiej, kalendarzach, a także prac magisterskich powstałych w latach 1990-1995 w Instytucie Historii UL.
W rozdziale pierwszym autor opisuje przyczyny wzmożonego napływu do Łodzi imigrantów, w tym Żydów, Niemców i Polaków. Był to przede wszystkim szybki rozwój gospodarczy miasta, głównie przemysłu włókienniczego. Ludność żydowska była skazana na
wiele niedogodności (obarczona dodatkowymi podatkami: od mięsa koszernego, od produkcji i wyszynku trunków, od dzierżawy nieruchomości, pozbawiona praw politycznych
i cywilnych), które jednak nie zdołały powstrzymać napływu tej ludności do atrakcyjnego
ośrodka przemysłowego. Ludność żydowska w 40% utrzymywała się z handlu i działalności finansowej, w 38% z przemysłu i rzemiosła i w 10% z zajęć dorywczych i służby.
Ciekawym zagadnieniem jest sprawa nazwisk, które na początku związane były
z miejscem pochodzenia lub zamieszkania, np. Dawid Warszawer (z Warszawy). Często
do imion dodawano tzw. otczestwo, czyli imię ojca, np. Dawid Salomonowicz (syn Salomona). Potem zakazano używania otczestwa jako nazwiska. Po trzecim rozbiorze wprowadzono zarządzenie o nadaniu nazwisk wszystkim Żydom. Magistraty poszczególnych
miast nadawały wtedy głównie nazwiska niemieckie.
Rozdział drugi dotyczy wkładu Żydów w rozwój gospodarczy miasta. W ich posiadaniu w omawianych okresie znajdowało się 88% finn handlowych (głównie szynki, ale
też sklepy i stragany). Ważną rolę dla przemysłu, rzemiosła i handlu pełniły Towarzystwa
Pożyczkowo-Oszczędnościowe zakładane również przez Żydów. Nieco niższy był ich udział
w rzemiośle, chociaż fabryki Poznańskiego, SiJbersteina czy Rosenblatta zajmowały czołowe pozycje nie tylko w Łodzi, ale również w całym Królestwie Polskim.
W rozdziale trzecim autor omawia udział ludności żydowskiej w rozwoju kulturalnym miasta. Dzięki niej w Łodzi powstały pierwsze księgarnie, zaczęły wychodzić gazety. Pierwszym łódzkim pismem żydowskim był "Łodzier Wicbła" (Łódzkie Pismo Humorystyczne). Architekci: Dawid Lande, Gustaw Landan-Gutenteger byli twórcami budowli fabrycznych, pałaców i kamienic. Dzięki nauce w chederach 75 % ogółu ludności
żydowskiej potrafiło czytać.
W rozdziale czwartym autor opisuje działalność i rolę gminy żydowskiej w życiu religijnym i społecznym swoich mieszkańców. Omawia działalność Łódzkiego Żydowskiego
Towarzystwa Dobroczynności, rolę lekarzy pochodzenia żydowskiego w powstaniu stacji Pogotowia Ratunkowego, sierocińców i szpitali. Do roku 1862 Żydzi pozbawieni byli
praw politycznych, dlatego ich aktywność na tym gruncie rodzi się dopiero pod koniec
XIX wieku. W tym okresie angażują się w działalność organizacji socjalistycznych: Żydowską Organizację PPS, SDKPiL oraz PPS-Lewicę.
Anna Torobińska - ODIE PTL
Ewa W Y s o c k a, Religijność a tolerancja. Obszary zależności, Zakład Wydawniczy
"Nomos", Kraków 2000, ss. 294.
Celem pracy postawionym przez autorkę jest odpowiedź na pytanie: jaki wpływ na
poziom tolerancji wobec odmienności ma rodzaj i stopień zaangażowania religijnego?
�321
Podmiotem badań była młodzież akademicka z różnych kierunków studiów w województwie katowickim.
Książka składa się z ośmiu rozdziałów, które poprzedza wstęp; zakończona jest podsumowaniem, wydzieloną bibliografią oraz aneksami, w których umieszczono kwestionariusze i wyniki przeprowadzonych analiz w formie tabel.
W części teoretycznej autorka dokonuje przeglądu podstawowych pojęć dotyczących
religii i religijności, prezentuje definicje tolerancji, mechanizmy kształtowania się postaw tolerancyjnych i nietolerancyjnych oraz dokonuje przeglądu wcześniejszych badań
dotyczących tolerancji i jej braku.
W części empirycznej przedstawia rezultaty swoich badań, w których uwzględniła
następujące zmienne: płeć, wiek, rok studiów, miejsce zamieszkania i pochodzenie społeczne, które wyznaczają stopień postaw tolerancyjnych lub nietolerancyjnych.
W celu przejrzystego ukazania wyników badań, autorka przedstawia je w szczegółowych wyliczeniach procentowych ujętych w tabelach lub rozrysowanych w"słupki".
Anna Torobińska :- ODIE PTL
Duchowość i religijność kobiet dawniej i dziś, red. Elżbieta Pakszys i Liliana Sikorska, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000, ss. ISO.
Książka składa się z dwóch części. Część pierwsza dotyczy pobożności władczyń
i uczonych kobiet w średniowieczu w Polsce i Europie. W części drugiej omówiono duchowe przesłania mistyczek i karmelitanek średniowiecza i baroku. Po każdym tekście
ich autorzy podają bibliografię. Poszczególne części poprzedza wprowadzenie, zamyka
streszczenie w języku angielskim oraz informacje o autorach.
Celem pracy jest ukazanie charakteru mistycyzmu kobiet i cech wyróżniających
kobiecą duchowość, podporządkowaną męskiej dominacji w kulturze, w której odmawiano kobietom obecności. Uwidacznia się to w zdecydowanym preferowaniu przez tradycję spuścizny dokonań męskich przedstawicieli chrześcijańskiej duchowości. Poszczególni autorzy artykułów wydobywają osiągnięcia i dorobek duchowy kobiet niejako
z ukrycia, ignorowany często w kulturze. Mimo wszystkich trudności, kobiety w każdej
epoce dążyły do świętości. W omawianym okresie zazwyczaj dopiero po wypełnieniu
swoich ról społecznych - jako żony i matki - mogły zrealizować swoje pragnienia
związane z osiąganiem transcendencji.
Książka jest rezultatem sesji zorganizowanej przez Interdyscyplinarny Zespół Badawczy Problemów Kobiet Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, zatytułowanej:
"Kulturowe uwarunkowania płci/rodzaju". Odbyła się ona 18 marca 1998 roku w Instytucie Filozofii UAM.
Anna Torobińska - ODIE PTL
Piotr K o wal s k i, Chleb nasz powszedni. O pieczywie w obrzędach, magii, literackich obrazach i opiniach dietetyków, Wrocław 2000, ss. 249.
Praca poświęcona jest antropologicznej historii pieczywa w kulturze. Korzystając
z materiałów etnograficznych, archiwizujących XIX-wieczną kulturę ludową Polski (m.in.
czasopismo "Wisła", rozprawy H. Biegeleisena, S. Ciszewskiego, K. Moszyńskiego) autor
�322
odczytuje i interpretuje znaczenia nadawane różnym formom pieczywa, pojawiającym
się w obrzędach dorocznych i świętach rodzinnych. Mówi o tym trzeci rozdział książki,
w którym kontekstowo opisana jest symbolika chleba w czasie świąt Bożego Narodzenia, Wielkanocy i rytuałów przejścia, takich jak wesele czy pogrzeb. W warstwie teoretycznej tej części pracy podstawowe założenia zbudowane są w oparciu o "trójkąt kulinarny" - teorię klasyfikacji pokarmów C. Levi-Straussa przybliżoną w rozdziale pierwszym. Mieści on również - podobnie jak rozdział drugi rozprawy - rozważania na
temat uniwersalnych (ogólnokulturowych) funkcji pokarmów, w szczególności zaś chleba. Przedstawione są tutaj znaczenia pieczywa w aktach rytualnej ofiary i jego obecności
w mitach. Z kolei funkcjonalne aspekty symboliki pieczywa w kulturze magicznej ukazane są szczegółowo w rozdziale piątym, gdzie opowiada się o chlebie jako apotropeionie,
jego wykorzystaniu w medycynie ludowej i wróżbach.
Rozdziały szósty i siódmy traktują o współczesnych obrazach chleba. Analiza literatury, filmu, reklamy i potocznych wyobrażeń na temat spożywania pieczywa dokonana
jest w oparciu o tezę o znakowych i estetycznych motywacjach leżących u podstaw działań współczesnego człowieka. Zastąpiły one dawne symboliczne wartościowanie świata,
a widoczne są wyraźnie na przykład w języku, gdzie napotykamy na obfitość chlebowych metafor, alegorii czy metonimii.
Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL
V Konferencja Slowińsko-Kaszubska.
Materiały z konferencji, Rowy 4-5 września
1998, red. Wojciech Łysiak, Wydawnictwo "Eko", Poznań 1999, ss. 240.
Pracajest zbiorem 23 artykułów będących materiałami z konferencji, która odbyła się
4 i 5 września 1998 roku w Rowach. Motywem przewodnim konferencji były problemy
dawnej i współczesnej kultury ludowej ze znaczną przewagą problemów historycznych.
Do pierwszych z zagadnień omawianych w tomie należy rozwój zainteresowań ludoznawczych na terenie Pomorza Zachodniego do roku 1939. W kolejnym artykule autorka
omawia przyczyny intensyfikacji oskarżeń o czary - na przykładzie Sydoni von Borcke
- pod koniec średniowiecza i na początku renesansu - epoki kojarzonej z odkryciami
geograficznymi, wynalazkiem diuku i rozkwitem humanizmu. Następnym tematem rozważań jest myślenie kategoriami mitu w konstruowaniu podań o pomorskich rodach.
Z innego referatu dowiedzieć się można o słupskim święcie ,,zakręconego toru", które upamiętnia udzielenie pomocy przez cech szewski swojemu ukochanemu władcy - księciu
Ernestowi von Croy. Kolejny autor snuje opowieść o kamiennych krzyżach pokutnych.
O kulcie zmarłych i stosunku do śmierci obecnie oraz na przełomie XIX i XX wieku
opowiada następny artykuł; nie pomija on omówienia nagrobków, koron śmierci i epitafiów. Inny autor zajął się folklorem, który przedstawia na przykładzie legend i podań,
których źródłem jest Góra Zamkowa i zamek w Bytowie.
Ludowy humor został ukazany na przykładzie folklorystycznych anegdot charakteryzujących Ottona von Bismarcka.
Z artykułu opartego na własnych badaniach terenowych autorki wyłanig się obraz życia
codziennego we wsiach położonych nad jeziorami Gardno i Łebsko do roku 1939. Niejako uzupełnieniem poprzedniego jest następny referat - dotyczący kultury duchowej
i społecznej ludności pochodzenia polskiego, zamieszkującej powiat słupski w latach
1890-1945. Kolejne wystąpienie jest omówieniem polityki rządu Rzeczypospolitej wobec ludności zamieszkującej wschodnie tereny Pomorza Zachodniego.
�323
Trzy referaty dotyczyły kolejno: genezy Kaszubów, tworzenia tożsamości i odrębności kaszubskiej oraz mniejszości narodowych na ziemi bytowskiej po 1945 r.
Tematami kolejnych opracowań są zagadnienia sąsiedztwa niemieckiego w historii
Kaszub, wizerunek Niemców oraz niemieckiego dziedzictwa w kulturze kaszubskiej, za.gadnienia związane z kształtowaniem się tożsamości regionalnej, budownictwem oraz
rozwojem muzealnictwa skansenowskiego na omawianych terenach. Pracę zamyka indeks nazwisk.
Anna Torobińska - ODIE PTL
"Narodopismi revue" 1996-2001, red. Jan Krist, Ustav lidove kultury ve Strainicach.
Omawiane pismo ukazuje się od 1990 r. (numerację poszczególnych zeszytów wprowadzono od roku następnego). Kwartalnik "Narodopisna revue" jest kontynuacją dawniejszych "Narodopisnych aktualit". Wydawca - Ustav Iidove kultury ve Strainicach
znany jest jako organizator międzynarodowych festiwali folkorystycznych. Przez parę
lat było to jedyne pismo folklorystyczno-etnologiczne
na Morawach (w 1992 r. Vaclav
Frolec założył pismo "Ethnologia Europae Centrali s", mające zresztą inne etnologiczne
cele na oku). Roczniki 1990-1995 zostały już zrecenzowane przez Jarmilę Palickovą
w "Slovenskym narodopisie" (t. 44, 1996, s. 267-269), a autorka przedstawiła historię
kształtowania się tego pisma, zatem poniżej przedstawię ważniejsze informacje o następnych numerach.
Redaktorem pisma jest folklorysta Jan Krist, a w składzie rady redakcyjnej znajdują się
znani także w Polsce etnolog Richard Jerabek (Brno) i folklorystka Eva Krekovicova (Bratysława). Recenzowane pismo jest kwartalnikiem, a poszczególne zeszyty liczą po cztery
arkusze.
Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że redakcji udaje się utrzymywać monotematyczny charakter znacznej części zeszytów. I tak np. nr 111996 poświęcono morawskiemu regionowi Hana, nr 211996 dotyczy międzynarodowego festiwalu folklorystycznego
w Strażnicy, nr 1/1997 informuje o regionie cieszyńskim, nr 3-4/2000 zawiera artykuły
z zakresu etnologii miasta, nr 1/200 I dotyczy ubiorów, a nr 4/2000 poświęcono agroturystyce.
Układ pisma nie jest do końca ustabilizowany; na początku zamieszczane są studia
i eseje, potem znajdujemy tematykę przemian w tradycji, refleksje, kronikę osobową,
informacje o festiwalach, konferencjach, wystawach i innych wydarzeniach oraz recenzje. Od paru lat pismo jest dodatkowo ilustrowane (wkładka z fotografiami). Dodajmy
tu, że szata graficzna pisma jest interesująca.
W omawianych numerach dominuje tematyka folklorystyczna i etnologiczna z obszaru Moraw. Nierzadko pojawiają się artykuły lub informacje związane z Polską. Piotr
Kowalski opublikował studium Polska zemanska literatura jako pramen kpoznani
lidove kultury 17. stoletź (nr 1-2/2000), Eva Pavlikova przedstawiła artykuł Ce§i v Polsku a ćeske narodnź stereotypy (nr 9/1999), Jan M. Krist napisał o dwóch festiwalach
folklorystycznych w Zielonej Górze, a J. Jancai' o Tygodniu Kultury Beskidzkiej w 1996
roku. Opublikowano również recenzję książki J.W. Rączki, Architektura drewniana (Kraków 1990).
Zadbano o zamieszczanie wykazu publikacji związanych z tematyką etnologiczną
i folklorystyczną obszaru Moraw; bibliografia za lata 1995-1997 ukazała się w nr 4/1999,
�324
za rok 1998 w nr 21200 l; a za rok 1999 w nr 4/200 l. W serii towarzyszącej kwartalniko- .
wi ukazała się również bibliografia "Narodopisml reVue 1990-2000" (Straznic,e 2001).
W rezultacie mamy do czynienia z cennym dla etnologów i folklorystów pismem. D0dajmy na koniec, że Ustav Iidove kultury ve Straznicach prowadzi wymianę recenzowanego pisma z kilkudziesięcioma instytucjami w ponad 20 krajach, wśród nich również
z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym.
Zygmunt Klodnicki
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbfafadfc807edc9d97b3cd06869c394.pdf
a87853cf1a752f4b623eaaa933127d0e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5063
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4697
Title
A name given to the resource
Kronika / LUD 2002 t.86
Description
An account of the resource
LUD 2002 t.86, s.325-366
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 86, 2002
V.
KRONIKA
77. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW
POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO,
JASTARNIA, 21 CZERWCA 2001 r.
Walne Zgromadzenie Delegatów otworzyła Prezes ZG PTL prof. dr hab. Dorota Simonides, serdecznie witając zebranych i dziękując Oddziałowi PTL w Gdańsku za zaproszenie. W imieniu Oddziału Gdańskiego uczestników WZD powitała mgr Wiktoria
Blacharska oraz mgr Mirosław Kulik. Oddział Gdański po raz trzeci organizuje zjazd
PTL, jednak po raz pierwszy na Półwyspie Helskim.
Prezydium Zarządu Głównego w osobach prezesów prof. dr hab. Doroty Simonides
i dr. Andrzeja Stawarza oraz sekretarza generalnego dr. Jerzego Adamczewskiego wręczyło przedstawicielom Oddziału Toruńskiego dyplom z podziękowaniem za zorganizowanie zjazdu PTL w Toruniu w 2000 roku. Prezes Zarządu Gl. przedstawiła program
obrad WZD, do którego włączono wniosek prof. Z. Jasiewicza i projekt nowych legitymacji członkowskich.
Minutą milczenia uczczono zmarłych: p. Marię Cabalską z Krakowa, Zdzisława Pyzika z Katowic oraz Stanisława Szymańskiego z Warszawy.
Uroczyście wręczono dyplom honorowego członka PTL dla p. Aleksandry Tyszkowej, która w br. obchodzi So-lecie pracy w PTL. Dyplom odebrała prezes Oddziału Krakowskiego, dr Anna Spiss, która wcześniej przedstawiła sylwetkę A. Tyszkowej.
Do Komisji Wnioskowej zaproponowano prof. Teresę Smolińską, dr Annę Spiss
i mgr Alfreda Gaudę.
Protokół z 76. WZD PTL w Toruniu odczytała mgr K. Kaczko (w załączeniu). Sprawozdanie Sekretarza Generalnego za okres od 23 września 2000 do 21 czerwca 200 l
odczytał dr Jerzy Adamczewski (w załączeniu). Sprawozdanie skarbnika za okres jw.
przedstawił mgr Zbigniew Toroński, Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił dr Wojciech Sadowski. Komisja postuluje udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu. Sprawozdanie OdiE odczytała mgr P. Suchecka. Dyskusję zainicjował dr Andrzej
Stawarz, który zreferował pismo prof. Zbigniewa Jasiewicza, proponującego zmianę nazwy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na Polskie Towarzystwo Etnologiczno-Ludoznawcze. Zarząd Główny zwrócił się z prośbą o przeprowadzenie dyskusji w oddziałach.
Natomiast zespół, który miał opracować założenia Słownika Etnograficznego, nie miał
sposobności, żeby się spotkać. Kilka osób pracuje indywidualnie nad koncepcją, która
przyjęta została w toku wspólnej dyskusji.
Rozważając wniosek prof. Z. Jasiewicza, prof. D. Simonides podkreśliła historyczność nazwy towarzystwa, mgr Wiktoria Blacharska zauważyła, że terminy "etnologia"
i "ludoznawstwo" w zasadzie się pokrywają, więc dodawanie określenia "etnologiczno"
do ludoznawczego nie ma sensu. Z drugiej strony kilka tysięcy etnologów w Polsce nie
utożsamia się z ludoznawstwem, a z etnologią. Dr Anna Spiss jest przeciwna zmianie
nazwy historycznej, dr Janusz Kamocki stwierdził, że dla cudzoziemców istotnajest nazwa
towarzystwa, podawana w języku angielskim (czy francuskim), która zawiera nazwę'
�326
"etnologia". Dr Wojciech Sadowski uważa, że bardziej chodzi o treść niż o nazwę. Skoro treść się nie zmienia, po co zmieniać nazwę. Prof. D. Simonides podkreśliła, że przy
ogólnym krachu pracy społecznej, zmiana nazwy nie wpłynie na zaangażowanie młodych etnologów. Mgr Maria Parnowska, także przeciwna zmianie nazwy towarzystwa,
uważa, że to, iż młodzież studiująca nie wie nic o PTL i jego tradycji, jest winą kadry
dydaktycznej. Zapytała, czy PTL ma swoją stronę internetową? Jeżeli nie, należałoby
zaprojektować ją, wprowadzając także nazwę obcojęzyczną. Prof. D. Simonides proponuje przygotowanie w/w materiału.
Na pytanie dr A. Spiss o stan ilościowy PTL stwierdzono, że w ciągu kilkunastu lat
ilość członków PTL zmalała o połowę.
Zapoznano obecnych na WZD z projektem legitymacji członkowskiej, którego wykonanie uchwałą 76. WZD w Toruniu powierzono mgr Alfredowi Gaudzie. Projekt zatwierdzono, proponując jedynie usunięcie czarnej obwódki. Dr Anna Spiss podkreśliła, że
legitymacje są potrzebne chociażby w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, gdzie członkowie PTL mają wolny wstęp.
Po wysłuchaniu sprawozdania sekretarza generalnego, sprawozdania finansowego,
przedstawionego przez skarbnika, wystąpienia Głównej Komisji Rewizyjnej i jej wniosku o udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu w okresie sprawozdawczym, delegaci jednogłośnie przyjęli sprawozdanie z działalności merytorycznej i sprawozdanie
finansowe za rok 2000 i udzielili Zarządowi Głównemu absolutorium za okres sprawozdawczy. Następnie wysłuchano sprawozdań Oddziałów Terenowych i Kół Zainteresowań.
Wnioski Komisji Wnioskowej przedstawiła prof. T. Smolińska:
l. Komisja ponowiła wniosek ze Zjazdu w Toruniu (2000 r.) dotyczący opracowania
koncepcji Słownika Etnograficznego przez powołany w tym celu zespół redakcyjny;
2. Komisja ponowiła wniosek o weryfikację liczby oddziałów PTL, gdyż kilka z nich
nie przejawia w ostatnich latach aktywności;
3. Po przesłaniu kserokopii listu prof. dr. hab. Zbigniewa Jasiewicza z wnioskiem
dotyczącym zmiany nazwy naszego Towarzystwa prócz dyskusji na tegorocznym WZD
stwierdzono, iż należy poddać go szerokiej debacie we wszystkich oddziałach w terenie;
4. Komisja przedłożyła wniosek mgr Marii Parnowskiej z Oddziału warszawskiego
o założenie strony internetowej o działalności PTL wraz z ofertą wydawniczą Towarzystwa;
5. Komisja poparła wniosek, zaakceptowany przez Zarząd Główny PTL, aby nawiązać współpracę w zakresie wydawania książek w wersji elektronicznej, w sieci internetowej, z Internetowym Domem Wydawniczym In Book Sp. z 0.0. w Dąbrowie Górniczej;
6. Komisja przedłożyła wniosek, który został przegłosowany na posiedzeniu Zarządu Głównego PTL, aby zwiększyć cenę "Literatury Ludowej" z 4,00 zł na 8,00 zł nr 4/5
- 16,00 zł;
7. Na wniosek prof. dr hab. Zygmunta Kłodnickiego postanowiono, że 78. WZD
PTL w roku 2002 odbędzie się w Cieszynie. Odpowiedzialnym za zjazd będzie prof.
Kłodnicki; chęć współpracy zgłosił Oddział w Bielsku-Białej.
Wniosek jednogłośnie zaakceptowano.
Krystyna Kaczko
�327
SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO
POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO
W OKRESIE: WRZESIEŃ 1999 - MAJ 2002 r.
Skład prezydium Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wyłoniony na LXXV Walnym Zgromadzeniu PTL w Gołotczyźnie koło Ciechanowa pozostał
bez zmian i jest następujący:
prezes
wiceprezes
wiceprezes
sekretarz generalny
zastępca sekretarza
skarbnik
zastępca skarbnika
-
prof. dr hab. Dorota Simonides,
prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska,
dr Andrzej Stawarz,
dr Jerzy Adamczewski,
mgr Krystyna Kaczko,
mgr Zbigniew Toroński,
dr Magdalena Rostworowska.
Stan zatrudnienia w biurze przy Zarządzie Głównym przedstawia się następująco:
-
mgr Paulina Suchecka - dyrektor biura (archiwum) - cały etat,
Anna Lubańska - główna księgowa - 112 etatu,
mgr Jadwiga Kłodnicka - dyrektor biblioteki naukowej - 3/4 etatu,
Bożena Wrońska - magazyny - cały etat.
Główną Komisję Rewizyjną stanowią:
dr Anna Kowalska-Lewicka - przewodnicząca oraz jako członkowie: mgr Maria
Pamowska i dr Wojciech Sadowski.
W skład Sądu Koleżeńskiego wchodzą:
Dr Stanisław Chmielowski - przewodniczący oraz jako członkowie: mgr Aleksandra Wojciechowska i mgr Irena Wronkowska.
W 2002 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym. Numer pozycji rejestru: 0000059069, numer wpisu: WR. VI
NS-REJ. KRS/2205/1I352.
Tegoroczne LXXVIII Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie ma charakter sprawozdawczo-wyborczy
i połączone zostało
z sesją naukową "Pogranicza kulturowe i pogranicza etniczne w środkowej Europie".
Organizatorami zjazdu oraz sesji są Zarząd Główny, organizujący się Oddział w Cieszynie, Oddział w Bielsku Białej oraz Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie.
W okresie sprawozdawczym odbyło się sześć posiedzeń prezydium ZG oraz dwa
posiedzenia Rady Wydawniczej.
Najważniejsze zadanie organizacyjne wykonane w okresie sprawozdawczym to przeniesienie siedziby Zarządu Głównego PTL z ul. Szewskiej na ul. Koszarową. Jak wiadomo, od dawna siedziba Zarządu Głównego oraz biura znajdowały się w obiekcie należącym do Uniwersytetu Wrocławskiego. Za użytkowanie tych pomieszczeń PTL nie płaciło czynszu. Budynek przy ul. Szewskiej 36 przeznaczony został do remontu kapitalnego.
Jako obiekt zastępczy wskazano budynek biblioteki Wydziału Nauk Społecznych przy
ul. Koszarowej 3. Zakres wykonanych działań w związku z przeprowadzką był bardzo
szeroki. Należało zorganizować, skoordynować oraz wykonać prace związane z pako-
�328
waniem, transportem, demontażem i montażem regałów i mebli, przewożeniem książek.
Archiwalia i księgozbiory liczą ponad 40000 woluminów. Prace prowadzone były na przełomie 2000/2001 i w pierwszym kwartale 2001 roku.
Cały majątek Towarzystwa przewieziono w 12 dni. W marcu przystąpiono do zagospodarowania nowych pomieszczeń o powierzchni ok. 300 m2; są one mniejsze i niższe od
tych na ul. Szewskiej, dlatego też część księgozbioru nie będzie udostępniona aż do momentu powrotu do poprzedniej siedziby. Zajmowane pomieszczenia pozwalają na bieżące
funkcjonowanie biura i częściową działalność biblioteki. Termin zakończenia remontu
budynku przy ul. Szewskiej planowany był na czerwiec br. i zgodnie z zapewnieniami
władz Uniwersytetu Wrocławskiego, mieliśmy tam powrócić, jednakże pojawiły się fakty
niepokojące.
Otóż na ręce prof. Simonides wpłynęło pismo nr DA/412/2002
z dn.l4.05.2002 r. rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, Prof. Romualda Gellesa, w którym zostaliśmy poinformowani, że ze względu na zmianę użytkownika budynku przy
ul. Szewskiej termin zakończenia prac ulegnie przesunięciu. Rektor proponuje przeniesienie biblioteki PTL do siedziby Biblioteki Głównej Uniwersytetu, której budowa ma rozpocząć się w tym roku. Do tego czasu rektor proponuje przenieść naszą bibliotekę
z ul. Koszarowej do przejętego przez Uniwersytet budynku dawnej szkoły podstawowej
przy ul. Kuźniczej 48. 23 maja razem z p. Pauliną Suchecką i p. Jadwigą Kłodnicką obejrzeliśmy te pomieszczenia, w których ewentualnie znalazłaby się biblioteka Towarzystwa.
Stwierdziliśmy, iż z wielu powodów absolutnie nie nadają się one na bibliotekę posiadającą tak cenny księgozbiór. Pani Prezes, opierając się na naszych uwagach i wnioskach,
wystosowała pismo do Rektora z wnioskiem o pozostaniu przy poprzednich ustaleniach,
tj. powrotu do budynku przy ul. Szewskiej 36. Sprawa jest więc nadal nie rozwiązana.
Oczekujemy teraz na kolejny krok ze strony Uniwersytetu Wrocławskiego.
Działalność finansowa
Sprawy finansowe za okres sprawozdawczy omawia szczegółowe sprawozdanie
skarbnika. Tutaj podaję jedynie kilka podstawowych danych. Wpływy w poszczególnych
latach stanowiących okres sprawozdawczy przedstawiały się następująco:
Rok
1999
2000
2001
I kwartał 2002
Wpływy
205.999,19
232.711,64
251.677,18
14.163,00
% w stosunku do
roku poprzedniego
112,7
112,96
107,89
Jedynie wpływy
ze sprzedaży
Najważniejsze pozycje wśród wpływów to, niezmiennie od kilku lat, dotacja celowa
KBN oraz wpływy ze sprzedaży wydawnictw.
Dofinansowanie
z Komitetu Badań Naukowych:
Rok
1999
2000
2001
2002
Wielkość
144.250
161.175
163.400
150.575
% w stosunku do
roku poprzedniego
139
111,73
101,38
92,15
�329
Wpływy ze sprzedaży wydawnictw:
Rok
1999
2000
2001
I kwartał 2002
Wielkość
36.097,67
41.366,77
32.168,20
14.163,00
% w stosunku do
roku poprzedniego
78,59
114,59
87,43
W ciągu ostatnich pięciu lat największe wpływy ze sprzedaży wydawnictw były
w roku 1998 - 45.926 zł. Przypomnieć należy, iż z pieniędzy przyznanych przez KBN
dofinansowana jest działalność wydawnicza oraz funkcjonowanie Biblioteki Naukowej
i Archiwum Naukowego. Z pieniędzy pochodzących ze sprzedaży wydawnictw finansowane jest wynagrodzenie pracowników biura (księgowa, magazynier).
Po stronie kosztów w poszczególnych latach zanotowano:
Rok
1999
2000
2001
I kwartał 2002
Wydatki
202.600,02
228.870,60
201.611,08
24.710,00
% w stosunku do
roku poprzedniego
109,05
112,96
88,08
Najważniejsze pozycje po stronie kosztów to wynagrodzenie
i koszt druku wydawnictw.
pracowników
biura
Koszty wynagrodzenia osobowego wraz z pochodnymi:
Rok
1999
2000
2001
Wielkość
84.259,80
96.812,59
92.089,56
% w stosunku do
roku poprzedniego
107.67
114,89
95,12
Rok
1999
2000
2001
Wielkość
69.920
86.850
60.933,26
% w stosunku do
roku poprzedniego
118,1
124,21
70,15
Koszty druku wydawnictw:
Na dzień 31.12.2001 saldo środków pieniężnych wynosiło 74.427 zł i zawierało zobowiązania na kwotę 60.475 zł, czyli Zarząd Główny posiadał na dzień 1.01.2002 r. wolne środki pieniężne w wysokości 13.952 zł. Sytuacja finansowa PTL jest tragiczna. Pra-
�330
cownice zatrudnione w biurze przy Zarządzie Głównym do dnia 20 maja otrzymywały
wynagrodzenia jedynie za pierwsze 3 miesiące tego roku. Komitet Badań Naukowych
nie przekazał jeszcze przyznanego dofinansowania. Jedynym źródłem finansowania wszelkiej działalności jest więc w tej chwili tylko sprzedaż wydawnictw.
Uposażenia pracownic biura przy Zarządzie Głównym (brutto):
l. Paulina Suchecka - 1.922,00;
2. Anna Lubańska - 1.146,00 (1/2 etatu);
3. Jadwiga Kłodnicka - 1.200 (3/4 etatu);
4. Bożena Wrońska - 1.329.
Działalność wydawnicza
Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest wiceprezes, dr Andrzej Stawarz. W okresie sprawozdawczym Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wydało następujące pozycje
książkowe:
A.· Periodyki:
o "Lud",
t. 83, 84, 52;
o "Literatura
Ludowa", t. 43, 44, 45;
o "Łódzkie
Studia Etnograficzne", t. 38 - G. Karpińska, Miejsce wyodrębnione ze
świata, t. 39 :..- K. Kaniowska, Opis. Klucz do rozumienia kultury, t. 40 - R. Dzięcielski, Ludowe obrazy miasta. Inspiracje Bystroniowskie.
B. Serie wydawnicze:
o Prace
i Materiały Etnograficzne: t. 32 - D. Świtała-Trybek, Święto i zabawa.
Odpusty parafialne na Górnym Śląsku; t. 33 - K. Lach, Wierzenia, zwyczaje i obrzędy.
Folklor pogranicza polsko-czeskiego.
o Biblioteka
Popularnonaukowa:
t. 13 - B. Bazielich, Odzież i strój ludowy
w Polsce; t. 14 - E. Berendt, Przydrożna i podniebna. Sakralna sztuka ludowa Ziemi
Kłodzkiej XVII -XIX w.
o Komentarze
do Polskiego Atlasu Etnograficznego: t. 5 - Zwyczaje, wierzenia
i obrzędy pogrzebowe.
o Atlas Polskich
Strojów Ludowych: t. 33 - J.Wielek, Strój Górali Łąckich; t. 34
- B. Bazielich, Strój wilamowicki.
o Archiwum
Etnograficzne: t. 36 - J. Świętek, Brzozowa i okolice Zakliczyna nad
Dunajcem. Obraz etnograficzny - zbiór z lat 1897-1906 - część 3, 4 i5.
o Biblioteka
Zesłańca: Stanisław i Zygmunt Chmielewscy, Zapiski niebohaterskich
przeżyć w sowieckiej niewoli.
W roku 2002 planowane jest wydanie kolejnych tomów. Do Komitetu Badań Naukowych wnioskowano o:
"Lud" - dofinansowanie w wysokości 29.875 zł. (koszt: 33,000), otrzymano 24.000
(w zeszłym roku - 24.000);
"Literatura Ludowa" - wnioskowano o 50.940 (koszt 53.100), otrzymano 24.000
(w zeszłym roku 27.000);
"Łódzkie Studia Etnograficzne - wnioskowano o 16.900 (koszt 23.150), otrzymano
6.525 (w zeszłym roku 9.600);
B. Bazielich, Strój rozbarski - wnioskowano o 21.600 (koszt 28.600), otrzymano 12.000;
A. Lebeda, Wiedza ... (Komentarze do PAE, t. VI) - wnioskowano o 52.700 (koszt
62.700), otrzymano 12.000;
�331
A. Drożdż, Pomoc wzajemna (Komentarze do PAE, t. VII) (koszt: 52.000), otrzymano 19.200.
wnioskowano o 48.000
Wszystkie wydawnictwa dotowane sąprzez Komitet Badań Naukowych. Po raz pierwszy od kilku lat w roku 2001 możliwe wydawało się otrzymanie dotacji z Ministerstwa
Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Stosowne umowy podpisano na dofinansowanie
"Literatury Ludowej" i rocznika "Łódzkie Studia Etnograficzne" w sumie na 17.000 zł.
Powyższa dotacja, zgodnie z umową, miała być przekazana do dnia IS lipca 2001 roku.
Ostatecznie ministerstwo przekazało na konto PTL dotację w dniu 31.12.200 I roku. 7 stycznia 2002 r. kwota ta została ministerstwu zwrócona. Jej wydatkowanie przez
parę ostatnich godzin ubiegłego roku było niewykonalne.
Obrót wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie sprawozdawczym przedstawiał się następująco:
na koniec 1999 roku stan ilościowy wydawnictw - 64250 egzemplarzy na kwotę
234.865,05;
na koniec 2000 roku - 63694 egzemplarzy na kwotę 271.460 zł;
na koniec 2001 roku - 62916 egzemplarzy na kwotę 266.821,80 zł.
Największe zapasy magazynowe to książki z serii "Biblioteka Zesłańca", na początku lat dziewięćdziesiątych drukowane w kilkutysięcznych nakładach.
Cena "Literatury Ludowej" pozostająca bez zmian od 1994 r. została od roku 2002
podniesiona do 8 zł. za każdy numer (numer podwójny - 16,00).
.
Warto przypomnieć, że wpływy ze sprzedaży pokrywają niektóre koszty funkcjonowania biura przy Zarządzie Głównym, m.in. Wynagrodzenie pracowników.
Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego
Bibliotekę prowadzi mgr Jadwiga Kłodnicka. Do księgozbioru gromadzone są publikacje z zakresu etnografii, etnologii oraz ważniejsze opracowania z nauk pokrewnych:
archeologii, historii, socjologii, językoznawstwa i antropologii. Biblioteka powiększa swoje
zbiory poprzez zakupy, wymianę, dary i publikację PTL. W okresie sprawozdawczym
księgozbiór powiększył się o 954 woluminy i liczy ich obecnie 40272. Zakupiono 158
woluminów, z wymiany krajowej i zagranicznej otrzymano ich 552, z darów - 210,
a z własnych wydawnictw - 34. Głównym źródłem pozyskiwania książek jest wymiana,
którą Polskie Towarzystwo Ludoznawcze prowadzi z 38. instytucjami krajowymi i 160.
instytucjami zagranicznymi. Wymiana zapewnia stały dopływ najnowszej zagranicznej
literatury etnograficznej, zwłaszcza czasopism. Dzięki wymianie publikacje PTL docierają do najważniejszych ośrodków naukowych, muzeów i zagranicznych towarzystw
naukowych. W okresie sprawozdawczym w czytelni udostępniono 6210 woluminów, na
zewnątrz wypożyczono 1783. Te cyfry uwidaczniają, jak bardzo cenny i zarazem potrzebny jest księgozbiór Towarzystwa. Dodać należy, iż obecnie nie jest udostępniony
cały księgozbiór. Zbiory biblioteczne w chwili obecnej nie są nawet w JA wykorzystywane. Są bowiem spakowane po przewiezieniu z ul. Szewskiej. Obecnie zajmowane pomieszczenia są zbyt małe, aby można rozpakować i udostępnić cały księgozbiór. Tegoroczna dotacja z KBN to 20.000 zł. jako dofinansowanie wymiany czasopism. Wnioskowaliśmy o 110.000 zł. W roku ubiegłym otrzymaliśmy 60.000 zł.
Sprawa biblioteki PTL i jej ·trudności lokalowych została poruszona w krótkim artykule autorstwa Joanny Mielewczyk w "Słowie Polskim" z dnia 10.05.2002 r.
�332
Archiwum Naukowe
Archiwum prowadzi mgr Paulina Suchecka. W związku z przeniesieniem siedziby
ZG archiwum jest spakowane i zgodnie z wykazem liczy 202 paczki. Jedynie wyjątkowo
poszczególne numery inwentarzowe są udostępnione, a także wykorzystywane do bieżącej
działalności. Z Komitetu Badań Naukowych otrzymaliśmy na rok 2002 dofinansowanie
w kwocie 5.000 zł przy wniosku o 21.000 zł. W roku ubiegłym otrzymaliśmy - 6.000 zł.
Oddziały
W okresie sprawozdawczym w szeregi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 84 nowych członków:
• Oddział Północno-Mazowiecki
- 22 osób
• Oddział Kraków
- 15
• Oddział Łódź
- 11
• Oddział Śląski
- 9
• Oddział Gdańsk
- 6
• Oddział Warszawa
- 6
• Oddział Lublin
- 5
• Oddział Toruń
- 3
• Oddział Mszana Dolna
- 2
• Oddział Wrocław
- 2
• Oddział Poznań
- 2
• Oddział Bielsko-Biała
- l
Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanych jest obecnie 19 oddziałów. Najmłodszym
jest Oddział Północno-Mazowiecki
funkcjonujący przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie. Dyrektor biura wystosowała w dniach 22.08.2001 i 28.0\.02 ostateczne pisma do oddziałów PTL w Zamościu, Łańcucie, Zakopanem i w Koszalinie, które to oddziały od kilku lat nie dawały znaków istnienia i jakiejkolwiek działalności, przypominające o obowiązkach oddziału wynikających ze statutu Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego. Odpowiedziała jedynie Maria Fornal - prezes Oddziału w Zamościu.
Zwróciła się z prośbą o zawieszenie działalności Oddziału ze względu na trudną sytuację
finansową. Pozostałe pisma pozostały bez odpowiedzi. W związku z powyższym, zgodnie z § 37 ust. 9 w powiązaniu z § 50 ust. 3, Prezydium wystąpi z wnioskiem do Zarządu
Głównego o rozwiązanie Oddziałów w Łańcucie, Zakopanem i Koszalinie.
Zgodnie z § 52 ust. 5 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Zarząd Oddziału składa sprawozdanie z działalności statutowej i finansowej.
1. Sprawozdanie z działalności merytorycznej do dnia 23.05. br. przysłało w tym
roku 9 oddziałów, w 200 I - 4 a w 2000 - 9. Regularnie czynią to oddziały w Lublinie,
Wrocławiu, Krakowie oraz Oddział Śląski;
2. Listę delegatów na LXXVlII Walne Zgromadzenie Delegatów w Cieszynie przysłał oddział w Lublinie, Łodzi, Bielsku-Białej, Wrocławiu i Gdańsku. Przypominam, iż
zgodnie z § 24 ust. 2 statutu "Do udziału w Walnym Zgromadzeniu Delegatów upoważniają delegatów listy podpisane przez przewodniczących walnych zgromadzeń członków
oddziałów, na których wybrano delegatów";
3. Bieżące raporty finansowe nadesłano z oddziałów: Łódź, Wrocław, Opoczno, Poznań, Opole, Mszana Dolna, Gdańsk, Lublin, O/Śląski;
4. Wykaz Członków opłacających składki przysłano z oddziałów: Wrocław, Opoczno, Poznań, Opole, Gdańsk, Bielsko-Biała, O/Śląski;
5. Fotografie do nowych legitymacji Zarząd Główny otrzymał z oddziałów: Bielsko-Biała, Lublin, Gdańsk, O/Śląski.
�333
W okresie sprawozdawczym trzem osobom nadano godność Członka Honorowego
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: mgr Aleksandrze Jacher- Tyszkowej, prof.
Witoldowi Nowoszowi i prof. Zygmuntowi Kłodnickiemu.
Łódzki Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej kierowany społecznie przez
prof. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską otrzymał w tym roku dofinansowanie z KBN na
opracowywanie bibliografii międzynarodowej w wysokości 7.450 zł. - zgodnie z wnioskiem (w roku ubiegłym 6.700) oraz na opracowywanie bazy danych do bibliografii polskiej - 3.500 wobec wnioskowanych 6.260.
Zatwierdzony został wzór nowej legitymacji członkowskiej
zdjęcie) Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
(zawierającej
również
Jerzy Adamczewski
78. WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO, CIESZYN 7 CZERWCA 2002 r.
78. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego miało charakter
sprawozdawczo-wyborczy. Połączone było z sesją naukową pt. "Pogranicza kulturowe
i pogranicza etniczne w środkowej Europie". Organizatorami Zgromadzenia byli Zarząd
Główny PTL, Oddział PTL w Cieszynie, Oddział PTL w Bielsku-Białej oraz Uniwersytet Śląski - Filia w Cieszynie.
Obrady otworzyła Prezes Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego prof. Dorota Simonides. Przywitała przybyłych członków Towarzystwa oraz zaproszonych gości. Następnie zebranych powitała Rektor-elekt Filii Uniwersytetu Śląskiego
w Cieszynie prof. Halina Rusek.
Na ręce prezes Oddziału PTL w Gdańsku mgr Wiktorii Blacharskiej prof. D. Simonides wręczyła podziękowanie za zorganizowanie 77. WZD PTL w Jastarni.
Prezes ZG PTL prof. D. Simonides poddała pod głosowanie zebranych zaproponowany porządek obrad 78. WZD PTL, który został przyjęty jednogłośnie.
Na przewodniczącą Zgromadzenia zaproponowała prof. Barbarę Bazielich, a na protokolanta mgr Małgorzatę Orlewicz. Obie kandydatury zostały zaaprobowane przez delegatów WZD.
Do Komisji Mandatowej zaproponowano następujące osoby: dr. Janusza Kamockiego, mgr Marię Parnowską, mgr Krystynę Kaczko. Delegaci jednogłośnie zaakceptowali
skład Komisji Mandatowej. Przewodniczącym Komisji został dr J. Kamocki.
Do Komisji Wnioskowej zaproponowano następujące osoby: dr Annę Spiss, dr. Jana
Święcha, prof. Teresę Smolińską. Delegaci jednogłośnie zaakceptowali skład Komisji.
Przewodniczącym został dr J. Święch.
Sekretarz generalny ZG PTL - dr Jerzy Adamczewski przedstawił sylwetki zmarłych członków PTL: Wojciecha Bohdanowicza-oroszemego
- założyciela i prezesa
Koła Ormian OIPTL, w Gdańsku (O.PTLlGdańsk). Wojciecha Józefa Błaszkowskiego
- długoletniego członka, założyciela w 1975 roku OIPTL w Gdańsku; od 1991 roku
członka honorowego PTL, Heleny Burchard - archeologa, pracownika naukowego Instytutu Kultury Materialnej PAN w Krakowie (O. PTL w Krakowie), Moniki Gruchma-
�334
nowej - filologa, dialektologa, językoznawcy, nauczyciela akademickiego (O. PTLlPoznań), Aleksandra Widery - członka Związku Literatów Polskich, poety, krytyka teatralnego, autora audycji radiowych "Od Gogolina do Cieszyna" (O. PTL/Śląski), Teresy Szwedkowicz - kolekcjonera, nauczycielki plastyki w szkołach w Opocznie (O. PTLI
Opoczno), Leona Ter-oganiana - anglisty, inicjatora zakładania kół przyjaciół Ormian,
długoletniego prezesa Koła Przyjaciół Ormian przy O. PTLlWarszawa, Szubertza Petusbaja - folklorysty, Wiktora Gusiewa - członka honorowego PTL - z Sankt Petersburga, folklorysty. Zgromadzeni uczcili pamięć zmarłych członków PTL minutą ciszy.
Sprawozdanie z działalności ZG PTL w okresie wrzesień 1999 - maj 2002 złożył
sekretarz generalny dr Jerzy Adamczewski. Przedstawił skład Prezydium ZG PTL, Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego. Poinformował, że w 2002 roku PTL
zostało zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym (związane to jest z nową ustawą o stowarzyszeniach). Omówił najważniejsze zadania organizacyjne: przeniesienie
siedziby biura, biblioteki, archiwum, podręcznego magazynu wydawnictw z ul. Szewskiej we Wrocławiu na ul. Koszarową do budynku biblioteki Wydz. Nauk SpoI. Uniwersytetu Wrocławskiego, działalność finansową, wydawniczą, biblioteki im. J. Czekanowskiego, archiwum naukowego oraz działalność oddziałów PTL, których jest 19.
W okresie sprawozdawczym przyjęto do PTL 84 członków, godność członka honorowego PTL nadano trzem członkom.
Sprawozdanie finansowe ZG PTL od 25 września 1999 roku do 7 czerwca 2002 roku
złożył skarbnik ZG PTL mgr Zbigniew Toroński. Sprawozdanie finansowe uzupełnia
sprawozdanie sekretarza generalnego. Przedstawia dane o dochodach, wydatkach oraz
stanie magazynowym książek. Wpływy pochodzą ze składek członkowskich, sprzedaży
wydawnictw oraz dotacji na działalność naukową i wydawniczą. Jest to dofinansowanie
konkretnych zadań, z których należy dokładnie rozliczać się. Składki są do dyspozycji
Oddziałów PTL. Środki ze sprzedaży wydawnictw przeznaczone są na utrzymanie biura
ZG PTL we Wrocławiu oraz płace pracowników administracyjno-finansowych.
Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej
w Łodzi złożyła prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, która społecznie kieruje Ośrodkiem we współpracy z mgr Małgorzatą Wilbik. Ośrodek otrzymuje niewielkie dotacje
z Komitetu Badań Naukowych.
Główna komisja Rewizyjna w składzie dr Anna Kowalska-Lewicka i dr Wojciech
Sadowski w dniach 14-16 maja 2002 roku przeprowadziła kontrolę całokształtu działalności PTL od 9 czerwca 2001 do 14 maja 2002 roku. Przedmiotem kontroli była działalność biura ZG PTL, finanse, biblioteka, archiwum, dział wydawnictw, działalność
organizacyjna i naukowa, realizacja zadań statutowych (głównie § 11 i 36), realizacja
wniosków 77. WZD PTL 2001. Stwierdzono, że mimo wielu trudności Towarzystwo
działa zadowalająco, bez zakłóceń, ale mniej aktywnie. Związane jest to z sytuacją
finansową spowodowaną zmianą ustawodawstwa w zakresie finansowania stowarzyszeń.
Komisja wyraża uznanie dla personelu biura ZG PTL i biblioteki i wnioskuje o nagrodę
roczną·
GKR zwraca się do Członków PTL o nadsyłanie do biblioteki w formie darów własnych publikacji.
W oparciu o analizę całokształtu działalności Główna Komisja Rewizyjna stawia
wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jednocześnie dziękuje za włożony wkład pracy.
�335
Dyskusję otworzyła prof. B. Bazielich, podkreśliła, że ogromny dorobek Towarzystwa stworzony został dzięki pracy społecznej członków. Nowa ustawa o stowarzyszeniach skomplikowała dalszą działalność. Prof. Zbigniew Jasiewicz zwrócił uwagę, że należałoby pomyśleć o pozycji etnologa: PTL nie jest popularne w środowisku akademickim. Następuje przerwanie tradycji. Należy zastanowić się, w jaki sposób dotrzeć do
współczesnych etnologów. Proponuje powołanie zespołu w składzie: prof. D. Simonides, prof. Z. Kłodnicki, prof. T. Smolińska, dr J. Święch. Pani Prezes prof. D. Simonides
proponuje wystosowanie apelu do Komitetu Nauk Etnologicznych i kierowników katedr
i instytutów etnologii przy uniwersytetach o propagowanie i popularyzowanie idei PTL.
Nawiązując do sprawozdania skarbnika, stwierdziła, że KBN nie dotuje i nie wspiera
działalności statutowej Towarzystwa. Prof. B. Kopczyńska-Jaworska, dr A. Kowalska-Lewicka i dr Anna Spiss zastanawiały się, jaką drogę obrać, aby pozyskać młodych
członków PTL.
Na podstawie złożonych sprawozdań: sekretarza generalnego dr. Jerzego Adamczewskiego, skarbnika Zarządu Głównego PTL mgr. Zbigniewa Torońskiego i przewodniczącej Głównej Komisji Rewizyjnej - dr Anny Kowalskiej-Lewickiej
zostało udzielone
absolutońum Zarządowi Głównemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Na sali było
obecnych 39 delegatów. Wniosek został przyjęty jednogłośnie.
Do Komisji Skrutacyjnej zaproponowano następujące osoby: mgr Katarzynę Różycką, mgr Wiktorię Blacharską, dr. Wojciecha Sadowskiego. Delegaci jednogłośnie zaakceptowali skład komisji. Przewodniczącą została mgr K. Różycka.
Wybór nowych władz Towarzystwa - wyniki wyborów:
Komisja Skrutacyjna przedstawiła wyniki głosowania. Głosowało 38 delegatów; do
Zarządu Głównego PTL zaproponowano następujące osoby, które otrzymały podczas głosowania następującą liczbę głosów:
prof .. D. Simonides
prof. Zygmunt Kłodnicki
dr Jerzy Adamczewski
prof. Teresa Smolińska
dr Magdalena Rostworowska
prof. Zbigniew Jasiewicz
prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska
dr Anna Spiss
mgr Krystyna Kaczko
mgr Zbigniew Toroński
dr Andrzej Stawarz
mgr Alfred Gauda
mgr Anna Nadolska-Styczyńska
dr Barbara Kołodziejska
Teofila Latoś
37
35
34
34
33
32
32
32
3D
3D
28
25
25
24
19
W związku z tym, że do ZG PTL powinno wejść 12 osób, panie T. Latoś i B. Kołodziejska nie zostały wybrane w skład Zarządu Głównego. Dokonano ponownego głosowania w sprawie A. Nadolskiej-Styczyńskiej
i A. Gaudy, którzy otrzymali tę samą ilość
głosów. Do Zarządu Głównego wszedł A. Gauda. Zastępcami członków ZG PTL zostały
panie: dr A. Nadolska Styczyńska i dr B. Kołodziejska.
�336
Do Głównej Komisji Rewizyjnej zaproponowano następujące osoby, które otrzymały następującą ilość głosów:
l. dr Anna Kowalska-Lewicka
34
2. mgr Małgorzata Orlewicz
30
3. dr Janusz Kamocki
26
4. mgr Paweł Schmidt
22
W skład Komisji Rewizyjnej nie został wybrany Paweł Schmidt.
Do Sądu Koleżeńskiego zaproponowano następujące osoby, które w głosowaniu otrzymały następującą liczbę głosów:
l. dr Jan Święch
33
2. mgr Maria Parnowska
32
3. dr Stanisław Chmielowski
29
4. mgr Elżbieta Oficjaiska
18
Do Sądu Koleżeńskiego nie wybrano E. Oficjaiskiej.
Sprawozdania ze swojej działalności złożyły następujące Oddziały PTL: Bielsko-Biała,
Gdańsk, Bytom, Łódź, Kraków, Opoczno, Mszana Dolna, Opole, Lublin, Poznań, Toruń,
Warszawa, Wrocław, Zielona Góra, Zamość. Pn-Mazowiecki.
Maria Parnowska postulowała, aby zabezpieczyć, przejąć do archiwum PTL, dokumentację likwidowanych oddziałów.
Odnośnie zjednywania młodych osób dla działalności w PTL M. Pamowska wskazała potrzebę utworzenia strony internetowej dla Towarzystwa.
Teresa Smolińska zaproponowała, aby podziękować osobie (student), która zajmuje
się upowszechnianiem/rozprowadzaniem
wydawnictw PTL przez internet.
Przewodniczący Komisji Wnioskowej przedstawił złożone propozycje. Delegaci nie
zaakceptowali propozycji przedłużenia kadencji Zarządu Głównego do 4-5 lat, pozostaje 3-letni okres kadencji ZG PTL.
Do realizacji zaakceptowano następujące wnioski:
a. Podjęcie próby załatwienia bezpłatnego wstępu do muzeów dla członków PTL
przez poszczególne oddziały na swoim terenie.
b. Zwalnianie z obowiązku płacenia składek członkowskich - decyzją oddziału.
c. Przejęcie dokumentacji likwidowanych oddziałów.
d. Złożenie podziękowania osobie rozprowadzającej wydawnictwa PTL przez internet.
e. Opracowanie programu zachęcającego młodych naukowców do wstępowania do PTL.
f. Przygotowanie odwołania od decyzji KBN ograniczającej dotację dla biblioteki.
g. Wyraźne zaznaczenie w zaproszeniach na kolejne Zjazdy PTL, że zapraszani są
wszyscy członkowie Towarzystwa, a nie tylko delegaci.
79. Walne Zgromadzenie PTL odbędzie się w 2003 roku w Słubicach.
Nowe władze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ukonstytuowały się w następujący sposób:
PREZYDIUM
ZARZĄDU GŁÓWNEGO
prezes
wiceprezes
wiceprezes
-
PTL:
prof. Dorota Simonides
prof. Zygmunt Kłodnicki
prof. Teresa Smolińska
�337
wiceprezes
sekretarz generalny
zastępca sekretarza gen.
skarbnik
zastępca skarbnika
-
dr Andrzej Stawarz
dr Jerzy Adamczewski
dr Anna Spiss
mgr Zbigniew Toroński
dr Magdalena Rostworowska
:~ZŁONKOWIE ZARZĄDU GŁÓWNEGO PTL:
prof. Zbigniew Jasiewicz
prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska
mgr Krystyna Kaczko
mgr Alfred Gauda
GŁÓWNA KOMISJA REWIZYJNA:
przewodnicząca
zastępca przewodniczącej
członek
-
dr Anna Kowalska-Lewicka
dr Janusz Kamocki
mgr Małgorzata Orlewicz
SĄD KOLEŻEŃSKI:
przewodniczący
- dr Stanisław Chmielowski
członek
- mgr M~ria Pamowska
członek
- dr Jan Swięch.
Wybrana pani Prezes - prof. Dorota Simonides podziękowała za okazane zaufanie
i w imieniu nowo wybranych władz Towarzystwa zapewniła o zaangażowaniu się członków Zarządu Głównego PTL w funkcjonowanie i rozwój Towarzystwa.
Prezes zaprosiła zebranych do udziału w konferencji naukowej (8.06.2002 r.) i wycieczce programowej po Śląsku Cieszyńskim.
mgr Małgorzata Orlewicz
"ETNICZNOŚĆ A RELIGIA" KONFERENCJA
INTERDYSCYPLINARNA,
POZNAŃ 15-16 LISTOPADA 2001 r.
W dniach 15-16 listopada 200 I roku na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu miała miejsce konferencja "Etniczność a religia", poświęcona zagadnieniom interpretacji związków spajających tożsamość etniczną i narodową z wyznaniem oraz analizy wzajemnych sprzężeń etniczności i religii, które ujawniają się w różnorodnych
kontekstach sytuacyjnych, uwarunkowaniach historycznych, geopolitycznych i społecznych we współczesnym świecie.
Zorganizowanie interdyscyplinarnych obrad stało się możliwe dzięki współpracy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Komitetu Nauk Etnologicznych PAN
oraz Zakładu Badań Narodowych PAN w Poznaniu. Godny odnotowania jest fakt, że
tegoroczna konferencja stanowi kontynuację, prowadzonych już od kilku lat, poznańskich spotkań poświęconych kwestiom etnicznym, na których do tej pory poruszano zagadnienia etnicznej tożsamości, wielokulturowości czy renesansu etnicznego.
�338
Dwudniowe obrady podzielone zostały na cztery sesje tematyczne, w których udział
wzięli przedstawiciele głównych ośrodków krajowych, reprezentujący różnorodne dyscypliny naukowe, co w efekcie dało możliwość wnikliwego spojrzenia na zagadnienie
związków zachodzących na linii etniczność - religia z różnych perspektyw badawczych.
Aktualność, a jednocześnie złożoność problematyki skupionej wokół dwóch kluczowych pojęć, zawartych w tytule konferencji, bez wątpienia wpływa na fakt, iż stały się
one swoistym signum naszych czasów. Zagadnienia różnic kulturowych, widocznych nie
tylko w obrębie wieloetnicznych państw, jednoznacznie wskazują, że fundamentalne linie podziałów społecznych przebiegają właśnie na osi etniczność - religia. Z drugiej
strony, bezkrytyczne łączenie wyznania z etnicznością prowadzić może tylko do powstania fałszywych stereotypów w rodzaju "Polak-katolik".
Czynnikiem wewnętrznym, decydującym o identyfikacji etnicznej, staje się zatem, co
niejednokrotnie podkreślali prelegenci powołujący się na wyniki przeprowadzonych przez
siebie badań terenowych, deklaracja samych zainteresowanych, czyli osobiste świadectwo przynależności do grupy etnicznej czy konfesyjnej oraz jednoczesna akceptacjajednostki przez tę wspólnotę. Dodatkowo sytuacja zewnętrzna, np. dążenie do uzyskania
pełnej autonomii politycznej przez daną grupę etniczną czy próby budowania własnych
struktur państwowych - wpływają na ponowną konstrukcję tożsamości etnicznej wspólnoty w oparciu o tradycję, odwołanie się do zbiorowych, etnicznych bądź narodowych
symboli oraz mitów i ich bohaterów.
Tak szeroko zakrojoną problematykę konferencji otworzył referat inauguracyjny
Etniczność i religia -formy i poziomy powiązań prof. G. Babińskiego (Instytut Studiów
Polonijnych i Etnicznych UJ), w którym autor naświetlił teoretyczne dylematy związane
w dużej mierze z intuicyjnym posługiwaniem się instrumentarium pojęciowym dotyczącym narodu, narodowości i etniczności w szczególności, rozłącznego ujmowania dla celów
analitycznych dwóch ostatnich pojęć. Wprowadzenie, w imieniu Komitetu Nauk Etnologicznych, wygłosił prof. Z. Jasiewicz (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM).
Tematyka pierwszego dnia konferencji w dużej mierze odnosiła się do obszaru Polski i krajów ościennych - Rosji, Ukrainy, Słowacji, dotykając problematyki mniejszości religijnych oraz ich identyfikacji etnicznej zarówno w aspekcie historycznym. Referat prof. J. Lewandowskiego (Instytut Historii UMCS), Grekokatolicy Podlasia i Chelmszczyzny w XIX wieku - Polacy, Rusini, Rosjanie czy "tutejsi", dr T. Gładkowskiego,
Tożsamość etniczna i narodowa na Śląsku na przykładzie protestanckiej grupy lokalnej
oraz prezentujący nowatorską perspektywę odczytywania religijnej identyfikacji - referat prof. A. Palucha (Instytut Socjologii UJ) 'Pietas' i 'impietas', czyli o redefiniowaniu
etnicznej i religijnej tożsamości w byłej Galicji, diagnozowały również sytuację obecną.
Do tej ostatniej grupy należy wystąpienie dr J. Nowaka (Instytut Socjologii UJ) Grekokatolicy- tożsamość etniczna Rusinów Słowacji, Polski i Ukrainy. Zagadnienie wpływu greckokatolickiej wspólnoty na kształtowanie się świadomości narodowej Ukraińców podjął
dr M. Melnyk, reprezentujący Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.
Faktem jest, że bez względu na wartości i osiągnięcia etyczne wyznań chrześcijańskich większość Polaków przywiązana jest do katolicyzmu, widząc w nim jedną z cech
wyróżniających ich zbiorowość narodową. Pewne jest również to, że większe społeczności katolickie, reprezentujące osobne kultury narodowe, mają swoje miejsca kultu sanktuaria, które stają się symbolami własnej kultury, łącząc jej aspekt religijny z narodowym. Powyższą zależność - wartości religijne a narodowe, przedstawiła w referacie
Patriotyczno-polityczne
aspekty funkcjonowania miejsca świętego dr K. Marciniak (ln-
�339
stytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM), odwołując się do estetyczno-symbolicznej sfery Sanktuarium w Licheniu.
Analizę czynnika integracji bądź destabilizacji, jaką pełnić może określony system
wierzeń, podjęli dr B. Pactwa oraz dr M. Dziewierski z Instytutu Socjologii UŚ, na
przykładzie mniejszości ukraińskiej w Polsce. Mechanizm ten zobrazowała również
dr M. Michalska (Katedra Etnologii U. Wrocł.) w referacie Etniczność - religia - pogranicze. Przypadek Zaolzia.
Sesję popołudniową otworzył prof. A. Posem-Zieliński (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM) referatem Między konfliktem a wzmocnieniem. Religia a etniczność w kontekście emigracyjnym. Przykład Polonii amerykańskiej. Prelegent, na
podstawie analizy katolickiej społeczności robotników parafii Świętego Krzyża, wskazał
na dwustronną relację, jaka występuje pomiędzy etnicznością a religią podczas procesu
adaptacji w środowisku emigracyjnym. Z jednej strony, instytucja Kościoła pełni rolę
integrującą, będąc substytutem zarówno małej, jak i "wielkiej ojczyzny", ułatwiając tym
samym przebieg procesu amerykanizacji. Z drugiej jednak strony, rudymentarne cechy
etniczne mogą negatywnie wpływać na proces wrastania emigranta w nową rzeczywistość kulturową, wywołując stany konfliktowe.
Kolejna referentka, dr A. Chwieduk (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
UAM), w wystąpieniu Alzaccy katolicy. Od regionalnej odrębności do magii - analiza
postaw, na podstawie szeroko zakrojonych badań terenowych przeprowadzonych wśród
społeczności alzackiej, zarysowała zagadnienie elementarnego myślenia magicznego.
Dodatkowo, jak wskazała, w sferze identyfikacji regionalnej, casus Alzatczyków wyznacza interesujący z punktu widzenia tożsamości tej grupy pogranicza narodowego trop łącząc wyznanie z etnicznością.
W ramach popołudniowej sesji pierwszego dnia obrad odczytany został referat
dr. T. Marciniaka (Instytut Socjologii UMK) Rola osoby świętego w zawłaszczaniu symbolicznej przestrzeni etnicznej, w którym autor ukazał niezaprzeczalną rolę, jaką odgrywają osoby-symbole - święci w podtrzymywaniu wzajemnej więzi spajającej członków grupy etnicznej w perspektywie makrospołecznej czy regionalnej.
Drugi dzień konferencji otworzyła sesja koncentrująca się wokół etniczności i religijności na obszarze państw Azji Środkowej. Syndrom emancypacji narodów byłego Związku
Radzieckiego oraz proces formowania się świadomości in statu nascendi stał się punktem wyjścia dla refleksji prof. L. Mroza (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
UW), który w referacie Etnos przebudzony (procesy narodowościowe w obszarach byłego ZSRR) syntetycznie przedstawił problem grup etnicznych i narodowościowych poszukujących dróg dalszego rozwoju, kładąc przy tym nacisk na posiadany status narodowy
bądź dążenie do jego przyznania.
Fakt upadku Związku Radzieckiego równoznaczny jest z upadkiem budowanej przez
dziesięciolecia tożsamości, zgodnie z którą dawne etniczne i religijne identyfikacje miały zostać zastąpione budowanym w procesie ateizacji etosem homo sovieticus, czyli człowieka radzieckiego. Kres imperium sowieckiego spowodował zatem załamanie się oficjalnych struktur i wartości, na miejscu których pojawiły się zjawiska umocnienia tożsamości narodowej oraz silnej manifestacji własnej odrębności, wspartej na fundamencie
ciągłości historycznej grupy. Przykładem wyżej zarysowanych procesów, przybierających
postać odrodzenia szamanizmu na terenie Republiki Sacha (Jakucja) bądź zwrócenia się
w kierunku islamu jako "religii przodków", były kolejne referaty.
Prof. E. Nowicka oraz dr P. Trzciński (Instytut Socjologii UW) w referacie Rola religii w budowaniu więzi narodowych na Syberii zwrócili uwagę uczestników na prze kra-
�340
czający granice grupy charakter szamanizmu, którego renesans widoczny jest od początku lat dziewięćdziesiątych na terenach Republiki Buriacji oraz Jakucji. Fenomen ten
zdiagnozowali jako udaną próbę instytucjonalizacji religii, a tym samym umocnienia tożsamości narodowej, w której najważniejszajest świadomość przynależności, pozwalająca na odbudowanie etniczności pełnej, dzięki której system wierzeń staje się rdzeniem
nowej tożsamości.
Kwestie skupione wokół islamu jako głównego czynnika integrującego grupę etnicznąporuszył prof. H. Jamsheer (Katedra Studiów Bliskowschodnich Instytutu Historii UJ),
wskazując na integracyjną funkcję islamu w kontekście historycznym w referacie Islam
a tożsamość narodowa Arabów oraz dr M. Gawęcki (Instytut Wschodni UAM)
w wystąpieniu Islam a etniczność w Azji Środkowej. Ostatni prelegent potwierdził unifikującą rolę religii szczególnie wówczas, gdy granice podziałów religijnych pokrywają
się z układem stosunków międzyetnicznych. Jak powszechnie wiadomo, w różnych warunkach różne cechy etniczne przejmują zadanie utrzymania odrębności grupy, a w procesie identyfikacji etnicznej na omawianym obszarze to właśnie islam stanowi jeden
z głównych elementów konstytuujących etniczność. Z wystąpieniem dr. Gawęckiego korespondował komunikat P. Jessy (doktorant IEiAK UAM) Wpływ islamu na kształtowanie i rozwój tożsamości etnicznej Kazachów. Jego zdaniem swoisty paradoks pojęciowy
występujący na terenie Kazachstanu - "uważać się za muzułmanina i być jednocześnie
zdeklarowanym ateistą", świadczy o sile tradycji islamu, który jako ostatnia warstwa
religijna na stałe wpisał się w kazachski etnos. Takie ujęcie problemu doprowadza do
utożsamienia narodowości z konfesyjnością, uwidaczniając zależność między religią
a procesem etnicznego odrodzenia.
W referacie Wpływ relacji między Kościołem i państwem w Gruzji na kształtowanie
się narodu gruzińskiego, który poprzedzał dyskusję panelową, dr A. Furier (Zakład
Badań Narodowościowych PAN) wskazał na długowieczną historię posiadania oraz trwałość własnych struktur państwowych Gruzinów, a także obecność autokefalicznego chrześcijańskiego Kościoła gruzińskiego, która w dużej mierze wpłynęła na kulturę tego kaukaskiego narodu, będąc zarazem czynnikiem integrującym gruzińską społeczność.
Ostatnią sesję konferencji otworzył referat dr. M. Gacy (Katedra Orientalistyki UAM)
Lekcja chińskiego - o tożsamości, etniczności i religii ludów Naxi i Dai, podczas prezentacji którego autor przedstawił wpływ edukacji chińskiej na reinterpretację etniczności,
a tym samym stworzenie własnych wartości stojących w opozycji do innych chińskich grup
etnicznych. Pozostając na obszarze Państwa Środka, w referacie Podwójny dyskurs tybetańsko-chiński w sprawie dziedzictwa religijno-narodowego, mgr A. Urbańska (Pracownia Etnologii łAiE PAN) przedstawiła patriotyczną moc miejsca świętego jako fenomenu
kulturowego w aspekcie areligijnego dyskursu prowadzonego przez władze chińskie.
Zamykające dwudniowe obrady referaty doktorantów to: Rola kościoła koptyjskiego
w poszukiwaniu i odkrywaniu tożsamości etnicznej wśród Koptów w Egipcie M. Bilskiej
(Instytut Religioznawstwa UJ), Znaczenie religii dla procesu etno- i narodotwórczego
na Fidżi Ł. Kaczmarka (lEiAK UAM) oraz B. Hlebowicza (Instytut Etnologii UJ) Taniec
Słońca i kościół metodystów - dwa sposoby konstruowania i podtrzymywania tożsamości etnicznej wśród Indian ze Wschodniego »jIbrzeża USA. Pomimo zróżnicowanego geograficznie obszaru zainteresowań prelegentów na plan pierwszy wysunął się kolejny
wymiar etniczności, jakim jest zespolenie jednostek we wspólnocie, wzmacniane różnego rodzaju działaniami i symbolami, które stanowią wyróżniki kulturowe.
Konferencja "Etniczność a religia" zajęła, co stwierdzono w podsumowaniu, szczególne miejsce wśród innych spotkań naukowych, na co niewątpliwy wpływ miał jej in-
�341
terdyscyplinarny charakter. Obrady, obejmując przedstawicieli socjologii, historii, religioznawstwa, orientalistyki, etnologii czy antropologii kulturowej prezentujących rezultaty badań i własnych obserwacji poczynionych w różnych regionach świata począwszy
od Syberii, poprzez Chiny, region Bliskiego Wschodu, a na Europie Środkowej skończywszy, ukazały nie tylko wieloaspektowość związków zachodzących na linii religiaruchy mniejszościowe - etniczność - państwo, ale potwierdżiły rangę holistycznego
sposobu uprawiania nauk społecznych. Godny odnotowania jest również fakt, że wśród
grona prelegentów nie zabrakło młodych adeptów wyżej wymienionych dyscyplin.
Kierownicy konferencji podjęli starania, aby materiały przedstawione podczas trwania obrad stały się podstawą publikacji naukowej, poświęconej zagadnieniu etniczności
oraz religii we współczesnym świecie.
Ewa Krzyżaniak
MIĘDZYNARODOWA SESJA NAUKOWA
"PRZENIESIENIE DOŚWIADCZEŃ WIELOKULTUROWYCH
AUSTRALII DO POLSKI W ŚWIETLE INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ"
Dnia 26 października 200 l roku w Sali Posiedzeń Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk miała miejsce międzynarodowa konferencja naukowa zatytułowana "Przeniesienie doświadczeń wielokulturowych Australii do Polski w świetle integracji europejskiej", zorganizowana przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu
im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Inaugurację obrad zaszczycili swą obecnością goście
honorowi, którzy wygłosili słowo wstępne - Ambasador Australii w Polsce, Pani Margaret Adamson, oraz Prorektor Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, prof. dr hab. Przemysław Hauser. Uroczystego, oficjalnego otwarcia posiedzenia dokonał przewodniczący sesji,
prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. Godny odnotowania jest fakt, iż omawiane przedsięwzięcie naukowe mogło zostać zrealizowane dzięki wsparciu Urzędu Komitetu Integracji Europejskiej w Warszawie.
Fenomen wielokulturowości stał się immanentnym składnikiem współczesnego życia
społecznego, coraz częściej skupiając tym samym uwagę naukowców. Obecnie Europa
nie jest jedynie kontynentem narodów znajdujących się w procesie polityczno-gospodarczej i kulturowej unifikacji czy konwergencji, ale kontynentem państw, na obszarze
których znajdują się zarówno osiadłe i historycznie zakorzenione mniejszości narodowe,
jak również nowe, napływowe wspólnoty etniczne. W takich okolicznościach nie dziwi
fakt, że pytanie o codzienną praktykę oraz doświadczanie wielokulturowości, które stało
się spiritus movens omawianej konferencjI, w kontekście zrastania się europejskiej wspólnoty nabrało nieoczekiwanej aktualności.
Pierwszy z prelegentów - prof. Wojciech Burszta (Zakład Badań Narodowościowych PAN) w referacie Paradoksy wielokulturowości zwrócił uwagę uczestników konferencji na walory PłYnące z wdrożenia pojęcia narodu obywatelskiego - zjednoczonego wokół konstytucji oraz' systemu prawnego - w społeczeństwie wielokulturowym.
Naród obywatelski odnajduje swojątożsamość,a
tym samym jedność etniczno-kulturową, w działaniach podejmowanych przez jego członków, którzy w aktywny sposób wykorzystują swe podstawowe, demokTat}rczne uprawnienia do bycia podmiotem praw
i obowiązków w tak skonstruowanejwąpólnocie.
Zdaniem autora, podstawowym aspek-
�342
tern członkostwa w zróżnicowanym pod względem etnicznym społeczeństwie winno stać
się uznanie integralności jednostki, którą łączą więzy afiliacji z grupą kulturową oraz
niezakłócone poczucie bycia członkiem wspólnoty politycznej, realizowane dzięki obywatelstwu. Ideologia wielokulturowości, jak trafnie zauważył W. Burszta, uwypukla problematykę określenia przez jednostki własnej tożsamości bądź poprzez silne zakorzenienie we wspólnocie narodowej czy etnicznej (komunitaryzm), bądź dzięki dokonywaniu
wolnych i nieskrępowanych wyborów "w poprzek" istniejących grup, czyli bez względu
na przynależność etniczną. Jednakże naród jest przede wszystkim kulturową konstrukcją, stwarzającą pole identyfikacji jednostek, które nie może być pojmowane tylko
w kategorii stabilnego pojęcia. Dlatego też w dalszej części referatu jego autor odwołał
się do ponowoczesnej wizji narodu przedstawionej przez wybitnego brytyjskiego socjologa A.D. Smitha. Przywołana gastronomiczna teoria narodu zakłada, iż nie jest on tylko
i wyłącznie historycznym depozytem trwałych, niezmiennych wartości, ale swoistą, symboliczną "kartą dań" układaną przez wszystkich, którzy na daną narodową wspólnotę się
składają. Dzięki swej dynamice ponowoczesna identyfikacja wspólnot sprzyja zachowaniu przez ich członków wspólnej tożsamości, a w obrębie wieloetnicznych państw odpowiada poszerzeniu pola identyfikacji obywateli o nowe wartości i normy, wyznaczając
tym samym stabilne miejsce dla wielu grup etnicznych w obrębie jednego organizmu
politycznego. Według Burszty, gastronomiczna koncepcja narodu powinna znaleźć zastosowanie zwłaszcza w sytuacji wzrostu liczby migracji na kontynencie, wspomagając
ideę zjednoczonej Europy i stanowiąc zarazem punkt wyjścia dla jej właściwej konceptualizacji.
Prof. Marian Golka (Instytut Socjologii UAM) w referacie Harmonizowanie wielokulturowości przedstawił ideę polityki wielokulturowości, której zasadniczym celem winno
być ciągłe wzbogacanie rzeczywistości społecznej oraz kształtowanie tym samym postaw otwartych, chroniących zarówno przed lokalnym egocentryzmem, jak i homogenizacjąkulturową. Ukazując postulaty wielokulturowej edukacji, oparte w głównej mierze
na kształtowaniu powszechnej świadomości równorzędności kultur, tolerancji, solidarności, swobodzie dla ekspresji kulturowej grup oraz szacunku wobec szeroko pojętej "inności", zaznaczył, iż poprzez oddziaływania zmierzające do kształtowania osobowości
i postaw jednostki edukacja, która nie jest nastawiona etnocentryczni e, staje się zasadniczym wariantem niełatwej sztuki obcowania na co dzień z różnorodnością i odmiennością·
Praktyczne wykorzystanie doświadczeń australijskiej polityki wielokulturowości,
przede wszystkim perspektyw przeniesienia jej rozwiązań na grunt europejski, przedstawił w swym obszernym referacie Australijska polityka wielokulturowości ijej możliwości wprowadzenia w Europie dr Krzysztof Batorowicz, reprezentujący University of
Southern. Z powodu oddalenia oraz izolacji względem Europy, kontynent australijski jest
dobrym zwierciadłem ogólnoświatowych wydarzeń i procesów historycznych dla Starego Kontynentu i vice versa. Następstwem tego stanu rzeczy jest zauważalna ewolucja
wielokulturowej polityki Australii - począwszy od etapu asymilacji poprzez integrację,
aż po prowadzoną do dnia dzisiejszego politykę wielokulturowości. Przywołując casus
Słowacji, państwa zróżnicowanego pod względem etnicznym i narodowościowym, w którym znaczny odsetek populacji stanowi społeczność Romów oraz Węgrów, i prowadząc
tym samym hipotetyczne rozważania na temat możliwości sprawnego realizowania założeń wielokulturowości w Europie Środkowej, prelegent stwierdził, iż australijski model
niwelowania napięć społecznych w państwie niejednorodnym etnicznie, jakim jest Słowacja, za stosowną aprobatąjego rządu mógłby znaleźć pełne zastosowanie.
�343
Bogata i zróżnicowana problematyka prezentowanych referatów prowokowała do ożywionej dyskusji, stymulowanej także bieżącymi wydarzeniami - falą ataków terrorystycznych dokonanych w Stanach Zjednoczonych czyantyimigracyjną decyzją premiera
Australii - Johna Howarda w sprawie tzw. boat people. Poruszono zatem kwestię postawy wobec kultury islamu, wpływu rządu Australii na politykę państw Oceanu Spokojnego, współczesną realizację idei relatywizmu kulturowego czy europejskich doświadczeń wielokulturowości uwzględniających w naturalny sposób lokalny kontekst kulturowy. Uczestnicy panelu dyskusyjnego - K. Batorowicz, W.1. Burszta, R. Bednarowicz,
M. Golka, Z. Jasiewicz, H. Mamzer, J. Schmidt - zwrócili uwagę na specyfikę kontynentu europejskiego, którą stanowi suma kultur narodowych, różnorodność językowa,
odmienny przebieg procesów narodowotwórczych w różnych państwach Europy oraz powstałe w ich konsekwencji stereotypy i wyobrażenia. Jak wskazują wnioski z dyskusji,
rzeczywistość europejska niesie z sobą nowe wyzwania przy realizowaniu społecznej
polityki wielokulturowości, przecież wielokulturowość i wielonarodowość to dwa różne
zjawiska.
Pewne jest, że międzynarodowa sesja naukowa, której doskonałym uzupełnieniem były
wernisaże dwóch wystaw fotograficznych "Ramingining. Aborygeni Australii" (Muzeum
Etnograficzne) oraz "Spadkobiercy tęczowych węży" (Galeria R), umożliwiła nowatorskie referowanie szeregu zagadnień związanych z wielokulturowością w aspekcie dążeń
zjednoczeniowych kontynentu.
Ewa Krzyżaniak
"ETNOLOGIA EUROPEJSKA W NOWYM TYSIĄCLECIU PROBLEMATYKA I METODY" - KONFERENCJA DEMOSU
DREZNO, 12-13 LISTOPADA 2001
Sesja naukowa zorganizowana przez DEMOS w Dreźnie na temat kondycji współczesnej etnologii w krajach Europy Środkowej miała za przedmiot przyszłość i zarazem
korzenie jej aktualnego stanu.
Swoje odczyty przedstawili reprezentanci ośrodków naukowych i muzealnych z Bułgarii, Czech, Serbii, Słowacji, Rumunii, Rosji, Litwy, Estonii i Polski, a także z regionu
wschodnioniemieckiego - Łużyc oraz (co było zapowiedzią poszerzenia dotychczasowego obszaru kontaktów naukowych DEMOSu) z Finlandii.
Strona polska była reprezentowana przez prof. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską,
kierownika Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej oraz współpracownicę
ODIE mgr Ingę Kuźmę.
Wszystkie wystąpienia rzetelnie potraktowały zaproponowany przez DEMOS temat,
starając się dokonać w miarę wyczerpującej syntezy i analizy rozwoju etnologii oraz jej
gałęzi w swoich krajach na przestrzeni przynajmniej ostatnich 10 lat. Poza tym, niektórzy referenci starali się skonfrontować aktualnie występujące tendencje z historią naszej
dyscypliny i kolejami jej losów w swoich krajach'.
Na tyle ważnym zagadnieniem, że każde wystąpienie odnotowało zainteresowanie
nim w swoich rodzimych ośrodkach, okazały są badania nad mniejszościami etnicznymi
I
Np. dr Ana Luleva z Sofii, mgr Miroslava Lukić-Krtistanović z Belgradu.
�344
i odrębnościami regionalnymi, co wpisuje się w pole zainteresowań między innymi folklorystyki oraz dotyka wszelkich problemów, które da się wyprowadzić z relacji swój/obcy.
W każdym referacie zawarty był właśnie ten wątek, każdy z referujących, opisując stan
badań i pola zainteresowań etnologii w swoim kraju, podkreślał wagę tego typu studiów
regionalnych2• Za główny problem przy badaniach właśnie tych zagadnień uznano kwestię tożsamości oraz poczucie przynależności do danej grupy, ale również kontakty międzykulturowe. Tym samym nie można uniknąć pytań o wpływ wydarzeń historycznych
na aktualny, a także na przyszły stan kultury, strukturę danej grupy regionalnej czy dymimikę wspomnianych międzykulturowych kontaktów. Ten punkt był kilkakrotnie poruszany podczas wystąpień3. Problematyka ta, obejmująca między innymi etniczność, regionalizm, identyfikację z kulturą danej grupy, tożsamość, przemiany tradycji i jej wpływ
na zachowanie poczucia przynależności, wymaga adekwatnego sposobu jej badania. Podkreślano wagę dotychczasowych, specyficznych metod badawczych naszej dyscypliny,
czyli badań terenowych, wywiadów pogłębionych, ale - w zależności od zagadnienia
- etnologia nie powinna bronić się przed metodami o rodowodzie socjoJogicznym4•
Część wystąpień była poświęcona zaprezentowaniu stosunkowo niedawno powstałych ośrodków naukowych, ale także działających już od wielu lat placówek muzealnychs. Wystąpienia te przedstawili dr Ines Keller z Budziszyna oraz doc. dr. JosefVereka
z Pragi.
Keller przedstawiła aktualny stan badań nad kulturą łużycką w powołanym w styczniu
1992 roku Zakładzie Badawczym Kultury i Folkloru, który zresztą nie koncentruje swoich
prac wyłącznie na tym obszarze kulturowym, starając się, aby jego oferta badawcza była
bardziej różnorodna. Z kolei doc. Vereka,skupił się na zaprezentowaniu sytuacji naukowej
muzeów i ośrodków uniwersyteckich czeskich po 1989 roku, szczególnie tych, które zajmująsię problematyką z zakresu antropologii społecznej i kulturowejó. Istotnym osiągnięciem etnologii i folklorystyki czeskiej, wieńczącym ostatnią dekadę ubiegłego wieku, jest
obejmujący wiele zakresów tematycznych etnologiczny atlas encyklopedyczny.
Wyczerpujący opis stanu badań folklorystycznych na Litwie zaprezentował prof. Leonardas Sauka z Wilna, podkreślając przemiany zachodzące w metodologii pod wpływem ogólnoświatowych zmian na tym polu. Co charakterystyczne, ale'i nieuniknione,
każdy z referujących wskazywał na pozarodzime korzenie współczesnych metod czy ujęć
teoretycznych. Tutaj najbardziej inspirujące są osiągnięcia z zakresu myśli etnologicznej
o rodowodzie anglosaskim. Oprócz tego nurtu, innym wyzwaniem, które prowokuje prze2 Np. prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska i mgr Inga Kuźma z Łodzi; dr Ines Keller z Budziszyna; mgr Miroslava Lukić; doe. dr Josef Vereka z Pragi, prof. Aleksander Mylnikov z Sankt
Petersburga.
J M.in. przez mgr M. Lukić z Belgradu na temat folkloru serbskiego oraz roli i wpływu właśnie
takich badań etnologicznych na życie społeczne (co zostało poruszone już podczas dyskusji) oraz
prof. A. Mylnikova z Sankt Petersburga opisującegoprogram współpracy rosyjsko-niemieckiej, dotyczący zagadnienia etniczności na przykładzie grupy Połabian w Hanowerze oraz w Meklemburgii.
4 Jak chociażby metoda ilościowa, statystyczna, co udowadniał prof. Mylnikov, referując przebieg badań nad stanem zaludnienia oraz IiczebnościąPołabian.
s Referat dr. Gyorgyi H. CsuWa z Budapesztu, odczytany z powodu jego nieobecności na
sesji przez dr Brigitte Emmrich, na temat aktualnej działalności skansenu w Szetendre oraz ogólnej sytuacji tego typu placówek na Węgrzech, a takZeperspektyw ich rozwoju.
6 Tematyka badawcza koncentruje się wokół takich tematów, jak etnologia i socjologia wsi,
ekoetnologia, stosunek do mniejszości niemieckiej w Czechach oraz problematyka z zakresu etnologii religii.
�345
miany zarówno w folklorystyce, jak i w etnologii, jest świat mass mediów, z którym
także musi zmierzyć się współczesny naukowiec. Profesor Sauka podkreślał jednak, że
folklorystyka litewska nadal zajmuje się tymi obszarami, które związane są przede wszystkim z folklorem słownym, dokonując systematyk, typologii, korzystąjąc z metod obserwacji stacjonarnej. Nadal w polu jej zainteresowań pozostaje twórczość ludowa w kontekście
rozważań nad istotą "ludowości" i "obyczajów ludowych". Ważnym polem badawczym
są swoiste "pozostałości" po obyczajowości i "kulturze" sowieckiej, a przede wszystkim
badanie jej wpływu na aktualne zachowania i na rozwój określonych gatunków słownych, takich jak dowcipy czy piosenki.
Polski referat, w zasadzie jako jedyny, zaprezentował najbardziej krytyczne spojrzenie
na stan rodzimych badań etnologicznych. Oczywiście, krytyka ta nie miała na celu zanegowania tendencji panujących na tym polu, co raczej zwrócenie uwagi na specyficzne prądy,
jakie występują współcześnie. Referat zatytułowany "Współczesne zainteresowania etnologii polskiej" starał się zanalizować korzenie i wpływy, które odciskują swoje piętno na
naszej dziedzinie. Podkreślony został istniejący pluralizm metodologiczny (wywodzący
się z socjologii, poprzez historię aż po współczesną filozofię), coraz większa rola mass
mediów, która prowokuje pojawianie się nowych tematów i zainteresowań. Przekształcają
one dotychczasowe pola zainteresowań badawczych etnologów polskich. Podobnie jak
w pozostałych wystąpieniach, zwrócono uwagę na ważne badawcze zagadnienie, jakim
jest wszystko to, co 'związane z etnicznością i regionalizmem, ale i niestety, odnotowano
zauważalny spadek poziomu badań nad kulturą ludową, które ulegają swoistej stereotypizacji, wyręczając się pojęciem: "kultury typu ludowego". Obecnie należałoby zaliczyć do
przeszłości istniejącą poprzednio ożywioną wymianę koncepcji i pomysłów interpretacyjnych między naszą dyscypliną a chociażby socjologią wsi czy historią, która również zajmowała się tym działem. Wymiana ta znajduje się w zasadzie w fazie stagnacji.
Dwa ostatnie wystąpienia były szczególnie interesujące. W tym przypadku, niewątpliwie, jest to zapowiedź "nowego". Wystąpienia te dotyczyły roli mass mediów dla przyszłego kształtu badań etnologicznych i folklorystycznych, w formie nowych technik przekazu i rejestracji danych. Właśnie te zagadnienia były tematem multimedialnych prezentacji przedstawicielek z Estonii i Finlandii.
Henni Homaki z Helsinek zaprezentowała dotychczasowe osiągnięcia wielkiego multimedialnego programu, którego celem jest zapisanie w formacie digitalowym manuskryptów i zabytków piśmiennictwa narodowego i foklorystycznego. Programem tym jest objętych wiele fińskich ośrodków naukowych, które aktywnie biorą w nim udział.
Koordynuje te prace Narodowa Biblioteka Elektroniczna z siedzibą w Jyvaskyla, działająca od 1990 roku. Istotne jest, że program fiński współdziała z analogicznym przedsięwzięciem, które istnieje także w Estonii, na uniwersytecie w Tartu. Największym problemem jest przetwarzanie danych, ale są to kwestie techniczne. Nieustającą bolączką jest
stworzenie takiego programu, który bez zniekształceń i bez szkody dla tradycyjnej formy zapisu tekstów będzie umiał sobie poradzić ze specyficzną pisownią dialektów,
w jakich te zabytki pierwotnie istnieją. Homaki jako przykład już stworzonego elektronicznego zapisu zaprezentowała fragmenty kolejnego digitalowego tomu Kalewali.
Wystąpienie o podobnym charakterze miała Liisa Vesik z Tartu, która zaprezentowała
osiągnięcia na polu wydawnictw elektronicznych, właśnie z zakresu folkloru i badań regionalnych estońskich. Najciekawszą propozycją była prezentacja tzw. e-publikacji.
To ostatnie zagadnienie zbiegło się z problemem, jaki stoi przed DEMOSem, a mianowicie, czy ma on pozostać przy dotychczasowej formie edytorskiej, czy też właśnie
zmierzać w kierunku przybrania formy nowoczesnej, w systemie digitalowym i przekształcić
�346
zeszyty DEMOSu we-publikacje. Uczestnikom sesji zaprezentowano to, co do tej pory
udało się zarchiwizować, właśnie w formie zasobów elektronicznych. Wywołało to dyskusję, czy w takim przypadku, kiedy DEMOS byłby dostępny jedynie poprzez internet,
nie ograniczyłoby to do niego dostępu, zwłaszcza w tych krajach, które pod względem
rozwoju infostrad mają jeszcze wiele do nadrobienia.
Miłym akcentem, już na koniec ostatniego dnia sesji, była wizyta w siedzibie DEMOSu, którym kieruje od czasu odejścia prof. R. Weinholda, jego dawna współpracownica,
dr B. Emmrich. Właśnie tam można było przekonać się o gigantycznym rozmiarze przedsięwzięcia,jakimjest
przekształcenie dotychczasowych zasobów DEMOSu w formę danych elektronicznych.
Nieocenioną pomocą polskim uczestnikom, jak zawsze, służył emerytowany już
dr B. Schone, który od wielu lat pomaga polskiej redakcji, tłumacząc teksty polskie na
język niemiecki. Sesji przysłuchiwał się, zabierając także głos w dyskusjach, prof. W. Fiedler z Berlina, dawny współpracownik DEMOSu.
Do tej pory, co roku, strona polska proponowała DEMO Sowi ok. 30 tekstów, co
w obliczu ogólnych trudności w nawiązaniu czy podtrzymaniu ściślejszej współpracy
i wymiany z ośrodkami zagranicznymi (ze względów finansowych), jest warte odnotowania i godne zainteresowania środowiska. Nie należy tracić nadziei, że dotychczasowa
współpraca będzie kontynuowana.
Inga Kuźma
X MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA RUTENISTYCZNA
"AKTUALNE ZAGADNIENIA ETNOGRAFII RUSINÓW"
BUDAPESZT, 21-22 WRZEŚNIA 2002 r.
-
W dniach 21-22 września 2002 roku w Budapeszcie przy ul. Akademia II w siedzibie Stołecznego Samorządu Mniejszości Rusińskiej odbyła się X Międzynarodowa Konferencja Rutenistyczna, której obrady zostały przyporządkowane tematyce etnograficznej. Organizatorem wspomnianej konferencji naukowej, jak i poprzednich dziewięciu,
był Rusiński Instytut Badawczy na Węgrzech. Instytut został założony w 1996 roku przez
Tibora Miklosza Popowicza, rusińskiego historyka pochodzącego z Zakarpacia. Instytut
zajmuje się głównie badaniem dziejów i współczesności Rusinów zamieszkujących przede
wszystkim Zakarpacki Obwód Ukrainy, a także północno-wschodniąSłowację
(tzw. Preszowszczyzna), południowo-wschodnie pogranicze Polski (Lemkowszczyzna), północną Serbię i w rozproszeniu Węgry. Twórcy Instytutu są przekonani, że Rusini stanowią
odrębny od Ukraińców naród i w tym duchu odbyła się również konferencja pt. "Aktualne zagadnienia etnografii Rusinów". Warto wspomnieć, że omawiana konferencja była
pierwszą dotyczącą etnografii.
W konferencji wzięli udział referenci z Węgier, Ukrainy i Polski. Po każdym referacie był nieograniczony czas na dyskusję. Jako pierwsza wystąpiła Erzsebet Kótynk
z Budapesztu. W swoim wykładzie omówiła medycynę ludową Rusinów Węgier, koncentrując się przede wszystkim na medycznym leksykonie mieszkańców wsi Komloszka
(Chmelnyk), jednej z nielicznych rusińskich miejscowości na Węgrzech, których mieszkańcy nie ulegli madziaryzacji. JózsefBotlyk natomiast przygotował referat pt. Sytuacja
podkarpackich Rusinów. Referat zawierał przede wszystkim porady dla Rusinów mające
�347
pomóc im w usamodzielnieniu się. Laszlo Sossari zaś omówił sytuację Kościoła grekokatolickiego na Węgrzech oraz próby wprowadzenia na powrót do liturgii języka staro-cerkiewno-słowiańskiego.
Interesujący materiał przedstawił Henryk Olszański z Sanoka, który zaprezentował
referat pL Zamieszańcy. W poszukiwaniu narodowej tożsamości. Autor przedstawił historię, charakterystykę etnograficzną oraz narodowe dylematy mieszkańców rusińskich
wsi położonych na północ od Krosna. Dymytrij Pop z Użhorodu wystąpił z referatem pt.
Zamiana historycznych rusińskich nazw jako część falsyfikacyjnej polityki etnografii
Rusinów, w którym omówił najpierw węgierskie, a potem radzieckie nieprzemyślane
zmiany nazw miejscowości. Mychajło Ałmaszij, również z Użhorodu, przedstawił referat pt. Czy etnografia obroni się przed polityką? Autor próbował udowodnić polityczne
zabarwienie etnograficznych badań prowadzonych na Podkarpackiej Rusi (Zakarpaciu);
jako wynik polityzacji nauki uznał m.in. podział górskich Rusinów Zakarpacia na Lemków, Bojków i Hucułów (jego zdaniem wszyscy oni mienią się Werchowyńcami). Mirosław Pecuch z Gorzowa Wlkp. wygłosił referat Problemy dzisiejszych badań galicyjskich
(północnych) Łemków. Tibor Miklosz Popowicz natomiast zaprezentował wnioski wypływające z ostatniego spisu ludności na Węgrzech.
Konferencja odbyła się niestety w bardzo skromnym wymiarze, a to z tej przyczyny,
że niektórzy referenci z różnych względów nie dojechali. Obiecali jednak dostarczyć swoje
materiały do publikacji przygotowywanej przez Instytut, co z pewnością pozwoli szerzej
zapoznać się z etnografią Zakarpacia i sąsiednich regionów.
Mirosław Pecuch
II KONFERENCJA KOMISn DO BADANIA WSCHODU
KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN
POZNAŃ 25-26 PAŹDZIERNIKA 2002.
"WSCHÓD W POLSKICH BADANIACH ETNOLOGICZNYCH
I ANTROPOLOGICZNYCH.
PROBLEMATYKA, BADACZE,
ZNACZENIA"
Konferencja Komitetu do badania Wschodu została zorganizowana we współpracy
z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Jej tematyka dotyczyła polskich badań etnologicznych prowadzonych na Wschodzie, ich historii i współczesności. Uczestnicy przedstawili, oprócz wyników własnych eksploracji, założenia teoretyczne i ideologiczne towarzyszące pracom wschodoznawczym, a także rolę tych badań w tworzeniu i poszerzaniu zbiorów muzealnych.
Podczas dwudniowych obrad swoje referaty zaprezentowało dwudziestu prelegentów.
Program konferencji został dodatkowo wzbogacony dwoma komunikatami badawczymi.
Obrady przebiegały w ramach pięciu sesji tematycznych.
Konferencję zainaugurował prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz (IEiAK UAM). Serdecznie powitał zgromadzonych prelegentów i gości. Przekazał życzenia owocnych obrad
od Dyrektora IEiAK UAM prof. dr. hab. Aleksandra Posem-Zielińskiego, który kończył
swoje badania terenowe w Ameryce Południowej i z tego powodu nie mógł być obecny
�348
podczas konferencji. Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz podkreślił, że obrady odbywają
się w czasie poważnego konfliktu o podłożu etnicznym w Rosji.
Obecni na sali uczcili chwilą ciszy pamięć dr. Witolda Armona, zmarłego niedawno
w Toruniu znakomitego historyka badań etnologicznych. Był on jak dotąd jedynym polskim autorem pracy etnologicznej (Polscy badacze Jakutów), którą przetłumaczono na
język rosyjski i wydano w Moskwie. Dr Witold Armon zajmował się ponadto badaniami
na Litwie i problemem pograniczy kulturowych.
Ustalono, że w czasie konferencji pytania do prelegentów będą zgłaszane bezpośrednio po ich wystąpieniach, natomiast odpowiedzi znajdą się w czasie przeznaczonym na
dyskusję, każdorazowo po zakończeniu danej sesji tematycznej.
Obowiązku prowadzenia sesji przedpołudniowej podjął się prof. dr hab. Sławoj Szynkiewicz (IAE PAN Warszawa). Podkreślił on we wprowadzeniu, że Poznań staje się
współcześnie silnym ośrodkiem badań wschodoznawczych, a tematy wystąpień zawarte
w programie konferencji zdają się podejmować najistotniejsze kwestie badań Wschodu.
Jako pierwszy w I sesji (Badania Wschodu: Specyfika i znaczenia) zabrał głos prof. dr
hab. Zbigniew Jasiewicz. Zaznaczył, że jego wystąpienie nie jest żadną miarą podsumowaniem dopiero co rozpoczętej konferencji. Jedynie w zgodzie z tytułem referatu - Wschód
a etnologia polska. Doświadczenia i perspektywy - zamierza poddać analizie polskie
związki ze Wschodem. Po uwagach wstępnych Profesor przedstawił dogłębną wykładnię
tytułu swego wystąpienia. Pojęcie "Wschód" zostało ukazane w rozmaitych kontekstach
skojarzeniowych. Prelegent przyznał, że najchętniej rozumiałby je jako kierunek geograficzny, bez jego historycznych i naukowych ograniczeń. Przedstawił rozmaite rozumienia
Wschodu funkcjonujące w Polsce. Przeciwstawił pojęcia Wschodu i Orientu. Ponadto poddał
analizie zbiór cech przypisywanych ludziom Wschodu. Zwrócił uwagę na fakt, że Wschód
jest nadal w Polsce nieobojętny aksjologicznie, lecz etnologia polska jako etnologia narodowa nie funkcjonuje w oderwaniu od nauki światowej. Uznał, że za badaczy narodowych
(w tym wypadku polskich) należy uważać wszystkich naukowców, którzy pracują w ramach danego kraju i bez znaczenia jest ich przynależność etniczna. Wschód został oceniony jako wciąż bardzo atrakcyjne pole badawcze i pozostał w wielu wypadkach swoistym
laboratorium terenowym. Stwierdził, że polska etnologia miałaby zupełnie inne oblicze,
gdyby nie badania na Wschodzie prowadzone przez jej reprezentantów. Tam przecież wypracowywano techniki prac terenowych.
Na zakończenie prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz podkreślił, że zbyt często polskie
badania na Wschodzie prowadzone są nad grupami o polskich korzeniach. Mało jest,
Jego zdaniem, badań zajmujących się kontekstami lokalnymi i wpływami sąsiednich grup
etnicznych, np. Rosjan. Wciąż obserwuje się niechęć do studiowania rosyjskojęzycznej
literatury naukowej, głównie ze względu na zaszłości historyczne pomiędzy naszymi
państwami.
Referat dr hab. Iwony Kabzińskiej-Stawarz (IAE PAN Warszawa), Polskie badania etnologiczne przełomu .xx- i XXI wieku na terenach byłego Związku Radzieckiego i ich znaczenie dla etnologii Europy, został odczytany przez sekretarza Komisji mgr. Rafała Beszterdę. Swój osobisty udział w konferencji autorka musiała odwołać z powodu choroby.
Pani Docent podkreśliła wagę badań prowadzonych przez polskich badaczy na Wschodzie. Omówiła obszary objęte takimi eksploracjami i główne ośrodki naukowe, które takie badania podjęły. Usystematyzowała także tematykę badań. Tekst referatu zawierał
także wiele szczegółowych informacji dotyczących publikacji wyników prac wschodoznawczych i ich danych bibliograficznych. Autorka nie poprzestała na analizie monogra-
�349
fii i publikacji zwartych, ale włączyła także do swego tematu większość artykułów publikowanych w polskich czasopismach etnologicznych. Dr hab. Iwona Kabzińska-Stawarz zwróciła uwagę na powszechny wśród badaczy brak znajomości języków lokalnych i gwarowych.
Kolejnym prelegentem w sesji przedpołudniowej był dr Marek Gawęcki (Instytut
Wschodni UAM). Zajął się on w swoim wystąpieniu kwestią praktyki antropologicznej
(Kazachscy Polacy. Czy antropologia stosowana jest stosowana?). Podzielił się swoimi
doświadczeniami z pracy w polskiej dyplomacji w Kazachstanie. Odniósł się do sytuacji
kazachskiej Polonii i sposobu postrzegania badaczy-antropologów przez przedstawicieli
agend i kół rządowych w Polsce i Kazachstanie. W swym wystąpieniu zwrócił szczególną uwagę na ograniczenie obiegu etnologicznych prac naukowych i związane z tym
konsekwencje. Wskazał kilka praktycznych rozwiązań, które mogłyby tę sytuację zmienić. Zdaniem referenta antropologia stosowana nie jest stosowana, ponieważ nie jest znana
odbiorcom badań. Uznał, że udostępnianie wyników prac etnologicznych zależy od samych przedstawicieli środowiska naukowego. To oni przede wszystkim powinni informować służby państwowe o badaniach, których wyniki mogłyby stać się przydatne
w organizowaniu efektywnych działań rządowych.
Po krótkiej przerwie wystąpił dr Łukasz Smyrski (IEiAK UW Warszawa). Przedstawił wyniki własnych badań terenowych z lat 1999-2000 (Etnografia południowej Syberii. "Odrodzenie narodowe" jako kategoria badawcza w republikach Ałtaju, Tuwy i Chakasji). Referent omówił na wstępie specyfikę obszaru. Przedstawił tło ruchów odrodzeniowych i współczesne aspekty obrony języków narodowych, a także elementów folkloru.
Wskazał na istotę procesów teologizacji miejscowej historii i omówił specyfikę występowania w niej aspektów kosmicznych.
Ostatnim prelegentem w sesji przedpołudniowej był mgr Rafał Beszterda (lAE PAN
Poznań). Zajął się on codziennością badawczą w trudnych warunkach terenowych (Antropolog w indyjskich Himalajach. Założenia i ograniczenia badań). Autor poddał pod
dyskusję szereg aspektów utrudniających prowadzenie badań antropologicznych w skrajnie
niesprzyjającym otoczeniu.
Dyskusja po pierwszej sesji została zdominowana przez temat zastosowania antropologii, a tym samym osobą, do której najczęściej kierowano pytania i komentarze był
dr Marek Gawęcki. Poszerzył on swoją wypowiedź o podkreślenie roli języka użytego
w etnologicznych publikacjach naukowych. Nawoływał do stosowania sformułowań zrozumiałych dla rozmaitych grup odbiorców. Stwierdził, że środowisko akademickie nie
powinno narzekać na brak kontaktu ze służbami rządowymi. Próbę zmiany tego stanu
rzeczy powinni podjąć sami antropolodzy poprzez przesyłanie/udostępnianie swych publikacji naukowych. Następnie przedstawił różnice w klasyfikacji repatriacyjnej w ujęciu rządowo-administracyjnym
i etnologicznym. Zwrócił uwagę na nieprzekładalność
tych dwóch kategorii. Następnie wskazał na bardzo ograniczoną praktykę zamawiania
raportów antropologicznych przez czynniki opracowujące polską politykę zagraniczną
i uwzględnił podstawowe przyczyny takiego postępowania.
W przerwie wznowiono obrady. Przewodnictwo nad drugą sesją (Badania grup iprocesów etnicznych) objął dr Marek Gawęcki.
Jako pierwszy wystąpił prof. dr hab. Sławoj Szynkiewicz (IAE PAN Warszawa) i przedstawił komunikat z tegorocznych badań terenowych w Chinach nad grupą etniczną pochodzenia mongolskiego (Badania nad Mongorami w Chinach). Scharakteryzował grupę liczącą około 190 tysięcy osób. Omówił jej historyczną i obecną rolę strzeżenia chińskich granic.
�350
Kolejnym referentem był prof. dr hab. Jerzy S. Wasilewski (IEiAK UW Warszawa),
który poswnował badania prowadzone pod jego kierownictwem w Mongolii (Społeczność izolowana w warunkach otwarcia kulturowego. Caatanowie północnej Mongolii.
Zadania etnologii ratunkowej). Przedstawił zakres i historię prac nad izolowaną grupą
Tuwińczyków (około 350 osób), którzy zamieszkują w pobliżu granicy rosyjskiej i kultywują tradycję hodowli reniferów. Wskazał na podstawowe zagrożenia trwania tej grupy i zmieniającą się strukturę zawodową w związku z koniecznością zawierania związków egzogamicznych. Omówił zakres i kierunki doraźnej pomocy międzynarodowej skierowanej do tej grupy.
Mgr Agnieszka Oleśkowicz-Popiel (IEiAK UAM) przedstawiła swoje dokonania terenowe i kierunkowe studia nad literaturą przedmiotu (Problematyka organizacji uchodźstwa. Przykład uchodźców tybetańskich w Indiach północnych i Europie Zachodniej).
Jej wystąpienie podejmowało aspekty antropologii stosowanej w odniesieniu do uchodźców tybetańskich. Organizację obozów/osiedli tybetańskich autorka uznała za wzorcową, dlatego też zajęła się próbą wyjaśnienia tego fenomenu. Wskazała na najistotniejsze
elementy charakteryzujące współczesną kulturę tybetańską rozwijającą się w warunkach
diaspory i omówiła podstawowe procesy adaptacyjne występujące wśród grup Tybetańczyków na uchodźstwie.
Mgr Mirosław Pecuch (Muzeum Lubuskie w Gorzowie Wlkp.) zaprezentował własne
badania terenowe na Ukrainie (Łemkowie na Ukrainie. Współczesny stan kultury tradycyjnej). Autor od kilku lat zajmuje się studiami nad tą grupą licząca prawie 500 tysięcy
osób i zaprezentował rys historyczno-kulturowy
tego etnosu. Scharakteryzował jego
obecną sytuację w Polsce i na Ukrainie pod względem zmian kulturowych wywołanych
przede wszystkim przez przymusowe osiedlenia na terenach "obcych" kulturowo i geograficznie.
Czas przeznaczony na dyskusję po drugiej sesji zdominował dr Łukasz Smyrski, który odpowiadał na liczne pytania uczestników konferencji. Sprecyzował wątek kosmizmu
i kosmogonii jako element odrodzenia narodowego na Syberii. Ponadto omówił związki
kulturowe republik syberyjskich z obszarami tureckojęzycznymi dawnego ZSRR, a także ich kontakty z państwami "islamskimi".
Po krótkiej przerwie głos zabrała dr Danuta Penkala-Gawęcka (lEi AK UAM). Przedmiotemjej rozważań były tradycje i "importowane" kultury medyczne we współczesnym
Kazachstanie (Glokalizacja" wielkich tradycji medycznych" i odrodzenie tradycji lokalnych. Z badań nad medycyną komplementarną w Kazachstanie). Było to pierwsze wystąpienie w trzeciej sesji (Badania kultur lokalnych i ich przemian). We wstępie autorka
zdefiniowała pojęcie metod komplementarnych
i biomedycznych i zaznaczyła, że
w Kazachstanie nie istnieje rozdział pomiędzy tymi dwoma działami medycyny. Odniosła się do specyfiki kraju, w którym państwo legalizuje działalność wielu metod leczenia
i samoleczenia, uznawanych w Europie za alternatywne. Przedstawiła szczególny przypadek metod wywodzących się z koreańskich systemów medycznych i ich rozwój na obszarze dawnej stolicy Kazachstanu, Ałma-Aty. Podkreśliła, że w omawianym przypadku
mamy do czynienia z przykładem procesu adaptacji tradycyjnych elementów medycznych kultur wschodnich, czyli tytułową glokalizacją.
Kolejnym prelegentem był mgr Paweł Jessa (IEiAK UAM). Przedstawił on rozważania dotyczące rozwoju kultów lokalnych (Lokalni święci w Uzbekistanie i Kazachstanie.
Postacie, miejsca,junkcje). Autor zaprezentował wątki badań własnych obejmujące elementy ludowego islamu i historyczną obecność świętych na tym obszarze. Omówił poszczególne postaci i współczesny rozwój kultu z nimi związanego.
�351
Wystąpienie dr Marzeny Godzińskiej (IEiAK UW Warszawa) dotyczyło symboliki
dywanów filcowych (Dom i rodzina w symbolice turkmeńskich dywanów filcowych). Zdaniem referentki właśnie badania nad dywanami filcowymi pozwalają na rozległą analizę
ich symboliki. Przez lata dywany filcowe nie cieszyły się taką popularnością handlową
jak kobierce, a tym samym ich wzornictwo pozostało w znacznym stopniu tradycyjne.
Dodatkowo dr Marzena Godzińska zadbała o materiały poglądowe dla wszystkich obecnych i z pomocą schematów wyjaśniła podstawowe odniesienia symboliczne do domostwa - jurty, jej wyposażenia i budowy, a także rodziny, które można odnaleźć we wzorach dekoracyjnych dywanów filcowych.
Mgr Przemysław Hinca (IEiAK UAM) zreferował problem klasyfikacji mniejszościowych grup etnicznych występujących w Indiach (Badania nad problemami klasyfikacji społeczności marginalnych w Indiach). Problem ten zdaje się zasadniczy dla
wszystkich zajmujących się kwestiami etnicznymi na obszarze subkontynentu indyjskiego. Tamtejsza administracja państwowa przypisuje społeczności marginalne do stanowych list tzw. Scheduled Castes i Scheduled Tribes, na podstawie takich kryteńów jak
m.in. liczebność, miejsce zamieszkania, dominujący typ gospodarki, język i poziom wykształcenia członków grupy. Kryteria te są dalece nieprecyzyjne, co doprowadza do sytuacji, w których dana społeczność może być uznana za marginalną na terenie jednego
stanu, ale jej status może nie być taki sam na obszarze sąsiedniego stanu. Badacze
z obcych kręgów kulturowych zmuszeni są przyjąć indyjskie kryteńa klasyfikacji społeczności, jeśli nie chcą każdorazowo wprowadzać do swych studiów dodatkowej typologii.
Ostatnim uczestnikiem konferencji, który zabrał głos w sesji popołudniowej był
dr Mieczysław Trojan (Katedra Etnologii UW Wrocław). Przedstawił on w formie komunikatu wyniki swych badań terenowych nad życiem codziennym w Mołdawii (Badania w Mołdawii).
W czasie przeznaczonym na dyskusję prof. dr hab. Jerzy S. Wasilewski odpowiadał
na pytanie mgr Przemysława Hincy, dotyczące "ratunkowego" aspektu badań wśród
Caatanów w Mongolii.
Po krótkiej przerwie prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz zaprosił wszystkich obecnych
na otwarte posiedzenie Komisji do Badania Wschodu KNE PAN (Potrzeby, możliwości,
oczekiwania). Erzewodniczący przedstawił pokrótce strukturę organizacyjną Komitetu
Nauk Etnologicznych i miejsce, które zajmuje w nim Komisja do Badania Wschodu. Omówił plany rozszerzenia zasięgu działań Komisji poprzez zaproszenie do współpracy nowych członków. Sprecyzował oczekiwania Komisji dotyczące publikacji mateńałów
z bieżącej konferencji.
Obrady konferencji tego dnia zostały zakończone i następnie wszyscy uczestnicy udali
się do sali im. Józefa Burszty na spotkanie towarzyskie. Tam w nieskrępowanej atmosferze kontynuowane były dyskusje na tematy konferencyjnych wystąpień. Znalazł się też
czas na komentarze dotyczące działalności Komisji.
Sobotnie obrady i jednocześnie czwartą sesję (Badacze Wschodu), otworzyła dr Anna
Engelking (Katedra Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku). Jej wystąpienie
dotyczyło badań terenowych prowadzonych na Polesiu pod kierownictwem Józefa
Obrębskiego w latach 1934-1937 (Nieznani badacze Polesia w latach 30. XX wieku.
Z archiwaliów ekspedycji etnQsocjologicznej Józefa Obrębskiego). Autorka przedstawiła
szlak wędrówek kierownika ekspedycji oraz jego współpracowników: Romana Chromińskiego, Jana Teodorowicza, Zygmunta Jana Korybutiaka i Stanisława Dworakowskiego.
Na podstawie dokumentów archiwalnych scharakteryzowała poszczególne postaci pod
�352
względem przygotowania do prowadzenia samodzielnych badań etnologicznych i socjologicznych, i zanalizowała ich wkład w badanie Polesia.
Kolejne wystąpienie zaprezentowała prof. dr hab. Ewa Nowicka (Instytut Socjologii
UW Warszawa) wraz ze swym współpracownikiem mgr. Pawłem Trzcińskim (polski antropolog wśród rdzennych ludów/narodów Syberii). Pani Profesor przedstawiła specyfikę relacji pomiędzy przedmiotem i podmiotem badań, a także kategorie poznawcze
w pracach historycznych i współczesnych na Syberii. Omówiła szczególność pozycji badacza-Polaka, który powinien zdawać sobie sprawę z ograniczeń wynikających z jego
przynależności narodowej jak i ułatwień, na które może liczyć w czasie badań na tym
obszarze.
Mgr Paweł Trzciński odniósł się do tego samego aspektu polskich badań na Syberii,
ale za pomocą typologicznego rozróżnienia czterech postaw "gościa", przyjmowanych
przez antropologa bądź narzucanych mu przez społeczności badane. W odniesieniu do
każdej z tych postaw omówił jej pozytywy i negatywy.
Następny referat zaprezentował mgr Wojciech Lipiński (IEiAK UW Warszawa). Zajął się on recepcją historycznych badań w Jakucji (Prace polskich badaczy-zesłańców
i ich znaczenie we współczesnej Republice Sacha-Jakucja). Wystąpienie to dotyczyło
przede wszystkim różnego statusu dokonań Edwarda Piekarskiego i Wacława Sieroszewskiego za czasów istnienia ZSRR i wzrostu zainteresowania ich pracami naukowymi
w suwerennej Republice Sacha.
Mgr Hanna Kossak-Nowocień (IEiAK UAM) omówiła życie i prace naukowe Antoniny Pisarczyk (Antonina Pisarczyk 1907-1995 - badaczka Uzbekistanu i Tadżykistanu
ijej archiwum). Prelegentka przedstawiła postać wybitnej Polki, która od roku 1939 pracowała w Muzeum Etnograficznym w Taszkiencie, a pomiędzy 1948 i 1965 rokiem kierowała Oddziałem Etnografii Instytutu Historii Akademii Nauk Tadżyckiej SRR. Scharakteryzowała spuściznę naukową i miejsca przechowywania archiwaliów.
Po krótkiej przerwie głos zabrała mgr Alena Susłowa (IEiAK UAM), która na podstawie stosunków narodowościowych, ruchów narodowych i migracyjnych, omówiła relacje międzyetniczne we współczesnym Kazachstanie.
Wystąpienie mgr Justyny Kowalińskiej (Muzeum Etnograficzne w Poznaniu) otworzyło piątą sesję (Zbiory Wschodnie). Przedstawiła ona historię i stan kolekcji pozaeuropejskich zgromadzonych w poznańskim muzeum. Łącznie zbiory Wschodnie liczą około
700 obiektów.
Ostatnim prelegentem w czasie II Konferencji Komisji do Badania Wschodu był mgr
Paweł Kamienowski (Książnica Pomorska w Szczecinie). Zaprezentował on stan zbiorów i badań nad bibliografią prac dotyczących Wschodu (szczególnie buddologicznych),
w ramach "The Buddhist Book Project-Poland" (Zbiory buddologiczne i prace naukowe
w Książnicy Pomorskiej w Szczecinie). Głos ten wydaje się niezmiernie ważny, bowiem
w zaledwie dwa lata, poszerzając księgozbiór wyłącznie za pomocą darowizn, Dział Studiów Buddyjskich Książnicy Pomorskiej stał się największym polskim centrum gromadzącym i udostępniającym literaturę buddyjską i buddologiczną.
Po wystąpieniu mgr. Pawła Kamienowskiego rozpoczęła się dyskusja. W jej ramach
komunikat badawczy zaprezentowała dr Marzena Godzińska. Jej obecne prace terenowe
dotyczą monografii wsi Adampol (Polonezkoy) w Turcji. Projekt ten, finansowany przez
stronę turecką, rozpoczął się wiosną bieżącego roku i obejmuje m.in. topografię wsi, jej
historyczny zasięg i rozwój, jak i badania nad sytuacją ekonomiczną mieszkańców.
Właściwą część dyskusji zdominowały pytania i komentarze, które odnosiły się do
specyficznej roli badacza-Polaka w trakcie prowadzenia prac na Wschodzie. Na ten
�353
właśnie temat głos zabrali: prof. dr hab. Ewa Nowicka, dr Marek Gawęcki, prof. dr hab.
Jerzy S. Wasilewski, dr Anna Engelking, mgr Tomasz Lipiński i mgr Paweł Trzciński.
Po półgodzinnej dyskusji prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz podsumował przebieg
konferencji. Zwrócił uwagę uczestników na fakt, że badania Wschodu były niezmiernie
ważne w historii polskiej etnologii i takimi pozostały. Referaty wygłoszone podczas obrad, pomimo pozornie szeroko sformułowanego tematu konferencji, były spójne i dotyczyły etnologii narodowej - polskiego spojrzenia na Wschód i jego problemy. Znalazło
się też w wystąpieniach miejsce na zaznaczenie obecności Polaków w działalności etnograficznej innych etnologii narodowych. Pan Profesor zauważył także istotny walor polskiej myśli etnologicznej, która m.in. w wyniku badań na Wschodzie nie była historycznie obciążona podziałem na Volkskunde i Volkerkunde. Ponadto zaznaczył, że badania
Wschodu są obecnie najliczniej reprezentowanym współczesnym nurtem polskiej etnologii pozaeuropejskiej. Ostatnia uwaga Przewodniczącego Komisji do Badania Wschodu
dotyczyła ograniczeń badaczy polskich, z których powinniśmy zdawać sobie sprawę, przystępując do badań na Wschodzie, a szczególnie wtedy, gdy prace dotyczą grup polskiego
pochodzenia.
Rafał Beszterda
"CZYSTOŚĆ I BRUD. HIGIENA NASZYCH PRZODKÓW"
WYSTAWA CZASOWA W MUZEUM IM. ST. FISCHERA W BOCHNI,
13 GRUDNIA 2001 - 28 LUTEGO 2002 ROKU. AUTORKA
SCENARIUSZA I INFORMATORA pt. "CZYSTOŚĆ I BRUD.
KILKA UWAG O HIGIENIE NASZYCH PRZODKÓW"
BOCHNIA 2001 - ANETTA STACHOŃ
Temat higieny osobistej rzadko jest podejmowany przez muzea w Polsce (z wyjątkiem skansenów), a i na stałych wystawach w galeryjnych muzeach etnograficznych nie
należy do popularnych. Dlatego warto odnotować inicjatywę w podjęciu "higienicznej"
tematyki przez Muzeum w Bochni, znane z prężnej działalności wystawienniczej
i odczytowej. Wprawdzie stosunkowo niewielka wystawa nie wyczerpała tematu, ale
przecież w sposób komunikatywny i atrakcyjny prezentowała problem utrzymania czystości i higieny osobistej w różnych warstwach społecznych, w szerokim przekroju czasowym, począwszy od znalezisk archeologicznych po lata 30. XX wieku.
Wykopaliska archeologiczne na ziemiach polskich odkrywają ślady dbałości o porządek i higienę osobistą, np. w Opolu i w Gdańsku odnaleziono miotły, a w Gnieźnie
i Poznaniu grudy wapna do bielenia ścian. Na wystawie zaprezentowano kilka przedmiotów z tych odległych czasów świadczących o dbałości o pielęgnację ciała, m.in. rogowy
grzebień (ubożsi używali drewnianych) z późnego okresu rzymskiego, szczypce z epoki
brązu do wyrywania włosów, lustro scytyjskie z główką barana, nożyce z wczesnego
średniowiecza. Wiadomo, że Słowianie zamieszkujący w X w. tereny Europy Środkowej
używali łaźni. Łaźnie występowały też licznie w europejskich miastach, począwszy od
średniowiecza, aż po schyłek XVI wieku. W Bochni, od połowy XIII wieku, tj. od uzyskania praw miejskich do początku XVII w., jak pisze autorka wystawy, funkcjonowało
kilkanaście łaźni, w tym łaźnia żupna, z których korzystali przede wszystkim mieszcza-
�354
nie. Przykładowo statut cechu krawieckiego w Bochni nakazywał czeladnikom obowiązkową kąpiel co 2 tygodnie! Wiek XVII przyniósł jednak w kraju zapaść gospodarczą
i kulturalną, łaźnie zamykano jako ... siedzibę rozpusty.
Wiek XVIII i XIX jawi się w wielu realistycznych opisach literackich, relacjach pamiętnikarskichjako czas nędznego stanu ówczesnej higieny, panującego brudu, nieprzyjemnego zapachu niemy tych ciał, nie wietrzonych pomieszczeń, rzadko pranej pościeli,
nędznego stanu toalet, a właściwie ich braku, zwłaszcza na wsiach. W upowszechnianiu
higieny na terenach polskich wielkie zasługi ma Polskie Towarzystwo Higieniczne utworzone w 1898 roku. Np. w Płocku w 1905 roku z inicjatywy Anieli Chmielińskiej, późniejszej założycielki Muzeum w Łowiczu, wówczas przewodniczącej Sekcji Wychowawczej wspomnianego Towarzystwa, przebadano 283 mieszkania stróżów (dozorców),
z czego tylko jedno odpowiadało standardom higienicznym owych czasów. Stan sanitarny większości z nich czynił niekiedy wrażenie wstrząsające. Na 564 posesje w Płocku
wodociągi były w 200, a kanalizacja w 17 posesjach. Dodajmy, że przed 1905 roku
w Płocku nie było ani jednej łaźni ludowej, kąpano się tylko w Wiśle, naturalnie przy
sprzyjającej pogodzie. Sekcja Wychowawcza podjęła zatem akcję kąpieli dzieci ubogich
w prywatnych łazienkach miejskich Płocka, a członkowie Sekcji starali się wpajać potrzebę czystości wśród dzieci (A. Chmielińska, O życiu stróżów w Płocku, "Zdrowie",
1906, nr 10, s. 653-670).
Wielu mieszkańców wsi polskiej jeszcze przed kilkudziesięciu laty do minimum ograniczało zabiegi wokół higieny osobistej, utrzymania czystości w izbach i obejściu. Pozytywną rolę w szerzeniu higieny odegrali lekarze, właściciele dworów, a także nauczyciele poprzez propagowanie "kącików czystości" w salach szkolnych, systematyczne sprawdzanie czystości rąk i włosów (zwalczanie wszawicy). Akcja "uzdrowotnienia" wsi, jak
to wówczas nazywano, rozpoczęła się na terenach polskich w latach 20. ubiegłego wieku
z inicjatywy dr. Witolda Chodźki, byłego Ministra Zdrowia Publicznego, który położył
podwaliny pod ustawodawstwo sanitarne, organizację służby zdrowia i higieny społecznej w Polsce, oraz dyrektora utworzonego w 1918 r. Państwowego Zakładu Higieny,
równie zasłużonego prof. Leopolda Hirszfelda. Zawiązany przy Ministerstwie Reform
Rolnych Komitet Uzdrowotnienia Wsi wystawił sobie za cel stworzenie wsi przykładowej w każdym województwie, ba, w przyszłości w każdym powiecie! Na początek wybrano wieś Nieporęt koło Warszawy, którą najpierw zinwentaryzowano pod względem
urządzeń higienicznych i sanitarnych. Nietrudno sobie wyobrazić wyniki, a wieś owa nie
odbiegała od powszechnej normy (por. A. Szniolis, Uzdrowotnienie wsi, Warszawa 1930).
W całej tej akcji chodziło konkretnie o uporządkowanie spraw sanitarnych, nakłonienie
mieszkańców do wybudowania ustępów, ogrodzenia gnojowisk, aby gnojowica nie marnowała się, założenie wzorowych studni publicznych i kąpieliska, uświadamiania ludności w zakresie podstawowych zagadnień higienicznych poprzez pogadanki, kursy, broszury propagandowe. Ambitny cel zamierzony na tak dużą skalę, a mający w dalszej
perspektywie podniesienie gospodarności wsi, nie został w pełni zrealizowany. Faktem
jest jednak, że stopniowa poprawa higieny wśród ludności polskiej zaczęła się w latach
30. XX wieku. Wobec jednak ogólnie niskiego poziomu życia, braku wykształcenia, panujących zabobonów, wieś polska, zwłaszcza w zaborach rosyjskim i austriackim,
w dziedzinie higieny daleko odbiegała od standardu wsi niemieckiej czy nawet czeskiej.
Powszechnym widokiem była gnojówka na środku podwórza, roje much, zaduch w przeludnionych izbach, w których przebywały też w biednych gospodarstwach nowo narodzone zwierzęta, nędzna bielizna pościelowa rzadko prana, w skrajnych wypadkach zupełny jej brak, wyjątek stanowiły "paradne" nakrycia łóżek, rzadko otwierane lub za-
�355
Wystawa "Czystość i brud. Higiena naszych przodków", fot. Anna Spiss
mknięte na stałe okna izb, umorusane dzieci o skołtunionych włosach. Zarówno do mycia ciała, jak i naczyń często służył jeden szaflik lub miednica. Ablucje ograniczały się
głównie do twarzy i rąk, po brudnej robocie - nóg, w lecie mycie mężczyzn odbywało
się pod studnią czy w strumyku. Dopiero z wiosną robiło się wielkie pranie, wietrzenie
pościeli i pomieszczeń, bielenie ścian, szorowanie sprzętów. Trzeba jednak pamiętać, że
wodę ze studni (nie każde gospodarstwo ją miało), trzeba było nanieść wiadrami przede
wszystkim dla inwentarza, do ogrodu, do gotowania, a na końcu do mycia, nieraz kilkanaście wiader dziennie! Te braki w nawykach higienicznych związane z brakiem wody
bieżącej w domu i biedą tak utrwaliły się w pamięci zbiorowej (por. M. Spiss, Wieś podmiejska jako istotny czynnik rozwoju urbanistyki. Studium higieniczne, Poznań 1948), że
jeszcze z końcem lat 50. XX wieku, i to we wsiach leżących niedaleko miast, lekarze
pouczali pacjentów o konieczności zmiany bielizny osobistej na noc, posiadania osobno
dla każdego członka rodziny ręcznika, szczoteczki do zębów i grzebienia, kąpieli przynajmniej raz w miesiącu. Uświadomieniu służyły bezpłatne broszurki, w których opisywano jak z balii, konewki i zasłony z prześcieradła urządzić w kuchni miejsce do kąpieli. Zdecydowanie lepiej przedstawiała się w tym czasie higiena niemowląt i małych dzieci,
do czego przyczyniała się coraz lepsza opieka medyczna i popularyzacja wiedzy o zagrożeniach zdrowia i życia wynikających z niechlujstwa i brudu. A w mieście, np. w Krakowie? Lodowate w zimie łazienki w "starym budownictwie", nierzadko oddzielone zimnym korytarzykiem od sypialni, nie zachęcały do częstych kąpieli. Jeszcze zatem w latach
60. XX wieku powszechnym zwyczajem było mycie się, a nawet kąpiel w kuchni dogrzanej kuchenką gazową, a raz w tygodniu kąpiel w łazience, w której piec węglowy dostarczał gorącą wodę i zarazem ogrzewał pomieszczenie. W latach 50. do wielu domów
krakowskich przychodziły praczki, które nie uznawały mechanicznych pralek niszczących rzekomo pranie (!), zresztą pralki "Franie" były wówczas towarem reglamentowa-
�356
nym, dostępnym głównie dla przodowników pracy, górników i hutników. Więc cóż żądać od wiejskich czy nawet małomiasteczkowych rodzin, gdzie podstawowe udogodnienia cywilizacyjne wkraczały na dobre dopiero w drugiej połowie lat 60., "urząd woziwody" był świeżo w pamięci, a chodzenie po wodę do miejskiej studni dostarczało również przyjemności towarzyskich. Do przeszłości odeszły z mieszczańskich sypialni
komody-umywalnie z marmurowymi blatami i garnitury łazienkowe złożone z niewielkich porcelanowych, ale najczęściej fajansowych miednic, dzbanów na czystą wodę,
wiader na brudną i innych drobiazgów toaletowych. Ustąpiły miejsca blaszanym emaliowanym miednicom, wiadrom i dzbankom na zwykłych drewnianych lub metalowych
umywalniach stojących gdzieś w kącie kuchni w towarzystwie wyszywanych makatek
z sentencjami typu: Świeża woda zdrowia doda.
Wytworne garnitury łazienkowe pochodzące z Zamku w Łańcucie, zwane na wystawie niezbyt fortunnie serwisami, głównie fajansowe, zdobne w różnorodne ornamenty,
przede wszystkim florystyczne, zdominowały wystawę w Bochni. W skład owych garniturów wchodziły dodatkowo wanienki do mycia nóg, bidety (na wystawie z objaśnieniem funkcji), pudełka z pokrywką na drobiazgi toaletowe, puder czy zasypkę, stelaże na
szczotki do zębów. Do naj świetniejszych kompletów należał porcelanowy, wykonany
w Czechach w połowie XIX wieku, na wzór japońskiej porcelany Imari. Przy pozostałych nie podano bliższego objaśnienia na temat ich proweniencji, wyprodukowano je
zapewne z końcem XIX w. lub na początku XX w. Wszystkie pochodziły z Pałacu Potockich w Łańcucie, z czasów sprzed jego XX-wiecznej modernizacji. W pałacach, dworach, mieszkaniach w epoce "przedkanalizacyjnej" do nieodzownych naczyń należały
urynały, których osiem porcelanowych, pięknych i świetnie zachowanych, prezentowano, jak wspomniane garnitury ... w gablocie. Z tej "branży" zwracało uwagę białe, wyplatane krzesło sedesowe z podnoszonym siedziskiem kryjącym porcelanową muszlę (Austria, XIX wieku) i sedes wiedeński z końca XIX wieku. Sprzęty te posłużyły do aranżacji łazienki pałacowej, w skład której wchodziła umywalnia-komoda z marmurowym
blatem, z rozstawionym na nim garniturem naczyń, emaliowana wanna z fabryki
w Olkuszu (lata 20. XX wieku?) z metalową mydelniczką zawieszoną na jej brzegu,
trój skrzydłowym XVIII-wiecznym parawanem obitym brokatem, górą zaszklonym małymi szlifowanymi szybkami. Inny parawan, angielski z 1900 roku, obity tkaniną
z motywem maków posiadał, co jest rzadkością, wmontowane trzy kanapki.
Po kąpieli czy też tylko obmyciu następował czas na toaletę. O tej miłej czynności
przypominało tapicerowane krzesło z wachlarzowatym wałkiem wieńczącym oparcie,
zapewne wygodne przy układaniu fryzury, piękne lustro włoskie z początku XX wieku,
w ramie z masy perłowej, ręczne lusterko, kryształowe, oprawne w złocony brąz flakoniki na wonności (Francja pierwsza połowa XIX wieku), przybory do manicure z uchwytami z kości słoniowej (XIX wieku).
W pamięci zwiedzających na pewno zostało też kompletne wyposażenie zakładu fryzjerskiego pochodzące z Łańcuta, a złożone z trzech luster w drewnianych ramach, zestawu szafek z szufladkami, przed którymi stały trzy potężne fotele z podpórkami na
głowę, z wysokim, kręconym taboretem do obsługi dzieci, a nawet specjalnym sprzętem
do mycia głowy w lokalach, w których nie było bieżącej wody. Takie fryzjernie pełne
pędzli do golenia, brzytew, szczotek, grzebieni i lokówek, gdzie na ścianach widniały
tabliczki Uprasza się wycierać obuwie, Pluć tylko do spluwaczki (też tu eksponowane),
jeszcze nie tak dawno funkcjonowały na prowincji. Teraz poszczególne fragmenty ich
"antycznego" wyposażenia są ozdobą niebanalnych salonów fryzjerskich.
�357
o potrzebie prania (tutaj tylko ręcznym) przypomniały zgromadzone w skromnej ilości: kijanki, drewniana balia, tarki, porcelanowa i szklana, wyżymaczka amerykańskiej
firmy z początku XX wieku.
Zestaw przedmiotów na wystawie zdominowanych wyraźnie przez eksponaty o wysokich walorach estetycznych, z pominięciem m.in. choćby kilku opakowań po kosmetykach i mydłach, dawnych reklam środków czystości i kosmetyków, przykładów porad
kosmetycznych, zamieszczanych, jak i obecnie, w ówczesnej prasie kobiecej, mogło budzić
uczucie niedosytu, autorka jednak wierna konwencji ekspozycji, wolała wybrać jako ilustrację tematu dzieła sztuki. Były to obrazy m.in. Marcina Samlickiego Kobieta przed
lustrem, Jana Wojnarskiego Akt kobiety czeszącej włosy, Jana Rembowskiego Wiejska
toaleta, rysunki Daniela Ch odo wiec kiego Praczka, Kajetana Kielisińskiego Iskający się
biedacy, grafiki, flamandzkie (XVII wieku) przedstawiające praczki nad wodą, i niemiecką Jagera Kąpiel świąteczna, ilustrującą higienę małego dziecka, temat praktycznie pominięty w scenariuszu. Prawdziwą ozdobą ekspozycji była seria rycin francuskich
z XVIII wieku pl. Toaleta damy.
Wystawa wydawałoby się o banalnych codziennych zabiegach, dobrze przygotowana
od strony dydaktycznej (przejrzyste, nie pozbawione humoru, teksty informacyjne), przybliżyła zwiedzającym jedną z dziedzin historii kultury materialnej, choć głównie, jak
wspomniałam, skoncentrowano się na estetyce przyborów higienicznych. W takiej sytuacji ekspozycja spełniła istotną rolę w budzeniu wrażliwości na piękno i dostarczaniu
wzorców estetycznych, tak ważne w epoce masowych i banalnych wyrobów plastikowych. Ekspozycja stanowiła jedną z kilku już zrealizowanych i planowanych w przyszłości przez autorkę wystaw dotyczących higieny, zielarstwa i medycyny. Eksponaty,
poza wybranymi z własnych zasobów muzealnych, użyczyły muzea: Muzeum-Zamek
w Łańcucie, Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzea Archeologiczne oraz Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Etnograficzne w Tarnowie, Izba Regionalna w Wojniczu oraz
osoby prywatne.
Anna Spiss
-
PRYWATNE MUZEUM "OCALENIE"
OBRAZ ŻYCIA I TWÓRCZOŚCI JANA TALIKA
Na pocies haw! pod grape!
Na garo/ski gawyndy, śpiywaniji. grani.
No i Małe Muzeum ji rzeźby hawok (es mam.
Członek Towarzystwa Uniwersytetów
Ludowych.
Jan Talik
Jan Talik urodził się 1 kwietnia 1926 roku w Ciścu (gmina Węgierska Górka, powiat
Żywiec, województwo Śląskie), malowniczej wsi położonej nad rzeką Sołą. Imię odziedziczył po swoim ojcu, który zmarł, gdy p. Jan miał osiem miesięcy. Matka Wiktoria,
z domu Jopek, urodzona w 1877 roku pochodziła z Milówki. Po śmierci męża zajmowała
się gospodarką i wychowywaniem dwanaściorga dzieci.
�358
Rodzice Jana Talika posiadali dwanaście morgów ziemi ornej i las. Po śmierci męża
p. Wiktoria w miarę dorastania i usamodzielniania się dzieci dzieliła gospodarkę.
Do lat czternastu Jan Talik przebywał w rodzinnym Ciścu na gospodarce rodziców.
Skończył sześć klas Szkoły Podstawowej, gdyż dalszą naukę przerwał wybuch wojny.
W czasie wojny Talik pracował na gospodarce u niemieckich właścicieli ziemskich
w Sopotni Małej, gdzie spędził cztery lata, do stycznia 1945 roku, kiedy to Niemcy zaczęli opuszczać polskie ziemie. Następnie został wywieziony przez Niemców na roboty
frontowe w okolice Rybnika, do Moszczenicy. "Do pracy chodziliśmy na linię frontową,
robiliśmy uzupełnienie okopów, nowe bunkry. Praca ta trwała około trzech tygodni, do
momentu decydującego natarcia wojsk rosyjskich".
Kiedy Niemcy zaczęli się wycofywać przez Żywiec, Zwardoń w kierunku Słowacji,
zabierając ze sobą robotników, Talik zdecydował się na ucieczkę; dotarł przez Jabłonków do Ciśca, do rodzinnego domu. Po zakończeniu wojny półtora roku spędził u siostry
Marii w Paczkowie na zachodzie Polski. Później wrócił do Ciśca.
Jan Talik jest uzdolniony muzycznie. Pierwszym instrumentem, na którym nauczył
się grać, były organki. Potem, za pieniądze uzyskane ze sprzedaży roweru przywiezionego z Paczkowa, kupił sobie harmonię, tzw. heligonkę. Kolejnym instrumentem była
perkusja. Wtedy to zaczął grywać na weselach. Sam opanował również grę na trąbce.
W latach 50. grał w orkiestrze dętej Straży Pożarnej w Milówce. Z jego inicjatywy powstał Młodzieżowy Zespół Ludowy "Cisowianie", który prowadził w latach 1983-1985.
"Cisowianie" nie tylko śpiewali, tańczyli i grali na ludowych instrumentach, ale również
przedstawiali inscenizacje dawnych zwyczajów i tradycji ludowych, zdobywając wyróżnienia na przeglądach zespołów folklorystycznych. Działalność muzyczna Jana Talika
trwała prawie czterdzieści dwa lata - dopóki zdrowie mu na to pozwalało. Do tej pory bierze udział w holdymasie gazdowskim, układa programy artystyczne dla Kół Gospodyń Wiejskich, śpiewa, gra i przedstawia stare tradycyjne zwyczaje w swoim
muzeum.
Od 22 czerwca 1949 roku przez piętnaście lat Jan Talik pracował w Powiatowym
Związku Gminnych Spółdzielni Samopomoc Chłopska w Żywcu. W roku 1964 został
przeniesiony do Gminnej Spółdzielni w Milówce, gdzie objął stanowisko kierownika
zaopatrzenia. Jan Talik dużo pracował społecznie. Przez dwanaście lat był prezesem Kółka
Rolniczego w Ciścu (od 1962). Przez dwie kadencje był Radnym Gromadzkim,członkiem Rady Nadzoru Banku Spółdzielczego, Rady Nadzorczej Powiatu Żywieckiego
Gminnych Spółdzielni w Żywcu, również Gminnej Spółdzielni w Milówce.
4 lutego 1974 roku Jan Talik został aresztowany i na dwadzieścia osiem miesięcy
osadzony w areszcie śledczym przy ul. Montelupich w Krakowie z podejrzeniem udostępnienia materiałów do budowy Kościoła w Ciścu. "W stan oskarżenia postawiono
szesnaście osób, w tym również mnie. Przesłuchiwanych było 245 świadków. Rozprawy
odbywały się w Sądzie Wojewódzkim w Krakowie. Było ponad sześćdziesiąt rozpraw,
trwało to ponad rok. Otrzymałem trzy lata, a ponieważ odpokutowałem już 28 miesięcy,
ze sądu zostałem od razu zwolniony do domu".
Po powrocie do Ciśca w maju 1976 roku, Jan Talik przyjął się do pracy w Fabryce
Ligniny w Ciścu, filii Żywieckich Zakładów Papierniczych. Przepracował tam dziewięć
lat i w 1985, ze względu na stan zdrowia, odszedł na rentę.
W grudniu 1984 roku, gdy zdrowie bardzo się pogorszyło, Jan Talik postanowił pozostawić po sobie coś, co pomoże mu żyć w pamięci innych ludzi - powstała idea utworzenia izby regionalnej, muzeum Jana Talika. Od tamtego czasu Jan Talik wciąż realizuje
�359
swój pomysł, swoje marzenie o muzeum. Chce poprzez swoją pracę nadać życiu sens,
ponieważ "Człowiek nie potrafi przeżyć życia, nie dając mu wyrazu" (E. Cassier).
Są dwa powody, dla których Jan Talik zajął się tworzeniem własnych zbiorów przedmiotów już niepotrzebnych w dzisiejszych czasach, rzeczy, które powoli odchodzą
w niepamięć. Pierwszym jest chęć zatrzymania czasu, zgromadzenia reliktów przeszłości, by inni ludzie mogli je oglądać, podziwiać. Talik chce uratować te przedmioty
od zapomnienia i tym samym od unicestwienia. Muzeum ma być ponadto dowodem
istnienia takiego człowieka jak on. Człowieka pełnego pasji, chęci życia, człowieka wrażliwego na tradycję i kulturę swojego regionu, człowieka zdającego sobie sprawę z nieubłagalnie biegnącego czasu i chcącego utrwalić jego część w przedmiotach materialnych gromadzonych w muzeum. Drugim powodem, może ważniejszym nawet od
poprzedniego, jest podziękowanie w ten właśnie sposób Opatrzności bożej za swoje
życie.
Budynki, w których Talik gromadzi swoje zbiory, nie stoją w przypadkowym miejscu: "Pod tym drzewem, pod tym jesionem była gruda kamieni. I jesion rósł w tej grudzie kamieni. I tam nagle pokazały się dwa pociski artyleryjskie dość dużego kalibru.
Wojsko tu nie stało, front tu nie stał. Ktoś się chciał tego pozbyć i schował do kamieni.
I my z synem obcinali tego jesiona i konary leciały na te kamienie, i kamień się odsunął
i pokazały się te dwa pociski. Mało tego, ja wypalał przez dwie wiosny zarośla i ogień
też przeszedł przez te kamienie. Następnego dnia przyjechali saperzy z Krakowa, którzy
zabrali oba pociski. Saper stwierdził: «Naprawdę mieliście dużo szczęścia, dziękujcie
Bogu, żeście ocaleli»". Słowa te spowodowały, że Talik postanowił właśnie w tym miejscu wybudować swoje muzeum: "I tak mi się potem umarzyło, aby to miejsce upamiętnić, bo jo się w tych różnych starociach lubował od dawna, ale jo miał jedną izbę
w budynku mieszkalnym na to przeznaczyć. Ale później w trakcie choroby, kiedy byłem
już spisany na straty - silny reumatyzm w nogach, zwyrodnienia w stawach kolanowych - przykuło mnie do łóżka, tak mi się umarzyło, jakby to zdrowiczko przyszło, to
miejsce upamiętnić. No i zrobiłbym tu to muzeum, i dałbym temu nazwę «Ocalenie» bo my ocaleli. Poza tym stare przedmioty, jakim nazbierał po wsi, i ze swojej chałupy ja
też żem ocalił od zapomnienia. I to mi się w części udało".
O muzeum obecnie zrobiło się trochę głośniej. Oprócz wycieczek, które są osobiście
przyjmowane przez twórcę, muzeum odwiedziła telewizja, dziennikarze, a nawet politycy. Inicjatywa gromadzenia i wystawiania starych przedmiotów, obrazów oraz własnych
dzieł nie spotkała się jednak ze zrozumieniem sąsiadów i rodziny twórcy. "Kiedy ja zaczął robić, moi sąsiedzi, którzy wiedzieli, żem jest po ciężkiej chorobie, pytali się, na
kiego diabła w tej grabce robię? Siadłbyś na rzyci, mówili, wziął różaniec na szyję
i dziękował Bogu, żeś się grabarzowi spod łopaty wyrwał. Chałupę masz, masz kaj mieszkać, to zaś wymyślasz. Odpowiadałem, że buduję dom spokojnej starości i zaś poszła po
wsi fama, że Jaśkowi odbiło na starość. I to jest moja spokojna starość, jo tym pochłonięty bez reszty, to jest moja pasja, mój bzik, moje hobby. W nocy, i w dzień myślę o tym,
co by tu jeszcze uzupełnić. Tu trzeba mieć swój rozum, swój styl, swój sposób na to
wszystko".
W roku 1984 na przydomowym stoku powstały dwa drewniane domki na kamiennej
podmurówce w góralskim stylu stanowiące zabudowania muzeum. Dziś muzeum składa
się z czterech pomieszczeń znajdujących się w trzech wolno stojących budynkach.
Chałupy wybudował Talik własnymi siłami. Piąte pomieszczenie jest w fazie wykańczania.
�360
Pierwszy budynek jest parterowy. Twórca zgromadził tam namalowane przez wnuczkę Lucynę obrazy przedstawiające parę zakochanych, spreparowane przez wnuka Jarosława zwierzęta i ptaki, proporce miast beskidzkich i oznaki z przeglądów amatorskich
zespołów artystycznych. Na ścianie wisi również jeden olejny obraz ludowej malarki
Rozalii Kubicy. Pozostałe obrazy tej twórczyni są umieszczone w tzw. galerii.
Talikjako człowiek związany z muzyką wyeksponował kilka instrumentów muzycznych tj.: kontrabas, skrzypce, cymbały, dwie trąbki i własnoręcznie wykonane trombity,
czyli rogi pasterskie. Nad drzwiami wejściowymi wisi Chrystus Ukrzyżowany, a pod nim
umieszczona jest wyrzeźbiona przez Talika głowa jelenia z prawdziwym porożem. Na
środku izby stoi ręcznie malowana skrzynia - na zielonym tle p. Jan wymalował motywy kwiatowe.
Twórca zgromadził również robione przez siebie "dziady żywieckie". Dziady te wykonuje Jan Talik sam, strugając maski z drewna i kompletując strój. "Jo się nie czuję
rzeźbiarzem, ale takim tam strugaczem, bo jo się u nikogo nie uczył. Chłopcy widzieli, że
ja tu strugam tych górali i mówili no to Jaśku zrobilibyście maskę i jakiś strój. No to, jo
im zrobił, a jak skończyli gonić, mieli mi to przynieść, i jo miał to postawić na manekiny, żeby ludzie mogli oglądać przez cały rok. Dziady są skromne, bo ci, co chcą się
pokazać w telewizji albo w konkursach, to cuda na siebie zakładają". Są to postacie:
diabła, księdza, śmierci, Żyda, kominiarza, kobiety, żołnierzy, niedźwiedzia, koni żywieckich, jest także koza, kobyła i turoń. Przed wejściem do budynku stoją umieszczone
na kołach od wozu postacie diabła oraz Indianina w stroju z kolorowego materiału.
Przed drugim budynkiem Talik zgromadził różne stare sprzęty gospodarcze. Stoi tu
więc żarno, cierlica do łamania lnu, stępka, masielnice, zgrzebło do czesania wełny, kołowrotek, tara do kapusty, nosidło do wody, dymadło pasterskie, cepy, sita do mąki, cedzak, różnego rodzaju kosze i naczynia do przechowywania pożywienia. W czasie oprowadzania wycieczek Talik opowiada o przeznaczeniu tych sprzętów, demonstrując jednocześnie ich działanie. Zimą wszystkie sprzęty chowa do pomieszczenia na dole,
w budynku, przed którym stoją.
Na piętrze jest odtworzona tradycyjna izba góralska. Zwiedzających wita wierszyk
ułożony przez inicjatora i twórcę muzeum:
Dziadek z Babcią
Dziadek z babcią w zgodzie żyli
Chalpke z grabce wystawili
Naznosili tam staroci
Przichodzom haw różni goście
Tak się w chałpce zakochali
"Ocaleniem" jom nazwali
. Dziadek lopowiado śpiywo
Na harmoniji przigrywo
Babce granie tes nie łobce
Na wakacie tes gro z dziadkiem
Cos wycieckom umilajom
Do zwiedzania namawiajom
Coby chalpke łodwiedzali
Co widzieli rozgłasali.
�361
Nad wejściem znajduje się krzyż, na futrynie drzwi dwie kropielniczki. Obok wejścia stoi kołowrotek pionowy. Na ścianie umieszczona jest wystrugana przez rzeźbiarza
szopka betlejemska. Szopka, choć przedstawia scenę biblijną, jest "swojska": stajenką,
w której narodził się Chrystus, jest chata góralska, a pastuszkowie ubrani są w stroje
góralskie.
W izbie znajduje się skrzynia malowana w tradycyjne żywieckie żółto-czerwono-białe motywy roślinne umieszczone na zielonym tle. W takie same motywy Talik przyozdobił wiszącą na ścianie półkę na kamionkowe talerze i kubki.
W kącie izby ustawione jest drewniane łóżko zasłane pierzynami. Obok stoi kołyska,
dalej stół i ławy. Za stołem "siedzą" naturalnej wielkości manekiny górala i góralki
z dwójką dzieci, ubrane w stroje żywieckie, wykonane przez twórcę muzeum.
W przeciwległym kącie znajduje się piec kuchenny, na którym ustawione są różne
naczynia kuchenne (kamionkowe garnki, formy do pieczenia ciasta, mosiężne moździerze), nad piecem powieszony jest drewniany łyżnik z łyżkami, cedzak, cedzak do mleka
oraz grzebień do zbierania jagód. Na nalepie pieca stoją stare żelazka "z duszą" i młynek
do kawy. Nad piecem umieszczony jest pręt do suszenia bielizny i lampa naftowa. Obok
p. Jan ustawił dzieże do wyrabiania masła, formy do masła oraz różnej wielkości skopki
do mleka i kosze.
Na trzech ścianach, na listwach wiszą obrazy religijne pochodzące z domu rodzinnego Talika. Za wizerunki te powkładane są zielone gałązki jodłowe przyozdobione kolorowymi bibułkami tzw. maiki. Oprócz tego na ścianie umieszczony jest wykonany przez
rzeźbiarza zegar, a nad łóżkiem i przy piecu wiszą haftowane ręką żony Zofii makatki.
W dwóch kątach, na półeczkach ustawione są figury świętych. Jedna z figur przedstawia św. Teresę, druga Najświętszą Panienkę. Obie postacie świętych zostały Talikowi
ofiarowane przez sąsiadów.
Izba, którą urządził Jan Talik, przypomina pomieszczenie, jakie zapamiętał ze swego
domu rodzinnego: "Umeblowania specjalnie nie było. Łóżko, stół, dwie ławy, jedna półka na miski i inne. Ławka koło pieca na garnki i dość spora ilość obrazów".
W ostatnim budynku na parterze mieści się tzw. galeria. Dawniej mianem takim określano w izbie miejsce, w którym znajdowały się wizerunki świętych. Budynek wybudował rzeźbiarz z pomocą swojej żony w roku 1997: "To będzie pomnik po nas, bo tam jest
wyryte koło lampy: wybudował dziadek Jasiu, a pomagała babcia Zosia". Na ścianach
w galerii wiszą obrazy religijne, które Talik zebrał po wsi. Początkowo pomieszczenie to
miało spełniać rolę świetlicy, gdzie w czasie brzydkiej pogody twórca mógłby opowiadać zwiedzającym historię swojego życia oraz historię powstania muzeum. Potem postanowił wykorzystać ściany świetlicy, by wyeksponować stare religijne obrazy. "Dziś ludzie nie trzymają tyle obrazów, co kiedyś na tych stongach, na tych ścianach. Trzymają
dwa trzy obrazy, a reszta leży na strychu. I pomyślało mi się, że ja te obrazy pościągam,
odnowim i zrobiłbym sobie taką galerię. Jo się rozpisał po sklepach, że zbieram stare
obrazy, mogą być bez ramek, bez szkła, żeby ino ten wizerunek był ciekawy i wartościowy. Ale to nie była taka łatwa sprawa, ludzie mają swoją mentalność. Od razu mi odpowiedzieli, że takimi rzeczami się nie fermaczy, bo to jest rzecz poświęcona i mam się od
tego trzymać z daleka". W zbieraniu obrazów i innych staroci pomagali Talikowi chłopcy, którym robił stroje dziadów żywieckich. To od nich otrzymał, w zamian za maski,
niektóre obrazy. "Niestety część z nich była w tak zły stanie, że nie dało się ich uratować.
Niektóre obrazy są ofiarowane bezinteresownie, inne są odrobione koniem w polu" jak mówi Talik.
�362
Na drzwiach wejściowych wisi informacja napisana ręką twórcy:
Galeńa Ocalonych Starych Obrazów Religijnych
Informacja dotycząca znajdujących się w galerii obrazów.
Wszystkie obrazy znajdujące się w galerii były już zdjęte ze swojej powinności w mieszkaniach i włożone na strychy, do komory czy za szafę. Otrzymałem je w większości bez szkła,
niektóre bez ramek, zakurzone, zabrudzone, uszkodzone. Nie wszystkie obrazy udało mi się
wyczyścić czy naprawić. Niektórych (chociaż ciekawych) uratować sięjuż nie dało. W niektórych obrazach uszkodzenia są jeszcze widoczne, były bardzo trudne do usunięcia. Naprawa
kosztowała mnie dużo pracy, czasu i wytrwałości. Jednak trud ten przyniósł mi ogromną radość, a to, że udało mi się je ocalić od zniszczenia, a to, że zwiedzający będą mogli je obejrzeć
do czego serdecznie zapraszamy i namawiamy wszystkich zainteresowanych.
Właściciel galerii
Jan Talik
Przy każdym obrazie wisi karteczka, na której jest napisane, przez kogo obraz jest
ofiarowany i kiedy. Dodatkowo Jan Talik podpisuje każdy święty wizerunek z tyłu, tam
jest napisane dokładnie - kto dał obraz, za co i kiedy trafił do zbiorów twórcy galerii.
W galerii przeważają oleodruki z wizerunkiem Matki Boskiej, Jezusa i Świętej Rodziny,
ale jest również kilka akwarel i obrazów olejnych.
Za szczególnie cenne w swoich zbiorach, Talik uważa obrazy olejne twórczyni ludowej Rozalii Kubicy. Trzy obrazy wiszące w galerii mająramki zrobione przez rzeźbiarza.
,,(...) obrazy te były w starej chałupie, u siostry, już stare, a ramki były takie, że szło je
w palcach rozebrać. Zrobiłem nowe ramka, te ramka nie pasują tutaj do tych innych ramek, do tych staroci, bo są frezowane, współcześnie robione. Niektórzy zwracali mi uwagę
na to, ale przyszedł jeden pan i mówi, żeby to zostawić, jeśli to moje dzieło. Bo jak te
ramka zostaną, będzie wiadomo, że to jeszcze pan zrobił te ramka. I ta mnie pocieszył, bo
jo miałech te ramka przerobić".
Społeczność Ciścajest sceptycznie nastawiona do pasji Talika: "Nie wszyscy z mojego
środowiska chcą tu przyjść. Ci, którzy przyszli, którzy widzieli, że obrazy są uszanowane,
odnowione, przekazują to innym. I dziś dużo ludzi się zgłasza, że dali by obraz".
Jan Talik rozbudowuje więc galerię, dobudowując do istniejącego już budynku piętro. Zamierza tam umieścić wyrzeźbione przez siebie scenki rodzajowe, przedstawiające
życie codzienne Górali, oraz obrazy, które nie pomieściły się w galerii.
Jan Talik obawia się, że nie będzie miał kto zaopiekować się muzeum, gdy jego zabraknie. Na jednym z budynków wisi duży, zrobiony przez twórcę zegar, który wskazuje
godzinę za pięć dwunastą. Tyle czasu, zdaniem p. Jana, mu pozostało. "Nie ma następcy,
a dziadek jest już na finiszu. Boję się, że mi się to będzie marnowało. (...) Mam nadzieję,
że dzieci mi tego nie zmarnują, bo to kosztowało dużo zaparcia, dużo wysiłku, no i dużo
pieniędzy. Ale to uznali za dziadkową głupotę, bo dziadek mało, że zaniedbuje gospodarkę i wiele emerytury wkłada w to też. No i uznali, że jak się dziadkowi głupoty chce, to
niech robi se sam. No i dziadek robi se sam, uparł się i budujem dalej".
Jan Talik jest tak bardzo pochłonięty swoją pasją, że nawet wtedy, gdy nie pracuje,
myśli o tym, co można by było jeszcze zrobić, by było ładniej, ciekawiej, co mogłoby
zainteresować ludzi zwiedzających jego "Ocalenie".
swoim sposobie wymyślania pomysłów i pracy opowiada anegdotę przeczytaną w prasie:
°
�363
"Humor ten pasuje jak najbardziej do mojej osoby, nie w drugiej, ale w pierwszej
części. Więc na szlaku turystycznym mieszkał taki stary dziadek jak ja. Siedział se na
pogródce, kurzył se fajkę, no a przechodzili turyści, jak co roku, znali dziadka i zawołali
tam na dziadka:
- Hej, dziadek, jak se wy tam mocie?
No a dziadek se pyknął fajkę i godo:
- Na dy się tam po troszku mom, na dy się mom.
- No a cóż tam porobiocie?
A dziadek godo:
- Na dy, jak mom czas, to siedzę i myślem, a jak nie mom czasu, to ino siedzę".
Tak więc Jan Talik siedział i myślał, opracowywał wszystko w swojej głowie, a potem
robił bez rysunków, bez sugestii innych osób, jak wielokrotnie powtarza: "trzeba mieć
wyobraźnię. Praca jest dla twórcy muzeum (...) jak narkotyk, to wciąga. A jak jeszcze
ktoś przyjdzie i pochwo li, nie denerwuje cię, że może żeś to źle zrobił, to pociąga i człowiek nawet w nocy robi, żeby to mieć".
Dla tego człowieka najważniejszy jest odbiorca, osobisty sukces i satysfakcja. Pochwała zwiedzającego jest cenniejsza niż jakakolwiek nagroda materialna. Uznanie innych ludzi dla twórczości daje siły do dalszego rozwoju twórczego, do ciągłej pracy nad
sobą i swoimi wytworami.
Należy jeszcze wspomnieć o starych pieśniach ludowych, które wykonuje Jan Talik
na zakończenie oprowadzania zwiedzających po swoim muzeum. "Stare, stare pieśni, co
ja wyciągam z lamusa, co układali ludzie tacy, co nie umieli czytać, co nie umieli pisać,
z tym byli, na co dzień na ten temat układali śpiewki. Mnie zostało takich śpiewek dość
sporo ...". I po tym wstępie twórca "Ocalenia" zaczyna grać na harmonii i śpiewać.
Od początku istnienia muzeum Jan Talik prowadzi Książkę pamiątkową, do której
wpisują swoje uwagi i spostrzeżenia odwiedzający muzeum goście, nie tylko z terenu
całej Polski, lecz nawet z całego świata, m.in. ze Szwecji, USA, Niemiec, Austrii, Wielkiej Brytanii, Litwy i Ukrainy. Muzeum odwiedzają wycieczki zakładowe, grupy ze szkół
podstawowych, kolonie, przedszkolaki, dziadkowie z wnukami i rodzice z dziećmi. Ponadto księga pamiątkowa muzeum jest swego rodzaju kroniką imprez kulturalnych, odbywających się w Prywatnym Muzeum Jaśka Talika.
Przy zaangażowaniu w tworzenie muzeum, druga pasja Jana Talika, jakąjest rzeźbienie, wydaje się odsunięta na plan dalszy, choć przecież bez rzeźby nie byłoby tego wszystkiego, co do tej pory powstało: trzech budynków, pięciu pomieszczeń i dopełniającego
całości ogrodu pełnego ptaków, jaszczurów, owiec i postaci góralskich poruszających się
pod wpływem wiatru.
Gdy wchodzimy na teren, gdzie tworzy i wystawia swoje rzeźby Jan Talik, odnosimy
wrażenie, że wkraczamy do dziwnego, trochę bajkowego, fantastycznego świata. Na stokach grapki, na której znajduje się muzeum, spotykamy misternie wykonane rzeźby przedstawiające zwierzęta gospodarcze i dzikie, tuż obok w trawie wielkie zielone jaszczury,
a na kawałku pnia ogromne brunatne ptaki z żelaznymi szponami. Obok zrobiony niewielki basen niby staw, po którym pływają kaczki z pisklętami oraz łabędzie. Wszystko
poruszające się pod wpływem płynącej wody sprawia wrażenie, że ogród tętni życiem.
Jan Talik nie uważa się za wielkiego twórcę, artystę czy rzeźbiarza. Twierdzi, że jest
"takim sobie strugaczem". Jeśli ma jakiś pomysł, to go realizuje. W dzieciństwie robił
sobie zabawki: "Ja od małajuż te pistki, gwizdki robił sam, sam sobie to strugał z wierz-
�364
by. Z tej skóry wierzbowej robił taki gwizdek i piskał". Potem pomysły na inne rzeczy
przychodziły powoli, stopniowo.
Pierwsze postacie górala i góralki były nieruchorne, więc Talik postanowił kolejne
zrobić tak, by można było je ustawiać w dowolnych pozycjach. Obecnie w muzeum znajdują się trzy pary góralskie wykonane w całości z drewna i ubrane w regionalny strój.
Wszystkie postacie są naturalnej wielkości. Twarz jest wyrzeźbiona schematycznie, jej
charakter uzyskuje artysta dzięki namalowaniu poszczególnych elementów (oczu, ust,
wąsa itp.) kolorowymi farbami.
Jan Talik wykonuje także postacie zwierząt. Pierwsze były drewniane barany, które ustawione były przed muzeum. Jednakże po dwóch, trzech latach, jak mówi p. Jan, "zmarniały".
Wiosną 2001 roku twórca wykonał stado owiec, na metalowej konstrukcji, lecz do pokrycia użył naturalnej owczej skóry i wełny, a na wyrzeźbionej głowie przymocował
prawdziwe poroże.
Dziełem Talika jest także koń naturalnej wielkości, który zrobiony jest z drewna
i pokryty kilkoma gatunkami materiału (sztucznego futra). Stoi w zagrodzie przy jednej
z chat, a dzieci zwiedzające muzeum chętnie się z nim fotografują.
Wyobraźnia Talika zdaje się nie mieć granic. Nagle pojawia się wolny nieużyteczny
kawałek drzewa i już p. Jan myśli, jak go wykorzystać, "co by z niego wystrugać". Tak
było w styczniu tego roku. Przy przedszkolu w Ciścu ścięto starą topolę. Drewno postanowiono podarować Talikowi. Pan Jan pomyślał od razu, by z topoli wykonać coś dla
dzieci z przedszkola. Wystrugał trzy dziecięce postacie naturalnej wielkości, z uśmiechniętymi namalowanymi buziami, ruchomymi rękami i nogami. Ubrał je w tradycyjne stroje
góralskie uszyte przez żonę i podarował przedszkolakom.
Przy wejściu na teren muzeum zobaczymy misternie wykonaną karuzelę z małymi
figurkami górali, zrobioną ze starego pojemnika do przechowywania zboża. Postacie górali
i góralek, umieszczone na kole od wozu, mają około 20 cm wysokości, są wystrugane
bardzo dokładnie, a szczegóły są namalowane kolorowymi farbami. Góralki dodatkowo
mają włosy robione z lnianych konopi.
Jan Talik nigdy nie rzeźbił świątków, z którymi tak bardzo kojarzą się nam ludowi
twórcy. W jego pracach nie widać tematyki religijnej, wyjątkiem sąjedynie szopki bożonarodzeniowe nawiązujące jednak do znanych, rodzimych motywów wiejskich, takich
jak: góry, postacie w regionalnych strojach, stajenka na kształt chaty góralskiej.
Talik sięga w swojej twórczości do motywów wiejskich znanych z rodzinnych stron,
w swoich kompozycjach jedno- i wielopostaciowych ukazuje ludzi wsi, ich życie codzienne i pracę. Jest to pewien sposób na zatrzymanie dawnych czasów, opowiedzenie
historii wsi i losu jej mieszkańców. Ważne wśród rzeźb są postacie zwierząt, które
w dawnej wsi pełniły znaczącą rolę i często los człowieka był od nich uzależniony.
Ogromną rolę w twórczości Jana Talika odegrała wieś, jej kultura, tradycja, charakterystyczny "klimat". Wieś była pierwszą i najważniejszą inspiracją do wykonywania masek, figurek ludzi, zwierząt, ptaków, jaszczurów ze znalezionych korzeni i gałęzi. Twórczość taka wymaga trafnej obserwacji, wyczucia i umiejętności wykorzystania naturalnego kształtu i struktury drzemiącej w naturalnej formie.
W twórczości Talika dominuje tematyka świecka - ta dotycząca i związana z jego wsią
i regionem. Raczej nie można tu mówić o innej inspiracji do rzeźbienia niż własne środowisko, ponieważ twórca nie brał nigdy udziału w żadnych konkursach ani nie wykonywał
dzieł "pod dyktando klienta". Tylko raz rzeźbiarz wykonał coś po raz drugi, na sprzedaż.
Były to dwie stajenki i postacie z karuzeli na syponku. Zrobił je na zamówienie Niemców,
którzy chcieli mieć trochę polskiej ludowości u siebie. Talik otrzymał za swoje wytwory
�365
pieniądze i propozycję zrobienia kolejnych rzeźb, scenek rodzajowych na sprzedaż do
Niemiec, ale propozycji tej nie przyjął.
Na samym początku działalności Jan Talik nie spotkał się z poparciem społeczności
Ciśca. Mieszkańcy wioski twierdzili, że w wyniku ciężkiej choroby "Talikowi poprzestawiały się klepki, że mu odbiło na stare lata". Talik początkowo miał nadzieję, że ktoś poprze jego pomysł zorganizowania izby regionalnej, w której gromadzone byłyby stare przedmioty niepotrzebne w dzisiejszych czasach na wsi. Ale niestety, nikt nie udzielił twórcy
wsparcia. Nawet rodzina odnosiła się do pomysłu sceptycznie. Jedyne oparcie Talik miał,
co zawsze podkreśla, w swojej żonie Zofii. To ona dodawała mu otuchy w ciężkich chwilach zwątpienia w sens tworzenia muzeum, ona, gdy trzeba było, pomagała przy wznoszeniu budynków, szyła stroje dla talikowych górali i dziadów, haftowała makatki i przyozdabiała pomieszczenia muzeum. Pani Zofia towarzyszyła również mężowi, tak długo, jak
zdrowie jej na to pozwalało, w oprowadzaniu wycieczek, śpiewaniu pieśni góralskich
i graniu na wakacie. Ona także zastępowała męża w pracach w gospodarstwie, gdy ten
pochłonięty swoją pasją, zapominał O całym świecie.
Do dziś z zainteresowaniem słucha opowieści męża o wycieczkach przychodzących
do muzeum, o pracach, które wykonuje, o pomysłach, które zamierza zrealizować. Choć
sama nie może pomóc, podtrzymuje męża w przekonaniu, że to, co robi, jest słuszne i ma
ogromne znaczenie dla kultury i sztuki ludowej.
Jan Talik wciąż ma wiele pomysłów. Ciągle opowiada o tym, co chce jeszcze zrobić.
Mimo sędziwego wieku, pragnie usilnie zatrzymać w swoich wytworach, rzeźbach upływający czas. We wszystkim, co robi, widać ogromne przywiązanie do swojego regionu,
do kultury, stroju i legend. Talik pragnie swoją wiedzę przekazać poprzez swoje muzeum, przedmioty w nim zgromadzone, poprzez rzeźby zatrzymujące dawną tradycję.
Chce, by młode pokolenie nauczyło się szacunku do dawnej kultury i temu ma służyć
historia, którą opowiada muzeum "Ocalenie".
Dobrawa Skonieczna
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e837c7897cffa6679ec322defffcef8.pdf
047be16d2ff9a32a934ad02d69a39ac6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5060
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4694
Title
A name given to the resource
Dwie edycje zbioru "Pieśni" Gustawa Gizewiusza / LUD 2002 t.86
Description
An account of the resource
LUD 2002 t.86, s.251-258
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Skrukwa, Agata
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 86, 2002
DWIE EDYCJE ZBIORU PIEŚNI GUSTAWA GIZEWIUSZA
Gustaw Gizewiusz (1810-1848), duchowny ewangelicki, zapisał się w dziejach polskiej folklorystyki jako twórca dużego zbioru pieśni mazurskich. Dał
mu tytuł: Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840 roku. Gizewiusz zanotował około 450 tekstów,
a do 32 z nich także melodie. Zbiór ten był podziwiany, charakteryzowany,
przedrukowywany
we fragmentach,
ale nieznany w całości - stał się
w ciągu następnych stu sześćdziesięciu lat jedną z legend naszej folklorystyki.
Dziś zaś dysponujemy jego dwoma różnymi wydaniami!.
Sam Gizewiusz przesłał do redakcji leszczyńskiego "Przyjaciela Ludu" kilka pieśni z melodiami i tygodnik ten opublikował je w roku 1839. Parę lat
później, prawdopodobnie w roku 1844, przekazał swój rękopis Kazimierzowi
Wł. Wójcickiemu, a ten powierzył go Oskarowi Kolbergowi. Nie wiadomo,
kiedy Kolberg otrzymał manuskrypt Gizewiusza. Na pewno stało się to przed
rokiem 1856. Prawdopodobnie zamierzał cały ten zbiór przygotować do druku.
Śladem takiej próby jest wykonany jego ręką na s. 8 rkp. spis rozdziałów przyszłej książki i klasyfikacja prawie wszystkich tekstów do któregoś z tych rozdziałów. Samodzielnego wydania zapisanych przez Gizewusza pieśni Kolberg
nie przygotował, wykorzystał jednak ten rękopis w dwu opracowaniach. Najpierw w Pieśniach ludu polskiego (1857) - pierwszym zbiorze polskich ballad, gdzie zamieścił 25 pieśni z lokalizacją"od Osterode (Kraplewo)", sygnowanych (z wyjątkiem jednej) nazwiskiem zbieracza, oraz l bez tej sygnatury
i z inną lokalizacją, ale z dużym prawdopodobieństwem pochodzących również z rękopisu Pieśni ludu znad górnej Drwęcy. Wiele lat później Kolberg
przygotował rękopis pl. Mazury Pruskie, kolejny tom Ludu. Podstawowym
źródłem w zakresie tekstów pieśni, których zamieścił tam 530, były właśnie,
obok rękopisów Wojciecha Kętrzyńskiego, zapisy Gizewiusza. Jednak w Mazurach Pruskich Kolberg nie podawał wiernie pełnych tekstów wybranych
zjego zbioru. Teksty pochodzące z tego źródła, zwykle sygnowane nazwiskiem
°
I W roku 2000 staraniem
Instytutu im. Oskara Kolberga ukazało się wydanie: Gustaw Gizewiusz, Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej ikraplewskiej zbierane od 1836 do
1840 roku. Z rękopisu opracowała, wstępem i komentarzami opatrzyła Danuta Pawlak, Poznań
2000, ss. XXXII, 416. W latach 2000-2001 staraniem Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie ukazało się wydanie: Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach Ostródskiej i Kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840-go roku przez X G. G. Część pierwsza: Rękopis.
Posłowie: Władysław Ogrodziński, opracowanie redakcyjne: Wacław Walecki, Kraków-0lsztyn
2000, ss. 342. "Biblioteka Tradycji Literackich" nr 33. Część druga: Zapis słowny. Opracował
i wstępem wraz z aneksami opatrzył Władysław Ogrodziński, Olsztyn 2001, ss. LII, 274. "Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie" nr 198. Część trzecia: Zapis muzyczny. Wstęp, odczytanie rękopisu, opatrzenie komentarzem i zaadaptowanie zapisu
nutowego Zenona Rondomańska, Olsztyn 200\. "Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie" nr 199, ss. XIV, 70.
�252
Gizewiusza, zawierają liczne interpolacje, bywają skrócone, a także - podobnie jak w Pieśniach ludu polskiego - połączone z melodiami pozyskanymi
bądź w czasie własnych badań Kolberga, bądź pochodzącymi z innych źródeł.
Jednak nawet tak opracowane fragmenty z Pieśni ludu znad górnej Drwęcy
pozostawały przez następne sto lat nieznane nauce, ponieważ Kolberg nie zdążył wydać przygotowanej monografii. Zbiór Gizewiusza, znajdujący się razem
z rękopisem Mazur Pruskich w tece mazurskiej Kolberga, testamentem tego
ostatniego, wraz z całąjego spuścizną rękopiśmienną został przekazany Akademii Umiejętności. Wyłączony z Kolbergianów po roku 1945 otrzymał
w Bibliotece PAN osobną sygnaturę 2559 n.
Rękopis Mazur Pruskich, w czasie n wojny światowej skutecznie ochroniony w Polskiej Akademii Umiejętności przed Niemcami, doczekał się wydania
dopiero w roku 1966 jako tom 40 Dziel wszystkich Kolberga. Do druku tom ten
przygotowali Władysław Ogrodziński (teksty) i Danuta Pawlak (muzyka), należąca do zespołu redakcji Dziel wszystkich Oskara Kolberga. Ogrodziński starannie porównał tekst Kolberga z wykorzystanymi przez niego źródłami, w tym
także z manuskryptem Gizewiusza, a rezultaty tych analiz zawarł we wstępie,
przypisach do poszczególnych pieśni oraz w osobnej tabeli. We wstępie pisze
m.in.: "prawie wszystkie teksty źródłowe ulegały w Mazurach Pruskich retuszom lub przeróbkom, jakkolwiek w dość licznych wypadkach odchylenia były
minimalne"2. Wykorzystanych przez Kolberga zapisów Gizewiusza odnalazł
Ogrodziński w Mazurach Pruskich 257. Dużą część pozostałych, tj. 94 pieśni
nie włączonych przez Kolberga w całości bądź we fragmentach do monografii
Mazur, ani do zbioru ballad z 1857 roku zamieścił w części
tomu, w Dodatkach. W ten sposób udostępniona została folklorystom znaczna część rękopisu
Gizewiusza. Nie zastępowało to jednak pełnego wydania Pieśni ludu znad górnej
Drwęcy. Dlatego w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w roku 1969 postanowiono opublikować zbiór Gizewiusza w całości.
O przygotowanie rękopisu do druku zwrócono się do Danuty Pawlak, która
była współedytorem mazurskiego tomu Kolberga. Opracowanie melodii i tekstów wraz z niezbędnym aparatem krytycznym wykonane przez D. Pawlak
zostało przyjęte przez zleceniodawcę i otrzymało wysokie oceny w recenzjach
prof. Heleny Kapełuś i W. Ogrodzińskiego. Nie jest więc prawdą twierdzenie
wydawców edycji olsztyńskiej, że inicjatywa przygotowania do druku zbioru
Gizewiusza nie znalazła oparcia w zespole edytorskim Dziel wszystkich Kolberga3• Jednak Ośrodek nie zdołał wydać Pieśni Gizewiusza i autorce opracowania w roku 1986 zwrócono jeden egzemplarz maszynopisu, zatrzymując drugi
w swoim archiwum4 i doradzając szukanie innego wydawcy. Starania D. Paw-
n
2 Zob. wstęp W. Ogrodzińskiego
do Mazur Puskich O. Kolberga (Dzieła wszystkie t. 40), Wrocław-Poznań 1966, s. XXIX.
3 Zob. s. VII w cz. II wydania olsztyńskiego
Pieśni... G. Gizewiusza.
4 Zob. posłowie W. Ogrodzińskiego
w cz. I wyd. olsztyńskiego, s. 325.
�253
lak o druk zbioru Gizewiusza zrealizowane zostały dopiero przez Instytut im.
Oskara Kolberga w Poznaniu, który utworzony został po rozwiązaniu Redakcji
Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga i przejął jej zadania, w tym także przygotowywanie do druku źródeł folklorystycznych.
Pieśni ludu znad Górnej Drwęcy w opracowaniu D. Pawlak ukazały się
w końcu roku 2000. Zrąb źródłowy poprzedzony jest wstępem, w którym omówiona została biografia autora zbioru, jego badania folklorystyczne i publikacje z tego zakresu, a także działalność społeczno-polityczna,
z którą te ludoznawcze zainteresowania Gizewiusza były ściśle związane. Następnie opisany
jest stan rękopisu oraz te jego cechy, które są ważne dla prawidłowej interpretacji zapisów i pozwalają odtworzyć metody pracy ich autora, m.in. bardzo rzadkie w tej wczesnej fazie folklorystyki dokładne i konsekwentne dokumentowanie badań. Jak wiadomo, Gizewiusz notował nie tylko miejsce zapisu, ale także jego czas i nazwisko lub rzadziej inne dane wykonawcy pieśni. Autorka
opisuje także sposób notowania wariantów tekstów oraz dokładnie charakteryzuje nieliczne niestety zapisy muzyczne. Charakteryzując zasób pieśni zgromadzonych przez Gizewiusza, zwraca uwagę m.in. na dużą ilość ballad i pieśni
nowiniarskich, właściwą dla tego regionu, a także wyjątkowo obecne w zbiorach z epoki romantyzmu obscena. Końcowa część wstępu zawiera informacje
o przyjętych w tym opracowaniu zasadach edytorskich. Zrąb źródłowy, czyli
zapisy tekstów zostały ułożone w kilku działach: pieśni obrzędowe weselne
i doroczne, ballady i pieśni nowiniarskie, miłosne, rodzinne, społeczne, zawodowe, żołnierskie, żartobliwe, historyczne i popularne (tj. genetycznie nieludowe). Warianty poszczególnych wątków tekstowych zostały zgrupowane razem,
przy czym warianty wykonawcze nie otrzymały osobnych numerów, ale rozróżniono je oznaczeniami literowymi. Autorka stwierdza, że w rękopisie jest
441 odrębnych tekstów oraz kilkanaście uzupełnień do niektórych, a po połączeniu pod jednym numerem wariantów wykonawczych w tej edycji znalazło
się 391 osobnych pieśni, z których 34 mają zapis nutowy (dwa z nich w przypisach). Miejsce i data zapisu oraz nazwisko wykonawcy podane są nad tekstem lub melodią każdej pieśni. Uzupełnienia niektórych tekstów notowane
przez Gizewiusza na innych kartach rękopisu niż tekst główny zostały po analizach umieszczone w odpowiednich miejscach, co odnotowywano w przypisach. Wskazane są także interpolacje Kolberga, związane bądź z próbami przygotowania tego zbioru do druku, bądź z wykorzystywaniem go we własnych
publikacjach. Wszystkie pieśni porównane zostały z tekstami zawartymi w dostępnych zbiorach pieśni mazurskich, poczynając od odnalezionego przez Czesława Hernasa rękopisu M. Thomascika5 z końca XVIII wieku, poprzez druki
XIX- i XX-wieczne, a kończąc na artykule Aleksandra Pawlaka6 z 1995 roku.
Cz. Hemas, W kalinowym lesie, t. 2, Warszawa 1965, s. 153-186.
A. Pawlak, Kategorie porządkowania muzycznych zbiorów z Warmii i Mazur, w: Oskar Kolberg, prekursor antropologii kultury, Warszawa 1995, s. 97-112.
5
6
�254
Odpowiednie odsyłacze, łączące teksty zapisane przez Gizewiusza z wariantami zanotowanymi przez innych folklorystów, zamieszczone zostały w przypisach. Tom zamyka "Zestawienie pieśni według kolejności w rękopisie", dzięki
czemu odtworzyć można chronologię zapisów, a także cykle wykonawcze czy
repertuar poszczególnych śpiewaczek i śpiewaków. Na końcu znajduje się także wykaz informatorów, słowniczek wyjaśniający znaczenie wyrazów gwarowych lub dziś nie używanych wraz z informacją o źródłach, z których korzystano przy jego opracowaniu, oraz alfabetyczny indeks incipitów pieśni.
Również w roku 2000 ukazała się pierwsza część edycji przygotowanej przez
W. Ogrodzińskiego i Z. Rondomańską. Jest to fotoreprodukcja rękopisu Pieśni
ludu znad górnej Drwęcy z posłowiem W. Ogrodzińskiego. Pokazany jest, strona
po stronie, cały rękopis, można więc stwierdzić, że istotnie jest on czytelny
i poza kilkoma miejscami nie stwarzał edytorom większych trudności. Dotyczy to tekstów pieśni i not dokumentacyjnych, w których daty zapisywane są
gotykiem, a także uzupełnień, wyjaśnień i fragmentów wariantowych, dopisywanych przez Gizewiusza między wierszami pieśni lub na marginesach (np. na
s.48-49, 115, 119, 121-122, 158, 177,488-489 rkp.). Rozróżnić też można
wyraźnie dopiski i uzupełnienia Kolberga wykonywane atramentem i ołówkiem
(np. na s. 42-43, 164,239,254-256,262,316-317,407,484
rkp.).
W posłowiu W. Ogrodziński omawia dotychczasowe zainteresowania folklorystów rękopisem Pieśni ludu znad górnej Drwęcy od czasów Kolberga po
współczesność. Następnie przedstawia drogę życiową Gizewiusza, która doprowadziła go do objęcia w roku 1835 stanowiska kaznodziei polskiego
w Ostródzie (nie proboszcza w Kraplewie, jak błędnie zapisał Kolberg na pierwszej stronie rękopisu) oraz niespełna trzynastoletni okres jego działalności duszpasterskiej, społeczno-politycznej i folklorystycznej. Zamieszczone są tu m.in.
pochodzące z akt parafialnych informacje o śpiewaczkach, których nazwiska
odnotował Gizewiusz. Szkoda, że posłowie pozbawione jest przypisów, choćby dla umiejscowienia cytatów, tym bardziej, że nie wszystkie cytowane prace
są uwzględnione w wyborze literatury zamieszczonym na końcu książki.
Druga część tej edycji, wydana w 2001 roku, zawiera teksty pieśni (bez melodii) poprzedzone wstępem wydawcy i aneksami. Teksty zostały wydrukowane w kolejności takiej, w jakiej zapisane były przez Gizewiusza, z wiernością
dla oryginału posuniętą do tego stopnia, że nawet uzupełnienia z wyraźnie przez
Gizewiusza zaznaczonymi odsyłaczami do tekstu głównego pozostawiono
w przypadkowym miejscu ich zapisania jako osobno numerowane pieśni, a wariantowe wersy i zwrotki potraktowane sąjak integralne części pieśni (por. np.
pieśń "Spod boru borowin jedzie" na s. 17-18 rkp. w cz. l i nr II w cz. II oraz
pieśni nr 38 i 40 w opracowaniu D. Pawlak). Wobec istnienia wydanej rok
wcześniej podobizny całego rękopisu, publikowanie pieśni w takim układzie
jest nieuzasadnione. Jerzy Bartmiński o edytorskich systematykach tekstów
pieśni pisze: "Systematyka praktyczna w doborze kryteriów podporządkowa-
�255
nia zbioru nie liczy się właściwie (ściślej mowiąc: może nie liczyć się) z postulatem ich istotności dla samych zjawisk. Na dobrą sprawę mogłyby to być kryteria byle jakie, zewnętrzne, byle były stosowane konsekwentnie, były jasno
sformułowane i pomagały rozeznać się w materiale, tzn. łatwo porównywać
z sobą różne zbiory. Siłą rzeczy dużą rolę w systematyce praktyczno-edytorskiej odgrywa tradycja oparta na praktyce najwybitniejszych zbieraczy i edytorów"? Jedyne kryterium przyjęte przez W. Ogrodzińskiego - całkowita wierność rękopisowi - utrudnia nie tylko porównanie tego materiału z innymi zbiorami, ale nawet znalezienie pokrewnych tekstów w obrębie zbioru Gizewiusza.
W wyszukiwaniu wariantów nie jest bowiem pomocny zamieszczony na końcu
tomu indeks incipitów, co sugeruje Ogrodziński we wstępie do tej części.
W tej edycji indeks incipitów ma charakter czysto formalny i nie jest pomocą dla
badaczy folkloru. Wstęp wydawcy zawiera opis rękopisu oraz informacje
o przyjętych zasadach edycji i o treści aneksów, jednak autor kilkakrotnie wraca
także do problemów merytorycznych poruszanych w posłowiu do cz. I. Zasady
edycyjne przedstawione są niedokładnie, dotyczy to m.in. zakresu modernizacji pisowni i interpunkcji oraz sposobu oznaczania opuszczeń i interpolacji
wydawcy. Np. informacja, że jeżeli chodzi o oznaczanie joty "wprowadzono
częściową modernizację tej pisowni", bez określenia sytuacji, w których pisownię joty uwspółcześniono lub nie, przestaje być przydatna dla odbiorcy.
I w tym wypadku, i w innych pozostaje porównywanie tekstów z cz. II z oryginałami Gizewiusza w cz. I, a chyba nie o to wydawcom chodziło. Wyraźnie
też widać, że zabrakło konsultacji z językoznawcą, które pomogłyby uniknąć
wielu niejasności i błędów w postępowaniu edytorskim, w rozważaniach na
ten temat oraz w budowie i zawartości aneksów. Błędem jest np. stwierdzenie
na s. XXIII, że normy ortografii polskiej zostały opracowane dopiero "w państwie polskim w ciągu pierwszej połowy XX wieku", bo instytucjonalne ujednolicenie ortografii dokonane zostało przez Deputację wyłonioną przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie w 1814 roku, a opracowane przez nią
zasady opublikowano w roku 1830. Niekonsekwentnie jest też przekazana zawartość rękopisu - Ogrodziński dwukrotnie uprzedza, że z notatek Kolberga
uwzględnia tylko spis działów z k. 8 rękopisu, jednak wielokrotnie przedrukowuje dopiski Kolberga, nie zawsze kwitując to przypisami. I tak np. w pieśni
"A komuż tak, jak młynarzom", ostatni wers: "I młynarza miarką ćwiczy" jest
dopiskiem Kolberga i miał zastąpić wers zanotowany przez Gizewiusza:
"A diabliż mię z mojej p.", a dwie zwrotki dopisane przez Kolberga do pieśni
"Leci woda z Lysogroda" wydawca potraktował jak Gizewiuszowski zapis
odrębnej pieśni8• Zastrzeżenia budzą też niektóre aneksy. Np. aneks 3. "Roz7 J. Bartmiński, Klasyfikacje
gatunkowe a systematyka tekstów folkloru, w: Literatura popularna, folklor, język, Katowice 1981, s. 10.
8 Zob. s. 484 i 239 rkp. w cz. l i pieśni nr 344 i 164 w cz. li wyd. olsztyńskiego.
�256
graniczenie zapisów" jest niepotrzebny - wszystkie kreski dzielące wątki są
widoczne w podobiźnie oryginału w cz. I, a i tak autor z oczywistych względów nie mógł rozróżnić w tym wypadku oznaczeń Gizewiusza od Kolbergowskich. Niejasne są kryteria wyboru haseł do aneksu 8. "Słownictwo". Autor
stwierdza, że "pomija w zasadzie wyrazy używane potocznie w języku współczesnym"9, ale zamieszcza np. hasła: pszczółka, pszenica, rękawice, sadeczek,
sadek, sierota, siodełko, skowroneczek, słowiczek, sługa, sówka, stół itd., podaje "lipcóm, librum", ale pomija "kańtoróm, zagrum" z tej samej zwrotki,
podaje "hop, siup", pomija "dyziu, dyś", zamieszcza w słowniczku "omdlewać", a pomija "omglewać", daje hasło "młynica" (z pieśni nr 423 w cz. II),
ale pomija z tejże pieśni równie dziś zapomnianą nazwę "pod", a "paprzycę"
objaśnia jako "element w młynie" (por. to hasło np. w Słowniku języka polskiego Karłowicza). Przy wyjaśnianiu niektórych słów zabrakło nie tylko refleksji
językoznawcy, ale także folklorysty. Np. słowo "zaletki"lO W. Ogrodziński tłumaczy jako "wszywki", a D. Pawlak w słowniczku na końcu swego opracowania: "wianek panny młodej, wszywany po oczepinach w róg poduszki lub pierzyny", z odwołaniem do źródła, skąd to wytłumaczenie pochodzi. Podobnie
niewłaściwe jest wyjaśnienie "zapeszyć" do słowa "pośpiewać" (z pieśni
nr 281 w cz. II) - Helena Kapełuś pośpiewanie określa jako "ponurą praktykę
magiczną", której celem jest "sprowadzenie śmierci na wroga czy krzywdziciela" II. Pomocą dla użytkownika tej części edycji mogą być natomiast dwa aneksy: 5. "Nazwiska występujące w tekście" i 7. "Nazwy geograficzne", zastępujące jednak tylko po części odpowiednie indeksy, ponieważ odnoszą się wyłącznie
do tekstów pieśni z przypisami zamieszczonych w części II, nie obejmują zaś
posłowia w części I, wstępu i aneksów z części II i całej części III.
Dopełnieniem olsztyńskiej edycji Pieśni ludu znad górnej Drwęcy jest część
III, zawierająca zapisy muzyczne. Opracowanie ich do druku przez Zenonę
Rondomańską budzi jeszcze więcej zastrzeżeń niż opracowanie części poprzedniej. Jak już wspominano, zapisów nutowych w rękopisie Gizewiuszajest 32,
do czego dodać trzeba dwa publikowane za życia autora w leszczyńskim "Przyjacielu Ludu". Z tych zaledwie 34 melodii autorka opuściła nuty, należące do
pieśni "Zaletki moje", zapisane pod tekstem na s. 24 rkp. Natomiast za odrębny zapis nutowy do pieśni ,,1 ustała w okieneczku" na s. 207 rkp. uznała główki
nut z melodii zapisanej na stronie następnej i przebijające przez papier od
spodu 12. Liczne są błędy w odczytaniu rękopisu, w interpretacji zapisu nutoweW cz. II wyd. olsztyńskiego s. XXXIII.
Zob. pieśń nr 87 w cz. II wyd. olsztyńskiego, tam zresztą błędnie "zalotki", oraz wyjaśnienie
w aneksie 8. "Słownictwo" s. XLIV w cz. II.
II H. Kapełuś, Pośpiewanie,
"Literatura Ludowa" 1993 nr I, ss. 49-54.
12 Zob. pieśni nr 173 i 174 w opracowaniu
D. Pawlak oraz s. 23 i 24 rkp. w cz. I - tam dwa
warianty pieśni ,,zaletki moje na co mi wyszły", oba z melodiami. Zob. też uwagę o mel. do pieśni
,,1 ustała w okieneczku" na s. XI w cz. III wyd. olsztyńskiego i reprodukcję s. 207 i 208 rkp. w cz. I.
9
10
�257
go Gizewiusza, w odtworzeniu tekstu słownego (różnice w stosunku do tekstów w cz. II i do rkp.). Ocena tej części edycji olsztyńskiej powinna być
dokonana przez etnomuzykologa po porównaniu rękopisu i redakcji Z. Rondomańskiej. Stwierdzić jednak tu należy, że podstawowym błędem jest próba
opracowania równocześnie wydania źródłowego, służącego dalszym badaniom
folkloru muzycznego, oraz śpiewniczka przeznaczonego dla zespołów amatorskich.
Autorzy tego opracowania odmiennie używają tradycyjnie ustalonych oznaczeń: w cz. II W. Ogrodziński opuszczenia fragmentów tekstu w aneksach zaznacza trzykropkiem w nawiasie kwadratowym - [...], w nawiasie takim
umieszcza też wyjaśnienia słownikowe w przypisach, niekiedy oryginalny zapis słowa podany w przypisie po postaci znormalizowanej (np. w pieśni nr 34
w cz. II), a także domniemanie autorstwa notatki (np. przypis do pieśni 212,
ale w przypisie do pieśni 191 nazwisko jest w nawiasie okrągłym). Natomiast
w cz. III Z. Rondomańska ujmuje w nawias kwadratowy te fragmenty tekstu,
które należy opuścić przy śpiewie, a uzupełnienia pochodzące od wydawcy
oznacza nawiasem okrągłym. Te i inne rozbieżności między trzema częściami,
także niejednolite odsyłanie do stron rękopisu, stron druku i numerów pieśni
utrudniają korzystanie z olsztyńskiej edycji.
Wydanie przygotowane przez D. Pawlak spełnia przyjęte współcześnie wymogi edycji źródeł folklorystycznych. Stosowane przez autorkę opracowania
zasady edycji i konsekwentna ich realizacja, staranne odczytanie i dokładne
odtworzenie rękopisu w druku, połączenie wątków w grupy, przyjęta systematyka pieśni, a także osadzenie pieśni ze zbioru Gizewiusza na tle innych zbiorów mazurskich sprawiają, że edycja ta będzie bardzo przydatna do dalszych
badań folkloru mazurskiego i polskich pieśni ludowych. Udostępnia ona zbiór
Pieśni ludu znad górnej Drwęcy, niezwykły, bo przynoszący bogaty materiał
z niewielkiej stosunkowo okolicy z tak wczesnego okresu polskich badań folklorystycznych i z tak dokładną dokumentacją. Nie można tego niestety powiedzieć o edycji olsztyńskiej, zwłaszcza o jej drugiej i trzeciej części. Zarówno
koncepcja wydawnicza, jak i jej niekonsekwentna i pełna błędów realizacja,
w świetle wybranych jedynie przykładów rodzą wątpliwość co do celowości samego przedsięwzięcia. Narzuca się pytanie, czy nie zasadniejsze pod względem
naukowym byłoby wydanie przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego opracowania starannie przygotowanego przez D. Pawlak, znajdującego
się przecież cały czas w zbiorach Ośrodka.
Agata Skrukwa
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93a696cfdd9801599ea19ca5c2b01cd3.pdf
bf4c832cb5bab3e1f3862b2704b18e7d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5061
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Piłsudski, Bronisław (1866-1918)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4695
Title
A name given to the resource
Gdy nastał kres życia / LUD 2002 t.86
Description
An account of the resource
LUD 2002 t.86, s.259-276
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kuczyński, Antoni
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 86, 2002
III.
SYLWETKI
ANTONI KUCZYŃSKI
GDY NASTAŁ KRES ŻYCIA.
NOWE MATERIAŁY DOTYCZĄCE ŚMIERCI
BRONISŁAWA PIŁSUDSKIEGO
W ciągle nie napisanej jeszcze biografii Bronisława Piłsudskiego przeplata
się nazwisko dwu Rozwadowskich. Pierwszy z nich Jan Michał Rozwadowski
(1867-1935), to wybitny polski językoznawca, przyjaciel tego zesłańca-badacza kultury Ajnów, Niwchów i Oroków, który wspomógł go w edycji książki
poświęconej językowi i folklorowi Ajnów zatytułowanej Materialsfor the Study ofthe Ainu Language and Folklore. Collected and Preparedfor Publication
by Bronisław Piłsudski. Edited under the Supervision of J. Rozwadowski,
Ph. D. Professor in the Jagellonian University, Cracow 1912. Dzieje edycji tej
książki są stosunkowo dobrze znane. Wiemy także o jej recepcji w kręgu uczonych zajmujących się problematyką ajnoskąl.
Drugi z Rozwadowskich to Jan Emanuel (1872-1935), ziemianin, doktor
praw, ekonomista, a zarazem polityk, docent Uniwersytetu Lwowskiego. Okres
pierwszej wojny światowej spędził na emigracji przede wszystkim w Szwajcarii, a potem w Paryżu. Do Szwajcarii przybył z ogarniętej wojną Galicji,
a konkretnie ze Lwowa, z końcem maja 1915 roku wraz z żoną i dziećmi, uchodząc przed szybko posuwającą się ofensywą armii rosyjskiej idącej z Wołynia
oraz Podola. Od początku pobytu w Szwajcarii odgrywał znaczącą rolę polityczną w łonie znajdującej się tam polskiej emigracji. Wtajemniczony był
w wiele spraw tamtejszego ośrodka polskiej myśli politycznej. Współtworzył
jego programy dotyczące bieżącej działalności, jak i spraw przyszłości, które
miały wspomagać ideę odzyskania przez Polskę niepodległości· po zakończeIT. Asai, Kilka uwag o książce Bronisława Piłsudskiego "Materialsfor the Study ofthe Ainu
Language and Folklore ", "Literatura Ludowa", 1999: 4-5, s. 17-22; W. Jajdelski, Gatunki ajnuskiej twórczości ustnej. Systematyka Bronisława Piłsudskiego, "Literatura Ludowa", 1999: 4-5,
s. 11-16; A. Majewicz, Bibliography of Works of Bronisław Piłsudski, Stęszew 1995; J. Staszel,
Bronisław Piłsudski ijego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie, "Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN", 2001: 46, s. 55-83.
�260
niu I wojny światowej. Ideę tę głośno propagował, a tempo jego życia i kontakty wielorakie wypełniały mu czas przeznaczony na umiędzynarodowienie
tzw. sprawy polskiej. Był członkiem Komitetu Redakcyjnego tzw. Wielkiej
Encyklopedii, zwanej też fryburską, ze względu na fakt umiejscowienia jej
redakcji we Fryburgu. Encyklopedia wychodziła w formie zeszytów pod wspólnym tytułem: Publications Encyclopediques sur la Pologne. Encyklopedie
Polonaise, i wielokrotnie zmieniano jej edytorską oraz merytoryczną koncepcję2. Z szerokągrupą"encyklopedystów"
miał także kontakty B. Piłsudski, który w 1915 roku przybył z Wiednia do Lozanny, by wspierać te plany wydawnicze. Właśnie na tej płaszczyźnie doszło do jego pierwszych kontaktów
z J. Rozwadowskim. Miejscem pobytu B. Piłsudskiego w Szwajcarii był przede
wszystkim Rapperswil, gdzie znajdowało się polskie muzeum z dobrze wyposażoną biblioteką. W niej przesiadywał najczęściej - czytał i pisał, czując potrzebę spełnienia. Mieszkał wówczas w nieodległym Zurichu u Gabriela Narutowi·
cza, z którym był spowinowacony. Wedle księgi meldunkowej karta jego pobytu
w tym mieście przy ulicy Tobelhofstrasse 34 w jednym z domów G. Narutowicza (posiadał on także drugi dom przy ulicy Hegibachstrasse 147, w którym
mieszkał z rodziną) wystawiona została w dniu 30 sierpnia 1915 roku jako obywatelowi posiadającemu paszport austriacki, wydany w Wiedniu 31 marca 1915
roku3• Przyznać trzeba, że czasowy pobyt B. Piłsudskiego w tym domu sprzyjał
nawiązaniu przez niego wielu kontaktów. Często bowiem u G. Narutowicza gościli ludzie o znaczącej pozycji społecznej - uczeni, pisarze, politycy, którzy
na czas wojny schronili się w neutralnej Szwajcarii. Dom jego był zatem ważnym ośrodkiem dyskusji o sprawach polskich. W jego atmosferze odnajdujemy zatem wiele odniesień do historii Polski i jej wizji po zakończeniu I wojny
światowej. Nic przeto dziwnego, że właśnie G. Narutowicz został pierwszym
prezydentem Polski po odzyskaniu przez nią niepodległości. Tak więc gdzieś
między zaciszem Rapperswilskiej książnicy i życiem na kredyt w tym domu
wrastał B. Piłsudski w nowe dla niego środowisko. Po pewnym czasie przeniósł się do mieszkania w leżącej nieopodal Rapperswilu willi "Daheim", które w 1917 roku zajął po nim Józef Komenda. Gdy dowiedział się on o śmierci
B. Piłsudskiego, poprzedniego lokatora tego mieszkania, w liście pisanym
25 maj a 1918 roku do Wandy i Wincentego Lutosławskich zaznaczył:
Patrzę na kanapę, teraz moją, dawniej jego - i niemal go widzę przed sobą,
z czasów mojej pierwszej wizyty w tern mieszkaniu u niego, w słotne jesienne
popołudnie. Na dworze wichura była. Dziadek (tak między sobą nazywali Bronisława J. Komenda oraz Wanda i Wincenty Lutosławscy - informacja A.K.) miał
chwilę natchnienia. W swój ton uderzył - i opowiadał żywo, dopomagając sobie gestykulowaniem, swą czarowną jazdę promem u Ajnów, po jakiejś olbrzy2 H. Florkowska-Francić,
Między Lozanną, Fryburgiem i Vevey. Z dziejów polskich organizacji
w Szwajcarii w latach 1914-1917, Kraków 1997.
3 J. Warszawski, Piłsudski a religia, Warszawa 2000, s. 120.
�261
miej a wzburzonej rzece. Wszystko owiane mistycyzmem, wiarą i korzeniem się
Ajnów przezpotęgąbogówi wyczuwaniemznakówzłowróżebnych,które się sprawdzały, bo partia Ajnów, co wcześniej rzeką się puściła w drogę, zatonęła4•
B. Piłsudski, przebywając w Szwajcarii, wiele podróżował; odwiedzał Fryburg, Genewę, Lozannę i inne miejscowości, gdzie gościł u przebywających
tam Polaków. Zawarł też wówczas wiele interesujących znajomości z ludźmi
nauki, kultury i polityki, którzy unikając teatru wojny, wyjechali z ziem polskich do neutralnej Szwajcarii. Jednym z nich był właśnie Jan Rozwadowski,
aktywny uczestnik życia politycznego, który doświadczeniem i umiejętnościami wspierał sprawy polskie na arenie państw europejskich. Śmiało rzec można, iż to ciekawa sylwetka o nadzwyczajnej aktywności w łonie polskiego środowiska w Szwajcarii oraz we Francji tamtych czasów5• Nic przeto dziwnego,
że jego działalność łączyła się z postacią B. Piłsudskiego, o którym w liście do
Marszałka Józefa Piłsudskiego pisał te słowa:
Ze śp. Bronisławem żyłem w bliskich i serdecznych stosunkach, pracowaliśmy
razem prawie przez rok, mieszkaliśmy o parę pokoi od siebie, a przez ostatnie
dwa tygodnie Jego życia widywałem go prawie co dzień, aż do wieczoru przed
dniem Jego śmierci. Śmierć była dla mnie ciężkim i bolesnym ciosem, a pamięć
cichego, szlachetnego człowieka o gorącym sercu i niezwykłej dobroci zachowam na zawsze6•
Cytowany fragment listu wymaga dopełnienia informacją, iż z chwilą ukonstytuowania się Komitetu Narodowego Polskiego 15 sierpnia 1917 roku w Lozannie i uznanie go przez państwa alianckie jako oficjalnego przedstawiciela spraw
polskich na Zachodzie jego siedzibą stał się Paryż. Toteż wiele osób z nim
związanych mieszkających w Szwajcarii przeniosło się do Paryża, gdzie przy
II-bis Avenue Kleber ów Komitet miał swoją siedzibę7 (dzisiaj już ten budynek nie istnieje). Tam też mieszkała część pracowników,
w tym także
B. Piłsudski, który z końcem 1917 roku opuścił Szwajcarię. Pracując w Komitecie, zajmował się przede wszystkim sprawami redakcyjnymi i biurowymi. Krąg
jego znajomych powiększył się a ludzi z grona Polaków przybywających wówczas w mieście nad Sekwaną. Tu spotkał znaną z Zakopanego przyjazną mu
4 Archiwum Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. Materiały W. Lutosławskiego.
Cytowany za: J. Staszel, Bronisław Piłsudski ijego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie,
"Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN", 2001: 46, s. 91.
5 Zobacz biogram 1. Rozwadowskiego
w: Polski Słownik Biograficzny, Wrocław 1989-1991,
tom XXII, s. 409-417; B. Pasierb, Polskie prace przygotowawcze do Traktatu Pokojowego z Niemcami 1916-1948. Instytucje - ludzie - problemy, Wrocław 1996, s. 81-93 i inne.
6 List 1. Rozwadowskiego
do Józefa Piłsudskiego datowany 17 lipca 1919 r. w zbiorach: Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu - Dział Rękopisów: Zbiór pod
nazwą "Papiery Rozwadowskich", sygnatura 80091II, karta nr 135.
71. Zamoyski, Powrót na mapę. Polski Komitet Narodowy w Paryżu 1914-1919, Warszawa 1991.
�262
rodzinę Zamoyskich. Nie omieszkał wspomnieć o tym Naczelnik Państwa Polskiego Józef Piłsudski, który w pierwszej połowie lipca 1919 roku przebywał
na terenie Wielkopolski w sprawach wojskowych Okręgów Generalnych Poznań i Pomorze. Odwiedził wówczas on siedzibę Zamoyskich w Kórniku nieopodal Poznania, by osobiście udekorować 90-letnią Jadwigę Zamoyską Orderem Polonia Restituta. Wówczas też podziękował jej synowi, hr. Władysławowi Zamoyskiemu za opiekę nad bratem Bronisławem w Paryżu8.
Z chwilą przybycia B. Piłsudskiego do Paryża jego status materialny stał się
w miarę stabilny. Niestety stan zdrowia ulegał pogorszeniu. Był świadkiem licznych swarów dziejących się w łonie tamtejszej emigracji polskiej. Zabiegał
o pojednanie zwaśnionych stron, wzywał do zgody narodowej, tworząc po temu
sprzyjające warunki. Był gorącym orędownikiem sojuszu Francji z odrodzoną
Polską, wierzył głęboko w sens takiego układu politycznego. Jednocześnie snuł
wizję Rzeczypospolitej Obojga Narodów, mającą być współczesną kontynuacją Unii Polsko-Litewskiej z początku XV stulecia. Rozgrywające się na froncie wschodnim wydarzenia polityczne coraz bardziej osłabiały jego wiarę
w możliwość tej Unii9• Równocześnie dużą uwagę skupiał na problemach odradzania się życia narodowego w kraju z chwilą odzyskania niepodległości.
Doświadczał jednak rozgoryczeń z powodu niemożliwości przebicia się z tymi
ideami do wpływowych gremiów politycznych. Ciągle zabiegał o kontakty
z ludźmi mogącymi mieć wpływ na te sprawy. Trudno dziś powiedzieć, jak
dalece kontakty te wpływały na kształt jego oczekiwań w tym zakresie. Z różnych materiałów źródłowych wynika, że w okresie paryskim jego psychiczne
nastroje miały nieraz charakter euforyczny, nieraz zaś ocierały się o długotrwałą apatię. Wiemy np., że podczas jednego z wieczorów z początków marca 1918
roku spędzonych w gronie paryskich znajomych był on "rześki, wesoły (oo.)
zachwycający. Przemawiał z taką żywością, i z taką mocą, jakby nigdy nie bywał
cichy i nieśmiały"lO. Kiedy indziej znowu w krótkim liście do Dionizego Zaleskiego prosił ,,0 słówko do lekarza pana i adres. Muszę pójść koniecznie poradzić się, bo oto już tydzień jak znowu ja choruję na dobre i ciężko przechodzi
bronchit"lI. Z każdym dniem nasilały się też u B. Piłsudskiego objawy apatii.
8 W. Jędrzejewicz,
J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. II 1918-1926, Wrocław 1994, s. 253.
9 A. Kuczyński, Za priediełami
nauki. Diejatielnos' t Bronisława Piłsudskogo w Polskom Narodnom Komitietie w Pariże, "Izwiestija Instituta nas1edja Bronisława Piłsudskogo", 1999: 3,
s. 141-144; B. Piłsudskij, Projekt sozdanija «1zdatielskogo obszczestwa», "Izwiestija Instituta na·
sledjaBronisława Piłsudskogo", 1999: 3, s. 145-150.
10 Biblioteka
Jagiellońska, rękopis nr 8875, tom 2. Cytowany za: 1. Staszel, Bronisław Piłsudski ijego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie, "Rocznik Biblioteki Naukowej PAU
i PAN", 2001: 46, s. 95.
II Biblioteka
Jagiellońska, rękopis nr 9245, III, karta 69. Cytowany za: 1. Staszel, Bronisław
Piłsudski ijego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie, "Rocznik Biblioteki Naukowej PAU
i PAN", 2001: 46, s. 95.
�263
1.
W zbiorach Biblioteki Zakładu Narodowego
im. Ossolińskich
we Wrocławiu znajdują się materiały rzucające nowe światło na śmierć B. Piłsudskiego
w nurtach Sekwany. Wśród nich znajdują się dzienne zapisy kontaktów Jana
Rozwadowskiego
z B. Piłsudskim,
począwszy
od 12 maja do 17 maja (data
śmierci) oraz wydarzeń zaistniałych pomiędzy 18 a 21 maja 1918 roku, tj. do
chwili znalezienia ciała w Sekwanie. Sporządzone
one zostały już po tragicznej śmierci B. Piłsudskiego
i datowane są na dzień 19 maja 1918 roku. Oto
treść tego dokumentu publikowanego
po raz pierwszyl2.
***
19/5 1918
12/5 Proponuje, że pójdzie razem ze mną do kościoła, bo ma mi coś do powiedzenia. Po drodze mówi mi, że doszedł do przekonania, iż przecież powinien się
ożenić. P[an] Danysz13 robił mu w tym kierunku propozycje, których jednak nie
może brać na serio. Czuje silnie potrzebę rodzinnego życia. Odczuwa to tym silniej, że dziś jest rocznica śmierci osoby, która była przyjaciółkąjego lat dziecinnych i z którą później, po jej rozwodzie, przeżył kilka lat w Krakowie. Gdy zachorowała na raka, woził ją na kurację do Paryża i potem był z nią w kraju aż do jej
śmierci'4.
Podczas mszy św. w kościele św. Rocha znikł mi z oczu, tak że go po mszy
długo tak w kościele, jak i przed kościołem bezskutecznie szukałem. W domu powiedział mi, że się czuł niezbyt dobrze, więc wyszedł. Potem jedliśmy we trójkę
z nim i z p[anem] Seydą'S śniadanie.
13/5 Między godz. lO-tą rano przyszedł do mojej sypialni, jak to w ostatnim
tygodniu prawie co dzień robił i oświadczył mi, że pod wpływem wczorajszej
rocznicy doszło w nim do pewnego przełomu. Zawsze miał ochotę powrócić na
Daleki Wschód, który zna dobrze i tam działać wśród Japończyków. Przyrzekał
jednak i sam sobie i swoim, że nie pojedzie tam, dopóki się pierwej nie ożeni.
Teraz jednak, wobec doniosłości chwili, zdecydował się jednak jechać i bez tego.
Poprosiłem, ażebyśmy wobec ważności tej sprawy i obszerności tematu, odłożyli tę rozmowę o kilka godzin. W południu byłem zajęty, a gdy popołudniu poszedłem do jego biura, zastałem je zamknięte. - A rano pytał mnie także, co myślę
12 Biblioteka Zakładu Narodowego im Ossolińskich, Dział Rękopisów, Sygnatura: 8009/11,
Papiery Rozwadowskich: 105-124.
I)Jan Danysz,mikrobiolog,pracownik Instytutu Pasteura w Paryżu, podjego kierunkiem kształciło się spore grono Polaków we Francji.
14 Maria Żamowska z domu Baniewicz, młodzieńcza miłość B. Piłsudskiego. Wyszła za mąż
w 1889 r. za Jana Żamowskiego, pełniącego wysoki urząd w Petersburgu. Po powrocie B. Piłsudskiego z zesłania M. Żamowska przybyła w 1907 r. do Krakowa. Przez pewien czas mieszkali
razem, podając się za małżeństwo. Nieuleczalna choroba Marii, która przeszła dwie operacje, spowodowałajej powrót do Petersburga (1909), gdzie zmarła prawdopodobnie w 1911 r. w serdecznym otoczeniu męża. Pochowana została w Wilnie, tam też znajduje się grób Jana Żamowskiego.
ISMarian Seyda (1879-1967), prawnik, publicysta, polityk, działacz emigracyjny.
�264
o reskrypcie niemieckim w sprawie Litwy16 • Uważał go za rzecz pierwszoplanowej wagi i przypuszczał, że wystąpimy z jakąś propozycją. Sądził, że krok ten
stanowi przełom, zmuszający nas do szukania wsparcia w Rosji i porozumienia
z nią przeciw Niemcom. Uważał już za mniejsze zło, aby Litwa została pod Rosją,
wyrażał jednak nadzieję, że może da się Rosję nastawić do oddania Polsce Litwy
i Zachodniej Białorusi.
14/5 Napisał kartkę do hr[ abiego] Maurycego Zamoyskiego 17 z prośbą, by
mu "ułatwił poznanie się z Rosjankami z porządnych rodzin", "postanowiłem"
bowiem "ożenić się z Rosjanką, która by się zgodziła walczyć ze mną o pogodzenie Polski z Rosją, o przyłączenie do Polski zachodniej przynajmniej części
Litwy. Dla obrony zagrożonych przez Teutonów ziem nie ma wyjścia jak z Rosją
trzymać się mocno".
15/5 Odwiedził mnie znowu po 9-tej rano i oświadczył mi, iż odkrył przyczyny swego niepolmju w ciągu dni ostatnich, będącego źródłem różnych pomysłów. Jest to przyczyna czysto fizyczna, a mianowicie pewne zatrucie organizmu
z powodu braku powietrza w jego pokoju. Jest to pokój zbyt mały, tak że powietrze w nim szybko się wyczerpuje, a i otwarcie okien nie pomaga, bo ciężka firanka wstrzymuje dopływ powietrza. Ta sama przyczyna szkodzi i zdrowiu prana]
Romera'8, lecz on jako młody nie znający fizjologii tego nie rozumie. Postanowił pójść do lekarza, prawdopodobnie do dr Ratyńskiego'9 i rad by przenieść się
na wieś. Utwierdziłem go w tej myśli i zapytałem, czy by się nie wolał przenieść
zaraz do większego pokoju w hotelu. Tego samego dnia około lO-tej wieczorem,
podczas nalotu aeroplanów dano mi znać, że przyszedł hr[abia]. Władysław ZamoyskPO i chce się ze mną widzieć. Siedzieli tam obaj przy zgaszonych ze względu
na nalot lampach. Hr[abia]. Z[amoyski] powiedział mi, że chce ze mną mówić
sam na sam, a gdyśmy się znaleźli sami, oświadczył, że spędził dziś z nim kilka
godzin i uważa go za człowieka zupełnie chorego, cierpiącego na manię prześladowczą, objawiającego pomysły polityczne niesłychane i którego trzeba jak najprędzej wysłać do lekarza. Gdyśmy zgodnie zadecydowali, że lepiej udać się do
dr Babińskiego21 jako specjalisty aniżeli do dr Ratyńskiego, podjął się hr[abia]
Z[amoyski] o przyjęcie u dr Babińskiego i obiecał, że przyjdzie nazajutrz po południu, by go do dr Babińskiego zaprowadzić. Mówił mi też, że mu się zwierzył
co do prawdopodobnego tła swojej choroby. Po odejściu hr[abiego] Z[amoyskiego] rozmawiałem z nim przez trochę; godził się na wizytę u lekarza, był zdenerwowany z wypiekami na twarzy.
16 W czasie I wojny światowej od 1915 r. Litwa była pod okupacją niemiecką. W 1917 r. siły
prawicowe utworzyły Litewską Radę Narodową, która w lutym 1918 r. proklamowała powstanie
niepodległego państwa litewskiego, faktycznie uzależnionego od Niemiec. Fakt ten stał się przyczyną wspomnianych powyżej rozterek B. Piłsudskiego, który w swoich planach widział wspólne
państwo po1sko-litewskie.
11 Maurycy Zamoyski (1871-1939),
polityk, działacz społeczny. W okresie I wojny światowej
wiceprezes Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu.
18 Eugeniusz Romer (1871-1954),
geograf, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, ekspert w czasie rokowań pokojowych w Paryżu w 1919 r.
19 Jan Ratyński, lekarz praktykujący
w Paryżu, utrzymujący bliskie kontakty z polską emigracją.
20 Władysław Zamoyski (1853-1924),
działacz społeczny w Wielkopolsce i na Podhalu. Przez
pewien czas mieszkał w Zakopanem, w domu którego gościł nieraz B. Piłsudski.
21 Józef Babiński (1857-1932),
lekarz neurolog mieszkający we Francji. O 1914 r. członek Francuskiej Akademii Medycyny. Współtwórca podstaw neurochirurgii.
�265
16/5 Między 9 a lO rano odwiedził mnie znowu i siedział u mnie do II-tej.
Był tym razem zupełnie spokojny, powiedział mi, że spał dzisiaj dobrze i czuje
się lepiej. Omawialiśmy ewentualność jego wyjazdu do Pouldu lub do Puy22, stosownie do wyniku rozmowy z lekarzem. Zaczął mi mówić o swojej chorobie
i o tle, na którym rzekomo się rozwinęła. Mówił, że mu ciąży samotność i niemożność wygadania się, że męczy go ruch miejski, że potrzeba mu przestrzeni
i ruchu, do których tak przywykł. Odpowiedziałem mu bardzo serdecznie, wyrażając radość, że się czuje lepiej i że spokój i wieś postawią go na nogi, prosiłem,
by wierzył w serdeczną życzliwość, która go otacza, pocałowaliśmy się i wyszedł pogodny i spokojny.
Może w godzinę potem przyszedł znów b[ardzo] niespokojny. Mówił, że
chciałby się silniej zbliżyć do naszej roboty politycznej, twierdził, że miewał podejrzenia, czy się nie wykazuje w stosunku do niego braku zaufania, proponował
mi, żebym z nim poszedł do Wład[ysława] Mickiewicza23, wreszcie zwierzył mi
się, że gdy tylko jest sam, wydaje mu się, że go ktoś chce struć lub zabić. Gdym
go uspokajał i radził, by czekał spokojnie na niedaleką bytność u lekarza, odpowiedział mi z wielkim smutkiem: "a widzi Pan, ledwom się uspokoił i teraz
znowu", - zrobił ruch taki, jakby szukał we mnie oparcia, poczym wyszedł
b[ ardzo] zgnębiony.
Po południu nadszedł hr[abia] Wład[ysław] Z[amoyski] z wiadomością, że
na g[ odzinę] 520 zamówił przyjęcie u dr Babińskiego i że będąc zajętym w tej
porze, nie będzie mu mógł towarzyszyć. Ponieważ jednak jego nie było w tej
chwili w domu, umówiliśmy się, że na wypadek, gdyby do tego czasu nie wrócił,
ja uprzedzę telefonicznie lekarza. Jednak po 4-tej wrócił i to właśnie od hr[abiego] Wład[ysława) Z[amoyskiego], u którego spędził parę godzin. Ponieważ musiałem być wtedy na posiedzeniu i nie udało mi się znaleźć nikogo, któryby mu
mógł towarzyszyć, wsadziłem go do automobilu i wyprawiłem prosząc, by się
zaraz po powrocie ze mną rozmówił.
Wrócił około' 8-mej i przyszedł do mnie zmęczony i spocony, bo jak mówił,
chciał się przespacerować. Lekarza chwalił za staranność i okazaną mu życzliwość - dr B[abiński] odmówił ofiarowanego mu honorarium 40 fr[anków).
Pokazał mi ordynację lekarza przypisującą spokój, dietę i zastrzykowanie dwa
razy na miesiąc. Omawialiśmy znowu ewentualny wyjazd do Puy. W ciągu tej
rozmowy był apatyczny, wspomniał, że niemiło mu, iż mieszka koło niego
p. Winiarski24, którego się obawia, bo się na niego spod oka patrzy. Na stawiane
mu pytania odpowiadał z trudem. Na zapytanie o diagnozę lekarza odpowiedział
"a gdzieżby lekarz choremu powiedział prawdę". Wreszcie sam przerwał rozmowę, mówiąc "pomówimy jeszcze później, bo teraz muszę się pójść umyć"
i wyszedł.
Więcej go już nie zobaczyłem. Natychmiast po jego wyjściu napisałem i wysłałem list do hr[abiego] Wład[ysława] Z[amoyskiego] z prośbą, ażeby był nazajutrz u dr B[abińskiego] i dowiedział się od niego o diagnozie, o stadium choroby, o grożących ewentualnie niebezpieczeństwach, wreszcie o sanatorium, do któObie niewielkie miejscowości nieopodal Paryża.
Władysław Mickiewicz (1838-1926), syn największego polskiego poety Adama Mickiewicza, paryski księgarz, bibliotekarz i publicysta.
24 Bohdan Winiarski (1884-1969),
prawnik, specjalista prawa międzynarodowego. W okresie
I wojny światowej działacz niepodległościowy na emigracji.
22
23
�266
rego można by go oddać i lekarzu, którego opiece można by go powierzyć. Mieliśmy tego dnia na obiedzie p.p. Franklin Bouillon25 i Foumola26, toteż później
rozmowa przeciągnęła się długo. Namyślałem się, czyby go jeszcze nie odwiedzić, ale było już późno i sądziłem, że może go już lepiej nie niepokoić, zwłaszczajeżeli śpi. Hr[abia] Z[amoyski] odpowiedział mi, że przyjdzie do mnie nazajutrz w południe, od lekarza.
17/5 Rano poszedłem do jego pokoju. Zastałem pokój pusty, łóżko z użytą pościelą, a na stole nie wypite śniadanie. Poszedłem do biura jego, gdzie od pani
Mercer7 dowiedziałem się, że wyszedł bez śniadania z domu. Miałem nadzieję,
że może znowu poszedł do hr[ abiego] Wład[ysława] Z[ amoyskiego] - ten ostatni
przyszedł około l-szej idąc od dr B[abińskiego] i powiedział mi, że go dzisiaj
nie widział. Dr B[abiński] stwierdził b[ardzo] groźny stan sklerozy - napięcie
w żyłach tego rodzaju, że śmierć mogła każdej chwili nastąpić. Wobec tego zdaniem jego stan umysłowy schodził na drugi plan, zwłaszcza że mania prześladowcza, którą jednak chory sobie uświadamia, wydawała mu się mniej groźna.
Zalecał spokój bezwzględny i radził wyjazd, gdzie oddałby go pod opiekę Dr.
Dubois28, - na propozycję jednak zrobioną przez hr[ abiego] Z[amoyskiego] co
do Puy, gdzie jest kilku Polaków, wyraził również zgodę. - Wobec tego, że po
południu nie wracał, telefonowałem do p[ana] Woźnickiego29 prosząc, by zapytał, czy nic o nim nie wiedzą u hr[abiego] Z[amoyskiego]. - Otrzymałem od
hr[ abiego] Z[ amoyskiego] odpowiedź, że nic o nim nie słyszał, że więc zatelefonuje do paru jego znajomych i że w razie braku wiadomości p[an] Woźnicki powiadomi policję. Tak się też stało. W Prefekturze odpowiedziano, że nic nie widzą i przed jutrzejszym rankiem nic wiedzieć nie mogą. P[an] MotzJO, uwiadomiony przez p[ana] W[oźnickiego] telefonował, że nic nie wie. Przypuszczając,
że może biedny chory chciał wyjechać z Paryża, telefonowałem również z zapytaniem do mieszkającego poza Paryżem znajomego jego p[ana] GierszyńskiegOJI. Wieczorem ani w nocy nie było żadnej wiadomości - byłem zdania, że
stało się jakieś nieszczęście.
18/5 Wcześnie rano był p[an] Woźnicki na Prefekturze policji. Powiedziano
mu, że nikogo chorego nie znaleziono, sygnalizowanym był tylko jeden wypadek samobójstwa w 8 dzielnicy, gdzie jakiś człowiek rzucił się do Sekwany.
W miejscowym Komisariacie nie umiano dać p[anu] Woźnickiemu innych objaśnień, jak tylko, że ten, co się rzucił do wody, był [słowo nieczytelne w języku
francuskim]. W Mordze był hr[abia] W[ładysław] Z[amoyski], ale nic nie znalazł. - Po 5-tej wieczorem telefonowano z Komisariatu, gdzie zostawiony był
adres i nazwisko, że znaleziono ciało Piłsudskiego, który się rzucił do Sekwany.
W P [słowo nieczytelne w języku francuskim] gdzie się udałem zaraz z p[anem]
Romerem celem rozpoznania ciała, powiedziano nam, że wiadomość co do znaFranklin de Bouillon, członek misji wojskowej.
Foumola, nie udało się zidentyfikować tej postaci.
27 Mercer, nie udało się zidentyfikować
tej postaci.
28 Dubois, nie udało się zidentyfikować
tej postaci.
29 Kazimierz Woźnicki, polski działacz emigracyjny, kierował Polską Agencją Prasową działającą w Paryżu.
JO Bolesław Motz, lekarz urolog, właściciel kliniki urologicznej w Paryżu.
31 Henryk Gierszyński,
uczestnik powstania styczniowego na Litwie. Na emigracji we Francji
ukończył studia medyczne na Sorbonie i prowadził praktykę medyczną w Ouarville koło Chartres.
25
26
�267
lezienia ciała była fałszywą, że znaleziono tylko surdut z jego papierami. Natomiast stwierdzono, że strażnik widział jak 17/5 o 1,4 12-tą w południe na Pont
des Arts ktoś rzucił surdut w wodę, a potem sam skoczył do rzeki
pic". Wyruszono zaraz czółnem na ratunek, lecz mimo parogodzinnego szukania, nie zdołano ciała odnaleźć. Znaleziono tylko surdut. Prosiliśmy o wiadomość w razie znalezienia ciała, a na zapytanie o krewnych podaliśmy adres p[ana] Gasztowtta32
jako dalekiego kuzyna.
20/5 Byłem z hr[abią] Wład[ysławem] Zamoyskim u Prof. Gasztowtta, któremu opowiedzieliśmy cały smutny przebieg wypadków tu opisanych.
21/5 Znaleziono ciało śp. Piłsudskiego w Sekwanie.
"a
***
W cytowanym dokumencie znajduje się informacja o poradzie lekarskiej udzielonej B. Piłsudskiemu przez dr 1. Babińskiego. W notatce sporządzonej przez
niego 24 maja 1918 roku znajduje się zapis:
"Monsieur Bronislas Pilsudzki m'a consulte Ie 16 Mai demier.
J'ai constate chez lui I'existence d'une hypertension arteriełłe notable et d'une
depression melancolique, etat morbide qui se manifeste souvent par des impulsions irresistibles au suicide".
24 Mai 1918
J Babiński
Opis tego rozpoznania udostępniłem
lekarzowi, prof. dr Jerzemu Supademu
z Akademii
Medycznej
w Łodzi, który po konsultacji
ze specjalistami
z zakresu psychiatrii przysłał mi następującą odpowiedź:
Jeśli chodzi o samobójstwo Bronisława Piłsudskiego, to wydaje mi się, iż było
ono spowodowane chorobą, zresztą wspominał o tym również Józef Babiński.
Piłsudski miał nadciśnienie krwi, depresję charakteryzującą się melancholią oraz
wykazywał skłonności do impulsywnych, bardzo często zmieniających się działań oraz myśli samobójczych. Moi koledzy psychiatrzy niemalże w stu procentach połączyli zgon Piłsudskiego z jego stanem psychicznym. Wiadomo, że ludzie ze schizofrenią paranoidalną bardzo cierpią i mogą targnąć się na swoje życie. Trudno powiedzieć, czy u Piłsudskiego były początki tej choroby, nie mniej
jednak należy przyjąć, że rzucił się do Sekwany z własnego wyboru33•
Podobnie też stwierdzili lekarze psychiatrii z Akademii Medycznej we Wrocławiu, którzy wgłębiwszy
się w diagnozę wystawioną
przez J. Babińskiego
wyrazili opinię, iż stan chorobowy B. Piłsudskiego
i spowodowana
nirri depresja mogły być przyczyną samobójczej
śmierci.
J2 Wacław Gasztowtt (1884-1920),
działacz emigracyjny we Francji, literat, tłumacz, nauczyciel, redaktor wychodzącego w Paryżu pisma pl. "Bulletin Polonais".
3) Dokument
w posiadaniu A. Kuczyńskiego.
�268
Wedle policji francuskiej było to ewidentne samobójstwo. W jej dokumentach noszących charakter księgi "rejestrów zdeponowanych zwłok" w zapisach
dotyczących roku 1918 pod numerem porządkowym 598 znajduje się zapis:
Ginet-Piłsudzki Bronisław, płeć - M; wiek - 51 lat, stan cywilny - wolny; miejsce urodzenia - Zulow, Wilno, Polska, Rosja; zawód - bibliotekarz;
miejsce pobytu - ulica: lI-bis Avenue Kleber; rejon - 16; ubiór - koszula
biała z kołnierzykiem, sweter, kamizelka, kalesony, spodnie na szelkach, skarpety, buty sznurowane.
Ponadto w dokumentacji dotyczącej zdeponowanego ciała znajdują się jeszcze dane, iż przy zmarłym znaleziono małą latarkę elektryczną oraz szczotkę
w futerale. Oprócz tego odnotowano datę przywiezienia ciała - 21 maja; czas,
jaki upłynął od chwili śmierci - 8 dni; przyczyna zgonu: samobójstwo czy
zabójstwo - samobójstwo; domniemana przyczyna - choroba; z której dzielnicy lub rejonu przywieziono ciało - Chaillot; miejsce znalezienia zwłok Sekwana; sekcję wykonał - dr Socquet dnia 25 maja; protokół oględzin zwłok
sporządzono w IV dzielnicy; data pogrzebu: 28 maja, opłacony; dokumentację
sporządził i wpisu dokonał pisarz sądowy - M. Var, 31 maja 1918 roku34•
Uroczystości pogrzebowe odbyły się 29 maja 1918 roku na cmentarzu Montmorency pod Paryżem. Tam do dzisiaj znajduje się mogiła B. Piłsudskiego.
Wkrótce po śmierci ukazały się w emigracyjnej prasie polskiej we Francji dwa
krótkie wspomnienia o zmarłym35•
2.
We wspomnianym powyżej zespole rękopiśmiennym pod nazwą "Papiery
Rozwadowskich" znajdują się jeszcze dwa wspomnienia Jana Rozwadowskiego o B. Piłsudskim. Jak do tej pory nie natrafiono na dokumentację potwierdzającą, iż były one drukowane. Charakter obu tych wspomnień wskazuje raczej na pewien rodzaj pośmiertnych laudacji, które zapewne były wygłoszone
na jakimś spotkaniu, być może pracowników Komitetu Narodowego Polskiego lub w innym miejscu. Jedna z nich mogła być wygłoszona podczas uroczystości pogrzebowych, które odbyły się na podparyskim cmentarzu Montmo- rency. W roku 1999 staraniem Ośrodka Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego pobrano do urny ziemię z tego grobu, a następnie złożono ją
34Dane te otrzymałem w 1997 r. od nieżyjącego już mojego kolegi ze studiów śp. Tomasza
Skarżyńskiego, który uzyskał je przebywając w Paryżu.
35Z.L.Z. [Zygmunt Lubicz Zaleski], Śp. Bronisław Ginet-Piłsudzki, "Jeniec Polak", nr 36
z dnia 6 czerwca 1948 r., s. 1; Y.G (Wacław Gasztowtt), Necrologie, "Bulletin Polonais Litteraire,
Scientifique et Artistique", nr 359 z roku 1918, s. 227.
�269
w niszy symbolicznej mogiły B. Piłsudskiego wzniesionej na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem36•
Oto kolejny ze wspomnianych dokumentów o Bronisławie Piłsudskim autorstwa Jana Rozwadowskieg037• Powstał on jako swoista refleksja po zgonie
bliskiego mu współpracownika, gdy nie ostygły jeszcze najboleśniejsze uczucia po tym, gdy przekroczony został próg życia. Widać z tego tekstu, iż całą
aktywność B. Piłsudskiego na niwie pracy w Komitecie Narodowym Polskim
żywiła potężna miłość do Litwy oraz nadzieja wskrzeszenia niepodległej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wiemy dzisiaj, że realizacja tych marzeń nie
była prosta. Współpraca z B. Piłsudskim pozostawiła u J. Rozwadowskiego
obraz człowieka, który nie ukrywał głębokiej pobudliwości uczuciowej, gdy
chodziło o sprawy najważniejsze. Zatem pisał on:
***
Oddanie czci ginącym za ideę jest obowiązkiem
każdej społeczności,
a Francja wskazuje nam, jak każdą iskrę czynu łączącego się z ideą patriotyczną
należy, szczególnie w chwilach ciężkich dla narodu, wieńczyć laurem wdzięczności. Nam tu na obcej ziemi rozrzuconym należy bardzo głęboko czoła uchylić
przed imieniem jednej z najbardziej wartościowych jednostek, nie tylko wśród
nas, lecz w kraju, należy wyryć pamięć imienia Bronisława Piłsudskiego trwałymi zgłoskami w sercach naszych. Prócz wdzięczności i pamięci za ofiarne życie
Sybiraka, zachowajmy pamięć tragicznej śmierci tego, który tak wiele przecierpiawszy bólów, chwili obecnej znieść nie mógł. Należy nam skorzystać z ofiary
życia Bronisława Piłsudskiego dla celów naszych ideowych i politycznych, a zagłębiwszy się w pobudki czynu kładącemu kres życia i wyciągnąć zeń wzór.
Śmiercią swą przypieczętował odezwę 3go Maja38, ostatnią swą pracą, wystosowaną do kolonii polskiej w Paryżu, stanowiącą krzyk bólu i napomnienia godne Skargi. Wiedział, że rzucając swe słowa nie znajdzie echa, a jednak nie wahał
się i ten ból obojętności znieść dla dobra Ojczyzny, zawsze i wszędzie służąc
Idei. W tym wypadku ideą tą była chęć gorąca pojednania zwaśnionych żywiołów polskich na obczyźnie. Wstydem przed obcymi narodami ogarniał go widok
bezustannych waśni, walk partyjnych i wzajemnej niewyrozumiałości, posuniętej do niehamowania swych uczuć i partyjnych poglądów wobec obcych, a wśród
nich i tych, którzy każdą cechę naszej słabości gotowi pochwycić jako argument
36 A. Kuczyński, Bronislaw Piłsudskij (1866-1918).
Czełowiek - Uczenyj - Patriot. (Simpozjum 20-21 oktjabrja 2000 g. Zakopane), "lzwiestija lnstituta nasledja Bronisława Piłsudskogo",
2001: 5, s.291-298.
37 Biblioteka Zakładu Narodowego
im Ossolińskich, Dział Rękopisów, Sygnatura: 80091I1, Papiery Rozwadowskich: 105-124.
38 Odezwę taką skierował B. Piłsudski do gremiów polskiej emigracji znajdującej się we Francji. Wspomniana przez 1. Rozwadowskiego odezwa autorstwa B. Piłsudskiego "do kolonii polskiej
w Paryżu" nawiązywała więc do tej tradycyjnej majowej konstytucji i dotyczyła swoistego napomnienia, by dążyć do zgody narodowej i by wszystkie stronnictwa polityczne działające na emigracji miały na celu integrację wysiłków idących w kierunku, by Polska odzyskała niepodległość po
zakończeniu I wojny światowej.
�270
zwalczający nasze dążenia niepodległościowe. Wierzył, że te żywioły dadzą się
pojednać przy wysiłku dobrej woli i głównie wobec olbrzymiej wagi faktów odgrywających się, a związanych z przyszłością Ojczyzny naszej. Niesnaski winne
zamilknąć, prywaty i dążenia partyjne stopić się w jeden blok obrony narodowych interesów. Ten, który życie całe cierpiał dla Ojczyzny ofiarę całopalną uczyniwszy ze swego istnienia, miał prawo rzucić wśród nas ten odzew szlachetny do
głębi, bo bezinteresowny.
Drżącą z nieśmiałości rękąjednak kreślił adresy jednostek jedynie osobiście
mu znanych, pokornie prosząc o posłuch w obawie, by śmiałość jego nie wzięta
została za pychę - zbyt niecierpliwie czekał odzewu, rzucone ziarno nie kiełkuje nagle. W szlachetnym swym bólu szamocąc się, osądził się bezsilnym, a czyny swe za bezcelowe. Jad rozpaczy i rozgoryczenia wsączywszy się w duszę zachwiał równowagę, męczeńskie swe życie zakończyć pragnął, nie czując dość
sił, by staczać tę zeń najboleśniejszą walkę, bo z własnymi rodakami dla dobra
wspólnej Ojczyzny.
Drugim powodem rozpaczliwej śmierci były smutne wieści o losach Litwy
i przyłączenia jej do państwa niemieckiego, a jednocześnie separatystyczne dążenia odłamu Litwinów, ulegających wrogim dobrom Litwie i Polski intrygom,
a dążącym do ich rozdwojenia i zguby. Z krwi i wiekowych tradycji Litwina żył
był przeszłością, dla której cierpiał życie całe, żył myślą o odnowieniu Unii na
podstawie federacyjnej i niepodległościowej. Wolność i siłę widziałjasnym i trzeźwym swym umysłem politycznym dla obydwu państw jedynie w nawiązaniu
wielowiekowych tradycji z zaprowadzeniem reform stosownych do wymagań narodowościowych doby obecnej39.
Ukończył niemal w przededniu śmierci pracę nad zebraniem i tłumaczeniem
na francuski język aktów polsko-litewskich, których zadaniem wykazanie realnego, historycznego, a nie sfałszowanego intrygami dyplomatycznymi wrogich
nas państw, stosunku Polski do Litwy, w przebiegu wieków, wspólne życie tych
Państw, rozkwit i nieszczęścia, wspólne ich dążenia.
W tej właśnie chwili targnęła nim wieść o decyzjach państw centralnych
i choć nie uważał je za bezwzględnie rozstrzygające przyszłością, jednak za zachwianie tej przyszłości i za wielkie nieszczęścia dla nękanej już i tak zbytnio
Litwy.
Dwa te ciosy, z jednej strony sponiewieranie Litwy wraz z dążeniami hańbiących ją grup w oderwaniu się od Polski, choćby za cenę jarzma niemieckiego,
z drugiej strony widok szamoczącej się bezsilnie wśród partyjnych i osobistych
39 Owe "smutne wieści o losach Litwy i przyłączenia jej do państwa niemieckiego"
należy wyjaśnić następującym dopełnieniem uzasadniającym wspomniane rozczarowania B. Piłsudskiego.
Chodzi tutaj mianowicie o fakt utworzenia w 1917 r. przez siły prawicowe na Litwie Litewskiej
Rady Narodowej, tzw. Taryby, która w lutym 1918 r. proklamowała powstanie niepodległego państwa litewskiego uzależnionego faktycznie od Niemiec. Dodajmy, że w czasie I wojny światowej
Litwa od 1915 r. była pod okupacją niemiecką. Już po śmierci B. Piłsudskiego lewica komunistyczna na Litwie powołała w 1918 r. Tymczasowy Rząd Robotniczo-Chłopski,
który podporządkował
sobie większość ziem litewskich. Wkroczenie wojsk Annii Czerwonej na Litwę wsparło ten rząd
i doprowadziło do powstania Litewsko---Białoruskiej Republiki Socjalistycznej ze stolicą w Wilnie.
W marcu 1919 r. wojska litewskie znajdujące się pod dowództwem wspomnianej powyżej Taryby
wspomagane przez ochotników niemieckich oraz wojsko polskie zajęły Wilno. Władzę na Litwie
przejęła ponownie Litewska Rada Narodowa o orientacji prawicowej.
�271
zawiści kolonii polskiej w Paryżu, nie mogącej się wznieść do bohaterskiej ofiary osobistych interesów wobec konieczności wykazania zrównoważonego oblicza narodom, od których Ojczyzny los zależeć będzie, a wśród których danym
jej jest żyć i działać, to ciosy ofiamąjego, a bez skazy przewinień narodowych
duszę okryły smutkiem wielkim. Słowa jego, wyrażane ostatnio wśród najbliższego otoczenia "tak żyć nie można, jeśli żyć to na coś" opanowały umysł jego.
Nie widząc, że zdziałać coś zdoła, wśród tych, co go nie pojęli, a którzy mu byli
tak bliscy, tak umiłowani, chciał wrócić do ludów Syberii, gdzie duszami mógł
władać i ku dobru skłaniać, a nie mogąc tego uczynić, żyć obojętnie wśród swoich nie mógł'°. Tragiczny ten zgon niech nam stoi na myśli. Nam żyjącym tu nad
Sekwaną, w której toni znalazł ukojenie, niechaj nas prześladuje, ostrzega od
błędów, będących kraju naszego nieszczęściem i zgubą - od niezgody, nad którą tak do głębi cierpiał. Niechaj odezwa jego będzie nam testamentem i aktem
pojednania, biorącym życie ze zgonu Bronisława Piłsudskiego, Sybiraka, męczennika idei.
***
Z przytoczonego powyżej tekstu J. Rozwadowskiego widać, aż nadto wyraźnie, że w działaniach B. Piłsudskiego "na paryskim bruku" odnaleźć można
pewne programowe zabiegi dla obalenia podziałów w łonie polskich polityków. Proponował wspólne dyskutowanie kontrowersyjnych
zagadnień, by
w dialogu wzajemnym dochodzić do zgody i porozumienia. To pragnienie urealnienia takiej zgody zawładnęło jego wieloma wówczas działaniami w okresie paryskim. Przyznajmy jednak, że było to marzenie tyleż utopijne, co i heroiczne, mogące wydawać się do urealnienia tylko człowiekowi niedoświadczonemu w polityce. Z tego, co działo się wówczas w łonie polityków polskich
osiadłych w Paryżu po wielekroć można dostrzec zjawiska odcinania się od
siebie, a zarazem wzajemne kontestowanie swoich programów. Nie obywało
się to bez szkody dla tzw. sprawy polskiej, co przyprawiało B. Piłsudskiego
o zmartwienie. Wielość tych konfliktów, jak ich obraz bardziej szarzał, zamieniał się w dramat, rzec można w koszmar psychiczny tego człowieka, żywioł
tych nieporozumień kaleczył go osobiście. Wspomniana odezwa wydana z okazji 3 Maja była ujawnieniem tego wszystkiego, bez zacierania rysów, pęknięć,
sprzeczności, była wołaniem o niedawanie powodów do wzajemnych swarów.
To wszystko może się wydawać naiwne, choć w istocie było na swój sposób
wskazane i ważne, było wyzwaniem rzuconym ku postrzeganym przez B. Piłsudskiego granicom pojednania. Zbyt wierzył on w moc swoich usiłowań mających godzić zwaśnione obozy. Naiwny był i nie mógł zrozumieć owego kłębowiska sprzeczności, tej karkołomnej toczącej się politycznej gry szkodzącej odrodzeniu się Polski jako niepodległego państwa.
40
Motyw powrotu B. Piłsudskiego do Rosji przewija się parokrotnie w jego zamiarach.
�272
3.
Kolejny z prezentowanych poniżej tekstów J. Rozwadowskiego pochodzi
z tego samego zbioru (Biblioteka Zakładu Narodowego im Ossolińskich, Dział
Rękopisów, Sygnatura: 80091II, Papiery Rozwadowskich: 105-124). Tekst nosi
charakter wspomnienia pośmiertnego o B. Piłsudskim i sygnowany jest datą
18 maja 1918 roku. Powstał więc jako reakcja najego tragiczną śmierć w nurtach Sekwany. Z dokumentacji bibliograficznej tekstów poświęconych B. Piłsudskiemu wynika, że nie był on wcześniej publikowany. Ma on charakter
posługi pamięci o zmarłym i chyba tylko tak należy go traktować. Dramatyczne wydarzenie z dnia 17 maja pozostaje w bezpośrednim związku z tym tekstem, napisanym przez człowieka, który miał świadomość, że życie B. Piłsudskiego było nieustającą podróżą i przygodą, doświadczeniem i rozterką zarazem. Wszystko to nie stłumiło w nim patriotycznej postawy, ba, nawet ją
wzmacniało. Uległ jednak chorobie, oddając z wyboru swe ciało nurtom
Sekwany.
***
Bronisław Ginet Piłsudski, brat Józefa, twórcy Legionów, którego dzisiaj Niemcy w niewoli trzymają41, zmarł w Paryżu 17 maja 1918. Potomek prastarej rodziny litewskiej, śp. Bronisław był synem Józefa i Marii z Billewiczów. Urodził się
on w Zułowie, majątku ojca w Wileńszczyźnie 21 października 1866.
Za błahe artykuły, wydane w hektograficznym pisemku, bezprawnie skazany
został na niesłychanie surową karę. Miał on wówczas dwadzieścia lat i cztery
miesiące, nie był więc jeszcze pełnoletnim. Ale ciemiężcom Litwy chodziło o to,
by Aleksandra III przekonać o tym, że Litwajeszcze wciąż przywiązana do świętej tradycji Unii, że zatem musi tam dalej trwać policyjno-żandannski ucisk. Chodziło też o to, by zohydzić w oczach cara polskie nazwisko, jednego z ludzi, do
których największe miał zaufanie pułkownika żandannerii Piłsudskieg042, dalszego krewnego śp. Bronisława. Zesłany na Sachalin, wyspę Oceanu Spokojne41 Józef Piłsudski
(1867-1935), rodzony brat Bronisława. W lipcu 1917 r. został aresztowany
przez Niemców. Po parokrotnym przenoszeniu z więzienia do więzienia na terenie Niemiec,
22 sierpnia 1917 r. przewieziony został do twierdzy w Magdeburgu, z której został zwolniony
81istopada 1918 r. i nazajutrz był już w Polsce. Kalendarium jego uwięzienia w tym okresie zawarte jest w książce: W. Jędrzejewicz, 1. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935,
t. I 1867-1911, Wrocław 1994, s. 390-403.
42 Chodzi tu o pułkownika
Fiodora Piłsudskiego, dalekiego krewnego B. Piłsudskiego, który
nadzorował m.in. sprawy bezpieczeństwa politycznego na Litwie i znajdował się w bliskim otoczeniu cara Aleksandra III. Wspomniany tu fakt, by zdeprecjonować jego rolę, wykorzystując
w tym celu proces przeciwko B. Piłsudskiemu, mógł mieć miejsce, nie sądzę jednak, by odniósł on
pożądany skutek. Są nawet pewne przypuszczenia, iż to właśnie za pieniądze przekazywane przez
rodzinę B. Piłsudskiego dla bliżej nieznanych osób mających związek zjego śledztwem oraz procesem przyczyniły się do złagodzenia wyroku. Czy tak istotnie było, trudno dzisiaj dociec. Domniemania, jakie w tym względzie sformułował W. Kowalski, nie dają się uzasadnić. Dokładniej
o tym zobacz: W. Kowalski, Cena czesti. (Kommentari k awtobiograjii Bronisława Piłsudskogo),
"Izwiestija Instituta nasledja Bronisława Piłsudskogo", 1998: I, s. 31-84.
�HAKODA"£E
Bronisław Piłsudski
��273
go, dzisiaj już w posiadaniu Japonii43 przesiedział tam od sierpnia 1887 do marca 1899, przeniesiony do Władywostoku, pozostawał tam do czerwca 1902; później jeszcze trzy lata odsiedział na Sachalinie do grudnia 1905. Po czym w Japonii przebywał do sierpnia 1906.
W trakcie pobytu na Sachalinie skorzystał, by się zapoznać z językiem i zwyczajami miejscowych Ajnosów. Nikt się przed nim do Ajnosów nie zbliżył. Wiadomości, jakie z tamtąd przywiózł, zwróciły na niego uwagę uczonych, a profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdy z wygnania wrócił do kraju i zamieszkał w Krakowie, widząc w nim zamiłowanie ludoznawstwa, połączone ze
szczególnym umiłowaniem ludu polskiego, skłonili go do przedsięwzięcia, mimo
późnych już lat, nauk, które by mu pozwoliły poskładać wymagane egzaminy,
w celu zostania profesorem uniwersytetu44. Od powrotu do Europy zabrał się też
do sumiennej i wytężonej pracy naukowej i w kraju i zagranicą, w Anglii, Belgii,
Szwajcarii, wszędzie sobie i Polsce zdobywając przyjaciół.
Jak wojna wybuchła, znalazł się w Szwajcarii i gorliwie brał udział w pracach
mających na celu pouczenie swoich i obcych, szczególnie o stosunku Polski do
Litwy i Litwy do Polski, co wiedzieć powinni tak ci, co Polskę i Litwę kochają,
jak ci, co tak srogo dzisiaj pokutują za zbrodnię, której się przodkowie ich dopuścili, pozwalając na zgnębienie Polski przez trzech jej sąsiadów zaborców.
Zacny, łagodny, cierpliwy, gorąco pragnący wszystkich łączyć w imię miłości
Ojczyzny drogiej, śp. Bronisław Piłsudski do ostatniego dnia życia pracował gorliwie w służbie umiłowanej przez niego Litwy i kochanej Polski.
Wiemy przysięgom, które sobie wzajemnie składali przodkowie nasi Polacy
i Litwini, do ostatniej godziny ręki przykładał do wskrzeszenia naj wspanialszej
w historii świata Unii świętej45.
Ciężko chory, biedny męczennik, nie przeżył boleści, jaką mu sprawiła wiadomość o ostatnich rozporządzeniach niemieckich na Litwie.
Cześć Jego pamięci składając, głęboki wyrażamy żal z dotkliwej dla sprawy
poniesionej straty, ale szczerą żywimy wiarę, że pracajego dla Ojczyzny nie stracona i że po tylu niezliczonych cierpieniach, Bóg synów zasługi policzy i da zmartwychwstanie.
18.5.1918
***
4.
Śledząc uważnie szlak wędrówek B. Piłsudskiego,
widzimy wyraźnie złożoność jego życia osobistego,
naukowego,
społecznego
i politycznego.
Ma to
odbicie w muzealnych kolekcjach dotyczących
sachalińskich
tubylców, zbio43 Chodzi tu o południową część wyspy należącej wówczas do Japonii i nazywanej Karafuto.
Część północna wchodziła w skład Rosji.
44 B. Piłsudski, nie mając ukończonych studiów wyższych, nie mógł by zatrudniony na Uniwersytecie Jagiellońskim. Istniały jednak wówczas sprzyjające okoliczności do takiego zatrudnienia,
a ich realizacja wiązała się z ukończeniem przez niego studiów uniwersyteckich. Wiemy, że podejmował on próby w tym zakresie. Niestety, nie zakończone sukcesem.
45 B. Piłsudski, po wielekroć przebywając na emigracji, akcentował wyraźnie postulat polityczny dotyczący jedności Polski z Litwą. Problemowi temu poświęcał też wiele uwagi w różnych
dokumentach programowych opracowywanych w Komitecie Narodowym Polskim.
�274
rach fonograficznych, fotograficznych, rękopisach prac naukowych i publicystycznych, korespondencji, wreszcie w tradycjach rodzinnych, o których wiedza ożyła współcześnie. Byłoby jednak szkodą dla tego obrazu nie wspomnieć
i o tym, że część jego rzeczy osobistych wspomniany już J. Rozwadowski przekazał Józefowi Piłsudskiemu. Oto list poświadczający ów fakt pochodzący ze
zbiorów archiwalnych Biblioteki Zakładu Narodowego im Ossolińskich (Dział
Rękopisów, Sygnatura: 8009/11, Papiery Rozwadowskich: 113).
Warto przypomnieć tutaj także lakoniczną informację, znajdującą się w jednym z artykułów K. Zawistowicz, która napisała, iż po śmierci B. Piłsudskiego
znaleziono w jego mieszkaniu "obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej, wiszący obok małego czarnego krzyżyka i obok pocztówki, wyobrażającej herb
Polski i Litwy", a także wiszące na ścianach "fotografie katedry wileńskiej
i widoków Wilna, krajobrazy wiejskie litewskie i wnętrze chaty wieśniaczej
litewskiej, świadectwa najgłębszej, najserdeczniejszej tęsknOty"46. Trudno dzisiaj ustalić, czy w przekazanych wówczas J. Piłsudskiemu rzeczach jego brata
znajdowały się i te "świadectwa najgłębszej, najserdeczniejszej tęsknoty".
Wiemy, że część różnych materiałów pozostałych po B. Piłsudskim, między
innymi pochodzących ze zbiorów muzeum w Rapperswilu znalazło się w Instytucie Wschodnim w Warszawie, który doszczętnie spłonął w pierwszych
dniach wojny w 1939 roku. Wiemy, że spłonęło wówczas wszystko, ale co
spłonęło, nie wiemy! Nie zachował się bowiem żaden opis tamtejszych zbiorów związanych z postacią B. Piłsudskiego. Być może, że wśród nich były
również i rzeczy przywiezione wówczas z Paryża przez J. Rozwadowskiego.
***
P. 17/7 1919
Czcigodny P[anie] N[aczelniku]!
Przybywszy po raz pierwszy od początku wojny do Warszawy, przywiozłem
ze sobą rzeczy pozostałe po śp. Bronisławie Piłsudskim, biednym Bracie Pana
N[aczelnika], które były od chwili Jego zgonu przechowane w Paryżu.
Rzeczy te spakowane są w kuferku i w torebce śp. Zmarłego oraz w kartonie,
prócz tego w osobnej paczce znajdują się pozostałe po Nim papiery prywatne,
jedna z kopert z napisem "osobiste" zawiera drobne pamiątki, metrykę, klepsydrę na grób w Montmorency itp. Do listu tego dołączam dwie fotografie znalezione w Jego pokoju.
Smutną tę spuściznę miałem sam przewieźć do kraju i obecnie pozwalam sobie przesłać ją Panu Naczelnikowi.
Ze śp. Bronisławem żyłem w bliskich i serdecznych stosunkach, pracowaliśmy razem prawie przez rok, mieszkaliśmy o parę pokoi od siebie, a przez ostatnie dwa tygodnie Jego życia widywałem go prawie co dzień aż do Wieczoruprzed
dniem Jego śmierci. Śmierć Jego była dla mnie ciężkim i bolesnym ciosem,
46
K. Zawistowicz,Bronislaw Piłsudski 21 X 1866-17 V 1918, "Sybirak",1937: 1, s. 43.
�275
a pamięć cichego, szlachetnego człowieka o gorącym sercu i niezwykłej dobroci
zachowam na zawsze.
O Panu Naczelniku mówił zawsze z pietyzmem, bolał nad Pańskim uwięzieniem i niepokoił się niemożnością porozumienia się z Panem.
Na życzenie Pańskie gotów będę każdej chwili udzielić bliższych szczegółów
o ostatnich dniach śp. Pana Bronisława. Wyjeżdżam wprawdzie jutro do Lwowa,
ale za tydzień będę znów z powrotem w Warszawie.
Racz Panie Naczelniku przyjąć wyrazy naj głębszego szacunku.
J. ROZWAOOWSKI
***
Wśród wielu wątków w biografii Bronisława Piłsudskiego, w których pojawiają się epizody z dzieciństwa i lat młodzieńczych,
a także zesłańcze
i naukowe doświadczenia, przewija się wielość nazwisk osób mu bliskich,
z którymi przez lata pozostawał w bezpośrednich lub pośrednich kontaktach.
Należą do 'nich członkowie jego rodziny - matka i ojciec, bracia i siostry,
dalsi krewni, ludzie towarzyszący mu na zesłaniu, uczeni, politycy, wreszcie
obdarzeni przez niego szczególną estymą sachalińscy tubylcy, słowem - wielki
korowód ludzi. Pod powłoką tych kontaktów kryje się nieraz smutek za utratą
możliwości ukończenia studiów uniwersyteckich, tęsknota za rodziną, pragnienie
stabilizacji życiowej, poczucie niespełnienia, wielość rozczarowań, których siła
pchała go ku zwątpieniom oraz poszukiwaniom nowych rozwiązań i zmian.
Rzecz to zrozumiała, że przy tak skomplikowanym życiu, jakim obdarzył go
los, przy tak obszernej i różnorodnej jego złożoności, nie mogło być inaczej.
Mimo tak wielorakich przeciwności był on jednocześnie człowiekiem o ciągle
nienasyconym instynkcie pracy. Chciał być potrzebny innym, miał nieprzebraną potrzebę ciągłego działania, organizował sobie coraz nowe zajęcia. Inni
widząc jego nienasyconość w tym względzie, sami mu takie zajęcia organizowali. Myślę, że miał poczucie swojej wartości, ale rzadko bywał szczęśliwy.
Myślę też, że takim szczęściem był dla niego powrót z zesłania. Chciał po sachalińskich doświadczeniach poświęcić się nauce. Podejmował wiele prób
z tego zakresu. Niektóre z powodzeniem, inne przynosiły mu rozczarowanie.
Z jego licznej korespondencji widać wyraźnie, jak dążył do spełnienia się
w nauce. I kolejne doświadczenie w jego życiu wiązało się z działalnością polityczną na rzecz odzyskania niepodległości przez Polskę. Pracy tej poświęcił
się bez reszty. Gdy po rozpoczęciu I wojny światowej udał się do Wiednia,
a potem do Szwajcarii, na parę miesięcy przed śmiercią wyjechał do Paryża,
gdzie pracował w Komitecie Narodowym Polskim. Jego ideą była Rzeczpospolita Obojga Narodów, czyli Polski i Litwy. Smuciły go separatystyczne dążenia Litwinów do stworzenia samodzielnego państwa. Miotał się w tych niesprzyjających jego wyobrażeniom ideom. Dostrzegał też wielkie rozbicie w łonie
polskiej emigracji. Oczywiście nie sposób oddać tu psychicznej głębi jego roz-
�276
terek. Przeżywał to wszystko bardzo boleśnie. Wiadomo, że choroba, załamania psychiczne i różne niepowodzenia życiowe, będące często powodem takich niedomagań, należą do uniwersalizmu ludzkiego życia. On tego doświadczył ponad miarę, a Zygmunt Zaleski, który pozostawał z nim w bliskich kontaktach w Paryżu, w swym dzienniku pod datą 29 maja 1918 roku napisał:
Szlachetny, Kochany Duch. Uosabiał on dla mnie wszystek czar i piękno duchowe
Litwy ... Jego charakter, struktura jego woli, której cementem była dobroć - czyniły go w oczach moich większym i świętszym od całej legii wielkości i świętości
uznanych ... Dobroć jego była nie środkiem bynajmniej, ale jakby uzasadnieniem
moralnym istnienia. Dobroć ta praktykowana bez słabości (zmarły potrafił sądzić
i walczyć zwłaszcza w pojedynkę) stawała się u niego trybem życia - albo żywą,
czującą mądrością. W Kleber (Komitet Narodowy Polski) był widomym znakiem
unii polsko-litewskiej. Unii pojętej nie tylko jako postulat polityczny, ale jako światowej doniosłości zjawisko moralne. Wnosił też tam zmarły specjalny rodzaj miękkości i tkliwości zarazem, który nie wyklucza siły ani dumy ...47.
Antoni Kuczyński
WHEN THE END OF LIFE CAME.
NEW MATERIALS ON THE DEATH OF BRONISŁAW PIŁSUDSKI
(Summary)
Biographers ofBronisław Piłsudski (1866-1918) realize the fact that not all the stages of his life are equally documented with source materials. Many facts have been
explained, particularly as regards his participation in the attempted assassination oftsar
Alexander III and the life in exile in Sakhalin. However, we still know very little about
Piłsudski's stay in the United States, when he was returning from Japan in 1906, his
family relations after his marriage to Ajnoska or his political activity among Polish
emigres in Switzerland and France during the First World War. Until recently Piłsudski's tragic death in the Seine in Paris also remained a mystery. However, many source
materials from that period can be found in the Ossoliński Library. Detailed analysis of
these materials explains a lot. There should not be any doubt that Piłsudski committed
a suicide because of many problems with which he was not able to cope. They were
personal problems (mainly his illness) as well as his inability to come to terms with the
many disputes among Polish emigres.
47
W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. I 1867-
-19JJ, Wrocław 1994, s. 396.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a721e8d94a1020b95f8a6a8bdad920d7.pdf
a23cc305d8f1ae6700d6b43aee182688
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2304
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1991
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2137
Title
A name given to the resource
O etnograficznym surrealizmie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.7-9
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Sznajderman, Monika
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polski Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Monika Sznajderman
0 ETNOGRAFICZNYM SURREALIZMIE
We wstępie do swojej książki The predicament of culture.
Twentieth-century ethnography, literature and art James Clif
ford tak ujmuje problem, rozwinięty następnie w rozdziale po
święconym etnograficznemu surrealizmowi:
„Śledzę współczesną historię estetycznych i etnograficznych
klasyfikacji we wcześniejszej scenerii: awangardowy Paryż lat
dwudziestych i trzydziestych, pewien skrajny kontekst, który
nazywam etnograficznym surrealizmem. Dwa znane muzea, M u see d'Ethnographie du Trocadero i jego naukowy spadkobierca,
Musee de I'Homme, symbolizują specyficzne sposoby 'kolekc
jonowania dzieł sztuki i kultury'. Zestawienie tych sposobów
zmusza do postawienia pytania: 'Jaksa posegregowane, zbiera
ne i wartościowane światy etnograficzne wraz z ich znaczącymi
artefaktami? Kultura jawi się tutaj nie jako tradycja, którą trzeba
ocalić, ale jako zbiór kodów i artefaktów, zawsze podatnych na
krytyczne i twórcze przetwarzanie. Etnografia jest sprecyzowaną
formą krytyki kultury, dzieląc radykalizm swoich perspektyw
z dadaizmem i surrealizmem. Zamiast zgadzać się na oddzielanie
awangardowego eksperymentu od nauki, z powrotem otwieram
granicę, sugerując, że współczesny podział na sztukę i etnografię,
zamknięte w ramach oddzielnych instytucji ograniczył siłę analizy
tej ostatniej i rewolucyjne przesłanie pierwszej."
1
W ujęciu Clifforda zarówno etnografia, jak i surrealizm, nie są
„zbiorem doktryn ani definiowalną ideą, lecz działaniem". Takie
spojrzenie, powołujące się na Andre Bretona, zmusza do zakwes
tionowania wielu założeń i pojęć. „Jeżeli czasami używam
znanych terminów niezgodnie z ich przyjętym znaczeniem - pisze
Clifford - moim celem jest podważenie wcześniejszych definicji i,
0 ile to możliwe, powrót do sytuacji, w której etnografia była
czymś nieznanym, a surrealizm nie został jeszcze zamknięty
w granicach sztuki i literatury (...). Ten demaskujący punkt
widzenia ukazuje ustalone porządki zbiorowych znaczeń jako
sztucznie skonstruowane i często rzeczywiście ideologiczne lub
represyjne."
„Terminu surrealizm - pisze dalej autor - używam w szerokim
sensie, aby opisać estetykę, która ceni fragmenty, ciekawe zbiory,
nieoczekiwane zestawienia, co powoduje pojawianie się nad
zwyczajnych rzeczywistości wywiedzionych z przestrzeni erotyki,
egzotyki i nieświadomości." Nie jest to niewątpliwie ujęcie, które
pozwalałoby ograniczyć zjawisko surrealizmu do grupy Bretona,
tym bardziej, że postaci, które najbardziej zajmują badacza to
ludzie, którzy z Bretonem zerwali lub byli w najlepszym razie jego
towarzyszami. Podobne spojrzenie na zjawisko surrealizmu re
prezentuje Susan Sontag , która widzi w nim przejaw współczes
nej wrażliwości, wykraczającej poza przestrzenne i czasowe ramy
Paryża lat dwudziestych i trzydziestych. Surrealizm, etnograficz
ny surrealizm staje się więc wyzwaniem rzuconym starej nauce,
współczesnym manifestem nowej etnograficznej formuły. „ W
tym sensie - pisze Clifford - etnograficzny surrealizm jest tworem
utopijnym, mówiącym o przeszłych i przyszłych możliwościach
analizy kultury."
2
Świat zmienia się ostatnimi czasy nadzwyczaj szybko. Trady
cyjny sposób komunikacji, oparty na przekazie ustnym ustąpił
miejsca nowym, bardziej inwazyjnym stylom-fotografii, gazecie,
innym środkom zrodzonym przez kulturę współczesnego miasta.
„Rzeczywistość nie jest już środowiskiem naturalnym i oswojo
nym. Jaźń, wyzwolona od wszelkich powiązań musi ustanowić
znaczenia tam, gdzie to możliwe. Kłopotliwe położenie wynika
z nihilizmu, który leży u podłoża zarówno surrealizmu, jak
1 nowoczesnej etnografii. (...) Dla podejścia etnograficznego
sprawą kluczową jest widzenie kultury i jej norm - piękna.
prawdy, rzeczywistości - jako sztucznych aranżacji, dopusz
czających możliwość obiektywnej analizy i porównania z innymi
konwencjami."
Drugim elementem, kształtującym postawę etnograficznego
surrealizmu jest „wierzenie, że inny (obecny w snach, fetyszach,
w menta/ite primitive Levy-Bruhla) jest głównym przedmiotem
współczesnych badań. W przeciwieństwie do dziewiętnastowie
cznego zafascynowania egzotyką, które wychodziło od mniej lub
bardziej znanego porządku kultury w poszukiwaniu przelotnego
frisson, określonego doświadczenia dziwaczności, współczesny
surrealizm i etnografia zaczynały od dogłębnego zakwestionowa
nia rzeczywistości."
Powojenny europejski kontekst, ukształtowany przez „ironicz
ne doświadczenie kultury", wymagał nowoczesnej formuły etno
graficznej. „Terminu etnografia - pisze Clifford - używam w zna
czeniu całkowicie różnym od empirycznych technik badawczych
nauki społecznej, zwanej we Francji etnologią, w Anglii ant
ropologią społeczną, a w Ameryce antropologią kultury (...)
Etnograficzna etykietka sugeruje tu szczególną postawę obser
wacji uczestniczącej wobec artefaktów wyobcowanej rzeczywis
tości kulturowej. Surrealiści żywo interesowali się światami
egzotycznymi, rozumiejąc pod tym pojęciem także pewien okreś
lony Paryż. Ich postawa, porównywalna z postawą badacza
terenowego, który stara się zrozumieć nieznane, zmierzała
w gruncie rzeczy w odwrotnym kierunku, czyniąc to, co bliskie
i znajome, obcym i dziwnym." Objets sauvages, afrykańskie
i polinezyjskie rzeźby były dla surrealistów równie ważne, fas
cynujące i zagadkowe, co przedmioty odkrywane na paryskim
Marche aux Puces...
Dla teoretyków i praktyków surrealizmu kultura jest rzeczywis
tością zaprzeczoną, skonstruowaną na podobieństwo sztucz
nego języka. Nie przypadkiem to właśnie środowisko zrodziło
i nadało orientację kształtującej się w latach trzydziestych nauko
wej tradycji francuskiej. „Mówiąc ogólnie, lepiej nie odrzucać
pochopnie surrealizmu jako frywolnego w porównaniu z serieux
nauki etnograficznej. Należałoby przestudiować w sposób peł
niejszy silne w naszym stuleciu związki pomiędzy badaniami
antropologicznymi i badaniami w zakresie literatury i sztuki.
Surrealizm jest tajemnym wspólnikiem etnografii - na dobre i złe
- w opisie, analizie, przygotowywaniu gruntu dla dwudziesto
wiecznej ekspresji" - pisze Clifford.
Powstanie pierwszej we Francji naukowej instytucji etnologi
cznej, jaką był złożony w 1925 roku - przez Maussa, Riveta,
Levy-Bruhla - Instytut d'Ethnologie, zbiegło się w czasie z roz
kwitem surrealistycznej awangardy, z Pierwszym
Manifestem
Surrealistycznym. Mauss, Metraux, Bataille - te trzy nazwiska
najlepiej świadczą o związku awangardy artystycznej z nowo
czesną etnologią. Punktem wyjścia staje się w tym.wypadku idea
transgresji. Podejmuje ją Bataille w swej książce L'erotisme ,
którą zaczyna słowami: „Transgresja nie neguje zakazu, jest jego
przekroczeniem i spełnieniem." Mauss mawiał: „Tabu ustala się
po to, by je gwałcić". W oczach surrealistów i etnologów „Kultura
jest ambiwalentna w swej strukturze. Można powstrzymać się od
morderstwa lub iść na wojnę: oba te czyny są, według Bataille'a,
zrodzone z zakazu zabijania. Porządek kultury obejmuje zarówno
regułę, jak i transgresję."
Ta, etnologiczna w swej istocie, teoria Bataille'a była jednym
z założeń wystawy sztuki prekolumbijskiej, którą zorganizował on
wraz z etnologami: Metraux i Rivetem. „Jego zainteresowanie
ofiarą ludzką (,Dla Azteków śmierć była niczym') łączy, na modłę
surrealistyczną, piękne z brzydkim, normalne z odpychającym.
3
�Tenochtitlan jest więc równocześnie .rzeźnią ludzką' i wspaniałą
.Wenecją' kanałów i kwiatów. Obrzędowe ofiary tańczą w per
fumowanych girlandach, piękne są roje much, gromadzące się
nad płynącą krwią."
„Prezentowana przez Bataille'a logika, którą nie mogę się tu
zajmować - pisze Clifford - stała się ważną kontynuacją umac
niających się związków pomiędzy analizą kultury i wczesnym
surrealizmem we Francji. Wiąże ona kontekst lat dwudziestych
z późniejszą generacją radykalnych krytyków, takich jak Michel
Foucault, Roland Barthes, Jacques Derrida, grupa Tel Quel."
Bataille był redaktorem pisma Documents - Archeologie,
Beaux Arts, Ethnographie, Varietes". ..Documents" są świadect
wem specyficznego pojmowania etnografii w czasach, kiedy nie
była ona jeszcze nauką uniwersytecką z wypracowaną metodolo
gią. W latach dwudziestych i trzydziestych słowo „etnografia"
oznaczało w pewnych kręgach „radykalne zakwestionowanie
norm i odoływanie się do rzeczywistości egzotyki, paradoksu, do
insolite". „Etnografia - pisze Clifford - która dzieli z surrealizmem
poniechanie rozróżnień pomiędzy wysoką i niską kulturą, zapew
niała zarówno bogactwo wartości alternatywnych z kręgu kultur
pozaeuropejskich, jak też postawę ironicznej obserwacji uczest
niczącej, dominującą w hierarchii wartości społecznego życia."
Surrealistyczne ujęcie etnografii w „Documents" otwierało
więc nowe perspektywy. Pojawił się postulat etnologicznej
krytyki dzieł sztuki i ich twórców. W analizie twórczości Andre
Masson, pióra Carla Einsteina, uderzają dwie rzeczy, stanowiące,
według Clifforda, kluczowe elementy etnograficznego surrealiz
mu: po pierwsze, przenikliwa analiza rzeczywistości, postrzega
nej teraz jako lokalna i sztuczna, po drugie, obecność wartości
alternatywnych wywodzących się ze świata egzotyki." Jest
jeszcze trzecia, równie ważna, cecha tego podejścia. Daje jej
wyraz Marcel Griaule w eseju poświęconym afrykańskim bęb
nom, które rzeźbione są w unowocześnione, nietradycyjne wzo
ry. Ten kulturowy synkretyzm nie neguje, według Griaule'a,
autentyczności i czystości dzieła. „Etnograficzny surrealista - pi
sze dalej Clifford - inaczej niż typowy krytyk sztuki lub ówczesny
antropolog zachwyca się istnieniem kulturowych nieczystości
i niepokojących synkretyzmów. Griaule utożsamia europejską
fascynację sztuką afrykańską z afrykańskim upodobaniem do
tkanin, kanistrów z benzyną, alkoholu i broni palnej." Clifford
przytacza też konkluzję Griaule'a: „Dość męcząca jest koniecz
ność nieustannego przypominania, że etnografia interesuje się
pięknym i brzydkim w europejskim sensie tych absurdalnych
słów. Ma ona jednakże skłonność do bycia podejrzliwą w stosun
ku do pięknego, które jest rzadkim, czyli monstrualnym, zjawis
kiem w cywilizacji. Etnografia jest podejrzliwa także w stosunku
do siebie, gdyż jest białą nauką, to znaczy nauką skażoną
przesądami, i nie odmawia wartości estetycznych przedmiotom
tylko z tej racji, że są produktem masowym lub modnym." Takie
ujęcie relatywizowało powszechnie znane kategorie: sztuki, pięk
na, autentyzmu, czystości. „Skrajny relatywizm - pisze Clifford
- a nawet nihilizm, ukryte w podejściu etnograficznym nie
pozostały niezauważone przez bardziej radykalnych współpraco
wników .Documents'. W spojrzeniu na kulturę nie przywiązywali
oni wagi do kwestii jej organicznej struktury, funkcjonalnej
integracji, ciągłości historycznej. Nawet z punktu widzenia
współczesnej semiologii ich koncepcja nie jest anachroniczna.
Rzeczywistość kulturowa skomponowana jest ze sztucznych
kodów, ideologii i przedmiotów, poddających się twórczym
przetworzeniom i zestawieniom."
4
Podstawową metodą stosowaną w piśmie było więc łączenie:
przypadkowy lub ironiczny kolaż, zmienna aranżacja kulturo
wych symboli i artefaktów. Opisy paryskich rzeźni mieszają się
tam z karnawałowymi maskami Afryki, Melanezji, Francji. Dzieła
rzemiosła ludowego sąsiadują z okładkami brukowych książek.
„ W odniesieniu do kultury współczesnego miasta .Documents'
stawiają pytanie, przed którym staje każdy organizator etno
graficznego muzeum: Co należy do czego? Czy arcydzieła sztuki
rzeźbiarskiej powinny być przedstawiane osobno, czy raczej obok
garnków i siekier?"
8
„Kultura staje się czymś w rodzaju kolekcji, a same .Docu
ments' etnograficzną wystawą wyobrażeń, tekstów, przedmio
tów, postaw, zabawnym muzeum, które równocześnie gromadzi
i tasuje swoje eksponaty." Waga tych spostrzeżeń - według
Clifforda - nie zmalała z upływem czasu. Szczególnie ważnym
działem pisma był również „tak zwany słownik nieoczekiwanych
definicji" ze słynną już definicją człowieka jako przedmiotu
0 wartości 25 fraków.
Surrealistyczny kolaż przełamywał złudzenie tego, co Barthes
- kwestionując konwencjonalne spojrzenie na świat - nazwie
później „wrażeniem rzeczywistości". W ten sposób przedstawia
no na przykład umowność europejskiej, realistycznej wizji ludz
kiego ciała. Leiris, analizując płótna Picassa, ukazujące znie
kształcone figury, zestawiał je następnie z rzeźbą afrykańką, która
dostarczała dalszych przykładów przekształceń „prawdziwego"
wizerunku ciała. „Ciało - pisze Clifford - podobnie jak semiotycznie ujmowana kultura, przestaje być jakąś całością, stając się
zbiorem konwencjonalnych symboli i kodów."
5
Wewnętrzna struktura pisma „Documents", widoczna szcze
gólnie wyraźnie w porządku zestawianych fotografii, jest zatem
wiernym odbiciem koncepcji kultury jako nieustannej gry cyta
tów, nieskończonego kolażu. Obrazy г całego świata tworzą tam,
mówiąc słowami Clifforda, „perwersyjną kolekcję", a „anarchicz
ny dokumentalizm" - nowy, epistemologiczny horyzont dla
dwudziestowiecznych badań nad kulturą. W pracach pisma
uczestniczyło zbyt wielu poważnych naukowców, badaczy tere
nowych i muzealnych, by można w nim było widzieć jedynie
osobiste dzieło „niemożliwego" George'a Bataille'a. W gruncie
rzeczy pismo „było raczej przykładem wielkiej wrażliwości (która
jest bardziej niż się na ogół przyznaje charakterystyczna dla
francuskiej tradycji etnograficznej) na złożony charakter tego, co
Mauss nazwał .całościowym faktem społecznym'. Po surrealis
tycznych latach dwudziestych rzeczywistość nigdy już nie będzie
postrzegana jako coś prostego, ciągłego, dostępnego empirycz
nemu lub indukcyjnemu opisowi." To właśnie Mauss najlepiej
wyraził postawę, która leży u podłoża tej prawdy: „Etnologia jest
jak ocean. Potrzebujesz jedynie sieci, a kiedy wejdziesz do wody
6
1 zarzucisz sieć, możesz być pewien, że złapiesz jakąś rybę."
Historia etnografii francuskiej okresu międzywojennego za
wiera się, według Clifforda, w dziejach dwóch muzeów parys
kich: starego muzeum Trocadero i nowego, mieszczącego się
w Palais de Chaillot, Musśe de 1'Homme. „O ile Troca' lat
dwudziestych ze swymi przemieszanymi, źle sklasyfikowanymi
zbiorami objets d'art odpowiada estetyce etnograficznego sur
realizmu, o tyle całkowicie nowoczesny Palais de Chaillot uosa
biał kształtujący się wówczas naukowy paradygmat etnograficz
nego humanizmu. Ten nowy paradygmat obejmował wiarę
w możliwość akumulacji wiedzy i fenomen naukowego postępu;
rzadziej zauważa się, że wraz z jego konsolidacją wyłączono
z zakresu nauki - nadając im miano sztuki - te elementy
dyscypliny, które każąjej wątpić w samą siebie, podważać własne
założenia i, jak w przypadku 'Documents', pracować na granicy
chaosu." Trocadero w początkach lat dwudzistych to, według
określenia jednego z dziennikarzy, un voyage en pleine barberie:
egzotyka, ciekawostki, przedmioty kultu. To tam Picasso roz
począł swe poważne studia nad 1'art negre. W początkach swego
istnienia „Le Troca" było symbolem skandalu. Później, dzięki
wystawie przedmiotów, zgromadzonych podczas słynnej eks
pedycji naukowej Dakar-Dijbouti, stało się ono modne. Świat
„Troca" wpłynął na ukształtowanie się pojęcia które Edward Said
określił mianem „orientalizmu", rozumiejąc pod tym terminem
„wytwory i przedstawienia, odzwierciedlające słabo wyodręb
niony geograficznie i historycznie, lecz symbolicznie realny świat
egzotyczny. Jeżeli pojęcie afrykańskiego fetysza miało w latach
dwudziestych jakiekolwiek znaczenie, opisywało raczej sposób
percepcji egzotycznych artefaktów przez europejskich aficiona
dos niż afrykańskie wierzenie."
W latach trzydziestych powstało Musee de 1'Homme, wokół
którego zebrało się grono wybitnych etnologów tego okresu:
Metraux, Leroi-Gourhan, Griaule, Leiris, Dieterlen, Paulme, Du-
�mont. Koncepcja Musee de 1'Homme zbudowana została na
nowej wizji pojęć „ludzkość", „człowiek", które nabrały monu
mentalnego, syntetycznego charakteru. Ekspozycje w salach
Musee de 1'Homme obejmowały dzieje ludzkości od ewolucji
biologicznej poprzez odkrycia archeologiczne wczesnych cywili
zacji aż do antropologii współczesności. Tak zrealizowana została
wizja „homme total" Marcela Maussa. W ten sposób zacierały się
też stopniowo różnice pomiędzy etnografią, archeologią i prehis
torią - widziano je jako całkowicie sztuczne. Za równie sztuczne
uważano wszelkie podziały dokonywane w oparciu o geografię
polityczną. Ludzkość w swej niepodzielności stała się ideą
najwyższą.
U schyłku lat trzydziestych grupa etnologów i awangardowych
intelektualistów (Bataille, Leiris, Caillois) założyła College de
Sociologie, które nawiązywało w pewnym sensie do tradycji
Annee Sociologique i koncepcji Durkheima. Twórców College
podobnie jak autora Elementarnych form życia religijnego, in
teresowały te momenty rytualne, kiedy zbiorowa ekspresja wyra
żała doświadczenia spoza normalnej egzystencji, momenty,
w których porządek kultury jest jednocześnie przekraczany i od
nawiany. Twórcy College bardziej jednak niż Durkheim skupiali
się na obecności sacrum w życiu codziennym: w Paryżu lat
dwudziestych i trzydziestych (Bataille), w przeżyciach osobis
tych (Leiris). W eseju pod tytułem Sacrum w życiu codziennym ,
będącym, jak pisze Clifford „mostem pomiędzy etnografią i auto
portretem", Leiris naszkicował wiele wątków, które następnie
rozwinął w La regle du jeu . Przedmioty o niezwykłej sile
przyciągania (rewolwer ojca), niebezpieczne strefy (tor wy
ścigowy), miejsca otoczone tabu (sypialnia rodziców), miejsca
sekretne (WC), słowa i zdania o magicznym rezonansie wywołują
(...) dwuznaczną postawę związaną z podejściem do czegoś
zarazem pociągającego i niebezpiecznego, szacownego i od
pychającego, tę mieszaninę szacunku, pożądania i przerażenia,
która może być uważana za psychologiczne znamię świętości."
„ W L'Afrique fantóme" Leiris jeszcze wyraźniej zakwestiono
wał naukowe rozróżnienie na rzeczywistość 'subiektywną' i 'obiektywną'. Dlaczego, zastanawiał się, moje własne reakcje
(marzenia, doznania cielesne i tak dalej) nie są ważną częścią
'danych', dostarczanych przez badania terenowe? W College de
Sociologie ujrzał możliwość etnografii zarazem rygorystycznej,
w wymogach analizy, jak i poetyckiej. Badacz skupia się nie na
innym, lecz na sobie samym, na swym osobistym systemie
symboli, rytuałów i społecznych topografii."
Jean Jamin określił prace College mianem krytycznej „et
nologii codzienności": „uczynić obcym to, co zdaje się znajome;
badać rytuały i święte miejsca współczesnych instytucji z drobiazgowością 'egzotycznego' etnografa i posługując się jego meto
dami; stać się obserwatorem, obserwującym tych innych, którzy
są nami i, w końcu, tego innego, który jest m n ą . "
Według Clifforda College de Sociologie był „późną emanacją
surrealistycznych lat dwudziestych". W przeciwieństwie do jego
improwizowanego, amatorskiego charakteru „Musee de 1'Hom
me nosiło znamiona wiedzy oficjalnie usankcjonowanej, nauko
wej, monumentalnej. (...) w służbie tych dwu abstrakcji, zwanych
Sztuką i Nauką, wszystko, co jest żywą fermentacją bywa
automatycznie eliminowane."
Musee de 1'Homme zajmowało się więc ludzkością, a właś
ciwie jej specyficzną ideą. Reprezentowało wiarę w naukowy
1
B
10
postęp i chłodny obiektywizm. Brakowało mu jednak krytycyz
mu, skierowanego w stronę własnych założeń, ref lekcji, po
ddającej badaniu własne przesłanki. „Tym, co nie było przed
stawiane w salach Musee de 1'Homme był współczesny Zachód,
jego sztuka, instytucje i technika. W ten sposób reguły zachod
niego myślenia i mentalności były obecne wszędzie poza wysta
wą. (...) Tożsamość Zachodu, jego humanizm nigdy nie były
ukazywane ani analizowane, nigdy otwarcie omawiane." Swoje
wątpliwości, związane z etnologiczną ideologią ukrytą w struk
turze Musee de 1'Homme, Clifford wyraził słowami Merleau-Ponty'ego: „ W swoich własnych oczach zachodni humanizm
jest miłością ludzkości, ale dla innych jest to jedynie obyczaj
i instytucja pewnej grupy ludzi, ich hasło i, czasami, okrzyk
bojowy."
Postawę naukowców skupionych przy Musee de 1'Homme
Clifford określił mianem antropologicznego humanizmu. Ant
ropologiczny humanizm i etnograficzny surrealizm rozumieć
należy jako antynomię w ramach współczesnego kontekstu
kulturowego. „Aby schematycznie przedstawić ich przeciwieńst
wo, można powiedzieć, że antropologiczny humanizm wycho
dząc od tego, co inne, czyni je zrozumiałym za pomocą nazywa
nia, klasyfikowania, opisywania, interpretowania. Oswaja. Zaś
praktyka etnograficznego surrealizmu kieruje swe ostrze ku temu,
co znajome, wywołując eksplozję inności, czegoś nieoczekiwa
nego."
Szukając przykładów odwrotności etnograficznego surrealizmu-surrealistycznej etnografii, Clifford zwraca uwagę na fakt, iż
„praktyka surrealistyczna jest stale obecna w pracach etno
graficznych, choć rzadko jasno uświadamiana". Jej przejawy
znajduje u Leirisa, Griaule'a, Malinowskiego. Nie tylko jednak
tam. „Moment surrealistyczny", przyjmujący formę kolażu, poja
wia się na każdym wstępnym kursie atropologii. „Surrealistycz
nym momentem w etnografii - pisze Clifford - jest ten moment,
kiedy możliwości przeprowadzenia porównania towarzyszy bez
pośrednio jawna nieprzystawalność. W procesie etnograficznego
rozumowania moment ten jest powtarzany i uwydatniany."
Badając mechanizm kolażu, Clifford zauważa, że „Kolaż wprowa
dza do pracy (tu do etnograficznego tekstu) elementy, które
nieustannie oznajmiają swoją obcość wobec kontekstu ich
przedstawiania." Etnografia jako kolaż świadoma jest dokonywa
nych przez siebie cięć kultury i sztuczności tworzonych światów.
Niczatem dziwnego, że jak pisze Clifford, „Uprawianie etnografii
zgodnie z modelem kolażu oznacza zaprzestanie opisywania
kultur jako organicznych całości lub jednolitych, realistycznych
światów, nieustannie poddawanych wyjśniającemu dyskurso
wi."
Ziarno surrealizmu ukryte jest, według Clifforda, w samej
istocie etnografii, nauki „przejawiającej nieustanną gotowość do
zdziwienia, do podważania interpretacyjnych syntez, ceniącej
nieoczekiwane pojawianie się przypadkowo odkrytej inności."
Każdy etnograf ma w sobie coś z surrealisty, odkrywcy i twórcy
nowych światów. Związek etnografii z surrealizmem, którego
owocem jest zarówno etnograficzny surrealizm, jak też surrealis
tyczna etnografia, definitywnie kładzie kres empirycznemu i opi
sowemu wymiarowi antropologii, widzianej jako interpretacja
kultury. Nowa etnografia, rozpięta pomiędzy nauką i sztuką,
studiuje nie tyle świat, co siebie samą jako jeden z kodów,
świadomą swej roli część współczesnej rzeczywistości.
11
PRZYPISY
1
J. Clifford, The Predicament of Culture.
Twentieth-century
ethnography, literature and art. Harvard Uniwersity Press 1988.
Wszystkie cytaty w niniejszym tekście, jeśli tego nie zaznaczam
inaczej, pochodzą z wymienionej książki, przede wszystkim zaś
z rozdziału On Ethnographic Surrealism.
S. Sontag, On Photography, New York 1977
G. Bataille, L'erotisme, Paris 1957
* M. Griaule, ..Documents" 2 (1): 46-47, 1930
R. Barthes, L'effet de reel, Paris 1968
2
2
5
6
M. Fortes, On the concept of the person among the Tallensi,
(w:) La notion de personne en Afrique noire, Paris 1973
M. Leiris, Le sacre dans la vie quotidienne, (w:)
LeCollegede
Sociologie, Paris 1979, s. 60-74
M. Leiris, La regie du jeu, Paris, vols. 1-4, 1948-1967
M. Leiris, L'Afrique fantóme, Paris 1950
J. Jamin, Un sacre college ou les apprentis sorciers de la
sociologie, „Cahiers internationaux de sociologie" 68:5-30,
1980
M. Merleau-Ponty, Humanism et terreur, Paris 1947
7
8
9
10
11
9
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3751c5a939d84c1edff027a345d758fd.pdf
e37e95132663c84579515ba5dd37a405
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2303
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1991
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2136
Title
A name given to the resource
Surrealizm i etnografia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.3-6
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kaniowska, Katarzyna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polski Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Katarzyna Kaniowska
SURREALIZM I ETNOGRAFIA*
Etnografia, podobnie jak i inne dziedziny nauk społecznych,
przejmowała zwykle wiele z prądów intelektualnych przenikają
cych naukową i pozanaukową działalność ludzi danej epoki.
Rozmaitość teorii kultury implikująca sposoby myślenia o kul
turze ma swoje źródła w samej kulturze. W ten sposób stwarza się
szczególna zależność - etnografia jako nauka o kulturze kształ
towana jest przez przedmiot swych badań. To wzajemne kształ
towanie się etnologii i kultury wyraźnie zaznacza się współcześ
nie. W przedstawionym tekście wskazać chcę na wzajemne
związki surrealizmu i etnologii, mogące być przykładem owego
obustronnego oddziaływania kultury i etnologii. Surrealizm trak
tuję tu nie tyle jako pewien nurt współczesnej sztuki i literatury,
lecz jako określony światopogląd. Oddziaływanie światopoglądu
surrealistycznego zmienia etnografię współczesną w ślad za
etnografią francuską, kształtując przede wszystkim strukturalizm,
lecz nie jedynie. W wyniku tych przemian powstaje nowy typ
myślenia o kulturze. Narzuca on etnologii nowy przedmiot
poznania i nowe metody.
Podstawowe pojęcia francuskiego strukturalizmu zwykło się
wyprowadzać z koncepcji Marcela Maussa i Emila Durkheima ,
z doświadczeń strukturalnych koncepcji językoznawstwa, cza
sem odwołując się też do psychoanalitycznych twierdzeń o kul
turze. Wskazanie takich źródeł inspiracji etnologii strukturalistycznej wydaje się trafne tym bardziej, że na nie właśnie wyraźnie
powołuje się sam Lśvi-Strauss. W Antropologii
strukturalnej
deklaruje on zarówno swą admirację koncepcji Durkheima
i Maussa (Antropologia strukturalna dedykowana jest Durkheimowi), jak i przekonanie o szczególnej przydatności dorobku
filozofii języka i strukturalnych badań językoznawczych.
Jakkolwiek przyjęte na ten temat sądy są słuszne, odwoływanie
się do powyższych źródeł nie wyjaśnia, w moim przekonaniu,
całości zjawiska jakim jest etnologia strukturalistyczna i poststrukturalistyczna. Prawdziwe początki tkwią gdzie indziej
i głębiej niż w bezpośrednio poprzedzających strukturalizm
prądach myśli humanistycznej. Początków tych upatruję w szcze
gólnej atmosferze intelektualnej powstałej we Francji z począt
kiem lat dwudziestych, a ściślej - w zrodzonym w tej atmosferze
surrealizmie.
Surrealizm kojarzymy przede wszystkim ze sztuką i literaturą
uznając w nim jeden z oryginalniejszych w tych dziedzinach
prądów. Skojarzenie takie zubaża jednak prawdziwe przesłanie
surrealizmu. Miał on być bowiem i stał się faktycznie czymś
więcej - a mianowicie szczególną filozofią człowieka i kultury.
W rozważaniach tych interesować mnie będzie surrealizm w tym
właśnie znaczeniu. Światopogląd surrealizmu znaczył wiele
i znaczy nadal, choć zapewne nie uświadamiamy sobie tego
wpływu. Ukształtował bowiem, w moim przekonaniu, rzeczywiś
cie nowe spojrzenie na otaczający człowieka świat. A to wywarło
wyraźne piętno w dziedzinie poznania. Surrealizm zatem to nie
tylko prąd w humanistyce, ale próba określenia nowego typu
myślenia. Mnie interesować tu będą bezpośrednie związki sur
realizmu i etnologii.
Związki te wydają się być szczególnie silne. Surrealizmu
zainteresowanie światem obejmowało swym zakresem to, co
właściwie stanowi sedno etnologii, a mianowicie skupiało się
wokół kulturowej kondycji człowieka. Kilku spośród surrealistów
zajęło się z czasem także i etnologią (Georges Bataille, Michel
Leiris), większość zaś uczestniczyła w wykładach Maussa i in1
2
" Referat wygłoszony na konferencji „Metodologiczne pro
blemy współczesnych badań nad kulturą i tradycją", Toruń,
Muzeum Etnograficzne, 1980
teresowała się żywo freudyzmem. W różnorakiej działalności
surrealistów, w malarstwie, literaturze czy sztuce odnaleźć można
wyraźne świadectwa fascynacji innymi kulturami, między innymi
w sięganiu do nowej symboliki, innej od znanej w obrębie
własnej kultury.
Związki surrealizmu i etnologii mają jednak u swych podstaw
coś więcej niż bliskie sobie nastawienie do przedmiotu poznania
i tożsamości owego przedmiotu. Refleksję nad sytuacją człowie
ka wobec kultury określała w surrealizmie nowa postawa po
znającego. W ogłoszonym w 1924 roku Manifeście surrealistycz
nym Andre Breton pisał: „postawa realistyczna, dyktowana przez
pozytywizm od Św. Tomasza aż do Anatola France'a wydaje mi
się zaprzeczeniem wszelkiego wzlotu intelektualnego i moral
nego"*. I dalej:
3
„ciągle żyjemy pod władzą logiki (...). Ale metody postępowania
logicznego w naszych czasach służą jedynie do rozwiązania
drugorzędnych zagadnień. Cieszący się ciągle powodzeniem
racjonalizm absolutny pozwala rozpatrywać tylko zjawiska zwią
zane ściśle z naszym doświadczeniem (...). Nie trzeba dodawać,
że doświadczenie samo nakreśliło sobie granice. I kręci się teraz
uwięzione w klatce, z której coraz to trudniej je wyciągnąć.
Doświadczenie także opiera się na bezpośredniej użyteczności
i przebywa pod strażą zdrowego rozsądku."
Poznawanie człowieka powinno więc się stać rodzajem „wzlo
tu intelektualnego", wzniesieniem się ponad to, co dyktuje
„racjonalizm absolutny", władza logiki i doświadczenia. Po
znanie ma stać się aktem innego rodzaju, zależnym od innego
sposobu myślenia, a wyobraźnia ma takie poznanie gwaran
tować. Znamienne, że surrealizm nie rozstrząsa problemu prawdy.
Wartość poznania zależy przede wszystkim od sposobów po
znania, a największą wartość poznaniu przydaje wyobraźnia.
Poznanie świata nie jest przez surrealizm ograniczane do szcze
gólnych pól działania wyobraźni jakie obejmuje sztuka. Daje temu
wyraz Breton w Manifeście:
5
„Jeżeli w głębinach naszego umysłu kryją się dziwne siły,
zdolne do pomnażania sił na powierzchni albo do staczania z nimi
zwycięskiej walki, to jak najbardziej warto je schwytać, aby
potem, jeżeli zdołamy, poddać je kontroli naszego umysłu.
Analitycy mogą na tym tylko zyskać. Ale trzeba koniecznie wziąć
pod uwagę, że nie ma tu wyznaczonych a priori sposobów
postępowania, że w obecnym stanie rzeczy może to być zarówno
powołaniem poetów, jak i uczonych".
Pierwszym postulatem surrealizmu, jaki odnieść można i do
etnologii jest więc wołanie o wyobraźnię. Powołaniem tak poety,
jak i uczonego staje się konieczność szukania nowych sił umysłu,
w konsekwencji zaś - konieczność zawierzenia nowym drogom
poznania. Drugi Manifest Surrealizmu ogłoszony w roku 1930
formułuje to wyraźnie między innymi w następującym fragmen
cie:
6
„surrealizm do niczego nie dąży bardziej, jak do wywołania,
z punktu widzenia intelektualnego i moralnego, kryzysu świado
mości w najszerszym i najpoważniejszym zakresie"
Rozważmy, czy owe intelektualne ambicje surrealizmu zostały
przez etnologię podjęte.
Dążność do wzbogacenia poznania o to wszystko, co niosło ze
sobą uruchomienie wyobraźni dało - jak się zdaje - ówczesnej
etnologii bardzo wiehe. Można by zapewne powiedzieć, iż tym
samym etnografia przestaje być nauką w tradycyjnym sensie.
Oznacza to próbę odwrotu od pozytywistycznego ideału nauki.
Etnografia przestaje więc być nauką, staje się raczej aktywnością.
I trzeba tu dodać - aktywnością szczególnego rodzaju. Wprowa
dzenie wyobraźni powoduje bowiem z konieczności nowe okreś
lenie granic etnografii, a wraz z tym naturalnie nowe rozumienie
kultury. Kulturę ujmuje się przede wszystkim jako rzeczywistość
myślową, poznawalną w większym stopniu poprzez ogląd in7
�telektualny niźli np. poprzez doświadczenie. Doświadczenie
zewnętrzne, empiryczne ustępuje miejsca doświadczeniu we
wnętrznemu. Wszytko to oddziałuje bezpośrednio na sposób
uprawiania etnologii, a także zwraca ją ku pewnym zjawiskom,
które - niewątpliwie pod wpływem surrealizmu - wyznaczają
nowy obszar poznania etnologii. W obszarze zainteresowań
pojawiają się mit, sen (czy w ogóle wątki oniryczne), magia,
szczególnie - kultury magiczne, erotyzm i sztuka. Gdy zaś chodzi
0 sposób poznania - etnolog staje wobec konieczności uprawo
mocnienia doświadczenia wewnętrznego, pojawiają się więc
problemy z opisem czy z rodzajem danych, jakim można by
zawierzyć.
Zanim przejdę do krótkiego omówienia przedmiotu i metody
inspirowanej surrealizmem etnologii, chcę wspomnieć o jednej
jeszcze charakterystycznej dla tegoż okresu cesze etnologii (i to
zapewne nie tylko francuskiej). Etnologia rozumiana jako szcze
gólnego rodzaju aktywność staje się jednocześnie rodzajem
azylu. Ten motyw etnografii jako ucieczki - sam w sobie frapujący
- pojawia się, w moim odczuciu, znów za przyczyną surrealizmu.
Jak słusznie podkreśla Małgorzata Baranowska:
„Surrealiści nie mają oparcia w absolucie, a jednocześnie
odczuwają konieczność odbudowy egzystencji człowieka naru
szonej w swych podstawach przez szok pierwszej wojny świato
wej. Zmieniła się przestrzeń zewnętrzna człowieka, zmieniła się
hierarchia społeczna w tempie, do którego Europa nie była
przyzwyczajona; zmieniły się lęki i obsesje pod wpływem nie
znanych dotąd zagrożeń (...). Walenie się w gruzy starego
porządku stało się jedną z przyczyn, dla których awangardy
starały się destrukcję uczynić porządkiem."
Konstatowany w // Manifeście kryzys świadomości mający być
kryzysem twórczym, prowadzącym do powstawania nowej świa
domości wyrasta niewątpliwie z kryzysu wiary w ład świata. Ta
katastrofa świata istniejącego, silnie przez surrealistów odczuwa
na, kieruje także etnografów ku „badaniu wewnętrznej prze
strzeni człowieka". Ucieczka od rzeczywistości prowadzi do
zwrócenia się ku ukrytym wymiarom kultury własnej lub do
zainteresowań tajemniczymi kulturami plemiennymi. Motyw tak
rozumianej ucieczki uwidacznia się wyraźnie w dorobku Bataille'a i Leirisa.
8
9
Powróćmy jednak do przedmiotu i metod inspirowanej sur
realizmem etnologii. Zwrócenie się ku chęci poznania innego
świata wywołało zainteresowanie etnologów właściwie tym
samym, co pobudzało poetów - mitem, snem, sferą sacrum, która
obejmowała i erotykę i sztukę. Wszystkie te elementy współist
nieją w myślowej rzeczywistości człowieka i trudno poznawać je
1 badać w oderwaniu. Mit pojmowany jest przez etnologów, na
których oddziałał surrealizm, nieco odmiennie niż pojmowany był
przez Carla Gustava Junga, a więc nie jako produkt nieświado
mości, wizji, wyobraźni zbiorowej. Mit w koncepcji Leirisa,
Bataille'a, Rogera Caillois czy Renś Girarda jest bardziej mitem
„indywidualnym" niż „zbiorowym". Chodzi tu raczej o treści,
jakie w „poszczególnych aktach wyobraźni realizują (się) jako
napięcie między .instynktami' i .kulturą'" . Mit wobec tego leży
u podstaw istoty człowieka - funkcjonuje bowiem na styku
ludzkiej natury i kultury, jest więc w tym sensie uniwersalny.
Szukanie mitu, odkrywanie jego treści i siły oddziaływania staje
się głównym zadaniem etnologa analizującego zarówno kulturę
własną, jak i obcą, inną. Etnologowi, tak jak Bataillowi, „wszyst
ko (...) służy za materiał do dociekań: obyczaje owadów, fizjo
logia komórkowa, etnografia, historia religii, żywoty świętych,
książki wszelkiego rodzaju, sny własne i cudze, zasłyszane
przypadki. Masa tak różnorodnych wiadomości bynajmniej go
nie przytłacza, tylko domaga się odnalezienia reguły porząd
kującej." Poszukiwania takie mogą odbywać się na drodze
swoistej autoanalizy, na drodze etnologicznej rekonstrukcji mitu
autobiograficznego. Analizy takiej dokonuje Leiris w swej „ p o
wieści etnologicznej" Wiek męski, w której mistyfikacja literacka
nacechowana jest autoanalityczną dociekliwością badacza. Po
dobnie skandalizujące powieści Bataille'a - Madame Edwarda,
Błękit nieba czy Winny są przede wszystkim analizą mitu erotyz
mu nierozerwalnie związanego ze śmiercią. W swej pozaliterac10
11
4
kiej działalności obydwaj surrealiści-etnologowie skupili się na
badaniach kultur pozaeuropejskich. Obydwu inspirowały wy
kłady Marcela Maussa, w szczególności zaś działalność Parys
kiego Instytutu Etnologicznego założonego w 1925 r. przez Paula
Riveta, Lucien Lśvy-Bruhla i Maussa. Data i fakt założenia tej
pierwszej we Francji instytucji zainteresowanej nade wszystko
profesjonalnymi badaniami terenowymi i publikacją wyników
etnograficznych badań zbiegają się z ogłoszeniem / Manifestu
Surrealistycznego i umocnieniem się całego surrealistycznego
ruchu. W tym okresie Bataille i Leiris biorą w ruchu czynny udział.
Zaś w kilka lat później podejmą własne badania etnologiczne.
Leiris rozpoczął studia u Maussa; uczestniczył w pierwszej
wyprawie badawczej Instytutu Etnologicznego tzw. Mission
Dakar-Djibouti trwającej w latach 1931-1933, jednej spośród
czterech podjętych przez Instytut wypraw badawczych (Abisynia
1928-1929, Sahara 1935, Kamerun 1936-1937). Odkrycia i wy
niki badań z tej wyprawy opublikowano w specjalnym numerze
czasopisma „Minotaure". Leiris skoncentrował się tam na anali
zie sztuki zajmując się głównie problematyką - jak to później
nazwano - etnoestetyki. Równocześnie, w 1934 r. wydał swój
dziennik prowadzony w trakcie podróży i badań. W książce tej
zatytułowanej L'Afrique fantome odnaleźć można wszystkie
wątki zarówno literackiej, jak i naukowej twórczości Leirisa.
Obok danych autobiograficznych, w których uwidocznia się
wspominany już motyw ucieczki, rozpatrywany jest problem
szczególnego stosunku przedmiotu i podmiotu w badaniu etno
graficznym. Sytuacja badawcza jest, zdaniem Leirisa, zawsze
sytuacją wywołaną. Tworzy ją sam etnograf stawiając określone
pytania w określonych warunkach. Powinno się zatem objąć
analizą zarówno badanego, jak i badającego. Im lepiej rozumiemy
innego i to, co inne, tym lepiej rozumiemy samych siebie
i odwrotnie. Nie ma więc czystego interesu poznawczego. Stąd
też odwołuje się Leiris do wagi przeżycia, doświadczenia (choćby
miało ono zależeć od pozaintelektualnego poznania), poprzez
takie poznanie innego poznać można to, co inne w samym sobie.
Zgodnie z surrealistycznym postulatem co do nowego rodzaju
poznania, Leiris zakłada konieczność zrzucenia jarzma własnej
kultury. Pozwoli to na zbliżenie się ku poznawanej obcej kulturze,
a także na odkrycie utajonych treści. Etnologia jest więc dla niego
etnologią siebie i innego. Przekonanie o konieczności odrzucenia
własnej kultury (a jest w tym zapewne echo założeń durkheimowskich) jest warunkiem poznania. W późniejszych pracach
czyni Leiris z owego wyzwalania się z więzów kultury sedno
działań człowieka. Bada kulty opętania będące, jego zdaniem,
świadectwem, przykładem przekraczania granic norm, jakie na
kłada na jednostkę kultura.
Drugi z grona surrealistów-etnologów, Bataille, podjął badania
etnograficzne pod wpływem Alfreda Metraux. Metraux, uczeń
Maussa, jeden z pierwszych we Francji badaczy terenowych
prowadził w latach dwudziestych swoje własne badania em
piryczne wśród Indian Tupinamba z Amazonii. Bataille, zaintere
sowany najpierw sztuką Indian Ameryki Południowej, rozpoczął
współpracę z Metraux. Pośrednio wynikiem tej współpracy było
studium o erotyzmie (Z. 'Erotisme) wydane dopiero w 1957 r. oraz
opublikowany w 1930 r. tekst towarzyszący wystawie sztuki
prekolumbijskiej. W L'Erotisme zainspirowany, jak się zdaje,
twierdzeniem Maussa, że „tabu tworzone są po to, aby je łamać",
wykłada Bataille swą teorię kultury. Kulturę uznaje za strukturę
ambiwalentną. Rzeczywistość kulturowa zawiera w sobie i reguły
prawa i reguły transgresji. Uświadomienie takiej logiki zjawisk
kulturowych pozwala dostrzec ich rolę-i poprawnie interpretować
te elementy kultury, które postrzegamy jako skrajnie sobie prze
ciwstawne lub jako „inne", „nienormalne", odstępujące od
dominującego wzoru. Łamanie zakazu jest w kulturze usank
cjonowane (sankcje te mogą być wyraźnie manifestowane lub
ukryte). Transgresja jest konieczna, co więcej - staje się ona
motorem przemian w kulturze. Towarzyszy jej zawsze, jak mówi
Bataille, „emocja pozytywna" sankcjonująca odstępstwo od
normy.
�Warto też odnotować, że Bataille wraz z Leirisem i Callois
założyli w marcu 1936 r. tzw. Kolegium Socjologiczne, będące
rodzajem nieformalnego towarzysta naukowego. Przedmiotem
zainteresowań Kolegium, prowadzącego działalność poprzez
serię wykładów, była przede wszystkim socjologia sacrum.
Problematyce mitu czy erotyzmu towarzyszą więc w koncepc
jach Leirisa i Bataille'a rozważania nad istotą i rolą zakazu
w kulturze. Według Bataille'a, jak słusznie zauważa Ewa Bień
kowska:
„do istoty erotyzmu należy zakaz i transgresja zarówno w sen
sie społecznym jak jednostkowym, egzystencjalnym. Ponieważ
jest to aktywność wymykająca się regułom życia zbiorowego,
z natury anarchiczna, łączą się z nią rozmaite tabu. Erotyzm to
dziedzina, gdzie zerwana jest więź wspólnotowa, ustaje nieprze
rwany jednoczący wysiłek mowy. Toteż jest on synonimem
ostatecznej granicy, do jakiej może dotrzeć człowiek - poza
symbol religijny, poza wszelką gwarancję pojęcia, znaku, warto
ści. Bowiem pojęcie, znak, wartość są tylko tam, gdzie jest
zbiorowość wokół nich skupiona."
Możemy więc mniemać, że zwrócenie się etnologów-surrealistów ku powyższym kwestiom ma u swych podstaw wspomnianą
już chęć wskazania źródeł kultury. Analiza sfery sacrum obej
mującej też mit i erotykę prowadzi tu do odkrycia naczelnej siły
rządzącej kulturą, za jaką uznają etnologowie-surrealiści siłę
zakazu i przekroczenia. One to stanowią fundament wszelkich
zjawisk kulturowych funkcjonując jednocześnie jako reguła or
ganizująca kulturę człowieka. Odkrycie kulturotwóczej roli zaka
zu i uznanie zakazu za uniwersalną regułę odpowiadało duchowi
surrealizmu. Odkrycie to jednoczyło bowiem dwa ważne elemen
ty światopoglądu surrealistycznego. Po pierwsze, odpowiadało
przeświadczeniu o jednym i powszechnym źródle otaczających
człowieka zjawisk. W przywołanym już wcześniej // Manifeście
Andre Breton pisał:
12
„Wszystko przemawia za tym, że istnieje pewien punkt w umy
śle, z którego życie i śmierć, rzeczywistość i urojenie, przeszłość
i przyszłość, rzeczy możliwe i niemożliwe do przekazania, góra
i dół przestaną być postrzegne jako przeciwstawne. Daremną
byłoby rzeczą dopatrywać się w działalności surrealistycznej innej
pobudki poza nadzieją określenia tego miejsca. (...) miejsce
0 którym mowa jest a fortiori miejscem, gdzie budowa i destrukcja
nie mogą być przeciwko sobie wygrywane" .
Po drugie, zgodnie z duchem surrealizmu jest i to, że owa
naczelna reguła kulturowa, za jaką uznano zakaz, zawiera w sobie
charakterystyczny dla surrealizmu wątek kreacji poprzez destruk
cję. Oba te elementy światopoglądu surrealistycznego występują
w koncepcjach etnologów-surrealistów, a także w teorii et
nologa młodszego pokolenia, w moim przekonaniu tkwiącego
w tym samym nurcie myślenia - w teorii Rene Girarda. Podziela
on przekonanie o kluczowej roli zakazu i przekroczenia. Wprowa
dza pojęcie „żądzy naśladowczej", inaczej - siły mimesis.
Etnologia, zdaniem Girarda, powinna wokół tego problemu
skupić swoje badania. Jak dotąd bowie, „na temat tego wszyst
kiego, co mieści w sobie pojęcie mimetyzmu, imitacji, mimesis,
zarówno nauka o człowieku, jak i kultura mają pogląd jednostron
ny. W zachowaniu człowieka nie ma niczego lub prawie niczego,
co nie byłoby wyuczone, a każde uczenie się można określić jako
imitację. Gdyby ludzie przestali nagle wzajemnie się naśladować,
zaczęłyby stopniowo zanikać wszystkie formy kulturowe."
Mimesis właśnie, a ściślej - konflikty prowokowane przez mime
sis przywłaszczania mogą, w przekonaniu Girarda, wyjaśnić
podstawowy problem istnienia zakazów. „Należy więc zacząć od
uzasadnienia racji bytu niektórych zakazów. Nie ma kultury, która
by nie zakazywała stosowania gwałtu wewnątrz grupy. Oprócz
aktów gwałtu jako takiego, zakaz obejmuje również sytuacje
mogące dać okazję do jego stosowania, więc zaciekłą rywaliza
cję, a także różne formy konkurencji." Badania prowadzone
w obrębie kultur plemiennych potwierdzają przypuszczenie, że
forma zakazów dotyczących zachowań naśladowczych nie różni
się od formy zakazów dotyczących gwałtu i ostrej rywalizacji.
Europejczyka przede wszystkim uderza fakt, że w przypadku
takich właśnie zachowań wszyscy naśladują się wzajemnie
13
11
15
1 wzajemnie przekształcają się w podobizny innych.
„Podczas, gdy my dostrzegamy jedynie rezultat konfliktów, to
znaczy zwycięstwo jednych a porażkę drugich, a więc wyłaniają
ce się z konfliktu zróżnicowanie, społeczność tradycyjna i prymi
tywna kładzie nacisk na przebieg procesu dotyczącego obu stron,
a więc wzajemną imitację antagonistów. Uderza ich właśnie
podobieństwo pomiędzy konkurentami, identyczność celów
i manewrów, symetria gestów."
Mamy więc ustalony mechanizm funkcjonowania k u l t u r y - o d wzajemniany gwałt jest eskalacją rywalizacji mimetycznej, ta zaś
rodzi nowe przekroczenie. Mimesis i gwałt należy, zdaniem
Girarda, uznać za początek wszystkiego, aby zrozumieć zakazy
jako zjawiska całościowe.
Jest w tej koncepcji kultury znów wyraźne echo myśli surrealiz
mu. Idea gwałtu na zastanym porządku, przekroczenia zakazu
jako początku wszelkiej zmiany odpowiada przekonaniu surreali
stów o konieczności wywołania sił destrukcyjnych w jakimkol
wiek akcie tworzenia. Zarówno surrealiści, jak i etnologowie
świadomie lub nieświadomie przejmujący elementy surrealis
tycznego światopoglądu, są zgodni co do tego, że najpełniej
walkę sił destrukcyjnych z kreacyjnymi dostrzec można w sferze
sacrum. Sacrum staje się tym samym polem szczególnej penet
racji. Surrealiści i etnologowie ulegają tu doświadczeniom psy
choanalizy. Powoduje to między innymi przyjęcie względnie
szerokich granic obszaru sacrum mieszczącego, jak wspomina
łam, wszelkie doznania „graniczne" zrodzone z religii, wyobraźni
czy przeżycia erotycznego. „Święte" staje się wszystko cokol
wiek ma u swego początku przekroczenie zakazu, wykroczenie
poza doświadczenie potocznej rzeczywistości. W tym sensie dla
Bataille'a erotyka jest sacrum, dla Leirisa - mit i sen, a dla Girarda
- religia i rytuał ofiary są sacrum, ponieważ łączą się z prze
kroczeniem reguł rządzących światem zewnętrznym.
Od pojęć i przedmiotu zainteresowań etnologów surrealistów
przejdźmy do metody. Surrealizm, jak wiadomo, konstatując
kryzys świadomości proponował nowy rodzaj poznania. Miało
ono być nie tylko skupione wokół określonych treści, ale też miało
uznać za właściwe sobie metody odmienne od tradycyjnych,
pozytywistycznych. To zwrócenie się ku innym metodom po
znania dyktowane było jednym z podstawowych przekonań
surrealizmu o wadze doświadczenia wewnętrznego w procesie
poznania. Pisząc o istocie tego doświadczenia Bataille stwier
dzał:
16
„Już od jakiegoś czasu jedyna żywa filozofia, tj. filozofia szkoły
niemieckiego, usiłuje uczynić z wiedzy (z poznania) ostateczny
zakres doświadczenia wewnętrznego. Lecz ta fenomenologia
przypisuje poznaniu wartości jakiegoś celu, do którego dochodzi
się przez doświadczenie. Otóż jest to nieporozumienie: część
przynależna doświadczeniu jest tu zarazem zbyt i nie dość
wielka."
Doświadczenie wewnętrzne rodzi się, według Bataille'a, z po
trzeby bezzwłocznego zakwestionowania, podważenia wszyst
kiego. Dostrzec tu można i durkheimowski postulat wyzbycia się
przedsądów jak i surrealistyczną negację wartości zastanych. Ten
kryzys wiedzy, która wydaje się niewystarczająca, bo odnosi się
do rzeczywistości jałowej, nie przynoszącej nic poznaniu, ma
służyć uświadomieniu faktu, iż w poznaniu trzeba „skończyć
z operacjami analitycznymi i dzięki temu uciec od poczucia pustki
rozumowych p y t a ń " . Intelekt musi pojąć wysiłek rozszerzenia
swych granic. Bataille dostrzega trudności, jakich przysparza
konieczność sprecyzowania definicji doświadczenia wewnętrz
nego. Pisze on:
17
18
„moje słowa wydawać się mogą mętną teorią i nie widzę na to
żadnej rady, mogę jedynie powiedzieć: trzeba uchwycić ich sens
od wewnątrz. Nie można ich dowieść logicznie. Trzeba p r z e
ż y ć doświadczenie; nie jest ono łatwo dostępne i intelekt, który
patrzy na nie z zewnątrz, dojrzy w nim zlepek rozmaitych operacji,
już to intelektualnych, już to estetycznych, a wreszcie moralnych,
toteż cały problem trzeba będzie postawić na nowo. Jedynie od
wewnątrz (...) doświadczenie ukazuje się jako scalające to, co
myśl dyskursywna musi wyodrębniać."
Pojmowanie doświadczenia wewnętrznego jako szczególnego
aktu poznania jednoczącego rozmaite treści, lecz nie dającego się
właściwie zobiektywizować nie burzyło oczekiwań surrealistów
co do natury poznania. Problem ten staje się trudniejszy, gdy
19
5
�przejść do dokonań etnologów zainspirowanych surrealizmem.
Sam Bataille, podobnie jak Leiris, próbował rozwiązać ten
problem, zakładając, iż najcenniejszym materiałem etnologicznym jest biografia, a jeszcze lepszym -autobiografia. Stwarza ona
możliwość analizy także i tych wartości, które nigdy nie będą
ujawnione, nie odkryte w żadnych zachowaniach. Autobiografia
jest więc tym szczególnym opisem kultury, w którym zawarte są
najistotniejsze dane o najistotniejszych treściach kultury. Analiza
autobiografii (będąca właściwie auto-psychoanalizą) oparta jest
na analizie doświadczenia wewnętrznego, umożliwiając niejako
w ten sposób wprowadzenie do etnologii nowych metod gwa
rantujących ów nowy, postulowany już w / Manifeście Surrealis
tycznym sposób poznania.
Obok doświadczenia wewnętrznego surrealizm, jeśli chodzi
o poznanie, zawierzał także wyobraźni. Miała ona nie tylko
rozszerzyć pole poznania, ale i przemienić jego metody. Do
strzeżenie roli wyobraźni w pracy etnografa wiązało się nie tylko
z rozszerzeniem granic przedmotu badań. Surrealizm, jak się
zdaje, utrwali w etnologii skłonność do operowania modelem
kultury. Pojęcie modelu kultury nie jest oczywiście właściwe
jedynie etnologii inspirowanej surrealizmem; pojawiło się ono
jednocześnie w skrajnie różnej koncepcji etnologicznej - w funkcjonalizmie. Niemniej jednak w etnologii francuskiej odwoływa
nie się do modelu kultury znaczy przede wszystkim to, że etnolog
t w o r z y model kultury, a nie rekonstruuje. Jest to zaś różnica
warta zaznaczenia. Mamy bowiem do czynienia ze z gruntu
innym postępowaniem. W pierwszym przypadku o kulturze
formułuje się sądy a priori, ustanawiając pewien porządek zjawisk
kulturowych, wskazując tym samym hierarchie ich ważności.
W praktyce więc uznaje się, iż pewne wartości leżą u podstaw
całego systmu kulturowego lub stanowią rdzeń wszystkiego co
w danej kulturze (lub w kulturze ludzkiej) istnieje. Przykładem
takiego postępowania mogą być właśnie koncepcje wspomnia
nych przeze mnie antropologów francuskich z Claudem Levi-Straussem włącznie. W każdej z tych koncepcji zakłada się
istnienie jakiejś uniwersalnej reguły organizującej kulturę. Tworzy
się model kultury w oparciu o tę prazasadę i analiza konkretnego
materiału empirycznego zdaje się być swoistą weryfikacją kon
strukcji teoretycznej. W drugim przypadku, gdy model kultury
służyć ma rekonstrukcji rzeczywistości, postępowanie badacza
jest zgoła odmienne. Model kultury, jakkolwiek także pozostaje
konstruktem teoretycznym, uznaje się za swoiste, skrótowe
odbicie faktycznych związków pomiędzy elementami kultury
rzeczywistej; model jest wtedy właściwie zrekonstruowanym
schematem rzeczywistości.
Już pobieżny ten przegląd dowodzi bliskości surrealizmu
i etnologii. Myślę, że można zasadnie twierdzić, iż etnologia
francuska, a' w ślad za nią pewien nurt współczesnej myśli
etnologicznej wywodzą się także i ze światopoglądu surrealis
tycznego. Surrealizm pozwolił etnologii rozszerzyć granice wska
zując zarazem możliwości poznania ukrytych treści kultury-mitu,
snu, sacrum - przez szukanie ich uniwersalnych przejawów
i uniwersalnych reguł.
Surrealizm postawił także etnologię wobec konieczości uświa
domienia specyficznych trudności badań kultury, tym samym zaś
-konieczności szukania nowych sposobów poznania odmiennych
od tradycyjnych, a jednoczących poznającego i poznawane,
wymagających od etnologa czegoś nowego-twórczej wyobraźni.
PRZYPISY
1
Czyni tak m. in. E. Tarkowska w pracy Ciągłość i zmiana
socjologii francuskiej, Warszawa 1974
Patrz np. Wprowadzenie lub rozdział Język i pokrewieństwo
w Antropologii strukturalnej C. Lśvi-Straussa.
Przykłady można by tu mnożyć. Znane są przykłady wpływu
sztuki prymitywnej na malarstwo i rzeźbę tego okresu. W twór
czości Pabla Picasso, Victora Braunera, Маха Ernsta, Rene
Magritte'a, Paula Klee, Salvatora Dali, Giorgio Chiroco i wielu
innych dostrzec można zarówno formalne, jak i tematyczne
związki pokrewieństwa z tzw. sztuką prymitywną czy kulturami
prymitywnymi. W literaturze, szczególnie w poezji, sięganie do
mitu, snu, które są „zwierciadłem najpierwszej myśli człowieka"
można uznać znów za echo „etnologicznych" fascynacji.
A. Breton, Manifest surrealizmu (1924) (w:) A. Ważyk,
Surrealizm. Teoria i praktyka literacka. Antologia, Warszawa
1973, s. 58
Tamże, s. 62
Tamże,,s. 62-63
Tamże, s. 125
M. Baranowska, Surrealna wyobraźnia i poezja. Warszawa
1984, s. 13
Warto też zwrócić uwagę, że motyw ten powtarza się
w biografiach wielu znaczących postaci w etnologii. Wspomnieć
tu można choćby C. Levi-Straussa, R. Benedict czy B. Malinows
2
3
4
5
6
7
8
9
6
kiego. W Smutku tropików w początkowym rozdziale Koniec
podróży motyw poszukiwania spokojniejszej i bardziej interesu
jącej rzeczywistości od tej jakiej autor doświadcza - jest wyraźny.
R. Benedict, jak twierdzi we wstępie do Wzorów kultury A.
Kłoskowska, przywiodła ku etnografii skrajnia wręcz nieśmiałość
i nieumiejętność kontaktów z ludźmi. Biografowie Malinows
kiego pozwalają sądzić, podobnie jak i fragmenty Dzienników, że
wyprawa na Triobriandy nie miała jedynie celów naukowyh
u swych źródeł.
M. Baranowska, op. cit., s. 15
E. Bieńkowska, Mówiąc składam hold milczeniu, „Teksty"
1974, nr 2 (14), s. 61
Tamże, s. 64
A. Breton: // Manifest Surrealizmu, (w:) A. Ważyk, Sur
realizm..., s. 125-126
R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na
świecie", nr 12 (149), 1983, s. 79
Tamże, s. 83
Tamże, s. 84
G. Bataille, Doświadczenie wewnętrzne (w:) M. Janion
(red), Osoby, Gdańsk 1984, s. 270
Tamże, s. 271
Tamże.
10
11
12
13
14
15
16
17
10
19
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff965f238263bcf9d25340d415b91d57.pdf
6960bc2aedcaa50503f2382eb0987a74
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1864
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1983
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1729
Title
A name given to the resource
Recenzje/ LUD 1983 t.67
Description
An account of the resource
LUD 1983 t.67, s.305-372
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
t. 67, 1983
Lud,
IV. RECENZJE
Andrzej K. Paluch, lHalirwwski,
SerLl
"Myśli
o nową
i
p~,zy('jr:,
Ludzie",
którą
związane
c:,n:l
jes',
a ka:żdy
są
jedn,~j
dr."C1ego
i
POSit'.
'l'J
U'IZi'
torsk,iej
WyclCł.rl1
"Wli!edza
po';'więcOIna
z ty,oh ucz;cnyc"h
p,O\vl',ZJechna",
życiu
petlskiclh,
i pTacy
illtóryc,h
a ukazc;ło
i pOIglądÓ'w
;;ię ich
do tej
42 -
naukl"\Y'c
i osią,gPOiśw1ię-
i socjologów,
pedagogów
zaw-i'em
krótką
mO::,eJ,gralfię
kie u "ku
wybór
nujbardz'i,ej
reprezentatywnyc1h
!CipraOOf\Vati.
l'u::J Clk:'cŚilr,,,'ej s:z!'~:;ły, W 'tej ;;l\,a,łleij ,j.qrJITIrw,enlcj'ircda!kJcyjlnio-ledy-
zosbła
omawhlna
tutalj
kSJiążk'cl ClU.I:lDwiąca
zw'nte
kOJnr:;end'ulm
wi'cdzy
[) P,",nisla'Wi,e
Ma'lu"ow!Slkim,
k'~óre:!;o diwobek
nau,k"lwy
naukowej
są mało zna,ne l1aSZ!E~mu sIPoleczeń,s,twu,
:Ylożma
na wet
oraz droga
za,ryzJikować
dzsnie,
równiJeż
że o d,l'rl:"Jku
feSljona,jiis,tów
przez
niego
pOllsk,i, co
-
tym
ić>[,:li,eje raczej
clnolgTa,fów
1:3 ks,iążek
w
sli'ę
Bn)i!lisława
sler-ia wydaw!i1!ilcza
fik,zofów,
pory
wzho,guoila
naukowej
ka:riery
ilI1!nego kraj'u.Wslpcunniana
działa,,:,rJ.,aści
-
lub
k,siąŻlka
znaluką
cmów;,eniu
jed kJ'mik
wydawni'C'twa
jest
'\iaJi,I1JOIWSlkicl~o,jednego
nięoia
1'!)al, SIS, 27<9
Warszalwa
zna1cz:ny]m
mi:zerne
i s02jollolgÓW,
Ciraz okdo
70
gdyż
Wy,Jibrażell'ic
tylkl')
artykułĆiw
stc~!prlilu pOlwctdiujc
tl,ew:elka
część
prz,ettumacz',na
ograniez'elliia
w
kari,m'y
t,wi,er-
wśrod
pI'O-
z napisalny,c:h
zaSilała
głębszym
n"l jęz)"k
przY'swojenuu
s(~bi.e twóre ZlOŚC
i Mailinows:k1i'eg'O oibelj!ffi'll,ją'o~j wiieleohs,z-a:rów
p:roihlemClwY'clh antnJ'pe,lo,~.ii "p'oł,eclzmej, tj, gc:spcdaT:,k,i i wY'mialny pierwo:tnej,
pokrewieństwa
i r;:idzJiJny,
magii,
pra'wa
pic'rwcJtnc@o,
kJul~UlrolwY'Clh, Skoro już
linowski'ego
dos:tęp:nyah
roku
1'9'80 było
kiawe
rcili,gi+i oraz
iJoh ;wl,edwie
kClw8,ne w reku
Dziel
rg;~1 zawierają:
O zasadClch
oraz
t,()nkia),
t. 2 -
dzikich
w północno-zachodniej
t. 4 'i 5 (dotąd
Zwyczaj
teolr,i'i
'9 '. Ostal1;rlitO natrJlmi,Jslt
I'ClZpoc:zęŁo wJidawa!nlie
Łecznego
ogó);nej
ku,litury
i
mCJwa o $kI'cmnY'tn
w lliJtera,turw
polskiej
do czytania
w językJu oljOZ)"stylll1 warto
I
PaiMlwowe
t. l -
Wierzenia
myślenia
zbrodnia
w
jels,z:cz.e nieopubl1i'.K'owalny)
pierwsLle
pierwotne
t, :1 nelSl
dzikich
/lrgonauci
tytuł
Ogrody
spo-
praca
dcrk-
Zycie
seKsualne
zachodniego
koralowe
c:publi-
ustrOjU
dotąd
oraz
Nalu
tomy
i formy
(ni'epubli'rkawana
spoleczności
Melanezji,
zmian
Wydalwnilotw,'
Maihll1JeJWskiiego, z k:tórych
ekonomi,i
dYll'amuki
obiegu pra,c Maw~p()imnieć,
że do
Pacyfiku,
i ich
ma.gia
WreSiwic
recenZlO'wana
ks.ią7Jka pmynosi
w części
Wybór
pism pa:rę niepublliJkowan)"ch d(Jtąd w języ.klu poilski!m rOZlpI'aW Matl,in(}w,skiiegCl, do którycih
n,l1eżą między
innymi:
Kult'urn,
ci zLemskiej,
Rodzicielstwo
Magia
i religia,
jako
podstawa
Problem
strukJtury
znaczenia
społecznej,
w językach
System
pierwotnych.
własno.~Włącz,on:e
ci) Wyboru pism cytowa:!l'c po'Wy:żlej pralce i,lUi"t:n\Jiją i ullllipełnJiają
dOlk'onaną w ksiąj;ce pre,zenltację
p(~glądów
naluko!wych
Ma~inow:>k:i~glo.
Ten
z natUiry
rzeezy
ogran:i-czony
wybór
n'ls'lręezał
i:sltoltnc
trudności
meryJ1;iaryezne,
bowiem
z
ołbrz)"mieg'o
:i B.
Mahnołwsj-d,
Wierzenia
pierwotne
i fonny
ustroju
spotecznego.
Pogląd
na
genezę
religii ze szczegMnym uwzględnieniem
totemizmu,
Kraków
1915; t'en1:e, Totemizm
i egzogamia,
cz, 1, "Lud"
t. 27:19'111; tenże,
Zagadnienia
r;okrewieństwa
w świetle
najnowszych
badań,
"Przegląd
Soejologiczny".
t, 1: 1930; tenże,
Kultura
jako wyznacznik
zachowania
się, "Ruch
Prawniczy,
Ekonomiezny
i Soejologie,zny,
t. 27: 1937; tenże,
Życie seksualne dzikich
w pótnocno-zachodniej
Melanezji,
Warszawa
19 38; tenże,
Prawo, zwyczaj,
zbrodnia
w spolecznośc1,
dzikich,
Warszawa
1939; tenże,
Śmiel'telny
problemat,
"Przegląd
Socjologiczny",
t, 8' 1940,
tenże, Szkice
z teorii
kultury,
Warsza.wa 1957; tenże, Argonauci
Zachodniego
PaCYfiku,
War'Zawa 1957,
1
20
Lud,
t.
LXVIl
�Recenzje,
dorobku
do
alllltora należało
tego,
aby
w)'1brane
przeglqdy
wybrać
wydawnictw
t'e\ks'ty najba,rd!ziej
te!ks'ty
q, czasopism
wlpreze,;ll1,aty,wne, Stą,d też dą'żono
SUłII1Qwiły .i'lU1sitm:cję pr,ogramu
al1i1§IOpOlI,()gJid
f,unikicjoo·,
nailnej i stanowiły
zam,zem p:rzegJąJd najważniejlszyah
osiągn'ięć tOO'I'CltY<:iLllyohMaliJn,owskie-go. Pon<N:ilt,o leikMy
te powiąJZane są w bez,po§redn.i Slpcxsób z wy,nJik.arrn
..
badań
ter,e:lowYClh
i
dotyczą
problemów
/{,oil1itekŚlc,iez:ja'wisik k'llilJtrtl<f!owYIQh.
OmaW'iaillatutaj
ksliążilm, zoontiem
sftkiim
nej,
"illa
5zCrzegól!owyoh
ukaza,ny::ih
"7..er,okkn
je:j alu,tO:fa, ma ko:ncentl'DWaĆ slię pTledewszy-
za,pr,op,~nlO'Wanym p.rzea Ma,liJ1{)jWslkieigo programie
zaliożeni.ach ,i podstwO!Wyc!h
w
tezach
J}lI'O!p"ł,gowane.go przez
a'l1'trqpo]'J1gili spol!eczni'ego ki'el'un;kiu
fUlnk·
lU'oiI1ailJnE!gO,
jego k01!1lC,epcji kultury
,ipoJgllądu
na dym,amikę prz,eohraień
kulrtnno ..
wy,CIh';. Za,gaidnJieni,a s\Zcregółoi\V,e rOiZipa'bFyW<l11'1e
są w książce bal'dziej
pr~':J(ieżinrieprzy
całlkowiitym
:ZJdawanilu '(Jib',ie sprawy
pmzez jej
arut,ora, :i.e wielkość
k-allllcelPcij'i MalinioWlSIk1,iego wyiniJJmłJo z doprOlwadzOlnyclh
felroj.i 'elT1JP'urYCllJnyclh
situd!iów nwd o.kJre:ślklil1.y:m'ifaik'tami
i 11i000ator,sItwcJ
przez n!ie~o wr-ęcz do perkUlitul'owymi..
W pralcy nJi,i:'
1'000trzą,'>'asrię też eWOll1\H:yjnego clhara:koonu poglądów
badaoza, .notom,i,alSit dQtyczy
000 ptr7...edstawi'erllia i iJ1ltelrpre.'taiCji Szcrz.yltoOiwegoi na'jibarcizie>j dynamkiZ'nego
O'ku''€,S1U
Jego twórlazooci
lla~OIwej"
pobyt w Ang,li!i, k1i'edy to
t'j, la~ dwudz.iestYCih i t-rzydZ}iesi\.y'c:h przY-P,I,da,jącY'c1h11-'1
Maliiill()l\V1S,k1isfQ'l1mulO'Wał zas<ldy teorLi zwarnej fru:n'kcjo-
nal1iZJmem.
l1wórcrz,ość nau:k:olWa Malino,wslkiego
sytuuje
się
t:jIOd,()lg~i.a ,z paTiOlffia za,ledwie
w)'1jąt'kami"
]>eslt w
a:ngl1.osaslkiiimteż
praca
języiku
ooukowa,
ni,ej naltomias1t
i,zw.
J
a,tlgiiebskim,
Z
poroząitJkmv,f) z Wi'ellką
z Yale
Unive'rS'ity
.,~is,iIHng;p rofesoQ''',
na
w
'\nieść
na
nJiem311cały
BrYItanią
Stalnaoh
pogran;,:~w
pUlhJ.iJkJowatny
&I'OId01Wis-kiiJem
zWliąza100 była
je.ge.
i Uniwersyte:t.enTI
póż-
ZjednolczOlnych,
o napadZlie
Cln-Oih,gii i S~J-
jeg,o dor{)bek
Nlieffiiie~
LfJJ1dyńsikim,
gidzie przyjął
hitlerO'wsik!kh
posaidr;
na
P'c~lslkl;
wy(b-uc'h-u druigliej WiOo!nyŚiW'Ja:Lowej.
Zycie
i twórczość
kiS':ążkii ~s. 10 - 30}
Bro,nistawa
Malinowskiego
to
pier,ws'zy
To;ZJdzi,;lł omawi'ancj
nC'lsizący c1ha-m:kl'er usy:sitemOl:\;y:z,;JW',mejhicygrat1ili l1'i:ukowej
prz,e~b-
tanle,j takiŻe Wlia'd<xTlQiściiHlmio r-odziinlie b.ada:c,za, Ij'ego życiu prywatnY'm
i kontaik,taeh
? Bo:lską.
Urodził
się lVLallinl(}w,siki 7 kwilellJ1lia 18814rdku w Kraik:Jw,ie. g.d7.ie o}cie';
]lego, LU1cjan iMa.11i:no'wslk'i.był
pT'oi£e!>olI'lemfi.l0,1-Qglii sj.:)lWi:~1ń'~k,i<cj
w Uniwcrsy,tlec.ioe
JalgieHońs:kiim. I olLo w daą5;zY'Clhpar't'iaah tego rOZidział,u prowa'dz.! nas autOII' przez
życie Bronisława
Mal\jon-o"v:sIkii~o ,kreś-ląc kole;jll1'o okres jego studiów
w Kca!kawie,
:LrupSlku j
Lonldy'l1'ie,
rz:n.a,n,eflakty
wlc;ze.Śil1lie,Zmarł
JJa\t
baJdallua ierrenJOwe na
i€l;:JliZJody:, Zye'lie Brolnli~ffilWa
bolwli,e:m mając
Wys,padh
Tlr()~r;jrandz!ki,C'h j
inne
malll
MaTilnlOIWlSiki{lgozaimkJl1ębo slię StiOSiUi!likiowu
58 Lat pO'raIŻ<CJInyz;a:wa,łemser,ca, Pięćdzli,e';liąit 0I51ielm
to nliewiel1e je.ślij s,ję ziważY,że
zmarlM-a,lilllJ()iWl,~ki
w
pełlt1ii ~ił
bwórczyC!h o.g;aJ'''
iI1i:~ty prasdą narulk,olW'eg,odJzialaniie. praglllący z s'ie~,i,e dać wiele dh nau:kii. Ale jegf)
;;;y:,~lieroc:LzliJ11Il'1.e
prIzeb'iegpła w cii'en.!i.u włalSi!lieglo słafI:Jego~cl1J.'OIWli,a
i waH<1i z 'r.lieu-let';wllll1ą Ch0iI10bą kręglCJlsilu:paj-ego ż-aln.,y,z kllórą
.I:e:-tę,MI/mo tych
mila~ rtnzy córki:
dO'~Wiiad()zc'ń żyiubwyich,Qdidalwał
.1óze,fę, Wandę
i He-
swe sli-ly diuchcc'we i iir.t'el,ek;trual!1c
:mJlul~e i cal'e to tlwólrCIZ'E'llIwikł.1ni.e jesit c~kalwy!m
tema'te dht t'olzważań, ja'k f.1IS'CYUlIU'jąC:abył,a bliiO'giraiilu n::\;1Jik:J:watego CzlOlw,ieilm, A pon'łdiV.J mamy w b)'lm roz,c!lZli,aJe
,talk.że tY'PCJIWlO
piCJl:slkirea!k!c'elnit-y-b'~~r.a[!iii Mlall!i'naW151ki<e,g):J.,
jaik dliOCi;1'żby jego
Dz;i.eJrolna Rady
powo.dy
li!St d')
WY1d!zJi,a!łiu
ru1l=of1iaZ'l1leig1oUll1JiiW'€rlSy't€iŁu
.1,a'gileI.Lo,ńJ:;IkJieg-o
wyja.śniaJący
ll]iemlOiż1iJWloŚlCli
obję~b
Kaltedry
Et,no1l1ogliipnzy tej
uCize!:ni, WznU'SizaJ}ą'CU
jest
'też w !'lwejwymO'wi'e
dedy;kac,ja jednej
z,e :s-Wloii,chpra'c J. G. F,ra,z'enoWli, w 'kitÓ!rej
11IaIPi.sał:..,GdylbYiffi m'ial mOle pTizYJWlJłY'.wa1nJi-a
pu,!Z€.,:zł,oiŚ~i,
clh(Jiabb)'1m zaprDwaidiz;ić Cię
dkiołJ:> -d!\V'aldizileś~'iahlt temu z pIolWr.ol\:em do sita:r'ego,słio,Wli'ań!slkiiel~:) miaLS,ta u1,1,ilWeJ'sytejkieg(),
to 'Zl1<3C:ZY
cb mi:aJste K:l"aikrjWa, staTożyt[,nej ~t()Uj,cy AOIlisIkJii s:ied!zJiibynaj-
�Recenzje,
przeglqdy
silaI'SlZA?g,o
'Ull1iiWC'!1sYlteLu
we
307
:i czasopism
'«'!łdawnictw
\V'S,ch(o.dn~e:jEUI1J!piJe.Mógłbym
WÓWOZ-ałspokazać
Oi stu-
derl1it<!o'::JU,S,Zr;:ozająoogo
bU!dYlrJ!ki śreodal'i'olv.heaZJrJe;g1o
k.Q~~liJum, z IwucIJCl~':Z'ną
ja!kąś wdJroeką
dU!szy, Ści,~lk;JljąlcegojedJn!<likże pod
SI\'VYImramii:eJllirem, jaikio j!€ldYlną pO{liechę
.zgry,z'Ota'l1h,tr,z.y z,uelorJJetOlmy z ddba"ile w;alnym,
z10tym
w
jeg'o
zna;k!i'em, ptiękinlie 'wysty1<i-
ZOiwaulym ry.';lUl1ikiiem jemi.oły - sym;bollem Zlotej Gałęzi". ChiOlCliai w la'1-a!C'hmięd2YrwG1je:1i:lyr~'h
ba I'rnZlO r.zaldikJomar.JjJf'elS!L'r.~WJał
M,a;I'i;r]iJ!WlSlk!i
s>wą po,]lsikJość i pOlCrlouc:iewięzi
<l krajem.
jest un 'l'alOzej WYJDiilki'em jie@O piOlC'h!oIliięci,a Sl'ę w sl}x'alwa-<:h badatwczyc.h
H nie nar,o;d:O:Nego zobo;ję1lnlienli';ł. DJ[jJi€ino w C',wS'aclh clJrUigi;e:jWloi,j.ny ŚW.iflitcWej, g,dy
'kraj nm-;,zc:ienp;ał niierwrQ'!Ghi:ltlel"Qw.s!ką, wydiaJr:ZJenirate p!oll,u-Izły go do głębi i j'l'k
WSlpiom:iln,ał-ajego dl'U@l żj()jn~1ro~ihUodii~y w mm na niOlWiOplOl'lZJ1.1e;i1e
pnzyrmJie;i;WSlJJlO1m:i'!1;11a
jego dnllJga ŻJon... rc~bu!d:zjł,y w nlUm na 'rJiOIW1O
poiClzoUcilepnzyna.le;i;nO,9ci wl'J'(;,d:orwej i pełnejso,liiJdarJ1lOŚ,di z na.r;oOOm pok<;ikJim". BrowradZJił w S1iaina:oh
Zjed[1(JiCI'lo,ny~rh (Yl.yjWL:IDą ,dIZliałarln,:)ść pU"KJlpalga:nldiOlWą
na
spT!ze~'jrwia,ł s,ję h:1'!Jlewl\wlkiiJe'jkrucjaclie
rWl"Z
.na wts'cihóid Eul'Iopy,
pOlIoom.alI1lejPoJSiki,
a joego kisiąŻikii zn:a,l.a;zły
s'ę n,'l 'und€ik,'j,e zaik\w.•anYlc!h dz'ieł w Niiem!c!Z,eehhiirtleIiO!WlslkiiJch,
i'aikiże l dlategxJ, że był
I.decydO'wainym pl':Zieai!Wlnli!kliem nalr,o,dlclWiegio~1Ol::dallliIZJmu.
W['esiz>dlle WlSpom,n:ieć tutaj
rÓlwni'eż narleży, że Ma,],iJDlolwslkiizolsl,~alwYJbralny piJeDWls>zYim
prelZJe's,emPOIlslkie~o' Inl'1ybuilu NaUki 'i Litem1TIury w Stan-a'ch ~e::lJn!o!crzJOIn:ych
w 11:'I~U 1191412,gdy w kradu
(JIkiu;powanYJm pnz,ez 11;J;jeŻidŻicęnauka po!lislkia nie miała
m QiżllilWloocl.inOlzrwio'aniiJaSilę·
I na koinliec iJnfoDmra~ljla rÓIWlt'iież zn!arc!ząca, Otó:ż baodalC'zten
~Dlmiętnr'lk i pil*lł
glo w języllm
po,ISikum, poldpzas gdy
J)ijsał ipl)'lzeZ dłQJIgi,elatta
iinlne pralae ,p;ilSane były
w ję-
rtylku H'n,g'ielisikiim,Palmię1'nliJk ten, kJtór€ig1ocrzęść daitylc!ząca Wy!SiP TinOlbrielllllcIJZI!CUcih
~pub"ikr1Wall1!aZrostab
w ję;z,yIkJuainlgi€i!Gk!im -
A Diary
in the Strict
Sense of the Term,
Ney Y'u.lik l~l67, si;-I'rJorwi fusiCynują<:y O',:><;IS
badań ;tenen~'iWyc:h or:alZ pl1zemyśl,ell i wrażeń 'lU~~)r'a. Calość
pa;mi'Ę'tin,nka Zaisł'll:gUljE' berz wqt,pueni'ł
n3. wydalni,c
,go w
język.u
~::J,;~j,;]{'im
i ~mi,;)h) moim e) pc!WIieclizi'eć,że dług j.alki naUlka :pollistka pCIS!klda Wlohec dziel
M-a,lirJ{}v,I's:ki.egio,m')ci;rl':l b)'bnby \V piCl\VUl:ylm'S-e:-:lSiiespł.'Hjić Uidosi'tępr.liThjq~ w jęZ)'lku
ojc:zy:<ltym jeg,() pa.mięTIlIik.
Kolejny
(S.
rOlzd'ziałkJSIiążki
za,tytuł'owany
3'1 - 54) je·s'l poiJlieżnYJm pTzeglądem
Nowa
koncepcja
zakJż-eó teoretyc-z;nych
antropoiogii
spr)łecznci
i meot,cidc,logicznych tej
dyscY'Pli:ny z po'woła.niem
się na pi'e-rw;'Z)'c,h j,ej twórców.
reprczent:ujqcyC!h
ki erunClk ewo,luc1o'nisl,yciZllY J. Bacrholen,a (1815 - Ul:87), L. H. M'Otnga.na (UH8 - 1381),
A. Bastiml<l
(18~.3 - 1'905),
E. B. Ty!ora
(183'2 -1917),
prozez badan,i<l spobec,z'cilslbw piertw,otny'ch
'l,udzlkoości. P2!dJ~'ny
iuzjonis-tyc'znego,
do tClgo cel
zwanego
też
us:ik,wali
J. G.
Fraz'era
odtworzyć
p'::,s't<lw;rI,i s:J!b!ie również
w
histo'l~ri
e'tnograf.ii
(lrs:.'>4 - 19411), kJtórzy
hi,s:tonię ku,ltury
zw,ohmni'cy
szkołą
dyfuzja,
było
po!ds't<!wową
nyc'h e:lemen',ow
kulitury.
kul'tlurowego,
determnnantą
W dalszej
a pr;zeni,ka,nie
~;:J;J-ł'e~.zne
m(~gą być
nyc'h.
ił
illh funk~'ją
Wart{J tutaj
również
jest
z)'()zum!."le
uLrzymanie
wspomnieć,
falkitów
(1,858 - 1954)
miała pel'd·
k:ultillrowyoh,
czyli
p.rze:srtrlZ-ennego rocz.mi'esZC'z,eniaposzcze:gó]-
KC']lejno,sci auto'r
ksiązki
no'wym n~l1't'L'm myśli
s.p~AeczrJej, klóTy był niiejako
oka'zoaLI Si!; tzw, socjooikJigi'c'zna szJkob E. DUf,khe'Lm3
fakty
dy-
kJultur,()wo-hisb,'Y'cz'llą
z F. mltzLem (\81'14 - 190), L, Frobe:1iusem (1'37!3 - 19:}8) i W. Schmiidtem
.na czele, Dla nich z kolei n,atur,),lna wy,n,arlazc:zuść czł,ow,ieka stanowi,ć
s'taw(ywy mecihalniZJm pozwoju
·całej
kierunku
i'ed~f'je
słuszmri:e podk:reśla,
±e
zarpClWliedzią funk!cO'OInalI1ZJmu.
W~5r8 - 1'9'17). w myśl
której
w rel,ach
do irl1Jnych f-ark,tów społecrl.-
l'ią:glości sysitemu,któregro
są częŚCiią sk~a,dl()wą.
że :1'i'CiZ,Cl,leŻl:lie
ood pr,ezenłnW<lJny:cih tIU us'taJeń przed-
.':iItawidl"l,i <.lIlltro1p':"'logJiieuro'P'ej"kiiej,
roaZJwijal'olsi'ę antropG,I'o,~ia amery,k,ańska, której
program sllw,or.·,z,onyprzez F. BO<15<1
(.I1~58 - HJi42) op!~erał s,ię na badarniach te-I"0n()iwyc-n
': 'riOiz'wa~,anja'l'h historycznych,
s>przL~i:iwiając się zarówno
ewoluojonizmu'wi,
jak te'!:
S>Zikolek,uilltU'r<>wo~hi:srtoirY'aZil1ej,
Rel',<;umru:jąc można powiedzieć,
że nowa konceJX.'.ia
a,n1r'op(Y!vg;iii s'PoJecz'l1oejau'1o;I"stwa M'rlIJj'l1;owskrieg,o l"odz'iła
20'
się z krytyki
do'tyohcw-
�308
Recenzje,
SOiWYClh po,glą,dów
we
to
i nia'li.kiowego
WfaŚÓWyim
już
kODltekśc'ie
sprawa
\ kultura
55 - 81).
il!~,te,r,preLw31Tio
w
'k,o'l'ejln,ym
SfionmułGwane
"aksj,oma'tem
ż czasopism
wydawnictw
[aktów
spofeczno-jkul<turmvym.
rozważan:l
(s.
jak'CJby
przeglądy
rOlzdziale
w
£UrtlJkcjona:li,Zlmu"
nóm
w
kuHurowy'ch
Ale
problem
książkI
Człowiek
zatytułowa.nym
teorety,c,zne
ujęCJilu
u},mowanyClh
owegok8'nte;k,~tu
P{'~I::.ll.my
Ma,Linowskilegl(),
kuHu,ry
będącej
,podejmowane
rbwlllleż
w oZJwart)'lm
i piąt;y~m wZldzLall,e, gdiziile }e"t mowa
o' Baclaniach
3pCiłeczeń,stw2 pierwotnego
(s. 82 - 1(3), Cl1'a!z Zmżcznach i rozwoju
kultury
- U7).
W
badalil'iaoh
działa,I'I1I8lśei
nololgliez:ny.
nowycih
na,],izn1u.
swo,jlej
W :tym
olgóllf'ej
ceg.o
mo,że
slię
da.nych
w
pr;zez
warte
w
na
foI1ma'Clh
społ'eczl1iag(),
eałym
przecii.eż
świec'Le
powo'.i
do
je'st
kJtasy!ki
jak
Ii:l:sizeg·o
j,est
ar.tr'c'pcllcilgiii
E. B. Tylm',
Ii.
lo
Ma:]ji[}o'Wsk'l.
s'j'}oleoz." ej,
L. IVk,PgjJ.n czy
badaG~a
wpł)1w
Z'\-
erudycje\
k'O'mpel'€ntny
.Je,~:)
a caly
lreśc'j
z wielką
wilelkJiego
dZl]s:iaj bcns]x;rhy,
ŻYCEl !Ja-
w;;zystkim
czyni
,Aalra.ją-
ph~mleinll1ej,
i matNic1tnego
że j'cSit on naipil\l·wdę
u\'>'a,bny
społecznej
kultulry
przade
że
i pas}D'
Malinorwsk1L(~,gD,
prawi:dbwoś~i
t:nz:eba,
'l'ere-
u pods,tlClw hWlkcjoujrm()lwać
w I'ama'cih
i !"'OIZW:;ljUkulltu["cweg,J.
c1ulohowego
c1oo'ldk:l!1
i tec,h-
prac3ch
r,eceIl1ZI0WGlillC,j ksią~ki
AIUitOlra Lnt.eresują
i przyzYl'ać
-;,wych
legły
slię
l"o,z'Umowania
za\V~i·le
pIE'.eśw'h1:dicz,eni'D,
ł:l"Lwych
uClzonych,
prawie
M.ahnClwsk'ieg'o
antTopolog,i,i
prz.e1chod:zi
śledzleni'e
spolecZleńJs1l1w.
u czyteln,iika
Zi:l jakierg,o
w
W,iIZlj:izmiany
autor
a-;';Jelktów
ceremonialny
gDspod,llrkę
pnzy:stępnie
czyc.elf'11ka
różny'oh
niie
mi,tyc!h
jej
si'ebie
zenILlo.wall1'iu
rOlzlpaltryw,l!
slt,C'slu.nlkowo
miejscami
dizi.eł,aich
w)'iraibiając
"(,Izwój
dla
rOlz'wikłać
la,k,:dir;Wan'e
też
M ,',liiIliOWSkd kilk,',l
ek'lmClmiczmy,
kmlDtlury oralZ iQ,gólnl'j
pis-ze
być
wydzi'(j!Jł
dharaikte;'
do nllJwY'oh uŚCliśl\'eń, któ"e
z czasem
pDZJeDib,'ażcni'a
t.ej ~Oi"pc:ld:l,I1ki ",taral
kon,cerpcji
tyah
pierWcltnej
ma;jącydh
kOilltekś'Cie
dOIClhodzą,c
W,S,zy.stkie
O siPrawa<::h
nujące
gOiSllX}da'rki
gCls!poidar:cz'ej
ScI
kultury
(s. 104-
w prei erudyty,
na
d:l'\szy
dUiro!be.k l\TailinDlw;;ki,elgo
CibD,k twór'cIZ()l;Cl
.J. G. F,ra,z.cr,
tak
A. R
z'1akiIJ-
g'HklliJfe-
-BI'OiW'tl czy M. Mam;s.
S~~awy
t,e w)'lraź:'1e
punlktuje
a,ul ell' k-;iąŻJki w }ej Z:llkoilcze.niu
za:tyt.uło'Wanym
Funkcjonalizm
Malinmuskiego
I
dalszy
rozwój
antropologii
,polecZonej ~s. 1113 - 124). S~us.znlie też p:ldi).Qr'eŚila, ;i)e jedną
z p~)dsblw()lwYL1h
",za.słlul~
Ma'\'iino'W3ik,i'ego
by},o
niewą~pLiwie
opa'I'C'i.e
znaj'olmolś'oi
faktów.
i\le
można
mi'eć też
l'ozwinęła
się slwoista
f'et;ycs.zyzacja
badań
wyZ:na!clzały
~lkJi'emu
równocześnie
d)'s:po:n:u}emy
oały
dziJ.'lLaj
zakJres
baidań
aint["e'P(Jlog!~clzny·c,h
na
wnikl-iwej
owsem
wraŁenie,
że pc;'d jego
wpływem
t-erenc1wycih,
}alkby programy
tY'Cih ba,,ctail
altlJtrc;p'G,1ogi.i
SiPoIecznej.
DziG'k.i
s'Oli'diną
znu:jelIn()'śC'!ą
różnych
"połeczleń~tw.
Ni,e zawsze
st'olści idzie
w palrze
z suibt,e!nością
}ednaJk
refIeksj,i
to ilmpcil1Iujące
I'o,zpoznani'e
l'zeozywi·t'oon::Jtycz,tJie,j (w ktoI1ej
nJl,;;trzem
byt
t
.\'Lailinowslki
ce.raz
-
więoej
naw,elt
nie
podkreŚilenie
głosów,
że
za!Oz)'na
na
A.
K.l.
DQpLer'o
a.ntroipologiia
.badania,ch
Jmlltury
lVIal"now-
woale
wasit.<.lltnidl
s'pClłeczna
terenowy1ch.
latach
I>lłe kCJitllzy>lię,
Są
one
rói,'1yclh
daljc
krajów
;;Iię ;;łyswc
a w gruncic
jednak
niiCzbędnym
.rzeozy
elemen-
\·em jle;j I'OZrw:OjiU, z cze@o na agół nie zda'wano
siOhi,e sprawy
w cza,suoh
prz.ed Ma!'lrnuwSlki,m.
110 wla,Śinieon
uczynił
z antr'Olpul,ogili
slpo!eczDej
nawkE.; o nz.eczYlwi,tości
w dosłowny,m
sensje
teg'o sł,owa" 2. Warto
te·i. zaznaozyć,
że DUln.kicjc-nali.zn,
""Iai],j:nOWSk],CgiO za,czął
!L'c.zme, a po druIg,i'ej
niach
s'ocjlaIQgiczny1cih.
LLnow,ski:egjo
tę n31ukę
należy
maiz
P,O'w,róćmy
CZ'1!c~!h
wSlzym
też
jlU:ż do
soojrolog,ię
j,eS'Z.liZ.e na
w3rtościi
głębokim
, A. K. Paluch,
z czas.emooraz
sdniej
oddzi,aływać
na
inne
nauki
s,po-
W!ojlniiie św1a!v;,wej
"'Llł 5ię dominując)'lm
k'ierIUJ'!kiem
w badaI oholcialż funkojionaDi.Llrn
w wer-;ji
SfCil.,mulowa,r~ej
przez
:'vlahiistori,i
aint,rqpoII'l)Igli
,;,p()leoznej,
mimo
t~) j,ego
wpływ
na
je:>t llJa'aa.1 ZlTIiaiczący
ChWlllę
do
ikweSitJii
recenzowa!TIiej
ks,iq,ŻlkJi. Otóż
reikonesa,n.s,em
w
Malinowski.
dziedzi,nę
Warszawa
pOl'u"zonych
jrEEt ona
wciąż
1981. s. l21.
już
w
jesZCije
p(~przedI',i",.
na,;z.ej
małD
tj.
doty-
h,ter<titul:ZO
plier-
znana
jaką
jest
�}{ecenzje,
doto~'ek
mi::'c'ie,
c:uk:)wy
ks:iążka
prż2giqay
wydawnictw
Ma,liiD;O'wskie;go,. \Vslpa'rita
A.
Palluclha
ma
wieje
na
wZ:'::::i[J;ga'cajątiu: nal'1zenlia wy'<YTanyc.h wlzpra'W
wied.zy
'o ikJultu·.rue głęb()~ie
f:Llaraah
z sS\l,idnej
pT'zemyśle.nia
309
i czaso,pism
s':IJi,dnej
wiedzy
r'CJfZL::J,rawy
naulkoweli.
o pr.z'eld-
Jej
walr'l'o,ść
MalliirnOlwsk~eg'0 WJłOS,zącycrh do nac5Z!ej
teg,o erudyty.
Pcdkl'eśl,ając
rLn.arcZJenietej
ksiąŻlki dla etnoig1rafó,w i s<'JlcU'ollo,gówprz,ede wSlZy"rtJk1i.m'rZ€lba ,dodać, że jSikkolwiek
jej auiOir &ia:nął przed zada[Jli'em niezmiernie
tI'lIId'lytTI,
ja1kj,e n<1stręczała
a,nahza
i in1Jerrpei,u,Oja b;'Jl,lrt.Og.OdOlr.Olbk'UnaQl,K-:lweg'u Ma:llino~s.kiego,
lo z zad,u[)l:o te,go wy'Wiązał Się wiP,ełnie dJlbirze. ZałoiWać ty~k)
naJe,ż.y, że w .książce bej ni'e znah'zl'"'
się więcej
tłuma~zeń
,kltóTeś z \vY'd'lwni,c:tw
'Po1ogii
spl(>le:':lwej,
inny,ch
rO'~praw
Mahnowski€lgo.
Mam
jednak
nC1Id,z;':C;~,że
krajolwyah
wY'da w,resz;ci'e calc,ść do,rol'Jku kl?,sykll
., 'tr<.l-
za jaJkuego co,raz
powszec'hnliJel.j na
świedie
uważany
jest
Mali-
no'Wskii.
Antoni
B. A. Rybakov.
lsktri:i.
Jazyćestvo
IiI1isty'lut AroheoŁa,gili.
N,ie ,częsLo zdarzają
należą
ba,vdiw
dwi,c
da'w'Jlych,
cenlny:clh
prm'c
Akademia
z tej
już
SSSR.
Oldi-e\.enie
s,pc,lec:zeńlSitw.
dizlicldiz'll'ly <QISlta'tniilcihlat,
Wi.\iŻlne prra'c'e Cl'UikJ.rÓiWpCILslkiic,h: H.
O\PIróClZIWYlmierlllilolnej,
LG\wmiań'~lk.ieglo,
Religia
Slowian
li9~9, OltalZ K JaŻldŻl€iWIskli'egio,Pradzieje
Europy
ZarmiieI1Zie[JriJBm.m9liJm jecltnruk jest
omĆliWti:€'IlJle
radZJieakiieglO alutto.ra B. A. Ryl'oaikiOlV<l,Jazycestvo
"PiG,gClńJs;h~odaiWinY'ah Stcmniarn",
Nauk
wille-dzy -o reL~gii, o sy:s.tema'oh relli-
nile istni'ejąc)"ch
i jej upadek (VI - XI:! w.)., WamzalWa
środkowej,
Wr<Od~--Gldiańlslk
1001.
p,'acy
S~avjan.
1~81, ss. 606, i.1us,tr. mapki.
się caloś,c-llowe kcm,pendia
gij:'1)cc.h i wierzeni,owych
Do
drevnich
Moskva
Kuczyński.
ah0!C:iaź p~alC1a ma
dret:n.ich
Sla.vjan,
załc~enliJa o
wiele
Cia z;n!aiClzy
s;zeI's.ze nliiż
~r~ Z'3JZin:all'z,oinl:>
w tJ'ltUlle. J'eI:;\t to WJn:iikli'ilWeSlpioOtf:reI:1lie
alI1cheo!p,ga, historyka
i etnograf.)
na P~lw1Sltarl1Jie
i r;olZlwćlj wiiCIrlz;eń ikluiJtó,lW na pl1z;eJs'lJl:z;el'lli
EuvolPY i Cizęś'ai Alzji 'Old
pal clO,ll;:[ru
, fKJI;:;lnzez\VsIZJylsl~kiieetplolkii arlClhelJllolgWc,z'[1Je
aż po
1WJ>ż.YitJne.
Wątków
średni,ow,iec'ZJe i Cizasy 1lI0'-
w1C>flzeni'Olwych POls!Z;uiktuijea,u:uo'r przede
ws,zYl.'>t~~m w
ma.terii'Jle
allcheoll:o'giiCłZlllym, a w;i,ęc w 0era'111i1oe,w ~dor;JlnliiClt'WiewyI~orn.anYIffi w ko&ci,
1!1.'e,W lw£t'Klh,
a LaJkŻie w
f!c!lJkJl!Ołf!ze
UlSilmlYm. AiuuOlr p05Ługuj.e
te'roi.alem pO"ónaIWiCłzY'm 7. kiuiU~U'ry maier.ia,llllej,
gic:ZII1e@o do
~d,z,ie przejście
się
w drew-o
o!bir.zY'mim
ma--
od mater Lalu arc:;heolo-
etmo!glra;jj1CłZJne~o,Slzc:z,ególnlie e<płOik póź,ruiejsiZych,
jest
bar,dzo
płY'nine.
Pra,cę B. A. RY'oal~ov'a mCliim.a p8'd:zJLelić na tr.LY głÓWir1e c:zęśc.i: 1) Pen1cidyz.ac.ja słowiańlSlki€,go pc,gańs;uwa, II)
N<łIjlcliaJW1llliejlSli
SłO"Wianie, III)
Ivletodą
jleSlt flOzipaltrrY'Wlarnie za:ga,dnlileń na slzel'oikim
badalwc!zą
alutera
Zródla
sŁOłWiań.sikiej miJtololgi:i.
materi<ał'owym
<tle p:'rÓiwlCla:wc7_Y'm i ir::~T,crSipek!ctiadal elko w głąb -azJiejqw, co w następstwi,e
sJuży
~paj'rz'6ni;.u Clwo1.uc'y:jrnom:u na okrool,one z:ag,aldnlie!":lia, (Jłd, CI;:liGlknajlo,andziej
odleglY'Clh
c:zalSów hwsitolrY'clZ'nyc,h. W anal1:lilJie WJi.enz.eń aJUitlOlfkOlntcentl'uj'e S'W'€ uwagi
s;zlc.ze,gól'me Ola area,le ,od Odry p,o śr{lJdJki~iWeP!odinieiplfłze jako ter-eni,e pd!\..>tr'W'c·bnego,
ma!kJsydCl
mallJ1€łgiO,wZJ~l1ze',;tr,zenienia s.ię Pr<lJs'l-olW'iJam..
Na ObSiZ<łirze tym,
al'dhe'cI'I:::;gii:c!z:~e,
pow\';ltaiWiŁo s'w6j
lk:ul!'!,ur. Z pevsp,elk,ty:wy
jeiit
ba;rdzo
ślad
o:gólnej
syste:matY:~c.ji
Oikirescm jedruolllvt'ogo, pi,e,nwoJtm;eglOsQ)rOS:O:biU
żY'da
D:)"crh, n<l eta,pie
POIpr:zeJZkolejne
epolki
wilel'e, ClZęstrOcaŁkoiWiiCiie OId,mielnmych od s'iehiJe
z:')ieralc!kio-~oiwi!ec:ki~m, a
więc
Wii.erzeń,
pa.leohit
w
EUfOIPi'e
s!poł;ec,~nlo!&ci radciW,o-plelThi'en-
pOI:iablneg,o t:aikiże sY'stemu
Zabi~e~OIm o zd:~bY'C'ie pożY'WlienIi.a po!(;,hooz<enia lJW1efłZęoego oowa:r.zysizyła
wiemeń.
magJia lo-
�310
Recenzje,
przeglqdy
wielelka pmNlsitaŁa Ż)'lW;~OłICIWlo
dia
wienZJenilOlWY -
totomilzlnl
i
wydawnlctw
ceiów
i czasopism
utyLl1tlaillnych ora:z oclipolW'iada,jący }ej
slllalmalDlilzan.FU'llikcj'e tOltemu
pe~n:ią w
tych
sysltem
odległ)'loh
€ipolka,ch oIkf'eś],oll'le ZlWltenzęta. W ulSitI1cOIU
SiPcłeCIZlny,mdcaniil1iuj:e zrna'c,ząlcar'GlLakiobiety.
Za praf'talloe teltemy
alutof
s~U!s,zll1lieulwaiŹJa nliedźrw!ileazia i k,,,ia. T'alkJi w!:a,śDli,e
archaiczny
ciąg pa,lieolLilty:CiZmy
pOlsiiiaidaWls!pó~Clz:e:>ny
:;zamalnliJzm ludów
Syberili
i mity
kOlslnl,i:c7Jneo losi!caoh-g1G1sl])ody1n:iaehkioSlmc!';lu (EwElnlkcIWlie, C'~i1:iacy). Motywów
I'Zenliloiwy,cih.związalnyah
z siaanikamli.lOls!ia, jellenlla znajduje
Wlie-
aiu,tm w Elur'iĄpie Wislaheld-
ni'ej Wlilele. W s'zic.ueeScytów występują
łIGis',~e,
}e,hmi'e jako ulLubliJcmyt,:~W. sty,[ Zlwiel1ZęCY, za,zlna,c:zają'cy się w dl"!eWlnie, w kiOIŚcii,w odlewa,CJh meualliOlwytch, w biŹJul\:enili.
Zlalbyitik'i tego typu
ZJn:a!id)'lwaln:ow duż~j
kioIDIC!C1ntmc,ji
w a:rea,l'e ś.Iloldik,owego Dniie';xlU.
.Jelenie jail~o ffi'o'ly:wy zma'jidlUije auto'r w pilso't'1lka'c'hhu,ou1:s.kii,clhi 3Iz,er,uko w haf:tach
półnolcy. I:.JO:ś,jei,eń, oidgryrwał dużą r'CJlę w Wiel~Z'enlilaiChF,iIDÓiw. Dretwn~ane f:ilg)UTki
ł,oisiic pOlclholdzą:cytclhz neolitu
ZJna,jdy:wano nald jezlior:em Oneg,a, a j,edna z wy:~p tego
jeziio1m noisli nazlwę
J eJ.eniej. SltalClii:al[,nośćDGIZlwurjUwieDzeń
Wyspy
e:t:n'o,logólw próbic,walo
wyjaśniać
poprzez
llz,eń u wrs\pMoze~nyclh slpolle'c,zeń:stw cy;w~l,ilIGIW'liDY;c.h,lub
a:r'cihali!czlnych wiemeń
nych
utrz)'lmujących
ży;ją'cY'C1ha:kJtlua.\.rriena kuli
kult
re\i;gili
wi,ele
da,w:nyc:h wi:e-
Wsi~a:zytwa,n() na p'Gzeżyf'cki
:'lię j:eszloz.e ws.póŁcześlni'e u llUdÓiw prymUyiW-
zilem:'lkiej.
11a:k więc
t'o'temi,zm
dCliWr.,;,lf:cirlma relli~iJi, uitnZ)'lmują!ca '"ię jeó'lzcze dizli,ś u wielu
w
i
UiI,I1zy:my;wanie s'ię mhkitów
i S':z,lJma:Dlilzlnl,
j:lko
IUldów Az,j,i i Syl:>enili, był
epoika'ch oldiległYIClh na pnze"tl1z,enri EUlr:aJz.;j'ipowszechną
folrmą r:el,ilgi'i. Również
n:iedźwi,elc:lizi'aj'alklQ staiH~g)ovot,emu i to:w:arzysząe:e mu ob,I1zędy u ludów Syfb:erij,
w dalElkJilej Az,jii, a sltąd także
ilJ)'lcih. Na terenie
dzila
Amery1kii, w:'lkalzuje
na pI1zloży:teik wienzeń
POI2:hOidz.ąoeglopll1zeważ'Dlie z pa:iealli'1Ju, jalk
PDIC'hÓlWlkijeg,o glc:wy
chólW!kJ talkie zlDaj:dywaJDlonp. w oik1c:l!i:cIClich
NQW1()gI10>dJU
W,ielkiego
LiJl)'lCJzlnyc!h.
O nliedźwliledizlim kui:CJile zaświadaza,ją
wo'~ża oiknNu
paioolliityCiz-
Eu;rlOlpy i AZiJ,i aI1clhec!l'o'gia ~twier:dizla hi!oZJnej1Dlllmy kuHu
niedźWliei
lap.
Po-
w wamsit,wacih neo-
zaby't,kii kul:tury
fa!'1aIDICiw,;tkiejPo-
pI;ze~om:u neol'iJtu ibrąziU w pCistalci amiu,!,e,iów Z palZIUrÓ!wn':i'edźWliedzIi1a.
Te same aimulliElty pOlj'a!wiają się w ePClkia,ch pó'źnli'ej's,zych u s,cyttÓw. a tC':kiż.eu w~lzesr:olśI1edJni:o/Wj,e'CIZillycih
Ba~tć!w. KruLt niedź;w~edi:zjia w pCI&taKli idOliii uja,wnlia slię w kręS,moletisZlc:zyźmile ~ VII/
VIn wi'elkJu. Nti~dŹJwliedź ja!mo tOlt'em z.aIZJna,azyłSlię u Fi:nównaldWloł.ż.ańJslkilc'h, a od
galcih kaimienn)'lc1h sloWliańslkio-ilińisikiDCihz:eSlpołu T'U:slz;emia na
'nilc.h p'nz,elnl~kinął 00 z;ClJuW'a'ż.a,~ne
j'eslt w
tydkilc;h.
PelW1i,en ryt,uaiiny
fdllklhm1ze, do
Slz;a!c.unek do
Bii,ał)Jnul,i~nów i pl'e;:ni~o!Dbał-
nh~dŹJWli,edizi'chłap
z:a,ś'Wlialdc,zaetilOlgnaliJila j'e~ZJc,zena prze~Clffi'ie XIX/XX
j.akio "bydl~cle~(}
bloga"
Wliemu 'W olmręgu ma~ki:e'W1skim
i na tIerenaich c'ią!g,nąlcj'1c.hsiię aż po Ural!. llQ~,emlDclZlnet'ra,dYlcijle n'iedŹJwi'EldizliamOŻlna
odkryć
w podJainiia,ch półJnolcllliolIlU:slkiic1h
i białiollmisikJi,ch o henolsal.ch póŁliulCiziac!h-1półrneldźW1Dec:liziaiCJh
i ich na,dl1udzJkDchclz)'lnraCJh.
W f'oLkl:orz,e biJa:Łol1iulslklim
i Litew~,kiJm SiPC,Tlo
mlJJżna ZlDlaileźćniP. wątków
Swo1iJsI:y sizaou:Diek dla
o W!SIPÓłŹYCiiu
'llii'edź;w~i'edzia z lmtbieami
niedŹlWli,edJzjia u
rÓ!Żln)1C1h
ludów
.np. w narzrwairriu nieldŹiwiec:liZli.awuj1co, stryjlw
i ich poit1ornsluwie.
si101W1iańisikii'oh
pnz:eJC\iwia "ię
~t;p.
Ro'zwój rolnictwa
i hodowli
w olkoos'ie neCllitu ujawniG badacwm
rzeń w moce przyrody.
P2,stawa człGJ\V'i,ek,awOlbec żywiołów
staJe
a zaraz;emmagiczna,
pobudza'jąca
wspóill1eg,o nacze.ill1,ego bóstwa
Ba,rdzo znacząc)'lm
tereny
wijała
olDa na wschodzie
środkowej.
l'
ozciągIllięty
l
historyków
weg.e't:aaję. W tej epoce wylaniia
dzisliejs,zej
Ukrainy,
się ideCl
bo~a gWlmów.
simpilClni,em kUlltlUlr r'OI!.nlicz)'lohw IV ty".
urodzajne
się
plomyśiną
w postaci
rcJZwoj wie·
s,ię bla,ga.ln.'l
w
zes'poie zwanym
rówtnlDil1egllez kultur:,lItni
,pne. stają
kiulturą
się żyzne,
tryp()l.ską.
oeT:amiki wstęgowej
ChaI'akiterys.tyc:z11Ja e:eram,tka m!aloO'wana t)'lPU trYPOiiskie:j posiadała
oid .środkowego
łączyło
dawniej
Dunaju
do 'Śir'l,dk'()wergo Dniepru.
klUltUT'ę try!polską
Wielu
z Protolsłowiarnami
Roz-
Europy
zasięg
a,roheologów
Hipotezy
tej
�Recenzje,
prze,g!ądy
wydawnictw
i cza.sopbsm
311
obecnie n;:c podziela się, widząc w kJu],tuJ!~zetrYlPol:>,kiej aecihy oriem.tallne podO\bne
armenoidalnym
i rac'zej .sąd"'i się, że była to w,s,chodnia peryferia
r,GdzJinyindoeuropejs,!{1iej. POlczą'Wszy od neoi\.ibu Bur.opy" SlZ{lzegó1ll1ie6ekawą
domeną ana,Lizy farmy.
(,rnam,entyki oraz ba,da.ni.a ,s.pecja1nej £uDikouji,Sltlajle się ceraJmmm, a pI'ze.de wszystkim joej unikalne egzem,plaTze. Poza czysto użyt1lkJową ies:tetyc.zną
fUll1ikJcjąnaczyń
7Jdoibi'lJlny'ch,aut D']' omawianej
pracy wiidzi w niej treści :kJulitowle i ry'Lua,\.ne. Rów!l'Leż w siwej Haj!Il()Wszej pr.acy K. J,ażdżews,\"i (Pradzieje
Europy Środkowej)
pJ1ezent:uje naj.cl~eklUwsze fonmyceram,iJkii n.e-olii:tu,brą,7JU i poozą;t:ków op.oki iellam zw,ra··
cając uwa,gę na nie'clodz:h~'nf'e j.ej lwzezn.aczenie. Odnosi się t') -do naczyń w formie
czasz, ceralmi:k,j fig'Ulra,]nej w p::I:'ltaci niedźwieidzia, j1el'enia, byka, bar.ana, :fliglu:r'ekkJobiecyc,h, wózków, m()jdel:i domów, nac'zyń z wY'!lluż,Clną szyją ·i twarzą llUidzką CeramioZlI1e moldele d.:Jmów występują
np. często w aTe.wle e~e,j;SikiJmi na ler€!IlJiJeLtaloi-l
Oprócz nJJ:i obnzędowrej, wnosić z IlJic~hmo:ż,na o budo·Wiie wnętrza dOlffiÓW,f,orm.ip.
pieców i 'sprzętów. W oeramice
me.lowanej kuli'Qu'ry trypc,lls'k'i,ej wyróżnić
możnO!
l'ÓŻni()~''OdnemoilY'WYzdobnicze. Są to wy.OIbmŻelnJa ciał nJiebiJe5ki'ch - g;wia~d, S~Oilceo k,slięży.ca, tęczy, strug d€!S1ZICi7JU.
MiOltYiWY
'Wj'eI'zęce tiO lroZ:iJo!,jeleń, p.i,eIs, Krui1t
",loń,crdwyjaśnia au~or ry!>unkienn bY'ka z ta'rczą nard rogami, p1es n-aitdmi:a,stnasuw'l
C1il1Ja'!.olgię
z m'it<J.l,o;~krzlnymps'em Senmurva
w S:Val'y.dhwierz,en;hcih iJl1ań~k10h. Dum
eeramika
zasl()ibowa wy,ob.m~
st'Y'tiJzowa,ne twanz.e l'l1idikoie, z Lnnyeth motywów
antrOipcl;n~;lrfi':izny-eihza.zna,crLa s:ię iliJg>urac,zlowi€kJa~tyt-a,nod o 4--ec:h ręk,ach na pono·
bieńiS'two hi,nrduistycznego Pururszy-M:itry ~ub gToe.cikireg;o
.ó"po[,]rcn3 TetwlchejT<Cl_Ry::;uDJkikobiecye>h tańczącyc1h post'C1Ie>i,
tzw. bła,gallTI1icde5'zcZJuw otoclzeniu ro~lin ,i zwie
rz~t, wy(JIhraiają może ma,gię a,grra:r:ną i hodowltaną. Z innyC!h po\VlS'zeCJhny.ehmoty ..
wów .plas.tycznych ceramiki
typu walz, występują
wy;pukłe wytłaozania
na pGldobieńSItwo piersi kobiecych. CZęSłty jest motyw żmij.i, węża na dużY;Clh warroch :na
,plytny. OpróClZWiieIQr.a!kJi€l~ozlllaiClZe!nli:a
s'Y'mbowu Żim1iJjli
Gw tY'm wYipa1dkJużmija) wą~
pływający
w w~dz:ie pełnił r'olę ma,gh w'egeta'tywnej,
pr.zyibywan!ia zasorbów. Plasty!ka piers;i kd)iecych,
jak się okazuje, była bardzo tYlpoW'<\dla całego n:eo,Lilbu
śrordk,ow,oeu,ropejsikiergoi
bałkańslkri-ego, powtarza
się także w ee'ramice. kultury
trw~ni'edki€'j 2Jiem po,I'~kJkh pOoCząlkowej f<łzy brą7JU O'raz w kultu.rze lużyc:kJieJ, a DJastępIlJie odbiic·i·e jej uj.awl1Ji.a się w C€'r!a,mioe ha:lszrla.tu a lpejj-sk;i'e.go pooc·z
ątk ów epoki
żelaza. Na obswrl"ze calej EUl10py okreS'u neolitu znajdywano
kabi.eee figurki tZJW
hogiń płodności. W kulturrze lYlpal"k,iej 'majdują
one wielką różnorodność
ks:zta.btÓIW,
a poooldto częslto zdobi,ollle są ta.ln1a:Ż€'m,Os-OIbną ~I'Upę motywów cer<łJmic'znych zajmują ZDl3ikis·oil"l'I'IlJe.p.(JIja'wi'.l;ją s'ię one w fur,Opiie w 0kresie lIlIII tys. pne. występują w kulturze
ceramikJi SZ'llJulIiowej i toporów
bojowYl:h. Powstaje
pytani,e,
c.zy powstanie w tym olkn:lsrie 11I0welgj,)
typu po,chówków-kurhanów
wiąże się z kultem
solaJ'nym? ZnaKi s'ul-anDre dominują
w oeramice
i w plastyce
kultury
łużyckiej
l w wielu kulturach
epok,i hrą·7JU i początków żelaza. Najtypowsze
z nich to spirala,
swaSltyka, koło szprychowe.
EpokJa brąZlU i wYllop metali .k,ol,'):rowych pvzynosrzą gw.alt'owny rozlWój społeczeńsrtw i wznllSt po'Li'OIm'Użyda. W ep()lc.e tej paJIlte:;,n bogów rOZJrasta się, a poszczególne rzemiosła i dziedzri.ny żyda pas,i'adają swoich patTCllI1ów.Tworzą się sy·
stemy TeJ.igrijorio-lli,hozofiezJl1oe,
roz..wija Is'ię hogata crbl~zędcJiwOŚĆ
tY1PUm.i,steI'h oraz zapisy i święte bięgi.
Najodobi.tniej na wiel'zeni.adh ludów EW'qpy zaważyła religia
sltarOlŻyil.inYlah
Greków, dlategio jej W!PłY'wów prz·ede Wlszyr5!tkńuni potzqsltalooC'i mJOŻJIlJa
dos'zu:k:iwać się w wier,zeruia'ch dawnych Słow:an.
Daj'ej piOlSł2Jukujeautor n:aw:ą'zań ku,lilowj'ICh i ,oibI1ZędolWydhw l'udOIWj'1mzdobnictwie dreWllianYlm olJ'az w haJltu,oh, Całą masę tYlch anaLogi,i przyotac'Z;<lz a.re.aŁu
WlSlcholdnij'OlSrł'OM"il3ńsiklLego,
'S'cyty,j,;;Iklte'glo £i.ńisIkilegQ. W dioowrni-e zachow,ały
slię
�Recenzje,
312
.motywy
j'eleni,
dopatruje
łosi,
k'olI1i, ~tóI1e
wydawnictw
są w
01'3'e2J1;e
s,i'ę 5yuniboli pogańslkJieih bóstw
meŁrY;C\Zi:1,yx:ih
wid2li
'wian
przeglqdy
:ba(;lflalne palle,
i czasopism
~z;czytownj,ra:Cih domów.
i de:l1onów,
W
haf,taic.h
zaś w moil.y.we.ch t)'lJK)r,v,ogoo-
sitnugli deISlz,c,z;u.
PlO\jlaw'i'eruie Slię na
ZJiem:I<H;hS-Io-
Wie w1CrzJelSln)'lm
~rretdnii:c!W!i,etc!z.u
zalPilSÓMThlilsitOlfyCIZJrt)'lc'h,
kacl_ań i k'nOl!1lik wY\i,::lśnta
:wLelle w krwel3~liIi pOlg.ań5'tiWa.W wi,eflZ€lruiaclh s,1(J[Wiańlslkri,c:h
Zdz.oa'clz,a,jąslię Sltane wp-lyrwy hiitrlrdiu1ils'tY,dZJrlJe,
Lfia,ńIs!kiiei g:rec!kiie. Sb'pe
idee
Wlienz'etCJij,olWe
u SłtclWia,n Uljlalwnia;ją
siię w pocs;Valc'iPerunai
Swaroga Dadźboga (b6sltlwa sl,ońc<l), Roda i Róbnic
bootiw
w,egeta,tywlny'cih, a da,Lej c,ała plejada demotrlów personif,ikacJi
s,il przyrody,
niektóI"t'
z ni'ch
Imo'Żlna IPolrównać
zaz.n'lcza
się
wątków
'z .bÓiS'!lwa:mi li iher")lslami grcokdni.
Slolla,raych, tj.
obrzędowo,ści
ku
czci
N,ajlwięcej
u
Slo'wil3ln
sŁol1c<l spełnianej
na
święltych,
dz.iewitcZY'Clh, lYtSY'Clh,bciŻy!cih itp. górach. Da.l~zyeh ooClZywisty;clh dowo,dów
klultu
poza źró!dlalmi pilsalllyunli dCLSit;a;I1clzają
bieJglalty fo,m{}!iOr s~olW!ny i oIbnzędC\W'O,ść
dO>I1GculJa.Relkorn\slu11UJUijąc
Wli'ef'ZJe'niradaIWlnYrch S~oIWUan p~rÓiwrnuje
'WlSIPÓLnre,
ogóilrnI8l3!łJ:lW!i'3ń:sr&ie
i OidirJJosii
je,
jalk
autOIl' elem€!flJty
pOIWli,edZJiarno,do SlZelvOikiiegomaterlialiu
p()lrÓlw:n<lJWlClZegO
pOlZas'~OIWiiańlslkielgQ.
IW' pll'aJcy tej
dzeniu
ZJaM'a'IittOtalkrż.e Wli€lle cel1Jay.chi aiktuarlil1y;C'hstonmuralWań
Irnld!oeul'Iojpejazy1kÓMTi
S~OIWI~arn.Je<st to
e.tno'log~cz,nyc'h p'ra'ca radvleckrieg'o
da.rzenlem
elfUJdy;cy!jrna i ślffii<l~a w
a pochohilj)CPteza,oh
U'CiZiOtrleg'O
i może dlatJego je3lt nieClndzilen:ny,m wy-
w nauce.
Josef
Lanz,
Krippenkunst
in
SchLesien,
ss,. 199 dwus,zp.a1!lowych, 66ta.tJilic, w tym
Obszerna
ta
pralca
jest
p,ozycją
propaga nidoweg'O ch aralkrt'eru,
M.arburg
Bednarczuk
N.
ElweIit
G.
Verlag,
8 ~()I'oT., 9 map.
stall'anni'e
wy!raźlnie
198il,
ALicja
wy;da,ną, efektuwną,
oidp::>wi'adaj ą cąrefleks
nlie p,crzJbawioną
y jno -'WSpOIffi':
nk:Jwym
UipodOibani:om J1JLemieckioh z,l'Olmków. Wydarna też z,o,sVałanaZJI,eoeonie kOlmisjli ws'chordiIlDoni'emiecki,c.h badań ludoz.nawczy,c'h (KcI:TIlmislsion fur Ostdeutslclhe V,ollkJs·klulnde)niemieok,ieg,Q t::>'waiflzystwa ludO'l:na\V1cllego (Deultsdhe
'j-est
to
pierwsrna
z AU'rediem
leg,o
ro,dzaju
praca
Lanza.
Gese,lJ,sc'haft fiir
POiprz)(~dz,a ją
VoTk:skl\lJ:tde). Nlie
we
w~półaut,!)r.s.tWiie
KaroSlkJLem opraCiOlWa'nie t~g{) sameg'o temaltru na ooozar·ZJeCozeclh:i M.oraw
(Kara,sek A., Lanz J., Krippenkunst
in Bohmen und Mdhren vom Friihbarock
bi.~
zur Gegenwart,
Ma:f'burg 1.974) omówiolna pr'zez W . .so:bi~Laka (Lud t. 60, ,197u). Ki:];~rt
jegoCJlPlracowań
wycin~owydh,
skuLpturen und ihre
raskjem ,publikowany
Isergebirge
("Jahrbuch
\Zo,rientować
gólDi:e tych
się
wyun'ieniię
ty,lko
fu'r
Zu;e~ schlesische
os-tdeuLsic'he Volkskunde"
s'ię, że a·ut'or wy<s<pecjali'z.ował się w
Weihnachts-
:biem, lk'lóre w
wyniku
II
wojny
1:. ll,
19'68) pozwa,lają
nam
p;r'ohl.om,aty.ce SiZopkaT6<tW:l sZoC·ze-
świ"l'tQwej
lu,clinnść ,J1Jiemiccka Qpuśdla.
Podsta wą do <Jip:raoC.'owaln-ia
d7iejó'w S;?;O!p:kairstwagw,ia,zd'koOwe~o na Ś'ląsku stały
tedy w znac-zn€\j mierz.e wlSIPGiffin;ienia uctielkirtrJ;elrów i wysliloo!eńców
niemiec-
kic,h, publikowane
od
że
SchicksaLe (S'CihleSlien t. 1,7, 11972) czy we ws'póla,utors-twie z Kaarl)'lkul
Die VoLksk'unst der Mann/,maLerei im Jeschker,,- und
nich
dzone
w
w
różny:e'lh czasopilslffi,a'C.h zi<Jlmkows:kuch jak
be.z.pnŚJredl'1i{)pr.zez aut'OIrn. Glównym
latach
ŹTódl,em byly
i ma'teriały
jednak
1930 - 119:3,2 do niermiecikJiego a.i1a:su etnograficzneg,o,
:l.na la zła się wówczas
też pewna
i!lość faktów
Izebranych
od Ni,emców
dane
wśród
zebrane
ZJgI'!omaktórye,h
poehodzących
�Recen.zje,
przeglądy
wydawnictw
i czasopism
313
z ówczes,n,cgo woj'cwó:d:ztJWa śląskiego., L3!11.Zwykol1zy\S,tał też O'Czywlś6e róŻif1e cząstkowe C1p,r<CIt:.cYwaniil
pubłl!iik'OIWa.new "'"leIlu .niemieekiah
wyda Winietwach. Ale l'it'eratura odnoś,ni'C' sWipck ś.ląskiidh - jak sitW1ierdza - jest jedTh3ik siką'Pa w p0rówl1Janiv
z licz,n)ll;TI;ioiprac-()I\>\Ta,n~am'i
'S,z,o'Pekba/W.a,r.skich, na,drenskieh
CJzy au.,'t:1iac'kic1h. AUJtor
~:ięg.ał wil;2 z kia'!:'ie-c::z.noiŚ>ci
do p,,3'C nie związ;a:n.y.Clhbez,pciŚr<edniJoz te:na,te:n. Wśród
nliah n.a pi,e'!"'w,szymmi,e;jscu do dz1E!!jówiŚiląskJich!ko,1eg·iów j,sz.ui1cikiicihH. HofLmall1l!H,
pu-blikowanyC'h w laita'cih 19Q;6- '191316 w Zur schlesischen
Kirchenge;sch.ichte
t.. 1 - 8
ora,z do inny'C'h jeg,o prac. Kioorzysta:IlJie z pubLikacji Hc!ffma'nna ~pow:lidow<'.ło, ż'~
autoT J:nświę.c,ił D'Jljowięc:ejuw.~l,gti,o ile e!':!'±z.i o pr;zesz.łość, dz.iabJnoŚci szoiplkarsk.ie:j
~ewj,tĆiw. Wy/kolf:zYisit:ał
w tym oeiLu t.eż r.el>tZitlki
a;rclhiJwa1'iórwk!aLegJuunnw Khdz,kiu jaikJo
jeuneg'o z głól\Mny:'h Oiśr.;;odkówekispansj;i jelZJui<tt,wna Sląstkl. Zw.rócenie uwal~i przede
'Mózystkim na je:w:itów nie j.est zr.es·ztą .pozbawi cne racji. Zak:1I1 ten bowiem pa"":ugI:,wał slil; n<ł;jha;rd!z,~eljki:JI:~!s'ekwelr.ltrrlli€
w a,kc'jli k,on,t11I'eJi:;Il'.:nalcyjlnejw\~z;ua.ln.ym
Qod!c1?;iaływa.n.i:~m
reloi',,;ij,nym n'1 wier.nyoh, w ozym "':JIbrazCYw9.iaieBori.ycih Nal'oidZiin
w beUejemskiej
s,zopce zajmJ'wało
nOIClze1nemiejsce. Wszędzie tam, gidtzie j.e,zllJi'ci
"dołali dotrzeć Zie swy;mi misj.ami, założyć rezyde!lcjoe czy zG'r,gani'z,ować kc,j.e,g'ia.
krzą'tali się >.z'c:z2'gÓ'!n;ie
gor\ri'Wiie ok~'h u,nządz€nia eIeI'<;itownye1hslz'Opek bOlż,onarodzerric'wych.
AllIklr ni,e om,',''\~i!a szerzej ,genez.y !SiZJ~peki icrh :ro,Z1woju przed rue,fommaCJą, dowodzi tylk·.!, że pewne LO!rmy "Ireal'nlego" prr,ze'dts:ta'Wd'en!~a
B()ż~o Nar.oldz,enli:l były
"nane już w pÓ';bn.ym śroed!nti'oWiie·C1ZU.
Do il'LlJe,h,zallii'oza 'l1J1tailOz.elI1!le
D:z:ieoią,tka J'etzJu.:;
w k;()IY's,~,e,u:prawialrJie sZJClzegól'llliew k:lals'm'oiralch żeńJskl~cih, jalk u 1k!1aryls:e1k
w KTakow:e c,zy u cyster~ok w Tr"Le!J,n~cy.St'Qł;:J,Il;imvo:.J
l'orzmlSltala si'ę scene::-ioa t.y·eh przedstawień
p!'Z€rZ wpwwaidzetnie
obok DZliedątka
fig'll!' Matki
Bo'slkoiej, św. Jó.z.ed'.'3,
T,rzee,h K>ró1ii i;n,nyoh z tłem betJejeffilS!kł1ejs!talietnikJi.
Tę już Illiec.o r,r',z;~ltldJ'WIa'l1ą
f.~rrl1TIęprzeds:,a wie.ń bOiŻonoal'odz.e:lioO'wYC'ih
pl"zek-ształe,l,i, według autoOl~a,dOlPi.ero jezuic;i w w ieol,od'i.guro'W€,z nn;mache:n zak'Omp0l:1IOiWane
s'c·e.ny, z reg'uły u,S,t:Jlwian.ep'rz-ed głów.nym obta.r,ze:n. Przy ni·ch ()d~!'<HViało s'ię ekl<)lg'i
l ·dia,1:Jg;i·POłąC'Wi:J.C
ze ·ś'piJC/wem.Taiką Sozapkę GPra'CiS€:pe)mieli wiLlz·ieć po ral '!J!1erws,zy śląscy wyc,howan-ko'wi,€ jezulickieg,:) Klem,e1lltinoUJmw Pradze w r. 1'56,2. \Ve
W,r:ocła'WilUus;t.a'Wi.ono,)sZoQiplkęje:d1lld'k dOlPi'ero w 30 lat później, bo~ cnias'to było
wtedy w ŻdlaoZln€lj p'C,z,ewadz.e p1wt.e.sltanc1kiieoj nieł-atw,o podd:lJwało się jezukrk:iej
ekSlp'11I16ji.DZlio·łoa,liD'oiŚć
jeZJu:utów z,!1.a,la'zła n'atceni-aSlt. jatk pis'ze' alutOlr., sprzyjające
w<rrUlliki na Ziemi Kto.dzkioej, p01d!egł:e:j w;edy aU1cyi::J'iJsiku'p,~Vwu
w P.radze, a rozwiJal;b s,ię ona s'wzCigólnie b:}g-ait:>po bitwie puid Białą Górą. Jezu~C'i bl.l'dowal.j
wtedy S1lO!pkijuż z o<gnJlmnym l'o'Zima'ohem, z barrio.kJwym pr,z,epy'chem, a w ślad
za nl)ffili rów.nież cys-temi i f,ranCiisZikaln,ie ró.Ż'I1ych odm!:,an. W ciCVg;uXVII wieku
!'Ozpu'Wsz.echnił się już, tera'z 'hez Wijęk.;.zY'~ihprzes'ZikÓid, zWY~'ZJa'jbl.l'dolwania SlZoOI;:Jek
:13 całym Śląsku. Po'w.'it:lją wtedy przy k,:}ścitoŁach ~la:sztmnyC'h a rówl1li,eź fa,rny,ch
os~:bne ibra'C'twa św. IZY1dcom (l<rdo:ria.na) zOI~c.w:iąz:a:ne dJOIpi.eki
n"d jasełk.ami.
ZaŁo,życc:i,elemich był p02iho:dząey z Opcila pol:ilkii jezuita Jan P,csmuT:ny. Do bradwa
na,leżeJ:i z'wykle Cihlo/;:Ji'Z dko!Joiocz.ny'c:h
wsi. Były orne niekiedy haridz·o lic.zne. W K~odZIku na pJ"zykb'd liozyło birarClt'WJwr,. 173:2 aż olkoł:o dwa tys,ją'ce iczłQ!IlkÓ'w.
Sz~pki były w owyc,h c'z01\Sach kiO'!'T1IPQ1zy.cjallui
fiLgiIlralnYimi, kń:óTe us:tawiatn~
przed .głównym oł'la/!'.zem w ukłaldZiie piętl'uwym na s,pecjalnie z.oudQ'Wa.ny-ch o7)dobnycih .I'US'zitJotwaniaoh(pegma), si'ęgający:clh rui,eTaz,do s;!c1e,pienia prezbditer;,um. S1yil.-ow'J
były one dOlPasowane dJ wnęitJTza ki:J,ś.clioła.BY'wało, że zmien'iano na n;ilch k,OiITIIPO"
zycje, te:matY'CtZI::li,eodjp()1wi·eidIlJied..> posZ'ozególny;c'h faz roku kOiŚC'iel:negJozjeg':.
świętami - jak ZW1ias'1:'CJlWarue,
B~że Nalfoclz,etnie, TlI'zeCohKról,i itd.., przeidsilaw:j,ając
�314
Recenzje,
prZ!eglądy
wydawnict,u;
czasopism
nie ty:U<;lOcykl bo2;OUla:roidz.efi'10wy,ale też ~all>V13.rY'j:s;kl,
a naw el c.alegll rnku Iw'ś·ai:eLn€g'O..'Dakie jaJkiby już S1t6łe rusztowan!.a s:t.aiWU'HlIO
cor·a·z częśah~j IXzy bc){;,znym
oJłt.aJrZiU
my w kaipli:cadh, by niiJezai3ła.ni:nły ołtarza gló·N.nego.
łiigury
tych S:ZOipek ezy Bożych Gnobów były w ciobi.e ro,z\\<1imętJegt)0ar,oku
pełl1Jo'jJIl<lstycZiIle,aiek,iedy ubnall1e w kosz.t,c!W:ne s'zaty, ~wła~,wZJ le, które miały
tYlI,ko glowy i człOlrtkii wyr,z,eźibi1one z drew,Dia ozy uformowane
z k';JI\oIIO'waneg',
wosku. Później, głównie z:alś w XVUI wi'ekiu za:;ląplły joe pOISltaC'icwy:cinane konturowo;
.ma[rQIwane, us1loa:wi'ane w kra'j'Oib1ra,zG'wymHe kul:i:sowyun, mwl,c-wanyml i,lu,zj.oni,sltyciZnie. 11wÓoraamiitycih fa,gur i całY'ch kompozycji! b)~wali .n~('<rz.adk,(),bwm artyśei - jak M. W'itLlunaJnm,j,ak uczmQl\v'ie A. dei p'r;zza - C. D. Asam i bricl,t Ch. T'dlJ.S'ch
z zaik()lllluj'elZJUi:tó'W,
c'zy też w styilu T,aUJslahama,lująJcy jezuita o. Jan K.ubeń.
l'I'eJ11Juw,31pamiał.emu I1C,ZJ\{'wj;towis;)cplmntwa
położyły wnet kres woj'ny śląsikJie",z.aJjęc.ie!lcraju p.rzlez F.ryderyka II, da.lej pozwią.zanie z'lkc.rbU je.z.u:Llaw, w·l'es.zcia.
l'aJqjIOlna'l'LsltY'c:z;ne
prąidy do'by Oświ€lclenLa, tr.aktująoe
swpk;i jalw wypoSoaienie k,ościolólW w niernailJż,e dzi:ecinJnie naiwne ul"ząJdz,enia, a 'to spmvod:;walo.
ż·Q biskupi
wyoo:waili zalk:arzy lLrządzaJlie s'ZJOipek w 'kJościole. zwl:a6·zcza t,,:kiClh. kJtóre miały
jakie.ś urządzenia dG!daltJkowejalk StPlLSiZclzaJlIie
a'n:iol·ów na'd staj.enką z l.J;twO,1'U
w stropie kO)ŚC!i'olai tym pOldoolbine,rUiahowe efelklty n~,tluTY lea tral:nej. Wte.dy tl :izl.)pkl.
do który'C'll wi'erni plr,zyw)"kll, zaczęto u,sitawiać na Boże Narodzeni,e w doma'c'h
i to ni,e tYillko ka'toll1iJcJk!ic!h,
ale też pl'OIte&t!alnckioh. WY'kr>nywa1:i je na zamĆlwjeIl11,~
artyśd
do,tąd pr.aclUją'cy ella ,kooc,iołĆiw czy też wYl.;';J'eajaLLzowani sZOlp,kan.e spo.środ
n.iektóryJah I"zemieś!Jn[ków. NajC'zęś·Qioedjednak k,ons.t:nUJow:anoje w dc,;nu sam~u
na
wliaiS!llYuży!tek, w czym celowa:l!i gÓlI1l11iicy
i tka'C'z'e. Wprowadzv ..Lli oni zwykle do
kra)j,obuazu dta:azJające~o s'ZJoPlkęze Świ~ą R'UJdzi,ną :;.c'eny z życi<! c-o.dzlienncgo i zao,pa'tiry;watLiS'Z~i
w mec.haJ];i'zmy Wlp.r,awia1j·ącepO.:;ltaci.epr·zy w3·rs.zt~ta'cih w ru.ch,
a l1iaIW€'tporus'zają'ce ·Uirządrz.entia w kClpaliniacih itp. T'ego rodzaju szopki poj.:.l'Woiały
się 1leiż'W miejsIcech odpUSltOlW·YCih.,
jaik znana i do) d1zi,ś czynna szopk.a w Wam.bierzyca'CIh, s<koru;:tl1uomvaJnaokolio Hł32 r. przoz zn.ane@o ,;,z"pkarza LOn:giJllusa W:itL'g.a
i r,olLblwdowa'n~prnez jleg,o syna Hell1lT1airm.
W XIX wi,ekl.l siPI'zyjaŁo sZJolpkarstwu ;domowemu
rc'm:.lintY'czne rozllliłuwall~ie Się
szopek l.lłalt'wm1o leż
pcij,a'WlkHlJ:,e
si'ę na ryn:k!u H:I1kus:zy drukiClw:JJly'ch teC'hnlką!i,tografli'c-z,ną .~ post aCiiami
s'lJOl]JlkQlwy'rnIi..
Nalepiano
je na tekturę
czy deseczki, kOlfltUiwwo wyl'lna.no i C.zęS't,O
kO[.Oi!'l(JIW"dlno..
Talk przy'g;O!tO'WalOte
fiJ~Ulry w:~tawua.n:o w O!s:zlk!loneskrzy'niki z odpowieiCI:nilio'Z"a:k!OQ'TlJpcU1loJwa:nyim
nem kra}obr'a:m"""'ym.. SZJop:kii te wUeszaln'o na ścianach
lub u:s'ta,w.iJamow ŚlWięty.m ką'Clie, a C'zęslo Wy:slta'Wlil31lio
w ,ok:r1i,e,by mogły być podziwia!l1.e prrz;ez pl"z£CihoidJnió'W.D.la \VY'pOis-a!Żem!i:a
takich Sl·opek w fLgury k1.l9o'Wano
też na>dia1 w miejscach
pą;f;nj,czyclh, ~cZJe:gól!Ilie 'W Kr.al·ik,a·ch po str-onuc cze.s.kiej,
maoo'W'o tam wyoiJn:atne pCIS'taoile świętych,
a późP..i,ej też odpo:witednie f'abryc·zne
f;j.g;u:rlkii
.. W XIX wileiJru l"O'Z~~'zec'hII1H s,ję w kręga'c,h pI'o1iestaackioh ,zwyc'Z,aj UlS,1iaWlhll1iia na Boże N:a['otdzen.ie piętnawyoh
ś,wieCtzmików, zwa:ny'c-h pLIamidami, częs,to
z posltaciiaml plr.z!ej~ymi z k,atol.i:ok!kh sZQpek.
w llUldDlwoś'cii blie'de.I1mei'er,o:ws,ki trYlb żY'oia. Wy,kl.mywanie
z,wyc'zaj :budow","nJia s:ZiQPelkIzaonilkał ,jednak już po,c; ,ooniec XIX ,wil,ku. Ale
ul-aJl!otwalo go powszechIIle w EUl'Oipie na przełomie XIX i XX wieku ?:a,inleres'owan!le fOIdJZ,iJrną
sZJtuką i :t:raodY'C'j·ą
Wldi()JWą,w śbd za tym OldpowiedJni.e uki,erunikowa!lie
,;,z;kół rzemliQsł 'aJr:tysltYCZJnY'l'ih,
ja.k pClWStał,etj w r. 1902 w CiepLi,cówh ,;,ZJkołysnycerskiej. Jej wpływ na pcmo'wllle oŹy'Wieni:e s.zqpka.rst\Wl 'na Slą\Siku za.znaczył s~ę sz-czeeólil1JDew p1i'ffi"WiStzyc:h
latach okJr8SIU międzywoj'ennego.
Urządzano wtedy 'nalWct wyi'taWY s~oopeI'''''w tym również mu'~eail.nY'ch Oikazó-w, jak w lćlltach 192'7/28 i 1930131
�Hecenzje,
prZ'e.glqdy
wydawnictw
i
czasoptsm
315
w znanej l tradycj.i s-z.o,pk,a,rskiej Nowej S::;.li. K.res tym l.ah'lIte:res·o'wail1:i·G'IJ11
zdaniem
autor.] położył hiLlery:z,m.
Tak w najogóh1ii.ejs:zym skróCILepI'Zedi:taw;'31ją s.ię dz"eje s?Jqpka,rstwra na Śląsku
l>maWli,a'nep.I1zerz.
Lauro drobliazgolWo w posz,ClZ·etgó~nyc'h
reg~()I:1a;(jh,mias,ta'ch i w,siach.
gidzie d[)mi:IIc~wał przed r. l:94i5 żYlwi-ołniemieciki. W tym Cigóln)1m obTalZiiewYlrÓri.nia
się zda/niem au'tl(),l"awy,raźnie p:;h.l!dniiOwa i ws:dhc:d::lhI część Sląs!ka, s,z,cZJegóIJ1lic
z-a,ś
prowobr.heiny Slą'sk OpOIls,!<.ia;ż po KJliUJczibork,do I wojny sWl.atciwej przeważ,n.le
polski, a w ni:elktÓ'ryc,h rejO'naClh, j:ak pnzyZlnaj'e aute'!', rui'comal WyłąU2:Dlic po,lsk~.
Na tyc,h terena,ch lm>aj!dujet,o swój WY'ro,zw .s,amej ,nazwie s'1;'()pik:i
- jak bet!ejemk<ł,
belLlehem:ka, betlemika, betlej-o., be,tJej,ka, żłobek, 9tajeruk.<.l - tak w okollky Rac:i·bCiiza i KIQźh, a gl'Dltk'el,bet!eIm, be~l!eja, beHpjlka, sta,jc:n:ka, ż!':Jr'J:ekSIZ,OiPka,s.wpicc,
dom-e:k, z.wo:nek, kast'lli, tRlgH'cz -- na pr:awobrzeŻlnym ŚląsIku Gid Go(>załkowU.c al
po KlucZ/bark. Os'btrIi'e dw,i,e n<I'Z!wyzwiązane są wyraźni,e ,z Siz-oplkami wYPCS<1'ŹOnymi w rLlJchome fi,g;urki ku:kiełkowe "typu kra,k;O'w.sbeg,o" j'.lU<;joe ok,reśld La,nz,
obl!lO's:wne pTZel. k(JIl·ędC'JikówpD denna'cih z życzer:liami i ś,pi'€IwJJą'cyc'h .ko~ędy, Autol'
stwierdza,
że to chodz·en:ie zs<z-opką j.est tam Sit'ł.rą tra,clY'c.ją, d ż,e gwałtownl
induSibriaLizacjia dokc,aaln,a w clią@u XIX w:teku nie zahamqw:lła
tego ;:;z,opkar,sitwCl
na pr,zemy.słowym GÓl1nYlm SląskJu, na,zywa ,,:małYlm cudem". Trzeba jedJna,k zazillł'czyć, ż,e lud:J'we bożonan;dzenio'we
obtnoiŚne sZOJpki nie są j,adY'ny!m pmzejawem
jas-ełk;owy,ch zwyc:.mjÓlw, bo w Imk1i'o.łaiC!htriVia naidal usta.wi.<l:niie SlZOl;J.ek,
a s'wz,cgóln;ie w tym upodobani,e wyikaJz'ują fra/fl'crs.ikaJnie,k:iórzy
labudo.wują
czę'>to cale
prezbiteri,UJm !<'l'nj·(Jlbr.az-awymikO'mp(),Zy'Oj.a,mire stajenką
i t l'laid)1cyjnyuTl
i pc:sIVaiCiannli.
na'j.chętniej wicLkof'LguI'tClw);mli.Autm jes1t t,cz świadc:m f.a:kitu, że OIsli,e
dleilc y (L b,
ziem w,s'chod!n;i.ch i Rots:kii cen,tlraLnej 110:ZPOWSlielClhniLi
ter,az lwy.ozaj chc~d'leni"l
z szopką i gw.iazdą ;na wi,elu rej-olOa·ch Qldzys/kaneg-o ŚląS.ko<l.
W mia;rę ob'iektywDe ()mów,j'eniJe prnejtawów polski·ego chrzę-dc,wego Siz,opkar.'itwd
na Górnym Śląsiku, zawa'nte w oslatni'ch rozdzi'alac.h, na'L1eĆ:.ho.walfiej'€Is,t nawet
pewną :sympatią wla,ściwą dla baidaicha, który z prZJedmi'otelm swyC!h d8dek:ań z\v!iąza·ny j.es,t c)s'obisltymi OdC:Z.Ui8'iami
i wrażC<Diiam.iz lat mł-8,dośaL Mało t,e~o - aJutm
wy,rażnie podikreŚ'la, że j'ed:nost'!'onn:e tmlktowanLe ZJagadnie!"Jiai opiiero:ni'e Isię l.i tyTki)
na b<lJda'lliirach
niemi·ec.k:i!ch j€!sitme<Cizanłę·dną, bo szopk,j,J;st wo 'j'a:k'O.ZJjaJWl:I:oJko
Ikul'tU;I'()we wy;:ięjpująoe zwh\ls.~~'za w dobie balr.cikiuJ1la ZJn'aJCZirly,c:h
ch~z;,l>Da-ohEUlr:e:py, od
PirenejoÓ'w aż w głąb kirajÓJw fUIS.k,i'c'h,z~'Sbu.gui'e na· to, by bylo prze.d"tawio'm~
obdektywnie z uW!z,g.lędniend·mn wyni!ków badań ws'zy;>tkJc.h za'i,n:t,eTes'O'Wa'ny<:'h
.n:iun
nafCIdów, o i:le zaś chodZJi o Ślą,slko,to z uWZJgJlędniep.:i,empulbliika'c'ji polskich i cz,et>kich. Ze aU'to'r tę' rosrd,dę stosował, o tym śwlLaidczą pgyjpisy, w ~tórY'{.'h c.zęs.1:o
powolul.ie się 00 G'dl1iOlŚną1i'teraturę przedimiOitiu, w t)lm ró!\VTI'Le:2:
nanajIll!8\VS1Z2
publi~acj'e po:ls:ki,e.,j<'IJkna arrtyku l Z, Sta's7-czak (mylnie St.al~c'lZak) w "Zels-ly,ta:;m
Etnoglra,f:klmyc'h" t. l, 19·64, omawiający
In, in, ohod"z€.l1iie'Z s:w:piką w Kk~dzik,iern.
czy H. Wes'olowski'ej o "Święcie G01dów we Wsi dc:llllOśląskiej (W,roiCław 11970),
.
Mimo tak dobi~tnie podlki1 eśl'a'nejpot.l'lielby obii'ektywiZ!lnu badawc.z:C;g,oruLelliSltr.zegl
się i'edlliak <lJut'OIf,p,rZJemocż.negowpływu tendency.j;neg,o na:św.iJetl~nia w niemien..:kiej
Literaturze fakJtów kuJtul'oCIWyah na e1;,rukznyc'ł: pols:lQo-11Jie.miec:bahOibsz..:.u<l'cih
sty,]wwych, I ta'k La~n;z.,.który z,agaJooiemaa meryt-oryozne U'S1iłuje w pos:z'~egóJnyrc.h rejonach przedstaw,iać na tle hi!st'Oifyczno-ku!'buro,lnYlln i g-ol5'porda.nc'zym,operno e niieraz
pojęoi'a,mi i tw.i,er.dzenimni znalIly:mi nam d:o:bmze z tego wła'śnie ni!eobie!J{Jtywne'gn
ma,ga'zynu naukowego na5izydh z,a·dhodnLC!hsą&ia,dów. Pi,s:ze na pr;zylkła'd, ź,e Bes.k1ild
Śląski zasie.dlany 'został w XVI wieku prz'ez tny różne llIidy: SIą.za,k6w (5.c.'hlon~aken), P:[J1Clikówi pnzyibyłych z,e wschodu Wa l:ac.hów. OlTh'1iw.i.ają'C
wSClhodn:ią granikę
1
�316
Recenzje,
prz2g!qdy
wydawnictw
i czasopism
Sląs·ka s't;wj'elfodz:a,że niLe'pokrywa si'E; DIna z czę&to zmienną .grani'cą jE;zyk'(1wą. lecz.
,za:k.TeŚllapOrwls\ały w dOlbie śneckljo W1ieezr.ej ~J1Ionizacji pewli,en o~lsza,r kultur,owy
,(K:u1t,ulr,raum),ktĆ'ry po II W:.jIClt1e
św.ia~owej zestal zni3'z~wI]lY, CI k.tÓ1ryd).IE'ko pr:ueIkcaczał p0iliitYfCiZl:1ą
gTalf1Jlic'ęŚ'!Wika obejlITllUJją:c~ĆIWiili>e'L
języ,~oiWo ślą:sik'i Krolków.
Twier,d:li też, że kiedy w XVI wLekJu pOIjawił się z p':)!llJdnia 7.wYlCZnjus,law:ialaid
szopek, to Iew,Jibir:zeimy Śląsk by'l j'U,~ kUl:,turowo Dli'emi.e'ckd,chQĆ języ1kowo je'.9?Jcz<'
~nlslk,i (s. 2). O ifl'e za,ś chodzi o Z.iemię Kłodz:ką, to aulor z nacr"sk,i'El:np-'Cl,'ueś,\a.
cle nJ1gdy do PoII"k:i nie nalleż,ala i nie m,o,ż,na j,ej .z·~licza(: do pol:sk'j-~ląs"deg() O"JSZaTU
Wlc'Z,eimeg,ośr,ednli'o,wi'Bcza(s. 2 i lil9).
M:)żna z;'o?Jumrieć,że LaJlz.Jwi brudno się wyzwolić z utnwaloll1yeh przez h,i"tCIroi·o6raj'iięnLemiecką za.pa:t:rywań na dz'eje Śląsrka i jego stu'sunki !uocirJJ{)Iś'coi()'we.,
l'hocby
o:"e poz'orstawaly w s,p,r.ZJeczno,śc,iz wiadomy.:ni :nu faktami.
Prrec:i,eż /S,I'I11 Lan'z
stw,ierdza, ż,e tam, g;dz.i.eprz.etrwala poib,ikość, wykaiZujo·:,ona ścisłe zwią:z.ki w ob.rzędOlwośc'i z cały1m poili.5łk:m()bs'~a,Pe'ffietniJCznym. Jeżeli, pJwt3'rz.1m, można zruz'll'mi,eć,
że aJllitor mim'o jegra zaS!1.rzeż,eń palrzy na dz'iejoe Ś!ąs:ka przez pryzmat naul{i niemieckliej, bo tatki obraoz utrwa,IJił mu s,i~ w śWiad:;mości, to j.edn.a.k tl"udn,o pnejś-:do pQlrządlm dZlienn.eg'O n:.,d faikte:n, że aubo'j mów~i o ludn:;,ści nierrrJi€ckie,j, która
uc:i'ekla p:'zed zJOJLiżaoą'cąsi'ę a,rmfią raJooiecką czy też z.Q.'>tab przesied!o;,u,
j;.rk:)
{' Hu,(kiaoh wypę.dJz·cnyc'h. Powt.arZ3. to oilce ślClrl1e pTZy każ,dej okazj.i n.l·i.ręt.nie,
n',,;we't w ba.l6c'h pr.zypadkaDh, gdy Niemcy na w~a's"·e życzen;ie wyjerŻdż.l,li, jak
RilikJe, os,t,atni dy.rektor Sizk:oly snycrers:bej w CiepJi.cacl: (s. 1112),czy jak r;;iClzi:na
Wa'chsmannów,
która o'P'u,ścliła Ślą5lk du~er,o w r. 1958. Teg,o okre.ŚJenla autor
używa w,ięt: &Wli';1:d:J·:nie.
R'a:z tylkG, praWldOi;lOdcohnie pT,zez prz.e:;,c1Zen:i,e,mówi na
s. l4!1 'O "Uoc.iec:z.oei wypędzeniu
(F1!IU'Clhlt
urud Vertl'eiibung) l'llidnoŚ{:,ini·Clll'~eck;i'ej.
Te Zlgr.zytliw,e n.aleciak~ś'ci w poiWaż,nej publi,kacji mQgą zrnić
pl)ls.k'i'e~o czytelTlJilm i Zln:iec.hęcić go do zapcznanioa s.ię z godnym uwagi dZiicłem L,lJlza, stanowiącym lPierwLSząplró:bę cał'O,śc'LOIWe\g,O
u,j~c'ia hlIS't'ol'.LiSlz::(J,karstwa n;.r Ślą,ku. A szk,odl, bo jes't to rZJe.c,zPQpr'uedzonra pracą i'ście henedy1k!tyńską w wyłuskiwaniu
z rożny'ch poś'redn'Jch żródeł llIaddr,~bniejszYiah nl wet inf'o.rmacjri o przedmio'c.;e badań.
Dla LarnZJalm'ŻJdataka inf'011macjra je,s;t cenna, a.le nie tylko z uwag'; al mentum
zagaldr.:1erJJi'a,lecz rÓwllli.e,:żz chęci pr'zypo.:n.inal1lia "wypęodw:llYlm" zi~mkomdz;e;jów
(}joczyźnLanyc:h mikrorreg:i'JinÓW, a nawet dizi'ejów poszczegó!,nyoh r·cdzin ; mob oraz
k'h dals'zy1ch losów pJ wyj,eźdzue ze ŚląSIka. Oka:i\ję do tego daje mu srdma lwnSitI'UlkicjapTa'cy, kitóra,s k~a:da s,ię jalklby z oo!p'ls.a'D)"ohna k''lJnwie SI?JY~kI<lJ11g,twa
dz;iejów
'OIWycihrnikmregi'onów
z ten:1enoją, alby najdrobni'ejs,w
nawet fa:kty nie p:lszly
w Wipomnlieni,e, ktÓire ś'WiaJdozyć mogą o aktywno50i kJun:uraJnej Niemców na Sląsku.
L"1!Il<lrzecz że wy'd.:rby!te iPI1zez L311= fakty wzbogacają
wilst(JJiony sposób llilSZ"!
wiedzę o t)"c>h re~imw.c.h. Sl}c.zegÓiI'll'ieinteresująco
prz.edsl<l!wionl je.~t pr,zez Lanw
lSp-r,awa eksiPatnsdi j·eZJuitów na ŚląsL~. idl działalność misyjno-pw.pa:gand"wil,
,w wtórej s'?Jopka odg,rywaia n;'erpośJ.ec!:.'l;iąrol~ jaka narzędzie
rehgijlleg.;) oddJzi:alywani,:J,
Wli-zu
alne.go, nasY~()Inego tak cJha.mkterystyczny:mi ef,ekLami ban,kc'weg,u obl·u.wwaDlia
'i która za,chęe:ał'a m'e za,kJo:llyj,a'k potężnych krzeszowskic,h cyster,só.w do po:do:Jnego
dZiiała:r:,i.a. Ta nurpuły lllld:>w-a f.(JInma pr.zekazywania
treści religj'jnych ?Jna~,dowała
'uznalIlie, bo hafi,ala w upadobania
szerokich rzesz wiern)'1ch. DZ'lęki tem'll weszla
do ~u1,tU'ry lUJdowe:j jakJ trwałysikłaodnik
obrzędowości dm·ocznej i z nią związanej
~WÓI1C'zoścli
a.rty,g;tY'C'?Jn~j,
plLYlhierającej jednak w kręgach niem:ie",ki'c.h w p;"zewdżająCoeD mierze cha'ra'kter madrs'"ork'QW1ania,·czY'm z.asadniczo różni ~ię od po·lskiego SZ(JIPkarmwa ludowego.
Stanisiaw
Blaszt:zyk
�Recenzje,
przeglądy
Andrzej Zaki,
Uwagi
o archeologii
19713/1'9811,
s. 2~1 - 253, i L, sum.
wydawnictw
317
i czasoptsm
Wyspy
Wi::lkanocnei.
"SympCisiones",
I
A. Żct'k,i, znalny W',!:,.k-'d!'Clbada!cz Warwellu ~rn. ilLl,cisltartiniilO
ArcheologiJ
Wawelu,
,.Z ot,chLwi wi~:ków", XLIII, 1977, s. 21t9- 251; Jak ros/D wzgór.ze, tamże, s. 252- 255), Kr;'ko,wa (por. Pcczątki
Krakowa,
Kraków 195,5) i Małop(~l.ski (ArcheologiI
:viałopol,ski
wczesnośredniowiecznej,
Ossohneum
1 974), amheolGgii gór (Archeclogi'7
wir i probtemy
arch2(logżi
karpackiej,
"AJCIt'aA,I1clha'eok:,g!i'c,a
CaTpa't:hica", IV, l\9!52,
s 5 - 7'5) - Ka.rpa!. (::YlT. m. l:n. Burgen
der Lausitcer
K'ultur
in der poLmschell.
Karpaten,
Sym,posium 7:U Prablemen
dell' jUl1igier,en Ha],I,s,iaibtzei,t in MitteleUl1C,pJ,
Brati,lava
1974, ,s. 5<)1- 5-04) l Andów CP'OIr.ArqueoLoQia de las montanas y algunog
fenomenas de as'entamiento
en los Andes pernanos,
LOlrtldon 119'77;Ayangay, Polskie>
odkrycia
archeolog-iczne
w Peru,
Lond:;nn 19713), jak<} pi'el'wszy pOll.~ki a'llcheck;lg
podjął w roku 1973, nu za;P11C1s:zenieS. A. Rapu, ki1erown'ika 011~a!I1izując,=go s'ię
Muzeum AIL'cheo,log'icz'''e,g,(),badaniG 2Irclhecl!'o!61ic'zJnlc
na terEmi,e wyls'py W:i,elkanolctnej
Z pogralnictz,a a,r'cihe:Jk,,gii polska lilteratu'ra cidno\,,;'wuje jedy:f',i'e dc!tycihczas pr,a.c;:
A. L. Godlewsiki,ee"') (Charakterystyka
antropologiczna
dawnych
mieszkańców
Wyspy
WieLkanocnej,
"P,ze~ląd
AiT:ltrqpal,clgiiclzny",20, 1<954,,;. 105- :li2Jfi).AlutOlf s)'lgnail'izmoc
uwagi na temat chr()ll1CnlC',Ii,i
i ferm na:jdalwni1ej,s.zego (),sla.dn:iclwa WYE;PY,p!'Jlc:he:dJz.enia kultury
i j-ej c:iągLścli, cme'lit.arzysk i PrzYlPus:zc:z.al'llyclh obiektów
Oibr01l1Jnyc!h
ora,z za,glafdinie-ilkOiDiSle'l·watolr,,'kiic'h.
Zwraca przy ty:m u'walgę aa ibez,s,po,nne za:słu,gi
Ekspedych
Nc)["weiS:k:iejT. Hcy.erdaihla, k'tÓ'i'a pilerwsza p1od}ęła tu wy'k'CJlpa>1iskcl
("Pozna,j Swi~,L", IV, 1i9'55, Nr 7, s. 44) i s!~wor1Zyła pC1ds.t.awy dilG da,Lszych biadalI
nad hi.itrJri<.j na,::dawnie;sze~o
Cisad:n;dwa Wy"'py. A. Ża':)"i_rJJi!ejesit jednalk ZlW1cdenniklem hip~j,ezy bez,poś,wdn:icih ()c1c1zLllywail ludności
paluldnioW1o-ameryk.dlsikiej,
sa. andyjskiej
(d':dat'kuwego
p!lwarcila jege> al1gumentów ,poda:j:e w nieznamym mu
jeszcze artYlkule D. R. Yesner, Martime
Hunter-Gatherers:
EcoLogy and Prehistory.,
.,Curent An'~h,rop-ok"gy", 21, 119:80,s. 727 - 750), stojąc na grunoie PÓh-:lclcno-'ws'Clhodniego rodowodu mi'c:3zkarllc6w Pollinezj,i i alll.[,cIIliClmiic.zr~-ego
fIOIZWQ:~,U
ku:1>tury WySiPy
W:ie.l.k.c1rNJ1Cnej
w szero!ki.m kręglU dawnych
k'ultUlr Ocea:ni:i. O:lbartc!C'zmieprzyszłe
da,bolwatnia metold'l CH wykażą, czy nalj,sitar:slziakJl.vJtUIl1a
dckarŁa na WYlspę z pół!I1~lcJ1ego-w"c.flodu z MGirkiizów, C'zy z,e wsclhCidu z '[:cllJ:g;a pr:zez Wy;;py Towa,rzy:3twa. lub Pirtoairn.
1
Jan
Gurba
Atlas języka i kultnry
Ludowej WieLkopoLski, pSid I'eda,kJcją ZlerlJ(;,~aSoIhi'era.js'lmego i Józefa BurSlzjty, t. I: Gospodars,two
domowe
pożJ.fwieni,e, cz, l. M1a:py 1- I:l6
i 9 map IXJmQl(Jr,i:szych;oz. 2. Vls:tęp do oałośui - WY'k:<LZY
l komentarze
do malP
1 -11'5, ss. 172; t. II: Człowiek
przyroda,
cz. 1. Ma'py LIliO -,2'35; cz. 2, Wy.kazy
i komelllta,r,LJede> map l!l6 - 2:),5, ss'. li4l1,Wir,odaw----4Wmi.izawa-Kira~ów--·Gidańsk,
Wydawnilotwo PAN 1979.
diwoma laty zoslały w)'ldane dwa pi'erws~e tomy AtiaJu. języka i ku1t-ury
Postępujący
z'a,nltk gw,alI' .i t,l'adycyjlnydhellCHnentów
k'u,l,tury
WielkOlpo,l,slk'isprawił, iż opra'c,qwani'e atJ,asu 'lego regionu "tall) stię isrt'otną pSltnzebą
IKYZ'llańl"kiie:g.o
śroldO'wisika naukoweg,o. Malt,eI1iały dotyczące Wie~.kopo'lski. klar,e zostały zawarte w Polskim atlas:ie etnograficznym
jctk l Malym atlasie gwar polskich.
Przed
ludowej
WieLkopoLski.
�R.ec(''rlzje,
318
przeglą.dy
nne s.aty,slfakcijm1lOrwaly badaczy
du na ogranicrlOny
6ÓW. które
i cza.wpism
r'egi,onaJ1nrejkuj,tu.ry
i języ;ka
zl'likr.es tematyrC'.zmy i .nader rzadką
Z06\tały uiki€lnunlkorwan,e na
SZ€?'Slzym tile ogÓilnotpo1sk'im lub
ludowej
wydawnictw
Wielkopolski
problemy
n:awet
s:1all1.>OI\V,i
witem
bard~iej
ogólne.
ogó1'no•••
lowiańsrk;im.
stl'ClZegol!ną pozycję
>grafiili, ze ~ZJg'lę;du nra Sjpeicyt£ilclzlną,kJoln~IKiię
WielkJopols,kJi ze wzglę-
sia1tkę pun,k·tów badanych
aHa-
rozpa1'rywa.ne
Atlas
języka
na
i kUltlLTU
w cIior·oIbkJup:~),ls.kiej karlo-
(JIpra'ClOlWanliaIiI1Itegrallne uj:mOlW.all1'ie
zjawrisikkJu!'tulr,owycih
s:kloln:iło twórcÓ1W a,tilasu do połączenio
wysilików
baiclawcz)"ch
dwóch
dy:scYlpll.in. trj'" e.t;nogcr'aiii i diiaJeklt()ilolgili. Niewą.t:pl iwie wykor,zystano
z teg'l)
lZaikre6'1.1u,dane p!fóby
nau!ki
altla;sówregi·Q1J1a'lny1Ci!l
frmncuskliJej, j,akJie mal,azły
J.
(ijJlaT.:
Bedna,rski,
Etnologia
58' - ro, przY'pis 26)
~elspół bardaj\M~'zy do P;rIł'C 'r1<J,daUa~em.
j';,.
jlUiŻ onganiwlwa:ny
iJ.
Buf'S!zJty" r,eclJa!k't!O!rów
wyicliawnilc:t'wa. W skład
lrarta,cih 60-t~ch,
terenOlWYlCih jrak ~opJ'a'c()iwania
bad.o.!l
czyk,
w
który
był
Anclir:zej
w reaolhecjj
"llUd".
Imap
zffip~lu,
weszli
Z.
który
1977.
Monika
S"1:anrisław BlaszDamuta
Gruc'hmail1,owa,
rSkroClZyrlas-StawiSiko ,i Z)'Iglmu""1 Zagór;s'ki.
f{)kiu.
Sc;ibliera'i'skireg.o
po·d,jął się :n~alizac<j;i
z e~.nogro,fów:
Bre'liC'Z, B.oJesław JaIDIUI,oz.ki.rewi:oz.
Bo:gusłu,w Li:nette.
Honora,t'a
lknnycih
t. lH:
Zf\9tdł 'WtWiCI1d'Zomy w 1970
pard !kierow'llrictwem
Glf'ze;grQl1zSka~'S:kii. DjaJeki(J.J.OIgÓ!wreprez,entOwali:
wak,
wymz
francuska,
P€'nJkala.
HE"nryk No-
Do współopracy7...aprOSZ()I!1'1
rÓWll1Jteżhil:'ltoryków
z I,D/;1ylutu Hil:'lt,oriri DAM, iktórzy z,apewni.li obiektyWne
prze<'l,ankii dla interpr.-€'ta-c,ji układóW greagrafic.znyl~'Ih w zakresie
zjawisk
!kUllltu'rowy,ch
l
językowych,
w po;sir:tc,i :pTzY'grOitOlW'anychmalp pQtll1orc,IJIiczyol'1h.
&><aliz.owa':l;e w art-Ias-ie
;pIl'ailly Iba,dawcze obyły rÓ'\V;n:i€'żlkolnsu:l'IJowane z Ins,tytru.tl'l:n
Kaf\edrąEt'Ilogmlfili
sikieg'o Towanzys'twa
w
F irl'0l1.0gli
i P{)'!sikiej
UcĄjM, KQm1'S'ją Języilooiznawc..'zą i Kć),misją
PII1Zy!jaciiół Nauk
()rr<l:Z Klo,misją
Slawi,styrez,ną
OddZJi;lł'U PAN
BoznaIJI~u. AitJlras J'iJnaITIs'ował WY1dział l<JU!:tury 'I S:r.tulki Unędu
w P()marni'U" istoltn:e;j .pomocy
kiewlic-za w PoznGnilll.
T,am pierwszy
'115 map
w tym
'zakresie
urd:z'iel'ił równlież
G.Hasu 6ikł-a-dra się 'zdwó{:'h
UAM.
Etnog;railieliT1ą Poz:nańWojewódzkiego
Uiniwers)~tet
rciZęŚ>c.i;p1envH7..ej, k.tóra
A. Mic(~':Jejimuje
al!1al'itYClZll1Y1(·h-~tnog;raficmY'c..ih
;j di·a~e:kt.()lh)giCrznych,az:ę.k:i odrugJvej,rte~sl{)fwej
'za!Wlieradąerej ws't.ęp, Imóry
IprozY1llQsi,omÓWi'Elnie wtOiŻel1 metodycznych
doltYCZą,cy2h
kryteriów
doibor·\.J l~r;'a!tikiipunkiów
ba clia'nyc'h. 'klwes1tionalriusza oraz wykorzyst':vnych
techn.i,k ikar1og;rafi,('lzny.c:h. a loakJże ins!truk,~~ję red;]'kcyj'~
:i rkomenim-z.e .do map zaW.aTtyC,h w tom'ie.
T,nm dr.u'g-: za!W!ier.a rko,!ejnych
c·e diarJ.ek'to.lo,gioznelj If.:'r;l'Z odr~b'ny
zest.awu p~tań
częśc:i atlasu.
l
tekst
'1'119 tTI1IOlp
a,oo.l'iitY{.'ZJn~c~h
() lem·aty-
skbdraiją.cy
"ię
z koOlment"rza ,reidaikć:yjn'e.gn
k'wes,Vj,oI!l<l.niu,3'Zkl
UWZJ~ędrni':JnYldh na ma.pa'Ch zamieszcw!D)"coh w tej
CeJlem twórco\\'
a,tlasu,
jak
podają
reda-kt.d,rzy.
jest
wykaza,nic
sip('~'yfik:i p:'o-
o.lemów jęz)"k\l:
rkt1I'Jtury bada'niego r'egiQ!''U W'ielkop[~Is<ki. Tak ambritnie naSG·eś!'lpe
za,dra;n;i'apróbo,wMUJ ,!'€>ail!rww<Jć:polpnzez .integra0ję ba:dań dia.l,ekkrlog,i'czny.e.h i e.1J1{)gJraficzny'oh, 'Pa'oJWadrzJ:J'!lO
więc, ws:pÓJInJi.es'k.are'!owall1e, hada.nlia podejmowane
rówIl1(Kześnrie 'przez przeld'sta,w!cliei,i e·t.n'~g.ra.fii i językomaws,lwa.,
Do zadm'! c~rnoQgraiów
na'l:eialo
Izja.w,isk
desyg;naoow
nych,
,s'P'o.r'zą,dizranrlemrap prrzeidstawirającyc'h
,klui'iurowY'dh.
.z
,kalei
dialokto,l·odzy
zróżnicowanie
I roz.!11'ie,zcze:ni'.~
ś,ledzi;~i ,i anulilJowa:li
nazwy
tyehie
o,raz $łownilc,tWlo .d:iir::lłów nie 'będą,cYlc;h p:rzedmi,O'tern ba.d·'lń c'tn.ograrr,icz-
tj. ,doityezący'clh .f.l'ory., ,fauny.
ciab
ludrzk:ieigo, zagadnień
.gram<ltycz:nY'c:h.
.slJul~zil1iieprrzytjęlt{) zasadę, że ma!]:}y na,ze~W1n'ucz,e
będą plU:bEik'o,warnepo mapaic.h dotyc!Zą'cy!C'h zjalwii.sik krLll1rtmr~iwyrclh.a tyłko
w
u.z<Ji.",j,diniiOJlychpl1zy.padlkach
będiZlue róWl1JO~ZieS;ne
ląc.ze:r';ie o,ou za,g.<J'dinieńna jre'cli:wj mapie
,zełoiŻ'ell1:ianie p)'1ze~ąlcliZ"dly.ile \Mięil<l;tlo5ć ternartów
Tówn()'czeŚinue in:1;('rt,s,'J'V."a(o
eunog'ra'fów
i
m02l1iwe
sy!;,t.c..'ilycznej. POlWyŻJsze
za1wa.r,ty\.lh w kWl'S!ttiO::1<ll
:"I',z'u mU'-li
dialekbJo,gów,
Tak
więc
sz.ere,g za.g~'il1ieó
�Recenzje,
jest
abiektem
zainter'esOlwaln:iu
ważC1 'to (J,;:zYlwi'ście
!1Jie stanowi
go to.'nu
p.rzeglądy
'wydawnictw
ty;Ik,()
'spó,jn'Jśic':i
pnzedstc;
ta1k!że 'oidej,śoilC1 'od prz)'Ijętych
at!'3S'll
('P:-:'~.: Kw~ry1na
- WI,. dest .to omówienie
wielel)!i
ikolrels'pondBrKji
c·o .sug'enuj1e
dolkolll31ne rz. a:JlU1n,kt,Uwiidzen'ia
pozwaJa
skla;dH(:
z 'Pięciu
a mi:anowicie:
.z<l.s'l'Cin.i'cZY0h częś'ci,
z
dy,scy,plin.
etnograf'icznyc1hi
d:l 'P~cr,wsz,e·
\1'9'81,z .. 1 - 2. s 94-
językoznawcy}.
ow
.z·::lI':ien1:ować się
silę z o!k. 5 tomów.
I:
Ni·p. pllldjęzykowych.
necenzda
'BOIIS'ki", t LXI:
.,Języ,k
Za k re,
k\v;estionanilUs:z,a
w ostatecznym
kształcie
ma
jednej
m3iP
za łoj.eń,
Hand!Jre,
319
i czasopism
lternaltyce
atlasl1,
!Wtóry
!{fwels:lliona.riu"'z
sikła,dIa :s.ię
SłOlwni ci'wo ..•f'OInetykH--słOWGltwÓrs.tw<),
JI: Dcikil'inJalc:j3,-iklonńl.l,ga1cja -s!kł<aidln~u, lU: E:thlIll:;lgiraiPh'ica
lews'kJieg'O), I-V: Iilusltraoj,e,
V: Et,hnOlgrap.hi'c.a-SUiplerne11lt
(uzlUlpiebnlil:lIly PI1Z,elz T. W'róib(opra,cowalny
pf,'z,e:~le."Ipół
pod kenU'n.kie"TI
J. Bu,rs;z,ty w ,składzie:
S. Bla-s:u:zylk, B. .Lin€lt:te, D. Penkala,
ski). CZę~l,j: -I .i Ell kwes;tionH.r.ius-za
Uz,upełinu,Iaiją si'ę ,i wstały
pCJldz.ieJ.one na
~ące
dZ'·ały:
rzę::y,
sport.
'1. Dom,2
. .P'olży\Vien:~e,
.3.. OdZJj.eż, 4. Czł,o,wiek,
h. 'Kulrt'lllra sp.ołe~'Zna,
7. Czas
-1'1. BU1diD'wni-c-two. 12.. Rybactwu.
jąrce
dzi'ały:
ne::z:ny,
1. ,Zwyclzaje
4.Le::zni,otwo
5. Zwyc'zaje
7. WróiL'::Jy.. 8. GTY 'j za,bawy .. Łąc.zrriie,
Tych
kę
'l~nO dOltyc,zy
ZJjawi~k
,r.()6-1i'n:ny
i ,pogoda,
S. HodQw,J.<J, 9. Rolni'ctwo,
OZęIŚĆ V ikJwest:uo'nari'llsza
uW'e.@ędnia
dOlro'C'Zlne. '2. ZWY'c.zuje
z'w,i'erząt,
5. Św'iat
G. &kaln<:lstąpu-
rod:2JLnne,
3. F,olik:lor
'J
.zWlje-
10.. Trainna.,ltępu-
muzyc<zny
; ta-
zWliąZla.ne z obudmvnictwe:n,6.W'ierzenia,
'k'W€iSltLolna'niu'siz .s.kla.d1
a 7<20 py,tań
diaJekt'Ollo'giJC'ZlrJyeh,
z ~1100 pytań,
"ię
uwzg;lędn:ia
.z IkJtó-
problemdty·
etno@"ail'k·Z::lą·
W pi:enws"Zym
cO'wane
blemy
pJ'Zez
zwią'wne
20 -22),
·wmi'e
a>Łla·su z .z:1ikJres-u -pro:hl€lmarty;kri
etno-grafów
:m-a;py ,doty'Czące
'z wy,pi'e!d-ern
wy:roibemma'slH
nalewnictwem
'Pieczywa
(ma,py
i wy;rDobemzU:;:J
t"Zy (ma:py
100.
za,gardJnlień
etno~ra.[i.C'z[1,ejz"''itały
pGŻyw.ienia.
i de~ocdmiain.ami
(mapy
3,8 -39!,
413- 44).
BO, 32 - 88, :92), nHIz-ewr:dctwem
(mapy
102 - HY.l, 105 - 100, '[i1'2\, na'lJewllic;tiwem
;pro-
:3 - 4, 6 - 1:1, M -1'4.
~mapy
3,0 - 3i3, 3:5 - '37), 's'erowla,nAwem
mącznych
(~pP;J-
one
HuSJtrują
'W~pc.sa.żel1'iH
:tlusz-
kwchni
'(mapy
4'7 - 48. ;;0).
Dla
wisk
rzy
uzys!kan!'a
i ku!itu,wwy:-h.
za Z!' ,'wZ3Iją, :i.e materiały
,i prz.ed.-;tc1wi'()IlK'
uwzgllędin1i,()!ae
na
sYI"'Clhr,uon'j';:Z::1:e.gO·o'brazu
ję'zy'ko-wyoh
mapach
zostHI:l:i.e 's?ecjalllie
lYL~h zabieg-ówi~tnieje
dZą.CY0h
nie
z ,r6żny;C'h
cza'sy
ni;z:wjj
cyjnych
·okres
pCJ!Clhodzące
z
na
się
,przesirzenmye'll
w;;ześniejszego
okr-e;;u
względnie
oraz
,oikresów.
gwałitu:wnymi
wylk1olrz)'stania
n"e pozw:a:I-ają
rejes.trować
1'J.ie można
zm.i'a!nami
jednak
ich
oheoność
iW ity;m 'zaikmelsii,e już
:Lslllniejącyeh
'~(mllj'mn
pUlc.ho-
zapomnieć,
zWiąZ<łllly.mi
'W tr.-r,e;1'i.e iW,s.zylSl1!kiiohZJami'erZlmyodh
wykorzystania
CZCI:S'U ZJc.~taną
l11<lteriałćow
że I).'ltat-
z pro'cesami
'i IWll-iJ:i'ka'oji ku ltUl'awej,
;kt:Ó'r'e pc)wodudą
n'.eGdwl'acalny
E.'tementów
kUlItury
ludmvej.
ZJbyt późmo
nieoo
podjęte
je kaniec1znolść
zja·
I"oku'. AUIt·o-
opa.trzC)I'.l.ot koment'll'zom.
ni,ebezlpiieeZoet'1.stwo
c-hr:nllolog'Uc,w'i-e
ukhl,dów
.po'W:.JGen:ny, tj .. po .1094·5
OS()I';)Irly1;:h kax1og:ra-mac'h,
pCJ.cJikreśilona
pewne
ohar.a:kteryZ'wj'j
baldanyC'h
porzyjęlb
unba-
za;ni,k wiel'u ·trad;,'-badaniaatf1ii'Sł(llW;'
zjawi,sk,
'toteż
:i.sl~n.ic·
źródeł.
Siatka
pU1:lktów
ba,danY2'h
'obej:mu:je
lOg wsi. Sredn'ia
-odległość
gó.Jnym,i pUII1'kt:11mi wynD,;i
1.5 - .1'8 kim. Na ,ob.s'w.ra.ch
pcry£ery;jnYClh
,między
p"su:ze,r.eglioQinu Oid'leog!{).Ść
ta jest
Sli-e~i pUo'idÓow
ojs2ara-ch
m:lie'jsza
n:iJż 1:;5 km.
,p:lIg1ranicz:nyoh.
,CIl)
uzasa-ctni'lJI;l'O
D13 pCKównania
lX)'Jor-zei'Ją zalgęs.z27je,nlia
ffi,:;,ż.na doidać,
'że sieć
'pu,nMów
.na
ha,d~\:ny~,
w Polsknm atlasie etnograficznym
i Małym atlasie gwar ,polskich j'estś.red:1'io
-ctWIUkrD,\.inie r-zaids.za. Przy
du';)orz·e ,pod~tawow.ejsiajtki
punk:tów
badanY'c:h
ber.owa'rt0
Slil:;
zasadą,
'3roy
:wyik,onzy,stać
wS'~
.uwZlgllędDliOlne
w
mI011log,r<łlf.i,a,dh ,gwalfoOwych
clii,,-,\<ekito-
logów pDzmański'2ih
oraz wsie. w IktÓTY'C'h przepl',Qlwa:dzono
wc'zleśniej
nalgmll1ia
gw,vrc'Wych.
(tbeC"nie z,groma1d.zony.2h
w al':hiwulm
Zalkłaidu
Dia.lektoJoogj,j
UAJM.
Zasiięg;em
l. XVI - XVIJ:I
'badań
wlieku,
terenowych
'i1m. c.ale
d'Jjęto
pTaw're
pr-z,ecL"'O'ZJbiol'owe
woj.
oałą
hustOlry,cmą
poznań,skie
tE':kstQ.\,P':Mlski,ej
Wiel~opo!Ls'k;-;
,i kal~s.k,ie.
P.rym,i-
�320
Recenzje,
przeglądy
wydclwnictw
i czasopism
nię'to jed)'loie obszary na,leżą'ce doWieH~opOllls.ki, obejmujące
półnOOn(HWSchodnią
cz'ę;ść :regionu,ze
wzg;lędu 'na fa~kt, ,ż,e 'z'c'Sltały 'one już wcześniej
uwzględnionE'
w Atrasie j~zykowym
Kaszubszczyzny
i d,ialektów
sąsiednich.
Wprowadzono
:natomias,t szer1eg punktów badanYdh le,żąJcylC1h
poz-aWiielkop[)lską
(woj. s,ieradzk,ie, inoWlrodawlsklie) ,dil,a uSltall,enia 'opozYlclji języlkiowyc:h i IkulturoW)'lClh o eh:-lraktene międzyregionalnyim,
a ,t'akże !dla wyiznaICz,enia i wydziiEllenia regionu Wi'elkJopoLski 'i mikrOlpegionó,w.
Dohor'll informat'lrów
dok1olllywano głównlie w .oparoiu o spisy l'ajs>tar.szyoh
miesz!kańeów, zaslile!dział)'lclhw \Viiellwpc,ks,ce :Dd u roctzer.liaIub {)id kilkiu pokolel'!. Ze
\vz,gJ1ędu na {~b"zeI1TV',ść
kwest:i'~I'1:ariu;'z,\ 'i j.egiO naikres 'temalyczny, z reguły wykorzys~ywano kiil,ku ir'f"Tmatorów
w jedine;j'Nsi.
'K1olrzys.L:.,no:też z inforrna'cji lud7-:
mło'dych, ,jeż,eIi:znaiLi oni miejslc·ową g:wa;n~.
Z,g'o'dnlie z .wc,ześ:oieljiszym:i'Ucsitalleniami, atJkK; :sllanowlizbiór
usyst'e;natyz'IYN'llnyich
maiteriałów, igłówn1i,e t'erenow)'lcih, kltóre tni01gąsta,nlo,wić IPods'tawę cUa' ,;,prcl'cu'wywany,ch syntezetrJ1lolg:ra,ficzn)'lclh li diaiIeklt,o'llo'gi'c!z!~1yicih.
Tlen wa:r.c~rżródłowy atlasu ,:ndnos'i rangę wyd" wn.id)wa , kitóre nile pretendu;jre do ·daleiki.cih uogó!nileń. OrnÓW[ime we
wstępie prz,ez reda,kitoll'ów założen:ia a:t,la'su, sik'C1r:f,rontiowa!l1e
z reaili'zowanylmi mapa·
mi" Illasuwa'ią pe.wne ireUeks,}e, Is:tolmie, mapy !zawa,nte w tomie pier"Ms:zYilTIatlasu
s,ta'f]J(J1wiądobrą :1~UliJt.ra'Ciję
renlliiza'ojli pnzyję'te:j konoepcj,l w,spó~pracy e:t,nogra:rórw
idJ~allek1Jc!logów. WYlnilkJipn"elCJisltaw,icmew po:sta'c'i opraiCOWai!lYl~hm~;JWI,jkdzują nd
wm,j.emne uLJu,pełnian,ile ,SlięIi ,wyj.a,śni:arniieka'l1tolg,rafowanYloh e!,mnentów język.owyc:h
i kiL\1]:tur,owyC:h.Bmó,wnywanienaLJwy z ij'ej desyigll1latem ,po~wala Dd ,ś],ed7-eni,ei wyjalślnim1l1e LJmianykiuIllm,ro,w'ej. Z 'etrrogra.filc:zmElgopunkltu Wlidz,enia C'el.owynll zabiegiem było umies:z.'cLJeniew legendach marp i rysu'nikiów ,obraz'Uj<jJcy,chel Elmel:lty z zakresu kU1ltulry malterlialrnej fjz podaniem skallii),
Natomias.t syst.em UŻY'tyc:hna mapaC'h z:naików kar,t.c@ra!fk~zmyohjest dość 'T'OZbud~)!waIllY,00 inieki1edy :spI'aw1ia ,pewne 't,lluldr"G!ś6w odczytywaniu
wyniików (pOL:
malPy 34 - 35), Ta,kii 'stan rzeczy jest niewąJtpl1 wi.e kOIll,s'elkweneją wynikłą z c,granic:zle~Iiioużywa:l1lira klorj,orÓiwsprowadza:jącyah
się jedynie do dwóch Wydalje się Jednaik, re I1i1ekitóneza:sltosowane LJnak'i :są j:ednak :zb~dine i siLal1iO'wiąniepdtł'zebny bala:s't uinudn!ialją'cy {JldC'zy,tanie wY!lli',~u mapy. Dy:slmllSyjlne wydaje siię ta,kJże wyznaczanie zalsięgu zwartego w)"sltępowalll!ia jakh~gt()ś wyLwol1u ,CIZY ,nazwy, zwłasz,cza jeŻJe,liwy:s,t'ępuje on 'ly,Ikio w jedn)'lm i)ub dwóch ,pLm~ta'C'h bada'llyC'h (p~,c. mapy 47
il iill.). Za,dhowanli,e pewnej
dow,o'lDc'ści przez autl)rÓiW posziClzegól:nY0h map sprawia.
j,o c.zaisami ten
sa:rn zmak glra:fi'Oznyoznaeza zUlpeŁnie odimi'enme 'z,ja,w'iskn (por. ,mapy
47 i 50). Ujednollilceni,e przyjęlt,eglO systemu znaków napoWIno uła1tw'iloby odbIór wyników map, a raz opa'.ll>owa'ny klulcz zn:a.kóiw ."tOls{,wanych uspu'dwnlilrby p"sł']giwanie
s~ę mapa'mi. Oso:h.ną .sprawę sianclwią pewilue ustledkJi wydawnilc:ze, np. '!ll'lpJ 711 TlIie
pos'ialda n,tdru'kiu z informa:eją doty'Czą'cą te rnallu, aut,ora i :numerd'cji, pojl1\viają Silę
takiże podwójne eglzemplarze, zkJtórych
jeden jes't w dC'lda,t~u wadliwy (por.: mdpa 1'1. S:zJkioda, ż:o teczka s'tano'wią'ca OipmWf; dIa lJbioru jes't wykonana
z tak !małl)
trwuŁego imatel1iału, k,tÓlry 'nie 'Chr,oni w nall'elyty ~pOis'Ób~aw,l,rtc)ścii pinzed u";7~kJ()dz.('aiery,
POwyżsize, dirobne uwa,gii nie wożą na 'oceni'e całoścI przedsięwzlęcla,
które'
sianowi poidstawę dla poznallli1a oałokJsi'c,aŁtu ję:zy!ka i kultury ludowejW;ielkopols,ki,
regtiiOiJ1JU
będącego kolelb:ką pańsitwo'Wo:~c,i ,pols,bej. Atlas jęZyk'l
i kultury
ludowe]
Wielkopolski
slt'ano'Mi w doda.tku pierwszą próhę rea,l'iz~cji wPo's'Ce
reg,i,l']Hkleg)
aNasrLl językowo-etiJ1ograd1ilcizneg.o, który je::>t wair'tcś'Ciil()(w)'mżr'ódłorn dkl d"lis'ZY:Clh
,stu tilÓW ,poróWlruawczy:ch.
Jac.:k
Sch'nldt
�Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
Sozialkultur
der Familie, red. Andreas
manD. "Hes:sis'ClheBla'tter
Hir VQlkis- und
-Verlag., GiElssen 1982, ss. 290.
1
czasopism
321
C. Himmel' und IngElbO'rg Weber-K,eHerKultUI1fo.l'i~ahU'ng", Band 1,3, W. SchmJi'tz-
Ten interesujący
tom oku,uurz,e
s,połecznej r'oidZJunypow.~tał z ,inicjatywyolśf'~)d·ka etnog;raf,i~IZJnego uniwersytetu
w Mar1buTgu, kii,e,rowauego przez znaną z iduzej
aktywno'ści
nauikowo-baoclawczej
priolf. Weber-K'eHermann,
autorkę
m. in. kSliążkl
etnolgraIiczmo-bi,slboryeznej
Die deutsche
Familie
(1974) .• J\Jby uzyskać
europejs~ie
wynliki badań ro,dzimy, Iz,wrócono s.ię pOiP'rzez Ni-emilCickie 'D(;,waJrzystwo Etnolgraf:i!c7Jne
{DGV) z Izapro5'zeni'€Im do nadsyłanJi'a OIpTaiCowań. W'iękS'Z,OiŚĆ
z zawar'tyoh w tomie
artykułów
jest właśnie po.kłlo'SłiElmtelgo apelu. Nic zaltElm dziwnego, że kS'iążk,a nie
ma zwarte,j strukltury, a jest zestawem - ZJr'esztą !~nteresują.cYlln - artykułów
r6żl'lego pokfTO!ju,choć o Clhcl['!akt'erze etnOlglmfilc:z:nym.
NajbaTdZJiej ogólny charaktm
ma wstępny al1tykuł współredalktora
tomu, A. C.
Bimmera z Marbunga. Inf,of'muje on o eUlro'P'ejlsiklic'hba!dani,a,oh rOldzilny w la'la-c'h
1971 - H:J18,1.
Szuka tych badań w iplragramac:h ba<daiwczyoh na ,un i,wer syt et a:ch, w odbywanych
(sześciu) kCJng;r'e"alch eunOlgraflilczn~"cih oraz w 1I1Iiektóryah czasopismac,h.
StwiefTcLza, że iba,da'niar;o,dz.iny nie były dotąd popularne., a 'IlJa,jwięce'j w .tym zakresie dały ·oś,r,odki w Marburgu .i Zuryc.hu. Ohamkteryos,ty<czine jednak, że tyoh hadań
nad t'codzliną pOl3zukujoe autolr ,ra'Czej tylliko na ·oibslzarze jęz)"ka niemieckiego
li 'ben
za,sIięg ,jest dla I1Iie,goEuropą! Stąld bra,k jakli,clhlkollw:iek danych o baldaniac'h rodZJiJny
w klrajoacihsłO'wiańiskiclh, nie ma też ,żadnej wZJmianki oPolslC'e,gdz'ie
pl1z.eóeż jsltlllieje spo.ra na ten temat lit'eratura.
M. Se~a,len z Paryża iniformujoe o rozwoju
wi,ejskich obrzędów weseLnYClh ,we
Franc:j:i. AUltorka wS'Y'nawia .slię wpi,ef'w na!d tym., ICzy obrzędy te są tylko relliktal!TIIL,
czy też sy;s'temem. Noas,tęp:ule.skupia uwagę na sy:;lt'€Imie zakazów i nakazów związanyc.h z zawierani,em
małżeństwa,
w 'tym ,także lila r,oli daru 'wesevnego, 'w myśl
zres'ztą teorii van Genlllepa o lobl1zędaclh .prz:ejśc,ia. Hi'Drąc ogól:J1Iie,obrzędy wes,eIne
- wychwytywane
z.resZJtą z różnyoh regionó'w F'ralrIaj,i - .są nadal dość boga'te i (co
ciekawe) niewiel,c 11'ó!żm!iąoe
s'ię o'd zmanych z tel1enU Potski czy na,wet SŁowiańszclzyz'ny. Artykuł zo.stał zaopa<!rlzolny w kilka interesujących
fo1JGgra.fii.
O. Lofren z Lundu skupia uwagę na a:naJizie rodz.iny mi:esz.czańslkiej w Szwec,ji
w XIX wieku. Wyk'olrzys'tująJc oidPowiJedn:i'e źródŁa ,(w tym także pamiętniki),
dość
pwcyzyjr.lie ana:llizuj.e Iróżne alslpekty żyda tej rodziny, ze5bawiając Ie azęSlto z typową rodziną wiejs.ką l 'StwierdzaljąJc Tóżni:ee m,iędzy niJJTI'i.UstaJla ta1kźe ISlpecyflkę 1'0dZliny .miesiZ,czańls:ki,ej w jej społe'C'Zmo-ekcJnomiClz'n)'lClhwY,ZJnaeZJnik.wh (m. in. aseetycZJny chalralkter wyehowywainia 'dzf'ed, naJUlczalIllue
'eltykiiety w zaldhowaniu pl1zy stole; fTodz'ina mieszezańska
j<ako jednos'~ka kornsumpcyjna,
za:nik wspólnoty pra,cy., znacZJenie miło,śd itd.).
Sz,waj,ca'r1ka, Maja FEJhlmallln-vcm der Miihll, r.ozwa.ża .zUlga:dnrElni'e'stosullIków
pokfTewieńsltwa jakla kanału pnzelmzu S:tyl.u ży'Cia. Brzedmiotem
s'taŁa .się konkretna
rodzlina żyj<jJca wysolko w góraclh we wsi B., 'PG:sliaidaj<jJc'a
,dZJiet'i, które po uzyslkaniu
zawodu prnenioS'ły się do w,ięks:zyoeh ,00ś1'odkówmiEljski]Ch. One wła'śnie, pOp,'nez stały kon,takit z TO'dzkami, sltaljąsię p.rzekaźnikamli t.ec,hnicznydh ,innowa'cjli, ao z lllQI,ei
prolwad:z'i do :zmianysltyllu żyda stalrslzego pok~l,enia.
Brotf. IZ IjUlndu, NL1ls-Al'vid Bmi.llIgeus, rledalk1tor "E'tJhn'O!logia Scandi:nacvica", znany z Wielu pralc opaf'tyc1h na źródłalcih pilsCllny10hi :iJkonogra:1iicznylcih, i tylm raZ'Elffi
da,je próbkę "swoJej" metody Ibadawcze,j. Zajął się z,jawiskiem mDdIenia s'ię :roid:z,innego przy s:t'olle. 'Brz)'lta,cZJa,jącszel1okie źródła eur'oiPejsilde ora:zkiLk'a typowy,clh i,llUstracjli, analliZJulje to .zja'wii.sko na SZIBI,Slzy:m
til,e porównawczy,m,
z gł6wny;m .na'ciskiem
21 Lud, t. LXCVIl
�322
Recenzje,
przegląd.y
wyaa,wni-ctw
i czusop,ism
:n3 sy1tuację w Szweoj.i, ZjawriJs'ko to, jego ,fiormy, fUJnk~dę ,j ,zmial\1y, Wląze z.e środowiskami ~U'l.turO'WY'mi oraz z ogMną sytuolc.ją danego społeczeńlo,twa w okireś!QnY1m
.cz,asie.
Główny, jak się wydaj,e, Q,rganiza'to1r wy'daw1ll1idtwa, pl·'Olr. 1. Weber-Kel,I.el1mal1ln
zajmuje
się ,pQfówmawc.zą anaJ!'izą dwóc'h l1o>dZ'iJnnY;Cih
pr:z'ekazów .~kl)nOl.glrafic"lZllY;Clh·
,oibraZlu acrtysty J. B. J. !Basti.ne z 1\ 1&412pnedsta-winjąceg,()
"szczęśliwą
rodz.in,:;,
INElUSiS"w o,kI'Els'iJeslr,ebrnelg'o wese,la rociz;i.c:6w. Naobmzl~e uwiJdoczmiono 1'4 Le'h dzieci; .i f1otogralflię 'teli samej Ifociz'ilny z T.. 111&67,
z oika'Zlj,i,złc;tego wesela, 'n3 kitórej wi ..
dnieją te same ,os,olby na tyc1h samy'ch miieOsC'ach. Dzieje taj T'Oid'z;iny·umówiono na
iPodsta'wi.e źródeł p'isanYClh, w tym i pami'ę.tm.ików. - OalocŚć, ,to .in'ter·eslli,jący przY'C:ZylI:liekdo dzJie,jów roozliJny mi'8SZJCzańis~iłej.
.
Od str,ony anahzy ,zasoibó'w ikonlol.gm.f'j.cznYI~,hi ,plasty;<;zmych pat,rzą na rodzinę
-dw.aj n3stępn'i a'Ult,orzy. OhniiSila PieJS;kie'Z LUlbek'i ,zary:s,oWlUje ()Ib,raz fGodz'iny w świe'tJ.::
Qzdólb ścieJnl\1yoh z XIX w. (,głównLe 'o'bnJ:Zów 'OI!ej'nyclh) z k~lkou kTa'jów za'cho:dnioeUlfOpeljskiioh. NaJtamioa& lnli?!e!boIig,B.I,Qltih
z RannowNoll ilntereSlUijącll omawia wzór 1',0d~iny w 'ma.]ars'twie JLarcidroJWIego
soojGITiZJmu.
E. B~[lJS,on-vcn der Ohez MOll1'ac.h'iollm
draje pile:rwszy W etn(;lgr.afi'i zaclhr~dnionlientiecikiej tYIlTI-CiZasClWy
szk<ic inJiIQrma'cyjny 'o TIowYlch ki,erunkac;h ba·dań rodziny
w n:a'u~'e almeryl!mńJsJcieOw okresie 1I9i7{)
- Ji980, jaiko wkład do :między;naT.(]dowej dysk;usji AuJtorma s>tlWier:d'ZaogrOffil\1Y rozwój tych badali. :i 'iU:s:ilJujeten mzm3,oh wytł\u:malczyć zaróWJ!1o aid .s'ltwny rorz'wo~u poS'zc.zegÓilnY1chnauk (zwł'aszcza S>OiClj.oJog:ii
i. etnlo,lIOJgi'i),jak i zna,czen'ia ,żYI0i'o-w€goteg.o problemu.
W.s'zystko powyrż.sze ma charalk:ter raczej
badań
hi.sitOirycwo-,otnog:raHClZlnych.
. W ksiąŹlc'e znaJazło slię 'talkiże miejsce na ,wym!ikJini'eik'tóry,c'h wS'P'ól'C'zescrlyohba.dań
empirY'C!ZJnyClh.Takireh opmlCowań j:eJS'ttrzy. Tak więc Oall1la Bet'hige z BeI'llina (NRD>
~J,form:uje ,o plLeDW1szY1dh
,W)1ndkaeh boldań ,pi'lotaiJowyiclh prz·epcr.Q'wadzonYlC'hza pomo·cą
kwesllovoll1alI'iJu5'Za
nad prwmi'u.na'mi
obrzędowoki
wesell:nej w 'okręgu :~dehu'!'ga
i w Ber>1in,i,e..Olm:zlu.je Siię, że ~baidaJnio tylko 21 rodnn
(m-ałżens'tw) za w:utych
·w trze:oh róŻilyclh 'oikJresa,c'h ·czasu. Opra'Co;wanj1e kładzie narc1S1kna rw;pły;w ustrodu
socja:lii,SltY1c7lIlego
na sitosun:k1i rodzunne. Następnie
znaj'clujemy dwa opraco'Wa1nia semlinarY'j1nre snudentek etnograilbi ,z Mariburga ja·kID wynik ba·dań tereno'Wj'ic'h. Pie:rwIs-ze z niJCih (.B. Manu'S) d:::,tyc-zy zmian w radzinnyK!h U1f1o-czy&tośda'ch'jurbiJleUł5.zowf'C'h,
takJże w -a~'pelkic:iehistoryczmy;m. Drugi.e ujmuje wyni'k,i ba,dań kwestionaJr!ilu:szowY'Ch
Jruld obrzędem
kOl'1firmaaj.i z 'UIW~lędn:iendemza,chodzą..:::rch
tu i:nJnowacji. TrLed1e
'o'Pra-oQwanlie s'tude,nrckiię ma .jrużdhara~t,er
historyczny
i dQtyezy sll-osunków mi'ędzy
panią domu a sbwżącą w XJX w. Chodzi o .rodziny Imies·ZJczańJSlki-e.
Wszystkie te trzy
upracowania
zaWlierają I~OI'O rÓŻJnregoi'odzaiju HłUstracji.
. Następną .pa'rtią umaIWiatnej kis,iąż,1cisą illlifo();I1111>3!Cje
.? różnYCJh wy,S'taIWaoh muzeahnYdh dQtyc.zących rodziny, taki-c'h, jak: żyóe dz;ieai w dawn€lj WSli węgierSlk,i.ej.
dz.i.eń .k1obielt i rudh kQbi1eJcy we FralnJkfurc:ie 18190~ 119180, żyoie i ś,wi'a1t mi.ejskich
słuŻCllCYlc'h.
M·aroy wres'Z!"~\ieiIliformacjeo
o\:)r.<lJcia'ohNtiemi.eciktieg·o l\rJowa.DzysilwaEIJnogra:fi1cw€!go :QDGV) 'W 11191811
r. nard zna<::Z€lD!iemmaier'iałów CllUJto.1>iagra.f.icznyc-h
w 1:k'llda·
niaoh e1mograiflic:znycih.
Tom za:my!ka ponad 50-SJlronii,cQlwy dziJał r'ecen2'Jji Jest cm bamlizo bOglaty, ,obejmuj,e bdWiem4U pO<ZYJCdii
z lat W717 - 1001, przy ,czym wszy;stki'e dotYlCZą SIZJeI'oiJ{IQ
IPOjęteglo życia tr{]ldziI1ll1iego
w pr:zesozł()Ś(,'Iii obrecnJie, głównie z 'dbsmru języ.ka niemi.eckieg,o, a l1ElC,enzen'C'i
ij)Ojclhodzą z 14 mial':! (w .tym ty,l'ko dwqje SJpoz'a RFIN).
Sotialkultu,r
der Famitie j-eSitp1el'WiSzą z.b'i-oI'ową pozyoją welln'Qg:mfii zaooocliruiJoniemieokieti
clOltYCZącą badań rodZ!iny. Jest to [pozycja 1ntereSlująca, rzut:ająca na
w,iele a'SIPektów żY'a1a lf'Ordz1ilny
(raczej rui.emieokieJ, ,i to mi·eszc:zańJs!lciej) w p rZJeszł'ośłC
i
�Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
323
i czasopism
i ws.pókze~nie.
Zestaw lre..~oj.O'Wy
jes't }ednak - jalk wildil-:eliśmy - da.Ść przypadko·
wy, mim~ jxwJ.neg,o s'teu-owa,nia z.amówłenialITJi. Braik jest jakiejś jednej wyraźniejSZQj hln'iJip.;zew:,d I!iej, nie ma próby zary.sowaiI1lia Ica~o'ŚC'lzagadnienia
badań rodzj·
ny, c'hoćby tylk') z punktu widownia jed~ej na'uki - Lu etnografii - nie mówiąc
już ,o podej,kiu in'te'rdys'cypl'iinarnYlm, tak np. tYIPowYlm dla badań rodZJiny w środo··
wislku poznańJ'i'kim,. Okazuje się, że ba,aalnwa rodziny .są w Pols'ce ro'zwinięte znakum'ide, a'le doitąJd dla ł~.auki za'c'hodlnioniemi'ociki'ej zUlPeln.ie nieznane.
Józef
Toivo Vuorela, Kansanperinteen
ryC". 600.
sanakirja,
Burszta
Porv,coo-Helsi,n,kli-Juva ,1979, ss. 543.
W ostatnich lala'Oh IU1ka,z,ały
się godne uwa@i wydawnictwa
słownikowe dotyczące
kultury ludów u,grofiń.skiej ~ru,py języ,kowej. Wydawany jest aktualnie na Węgrzec:h
obszerny .Magyar neprajzi Lexicon. Mniej'szy .zaś r-ozmiaram.i j.ednoto;nowy słow.ni,k
kulbu.ryLudowej
FiJ!1Jland!iJi
(Kansanperin-teen
san'lkirja)
wydaU1Y został iP['Z'ez Towarzy£two W,emera SOde~trOma. Ma on znae-zenie nie tYllk,o dla etn,o,grafów, ale rrów··
nti,eż :dla przeds:La w;~deli ,pokrewnj'1c'hdys'cypłin
ll':liUkoTWytah
- taJkk:h jaje filologia
fińs:ka, językoznawstwo,
f'o:lk:loryslyka .. Dz'ieb to ma charakt,er :słowrrika f,i,10:1og.ic:zmo-'
-etnograi'Dc,ZJ!leg:o,wwiera ,okoł,o 10 ,tys. uporządkowanych
a,]falbeiycz.n!ie has,eł. Zakres rz.e:z'owy słowlr~hka obejmuje
wyrażenia
gwaJrowe z tere::tu całego kraju, zarówno te,które
fuciklojonują je:sZC'z,eo'~ecl;:ie jaJk :i te, kiLóre wy"zły z l1Żytkill w ciągu '()~ta.tl!1'il1h
d1Jiesi'ęt"iol'eci wS!<U1t·ekzaruik,ania slorwn!ctwa tra1dy:cyjnego, jaik rów.n.ież
wyrażenia spotykall:€ tyliko w ludowej poezji. Hasła zarnieszcZJcm:e w słownliku są
nalzwami wytwmów
kulrtlUr,Ow)'lch,cech ty,ch Iwytwolrów :or:a:z nazwami 'czynności
i zachowań.
\
W Clbja'śnienj'ach na czoł'owe miejsce wysunięto i:nfotr:rnacje mówiące na jak~m
tere:Ji·e dane sl,owo jest lub było UŻ)"Waine.W tY'!tl c,elu przeds:tawiono we wstępnej
częś<:i pracy podviał kimj.u na regi:~ny tra.dycyj·nejkJubtu,ry ,ludowej (Ka't1JSaU1ikultuullin
perinnel-ueelt). Gra'!1'~ae ty,ch regj'onów koreliUją z zailięgiem dawayoh krain Ihistorycznych, jak również z glra,nicami jeclinoslekobrecnrel1!o podziału acliministralcyjnego,
są .rezu,ltatem geQgraficzn.eg,o, hi'.4orycznego oraz ję.zykowe,go ZTOOJ!1:i'cowaDli'a
kraju.
Regionami tymi .są: l) AJhvenamaa Wyspy AJła!n.dz:kie, 2) V;lrsinol'is Suomi właś-t"iwa FinilmJidi>a(.ok'olice TIWJ'lku),3) Hame, 4) UiUtSMnaoCl
- N'owa Ziemia '~Dk{)lke
dzisiejszej stolicy kJraju - Hel:SiiU1ek),5) Satta;kJu."l:ta,6) Etelii Sav,o, 7) Etełii Pohjamad, 8) Ke~Mi Suomi, 9) PO!hj'Oi6Savo, 10) P.oihljQ!isKarj:a:la, 1'1) POlhjois P'ohjamaa,
12) Kaiuuu, 113) Peralpo,hj,O'l'a, 14) LalPpi.
W ob.joal9!l1ieniac.h
do haseł zamieS'z~ZJOJlo,opr<x::z określenia
z<:ilsięgu wy.Sltępow-ania wyrazJU, szereg '~I1l1yc-himd"oaJma'Cj'i,
wśród !dórycih nawaimiejsze
to: podanJ1e różnych desy:gna'tów ,tej samej n3lzwy, lwyrarŻIeń po\(;hodnYoC1h
li sY'n-Oinimów, etymologii
sbwa, joaikrówn'ież in:formacdi 11J3'temat powszeclhJn'Otsoij.eg,o .używania (n,p.: czy jest
to wyraŻieni'e używane powsuechrnLe na daJnym QibSila,rze,,czy tYllk:o przez glrupę ludzi" :Dip.:,ryibaików, f'ZJemieś'lll'll~ków).Cenmym uZlU,pełnie;'licm infonmd'cj'i jeslt podanie
li<'''ZJnydha,uaIJoQgi'izinnYlc'h języków u~roHń:skJ1ch, np.: wepskie~o, es'l'aibskJie:go, ingrY'jl;ikieg'o, węg;iers!kiegQ.
W pr,zypa,clJk'll wl'eLu ,wy.a,żeń uka'zane z'O.stałoiah zastosowanie
w m.owie 00dZliel1loojIwo w folklorze :przez zamlies'z'czenie odpowiedniego przysłowia lUJb zC1'gadki,
21'
�324
Recenzje,
prze.glo,dy
wydawn~ct.w
i czasopism
lub p.rzez -odesłanie ido wybranego fra~merJJ1.'lI,fińskiego eposu ludowl)go - Kalevala,
aLbo do z;bilOJ!lU
pj'e6'n,i Kanteletar.
W,śró,d wyr,alŻeń gwaJ1owyc,h zaJnlJbesz.c:z,0;nj'lC.h
w sIowlni!lw lilczną gl'UiPę :;tcl'nl()wi'l
z<lipOlŻycozeniaz i'ęzy;ków ~nJdoeu,ropejSik'i(lh, np.: ni.emLeckiego, cliuński'ei,gO,,l pnede
w$zy;stkim z języków sąsiadów Szwedów i RGI~j-an.Jstrui'errie tych Z'apoożyC'zeń
5Jprawia" że
,omawiany;m języku można spo'tkać hasła roz;p(}czY'naj~lce się od głosek olbcych fiń,sk1emu systemo'wi fonollogLc:zilllemu(cJIJ.: b, c, d, f). Istotne znaczenie
mają, zamies:ocwne na kiońclu dZ!ida, i'nJdeksy w'pożycźeń z języlka ::zwedzk:be.go (r,uotsim saillaha.kemiiJs'tol i rosyjls.ki-e,go (venaj-an sanahalk,emi5ftu) Indeks za:pożyc'ZJeńz języka szw€ldzkJiego o;b-eÓ.muje'oikoło lHIO wyrazów
używanY'c'h głównie na Wys'p:wh
Alandik:ich oOraJzna 1.enerrie S3.toaikun'tyi V.ax.s'in,vi·sSumni, tj. naobsZ!ara.c:h za;mhcs'zkały.oh przez znaczną hCzJbę ·!;udl1Jośc:iszwedzJkioego poch"dzeni,a . .zapożyczenia w;;yjs.l<'ie
(w li1cz!bieok'oło 600) wysitęiP'UÓągłówrri'e we wiS'dhC'AdIIliej
częśC'i k,roaju (r'egiuny Karjala .i Kalinlwu) i dotY't':Zą wi'eJlu dZliedzin :ŻY'c:iawj,ejlsiki,ego, s:Zlczególnie: !"(}l,nidiw:l, wyposażeni'a w:nębrza dOImu, na;r;zędzi pracy. Ot1o kJHka przy,kbdów
z zakresu rolnict.wa: .:;ir:pp1i- ser!p, nappu - snop, sappi - ·C'ep, lukka - pług, rieppa - riepa.
Dla języikoznaWiców jak ,i etnografów
zagadni'enie zapoży.cZJeń w .s!owniiC-twi,eludowym FiJnJlam:di,i,sbnuwić ffi.oż,e ci,ekoawy temat do ,rGlzważa,ń, w jaklilIn stop.niu zapożyczenia język,cwe sąocl!biiciem zUJpo'ży,(lzeńkutw t'Owych.
Konzy.s-larniJez omawianego
"łownmka ułatwia.ją rysunkJi shmowiącc
cenne 'UlUp.eltrl'iernie wYJja,ś.nJieńteks:towYC'll, główni'e w odn~e;>i,en:ilUdo wy.fJwOI'ÓWku,lbwry materialnej:
ś,r'CJdków tranS1portiU, odzi,eży, na,rzędZli, budownidwa.
NiekJtóre z zamieszczonyclh rysunków pozwailają zOlcj,entować s'ię w odmiaJn<Jch danog'u w}"tWiJru. DDtyezy t·o .m. ii:n. następujących
hasel: łOJdii·e dłuiba'll!kL,,,,aliie, oepy, radła, brolny, pl~l.
ha'C'ZyikńryfbackJie, w,ięcierze, o,Ś!cii.PrÓlby uka'za'ltia Gldm'hlfl wY'br'any.ch wytworów
wynikają
z k'()iIl;i·C"Czno.ścJi
udokumer1towa!l1lia róż.n:k w nazeWU'lictwie, P()W,s'klły·cihjakJO odbid-e ruioezJoo'czny;C'h
nieraz ró'Żlllic w 'zaik:l'es:ue,f'Uin'kcj,ij i.ormy, iI1.bemaj~l .natomiast na ceiliu sy.lSwmatyki wytworów kJua1.uwwY'ch.
Sipraw:di:wdąc ,przy1daltuość do s't.u1diów na,d wyb,r,anynn zag,adnienlicm z zakresu
etnolgra,f,ii zesitC1!wiŁemz'awarty w nim malterial jęZ)1k!O'Wycioty'czący młocki z wyrażeniami gwarO'wy;m'i na ten sam temait, p~(jhocl!zącYllli z monQgrafii HiLkka V.i,lp;mh,
Das Dresehen in F~nnland. Około 6rNo materiału
językowego zawartego w wymtieni10lnej jpnacy z,06tało luwzgIlę-drui'ornerówrueż w słowniku. Świadczy to, i'ż sł'ownlic1wo
gwal'OJWe FiJnlam,diiizOJSltał,ow sposób ,dość wycz·erpuj'1'cy uokazu'ne w Kansa7uperinteen
.~anak.irja (np.: przy ha&\<e "var.sit'a" 'c·ep. [podano 12 'nazw Cepów dWlU1dii.eLnych
l 6 l1Jarnwdla arohaij'C'zneg.o typu cepów jedI1oc·zęściowy'c.h).
Sądzę, że korzysitanile z omówtionego,s!ownika,
aczkolwiek
m()c'IlO utrudnione
z powodu bariery językJoWlej, jeslt jednalk mOliJJJwe, nalt(lrTl1iJas'tw.skaz<lll:e dla tych,
którzy i'nieresudą słę kulturą !.udlQ(wąEUir01PY
w
Mieczysław
Vosen'skija
i taloC1lyja pesni. SkłladalllnJiJkiAc. S. Li.s i S. T. Astasevic.
óa:stka W. [. J'alla'tau. ,.,NawlUka i Techn1i'ka", MinI;';Ik19fH, s~. 680.
Trojan
MtuLycnada
W sygnahzowanej
już na tyclh łamaldh sea-iii "HiclaJruskada Nl3:rodna'ja Twol'!CZasć"
(.,L'ud" t. 6:5, s. 0322 - 3126) ukalZał :su'ę vom ·grupuJący ihiałoruiS:kie 'pi,esni lu:dowe cykllU
joesoleruneg{)oraz pi'eśni śpiewane podc~as tzw. tłolki (taiaka), cZY'łipri;lcy w.spórrnei,
�Recenzje,
przeglą.dy
wydawnictw
czasopism
325
wykonywanej
na wsa,diziDesamoplomc'cysąsiedzk,iej.
Szkice ws'tępne clhara:k!tleryzujące oba te rodzaj'e pieśni 'napi!sał ZJnalJ1YfOolIDlorys,tab!iałorusk1i Arsień (Ars,etnilUsi)
LiDs.Naikll'eśl,i,łw nilc:h stalranny Izarys baldań ,nard tj'lmi p1i'eśniiam:ii IZWliąZJanymiz nimi obrzędami, :zwróclił uwa,gę na śroJdk'i po!etyclkLe, si1;,osqwane w telksta'ch tejgO typu.
Melordykę pieśni jesienny,c,h i tloc.myclhSloh<J:raikt'eryzował W. I. Ja,latali.
Teksty częśai pierWlsz,ej' ro':z<poczyna dział zaitytułowany
Pieśni
jare,
jesień,
W wielu wa~ialnta'clh mowa jest o ryc'zący;m nliJeidźwiedziu, kt6ry s'uraszy diicWlCIZęta, lecz te boją się nie tyle jego, i~,e J1'adcho,dzących długich nocy i'e,~ilennych, które
będą spędzały ni,e w 'f{)idz,inJiewła\Snej" l,e~lz w olboej radZ!i.n1e przysz,ł'eg,o mężu. Motyw ten związany jest z faktem, iż na Białolrus'i ZJWyk11ena je:siieniodbywały
się
śluby. '9po,tykamy tu jaikte ,częs'le w biaj,oru:sk1i'ah pieśn.iaoh ,Judowych na,rz,elka:nie na
złą świekrę. Nilec'hętny stosunek do zamąŻipój,ścia wskazuje, że p1eśni te były układane ongi'ś ,pr'zez młode mężatki, zawiedZ!ione żyC'i'em wśród obcej j.flodziny i tęs.kniące do wolniego życ,ia dziewczęcego.
Próc'z ryczą'cego ni,edźwiedzia w pi,eśni.a'ch tego typu występują
w za,ś,pwwach
także c'ietrzewie, oldlatujące żu'r'awie. Są też mGtywy miłosne, zwy<c:z:ai'owoprrzyporządk,owane do cyklu pieśnli jel3liennyah. SpoitYlkamy w§ród nidh teksty pokrewnE'
poilskim p'ieśni'om ludowYlm, I'l:p. pliosenkę a zagUibionych prZJez dziewczynę woła,cih
(nr30). N.i'ektóTe pochcidzą jeszcc'Z€ z czasów I Rzerczy1poS'polit,ej, na co Wlska2lują ,np.
ta'kiie slO'wa:
DZlie ty, Jalsilu, bYLI,dzi·e ty, Jasiu, byu, czamu ni Ź)alniusia?
- Ja u wojsku byu, ja li wQjisiku bYL!, a c:1ap1ier wiarnulislhl (nr 116).
Wszystko wskazuje na to, i'ż pieś!'! ta powsl1;lała wś,roaowisiku
sZllachty bia!{)ruskiaj, aie później była już śpiewana ,przez wi'eśniaków, o cZj"m świadcizy jej mutaeja gdzieś z k'ońea XIX w" w której czytamy:
Ja u wojsk,u byu, ja ca'ru służyu - żanlilcca spaźnlius'ia.
Ca,ru adsłuźus,ia, da domu wiarniUsia - tady ażaniusia (inr HIS).
Wariant ten mógł 'Powstać dopierl() .po 1,874 r., ,g)dy sŁuż.ba w <Jnmii caT,s'k1iajtrwab 6 lat i była .już moź,[,iwość żenie:Jlia się po powrocie z woj:s:k.a Cprzedtem służ'l:l'2.
trwała odpqwierdni,025 - 20 -15 lalt), ISą iteż 11llJn.e.pieśni pochoidz,enia s,zlacheokiego, na co wskazuje
l1JP, zwrot: "Nie slwairysia, pand matka" (nr 130), czy "panowi'e-sienatar'Owie" (nr 154). Obok tekstów lUŹJn:ozwiąza,nych z jesienią jako P'()fą
roku, są też Vakie, 'w którylclh mowa jest o naldchodząc,ej zimie, opadaniu liści, odlocie p:taków, nie są to jedna,k motywy sam'Oldz1elne; przY'ta'czane są jako parale'le
dD smutneg,o ()bTazu czekającego dziewC'zj'!nę źycia w obcej rodzinie po jej zamążpójśC'iu tej jesieni. Czasem wl."pomniana jes,t pańszczyzna (nr 286). Dość często przewija się motyw skargi na męża-pija:ka,
Smętny nastrój
ro,dy. wpro'wa,dzane
wieLu pieśni tego cyklu potęgują apostrofy do jesiennej przydla porównań do smutnego stanu mło,dych mężatek, np..:
Och ty, wolcha ZJielona' Czahoż ty nie 'takaja.
Jak u Piatrou dz;ień była?
Frosieńka małada, czamu ty nie ta,kaja,
Ja,k u wdnaj mamki była? (nr 406).
Wśród skarg na męża nierzadko mowa jest o na;hajce. którą ten bije swą mło,dą
żonę. Czasem nieszczęśliwa męża~'ka zazdToś0i zakonnk'om (",cza.rnusza'czkam"), gdy~
te żyją bez trolsk i chodzą zawsze s'c:hludnie ubrane (np. ,nr 424). Kon:teks!t wlsk'azuje, iż pieśrui te powstały wśród pr'aJwosławnej (a może unickiej) części społeazeńs'twa
białorus.kJieg-o li raczej w śr,(Jd:Jwi,s;kuszlacheckim Cpewni'e jeszcze w XV - XVII wieku). W)'daje się ponadto, że te pj,eśni, w któ<ryah mowa joot o pis,arniu llisJtów ~np_
nr 446), też poC".hodzą z warstwy s2llarchec:kiej,g)dY'ż brak j;es't w n:~ch rea,liów ohł<op-
�326
Recenzje,
._ki,ch. Przejmujący
dui:ą)
też
grupę
pieśni
ś,piewaln.e
P,kls,eniki
wynika,
Zibi,enmia
jalgód,
przyrnawia'nie
pcld
że
"pan"
.organiz1owano
Niekitór.e
z
~a'isziou mał'~,dziec
n'iJch są
'U 'Cl)użuj'u
.i obróbką
.~rzylbów
pQWlnylm
dow::ldzi,że
OS(1oną
l.nuor,l'l
WJĘ!Jlędem
cia
wo.żenia
Są
pi€l9111i diożylr.!k,Clwe:
1:ł,(jkę organiz'olWal,i
Czas·enn
<a.le ,nif'-
kO:l()pi.
i ()rz.e~hó\V.
w)'lstępuje
iZ ul3:ług p'-lmIia1n
JTlY'cLa .is'trzyżenia
powroltudo
domu
mąki,
pl'a.cy,
('zasop·ism
si'ę o PiYC'Zęso1.urek za wyk'ona.ną
zmieslieniupańszczyzny).
tłoki
i
U t''lkJ:iJe r.ekruckiuh.
z,e Twa'ni'e:n
pr:awo,sł'<:\v.1ni korzystal.i
przesiewania
it.d. Podczas
·rodmjl1.
w-dow.iuh,
p1<zy'pUlffiiina;ją
z Inich
wydawn.kLw
zwliąZ!ane
dominuje
po
i księża
pieśni
podcza.s
'Wniektó.ryeh
(szczególnie
tem
cykl
pi,eśn:i
tbooZiIle
w ni'Dh ~a.kże
minany
jest
stulnQwią
przeglądy
pracę.
takŻ€
W,spo-
dZl,edzice
"pclI,e pc,pow:skie",
na
zasa·dzie
naWOIZU, tłuc:z,enia
tłuki.
a za-
Z tekstów
i
mieIenlia
7,iarna,
owiec,
żęcia lJhCJIża, odhJWU
jak też :poczęst,unkówśpiewano
ryb w
pie9ni
,;taw<lch
różnegq
pOCJhodzenrai'osyjs.kJi'ego,
jak
np.
Cn.r 39); Il)fiad,oującysię
star.onku"
pi'oslmka
"Zajsżou.
w ni'ej ,m.rJ'tyw trzech
dpz·ew owocCJlwY'c.h u;podaib~1,iającyC'h
członków
l'oeizl,ny chłopca
wy::;tęp(~wuł
wsie·
demnastowi,ec'Z'nych
.pie~IlILaeh rosyjskic.h
(opI)r Narodnyje
'istoriceskije
pesni. M,o.s:kw"
1:9.6:2,s. 221). 'Podobnj.e
do
ba,dań
.i:ll/ne zamies,zczClIlIe
kClmIParatysltycz:nych,
ukraińskimi,
poLskimi
li rosyijskimi.
:'odZl1nnYC1h i mił-as·nyeh.
Pokaźną
część
'bomu
w o·mav.1ia'nym
wobCic
Są
z.ajm'u,ją
wj.d,J.myc,h
tu
też
zapu,y
E. i K.
K. Moszyński,
bra'k
tek!ltów.
natomi.ast
Tom
Tysz.kie.wicze,
opatrzUl:1o
indekSIU
R.
t<:'Il'1ie pli,eśni :naprasz.ają
illCh
wa'niamrty
z
brull'oLd or,H
j,esiennyL'h
Zygmunt
cji
Zakład
.. W kumentarzCI,eh
powiu,tów,
uDC~P'itÓWpieśr:1i, co ut:rrudni
Łukawski.
Historia
Narodowy
i:miell/ia
SyberiI,
pieśni
tłOC7JIlych.
z .których
pl:,da·no
p'l[<hodzą
rne-
beks'ly.
i'oh !'ad.a'rllje.
Franciszek
Łódź,
się
pieśniami
są też autorzypoL5icy
P" By.kow.'\. Hmyn{)WLCZ, A. KJi!ij{1o:r.E. Klj.ch.
Zieńki-ewicz
indeksem
powiąz'dl
maoyich
nu:tcj(w·e pieilli
W 'wykazie
podstawowej
,l'iber.atury
pl'zecin1i'otu
-kli, J. Oz ecZ)()t, M. FCldero'W.s'kli, B. Ga'Wro;"~\r.a,
t.ryczkJi
w
Sieli.<:ki
W ('ocklw-'WaJ'Szawa~Kraków~Gdań,k-
Os!slo~ińskiklh
-
WyduwniCl1lwo
11981, ss. :l9l'l. ilustra-
86, maip 5.
Wydawana
przez
"Oss()l'illleum"
,;.ię o n{)wą książkę,
k'tóra,
Historia
Syberii
Zygmunta
<lUtora innych
wartośC'iQWyc,h
chociażby
książki
pt. Ludność
1978
w
)lauk.
serii
cza ja!ką jest
zapowiadanej
po-dczas
skich
Bibliotekli
DobrZiC więc
seri.a
h:i:$toriu .posZJczegó1nyc'h
kt'ajów
p()większył,l
jak są,dzę. zn!iJk'11li'e';!z}'Ibk,o z pólek księgarskich
Jest ni'l
Lukaw,skJ1eglo,
historylka
z Uniwersytetu
Jagiel),m,kieg".
pu'b'hkaQj~
dvrt:yczącyoh
spraw
polskieh
w R,.lsi'i, j'a·k
186.3 - 1914, .która ukazała
,;.ię \V wiru
poLska w Rosji
P.OlloCll1'ilj'nejKrnniltetu
s'ię s,ta100, że po 'tylu
Ba.da,n!ia
lataC'h
W,aha!l
Polonii
Polsj{1j.ej
za.służcJlna ,oficyna
Akademi';
wydawni-
"Ossoilin.eum"
zdecydowała
s'ię Wl'€szc,iJe na wydaJIlie tej ksią~ki.
długo
przez
wydawcę.
Pamię1;·a;m bowiem,
ile o k;:ią:żce tej mówiłoD slię ju'i:
dy:skusj,i
wdz~edzinie
na
sesji
etnografii,
na'ukowej
poświęconej
obradUl.iącej
we
hli:>tOi'i,1 kentaktów
W:'ocław,~u
w roku
197;)
polsk·o-rosyjt,
zapowiada-
I Historia
kontaktów
polsko-rosyjskich
W dz.edzinie
etnografli.
(Materiały
!
konferencji
;:lad red .. J. Babieza
i A. Kuezyr,skiego),
"Monografie!
Dziejów
i Techniki",
t. CIU,
Wrocław
1976.
�Recenzj'e,
przeg~qdy
wydawniCltw
327
,czasopism
ją,c s}lowami pl'zedstawide!a
"OS'so~111eum",biorące:g,o udz:i.ał w tej k1onfel'encH, rychłe .ukaza,nie się h:istonh sYCeni'i, :talk prZeCi1e.żŚC'i:Śllez,wiąronej z ,ooiejami Poilski.
Historia Sy~erii wsitała naIP:,sana w la!tach 1,971- 'HJi7t4 i - j.aJk !pisze Władysław
A SefC'zy,k na łama.oh "Nowyoh ,Ksiąi.e'k" k1s'iążilmta do księgarń ,tralfila dopier')
teraz "I:}owtiem do slkładaJllIia Slkli'~aJnlo ją na pir'z'eklmi:e U~oa i siIElI',pr.liIa
l'CłkiuuJbiegłe:g'o ('bj. ,119,80 - 'Po;dkrcillenite A.K.). Wi:na z:a 't'o oPÓ~f1ii~ie .f(iZikłaidaSlię dość równomier.nie na w:YIdawcę - "Ossolineum" 'i jednetgo ,z recenz.eontów, ikitĆiry.sądził lZapewne, i'ż SW()ją o.pieszałośc:ią zasłoni się przed eW'Elntua,lną odpow,i,edziarrno'śCliąza
ukazair.lie się t:łk .,illliebłagorodnO'j" pozycji. ZdrClidz:am część wydarreńl'o~gry,wa;jącyC'h s'ię Z'l kul'sami r,ecenz':lwane;j edY2ji, by unaocznić czyte!lJni!k!owia:bslU.l'da,]rrlOoŚć
teg,o ty;pu f' .-;tc;xfWalITi;a",
nak.tó.rym !'1<lijogCtr,zIQj
wY1S1ze:dł
Z. Łuikatwlslk!i,,;b'cfW'ie.m,g1dylby
wszystko szlo W'lrmalnie, je,go Historia
Syberii
wyszłaby jlednocneśn:ie z Sybe-riq
Ludwika Bazy11owa, uzn. w 1,976 ro~u (sześć Ialt te!mu~) - Wówclz'as jego uwaga;
"P\racOi nin:e>z.a Jest IJier,wsq w pols,~iej liter.aJturZ!e hh,to.ry,cznej próbą prlJedsta·
wienia d1Jiejcw Sy<ber.ti" \)I'zm.i'~ł:lJ!:>y
ZlUpełniJeilna::zej" niż ma b m:iejsoe dbecr.JiJe"t
KOil1st3.ta~·j:lpowyi:.;za nalka1Juje jecmaik od ra1'U P()czy1Jlićuwagę, że jakko.lwiek
Syberia kojarzy się Pothak-om .<;łówr..ie ztml,rtyrClICtgią narodową w 'ctk:res'i'ezaibmów
,j chociaż głÓwllJi,eten pr'oibhem zaiważył c.hyba na lwlelmniu
wyd,m:ia tej książki, 1'0
akura10
tych sprowach - kltó.re talk bardz,cl tkwią IW świtaJdomośC1ina5!zego spał.eczeńsiwa - 'Il,q'sal ~U"Lorbar·dzo ()gllędnie. Wprawdzie czyni cm s'to';loWlną uwag'Q
iż "ZI':>ytczęste eks.poaow<lnie ~~,aw pG<Lsk;,r:hSlpowoQduje n'lI'usz.eai,e propoI1cjj w
ul<loadzie mater'iału, z)'W11my jednak n.adZ!ieję, że mank'l.ffiCm!. te:l znajdzie us!p;rawiecUiwienie u czytelnika pOllskiego, dD k<tórego praca je.S't adresoowana", Wydaje
się jednak, że nie jest to manlka.ment aile za:leta, bo\,,-iem ;hi,,,t'ori.apolskich związków
z \Syberyjsk~mi mzłogami jest tak c-,osz<Cl1na,
że pomijając Slprawy marlyxC'hJgili narodowej, gdyby nawet podano w kSiiąke więcej wia·drmośC1i o ,sprawach po!ls:k.ioh,
z całą pewl1oś,c.ią nie zaszkodziły;by one jej treści. Są to bowj'em SiPralwy bliskie na!'zemu społeczeństwu, zwlaszczoa, że żyjąca j.eszczeoibearne spora jego część posiada
żywe obrazy sy;beryjskiego życia za Uralem, jakie pr.zy.szło wieść wielu P.olal{lGlffi
w wynik,u wybuchu drugiej wodlly świ'atowej. AI,e llIie chodzi tutaj tylko a te doświ·adczertia wła<Slnezrodzone uikładem st1;.o,;mnkówmiędzyna rodowyoh w :19~9 nJiklu,
l,ecz także o h;.storyczne obrazy z XIX stullec,ia, które za przY'czyną Ii'teratury, a czę··
sto ,i ka,dycH rl:idzinnaj, tkwią w świa!domO'ś'ci narc'au pols:kieg'O, Spraw tych l1!1e
roztrząsa jedm'ak Z. Łukaws,kli szczegół,owo w swej książc'e, po przeczytaniu
\{ltórej.
"dojdziemy niechybnie do wniosku - j.ak pisze ws\pomniany już Władysław A. Serczyk - :1~emogła ona bez najmni,ej:szych kłqpotów ukazać sit; zarówno za GomułkIi"
Gierka, Kani, czy obecnie - Jal'UZJelJski,ego"3. Nie wiem WięC, jakie były merytvlyczne (~pory wyda'wmtictwa "OssIOtlii:neum",które 'tak dług'() zwlekał'o z drukiem tej
ze wszech miar plYtrzebnej książki.
Pis.ząc o Syberii nie sposób przeoież pominąć SJ)ww poL')kich, bowi,em już od zarania rosyjs'kieg'O panowania na tym rozI"egłym teryt,orioum zawsze i wszędzie spa··
tykamy Polaków. Jes1 to fa\{it i o tym nie mOŻlI1an!ie pisać w ks.iążce, któ,a po .•
święcona jes,t hi:st'ol'ii tych ziem. Tak więc z 'całą pewnością ;S;pl'"d<W
poLskich mogłoby być znacznie więcej w lej k:S'iążc.ei nie ocl&tręczały.by o.ne czyteLników; zwłas.zcza i.e są to problemy, o k.tórY'ch naprawdę ws;pókzes'ny Polak wie Z'Mlcz;n.iemniej
od tego co pr)winien. ALe skoro autor za.decY1dował o takiąj IpWpc'l'cji materiału dr}tyczącego spraw polskit'h na SytbeI'L1,wy<pa:da więc pl'zyjąć żyozHwie i tak tę książkę, kitóra przez tyle lat czekała na wydani,e. A jest to książka z w:s.zech mtar cie: Władysław
A. Serezy,k,
, Tenże, loc, cit,
O Syberii
inaczej,
"Nowe
k:siqźk:,",
nor 22;
1981,
S. 68.
�328
Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
,i czasopism
kawa, oparta na wnikliwie zgromadZ!onym i wyselek,ojonowa'nym ma'teria.le, będąca
wzorowym przykł-adem po,stępawania badawc'ZIeg,o dą,żącego do na,jwiękiszelj precyzU'i,
z mothwnśdą
wyzy:s'karruia wszleilkJiclhźródeł i ,Slklf:lJ:pulatnejich analizy,
Powiodło się więc Z, LU:kaws,kJiemiU,napisał bowiem dobrą i t'ak pot1rzeJi:Yną
na
naszym rynku IksiąŻJkę. iJ?!rzy:b[iiżaolna bolwiem Polak,0m histDrię tej ZJiemi, kltóra
tak bardzoZJwiąza.na jes:t z ich doświaldcZJenia:mi sięgająCYlmi w głąb naszych dziejów. Bo oto s,ięgnięc'ie do źródeł .r·o;;ytjs~kichpo'zwa.!a ujawnić wiel'e nieznallly,ch
f'aMów związany.ch z dz'iałall'nolśc:iąP.o,laków na Sylberi,i już w .polCZątka,chXVII stJulecia, a także przyibliiżyć Iboga'tą h'ilSitorię tych rOZJI'Elgłyahobszarów, które n',jclZęśCliej
przemawiały
do wyobraźni prz.eciętneg'o mies.zkańoa nalsz,ego kralj:u nutą ma1fltyroJ.o'gi,i.To fakt, że przez dł.ug!ie lata była Sytberia ziemią zesbni'a dla P.oil'aków, alf"
była nią -tal/de dla Rosjan, Uikra.iń1ców, BiaI'Ol'uS'inów i przedstawicieh
wieilu inlnyc·h
narodowości. O sprawach ty,cjh jasno pisze autor, ale przy:billi,żanam rÓ\VIll'ieżpebne
kJJ.imatyc1Jnyoh różnic obszary sy:beryjskie, 'charakberYZJuj~ ich Horę i faunę, w,reszci,e kreśli Zlwiązki plemienne i pierwsze pańSItwa Syberii Mamy więc tutaj j:ndaną
zwięźle cha,rak!t,erY'~tykę związku pańsItwowego legendal'flych Hunów, pllemi<cmturańsk1ich w poŁudniowej S)'lberiJi, państwo
Kir;gizów jL"Ilis,~jiSkic,h,patlstwo Bo,had
!j ZŁote ImpeJ:'ium na Da,lekim Wsoho:dzJie, a talk1ż,eprolblemy władz'twa
m:Jrl1,gollskiegr>
nad Zabaj:kalem. Bogact,wo obs,erwo'wanych tu pr'ooes6w 'k1ul tuI'owyohl history·cznych fas,cY:lmje w p.odobny sposób jak 'hisltoria Inków z Amery,k1i PiołiudlI1!i1oweli
czy
tajemn.ircze dzi'elje Atlantydy
·Iulb ludów Oceanii i megaJliltycznych posągów na
Wyspie Wiellk.anocnej. Je.~t więc w h~sitorhi SJb~riti wiele ciekawyoh wątków i zdarzeń mimo że na tereinec'h tY0h człowielk poja.wił się stoslulnkowo niedawno, bo
g)dzi,eś okoŁo 25 tysięcy lat temu. Taik więc Jeżą'ca na peryferiach
na:s,zej w,iEldzy
prehistoria
S)'lberili 'j'awi ~ię nam }ako n:iJeusta,jące pasmo fascynujących
faJltitów. Do
takJic'h należy np. pismo runkzme za'chowane na kaimk~n;a'ch nalgt'obnych oraz skałLlJchchair.akterys1yczne dla lrnilitury państwa brgiskiego.
Zdumiewają
również inne
dZleje pl!emio.a syberyjskich, ich wza;jemne konltalkJty po,dczas pokoju ,i wawki, pr.ze!lii,kanie się kultur, legendy i tryb życia Taka .sY'bc1I'ianie była dotychcz,% znCllna
rpo,lskiemu czytelnikJowi, egz'otycznai
pC:l3'ia,dająca swoją bOlgatą pre<historię·. Są to
wszystk'o r1Jeczy ciek,awe. a ,momentami tak zajmują, żr' cZY'ta się je z zapc)rtym
kihem, zapom'inając te jest to ZJwięzła histor1ia rozleglej ,k.rainy, a ni'e pubhcystyka
hist'Ory1czna. In1eresująco pD:zed~ta:wił również autor Syberię w przededniu pod;porz;ądkowania Ijej Rosji, 00 na!stąpilo pod k!oniec XVI wieku Zla parnolwania Iwana IV
Groźneg'o. Mamy więc tutalj podaną c'hara.k'teryslykę
S1t~sunków ludnośeiowych.
I tak odnosi .się ona do ludów paleiQazdatY'Cl~i'Clh,
dallej ludów ma.ndżml"skioh, tj. plemii'on >DuClzer6wi Daurów z terenów na:darmurs,kiDh oraz traktuje D rnoza'ice etni;czaej Syberii Za1e;ho.aniej i Ohanaltu Syiberyj.Slkieg'o. Wszystko to prz.epleciryne j,e,,:
z\\o"ięz,ląoharaklterys'tyką
kJultury tyc.h ludów, która wykazywała róźne stopnie ,rozwodu. Półnoone rejony zamieszkiwane przez Pall.eoazjatów charakteryzowały
s'ię nadniższym rozwojem kulturowym
i nierzadko slpaty'kamy tam elementy wła.śC'iwe ku.ltU'rze paleolitu. Im da,]ej w ki1erunku zachodnim, kultura ta była b olgats za i oa,rdziej zróżnicolwana, a jej dokładna charakteryEtyka
pozwala na pewien podział
tworzący swois"te:go rodzaju zaslięgi. Odibi!clieteg'Q znnacza
się do dzisiaj w kultuJ'z,e tych ludów, o czym sZlczegół,owo traktuje
np. Istorzko-etnograficzeskij
atlas
Sibirii 4.
Zróżnicowanym
kulturowo
nbsza,rem była więc Syberia gdy pierwsze w:i'eści
(j jej
mieszkańcach zaczęły dO'C'ierać do Europy począws,zy od XIII stulecia, nie bio1
• Istoriko-etnogTaficzeskij
-Leningrad
1961.
aUas Sibiri,
pod red.
M. C. Lewina
i L. p. Potapowa,
Moskwa-
�Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
329
,i czasopism
TąC oczywi,ście po,d uwagę pierwszycih kC<DJtakitówRosdan, które zazna{:zają S'lę np.
tzw. Ławrentiewslvim
Latopisem z 1096 roku, a 'także późniejszymi
CJ'żywlOnyllu.
związkam'i ,państ'wa moskiewskiego
z zi'emiami zalUfIa,tskimi. Oczywiiście, ~nf'opmaicje
te były bardzo skromne i wlaścilwie - C0 słusznie podkreśla autor - rrnZlpo,cz,ynają
się one relacjami członków posel~twa p3lpies.k'ie:g)odo Mongolii z ,roku 'l,?J46,w sk.ładz!ie kt{m~g:) zmaddował,o się dwÓiclh zalk!OIIlll1lilkór'"
- W'lolCihBialn:o Ca'f!pli1nlii AoI1alk
Benedy,k.t z WroJCławia. Późnieijsze j:n.fo,rmacje przekazał podróżnik eurOlPejs:ki, WeItl.fcljanin M'arco Polo oraz Ba,warc,zyk .Jolhaln:nScbiltiber:ger, jeniec chana ZłoItej Or,dy.
W POllsce l.-a.Ś ZJnaczącą poz)"cją a zaulallsk.ich obszarach "M'oskoW'ii" był w p'>czątkach XVI stulec'ia Traktat
o dwóch
Sarmacjach
Macieja z Miec:howa, prm1es1orJ
Uniwersy!le!tu .Jagi eIJoń skiego.
Znaezne o,żywienie w zakresie kształtowania
się wiedzy o Sylber ii prz)"pa,da jednak na koniec Meku XVI, kiedy to Toz;po'częłasię planowana ·ek.spanoja Ro:sjam ZCl
Ural zwiąZJana z działa:l1nością kupiecki,ej rodZJilny Sbrogall1owów pOls1iadadącej carskw
pełnomo~nietwa
do tejdz,iała1lnoLŚc"i. ,Riolz;poc.zynas,ię to zmaną powszecihni'e w hiisltorio,grafi,i S)'Iberid wyprawą Jermaka
~1'5'a!l), w składzie kJtóraj byli rowni,eż Pol!3Jcy.
jei1cy z o'k,resu wojen mo!~kJicwskich Ste[,ma Batoreg,o . .Później za,ś rok za roikiem
podejrno:wala Moskwa nowe przeldi~ięlw;z;ęcia kollo[1izacyj'ne, tak że pod koniec XVII
wieku panowunie jej rozcią\~nęłl() .się nad dOfZ;ecZoemJeniseju, a dalej od Leny ,do
Morza Ochockiego, aż po Kamczatkę.
W między'cz.as.ie poda'ME się Rosjanile nad
Amurem, nalwiąza,Joj pi'erwsZoe konltaldy dypJoomatyczne z Ohinami ,i opfmowaN rozległe obszary południo,wej S)"berii oraz Da,l,ekiego WiScho'du. R!osYlis.kiewładztwo rp
Syberii stało się falktem w począ1t'kaeh XVIII wieku, a na Wli,elu kierun1kalClh tej
ekis:pansj,i za Ural występowali jeńcy Poilscy wchodzą'cy w skład w)"praw k'.>zaddc,h.
o czym Jlli,edoc,ta't('cZJniejednak wspomina autor książki.
Ta,k nadszedł eza,s na zagospodarQwywJanie Syberii. Podjębo więc szereg ,pr.z,ed,ięwzięć (mga.11izacyjny,ch mający1c'h śCliślej powiązać
rozlegŁe c,bs'ZJary az.ja'tyc:kie
z europejską częścią impef'ium, Zaczęły powstawać
pien'wsz-e mi,:tsta syberyjskie
Tomsk. Omsk, Irkuck, .Jak,uck J inne. R'clzwinię'to siec s,taclji trans.pO'rtolw)"ch tzw
jamów, oibsfug,iwanyoh przez woźniców (jamsz,czyków)., przE:lwolżąeyc:h towary między sta1cjami PrzystąpliolDlQ do u,pr'awy roli sppowa:dzając os,a:dn.i'ków o,ra'Z na.kłaniając miej-s'C'o'wąludno'ść do tego zajęclia. To wszystko jednak za'częło przysparzać r'ozliczne klopoty. Z jednej s.trony adm'inlliSii!racóarosyjska nie była w owym czasie na
tyle s'praW1nel. aiby te przedsięwzięcia
ko!lolDli'zacyjne WlprowaidZJićhez kłqpYtów organbacyjnych.
z drugiej natomialst ludno!ś,ć aUIi!Q1chitoni'Czna,
poddawana
rożnorak,im
\S'Zylkal!1':;m
'z;e srtJwny cam!kiCih clzYDlol'wln'iików,
Z<:lCIZ'ę1a
siię l::mrtzyć. Talk Wlięc u pI1og:u
carskie~o właidz:t'wa na Syhe:nii' p')lja,Wli'ająSlię ju.ż P101W1sitaIDlia
liUldnlOśoCIi
auto2,h:tICJlllliIClzlnej,
które w ,]a;ta·eihpóźmi'eosz)"c'h CZęiS1kJ
jesz,cze będą dawały oSIQi'o'ie ZJnac. Często bowi,em gwałty i ,nadUiż)'lCia rosyjskiej admilTIlistm1cj'ipańsitwoW1ej dawały się tęgo we
znakii ludom syheryÓsiklim, które podE:lj'mując n'ierówną wa,Lkę z uciskiem, n:i,era7.
jeszcze bardz,i,ej po,gan,z-ała swój loIS. S:paocyfi,k'Owa:neosady prz,ez lab nie mogły
pOlcin'i,eśćslię z ru1iny, a lii'Ciznesltraltw hJ)dino.śiCli
WlpJ:ytwIa~y
na depQPu1lalciję,'kJtóra bylł1a
talk z;naczma, że dOipriCJIWa:d'zMa
w \\cielu prlzy;p,1IC:!JkJalch
do z-nalcizln~gozachi'W,laln:ras't:ol~unkólw IlUdn'o'ściio wY1clhWlś1ród aiU~llJll'hlt:::mów,
a s,zeI'e:g riodÓ!w 1JuibyJ,c zyl.'·h
wYlg1~nęł:o
ZJUipdni.e,
1
i
Bardzo '7JO:l,Onebyły więc dZJiej,e Syb,erii pod palTlIQwanilemR'OIsj,icarskiej
Obraz
ten jaw:is'ię nam w Imia'rę wy;ra,źnie z ].e:ktulry kis,ią,żki Z. ŁukaWlski'ego, w 'któr'ej
da s'ię wYTóżnić pewne z-asadn:kz.e wątki problemowe. Pierwszy z .11iCih,
to pr'ehilSit'o'f'i<1
S)'Iberili i początki jej opanoiwywania przez HOIS1ję,drugi natomiast dOItyczy.zI'07JOIIlych
opob1lemów k'OllonizacY'jU1)'1ch
na Sy1berii, z któr)"mi łączyła się ta'kże pra,ktyka ze-
�330
Recenzje,
przegLqdy
wJjdawnict·w
i czasopism
skIń. WilJaśnie z,esłaócy wnieśli w ży6e tej ,krai'ny szereg nmvyc'h eJemo!Jltów k'U'H'U!'o.wy::i~ i g'o.SIJ)Od31'CZydh
'oraz przyczY1ntli s'ię do jej na'uikow.e:go pozn~ni(J,. SpraIWY
te są w :kisliąliJDe
.odipowiedn'io wyak'centowane,
z potdkrElŚlenii-em z:lJsług j-a.ltJiew 'tym
przypadku
posi:aJdadą zesłańcy polSlcy. Oni t-:> s;>I'~w<ldziJ];jbuitaj odpowiedni ga,buln.ek
psz'enicy, rOz/pows<zechn:ili upraw'ę zi·emn:i,a.ków i W!'dJf'7,Yw,hodowlę PSz.czo!, dcll'i
dobry przykłaid z używaniem
kosy do zJbi,ollu l!OOŻ uraz pługa d~1 -orania z·I,gemów.
P.';ll1alClivo
zapws,u,llis·fę w histClrii tej kra,iny ioa'ko badacze na poLu etnag.nH:fj·b,g·elk,~iJ.
geo'g'ra&ii, w dzi,a!'a,lno'ścli or,galni,za,cYljnQjna polIU f13.u;ki i kuLtury. Tak więc nacja
p,::\sok3 ode;rah
w d71i-eja'2'hkUilt'urcwyCih Sytbcpii ni€lpoś'le'dnią rolę, a nazwiska takic.h badaczy, jak: ,Benedykt DyIbowS!ki, Jan Cwns'ki, A.lel~sander Czekanmvski, Edwa.rd Piekar~k'i, Wadaw
SJj,eros'ze'wski i in'nych związmlle są tId s'lale z hi'S~orią
zwią'z.ków pOi'Sik'o-f1osY1j.s,I~ich
w dziedzil1!>e badań syberyjskich,
POInadto pisze
Z, ł.JU1k-aiws·kJi
- "PiolIracy powa'żni,e przY'czyn::ili s·ię do :-OZ\\'oju różnyoh ['zemi"bl i zawcidów ,przedtem tu w ogól'e ni,e znanyoh. Oni z<lJczęli wYipi£':~<lćohleib na spnedaż"
załOiŹYilJicmk!łerrJli:e, węd·liniarnie,
res·taum.cje i kawiar.rl'ie". Zna.czący by! więc ten
W:klod Pola'ków w hli's!tmię Sytber~,i, gdzie j-eszcze w 1,926 .r'Clku na jej tereni,e zal11IiJes.Zlldw-aI-o
p'Cllna-d70 tysięcy lu-d:1ośc:i :pcJ,sk!·ej. I-oh poh,mkowie
l11'ies'zkają tam
i dZJi,si'a,jc1hoci'a,żw Z!laicZJniem,n'i€lj>srej 1!ośCli,a w eza'sa'oh drugiej ,weljny świa'towej
wielu IZ,ni/elhz,rKłllazlo siię w Armii P'olski'e1i, Są tu j.e:dinak Isprawy, ki )r·e Z, Łukawski il'OUl1ija,u.·Y'w:aOąc k!westię ,pQ1ską [la Sy1ber':li'~dZJileśna igl'am.icy ,czas'owej :pr.zypacb~ql'-~etjna pi,enWlszą wlOli,nęŚiW1i:al1JQiwą,
11alk QZy .iJnaiClZ:ej
jetslt t'a ZIl1.aIC'Zill<l
wymwa w plI'Qhtlemaltyce poh;:kiej na Sytberii powstała I'aIC:z:ejnile z zaJmysłu aubo.["a, lecz z wymogów wydawcy. AILenawet i bez .pr:z:edstawi,erJia tych spraw z.aa!lroentowa'l1lie pols.ki,eh
wątków humanizowan.ia
SytberiJi j€is>tze W1S'ZJeC'h
mli.ar odhik'Dem ~oi-ek!tywr.ej prmv.dy,
talk bowiem prz'oc'ież był'O w ist'OClile,J.es't bo jedJnaik temat na oddzielną książkę, bow:.em wikŁa·d ten był ZJnaczący, a wieLkc,ść po.L~lkk.hspraw
bardz·o złożona, Nie
() w.szytSi'k!ilchprzecież sprawa'c:h Z, buka'WIski napiJs'al, wiele Z ni,c.h pominą!, a ni·ekJtórY>Clhmś tyUko wSipCll11ni-ałmimocJh!cJdem. Była więc Syber,ia dla wicIu Po·laków
.,zlliem:ią ze'sła.rl'ia i kJa·ry", aile była też dl'a innY'oh "ziemią z wyboru", gdzie można
byŁo rotwiieij -;dordbiić się mająt~u,
jak ,nIP. udało:;.ię
to .Ą,1tem¢;ov.ni
Koziełł-PoklewsKUelmu., pr'ZJedis'ięb'iorcy poiliskiego p,xlhodzenia.
właśolJCl'eh)wi ko'palń zło,ta, parotStat·
kórw i ill1'nyJ0hdóbr. P>Cid'Oibnydh
bogaczy by}.o niewielu na SY'1Jeu'ii,ale zn,lc.ząocy ',vk1ad
w jej TOl2JWÓj
g'ospOidaIJ'oC'zy
i k;ullturowy wJ1lieśll i·IlJ!~ifula.<:y', J)r)mni·ejsi przetclsiębi-orey, rremieślniJcy, pnawnicy, leka:rze, iJn.źYirJlierowieczy nawet prooc.i rabo'tni.cy.
,~-ród
innych pr,oil>lemów warty,C'h zwróc'EIDia UlWagi czytelnika Historii Syberil
jest sprawa polslko-r,otSY1jslk:iclh
z:wiązJków rewolucyjnych
za Umiem. T'ema,t to w iSJtocli·e mało zmany w naisizej h'is't'Olr-ioglmfi:i,który dzięk,1 t·ej pulbl-iikacji U'zysikdł nieco
srerszą pa'l1or-a-mę odnru,zącą Slię za,równo do XIX .sbuleC'ia, jak toz; okr-es.u po Rewo·
lucji Pa<ŹJdziernik-owej, kie'dy to Sybeni.a stala się t€<aJtrern WOjllY dome,wej i inter·
wenoc:j,jzJbrojnej za -dyktatury K.akza-ka,
P-l.ltZositaŁe
;pal1tliIeksiążki, doty>Czą pl'1oblematykj gos:podarcz€lj Sybe['i'i, j-ej mZiwojlll
k'lJJltura,Lnego., ruchów
spo!ecznydh
i rewo·luryj,n)"oh, ro·zw(JIjlU przennys,liu, budowy
Kioilei l1ral1lSs)"berYljsibej, ośWliaty oraz ba·dań naukowyoh
na jej t-erytc;,rium, Wszystko to podane w zwięzłe'j fqrmie czyni całr,ść niezwykle zajmują.cą, waJ'tą po;lece.n:ia
szer·OIkJer.TI1U
g.ronu 0zy.Łe>1rJirków,
bo prze'c.ież historia tej .kra'i,ny tt) w pe'WInym stopniu
rÓWln.ież hilst'Or-ia SPf1aW pol'skkih w okresi,e rJlewoLL Pnzez tę bowieorn n-i1eWoolę,!"ozp<>C'zętąpi,erwszym rozbiorem P>ol.slki,losy j.€Ij mieszkańców
llW1iąza!y s,ję dość ściśle
z ziemiami za:ura,l.sikimi. Oczywiś'C'ie, fakty z te.go z<l'kres'u poddane wstały prz'2~
Z. LuJkaws:kJiego pewnym
pr-ooe'S'OimwylbióllCz}'m, j·est tl) jedna,k ksiąi:ka za.s'Dlbna
w iiJd'-ol'ma~je wY'nik,a1jące z najnowS'ly'C'h źródeł, '>dc.iążająca jakoby przedw0jenny
�Recenzje,
przeg'!qdy
'wydawnictw
331
i czas,opism
nurt pisan~a () SY'henii z )'czy,c:}i tnci'I1tyl'ologii. A pDnadto jawi&i~ nam w ted ksią,żce Syberb j,akJOkrai!lca zróżn'nJlwana ku1tmrow<J i gn'lpoidarcZlo. o cieklawlej histDiI1ii.
z której miQdzy innyrni wyni!ka}ednoZlooc'Zln:ie kolcn;<alny charaikiter poil'itY:ki ROlsj.l
carsklilej w,oibec tych Z,'mD.
Tak w najolgóllr.'iejszY.!,h za,rysach prz,edslt,awia ~ię tneść ks,iąż.ki Z. Łu,k:aws'kie:gl()
.Jest Gina pierWIszą w nalszej lilte:raltuirz,e syntezą histunii Syberii, w której na p()dkreś;,eniezasługu}e
bCl:;,::wtwo wy:komystanlej 1,itemtury, ,patolozys'tolść te:krSltuoraz
his,toryczna wYObt-aŻ:11:1autera
umieją,cetgio do'Skonal,e cddzliel~!ć ziarno od plewy.
w rezultalCi:e CZEl11iu
lL'ws,ał fas1cy1Dujący opis dZlilejów tej kTa,iny. WSIumie na,lelŻY
stwli-endzić, że Historia Syberii jest pra:cą orygi'naillI1ą, stdnowiącą wzm,owy przykład
umi,eję't,r:JO'ś'c'iwyk(Jrz.'~,<Jnia istn1eją!c:ego jlUż doroibku badawczego.
Stanu~'i
ona
istatny wkła,d nie tY'lik:J do hi,ston1i, 3'1,e także do innych ,nauk zajmującYClh sic;
sprawą .po!:s'ką na Sybc··ii. I na k,on;e:c. Pr<llca ta - (''J n,1\leży podkr,eślić w spos6b
sz'cwgólny - slpeJni.l nie tylko 1unklcję na,u'~clwą, <lll'e\VIa:imą~uni~()ję ~deol'OIgkzmą
Ukazuje z~ożony ohmz dz'.ejów Syberii!, któ:'e:j na'zwa wywołuje j,ednOiznaczne skojarzenia w świa:dolmo'śc'i naslzlClg,onarodu, a plonadt,o jest - ntimo D!iek'OImp1:ertno:śn
fa.ktÓiw - wa,r1';ściOWylmocllblióem spraw ,pal:sklioh j:akle rozg'ry.wały się ZIa Uralem
W ka,ŻJdym razie pczy:()ja t:l zasługuje na poilec,enie jej czy!t€llnikom,
Antoni
Zbigniew Suchar, Na spotlwnie
z Jenisejem,
Kuczyński
Warslzaw<l ['!l80. 5, 24.'), i,lustrae}i Z'l
Wiei'olleltni korespondent
PAcP, Zbi,gn'Lew Suchar, duż,o podróż Qlwał po Z,wiązk,u
Radz'eckim l, rz'ec mo,żna, zJj-eździł t:en kraj ws'zer,z i wzcLłJuż. Alon tych podrÓiŻy
qpUlblilkuwał po r,lZ pierwszy w zJbi'orz,e.reporta,rzy zatytułolWlanym Słoflce w zaprzęgu reniferów
ijlr977), w którj'lm jawi si'ę nam Syiberia w czaslie i .pl'zestrzeni, l peW'
nymi akoenilolrni pol..,lóego wkładu w jej Z-dg1oSlpolclaruwchn'ie.
K!c;]ejna Ikóliążka tęg')
aulom po'śWlięoona j,est .nieMÓirym regionom F2'deralcj-i ROIsY1jski:ej,Zakałkaiziu i Ka7Jachstanowi' lod Wlołg~
J,en:iisej. Sz,lalk to ogromny, za1t,em ty11ko nlielkJtónedziejące
s,ię na nim spra'wy stanowią prz,edJm:ic!t reportalży zamiesmzOlIlyeh W zJbiOlrZJept
Na spotkanie
z Je1lJisejem. Czytamy więc w nkh o dzi'ej:a;clh oclIkryć ogpolmny!c.h
złóż węgla l helaza, zlagosip'odaT'owywan:iu nietkniętych
ręką ludzką ziem, czaslii~
wojny i eza,,,i'e powojennym, sprawacJh 'CZ,ęSl1JO
j.es'wz,e malo znanydh przYlbli:żająlcy,cln
nam Kralj Raid. j.e:g,oIUldZJii ppclblemy . .J'es't llo swoislt-eg,o rcdz3Iju Silva rerum, POIZpoczyna,ją1cy s,ię fedr:unkiem w ta;j'cIizeukazaJny1m prz,ez pryZJmM Ludzkieh doświald·
czeń. A dOlś,wiadczenia te są twal'de, ni'e skąp'i iclh boWllJem Sy1be:piazaz.,drośnŁe clhroniąe:a SWy'L'łlolkaroóW w wi'eczn:oj Zlma,rź,lini,e.I aż dZJiw bier"'e. że ciągną talm ludzie
dcibpowolnie. s'klUszeni ba,ndzi,ej przyrodą i żądzą przygody, anil:i;el-izalrdbk!iem. P()ldkreślić tu baWl1em pdlrZicba, he na Sj'lberili za'rabia się wiel'oIk1rotnie więcej aniżeb
w inn)'c:h rej.o'na'ch Zwią'zlkiu Riadzieokilego. .JesrI to uzasadniona
polityka phaoowa,
gdyż og'nr;lm spraw dziejący1Gih się tutaj, w s'upowydh war,Ulnlkaeh kJhma!tycllnY'ch,
kosz"tuj,e wioile i to zarówno zdr'Qlwia jak też i inny,oh wyrzeclJeń, sltąd tei: i cena
prac-y musi być tutaj w)'ższa. Podejmując
z,ada:D!ieprzecist-a,wienia prolh],emów talk
roz,j.ogł!e11io
tery:tOll'ium, Zldecydawal s,ię autor na dość suoicik'tyv/:NY wybór. S:-:ut'kiern
tego stanu rzeczy go'ścimy wraz z nim w gorącej ArmenH pozn:a,ją!c jej historię,
po
�332
R.ecenzje, przeglqdy
-wydawnictw
,i czasopism
dzień dziSJiej.s,zyi PC€J'SpeikitY\ĄTY
przyszłości. To s.amo dotyczy równtież Gru~j,l ukazanej w OIłYiektyw:ieIruiiSllro:r'b
.i wSlpókzes-n,ośe:i. POLne.'jemy więc złożone dzieje AIbohazóWi, A:dygejców i Urby'c!hów, wa['OO2IDyclhplemion .górskich, których osiedla, p;i.•
eyrl'illloWlanebyły pnez wo/j:sika cal1S'kie.Pirzytacza też autor wLeile'legend dOltye:ząc)'ICh
;lyJClioda1jln'eU
KJalohJtdy. wywołuje historylCzJne fakty i zdarzenia, 'kpeś!i kiU,ltUTęi 'obyczaje Gfluz.inów, tak ba,rdzo przyw;iązalJ1yclh do swej ziemi. Z dużą sugestyv,rnośc1ą
opowi'ada o dniu dZJisi~j:s.zymG!ruzdi i jej kOIl1'taIMa'c,h
gOlslpo,aaI'czych z innY1mi rej'onami ZwiązJku Radz'ieciklego. Podobnie p~sze też SlUclhar o Azerlbejdżanie i przyz;:ar
trzeba, że ty~k;o te fma,gJmenJtyrepo'rlt'eI's.k,iej opowieści 5ąi'nteres'l1jące, które tra1<;tlllją
o nus1Jo,rti:i.
Są to bOIwiem oibs'za'ry" gdzie rill k<l,żdym ni·eomal kwku wspÓkzesifiQSĆ
ociera s'ię o trady:c..'>ję.
gdz'i'e hiJst()l):iapr'ZJ€lmawiaru,inami górskkh warown'i, drążonych
w slmła{cih siedl'iJb. si<l'fyah cmel1!tarzy i świąJtyń. Szkuda, że sprawom tym 'nie
po.ś'więcił aiUtor w'ięce'j miejsca, ohoćlby .na,wet kosztem stere[)tYivowych wyll,iC'.zanek
ń prezentowaniem
:współiC'zesnyc1h o'5 ią,gn.ięćwyrażaóą<cych się os·iąg<lmi w wydobywaniu flOPy, z~ooonYTm:jlecłrnolOlgiami czy wręcz zubawnymi - .nic ni'e dają.cymi
czytelniikowi - ro.z:mO'wami z jednym bądź I. dnug,im dyne'ktorem jakiegoś zdkła,du.
Ik:!lmbinatu czy koWhdzu, Fa,scynai('Jja autona tym ]oozmaClhem w gOSlpociar'owaniu n'\
;na,li bądź prz.emyś'le l)iudzJić mo'że uwsa:dni'one (JIbi,eke'jec,o do pr,awdziw.owi opisy·
wall1Y1c.hf'aktów i mi,eś,ci się, najogó.l.ni,ej mówiąCo, w formule s,uk,c'esu, A wiemy
przecj'eż, że wsz'ędz:ie ,tam, gidzie są sprawy wiehkie. dzieją się również rzeczy małe.
tYllko pozornlie błaihe. a są nlim; codzienne kłoj)01ty i tros,ki ludzi uw:ikłanych
w ró.żne os,01:JiiJSlle
duLŚwiardcZ!enia..O ty;m nic nie wSlPom,ina auto[ w swoich reportaj;,a'C;h.A s:zkOlCia.Będąc przeClież pl1Z'ez wiel,e lat ko.resporlJden"tem BAP w ZSRR
wiiCJz,ialzape;WIJ1€w:ie<]e.,,co z całą pewnością wpra,wialo go w I.dumienie, jaJk ti'
nowoc:ze5lne t'oohin,ofio:glie.wieJ'kie piece, r'1l1'()CIią'@i
i złOlŻa. O tym Suchar milczy,
prezentUJją'c w pełen sztampy spo.<;oo to, DO sputkał na reporterskim
szlaku, dokoIJ1IUjącwcreśniieljs'zej seLekJcji pod tzw. kątem sUlkeesu. Jest to więc zapis p()dróży
:nieco chY'bii'OlJ1y,
ibowiem brak w nim 'Oźywi,ającyah go k'O:ntra-siŁów.Takie jest prze("ie'l:ży.c,ie, że nie skł'UJoos:ię ono z samych różowych barw, Coodzi'ennej si,elank'i i zadowoleruia. A wa,rto byłolby poznać bililżej prOlblemy ludzi spotkanych podczas tych
wę:diról'.'v"elk,
probLemy ,nliie na muarę: ozy Iko'rnbinat WyKOll10 plan. ale te rlO'rma,]n,,~
ludzki,e c'odzienne sprawy. Czy wolbec teg,o owo spotk1a:nie z Jenis,ejem uznać należy
i':u'peJ!n!ieza beizwa:n!.o;Sciow,e?Niie. J,est w tej ks.iążoe wiele ciek'awyc.h spraw przybil,iżaUą,cyiOhC'zy:velil1ilkOf\Vi
piękno ro'syjsik'iej krai'ny, ,kaukas'ki!Clh i śl'odk'Owoaz.jatyckich mia&t. Są di~a:we d:>:ra,zy histo.rii i 'te,raź'ni,ejsz.oś'C'i
. .Dla poltskieg~ od~i()Tcy tej
kstiążki ciekawe są taikże te flra;~menty, które wiążą się z dzi<ihdnością Polaków
w tej częśc,i Ros'ji, ~dzie mties'ZlkaliiQ;'l'iza c~ua, a także i później.
I
Antoni
Kuczyitski
Zygmunt Łukawski, Ludność polska tV no~ji 1863 - 1~14, BiiblLoteka Polon'ijna 3.
pod red. H. Kulblialka, Wrocław-War5zawa-Kraków-Gdańsk
197!l. ss. 229.
Mało mamy w POdlS'k~€'j
lit.eraturze opracowań d~tyczący('h problematyki
polonijnej na t,e>rooie Roisji. A lemat to prz.roież ogromny, warty sz,ers.zego zajęcia s.ię
nim. Z tym większym W1ięc zainteresowaniem
przY'jąć należy ksiąź;kę Z Łu:kaw-
�R.ecenzje,
przeglqdy
wydawnictw
i czasopism
333
"kieg'o stanowiącą
syntetyc7!J1re ujęcie dz:!ejów ludności polski·ej, ·k!tóra z rÓŻTIych
powodów OiS!aidła na S)'lbeI1i,i, KalUkiazie, w Azj!! SnudkO'wle\j ,na Ukm~ruie Lewobrzeżnej i w Roslji właściwej. Termin "ludność pOIIS/Iro"używalny w pracy ·zamTennie
z CJl~peśleruLem"Polonia rosyjska", odnoSi "ię na ugół do osób mówi<:vcyldh po polsku
! wyZinalją,c)'lchw wiQksz09Ci k'a1o)i,cyzm, maz do asob, ktÓTC w częśai :zaiSymi.lowane
(tj. takie, które przeszły na pl1Uwos,tawie !luib C'a~kJowicioelub cZę·ŚÓ0W10utraciły
z:najOlrTl,ośćjęzyka po'skiego)
za,chowały poczuc·i'e związku z .po!slką społ<ecznośc:ią
i uc.zes1tniczyły wróżnyclh
farana,ah j.ej żyda na terenie Rosji. KSl!ązka do.'tyazy
Oikresu laot [1863 - HJll'4, s.ą to bowi,em łata, w który,oh ~i'cztfuność [udJnośc'i poU.sJ~iej
znacznie wzt'06ł'a na tereniie R'O'slji,.gdyż oprócz zesła.ńJców w .•kładzie rÓŻJnyt:::,h
kolonii polski·l:.h rozs1i.<rn)'ll'hpo o,lbrzymi'c,h oib:S7.a'rac.hi'mperium 'carsk,i,ego zn.:ljj,owa,lJi
się em'i:graonci za-robk(JIWi. W i,ch sikłaidzie ''1Poltkać by-lo mażna
prZleds'ta,wkli:e!i
inteli,g,enojii - leka.rzy, i,nżyrui'erów, prawn.i,ków, ·dla kt6ryeh moź.liwo.ści podejmowania zatruodni·eni'a w tzw. Prj'lwiśJańs;k!um K,raju były z·(!o.·cz,nieo~a.llIiczoll1ie. Wędrowuli więc ci ludzie w różine slr'o'!1yc:ar-slkiej Ro.sj'i i tam po'dej,mowa.1i za'tru,dnienie,
częs10 bo:ga,cącSlię i o:sliąg.ająlc najwyŻJsze uZDanie miej:s'oowego środoWlis:ka za praWOIŚĆc,ha,ra,kteru, przywiązanie
do polskoś'cii
s,allidnClść w pralcy. Ail,e oprócz im,elLg-encji cią'gle płynęły do Rm;j'i hczne rzesze rc!bo1Jnikówi rzemi,eślniików i to z~ ..
rów.no w f.onni-e Z1org,m:iz'owanej., ja'k 'też na tzw. wŁas.ne ry.Zylko. ROZlbudO'WiUjący
s.ię intensywnie
przemysł ,rosyj-slk.i s'tw.a,rz>ał dUŻJe zapotrz'eoowalniie na sliłę roboczą,
stą'd też w wielu zaikJ,adu-C'h pr-z,emy,s1owyc,h na terenie
R,O's:j'iza'trudni'ona
była
zna-czna liczba pTol'Citariatu pOllski·e,g-oz K'ró],es:[\va. Przy tej ,okazj-i z.aś wspOiffiI1ieć
należy, ż'e w pr.zemyśle zaalJk,dia'Żiow,mabyła nJi.ewielka wpraW1dzj'e częŚĆ ka~H:tałów
pol·ski,ch. Zatem spotykamy
równ.'ież .j taikie sy1lua-ej'e, gdzie w pOlb3lkJichfoabryk.aoh
na terenie Rlr"S;j'ipra:o;)wali wyłąC'ZJni.e pOlls,cy l'oIbotniicy, a tz,w. kolonie f.a1bJ·yc.zne
1ętniły polS/ki/m życiem. MoŻ'naby mnożyć tuta'j przykłaidy dotynące
różnych fo-nm
pol.ski.ego żyoC'ia na teren'ie Ros'ji i wkŁadu porraków II\' jej rl}Z.wój gos-podaI'czy
Omawia,na ks'iążka zawiera bowiem mnóstwo
inf'orma1cj'i na t,en tema1t, otwier'ł
prz,ed czyteln:ikiem
szerulką panO'rlamę dziejów POilsikieg,o wychodźstwa
w RC:ls.ji.
sięgającą swy;mi początkami ko,ńca XVI stulecia, Al,e o ty'ch spriaw,a'ch pisze Z. Lu'kawski ba.I1dzo ip:Jlb>ieżnie,podda'ją-c je anaoliz.ie tytko o tyje, o iI'e tby.ło to .kionleczne
dla zrozumienia
pCldłaŻia h'istorycz1De'go późn['ej.szych prooesów. Mamy w.ięc 'tulaj
inf'orrna,c'ję, ii dzi,ej-e PO]laków w Ro-sj,i i Rosjan w Polsc'e :>ięgajągłęboko
wstecz
hiSlvori-i oou krajów, co wynukał,o z faMlu nwtura.lnego sąSli'ed:z'!wa. A że stosunki
te nie zaws>ZiCukJaldały się -na;jllC1Piej,więc w w)'lni:ku p.rowaod2'JOil1ychwajen faJe
jeńców wędrowały
w dwu kierunkach.
Polaocy pr·:l)eI1Jrzy:myw.al'ijeńców ro-sy;jskJ1Cih,
w ROSljinatomi<lS't po ka;ŻJdej,ze zbrojn)"Cih pCltytczek przybyw,a!a l·i'c7JbajeńJców polskkh. W.pra:wdZJie w 'toku rOZiejmów i mi:sji dy;p]'OImatycznyoh podejmowano
USltalerliia na rzecz uwa']:niunoia jellJcÓW, IlIi,e wszyslt:klim jedina'k wdało s.ię powrócić do
kralju. W S't,osU'n:kacihpolsk.o-mos'kiewSlkieh, po'cząw;s,zy od w(~jen Stefana Balto.rego
z Moskwą, a później aż do XX wieku, wielu Bol'aJków 2'Jesh~nydh zOlsll:ał:oza Urali.
Część z rniidh włącz'ona w pierwS'zydh .lataJdh OIpanowywania
Sy:berii prz,ez
Roojan - do (~didzi.alów kozaCik,ilcihkolonizowała
conaz t-o 11000.eobsz,a,ry i uczestniczyła w wieilU ros)'ijs!kiClh p'()chodacih na wslcihód. W omawia'll'ej kSiiąŻJce mamy
nieco tnLorm.a.cji z tego zalkir,esu, zwJasz,cza w f1ozJdz;ia'!et..ra'k:tującytrrl a jeńcaoh
polskc.h i zesłańcach w Ros'j:i ona'z w rOZJdzio&ile
IPDlświęconym pier:wszytrrl kOllo:ru'am
pOIJ:skiunw mia;sitalc:h r-olsyjskiiClh.W ,d.als'Z.ejczęśC'i praca podzielona jest na rOlzdziały
omawiająoe:'
emli,gra'aję za,roblkową Ludności poLsikiej dlo Rosjli, udział Bo!laików
w rozwoju .przemysłu ms j'lj'skii€\go, Ii:c·z,elbnaść i strukitiU'l"ę z'U'W1odowąoraz stp'Ołec1Jną
Ludności pol-sklLej w Rosji, c1haralk'tery,glt)"kę poslzczególlrl)"ah gu-up ,polu'!1.ijny,oh, ~u-
"
�334
Recenzje,
p:rzeglqdy
wydawnictw
d czasopism
dentów polsk.icih na uczelniaoh oesansrt'wa r'osyjskieg<o, dz.ialalnOlść kalt·OIlildkkhtowarzystw d~hI1o,c.zynnych oraz ku1'turaJno-o:świa'tową Pol0':-.Iii rosyj,sik:iej, p'Ollski'ch uczonych, podróżmiików .i Oldkrywców w Rosjli, udział BOIlaków w wsyjs'kim ruchu rewołucyjny:m i Ililbemlny1m.
Tematyczny
za:kres pra.cy jest więc ba'~'dzo szeroki. P'iJ:C.zynając od mzważań
pierws.zy·ch pOIJ!slkic,h
lmiUtaikitów z d1::>s'za,ramiR01SIj'i,przez opi,s emigralcj:i zarobkowej,
jej stnulkibu'rę zawodową i s:;:uł:eczną, w~·es.zc:ie dZ.iał'alnolść pOllalnijną, a talkże udzliał
POIlaków w naUlce rosyjski'ej oraz w ruchu r,ewo,lucyjn)~m. KaŻldy z tyclh Le~natów
mógłby sta1niDwić odirę::mą zu'pełnie pOZ)'lcję wydawniczą
są h b':wiem
s,J,rawy
niezmi'ernie i.slto~mew h'st'olr.ii nas:zego s'::)Qłeczeńlstwa, a talk ,mało dotychczas znane.
Jes1t w,ięc ImiąŻlka Z. Lukaws:kiego pozyoją stwClrzlClną 7 liczn)'lch d:my'c.h źródłowy'ch, w kitórej wy'diarz~ia o sze,rszylm oha,r:a:kterze rClje:strują nieraz historię losów
ludz.kJich, wyławiają'c z nich to, co ma najistotGli,ejszy związ'ek z t'El:nat.em iksiążki.
Faktów takic,h j,el3t Ina łama'ch książki sporo i odn·:szą s'ię IDlnedo różnych tematów
pOlIskiego żyda w Ros'j'i, PO'ZJnajemy więc poI~k,ich lekJ,rzy, :inżynierów, p:rlOfes'o:rów,
badaczy i iPoldrÓiźmi:ków,pirzemysł,owców i bankierów. Każda z tyclh pr;iSltaci "dum:e·'
wla na s:w6j slP'O's6bi poprzez swoje dz,iałanlie jest nieraz związa1na ze slferą zjawis'k
naltury olgó:lq,i,ejszej, jak. np. przemysł czy nauka. Ni,e zamierzając
sltNls'ZJczaćwywodów auitolm d:oltycząlcycih o,kreślolHycih kwe:s't:i:i po's'1.awionyc:h w kS'iąż'ce ,na.Jeży
pOtdikneśLi:ć,że WlialdiOl:nlololc'i
w IlIielj zlJ.iWCllrte
to rlie ty:llko PiIlobl'ematylka stricte h':'ltc>T)'!c,zna. W'i'el'e :bowiem jeslt w niej pr~i)lemów o ohalralk1.e'I"ZJe
s'ocjo1clgikz:ny:n, zwłaszczla tycih, ~tó:re odnolszą ,s,ię do z.~ó0nilclQlwanyc:hdziałat różnych środawisk polondj'rl)'lcih. Dot)'lczy to DIP. kośóoła
kaltolli,ck1i'egiow R'osji i licznych p:.llslkklh parafii,
ktÓlre prow,ald;zliły hOlgaltą działa.lnolść slPoł,elciznąikulturalllDą, w efekde której asymlllalcja ludności polsl]{]Lej przebii'egała zna'cznie wo,lnii'ej. Wspl1ma,gal,i s,ię też P,ollacy
wza1j'elmn'ie poprz,ez szerok,o rozwiniętą
dział:alność tc.warzy:sitw do:bnoczynnych maz
unne inlstyltlUlcjesporec'zine t)'lPU "Dolm Pol.sk1i" w Odessie, "Dom B:::ls,ki" w Mcyskwie,
czy organiiza:eje pOil,o:rrijne w ,rodzaJju peters!bur,s,kiego "Ogniska", ,.Promlieni<l" czy
"Sokoła BOllskile:go",Poin:a.dto w wielu mialsltcKlhros)"jskicih iSluniały bib UC'teki p:;l!s'kie
czy pOI!:slki:eksięg·Q17jbiory pr)'lwatne. zwta,s,zlcza pows,zeohne W· do,ma'ch polskiej i,ntel:vgencj,i, KażdaWliększa
kolonia pc,l~k:a s,tarała się też zorgall'izow<lć nauczanlie
dJla sWY'clh dzi'eci. ZWylkle zaik~ada:nQ elementalrne
szkół.k i parafialne,
w których
wprawdz:i,e językliem w)lkłaidowym
był język rOIS)'lj's'ki,ale wElgii nauczano
po
polskm. S:talralno s,ię więc urządzać
dla mł:o<dz.i,eżykumyni,edziel1n:e
i wiccwrow,,"
języka po,lskiego i hiisitor.i:i()jc'zy~t,ej, w różn)'lm 7Jreslztą zakresie sprawa ta wyg:1ądella wM,oskwie,Beten~bu:ngu,
Ode~sie czy w mi,ejsicowośd'aeh oidda.Jolll)'lch o,d
wię'k.szY'eth c.en,trów ~UllbUlral~nych,którymi były Wli'ększe mia:sia. W tych mialstach
bowiem fu:nkcjloiI1owały wyższ,e :uczelnie, na któr)"ch studi,o·wało nieco młodz'ieży
pOII'sikielj. M~odz!ież t:a CZęSlt'O do:ra:b:iała sioihi:e korepet:l',cjalmi w zdmoiŻni'easz)"cih
dOImaich, uczą'c jęzY;ka poilski'ego i hisborii Polski. Pw:bl,em młodzieży po;Iskie'j Sltudii:ują:c:ej na wy;ż.szy,(lh UlczelDJia'ClhrosY'jlS.kich r07Jpalbrywany je'st oddzielnie prz'ez
Z. Łu'kaw'slklie:g:o i przyznać
trzeba,
że zawa,r<te w książ'ce wliadomości z tego
zakresu są świ,etlnie udoikiumell1Jtowane, two'rzą spójny othraz za:tytulo1wany Studenci
polscy na uC'zelniach :rosyjskich.
A SkoOII'O
już mowa o st,uden'1Hch, ,to wspolmrrieć też
w)'!pada a pe:wnyc1h cholcia'Żlby IJJa,zwisk<l'Clh
po:lsk,i'clh pno:fesOirów na uc,zelnia:e.h rosY'jskic:h, a 'tak Się składa, że nilektórzy z n'jlclh to dawni s'tudenoi tych uc'żelui.
I talk np. w I<n:slty!tucdeTe:chnollo:g'ici7Jn)'!mw P,eter&burgu pracOiwail'i prolfesorowi'e·.
Jain Jasirzęl1:Jlslki,Ma,rian Klros:ncJWislki,Kaz'j:mierz Smol:eń:;jkJii inJni. Na Uni:wersyltecie
P'etensib:ursk'im wylkła!dowcam!i by:lli: Wincenity Andukowicz, Józef Sękowski, Anbni
MUlchil1inski, Ignacy P,ieitrasze\VIski oraz 71na'CZI1€gmno inlny,cih post3;ci, które na
�Recenzje,
,przegtqdywyda,wnictw
335
,i czasopism
tnvałe zwiąnne
,ą z dz1ejalffili po']skiej i rosyjskiej n:uJlki. r:8oldoibni,ebyło w il1lily,ch
uczelniaich w IvlO:ilk-.v:e, Odes:s,je, Kazaniu
ma'z w Aikademiri Nau,k. Z clhwiilą
()dzysk:mia niepodległu'ś~ri prz,ez Po,Iskę wielu pracuwr;iJk6w narUk,QlwycrhrosyjskiCih
uc,zeln:i. P':]llak6w z po,cho!dZJenia, ,prz.eniJoislo się do kraju i już w W1o,l:nejOjczyźnie
idosłużyk> slię zaf';lZ1clzy;1mj1Clh
tY'włÓ\w nau/k,OIwyJdh.Jeslt bo jednak Oid:d2JielnyjlUż temat"
ictóry z całą pelW'!1\uśc'iąZali\LrteI'ej~uljekth'ldylŚ hJj'sltlorylka narulkli talk jak WlS(póŁclzleś'ni,,"
"
dora:z Clzęśdie<jZJa'C1zym<l
slię u nals pilsIać o plolllSlklilclh
balda'lJli,a)(:hIlJaluJknwYlclhna 1Je:r'eni,e
Rosjli. A były tro baid<llni,a olbejmująJae ~ym
Z)ISlię&;liJem
wi'E'I'e diZJiJedzlilll.
PlilSizeO>tYIlTI
,rów111lieżZ. LukaiwlSiki, wylffili,enia'jąc SIPo,no na'llwiJslk, z etnolglrafó!w zaś pnzyltaiClz~
,(jiS'iqgt:l'ęci'aEidlwanda Plieikalnslkiilelglo,
BrKJi:lJ:u1.:llwa
P;j~IS'udslk!ilelg!o.,
F1ellliJkJsa
Kpna i Wadawa Si,eno!S',zewsik!i'ego.
W S',ulmJLe
jlest tJ j:ednalk s\1'JkliJc
bal~diz'Ok!rÓ!bkitlWlolrlzą:cySIW(JIi'slt.et~o
l'C1d:zajiup:'eamlbiułę do hilsit!(yr'ili
Plo~~~llch badań nalu!kJlw)'1c,hna tereni·e ROISljli,c,z,ekającej ciągle na :~WElg)o
arut':)TIa.
Tak w,ięc z grubsza na'kreś]lolllo truta.j zawartość
Z. ŁukGws:kie<g,o oraz za,aik'cen·
to,wano }ej w;HtośĆ, ZJwła:sz,cza że jej temart, niejako
za przyczyną
"urzędo·weg.o
zapis,u",~tanowlił
.przez wicIle la't zjawilsko ni,eolbeclne w naszej biJsitoriol~rafiJL.W 't-Qku
1'ektury budzi s,ię niekiedy ŻJctl,że au!t'or Imu'siał w tak slkJrÓ'k)wej fOll1mileport,raktO'wat'
:n1e1które tema1y. Głębsize wnilkn:ięoie w nie pr'zez pislząc,ego tę ksią,zk'ę dalolby
bez wątpienia
czylel,nikom
moż!i:wllść ujrzenia
ty'Clh zagadnień
w sz,erszym ko:nteikścl1e pOlliityki icarsbcih zat':Jolr,cówwohec sp:ra'w po,I~ki>ch. Z !drUlgi'ej jedn:aik s'trony
t.IJUano zalrzu-c.ić Cllutorcwi, że dokonał taJk1ch a ni'e innych skrótów,. Sij;~d też w,iEl!~
z po,ruszolIlyJClhW kJsiąlżce problemów
zasługuje ZJreszJtą w pr.zyszło:kl na daJisze ro'zwa;żania. Mam tu na myśLi między innymi wkład Polalków w pJ'znanie kualtiury
ludów Sy:beriii, bowj'cm poza tym, CIO do 'lej pOiry u nas nalpisano, wie,le je!st.
~eszcze do z:ro1bielDrLa
W tY'm ,temaClie. Ale nie jest to jedymy t,emart nadadąlcy slię da
dallszyeh r'o,z'wa,ż~lń.Nal],eży tu 'niP. kwesba szkorln.ictwa po,lslkliego w ROls'ji, zaga,dDlienie po'skiidh sltUJdentów na uczełni<l(:,h w!syjskri'clh, sprawa rewol11UlcyjnY'cihzw;iązków
polsk0-1"0sYljslkiiCihI wie'!e innych. W calośc,i, reCicnZJwana ks'iąż!ka jeslt wa:rlościilOwą
po,zycją naukową, zarówno ze wZg]lęidu na ,problem który ponusza, jaik też z uwagi
ina falkt wyakc.e:ntow.ania wieilu prabilemów wyma,g,ającyoh
dalls,zych ,studiów.
Antoni
daw
Thomas Lindsay Baker, Historia
119'811, ss. 285, it
najstarszych
potskich
Kuczyński
osad w Ameryce,
W,w-
W !ata'ch 1864 - 118'516 z Gónnego
Ślą'ska, z ·Q.kolic Qlesna, wyJemig;rlOwalo do
Tek!s'asu ok. 1000 ludz:L. O'si:edliiih..s'ię oni w miejscach, 'które naz'WIa)EPaiTIin3.Ma.r:i.a.
Cz~."t'ocihoW1a, K1o(Ś:c'iUls·iko.Była to pi'erw:s'za zwarit.a gnupa Pola!ków-emigra:ntÓ'W
ooiaodłY'c'hna roUi w 9tanaah
ZJj,ednO'C!wnych. Z,alożYllri oni p'i,erws,ze ,paraifiie w tY'm
kraiju, wybudowal.i pierwsze s.zkoły i kO!Ś'CliJoły.
Za:ill1t:eresiowianie uimli· naulk1i i puiblicys,tyki pOllskliej daje się zauważyć niemal od dhwiM ich wY1rusz:enia ze Śląsk.a po
dzień .dZlis!łej'szy.W,śró!d szeregu publiktalC'i'i wy,róimiają się pr,aloe A. BWIż,ka (Śtqzacy'
w Teksasie. Retacja o najsta.rszych
osadach potskich
w Ameryce,
119712). Obecn:i,e
otrzyma,j,i,śrny tlu:ma:czenie
l1<l i'ęZylk polski
nieZImieMie int,erlesu,jącelgo s,v\lidilUm
T. L. Baikera, <1ll11e.rylmńskiego bistoryjka iLafas:cY'oowanego <Wiejami o.sad pO!I's,k1ic.n,
w Teksasie.
�336
Recenzje,
przeglqdy
,wyd,Cliwnictwi
czasopism
T, L. Baker, .kreśląc his'borię .po,]ski,ego chłqps'kiego ()sa.dnic'twa w tek:sas~i,c.h
pawiM,ach Karnes i Ba,ndera, oparł się na nieZJmieTnie ,oibf,iJtyoh l różnoLJdnych
źródla,ch. Wy!korzystał arohiwa amerykań'skl]e, n'i'emliecklie i polskie, IOlkamą prasę,
a także posłużył s'ię tradyoją ustną, przeprowla.Qza.jąc szereg wYW1iadów 1. potomkami ,pt]Brws'z,y<oholsadnl~kÓw. Rezulta:tem
jest rzeteLne, drobiazg,owe oplra'cowanie,
u:jaiwnila!jące W1ielle nilBznanych s)jczegółów, prolSltujące wiele błędnych
tJ'l'n.iemań
i miitólW.
'Przyczy:ny m']@ra,cj'i Sląza1kóiw naś'wiJet:!'one ZJolS:t,ały
w pracy bardzo precy,zYJn~e,
a i'ch anailiza jesz'cze 1',1'1. ,dowodzi, że doszuk1iwani'e się pędu mi.gr,;),cyrjnBg;JwyłącZin:ie w sf,er,ze elkon'OImli'cznejj.es1tIPOiwa.-ŻJnyrm
U:pIl·os'ZJczenieim.
Sy'tua,cja ekOlll)Hni'czna
l'odzin emLgl1ujących byIa s'uolsunkorwo km'z,ytslt,na,stać je byłl() na opłacenie podróży
i zaklUp z'iemi w Telksa:S'ie. To ,raezej najib'ieciniej,s,i pozostali na miejs'cu; w uboiżejąoe1j w wyrnLku niekorzy.s'bnych dla chłopównefonm
a,g,rarnych wsi górnoś,ląs'kiej
na dOib!i!t,ekna,wiBdzanej przez kolejne klila klęskami el'emenicHlnymi. S,redniczamożn'
opuś'clHi ,poczęś'Ci wieś Hc,ząlcna lepszą dolę na (~bczyźnie.
T, L. Bakier wśród ,prz)"czyn wywołująicy.:h m'igr.a'c-j.ez Górnego Slą'slka wymi,enia: dys:krymiinaej.ę społeczną 'l :narodową ClhłoipÓiwpolskic:h p,rz.ez slP'rawujących
władzę Niemców (Imni'ejlszość n1emi,cdką), abawę przed wciel,eniem di) wojska,
zachęcająoe l,i;srtyz Ameryki, działalnoś'ć ag)(mltó(wemigracyjn)"ch, pOlparoie ZJestr:my
właśc1idieh ZJiemskJrdh omz rOZlprze.sltriz,enianie slię przesadz;ony1ch wiadomoś'cl [) warunikaclh żyrda w Tleksasile. Wiellką rolę odegrał w interesującY'm nas przypadku
m1gra'cji k'Sliądz Leopold Moczygemba" kra,jan em1grantów, ich duchio'wy opiekJun
w pie"Gws,zym, naj'trudni'ejs'zym
oikiresie o!sa'dr~ilctwa. On zresztą pr:zyczynił SIę InajwY'raźmliej do wyboru miejs,cao,s1edJ1enia" zaikl~pił w imien1u osa.dnilków dz'iałki itd.
lPIi'eI"'wszy okres pobytIU Ślązaków
w Teksasie nlile był s,ielanką. P.iomerskie,
surowe wall1u:nkiipr'acy J żY'cia, 'nli'epr,zyc'h)"lna przyroda i wro,gc.ść e~toczenla, ni,e
zmiecihęciły jednalk osadników, choć - bez wą't:pilerYia- zupełnie ina'cZ)ej wyobnżaJI
s,oibie oni nowe życie. Prac'(Jwi:tość i 'UiPór ~p(Jwod[)wały powollny, lecz wynźny
wzr:osil zamolŻ!nolści imdgm1ntów. I Wtedy naistąpił trudny,
a nawet dramatyczny
okres wOlj'ny domo'w,ej. Teksais opowiedzJiał slię pl~zecliw unii; nie int,er,esującyc'h się
sprawam,i pohtyoZinymi osadn~ków pr!zymusowo wcilelano do wojsk,a klonf.ederackiego,
z które@o naj:częśd'ej po prastu dezerter,owalli, plizecholdząc na stronę unio::}istów
Sytualoja ekonomi'czna 'Deksasu, a tyrm samym ols.aidników z Pc:lsiki, po:ga,rszdla si'ę
z rOiku ina roik. Konilec wojny domowej nie był j.es:ZJczekońc,em eier,pień. Ni.epolkój
weW1nętirz:ny w Teksas1i,e trwał jeszoze k~!'ka l,a't; szy<kanowani,e Ślązaków przez
zwyc1iężonycih sym:patY:ków konfederacj'i u:truclinHo na wiele lat porozumienie
między ,olsa:dinik'amia ludnoś.c.ią amerykańl~ką.
W zasadz:iJe do pierwsz'ej wojny światowej mieszkańcy ,Panny Ma't1i:i i l'llnyoClh
os,ad po,l:slkilchżylli włalsnymlisp'rawami,
w pewlnej izoila'cj,i wobec otocz'enia. Sprzyjało to zachowaniu gwar)", obrzędów i ZJWy1crzajó1w
w)"n:ies1i'olllY'c'h
z km'ju. T. L. Baker w ogranuezolH)1m s'topniu, pOls~uogU!ją.c
s,ię wylIll~klalffii
ba,dań nad klllllltulrąGórnego
Siląiska, próbował
okreś:Lić s'to:pień za'chowawlclzloś!Clikiuiliury t,eks:m~ki:chSlązaków.
Już oo:we't z je~o lakaniC'z:nyc1h Uiwa,g wyIniJka, że jeslt to s:t'0lpień ba,I"'dz·owysoki.
Za.gadnienie to WY1ma,ga zI"'esztą jeszcze badań, opartych na I"'osnąc,ej znajoiITI'o'ś,ci
!pocliboiZa,z którego wyrosła k'llJlturr"a oma'Widinej zlbiorowo1śoi polo!]~j:rJiej. .leslt to
jednak z:ada1niie, joalk sądzę, dla etnQgrafia, rue dla historyka, który;m jest przedeż
a u1eolfpUibili:Jm:oj
i om.a,wia:nej.
IWyraźne IpX''Z,emianyw żyCliJuspołecznym poit'umków o("sa'dnikówśląSlkklh w Teksas:ie na:9t~piły, joak dowodzi auiOlI', IdQIJiie~ow !W]e!k!uXX. Dokonał 'siię wyraźny
pOSltęp li1nt,egIlac:jitej ibiorowolś1c'i z,e 'spoIeoZiei.s:twem amerylkańJs,kim,AJutor nazywa
�Recenzje,
przeglqd'y
wyd.awrbictwi
337
czasopism
ten proces amerykc'l,niza<:ją, choć j.eooocześni.e stw.i<er,dza,że towarzyszył
mu wyraźny 1'0zwQj działal,ności polskich organiza,cjli napodowych.
Wydajes,ię,
że ,mamy
tu do czynie'l1lira z typow)'lm, nie tyl'ko cUa środowisk pO'lorl'i'j'nYClhw USA, procesem
integracji :sirukturaLneji
kul'tur.aJLnej .prz'edc w.s:zy's.tkim w pe>łączeniJu z proc€'Setrll
eitnicyz:aoj i.. W tym :kontekście słu.sznhe brzmi kOlI1kil'u.zja•.rut,ora: "W ;mor.zu kultury
a;merylkańslkiej jedyną .na.dziejądl.a
był)"C'h ·emigJ.·'a!ntów .(ralc.zej dIu potoon1ków em-igraintów - Pl:ZYP. R. K.) iŚląsk:iocih'00 ZJac.howantie .dziedzJ,idwaklU.ltury
naf'OdCiwej
jest U'czeSlbniotwo w pol.skim żYlliu rehiJg,iljny.m i w Oir~'ltiza.c.jach świeClk,~c·h".
Książka T. L. Bakera joest 'nieZJmiler:nie intereSJwjącym s'tuidium !h.islt'OfY'C,zny;m
zwartej zhior,oiWoścj polonijJ'ej, nie ,p.o.z:barwiooy:mpożytecZJnych wy1CioecZJek
w slt,!"OIlle
soc.joI'ogii j zwłaszcza et:"l'ografj,i. J,est to !pra'0a tym ibaniToiej ,intel"es<Ująca, że wys~a
spod pióra Amerykanina,
prezentująoego
ni,eoc> iłnmy .pumkt wi,drZJeni,a niekitór)'lc!l
zja;wdk i pr,oc'esów ,niż ten,ello 'k:tóflego iprzyzwy,cLaJlili I1aI_ pClls,cyba da'cże,
Ryszard
Kultura
Bibliotekę
skupisk
Narodowq
polonijnych.
oraz
22 i 2J3IV 1980 r., W'arszawa
Instytut
Materiały
Histori'i
z sympozj'um
Polskiej
Akademii
Kanto'r
zorganizowanego
Nauk.
przez.
R'adzl,ejcowice,
119IH.,
llS. 2lJ7'
Jalk sbwi·er.cl!zJił:WiiJto1dSltan:ki.etW1tCZ
we wSJj,ęp.ie-do omaIWiia;neg;o,tomu mateJiiał6:w
z sy,l'l'1jpoz.j1uim
radZi'ej1owickiiego: "llIiezaleimie od IPo~lą:dów ·na ,defVnj.cję Poo'onii, okireślenia j.ej. liczebności, ,ocen doty-ezącyQh f'o~i Fol.oruiJi w ,dz.iejaoch iJ1Inydh namdów.
wyda joe się pewne, że· 'najwa,żn:iej,sz,e pr·oIoelsy i 'na;jlbandz'iej zn::r,mielllne, 'któr.e w Bolonii zaahodZ!ily do'tyo.hc,zas i nad:a:l 'zac.hodzą, wią:żą się re .s,ferą szeroko poj,mowanoej -kultu.ry". Nie dziwi zatem fakt poświęcen.ia ,temu tema.t'OWli kia.merencji" a takiŻe
duże n:adZJiej,e,jakie z nią wiązano.
Rezulta'ty, jalk mo'żna są:dz.ićz
preve.n,tolWanejpuhl'ikalCji,
miec·o roz{:'zar'l>wały
zarówno organi.z.a:io,rów jak i lU'czes1mi:k6w,c.ZJeg,0,dow'ody Zfiaileźć można w .reliestracji skąd 'i'nąd dość ożywfonej .dy>skusj'i. C'zy;telni!k mOŹJe'c.zuć 'Slię '!'1~ecoroz.czar,owany 'l'ozbleżnością ,ty'tułu 'ksią~żk!i 'i jejzawanbośc~i.
W istocie Ibowi,em, 'Pc)Za wy'jąt'ka:mi CRo!S1j'a,
ZSRR, WeneZJUlel.a,tu i óWldziJewZJmi-anlki'o Bra.zy:lti), owa ty1iulowa
kultura skiupilsk polr.OIIJ!ilj~nyclh
ograniJcz'a Isię do 1k!U1~1iUTY
(w węższym ,roZlt\,mi'eniutego
terminu, tj, dZlia!aJ!ność instytucji
ku]ltu'r{~twórczycih w rodzaju szk:olni.c'trwa, parani,
k:lu:bów ar!tyostyczny'ch itp.) sikupisk poloniJj,nydh w Sta:naohZj,e'dno1cZOlnych.
Ni'e
ozna,cza bo jednak, i'ż zalIni'eS'zczo'DIe[Ief'eraty p(}lZJbaw1i.one
:sąświ.eżylc:h myśli i i,ntterpreta'CJj1i.WZJa!Saidz'ie wszystJki'e one slboją Ola wysdkiill11 poziomie i 'Wnoszą sporo do
naszej wiedzy ,o za galdni:ell1liaidh,lkitó[ylm są pClświęaone.
Trzy a,r'tylkuły wy:bijaJją ~ię wśród r,es~ty" oda'iąc nie ;tyltkioi'nionma'Clje, ale także
-czy
'PT.zede ws'zy.s1JkiilIn- .s'1:anowiąc -ory;g,inalline,co :n'1e zna'czy, że hezJdys,k;u,syj.ne,
pro;x)Zycje teoreity,()zl1lo~et()ldOil'Otgrczne. IJcih waT'tc>ść zwiększ:a fakt, :iż - ja:k dotąd
- JbadaJnie kiulitUJrziblior,OW0i9di
pol'oni'j:nydh nie dOIl:ll'1oiWa;dził,o
do si.ormuJ.'Jwan.ia ogólnie :prz)'ljęty'c.h założeń; W1pr,oiSlt
prZJeaiwni~e - 'w dOlść 'OIbfi1tymma'terialloe €'m'P~rY'cZJ:rlym
r'zuca się w oczy odoWJQ~noś(:deJJiin!i'()Iwania tak iPodrs.ta·".-owych <k'a!tegof1i,. poznawczydh, jaJk 'kJulituTa, grupa ·etai'czna, ,asymDlaJcja. .A,Ir'tykuły, J~1ill'1etu wspomnę., nie
rc>zwią~u:ją 't:l'1udnośc'i def:iJnJicyj:nyClh,ZJWraca'ją .r,alcwj uwagę ona doniosłość refl.elkislji
l
22
Lud,
t. LXVII
�338
Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
i czasopism
metod0i10gi~zn€'j
i stan«)'Wią pewll1eg'0 mdzaju
pr·o;:wz.ycj€ uki'eru:I1kow'l·nia
takiiej
reiilek,s'ji.
N~(:'aLTIiiejs.7Je 'WYlda:ją mi ,s·ię uwa~i G. fubiń's.kiego
~MetodologU:211e problemy
bada'ń
kult.urowych
zbiolTowości'
etnicznych
w
spolecze1'Lstwach
plural1oStllcznychj.
A:rlty.k1uł składa się z .tlfw::-h części!. Pierwsza .za:w.iJcraPe<f1lek'sję nad ruairu:rą odrQbności
k!uliurto'Wy,oh zbioro'W,o$ci etni,cZinycJh i kon»ekwenojam:i
'metodo'logiezny1mi
tyClh odrębTIiOiśc.i.Druga jesit kirylty'c:zną allnJ:i'zą tYplowycth przykhl,dów
badań k,ultlUry :nb'iopowoście:tniczny'ch;
trzleaia za:ś zawiera
propozyc'je
założeń i dyrektyw
badania
odrębinoś'Ci k\.llli1Jul'O'Wy.oh.
BClgaJotwo anaLiz ,i pr.CJipU'zy.c'}i.z-awaJr'tydh w alf,tykJule Slt-n,wia g·o w r,zędzi,e Ipcds'lJawolWyClh l€lktux dla tycih, :którzy pr<l'~ą z por.i:yitkiem badać odręb:ności kUlltulf1owe.
cihoć ,tu i ÓW'diLe pasja kJryfty/ki autora
1Jmu;.c'Z3.do ilxJ,lemik Na przyllda.d b.ra:k mi
glęb'szej krytykti podej-$C1a badawc.z'ego, 'które a'U1tor z pr·:neką'Sem nazywa
"f'o1klory;styc,znJo-.eitJruograficiZJnyrrn"_Z;g.adz·a,m ISiię. że j€lSi 'ono 'Cid€'lfW1alneli błędne, ale 1S
•0().
rob 'poiSltaIWJierLi"'l
lS{prawy lSiugerUlje, że .jeOlt Ito poode.jl$die 'ChalraJk!teryst)'1C'ZJnedlae"tJnografów i fol:lcl-orys1ów, kiedy - deślti. ~m mclŻJna C'oś l1Iaptra,wdę zar,Z'ucić, jeśli c.hodZJi
o badan'ia etni-cnne - :to po pmsltu strOlIlli'en'ie od niich.
Rówtn'Le interesują.cy
jest d,r'tykiuł A. K. PalluClha (Problematyka
odrębności kulturowych
grup etnicznych
w spoleczeństwach
pluralistycznych).
Jeslt Din w m:liej ..
sZyJm stolp'l1ilU prqpazycją
b a:darwtczą', zawiera
InaltOllnias1 ciekaiwą anatllizę pojęcia
,ikulitUll'a" z punkibu wi-dwnia
Ibaidan'ia z'bio'!'owości etTłic:ZJnych - w s0cjologi'i
i antrQpololtii k,uLrorowej, Z myśli ~QdnY1Cthuwagi <."hciałbyrn zacytować na's1ępUijąCą:
"NaJ'zuCIa się S1Ugesitial, że u podstaw
s:wo<'istoOŚCÓ.oidTębności'ktul1iUfOwyoh SlpołecJ;eń·
s<twa p!lllral,i'styczneg,o
leży faktt kOO11JUIIli.lmcj,i
kUJlltuwwej .pr,zez granice
systemów
kiUirt-ury poszc7J€lgólnYlc1h g'f<U1peitlniC1Jnycih. Przełamanie,
chOćby !1;yJ,ko w riiewieJlkim
zakr€lSiie, barier
()IhClO'~ci'kul'turaw,ej
nie ozna'c-za nic ii'n'n€g-o., jak nawiąza.nLe kOllUlUni.k"~iju, czy;1,i podJjęc'ila wy:m1i.any prze'lmzów
ikJUiHUif'owych. \Vymia,na ta w(;a Ie niC!
oznac,z:a pr.rejmcJlWania OIOcy,ClhelementÓIW kulltil1ry., na eo kładzie si·ę nac,ils,k w talk
ooI'dza popularnych
w an!tr'OIpooogi'i i s'ocj,Olo;g'i:ikOlnc,ep,cj,a'c<hakiullturm:ji, ctho'l'iaż :nie
wY1k,l.ucz1ai tego rodzaju
pro,cesów".
POIgllądy ta,kii,e ,fjujmowalTIlie ,zaga.dni,etnJi,a w ka. tegO'l'iaclh t.eor'i:i kOiJniUlT]i1kacj'i)mogą skłaniać
do sprzeciwu,
lecz stanowiąc
do'ść
Z'w,a[')!;ą[ g'odiną Uiwalgli :PWpoiz.y.oję haJdaiWICzą bez Iwą.tp.ienua iPOISU!wa,ją'napr,zód !J1Ii,ElC'O
u nas - i -nie :ty.1kto u nas - zaiPóŹi..'1i,~ l)(Jidall1'ia'kulburo-weg,o Zlfóż'l1Ii:cowa'n.i:agl11Uip
etirniczi:1y!c,h,Z!wlas,zcw w sferZJe raliLek'sjri meJtJodoii·O@iczn·ej.
Z kOJei P .. Ta.ms
w praley
Problem
kształtowania
się kultury
polonijnej
w Sta-
SIporo uwagi Ipośwtięca :ndeJ:1i.ni'owa.nIDpojęcia 'kUi1rtlura, dążąc - do n1egowaIDej w seT]",ie iS'tnien:ia pI1:nez ni'e'kt6ry-cłh badaczy
- k<lltegQrrili pojędi'QWej .,;kul'tUlJ"a !pnlonilj:na". "Je9Li - .piSiZJe,001 - .i.s1lll'i€i,j.e
'Sjpołooz.n;OŚĆ POll'OIni'jna, srt.a'nO'Wlią'c:aprod jalkiumś względem
wyodrębniony,
własny
sy,s,tem
d:nialaniila s[połec'ZlI1Ielgo,zasrp~adadący
j.aJkieś potrzeby" to tym samym ist'nieje (k!>zt.alIiUde się) j.aka,ś polonijina kiuilit'UiI'a".
nach
Zjednoczonych
Ameryki
Pólnocnej
Zb:iOiI'OWO$c:iIpOlonijne na świecie posiadają
bez wątpienia
SiW;)je kut1iury w senlSie zarówna
węIŻSzym (<im wła,ś,ni,e pOiŚwięeone były iPO!zoslt8:łe referaty),
jak i szerszyrn, tak r,:'wa'nYlm gIOlool1:nym"czy też w aIIltrOlpd1Qg1i'ClZnymsensie. B,.dania klllUury
gI'UlPY e'tni1c.zmej, w jecllnym .i d11Uig'iJmI'o1Jul:n'ien;illl, niosą wieLe problemów
zarówn")
teweiy'cZJnych,
ja:k i pra kttyocmych, o czyrrn dOIW,()/dnliep.rzak'onać s'ię możemy !>uudi·ując zamiies,zóOII1Je w ;recerl'z'QWanym tornie pra<.'e. Jesteśmy
na początku
drogi,
k:tmą wa:rlo PÓjlŚĆ.
Badania
TIiad prz.emiallllami Zlb.iOTiOWOlŚ'ci
polonujny'oh
na świoo1e. prooesami
kh
asyultul'aC'jli w 'ositarteC"znym rozra'Cihunlku okatżą S'i:ę głów.rue badamiiami nad istotą
�•
Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
339
i czasopism
" trwab~c;ą
ich kultur, Fakt ten uświadamiali
s:Jlbie W pełni uczestnicy k,onfe·
renej; w R.HiLi.ejow Lca'C1h:
socj ol1ogo,wi
c, historycy, j'ęzykoznawcy, ibUb.1iOilodzy,
Sz.kod~
że wś;ód :'j,~'h zabrakło etno.gra-fów, którzy jak sądzę - mogl1oiiby
,wn~eść c·oś ·ary.g>
naln€lg'O do dyskusJi, np. na temat do dz,iiŚbudzący spm'Y: tzw. kultura r,<)dzLma.
jej treść i zna.cwnie w ksz.tałtcwan~u s'ię kUII,tur ZJbiJorowośc:i,pol'onijny'ch.
Czas, aby do ba.dań umowJItie n:azywa'l1y(.1hetnJicznymi (czy polonijnymi)
włączyli się przeds:tawil'iele
naszeO dyscn)ll,iny. Nlieki.edy to czynią, ale pod ohcym\
.lJnak,ami (anko'Po1'og'ti kJulbur'owej, s':K~joO'JQg'ii).
W kOlniSe-kwencji etnQgrafia by.w:i
pomijalliJ w programadh .baida,ń po:lOlIlij'nycih,badań w znacznym stopn:iu kOIfl<cer.brującY'C'h s·ję n.l prolbtlem.atyce z.ró,żrui·;::olWani.a
kUlwro'wego (jeg.o trwałości i z.'ue:1:n:>~(M gl1UipetDI~=y;dh, a wi'ęc na' t€lmalc!~eOld daMlll1alIiPro.'WIilaInym
pnZiez et-!;·-.:,ai:c;
w sposób zaikamuf].owall1Ylub jawny, C'hoć mało efekitywny.
Ryszard
Jan Piekoszewski. Problemy Polonii
Warszaw.a 19'8:1,ss. 2130, ilus-trucj i 48.
aVterykańskiej,
Instytut
Kantor
Wydawniczy
PAX.
Piśmi,enn'ictwo nas.z.e dotyczące P01lonii amerykańskiej
wzbogaca książka Jan:.!
P.iekas zewskJie.g,o. Na~eży ona do t1egio ty:pu pu'bhk.acd:i, które z regiuły zysk.uj e]
popularność, nawet w kręglu nieprof.esj::.naJisww. Wyn~~a to z faktu, żek:s.iążka
po:iej.mude 1!1teresują{:ą pJ!":Jiolematyiką polonijną, ,a pac'1adto na:p~:>ana }es'l ba,rdz.o
sta.ralnlnyrm język:oiem i trakituj'e o Polonii amerykańskiej
w z,goła inny spolsób,
aniŻJeH wsz.elkieg;o rodzaju synltezy i monografie n'a,ukO'We. Ja.kikolwiek pra,ca nie
n:}Slicha'rakteru ro~prawy nalUlkowej sensu stricto, wiele w niej j.ednak ci'ekawych,
niesz.a,blOtnowy1ch i war.to,ściowyoh iJnfoI1macji 'O P,~IOIIl!iiamerykańskiej,
infvnna-cji
nieje.dnoklfo.tnie za.ska'kująrcyo,h cZj'ltelni,k·a.
Ksliążka, w której wy,k'Orzys'taoo lic~ną I:iteraturę, jest ·też .rezultatem
wieloletn.iej ooserwa-cj-i uezestniozącej, wyniik.ają'cej z życia w tjlm środo.wisrkJu, gdyż jej
aullor od pon:1d trzydziestu
lat mi'€l3i:lJkaw Stanaich Zjednoczonych.
Jest kSliędzem.
który po prz.ejściu obozów k.oncentra-cyjlnydh w S.a'e'hs'enrha'us'en i Dachau nie powróci! do PO;lski. D{~ktoryzow:lł się w roku 19147na wY'dzi,a,J,eprawa kancxnicznegr:
KaŁnJi.ckiego Ins'i.ytu'tu w Paryżu, natomiast w 196'7 r.oku Q1Zys.kał,ponownie stqp.i'eIi
doktora na wydz.ia,le ·teol'()g!i,c~!1y!m
Kalto\.idkiiego Unlhversy.tetu w Montrealu. Ksiąd_~
J'1.n Pieko.szelw'ilki poświęC!ił się pracy -du.s'~pa'SltelTs.kiJej
i pedagogicznej 'W Orc,hard
La:ke, Detroit i BUlffa!l,o,a mi-eJs'z:kają-ci pracując od lal na zj'emi amerykańsk'iej,
p'Jzna:ł Ip.mblemy PO!'OIIli·i
ameryikańs:k'il€lj o.d weWlIląt.rz.
Stąd leż jego k's.iążk<1pozwaUa czy'lel:niikow:i .na zorientowa:ni·e się w różnych
pru'h].ema·c!h emu~rac'ji polsldej w StalpaClh Zjedno·czonych oraz jej wli gors:POidarcwj, ekon.omicznej" S1poŁeczmej,k:ulburaUnerj i poliiJtycZJllJej
w _życ~u tego kraju.
-Punktem wYljocia do ty-c:h ~'=waJż.ań jreiStrys h'iSltorycz:ny A.ffiffi'yk'anów pruskiego
podhodz.enia wywodzących się w siwej głQw.nej ma.s!ie z elm,ig.ra'c:jizar'OIb'kowej najbiredn:i,ejs?Jejilluidnośoi, oo'jlpierw z P'01Znańs:~il€l~ol,
a pOltem z Mak:>polsk,i. W uljęciru
auto,ra P.ol;()in~aamerylk:ańs:ka nie j'elsi "kawałkiiem P.oilsk;i", Joecz skl'a!da s.ię z Amerykanów p{)ll.:s!ki'ego
pochOidZienia, :§~!d()mYC'h wprawdzie sWyc'h od1egłyoh związków
z krajem rpm!dZiiad6.w,a,Joejednocześnie a'ldywnyc:h i lQjalny.ch obYlW<l'ooliAmeryki,
1')·
�340
Recenzje,
przeglądy
wudawmctw
i czas.opism
która dała im ohle;b, O1kJr;eśloną.pozycję S(poŁec.zmą,a dId niektóryoh wręc.z bOigactwo.
Gwoli śoisł'oś'Ci trz,eba z.azmaczyć, że w tym ;;kondensowanym
l"ysi'e hi.s,tory'cmylffi
dotyczącym związków Polaków z A!merylką zawarł autor boigactwo matel,iał·u faktogra.£i'C7Jnego, powołu;jąc s;ię przy tym na bGga:tą Hleraturę.
Stresz.czając w:rwody
autora
oparte na ma·terialle żródŁdwYlm. poLski:e zw'iązki Z kontyne11ltem amerykańskim - nie biorąc pOld uwalgę domniemanej
podróży Jana z K'ol'f1a. rzek,omeg·{)
uczestni'ctwa
w wyprawi,e Kolumoa Polaka, Franciszk.a W'a.radanowic.za, czy tez
opinM, wedbug kltór.ej g'Dupa polskiiCJh 'osml!D1ików sprowd.dilona ws'tała do A.meryl<i
w 1518'5ro:k!u - DOZJpoc'zy;na'jąsię w ro'kiU li60~, kiedy to .do .JameJs'town w W'i'rginii
przYlbyiN pi'erws'i Polalcy. K,ol.ejnym e'lapem e.migm'cji iJol.skiej do Nowego Świata
były ·lata OSitatnl'ego ćwierćwLecza xvur wLeku, gdy J'(}zwój wy;padków w PDIs·cp.
pchnął na emigraQję W1ie!'u ludz;L Późni:ej Za:3 pr·zy;by;li do Ameryki ;:J0wst3oll pl"zy
iy,ciu żołn'ierze Leigio;nu Piolskiego, wy;s'IDmi'przez N,~pOlle(>na.na wys'pę San Domingo
oraz żolni'erze i patrioci, po Ulpa'dku P,ows't:ani,a Li'stopadow€lgo i Powstan.ia Styczni?wego. Naj.Ji.czniejsza jeldnlak emig;m'cja Pc;1a'ków ::lo Stanów Zj.ednoc:zonYGh wzpoczęła się dQpiero po roku uno, IDiedy bo całe m<lJ$yahłOlpstwa ruszyły lawionnw')
na druigą półkllJlę w PQsZJU:kiwallliu ahl'eraa. Ta wieloletn.ia
w~drówka,
trw,a:jąca
nieprzlerwaniedo
roku 1930, przys,porzy!a Stanem Zjednocz'onym wielu obywa.teli
pDl,skiego pocholdzenia ·i on'i właśnie !ltai!lJowic1,zasadniczy tr.ZOll m i·eszkają'cej tam
tizis,la;j Polonii. Wires,zde wOkresi·e
dr1\~~I'ej wojny ŚWiCltoWEljoraz po jej zakańcz'Elniu część ludnOiśc:i polski·ej 'Wyemigr.avJał.a również do SiOlOOWZjednoczonych powięiksZJa'jąc w ten :SIPos'obIkzJbę Amery.kaJnów p~lh,kiilegopc·chodzenia, której wi'elk·ość
trUidina jest ·do j,ed.noz;na'C'zneg.ous·ua:Jen'i,a. Pamiętając
e ty,ch 1.rudnoś('ia·ch wynikający.ah z bl"a'kIU ścns.łej dOlkumenta1ajii, Wi.e1kiość puls'klej grupy e'tni.c.znJej w Sianaah Zjeicmoczo!l1Y<:lh"iJTIOIżonaoikirelŚlić
na: l) .20147244 ooSoby na .podst''olw,ie danyoh
ile s,pisu powsZJechnego w raku 1'9'70, obejmująl"elgo piellwlszą i dmgą generaocgę;
2) 491411000·osób na :podsItawie dalnYl1h z 11969;roku opal'tYlih iI1a dekilaracja·(~h samoj·dentyJ1'ika cyjny,ch jednos't·ek, ezy wr'es.zlcie 3) 10 - '1'5 mi1ionów (}sób, wed~ug szaoUinków działalczy polon'i1jln)"clh.Talk czy tlnaczed, gllllipa polska stanowi Zibi()rolWość
hczącą Siię w s.połeczeńJsotwie amery;kańs:k,im" -- piJSz.eA. K.apiszewskii' 1.
DI"olga ZJaocean spowodowana
pragni,enilern IpaLepsz.en.ia własnego hytu s.i<1l1owiłCl
głóWIną rmo:tywaaję emugtra'nJtów .z Lit 11870- H~30_ BYlii nimi pr.z·ewa,żnie chłqpi bez
z::,e;mizwabileni mLra:że:n g·oidziwej za;pla,ty za wta~'ną prac'ę. ALe w różnych okresOlClh
histtOtI'ycmyc'h przybyło do Stanów Zje/dno<:wnyClh wielu ludZJi ipos·i~dającYClh specjaJoisty.czrnrewyksZJtałoEMie., w porÓiwna:niu od wa'r~wy
chŁopsk,iej l'epiOlj luio gorzej
UrZ'l!dZkł1h
s'ję w "swoim zawodzie", 'padiczals g·dy pmści ohlopi powiększali masy pro··
J€ltairiaJtu ameTyllmńs,k'i~g'O. W każ1dyim b~dź r.aJiie istnienie
zbiorowos.ci pulsk.iej
w A,m·eryce spowodowało
wytksz'tałeeni<e się swoistego rodzaju potnzeb wewnętrznyclh tej Ludności do samoorg·anri.zowarnia .9ię. Łaitlwie:j bowiem był·o w ,grupie ła®Oidzić stresy wY'nik'aljąoe z żyda na obczyźirrie. P,owstawały w.ięc .różnego rodzalj.u
kluby ,pol'Olliid/ne,szkółki pamfi,allne" O1I'1ganli.z.aloje
i s'towa:rzYlsz.enia, Cllk:lywi.zolWałosię
,rOlla kOlśoiolla już nie Ityiliko jak,o i:ns1;y'JJuClji
db1aJją'cejo sprawy wiary, l,ecz również
iPośrodl1iilczą'C~jw OIr:ga'lllizacj'iżyda s:polel-cZJnegoludności polskiL'i,j. Znajdowal'i wię'.'
.amerykańscy
POllacy 'OIparcie w tyc'h inSity'tuCljach, pośredn'iozący6h niej.edJnokrotni0
pomiędzy n~mJi a miejsclolWą władzą pańJstw'alWą. Bylo to OOlŚ~ wdzaJj.u sw"istego
ŁagOidrenia napięć jakie towarzyszyły
ŻY'CliJu
na emilgmcji, z odl1ugiej natOimiast strony
.s:uw.au·,załodOOlkonał·e wa'run,k:i doi'zd1acjli wewn ę1'rzJllej.. Ten 'SlW;)j'Styde'termini'zm
środow'i:silwwy da-je iI11o:żJ~waśćwyjaśnienia
~ecy;f.Lk!i rÓŻJnych socj.o'i·ogi.cz:nYCJh
procesów za.Cihotd:ząCYCih
w Łonlie polOlnijnego S(pOłecrell'Sitwa, których opi,sy za warte są
1
I
A. Ka.piszeIWSi<i, Stereotyp
Amerykanów
polskiego
pochodzenia,
Wrocław
W18, s. 61.
�Recenzje,
przeglądy
wydawn,ic-tw
i czasopism
341
w ks·iążce. Polacy w Ame'ryce "trzymali sli'ę 'l'a'l:em", stanowHi slpoJiną ,w więkswści
masę l~.ICino,śc1
ohcącą kultywować swą kUlliburę, zwyczalje i abYCz.aij,e,język :i ,reil'igię,
Isiku:tec,znie broniącą się .p,l~z€ldasyun,i)lacją. Stąd też byli mniej o,tJwarci na pen-e·iracje ic;h śr·odowiska przez ludność innych naI'odowośd, która ,zamieszkiwała Stany
Zjednocwne. Była to rzec m'oina ,,samorwystarc.za.Ina ~upa na I'odowo,kiowa", w ,miJa,rę spójlna i iz.Otlując\ł się o:d ze'w,ną:irz.. otóż w tym wła;śn'ie przY'pa,dku ta s;,pój.ność
.stała srię w ed"ekcie czynnikiem sprawczym zna,oznego za;późmi'enia ,poLaKów w siqganiu po udZiia! w życ,iu społecznym, k,ulturallnY'm i gos>podarozym kraju będące:g'1
ich drugą ojoezYZiną.Są to interesująoe probl'Elmy natury so.ajoilolgicz'l1Q-,pISY'Choil'Ogicz·
ne:j, które, ja'k mało kito do tej pory, uohwyci! w swej pracy ks. J. P,iekoszewski.
Jego kS'iąŻJka obJ:i:ta jes,t w przemyślenia tej na'tury i towarzyszą one rozJ1;,rząSlaIlyrn
w niej prob1lemDm1wkładu Poloni·i w wzwój gospo!danJzy Stal!1ów Zje!dnoICzony'C!1.
jej udziału w żY<"'iu poli~yczno-a,cknti.n,i:st.racy;jnY'm,,dorOibk'll l.!1Jtel'eIk:tI\.Iaanl€lgo,
patriotyzmu i ooa,lizmu rtanod'Owego. T€lmatY'ka to z10żcma i sz·eroka, któ1f€Jj 19u:abna
synJ1.eza00 lama<:h receITZOiW<l1'1.ej
k&iążki p.oszerza w zna1cznym s't·Qjpniun.a:s:ząw.i'edzę
<O Polonii
amerykańskiej.
Oiekawe są również prezentowa.ne
w książce tzw,. fakJty
Jedno.s:tk,owe z żY'cDa p:';!OiI1Jijnegoukazywane
IW
kontekśóe
szerszeg.o tła siPolecrznego olraz określ'onyoh rezultatów,
Ze snery tej wY'mienić np. na'le;żyos:iągni'ęClCl
naukowe uczolJ1y,ch po!ski'ego pochodzenia. Z .grona m'edyków 'są to pnolies'o.rowie:
oku.lu~,la J, Szymański z Ruslh Medical College w Ch ica,go, J. K.llUber.esz, pr.(J!fesO'r
hi,gie<ny na u'l1'iwersyo\.e·c::i.e
WaYll1ew DetTo.it, Z. Piotrowski, proi'esoor psychopaitologi.\
na uniwersytecie
Columbia w NOI\\--ymJ<orku, H. Koprowski prwes{);r bi.oJogii na
Uniwersytecie
Pensylwania.
Są też wśród tYCih uczonych matematycy,
al"chiJtelmi,.
hzy<:y, s.ocjologowie i prawnicy, Nazwiska polskie spotyka się też dzisiaj często
w amerykań'skim przemyśle i handilu, w spolfcie i mlUzyc'e, życiJu spolecznym i po'l';tycG!-nym. Książka jest bOrgatą panou-amą tych spraw, z któryrcih wyn~ka jednolJnacznie. że prz,ed"tawici:ele PolGnii amerykańskiej
nie z<ł1pomniel!i.jes,zq.e o sWY':n
poch(}dzeniu, że w ludziach ty,ch kołacze gdzieś wewnątrz
świadomość po!s!kieg)
po::hedzerłia, że cieka wi są swojej .s~a.r€lj Ojczyzny. Te oraz inne przej<ł1wy patriotyzmu
AmerykaIlów
pol·skiego pOClł1odzenia są, zdamem J. Piekosozewskiego.
ostatnią raczej ,reakcją przed ich zam,iera.niem i chociaż można usłyszeć "od CzaiSCl
,do CZ:1SU opinie. że P.o\'OUiiaamerykańska
ni'~ jest bynajmniej
stracona, że ciąg,ip.
jest jeszcze żywym kapitałem,
z które,g.o można wydobyć olbrzymie korzyści db
kJraju. S,) to p(){'i'e:;zenia tak stare. jalk :;,tara jest emigracja, niestety. dziś już nie·
uzasadniune. Przeżywszy latapo'Dzątkowyoh
zmagań oraz okresy rozkwitu, P.olonia
w Stanch Zj:edn.oc;wnyoh rOl!pływa snę w ame.rykańskim
morzu powoE, lecz stale.
na skutek u.p!ywu c.zaeu, asymilacji czy integr.a.cji. Można dyskutować, ile lat wymaga pełna asymiJa,cja lub inlegracja, moma kwestionować
ich tt-wa!ość i siłę, on
sDcj,ohg:o.W'ieni·e są z.g'o,dniIW Siwou.chdo<:iekaniach, je&Li idzi.e ,o cza.s :i SkUtC0Zil1JOŚĆ
asynlilacji lub in tegmcji w ogóle" 2,
Tak przedstawia
się w ogólnych zarysach problcmptyka
re·ccnzowanej ks,iążki.
z;e W:,:ize.chmiar pożytecznej
i ~nteres'Ują·cej. Jest to książka stanowiąca. ciekaw,!
próbę ogó,lniej'ilzego spoj.rzenia n.a złożoność procesów .spoleczno-kJulturowyd1 Polomi
amerykański,ej. Na podkresienie zasru,g:uje także oogadwo wykOlrzys'taJ1ej literatury
oraz soc-(jolog,iczna wyobraźnia au'Lora. która s.pmwia, że z danyoh o różnor·odnej
prow'ienie!l1C.ji naukowej
powstał :i.nte:rooują::::r obraz określan~o
ty,pu śr'QdQW~sl!ru
polonij:nego. I wreswie czas nu konk:liuzję o~tateczną wynikającą
z treśc'i książki,
Otóż napisano w niej z dużym przekonaniem,
że wreszcie na,de,sz!a pora na to, by
w sposób autentyczny, nie patrząc na j,o c'Odos,talniorny od tej Polonii, pomóc jej
t
.P. Pie'koszewski,
Problemy
Polonii
umeTykailskiej,
\Varszawa
1981, S. 184.
�342
Recenzje,
przeglądy
wydaw.nictw
1,
czasop.ism
,.W
kryty·c.znej fazie, by magIa ona u'tJ1zyrnać jesz.cze dłu,go polskość w Ameryce
P.olskoŚć ta .prZie&Uiw,asię od pokolenia 2lr.ClcizoO'eg·o
w Pol's{:,e, do pok.r?ll.eńurodzo:lyt:!h oraz wyc:how:anYClh w Amery·ce. Tym wł""ślD:i,epok ,ler,ilOm t!'z€!ba ułatwi!:
dźwi,ganLe siię w ioh amerykań'skiJn
żydu bez zatraty więzi oraz dUJmy płynąuoj
'l id1 poohodz,enia
i przez te pok;o.l.eruiatrzeba Pl"'(]l!XI(gov.tać
b~:igac-tw~)kultury polski.ej wśród Amerykanów
ilrunych narodC!Wości" 3 .f·est \'0 więc swc'istego rodzaju
memento,
które oby nie przeSizło bez ec.ha. lViyśl'ę też, Żl' i P,ol..•kie TCl!war·ąstwo
Ludoznawc.z.e mOlgłaby Siię sku·lec2Jn1ej., ani.Żieh było to do tej pory. włą1ayć się
,:icl działa,Lnośei kul tu:raJno-.oświatr,wej na rZ·eiCZP,)l(miti zagrd1ni c7Jl1!ej.
r
l
Antoni
Knczy·riskl.
Józef Samuiski, Pamiętnik
emigranta
palsJciego w Kanadzie, t. 1. Wrocł<1w [,97'8.
t. 2. Wr·ocław 1'!~&2, s,s. 388 it. Opr.aleu'w<1II1iet.eimtu i W5ltęp f,ulo!'o:gil:zny
Oal'ba'ra Szyclł.ows'ka-Ce:glowa. Ws'tęp soqjologiczny .'\on,ckzejKwiileck:i.
;;;$.
377,
W l:!~7,g roku uka,zał się pierwszy toOm Pamiętnika
emigranta
poL.>kiego ',l! Kaa'utor,;;;lwa Józefa Samulski€lgo. Ob.~j:lH)w8:ł on 1'6 la,t jego rli.ezwykle barwne·
go życia, od momentu opusZiczenia riodzunnej wsi· RD.zdrr;.żyn koło Krotoszyna d,)
chwili uruchomienia
kopalni złota Sisooe (1~IO - 1'!~26). Obeal1ie wydano tom drugI
zawierają,cy wspomnien!ia z lat 1'927 - !l0Ci'6. Pod wz:ględem OIb:jęlo'śc:ijoeSJtto c:hyba
:lajwię'kszy pamiętl1Ji'k r€lpTezen:t:anila warstwy nieeh'ta.fl~j, jaki kiedyk'Qllwie1k wyda!l1Jow PoISlOe. Nie ty!'ko u€'sztą JWylfórimli,a
·s.ię on .ahj·ęt,u,śc'ią,,inne wnl'r:>ry.r6wm.ieL
przemawiają
za uwaŻinym potraktowaniem
jeg.o tlreśc:i.
JUiŻ pierwszy tom siał się ser..sacją W)'ldawnic.zą. DZIeJe syna bog·ateg·o c.:hłop.~
wielkQPCl!lskiego, klM'ego żądiz:a przygód rBuciła do Ameryki, przyjęte zostały życzliwi'e prz.ez kry;tyków, a i rzeslzom czytellIliików .dos.'tarczyły intereslUjącY'Clh chwi:
lektUry. Na tle dość bogatego wyibonu pa.mięt.n:i.ków, ja1kl ukazał siG w ostatnkh
l'ata0h w P.oIlsC'e,w;spomnieni.a Sa,mulsk,1~o wj'lróżniiają ~ię oryginalnym,
s.welstym
. jasnym języ!belm, a przede Wsz)'l5ltkiJmniem<JJJseru;'a·cyjną treścią.
Ma bowiem o czym SamuIski pisać. Kirkaidz:i.es'iąt lat WłÓ1C.Zęgi
i pr.zygÓJ "I>' ka1l<~dyjS1kiCih
laSi(ł{::hto ma:t:eriał na niejedną. powieść. J es·t w tym tek~oi'e ,poza tym
wiele uroku, czytając go ·mamy wrażen1e oocowan.iJa z kimś szczerYu-TI.j prcstym,
choć pod pewnymi
względa.mi ni.e~y!kłY'm. Odwaga i upór, fa rJta2Jja. 'I kiedy
t.rzeba to zimna kalkulacja
charakt·eryzu.ją
czlowLeka, który przemawi.a do na.;
z kart pamięlnika.
Samu Iski, traper
i poszJUildwacz złola, oka.zał Siię llle tylko
"d ważnym człowiekiem, ale ,także n'i'ez;m1erni'e ut~len't·()Iwallym gawędzi.arzelll ..
Walory pamiętnia Józefa SamuIskiego m~ og;I'"ani'czają się jedYl1ie do ba rW11Io,;{:
l
stylu i a.ut.enty·c,zllości reI.a·c,j'L.StalIwW:ią także, co podkTeś.la autm $·ocj·o.1'>glczneg"
wstępu Andrzej Kwilecki, i'n.teresujący ma;ter·iał do poznani,a socjografi.i gó.rnictw;\
l.łota w Am€ryce. Samuls·ki b.Olwbem,m.ilmo że probował wi,elu z.awodów, był przede
'.\"szystkim poszukiwaczem
złota, dOIdajmy poszukiwa'C?£ITl sz·czGśliwym, c.hoc nlgdy
wielkiego majątu nie OIs.iągnął. Nail.ei;ał rac7Jej do romantyków tej pwfesj:; urzekał.]
gel bardziej
sarna przygoda, ryzY'ko i zmienr~(~ść loc'iów, jaka była udziałem PC)SZU:-dwaczy. niż możl,iwość zdobycia majątku. Ów mityczny milion. do które.gI) prz€'
nadzie
1
.\ Op
cit. s. 1~7.
�Re.cenzj,e,
przeglądy
wydawnictw
I,
czasopism
343
°
;;zere.g Ial1. :omierzał -ezym zresztą od 07.<llS1U
do cz,asu w ,pr.\miętniku z pewną
melalnchalią wspomina - um.i1nął,go co pr~da,
all,e .nile 'wydaje s,ję tyJm. ZJbyt zalfra£()wany!. Zycie, jak.ie wiódł, warte było chy'ba więoej niż llli1ej.edenmiUan.
Z I'lieZlrÓW1IW.ną
IprecYZJją optsał Sauu'UlJ.s!kiw swoim ,pamiętnikJu śmdow.i.s.kio po.
szukiw<lczy z.ł<rta slkła,dającle się zarówno z IUITlipenprdet.aria!tu elul'apej.:kiJel!io, jak
i j.ednoSJtek zdekla,so'wanYClh już w sIPołecz,eństwi'e a,;uery.kJańsk:im.. Bal'\~ny ~wiJat
przeds,ię!:Jliorx:ó
w, awanturników,
fa;chowców~górników
i ,lfiiebieSlki,dh ptaików" jawi
:'i'tęw jeg,o opis'al(;,hrÓlWlnieplasltycZlll·ie, ja'k w pl'ozie Lon:doTI<.l.
Z punktu widzenia etno.grrafa mOfŻJla po~ra!k1;o!wać pa,miętn~k SamuJ.s.k~e.go jako
zródło do po,z,no,n'a etosu margineso1wej ~,'upy, jalką byli owi pCMzU:kiwacZlezłota z,e
S'WO;1ffisyste:nc:n
war'lnśc.i i SltyJ.em ży.~1a. Rzadko mamy oka.zję oglądaJuia .,()d
wewnątrz"
pc>d"'">ną spoleocz.noŚć, z PO,ZODUarnonflicz:ną, w r7JeC'zyw.i:stośc.ijedooik
- jak k'if:d,l gl'll;)a ludzka - iS1tniejącą w Qpa,roiu o uchwytny zespól cZYflll1luków
integrujący,c:l, W Oikr,eśLnym ukła,dzj'e spo~eczl1i()o~hh.~,t,(Jry.ozJl1ym.
Eyl JÓLcf Sa;mul~~i p:'zedJ3'~a:wLc:elliem
tPi<eI·WiS.~oj
.fali pos,Zluk~wa·czy'z}o:ta" ,;,kJtada·
jq'c:ej siG głów Le z ryzy.ka1lJtów i bwców przy,gó:1. Gdy r;ast'łpił C'ws ka;piltalLstów,
p~J'ra f:inanSli'stów, c7.:1's wi:elikbh spółek gTU;pUjąCYClhkopalnie w iswoilCh rę.k;ac;h,
Samulski musiał odejść. Odszedł bez żalu. Jak.ż.e im!l,e były lasy Stani,sława Szy;szJki,
począ:ŁkawfJ przyj<ic.ie.Ia, a z czasem i antagonisty
Sa,muL&kio2lgo,człowi,eka 1,!1J1,ego
POMOj,U,zn;c<Lne,goorganizartMa c:zującego SIl<; j.ak 1')10a w wG,dzi,e w nowYich, mało
roma'!1-1ycz'nych w:lrunkach.
Osiągnął on to, cuego nLe udah .s:ę osiągnąć Saml1.lJl,
"ki.emu. Został właściClielem k::';Jal.ni zł,ota i pierw's,z)":n Pola,kiem w Kandidz~e .I nil.iotrlt>J·em.
Pamiętniki
JÓLefa Samulslkii.eg,o uJm,7Jują uosy Wielk'.'lpol.anina w Kanadzj'e, s.a.
motnika urzeczonego pięknem przyrody kana,dyjslkirej; C'złowieka wrażl,uweg'J oba ..
gatym życiu wewnętrznym,
bystre.g,o oos,erwatora i aktywI~e.gO uczeslntlka dzieją'cyeth
s:ię wokół nJiego zdarzeń.
War,tośc,i stylu ,i języka stawi,ają recenzowany
pamiętnik
w nzędzi'e ,naj\VyJbillniej.szych o'siągniąć tego gatunku
prozy; walory dokumentacyjne
czynią relacJt;
Józefa Samulskieg,o ważnym żl'ódłoem do dziejów Kanady. a także Pob:1Jri [ro.
nadyjskiej.
Ryszard
KantoT
Wyprosi
TUl
etnograjijata
i folkloristikata,
Sl}fia 1980, ss 198
Bulgal's.ka Akadeunira N'aJulk wydała omawiany z.l>.iórprac etnograficznych
i fol·
klorY'stycznych, pOświęclmy 80-'ej rocznicy u.rodzin z;rnarłego nioda wno. zna.nego
etnografa Christo Wa.karelsk.iego.
K6iąż.ka s·kłada się :I. 5 ..•ciu ro.zdz·i.ałów: l. Kultura ~QC'jalno-n{lrmatywn.a, 2 Kul··
tura materialna,
3. Kultura
duohowa, 4. Folkl'or i 5. Te.r;minologia ludowa. Nll~
wia,domo, dlaiczegu fo1klor !lIie został włączony do kJuHury du,ohcwej,.
Ki;prijanCj Krysta.nO'wa omawia kol,ektywne wy;korzy,;tanie przez chłopów ziemi
ze· wS'i Znepole nkręgu TryruSikiieogo,tj. la.sy, 'Pa'stwiska , tereny łowiecki,e oraz Cliek;
; jez·i'ora. Takie kolektywne
wykO,'zy5tanie ziemi zalicza ona do kullluiry prasłowiańskii'ej.
Fonma.mi pra,cy l1Iajemnej w Malcedonii Pifliń's:kiJej z.aj.muje się Detelina iVLo.>k(Jwa. Po,pu;-;:z,aana emigra<lję zarobkową
ma~oro\nytah chłopów z terenów górs:kikh.
�344
R~cenzje.
przeglądy
wydawnictw
i czasopism
Op.róc,z em,i>g.ra,cjliza.o!b.kowej w sąsie:dnic,h krajach lub za oceanem. b.Jcdni c,hłopi
z Ma,cedoni'i Pir<ińskie(j ~l1'igr'owa,liialkJże do miast Bułgar,i,i w pO'szukiwani1u pracy.
PIZled!'Tl'iotem rozważań Iwana Kojewa je,"t zanUrojący już zawód folowaln.ioćl
sukna na wsi Rajni:no o,krę~ Ra,z,gre.ct. Autor omawia przelbi'eg 'tej ciężkiLej pracy.
k'tórej tlowa,rzYlSlząbanwJle ~br:zędY'. melody,jnc pi,eśni i :bańc,e ludDwe twierdząc .
.iż trady'cj'e te pI'ZJenieśli do iiem Dobmdiży przesi'edleń'cy z Tr<K'jii.
'PrY'miiY'W1ną chatę Tetewena
opis'Ulje Bag:ra Geo.rgitjewa, Chata ta składa się
z dwuizbow)'1ch pOlmh~s'z'Ciz,eń
t,zw. "s,o!ba". gdzie mieszka rr~dzilla i ..kysz.ia".
w któ,rym to pOlrnies'ZJcz'ellliu
,ZlrrajodJuje
sdę komilnek, Ocalały j.edynie dwie tak'ie górske cha ty krYte g'oniem.
Budowni!Ci,WlU i jeg,o ciharakterystY'CZJllyrrn ceehom okręgu Gabmwo poświęcrl
'ówój a.rtyimł We},j,c,zkoWY'lozew. Domy są tu piętrowe. F1ulldamenty i parter buduje s,jG z kam'ieniia, nartomia,9t piętro pleC'ionymi p.rę1ami obIe.phmym i ~iną
L pl'ewam,i, Chaty
malowane są wapnem, wypalanym w wielu WIsiach tego regionu,
Dawniej domy w regionie Gafbrowa kry'te były płyta,rni karniennymi, które w nowszyclh cza<'><llcih
zastąpiły dac.hówlkit. Osltai1mi,ozaś domy zaczęto bud()lwać z cegły.
Na parterze
tr:zyman:e są zwlienęt a domowe maiZ przechowywane
jarzyny. Na
piętrze jest wera'l1d<ł. gdz:ie znajduje się s,pic.nJ.er,z,Tu ,rodziln<l spędza I<lltoi jesj'eń.
Ponadto piętro ,posiada CZJtery izby, z kióryc,h jedna prz,€,7illa cZJO'na
j,est dla slar's,zycl1
osób, w dnIJgim pokoju Ś1pią diie<:'i j ,ich rodzice. Tu ZJnajduj'e się kominek, kJuchnia,
a jednocześnie
sluży to pomlieszClZenie ja~o jadailnia. Trzecie pornies:zczenie. tzw
"w'ba", jest\; najJ€lpiej UJI1ządz,Qll1e
i służy j<lkn polkój ,g,O'ścinlny,"odaj'a" l.a:ś przeznaczona jest do przechowywania
prod:uktów Spożywczy,ch i napojów a,lkoholowych
- wina i .r'akLi.
Wy;korzyst\;lując bo~tą hlte.mtJu:rę, Gina Kry,sitewa~Noż,a~'owa pisze o hiJSlori,j tkac1!WabułgalflS~i,ego, kJtÓ!rew VillI - Xl w. było wwo'dem samodzLelnyrn.
Wyszywaniem
"paiSa" ,i ..{)jpa,sizki" (ogona) we WSii Dybene okn;gu Karłowa
Jes1 przedmiotem
TO'zwa,żań Lj'uJbena Maslin:kowa. Koaż,da z d'l..i.ewcząt przygot0WYW"dła w pOlS<łigu
Dod40 do 90 pasów oraz pOlIlad 30 :par "og.onów" (ten CJosta,tniwyszywany był na wY's;o!ko~ci ;pleców). Pasy były wyszywane
na taśrna,Qh ul:kanyc>h
z jednoliltych nitek we~ny lub ba.we~ny d~ugoŚoci90 - '115 cm i sz,erokości 3 - 3,5 cm.
P,rzed r'CYlIpoc'zęci'em
wyszywania m,śmy te farbowano zazwyczaj na żółto. c.!.erWOirw.
czarno. ,Wyszyw!ano je rÓ<ŻJnokolorowymi cienkimi nićmi jedwabnymli, Białe pasy
n'Ols;ząmłQde niewiasty, a s'ta'rsze kdbi,ety u:Ż)'lwają ciemniejszych k,o!orów,
l
Ga,n:ka Miochakł'owa pi's'Ze
ludowym. PQd'c,za'S ob~hodów
ŚW. Lazar:za, dziewczęta noszą
ezerwonego. W okręgu 80th
podcz'als zaślubin.
o Oibirzędowe(j fwn:k'Oji fartucha w bułgars:kim Clobiorze
ni,ekitó.ry'Ch .kal'enda.rw'Wycr świąt obrzędo'wych, np.
białe fartuohy. a w innych regionach faJ't.uohy ko\o,ru
i Samokowa białe farhwhy
nosi t'l.kżc panna młoda
O bałkańsko-kaukaskich
pa'ralelach wyżywieni:a pi ;ze Lilija Radewd, Widzi un<l
wiele wspólnego w przygoif!owaniu chleba, pier'Qgów i kas? u Bułgarów. Ormi~łI1,
A że.rbejdżanów,
Gruzinów OI)"C1Z mieszkańców zi'ern ka,raczajewskk:h
i c'.wwa-szkich.
Dużo podobieństw s,pastTzega
talkże w p'rzygo.tow<lniu soku z winogrnn, w spo;;Qloiesus;zenia owO'ców tub Ikon~epwacj,i :mięsa ,i S'p.olrząd;:a'!1!iukw,aśnego mleka. tzw,
=
oajp<ł.n".
Ciekawy jest artykuł Lllli'l P,enewej-Wi.nc'e o sta,rej miarze wina, Przez produ('(~l1'tów wina używane są w Butgarii spcc1jalne drewniane
lub metalowe wiadra
o różnej pojemności. Na po'łudn'io,wo-'zacho'cinich natsmiast terenach kr<lju używam::>
jest naczynie 'tzw. "stomna" o pOljerrinoś'ci 1'5 l:ttrów. Tą miarą okr,eśloćl ludnos::
pojemność beczek, Tlij), 50 stomien czyli 750 li'trów, 100 9tomien - 1500 litrów itd
�,Recenzje,
;PTzeglądy
wydawnictw
czasopism
345
Także przy kiU:pnlie-,&przeda,ży
mÓ'W,i&ię: "kupił'em dwiest.omny wina" (tj. 30 UMów),
lub "sprzedałem 20 st,omie~ w.~na", tj. 300 litrów. Auto:rka podaje, że termin te:1
spo'ty,ka się takiŻ;e w ty:m samym z'l1Ja'czeniu i w pi:e.'ffii,aoh J.udowyah olra,z w :pi'ś'
mienn:1ctw'e. Wyraz "l>tomna" jesf\., jak wia.domo pochodzenia star'Oigrecici,ego.
Z kuUu.y duchowej warto wS'pomnieć o wi'erzen'ia'Ch BuŁgarów, z:wią.zanYlC:h
z zaw~eruchą. P!it;'Ze o nic,h N\ilk,lYł.3Jj
KoileIW. Ziazwycz31j powsrec>hnie p'aJllUje prz;ek;onalTlie, ii. zaw,j'eI'uc,hu jest dzi'elem nacliprzypo;dZlonYICh,
niełaskawych s:ił luib zm,:u',
łych osób i przyln,05'illudzi.om .róxne nieslZic:zęści<:l
- choroby 'i Ś/mi,erć.J,edynie w OkTęku Starej ZagO'ry istll1i'eje odmienne przek,om",nie, i.e jdl,i ohory człowiek Zln;addzJi~
się w obrębie zawierUlchy, to WY7JdT,(lwi~je,
Jwaniczka Goo,ngijewa ,p'ils'ZJe
a p,o(!hodz;eniu kiultu św, Modesta, C)piekJuna zwie:-ząt hodowlanycih i uważa, że ten chrześcijański święty oddziedZliczył pewne 'fiunkcje
jakiegO'ś bós'Lwa po,ga.ńsikdego..Do potwie!rdzenia tej tezy podaJje ona al1ia'logilcZJn,~
IWierzenirdzwi,ą;za,ne ,z 'ffii,tycrLlnym/bD,g)i:em
iSI1.aroiŻ)'Itn:ej
Hid-'ady - Her<mesem.
O pięknej tradycji obchodu dnia ,,Ib<łl'bek
poł:ożnYCih"w dniu 2lmycznia
w OIkn;gu Webngrad pi'sze AJ.e,kisan,der Ar.nalwdow. Na z:j'emilac:htych noworodki odi:Jieradą
spe21j;a.lniop:rzYlg·o<1;owane
starsze kxJi'Ji,ety,czę."to zaś i babcia noworodka. W dniu
święta "babek" na dwone, iPI~)dowocolWy!m .drzewem lub kJrza:ki{~mrÓŻy;, matka
noworodka podlewa wGldę ..aklllisz€,:,c:I€",
kltó,m z tej wody rzuca do góry trzy garści
życząc, by dz:i€'~'iChOW:lły s'ię :lJdl'OWOi dnc'z;ek.aly się sędziwego()' wieku jak "Stara
Plallliloo". Gdzie i1ndiz:iej,ib.albę pOir071l1ą"kąlPli.ą w rrec,e. Śiwliętlo bo po 9 IX 119414r,
w okręgu W€llliill,g:r<ld
obohodz:or.e o'est pod pa,t:r()n.atem władz miej,sklk'h,
Dekz,o Todo,row POl1USWdeka'We zjawisko w kUJlburze duchowej
Bul'gaJ·ów.
a mi':l:11<rwi.cie
probIom tt'a,dycyj:nych i wspókzesil1j'1ch obycza;jów, zw.ią.za~ych z we,
selem, na,rodzinami i po:grzebem OIr<l'Z
z obchodami ni'cktórj'1(jh świą.t. Jalk zauwa,ża,
s\l,czególnie w miasb~"h (}'os€'l'wuje ~ię giW,ałtowną likwida'Cję d'lwnyc.h bog[Ltyc'h
i ory,g'~nalnY'ch(jbrzędów. zwyczajów i o:bycza;jów.
Lju.bomJ~r Mikow pod!kiresla zaslugi Christo Warl:auel·~kiego d!lra rCJzwOiju bul,
gars,kiiej sz,tuki ludowej. Z j,rrilCj.aitywywłaśl!Ae Wakar,el.skiego O:Lwau·tow BuhgaJ'ii
kilka szkół zawodowych
mUlzY'c:znYClh,
pJ.a:s;tycznY'oh, tk,a'c:kich iid, NatOimiast
o zasług,\CIh Wa1karellskiego ja:ko bada.c,za folkloru pisze Stefan Popwastlew. WakalI'ehsJki,ja,k w,iadomlo, w 1'9:3,2 roklU pcz;€iprowaclz,jł badania tenenowe w połucllI1aowej
Bulg'lrlii.. Napis-al też w okresie mię.dzywojteJlil1ym krótki zarys folklorystyk!
bułgamkioj,
O os:ł.a1mlimi.y'C:zeni1uumieraJjącego ha;jduka w bułgars'kioh pi'eśniach haj-dUJcki1ch
, pisze LUjana B(~glda'nuwa.Mo1yw len Zlre.s,zrtąje&t po'w;;z.echni:e mainy w poezji ludowej Macedończylków, Vikrailków, Greków j AI'b.ańczykó'N.
Jordan Zaimow omawia motywy!:>ailllad występujących
w poozj:i bułgar;;J~j.eg!)
poet.y Chrisbl Botowa om,z w pi.śm:iennidwic starosłc~wiańskim. Wpływ Zywotow
Pa,wla i JulijaI'a
oraz Wa's,illelgoj KalPido.na z X w. Zalimow widzi w bal.l.adzi,e
Botewa Hadżi Dymi/yT. Jednaik poeta, ja:k wiadomo, hojnIe kOlrzys'tał z poezji liude>wej, co potwie.rdza l>tY'I,d~zyik i poelŁyJm jego utworów .
.
RadoSit lW<U!lDW'l,pt"ząc o obnzędowY<'1h pieśniaoh weselny,ch zaznacza, że p'J
JI wojnie światowej utwory te p:>wo!ti z,anik.ają. Pisał o tym znany muzy:k<>Jog
bułgarski, NLkoła'j K.aU'fma;n (N. Kauf:-na'l1, By!ga.Ts-kata swatbena pesen, Sof'ia 19{]16),
któ,ry badał te pieśni w lat;wh 11953 - li!l74. Zauważył on, ile jeśli da~y wątek
jeszcze żyje, to bywa on s'kir.acany, znieksz'lałca.ny, poniew:a:ż pLeśniarka llud(}w,)
OpUSZ'~Zil
wszyst.ko, co jest związane z magią, z wi,erzE'niami ludowYTni i w ten
sposób zoiS'taje pOW'd7Jnien.arusizony 'sY'ste~n oibrzędu wes:eJ.nego. T;enże Kail1Lman porusza W omawianej książ'oe ciE'kaw,e zjawi~lko !przy opłakiwaniu niebo.szczyka w rue-
�346
Recenzje,
przeglqdy
'wyrda"»lCdctw
czasopism
.których regiOilliłrcihBulgalr:i!i, kriedy to 5,- 6 ko:biet śpi'ew,a jecinocz,eśnie !lad ZJma,rłym,
:uik!~dld':-1rjąiC
ka!~da z nioh wtarsną piileśń jYo~J1~eblc:lW!ą.
W oiktręg)UKjlUistrerndi:1
naitrornirals,t
zalstać mama 50 - 60 k,OIbii,2lt
śpriewający,dh na g'rabacih zmarłYDh człcmków rodzirny
pieśni POlgrz,eibowe. W.a,rto ffie>że 'tu wspomI1lieć, że w Cz.aI~nogÓI1LJe
zmarłych opłakuj,e razem k:illka kOlbli:et,a po tra,giczinym trzęsr',enilu ziemi w S.kqpj-e w lipcu 1[)6:~
roiku na cm€lPJtar.zJU"Bute!" Olpł1d,kriwa10
oflia,ry tego kataklizmu
jerdnD(;ze:śie kilkilSet
1mbrielt.
Helena Stoin omawi!a :barwne obchody anta św Ł'azarza we ws,i KrCJz,[!c,l'ino
'11~ręglU Brur,gas. .Jak zaznacza, cori)'cz.nri·e w (mchoda'ch tego świ'ęta obrzędowego
bimą udział WS'zysrtkie wie}slkie dzi'ewczyny. P'crdzJi:ekill2na grupy 20 - 30 hub 50 - 60
U':iCibOiWie
odwiedzają
cne kioilrejnrowi'ej!i'lkie dhiaty NKl czele ka,idej grupy S:~oi prowa,dlzą,ca. s.ą wścód nkih także i narzeczone. Gdy grupa ,odwiodz;i dum r::arzrllr:zoneg,)
tarkircih dziewcząt,
to wówcws
przyrsz1a teśrC':e>wCldaje prezen.1y sw~;}oj P;'zyszłej
synowej. Po o-dw:i,edzeniu rOs:tauni'ej eh alty "łazarrki" udają 'lię nad rzekę. Tu zg,ro:madzeni :ią m:,ersz~kańcy mlrej wsi.. Ka'idy z niCrłl rZU'L1ado rzeki gał'lzkę wierz.by.
Lud wiemy, że jCŻJeli gałązkrt ta rpqpłyni'e. to ten, który ją rzucił, będzie dłUg)Ożył,
na:t,olmia,s:~je:§li gał'lzk:a się zGrtl'zyma, jej wb,ścilclDel l.Lmrze. Helena Sta1n podaj-,~
kii@m pic:senelk z nutaJmi.
iKisiąiŻJkaj'E'st boga'to ilustrO'WIana, a na końrou lJnaJld~łu sa; ki l,ka ;lI1.y~uló.w poświęc-Qnyc'h t,enminalOigii Ludowej niekitóryeh wyrazów.
Zwra.'c'llją tu uw:a'gę pmce
Ch~isit,o OholljOilczewa a nazwac:h studni i nire:ktor)'1c,h jrej elementów,
nazwy koła
i jeEJo częśoi w gwarach
bułgaif'Sikic'h Donki WaImlrel::ikieJ. Ma'.ksim Mładenow pisz'e
() naz,wra'clhmaśhcy
(mątieW!kli), a Ohr',sitd l1qpałrO'wa-Sime;nowa
o nazwach 'tęczy
w dJi:a:lekJtachbułgar:skirch.
ZawaI1te w omawianej
ksią,żce prarc1e są cirekawe, j:J.lkkGllwi,ekp:~llUSZalne:ią zagadni,eruia z,wiąlZane z wą,slki;m olb.<;zarelffi.S~~mj,a, że uch autorzy nie pokusi,li się
() ilcoZs'Z.erzenies,woicrh z'<1JinterreslO'w:ań
na caly obsz<1Jrkraju. :lie mówiąc już () szer·
:izej kialTlipm'artystyce bałkańsikliej CiZY(~gól['Jcsbwia.ńsikiE1j.
Kole
Obredi
l
obreden
Jol klar,
By,l!~arska Akadernija
Simiczi]ew
na "I"dluklte. IrIs-tit-ut za f(}lklor,
S::Jj;, '1<9,31, S:i. 3418.
,Buligaria zaj.murj'e jedno z czołowych miejsc w sWlecIe jeśli chodzi o wydania
etn01grra:fi]CZlnei f,o!:ki!-orysty,cz,ne.Omawiana
książka pod red. Tad'Jra Iw. ŻiwkoWJ
je.it wlaiśuile j,ed!ną z 'tyclh wa'r~(jśCio,wY(Jh i ci.ekrdWych poz)"cjri. Zawal"t'e t:u z:biororwe
'praCie z teoniui i eistettyiki! floi~klliQl'!U
bu~~all1slklietg1o
:ią PQważmY1mw:kklidellIl w WlzbiQ~acenie wiedzy o obrzędach .i f,a!ikl-orze obrzęd(ywym ludu, z;arnie:irZJkudąeego teif'eny
o bQgatydh trad)"cjaldh kulitury duchowej, sku,piają'cej uwagę wielu badaczy krajowych i zaig,raniczn)'C'h.
T'odor Iw. Żi~kow
w rOlz!jJIrarwiept. Oc)rzędowość
( . .;.:tuka obrzędowa
usiłuje
dać od[:>owiodż na pytani'e, co to j'es1t obrzędowość, albowiem nakłra-dają :iię aa ten
termin pqjęoila - 'tr'adycja, obyczaj i święt,o We:ie!e np. wedŁug Ż:iwkowa jest
jednoc'Ześnie 'Qbyczajem, obrzędem, a także i świętem
Autor r-ozpa'truje s~omplikolwar!le :iprawy związ,ane z kulturą
ludową, któ!'a jestspecyficmą
realizacją so·
chlJną człowLeka. Formy tradycji
Z:.lŚ
mog'l być różne 'v ·'.ależności od tego. jaki
�Hecem:je.
l
p;rzeglqdy
rwyda.wnictw
,i czas,opism
347
je~t system ~ultu.r(}wy. T'i"adYl:ja L':)Wlem re:lliz,olw'.<lDaj'e&t różnymi środ~almi w sfcrl.e kUJlb,'y ma't,eriaJ.n.ej i duc:\1o:wej. W)'lnUka z t Qg)(), wed~ug aUJtora, że w ka'żdeJ
kultrurz.e 7Jdw:arte są rÓź.f·e tl'ad)'lcje, a to nte j'e'S't s!p"'z~>~znez f.~ktem, i;e w ok,TeM.onye.h oGUies'dch tub \V p::3zl:z.egóLn.yc.h SfPoł'eczeó!~t;waeh Ipnzewa'ża j.edoo luh i.nn>l
forma tn, ..iycj i. Zwy,czaje li obyczajoe nabmi.as:t wy!a:r.;i,ają si'ę jako podstawowy
kompona::I'. ",tOSiUnków sOl:jailny,oh w tyClh s,p0oŁeczeu1'shva,ch,w k>tóryclh d;am1ol~luj.e
rola mOlfa.::lboś'cij',lko re:;.ubt::or stosUon'ków soc;j,al;nYJOh.Wy;n~kJaz tego, że zwyczaj
: obyczajj są re~u1.:t .'H:m samej traJdyaji. Wled~U'g Żiv."kqw,a,l<baodaI1!i'e da:1ego sy,;~emu kll.LLtumwego ni,e1,ltwo może dOpTG,Wardzićdo opis'u całOl~s;Zltąłtu s)'itua'c'jorobyl:ZajoowYl1hw odróżni,eniu od ol:Jlrzędowo&cl, PQsli'adającej już :kor,~l'etn,e f.OII'my,k'Lórc
~()żna d()lkłl~dnie o;:>;Sj~. K<tżdy obrzęd, Weidh.lJgZi'w:kowa, j'es,t w pewnym ~ensi.e
unika'lnym akJtem twórczym
r·eaUi'z,uj<jJc}'mokr,es1ony cel,. W .l~a:Żdym akc'ie Qibrl.ędawy.m realtzowame są' k~·n~r€'tne potrz.eby prze.z .kClI1kret<nejednostki i ~poł€'C'ZJność.
Radost r wanow ~ roZipatnuj,e joedJnnść w Qb.rzędowoś'c'i rodz'i,rmej (s. '29 - ó'1}. Jak,o
klasyczny pczy;kłoad p::wiązan!<1 librzędowo.śc:i rcdzJinnej pI'Z)"t,l'cza OIna pogr.zeb m!.:)dych l,udzi. Ch.o:w:a się ic!h n<l wzór obrzędów weseLnych. P,noae"ja pQg1rZleibowa,przypomina or;sz,ak weseLny. Wyslt~pują bu druŻlba, szwa.gierki i i.nn~ os'<fuy. B~alrąiC),'m
udział w p(>gllz~')ie md~l.::J zma,rł1ej dzlhewczYlny 'C.zy H1:łcdz.ieńca r,ozdalj-e prezenty
j.ak na \V,e!'leiu.ZWYl:zaj "'en z.n"wy ja'>t także u iinnych uudów oaoJikań,sikich,AutlOr:ka
pO'daje, że pie~:··i we5el!lm' o rc.zsltmli:u panny młodej z dOIne<mrod!z;i.C'Ów,przy wykonaniu których pła1c.zą - dzi,ewczyna" .jej radZiiJce or.a:z rrJdizeń&two - swoją tnElŚ'
cią i me.lodią są bandZlo zblwJone do pieśni pQglr.ZJell:xJl\vyah.
P,i'eśn:i te w £olkJlarze
rosyjskim są również ta:k 'Łra.J<itow<une.
Jedność występl.lljąca w obl1zędow,o~i rodzin'l<Jejliw~ncfwa l10zpalbnuje w powiązalIll;u ze sitlG'ilUinllmmli
SiPioł€lC'.z.n,yltni.
SytSItem OIbmędów ,rodzcinnych ujllnlU'j.e ona pod dWilma aspekt'3'mi: 1'l jako os synti3igmatyc.zną,
k'tór,ej pos;fJ(.wególlneolbrz'ędy są pC'wiąza,ne tTIolędzy",elbą i uwpeŁn'iają{:c się elldiTLenty.
n.ad3jące jedonGII.itysens i 2) jako oś para:dyma'tY'l:·z.ną. którąj k,ażdy obrzęd joest
pO!doib.nydoDp(~ZQsbłYClh,przy C'zym można dkiI'eśLić i,n.w;J..rian't,do krtór€lg>o'wszystkii!
obr·zę·dyodw.oszą się między sobą jako WUT!ta.nty.
Z ke.loe'iubiór w obrzędiowQści bułgarskiej
omawia Ga;llika MiJcihrujkJwa. Zwraca
0:1'<1uwagę na uhiór weselny o.raz noslzcny w cz.asi'e świąt obiI'zędowYK:'h. Ceohą
charakt'ery,styczną
ty'eh ubiorów jost bukiet, k:tóry jest częśc,ią ,składową elementów
&truktura'l.nych i służy j.a,ko znalk obrzędlJwo;ści. Buk,tet weselny
zirobiony jest
w ;zasadzie z bl.uszc·z'u atbo bU~sz:pa,nlu, związany
białoczerwrmą
s;kręcoQlllą nJitką
tzw. martenicą i zloci:stą n.i:tką. BI~ak t"glo buki,eciikJu nir2 pazwallu 'l"rakitowaćubiroru
za WooelllY i abnzędOlWY, a go<~ci.e weseu!1Ji nie pCJSiadający ta.k'i·eg·o bukietu
nie
mogą być u w'-lżani za os.oby ol:xrz'ędOlW€.Takie bUKli,eciki lloOlS:zą
więc wsrzy.scy g,ościre
weselni, co oz.nacza, że są Qlle obowią.zil~()wącedhą
a!lrzędo.W1ości. W nie'których
regi'dn.a·c,h 8uŁgarii do bu%iecikru wesell'nego dodatją jesz,cze koca,IlJki (Helicltrysum
arenarium),
bazY'!e,k (Osymum basi.licum) IUib goraniU1m. Wianek p.<JJunymłodej joes,t
z wi,nlokttOiJ.·oślilub z pędu róży, Z2wiązany c·zerwCiną nlitką oraz ozdJabi,ony W:us<zcz,em
: buk:s'zpa;l~em. Wialoek teo nosi ona pod weh'nem. W nilelkitóryuh nei~iOtnalC'hdo tegfl
w:anika dodają kwiaJty ogrodQw'e, monety, bazyLek, koonicz)'Inę, paw,ire pió.rika itd.
Suknia par.ny mł.ode:j je",t 'I. czerwC1neg,o m.a"er.iJału. NCls.iQ,na cIbO'w.iąz~oWlofartuoh,
O'd któ.ry;:n wisi bi<lły ręl:zntk Obrzędowy., ozdobi'omy czerwonymi niórI1!i. Pan młody.
;>ow bUikiecnki€1l11
,przypiętym do kołpak<l, ma biały ręczn~k, który zw,isa j.ak far·tuch
od pa.'ioCld') kolan. Gdzieniegdzie ma ()In na szyi zwiąZJ<~nąCZerWJiIlą c<huSitkę.
Wypr,awką o~rzędu'Wą noworo,dka są: kl(}szulka s'zyl.a cz,erwoną n~tką I biały
koci;k pe1~na l wehy.
które ofiaruj.e matka ehrzes:n.
SZ.'I1pf)czl,a jest oz:dOlbi;ona
czeu-wollyllni kwiatami z maleriału i zlcltą monetą_
�348
Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
,i czasopism
Nieboszezy:ka chowa s·ię w śhJ,bu1yun ubrani,u Wr:1Z z bukietem
'i Wks.z;pan1.l
bazylU ..
Ko~ędnicy, :po<du,)nie ja·k i pan mł·o.dy O!faz inn.i g'l,ś>CieweseLn.i, noszą na kołpaku bukiet z bwksztaiPlJ1'Ulub kocanki" na szyi m<łlją kora.l,e z prażon<'j lmkurydzy.
SuszolJ1ych śliw węgJLenelki czer:wo!l1)"Chpapryk. DZiew{)zęta bi'orącc udzil.lł w obchoda·ch ś.w. Łazarza, tzw .. "ł.aza,riki", uihra,n.e są jak panny młode, m",ją białe fart.uchy
OIraz noslzą 00 ,głowie duże buiki1ertyz kwiartó<w: W podohny spOiSób ubra.ne są dziewczęta biorące udział w ohchodach oblrzę,Qowegoś'więta Jel ze!?io ("GjUllgjewden").
Dc/minującym elementem
w tY'ch wial!1lu:szkac1hjest roś.lina zieloa'u, a ~orzeni,"
jej semaa'1tyki baZJudą na aH:.hai'CIzny:m symbolu •. Zło'l'o natomia,st symbouu'2JUje moJallną czy.s'tQ;ŚĆ,koLory czerwoll1Y i \):j'ały zaś są symbolem UlJ'uodzajJlJ()'śc·j
ziemi.
O typaoh sys,te:nu .dźwję.~ow€go w pier,wotnyc,h war,twaC'h o!brzęd,;wo-muzyczneg,:) folk.lunu bubgalr5ki'~
jpIis.z.e,Stwetla ZaC'!lJani'jeWJa.ZWlna<C:a
011',1'Uwagę na ZWląrek między sl-owelm a melro.dią ludową.
Wciąż żYW!e w wieJu regiol1.'ł't.h Biułgarji ubrzędy W1i'usenne są p:'zedmLOttem
badai1 Wasyllki Kuzman{);wej, któ,ra oma.wia ich charakter
sy;s1Jemowy. Obrzędy
te, jak sluslZll1i,e CIIut'OIJ'lka
ZJauwaJża., 5'ię,gatią zamierzchłych
jesl.·eze czasów, kiedy
w życi'u chlopa bu~ga,r!s.ld;ego dc,;nrinO'w.ały tra,dYlOje sysltemu pclltri,an·,halne,go. Rozpatnuje
ona te ob:rzędy na podstawie
bOlgatYClh danY'c'h etnog.raJicznyclh, wyk,oJZy!SltUjąC mat'eriały
i ŹJródła f1oll!Qlorysty,cnne bada'czy bulgar,skich. Obrzędy cyklu
wa,oseIl1Jl1iego,
nacechowalllJe iode,O'wo-emoC"jonaJ'Dą
cha,ralktery;styką, ScI ściśle powiązane
7. mOtl'<1!l.nymi
i wartoś·::io·wymi no:rma<ty;wny!mi śWliadomośc.i,ami kole!kJly.wu, juk 'le:~
j ze S1PBcY'fLcz.nyrrni
nas1JrO'jami jakie rodzi wi·O'sna, Kuz.maa'1owa obszernie omawi:l
obc:hody zapustów, zalb<l~vy d.z:iewCJzęcew dniu św. C?.terdz·i·e.'itu męc;~erUlikow. św.
baZJa.r.z.a,św. Je:I"Z'B~Oj świąt Wij,B~k<l!l1rOI::mYClh.
Ważne mi.ejsce w obTzęd;Jch wi·usennych wYlpełnia taniec. Obrzędy po ZJCl'pu.stt.acoh
nabierają
charakteru
zabaw we'e·]·'
Jlych, a .główną rolę w niClh od:gu'ywają dziewczyny.
Geu;r;g Krajew z kolei zaj.nuli.ie się obrzędową trawestacją
świ'lt cykl.u zimo·
wego na zi·emiac',h buł:garskiclh. Ohrzędy Le roz,paltrui'e on z punktu widzenia mit'..i
d nie mag'i:i, a s)'1ste:n cykJlu ś:wiąt k'd,le:~l.darz()wych kultury f.ol.klr)ry"tycznej poprze!
typ tlra'westa1cyjny "m ężczyzlna-:kohieta ".
l
Slldadaniem oil'.iaTy b<u'a'TIa, przedistawi10nym w hełmie zllJal.ezi.onym w Kocofaneszty w Rumunii, po<.'holdzącym z IV w. p.n,e. zaj.muj.e się Iwan Maraz()w. Auto,'
przyt;a'cza wiele danyc.h·· zac-z;eTpnię<ty'chz bułgarskiego
jak też i z f()J~I()lru innych
Slowoian.
Znany muzykoll'og bułgacr"ski., Tad:J1f Dżidżew, pisze () f.unkcj.cn.a.].n()·-inlonal:yjuY'C!h ty!p<lc,h w bulJga'fSikich piesn;n;e:h .kO'lędniczych. Pieśni te, ja.k twiel··dZJi aulo;'.
mają iPrYJm1i1tywną':nello'dię, !która, IZJwiązan<ll pi.erw'O'tnym obr.zęd:;'w.»m l:L'Jm'a.x.Ler'Cil:
,kolęd()lwaJl1!iJa
,mające;~o magi'czne i praJktycZJIlie znaczenie, od.SJtą.pib swoje l1liej$c~
mlUzyc'ZIl1o-<poe<tY'ck'iej
, emocjnl1:lilnej sugestii, w której domLnuje uczucie rZ{~żkoś,ci.
WytfWJaŁoś.ci i wzni:osł()cś-ci. Zmiana la, według Dżid.żewa, je3t wyni,kiem \v,zrost:!
:fiul1lkJcharly'slyc'znej tych pieś'lll w tradycyjnej
praktyce
obyczajów kolędnic.zych.
nabieraoą'cych
coraz 1,0 więcej cech symboliczno-obrzędowych,
by w naszych czasach nabrać jedynie roli za'baWlOwo-,rouywko'wej
podcz.as obtho,dów tego ŚWiętcl
na wsi.
O obrzędach z;wjązanych z obchodami L:w. Genmana pisze Milen,l Bcnc>ws,k'l.
Z;wyc·za.j tet:1;, któreg,o celem jest pl1o.ślba o aeszt:z, rozpatruje
ona z c,·lelyczneg'.l
PUll1kit'Uwidzen'i'a, GHman.a f~gru·]jka ma·g.iJez,na"German"
(Ka!ojan) symho.]j-2!uje Ulro<kajność, obfitość, a pogf'zeb.anie jej ZW,iąz3:1.ejest z mag,ją. Kompozycjelobrzędu
�Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
349
i czasop'ism
roZ!patrywana jest jako część jeg,o ,morf.oIQgh, a z tego wY'pływ.a wniosek, że 00mi'nują w ni.ej elementy symbod,i7:acji.
QpłakiwaJnie nie~oszczyka
w Buł'gau',ii j,esrt pr,wc1m;,O'tem rozważań DymitrYIl1Y
KC\iufman, :P,() ~'rótlk!im pnzegtlc~dZlies-tall'1Ubadań, gdzie nli,a",łu~Zll1Jie
do ef'o1kloru biulgar-ski,ego wstała
włączona
i twórczość
luidowa południowo-zadhadnrdh
ter'enów
Jugoslawi'i,
Kaufman
prz,ecihodzi dCl a,n'l'lizy pog;l~z,elbowych pie.~l1Ji olbrzędowych
Z badań iPrz:eiPwwadz;onyclh na zi,emia'oh BuŁgalrui wyniik!Cl.że średnie i s,tJarsze po,kate-aie Qpłakruje s:wcd'e zmarłe osoby· jak dawniej,
na'tomia'st młodsza ,generaqja
przy u'tra<Ci.ebhS'kiC'j osoby ty11ko płacz,e, anre ukła:oa pieśni ,pQgrZlebawY'~h, Ciekawa
jest iJnfor,ma,oja. że "zawoda,wych Ślpiewa,(jzek lu:do:WY'chpieś.ai pogTz,ebow)"c-h w Bułgarii s,i'ę nile SiPotyka" (IS, 2&7- 21(8), Jak w3rÓ'd p:AZ'IOstały;chSŁowian IYołud:niowY'Cih,
tak i w Bu:łga:ri,i ophlkiwani,e zma:rłyah }es.t tra:kfl,mvall'Je j.~o obowiązE:k Ukła,dają
w.ięc pi,C'śni p(}~rz,ebow,e zarówno utahmtow3Jl1Je pi'eŚ!niarki ludowe, jak też 'i ni,ewialsty, które nig,dy przedtem
publi,c'znie n;'e Ś!pi,ewały" Do rza,dkoŚ!ci nat'Jmia'st
należy, by pi'Elśni j)Qg,rzeb(}we układa.} mężez)'zllia, W niektóryc,h regicma'ch, ja:k Z3macza .autonka, gdy umrze C'zlonek rodziny, k'OIbiety wychodzą na podwórikoi
gbośno śpiewa,ją pieśin:i pOlgnwbowe za:wiaidamiają'c w ten ,slPosób mi,eszkańc6w wsi. Opłakiwani'e z;ma,rłYlC!h
nocą jeslt w l3iuł,garLisur'owo zcu~azane,
Stanka J<JJnewa pisz,e o f.orimach, kaTl1;pozj'loj.aoh ielernen<ta.c,h wi:gi,lijnego pi'eczywa obr:zędioweg;o (s, 283 - 309), Dz,ieJ.i j.e ana na dwi'e gnU!py - 'Pre('zywo przeznacZJolnedl,a s:tJołu wigjili.j.rLElgo
Ol'Cl'Zdla kolęd:n.bków,
Omawi~l:ną ksiąi.kę zamylka !1oZlplaw.a Djrubomira Minkawa o pisanka'C'h w Bułga.r'ii. RaZpaitllUje cm 'm,c/tywy, QI1namen;ty oraz zasa,dy kc.rnJpozY'cji pisanek ad :po':'
ozątku nasIZ~o wieku po nas,ze dni,. Ja!l<1oź,ródł,o baidań pasłużybo mu 550 s,zki:CÓ!W
j wzorów piJsarnek.
MatJeni'a~y Q'mawianej ks,iąŻJki przynoszą
duŻJo nowego o fo1k!lorze :bułlg<lTskiiJm,
który - jak wynik,a z zawalrtyc,h tu rnz;prarw - na:wet we w1a'snym kra,ju nie
jest jeszcze w pełni znany, a dla mił,aśnikówsiłowiański'ej
twórczości lu:dolwej je6 t
to lekJtura pożyteczna, pl(Jlz,wa.la;jącanawiązać clo podJobnyIQh zagadn~eń tearetyc,znyoh
i estetyczinych kultury matel'i.ailnej idudho;wej powstałYIch ludów słowiańsk,i,ah,
1
Kole Simiczijew
Etnolo.~ka
'li
istrazivanja,
,Za,~r,eIb l!tln,
ss,
252,
Wydawca'
Etn:o~a:lisk!j
mu:z.ej
Za,grebu,
Po 39 I.etniej przerwie
Miuz,eum Etnog.!~a,fi'czne Vi ZagrZJebiu przystąpiło
dn
,w,zI!1Jow:ie1DliJa
iSlw~jej ~luibililk-c(C,ji
~'o.d n;olWym !tytiUłiem"Etnolo'.sJ~a lus!braZ1ivanja" (Et.nologiiClcl1el!Jaidam:ia)zamilCllsit,d<ł!Wl1be!jiSlzyc'h
"E\1JlliograLslkikh1Js11JraZlivarn:ja
,i gpaldje" oralI:
"VjeSll1Ii1kaEtJl]ogr.a,f,sl~ogImuZleja u Zagre!bu".
ASU!lll{ptdo pr,z.eiks,~tałcenia wS(pomni:anYich ,pism dał ,juibiJJ,eusz 60-<J,eaiazałożenw
muzeum" przy lctÓ'r'eg'o oka;zj!i odbywała s'ię dwudmo,wa kJo.n:£erenCljanauko-#a, poświęcona prezenta,oH wY'ni'ków oista'Lni,o pw,wadZJon)'loh badań etnQgiraJi',icznye;h ara:>:
pl'Opozycj,i .utw:onenia
pa,rkiu e'1JnograiicZin-e,g,ow o.kiohcy ZagTZlehia. poś.więc()Ileig')
tradycyjnej
JwlturZle ludowej Ohcwwaoji. Te dwa kiel1unkri za:ilnteres,owań s,taly się
też wy1zma,C'z:nti:kiem
dla sam-eg.o wYtdawil'łictwa, .któreg.o pierwS'zy 1Jc>ffijest żywą dokumen:tacją odbYtY'Clh u:r,oczyst'aśC'i li naukowed sesji. We WiS'tępnej części zaw1era on
�350
Recenzje,
pTzeg~qdy wyd:nvnictw
i czasopism
bQwiem
wy,pOlwi€ldz.i lub i'ch fmg!meJlty wygksizJ<ne jako p.ozdrowienia i życzenia
Ud::-.]rumen.tow<lą·wtut;lJj rów,rui·eż mCl''TIoot W1ręcz,enia różnym o.s·~b()m
o;kwicznościlolwe.j pl.a'kJ~atk!i·.Otrzymali ją kolejni żyjący jesz,c.z,e dyrl'kbrzy
ml1zeum.
tj. prof. dr Mi;\,o'valIl G3'vJ:z,zi (1939 -,1191411), P:':J!f. Ma~.ijana Gus.ić (I!ł'!J6-19,641
i dr
.Je1kJ Rada,us-Riihalrić (Hl66 -19'715) - znail'l!ir6wn;i€lż jako znamien.ilCi hadaez,e i autolIZy Ikzny,ch i ceclU1y·c'hpra,c nJ tema:t tradY'cyjnej kiuTtu,ry ludowej; pOInadto plakietkę otr.zymah je:s,zcze inni zaduże.cj pracoIWni1cy muzeum OIIaz muzeów wS'Półpra'cującY'c,h z nim od długi>c!hlat, a między 'nimi takŻic przedsb\viciel
węg:erskieg'1
,muzeum w MiOhacZJu i po,1s.kie@o Mu,z,eum GÓnns,ślą.skiógo w 13yt".c11iu,P']za tym
,tak.że za,~rz;ebskie instybl1'c,je nalUkc,we i kul'tiura,lne, o,az 'teLe:wizj,~. Wstę;J t'en zamyka ok.Q1kznoŚia~owa wypowiedź' .o/becnego dyrelkltora, dl Maria Petri<:ia, związana
z sz.eśćdziesiątą f)CJlC'Z!I1i:cą
istnienia Etoo@"a!fskog Muzeja w Za'grzefoiu.
j u:bileus.zowe.
Z ws,pomnia:nej wypowiedzi wY'Dli'ka,re iru'c.jatylw,a g:rGlma:ciz'e.niazaibytków świad ..
czącyeh () ludowej kulturze
Charwatów
wyro.sł.t z dążeń d:J pO'bud=ia
narodowy·ch uCZJUći pabrio'tyz·mu w debie Austro-Węgierskiegc
państwa oro'z ro.zw,jj.an~e
się na początk:u XIX w. tzw. ruchu il.iJr.ski<0,go,
rOZlszerzającego iJdee joed,:'(Js'cisłowi.ańskiej w rejona'cih po~udnk:'Wej Europy. Rezult:1Jtem tag'C) było m~ędzy \nnym;
założenie w 1183'61\
muzeum narodolW,ego, O'Jejmująceg,o zbiClrY sztu.ki, af'cheo,lclgd
i przyrody,
a częś>Ciow1:)ta:klże et,!lJog:raJ.ii. Jedna~kiŻie zabytki et'nJO'gra;ficznc wraz
z dokiUlmen:tami histo'l'Y'cZJ:Jy;mibyly w owym czas,ie ga.szenia wszelkich nacj.ol:1:1111sty'cz:nYClh poc.zyna.ń najmJl'iej poiŻąd:1:ne. Dla:t€lgo też powiększały
się tylk'l dzięki
in:i'cjatywie i zaku:pqm <J'kJtywnych dzhła.czy, kitór7.y rozum~eli wa,rtość wytworów
t'kiwiącYClh bezpo:średni.o w s,amy:m na,wdZJi,e. Nabyte prz,ez si·etoie okazy nie ty1k0
z C.horwac'jli, ale ta:kiże ~nny,ch rejio'nów, naoWet po,z;aewrCI;Jej,s,ki,C'h,
depJlnow:lli lury
ofda'I'owywa.1'i muzeum i tym sPQlS'o\)em je~o ctnSJg.raJkzne ZdS('óY pow:'ększały się
Zina'=~e w miarę u'pływu cz:~,s;u.Największy
w tym był zbiór I'Z "Y'sięcy tkanin,
.po·:ihciClJzą'cycih
z Chorwacji,
z,groJn.adwU1Y przez Salam:'lu
Bergera, który stał s"ę
:przyc.Zy1ną wy{)diręb,n:ie'ni'3 się mureum etnolgra,fic.ZJnegoQ.Tym sp':;,s;)I';:)'e:n,
PC) upadku
mona.r:c'hH alUsUr'o-węgiersk,iej, .już w nowopGw.slałj1m pań:s.twi'e, rea,l'z,uje S'lę życzenia chorwa'c'kioh palniotów
i milolśników j l'a,dycyjnej kultury
i 2.2 października
1·9119 r. powobano do żyda etnolgtra!fjcZJ!1Je
muzeum jako uddzial ChO;'w,lckiego Narodoweg.o Muzeum. '\V jego skład weisz1y ,ZJo'iory ekwgra;fuczDe z ZJ~.~rze'J'skie'go
his'torYiC,z;~·o-a·ncheologi'Crlnegooddz,iatu Muzeum NaTOdo\l\lego. z,o,i~.;u·ye'.nogr;,iium.e
muzeum sztu.ki i rzemi.:.so1a przy ,S.ZJk'CiI'e
zawod0wej tyoh profe.;j.i, zb~O'ry S. Bergera,
etnog)ra!Lcz,ne z·';:}iory muz·eum szkoły pedd:gCJlg~c"zln'ej
i Eltnc'grafj'cz:ne zoi{)1ry z i'zoy
rzem:ieśLn;·czJ-'haindlCJlWej.Równooz,eśc'l'i'c ,zasbużo,ny Zi1Y.j'era·cz
S. 13el'i~er, jako pierwszy
dyrektor,
z uwagi na skrcmne
Śfl::JIc{kińinalIlSoOweówczes;neg,D muz.eUll1, utworzył
IJJa'wdowy f,u,"d.USIZdł'a z,aknpu wbyt!kó'w w te ren'ie. Dzięki ternu, wd.zicsięć
Ia.~
pot'em, IZlb:iQI'ywZJ:'04SIy
·do 30000. Op;rÓCizrlbU(JrÓjwwzq'a~tają taih.-ie :Jnluz'ca!:nearchiwa
rękiovisów, folOiglrafii li ró±nyc,h in:1yc.h dokumenta,cyj:ny;ch ma;ter.iałów, powstają
wyisltalwy iza,czylna si'ę uikazyiwać ,.Z!biiJika jiu'g)ols.Jav-MskirchorU1amenata" Olrall ,,~ol·os,ka bilbl'Vot'elka", a taiklże pI1zewodniik Setnja kroz Etno'g.rafski muzej u Zagrebu
Od W,315 'r. za'c'zęły wycihOlcJiZ'ić
"Btnog:raflolka ist:raziv3jn'j:a i g.ratdja", kitó,ryclh osvavnU
n'Ulll1'el'uka7-a1ł Si'ę w 19142 'r., maIZ "V'jei3!rJ1i!k
EtIIlotgr<llf1sikog
murz;eja u Za~elbu". Rdk
1M2 z.amknął Qlkires, k~eldy ukaz:a'la się aSitatl1'i'a dI'u'kowóma po'zy,Qja muzeum.
,Bo dnu'giej 'WOIjni-eŚwilaitdW~.Ld~i,er:o w HMI6 .r. mu;zeUlm zac'zyna l'O'LlW'idać SiWIO(ją
dz-ialaiLnJość,pr,z·ede wszysJtkim wystawienniczą
i badawczą omz p€lneLr<l.cY'jnąw te.renie dla wz.,bogia·c·enia:Zlbiou·ów. Stałą eks:pozycję OiLwa.rto w 1955 r.; wZJra..;t.\Ć zaczęła także l'icziba 'n'Clukowycil pm'CoVv'ników i dzięki ter.nu mdŻna bylo znac:znif'
rCJl.zszen:yć kontakty muzeum, obejmujące
nie tylko całą republikę c:horwacką, al~
�Recf'nzje.
prze.glqdy
wydawnictw
i czasopism
351
!ol!kże CJłą Jugosławię
ulraz 'tereny poza je'j gI1ar.icami. ;t"aa'darptowalnn wówczas dili1
'.elów eksp[)zyeyjiny(~h i ji<llkoob'i.ekit iln situ I10dzinny dom prezy,denta 'Dibo w ,K,umww()u. Ohe:::,nie muzeu,;n składa s<ię z 9 działów na,u1oowo...;ba'dalwczyah, idzilału dydaktY'('Zl10-<;X{)pa;gandJlw€;~o('Czyl'i na'u'kawo-ośw:iart,c'wetg,o), działu dOikiumentacgi, b;hl iOJteki m.lu:k<\Jwejoraz c,.fllJżby'k101n:Sell."'W:atoJrSlkQ-:pr.ep.arators:k:iej.
MUileum Ojprócz rozmaitych prac i thowiąz.ków !1earl<i!ZJUj-e
ta;k!że ,prallctylki s'tud€lIlcki,e ocr'az slu:ży fachawymi \{'()In.sullita.cdamietnCllgra1f,om kiragorwyim i ZJaI!~rnmtiJc.z.ny;m..
Tutalj też (l)rodlził sic
zamysł ul1:wolrz'Ciniawok.Oili'cy ZaiglrZelhia iPar!ku e'tmJOIgrafk:znego dla ziemi chorwac'kilej, któ,ry miałlby kap';:ta.ln.c LZJIlICiIC'Zeni'e
W' żYIC:iukulturalnym
Rerpub.l'i.kli i c.ałego
kraju.
Pi'ell'w:ciząaz<;,ść P'U~ltj:k:rl:elji
"EtnlOlo&ka i.sItraZivanja", za'ty'tułowaną: reZJuHaty n:aj!lowszyoh e:trJJOIlogi:::znydl badań ortwi<er.l ref.erat, który
przYlgotowała
Dund8
Ri!htma>n~A'UgTUstin,Pit. "Ba,dam:i>aetnolloglkzne i wlslpólazes.na ku1ftUJra". A!Ut:o:r'kasl1:aJ"a
sli'ę dać oąoo'W'iedź r.a py'tanie, lCoO110izumie prz,ez owe tytula;we olkreślenia. Wychodzi od pojęe,ud etJn.'Ollogijja:k;o Il!?u'ki z,aJjmującej się kul'tmą ró.:imyoh ;gJrIUCJ
ludInO,ści.,t'j. SIPO~CJlbem
życl10l i myrŚ1eni.a oraz us,tnego k'CJmuni.k:ow:arniasi'ę. Dal.s,ze rozważania sprowadzają
się do 'S'tJwieI'dzenia, ż,e trady;cyjne
w'ZJulmienie pojęc.ia "ku ltur.a" odno$Ho s.ię do te~o cw.su., w k'tÓTy[,'11dom,jlIllo:wał\Vi~Is;ldmoldel żyda, a więc
do e;zas.u za,nim n~l's'tą'P"ły Slpoole:::'lJnei ekclIło'llUJczme przemiany,. ROIZJWi.jają'cas~ę
nauka slzwkala }ednalk odipowiredzi IlU pytanie, 00 ta jesrl. ,;kiul1Jt1rn ludowa", "trady'eja" i co w ni0h u{.1ho,dziza "nasne", a co !uwa'Ża s'ię, że do nich prz,eni.knęł{)
ja'kio abc,e. Skona etm<Oilotg'iJa
bada kiulrtJurę gI1UP ludnO\Ści., s.tara się również wyjaśnić,
czym s·ię te ~nulPY miiędzy s,olbą różnią. Tym samym zaha-cza zalrównO o k:udtlUrę
luc!inalści wiojski'ej, juk i innyrCh grurp żYljąleyclh poza j~j OIbrębem. S.ZJUikia
si~ róiWnocześni,e rela{;lji ,pomiędzy przeszł'o'ścrią a teraźn:iejswś'Clą.
Drugrm rClf.era'tJcm był·a moja wY\Powueldź.na temwt "TmdYC'ia i wSipókzes.nośt
w śląskiej lill'd'Jwc;j JmJtJunze", ChodziŁo mi o wY;kia.zaltie h'iis'tory,c.znych i eik'onomi·aznyc.h uwar,un.kowań, pno("esów .zmiarn, jakie dOikJonały 'Slię w kultuyz;e lu:dowej
r>.aŚląsikJu :na jpmzesil.'I'zem:i
'WieikóiW.GłÓiWtllyiplI'2y tym allocent połOlŻY1am'00 Iwyika.zal:1Jie
oiągł,CliŚCitradyąh
omz te formy li wa.r'tOtŚlc'ikultwI1owe, które tutaj przeit!rwały do
clinia dziis'iej,szego.
K,CJllej'nyreferalt S]a!bcdan'a Zecev~~ia do'tY'czył na,ukowo-badawlczyah
pra~ e,tno·
graficzJIle.g,o muzeum w Belgn~diie, Pr'OJgcr"am.naUlk;O'wo~ba:da,wezywYlmi'enion"gQ muzeum obejmuj,e: Qpra.cc}wywa.nie ZJbiorów, tematYC!ZJnY'chi regiona.l.nych monografii.
oraz SlPeeY'f.ie.znych e.tnO'logiaznY'C1hZJj-awisk. P,OiW tym prowadz.i s'ię linidYlwiduaJne'
i ,gI1UpO'webadall1iia terenIawe
opaz baJd'm:ia ]niterdys>cY'plinwrIJIe, zwł'ais.z.c'Zaw za·
kl1esie materialnej
kui1tury Sielioow. Muzeum współdziała równi,etż w pr<licaClhAt1asu
EtnolQgicznego Jugosławii
i\Jlaksa,nidra S~~nja Laz,v'ević
pr.zecJ:stJw'la pl'zye,zyne.k Saila:mona Bergera
do
azjatyroj.{'j.('h ibiolfÓ<w muZ!eum €!tnCJgrafimmego w Za,grZJebiiu. Doty<azy' on ko.le.k{;ji·
tkani!n, kitóra łączlI1!ie jako egzotyczne tek.s'tyl\;iia l.'iczy 1,65 okazów. PoSlia1da.ją o.n~
n:ie:z;wYJk!ąwa:rtość mu ze<l!Jlną, gdy;ż w w:ięksilQŚci z.~rO'mardz.;onezO'sibły w koń'Cll
uhieg'!'eg,o wieku. Aumnc'e clhotdzi blLt<1Jjgłó:wltie o tlmniny indYljskie, których jeM
w :zibi<Olracih
.p!2., ,a k,tóJ'e wecllUlg kla.sy;iiikacj,i J<JIhna II'Wina (Tekstu i nakit Indije,
New Yonk 19>516)
zanazyć można do 3 grupy, OIbeijmującej ha~y :i tka.ctw,o l'Udo'wf'
(włąewjąt: w to 1,5.ka,sz.mitrowych sZdlhl. ,są 10 tkaniny 1) oteclhIll]ce plalngil (archaiJazna tee,hnlilkla fairibowaniu tJkalIlilD,w efekaie czego() kh powierzchnlia jesit ty;1ko częś"
ciowo po:fau-bowalna, l'Ub koll,Otry ukła,dają się w pasy, czy ni€lregulaTne plamy),'
2) z jedwabnym
half-tern tkaniny jedwabne,
3) ~karniny bawełiniane z jedwabnym,
haftem i 4) kas.z.m~r.ow·es.zale.
�352
Recenzje,
prze.glqdy
wydawnictw
! czasopism
N.iezwy'k<Je ciekawym refemtem ,oka'zał gcię temat podjęty przez .Jelkę Radau5-RiIbarić o OZldo!J,ny,c'heleomen:tadh we~nianY'ch nakryć fl(Jjon;u pa.noński>ego i antycznyah mozaik. Au't'orka próbuje poifóiwnać zd.dbniicihV1lJs·amodziałowych
tkanin wełnianY'cih, wys:tępują'CY{.1h w ludowej tradY'cji jaklo na;kJrycila w Sla-woni.i, Bar.anti
J częśd Sri;jemu oraz Wojwodiny
i Bena:bu z oMan,eniami
st.alrc,ży'tn)'eh greckihc,h
moza:ik. Zwraca pr.zy tym uwaigę lnie tylk,o na s.a,me motywy, ale na i'lJh k,ompozyc:ję i k!ol,o,rystykę. W'edług najstarsZJeg,o znanego cLclkumenltu, pOl<h<~dzą'Oegoz V w.
wY'n;i,ka,że starożytni
Grecy i RZyJmim'JJi1e
używa:li podobnych
nak:ryć, a ic:h zdoioniotwo przYlPomin.aŁo moro'iiki, k'tó:re z bli'egi-em ew,SIU ccraz to() balrdziiej Slię wz;bogaca..Jy pod W1zgjlędem delk'OIl'l<lcj:L
Autod~a s.1Jw:i'erazCl,żc kiliimy, używane jako przykrycia podlug w wi'ej,skilch dGimaclh wspClmni1al'lyJc'ł1Verenów, pnejęły
wi,cle ze stal'ożytnyJch 'mozalik, IPo<:zYlna:ją'cod geOlffie:try'cz,nyah ;ncytywów, jak koncent.ry·c:zJnc
rOlmlby',;plecioon.kri,C1Z1tepolisi1mia
'rOlleta, kwadraty
1 ,iilesy, .pr..pI'z:ez l1Oś,hnme,.ZJW'~erzęoe,
a na wet człekOlks.z;bał'bne. Wy:raz beg·o daj'e talk.że na z.ałącwny.Clh k(~l(~I'()wyJC'hilu·
;;t:raoja'ch, zes,talwi'ając porównawC'z'o moza'i<k.ii kJi'l,imy.
Następnie
Zdenka
Leohner
om.aw'i'a dlugi'e ~o;sZlule, tzw. Tu/Jine katolkkich
kobiet z G,oriana w Sla!wO>nii,które I1JOSZiono
mniej więc.ej do poŁowy XX w. jaka
pods.tawowe odziernj,e. Składają
się one z dwu c:zęśd: stanirka - 7.waJHeglooplećaf.;
i dm'zy.t'ej S(pódl1Ji,cypołącz;ony'oh ozdolbnym harfltem, czyE Citrnicom, ormo z długich
snenoiki1c'h rękawów. A.utmika zas'talTIa,w:ia.się nad g,en.ezą bej fo~my, .stwier:dza przy
tym, że z biegi'em ,cza;sIU:mniietniły się w n~Cih: rodzaj tkaniny,
motywy zdobnicze
haftóiW, ich ){1o],ory,nLe uległ natomi<a'st Zmiikl.ie krój iwszuli, jej biały kol,m i sposób rozmlesZiczarnia zdab~n. KaJŻda ,g'eneracja na slwój sposób modyfi,kowała
nie·
któ'Pe detale, prz'ez 'Co na r,oZJległym dhszamze wschodniej Oh<wwa,cjli pow talr;) szereg
odmil<lir1tY'cih częŚoc,iodzieży. We wsi Gorj"\Jl1)iu:żyv.'1alrJesą dwi,e j.ej farmy: jedoo ZJdecydoWla'nile biaŁa, dŁuga, bog'3lto haftowana
OiI1azdr.u'ga - uszyta z lŻJej,s.zejLk<łJniny,
ubierana na spec;j,alln'eoka.7Jje, podcw,s ,gdy pi·eJ.'WSiZąnos'i się Oldświę'ta.
'Wy,n:iiki ostatnioh badań nad 17..em.i,Q;sIeIlTI
piClIln!ilkaJ's,kiimj wosk'owym w rej,~n.i~
Varazdina są prnedmiJo!tem I'ef'era:tu Libuse Ka~palr. Na.jstalrsze WlialdClmo5cina ten
temat znajdują
się w zClipisach cechu malsar:sik,iego z 159.2 r., gaz,ie w;spomina się
o wYJrlobie świec z wO'sk,u, na ołta,!'z i świiecZJelilkiiw paract'ia,j,llym koŚociale. Natomia.s:t z wLlJgiej p~ło\Vy XVII W. poclhodzq dall1e o wara:żdińskim
cel ,hu l>iNnikarzy. Móry był filiąee::hu
stYlrYJi'skiego o bard:w sł.<1irYClh
ka,dYl~ja'c;h, 10 c.zym
WSipomiil1a wmowa kupna-s.prZiedaiży z g~9'4 r, Wd:,ugiej
połow.ie XVII 'W. s'tyryjSlki
c-ech piernikarzy
zr.zes,zał 60 maJj.strów l1oz1akO'wia.nych w 4,;3 miej,sc·awO'sC:i::I'ch,
a ,między n:i'mi w:S'pcfmniany j.est także V.aDaz.di;n. W XV'lll w. naj,eż·eli do tego ceClhu
rron1Ji,eśLniey z Za,g,rze1:Yia,Kopnivnicy,
uuioLj<lJny ! Ku·anja. Zgodni'e z c.esarskim
;pa:ten.t,em z 20 .sty,czuia 1'l~59 T. ws:zySltlde cechy zostały ,zl:iikwidowaJne. W p:>łOlWi<?
XIX w, bybo tuLaIj LI pii'ennika:rzy, pooCZJas gdy w Zagrz-ebtu pozosltal0 ich 4,
a w Os!ijeku jes7Jc7!e 316.Pirydkoniec X1;X W. ,i na .poclZątku XX w. isbn/iala w VaTazdilI1iie już tyTko jedna wytlWólln!i:a świ,ee. Red'elrat jlelsit bogato iausltro'wallly, dokumentlując sceny z pracawI1Ii wOIsi]wwej i pi,e:r,I1Iiikanski.ej,jak ,rówl1!!,eźsame wyróby,
ich z,d:ob:rukltwoora,l, wier.szowalne tek;s,ty wypiJsy'WalI1ena pier'l1!iJkaich.
,PIrabilem ba'danlia i prez'enta'cJi,i lu;dcrwego p()ŻylWi'enia w mUZi€'um p'l'z·eds.tarwił
z k{)~'ei 13iori'sK,u:haa".UwaiŹJa 0111,ŻJetemu za~druieniu
poświęca ,się zbyt ma~o ulwagi
w praJCa.clh .muz-ea1ny,dh, a j'est ono 7!WIiąZianez szer:dI«> podętym byt.ow,alI1iem czlowiiek:ł i s,pI~ętaimi, znalj drują'CY'mi się w ~o'SipOidains,'twie.Pożywieni·e mo:ilna prezentawnć na wy's'talW'a'clh,wYkłada,ch., w .speC:ja.linY'Clh
reS'tla1.1ra aj.a1cłh
i kJuchnia.Clhu;względni;aiją'C zróżmlioowanlie 'W c'Zi3l9ile,
pI'zestrwni i Iza1eiJIJIieod środowiska. W jego świ,etle
daje Sdę lepiej poznać sp'osób żyda o.ruz eIDcmomi1C'ZiIly
i ~uliU'mliny palliom okre·ślonej
1
�Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
czasopism
353
gyUpy ludności. AutOl' odwołuje się do slary'ch dokumentów,
manuskryptów,
pa·miętrrików, receptur, ksiqż€k Irooha'rskich i do w;S'zySit'kkh tych utensyliów,
któr~
.świadczą o rodzaju i cha:rakiterze pożywi·ania. Na koń0U omawł1a wystawę
pt.
"Z łyżką po świecie", ja.ką zamierza zOl'gan'iz·o'wać muzeum einogra!f.iJCz;new Lubljanie.
Ostatni ref€Tat w lej części pubBkaaji
pf'z'e<istawił Vii-omi,r .Bel,aj na temat
występowan.ia
SipecyJ'i.cznej formy "bożo.naI'odzendowej ps z:eni!cy" w północ,no-zachodnLej Ohoawacj:i, którą w p()lsta·ci z:ieliOlnokiełkujących Ipędów stawia się w naczyniu n.a stole lub poid drzewkiem. Z;daniem au'\.ora., ma ()Im mvIiąZilk z wierz'e'1iaimi i klUl,tem świata roślin jako nieprzerwa1nego łailoucha wegetacJi, która n'l
okres ZJimy tyllko usypia. Chodm a sltałe jej p()lbu;dzanlie do 'życia, dlatego już a tej
porze pozomie wysi€wa S:ię z>ia,f'JlJo,
aby wz,eszło. Czyni się to zw!Jas,zcza z nasionami z,ooż (1p8lZenii cy,il"'w,diziejjęczJmlie<n'i,a)
jalko najlWaJŻin;iejl';lZymi
TooJILmm'j w życiu
człowLeka - dającymi chl,elb, a za'siewanymi t)'llk'o ra,z do r,oku. Ta zielona roś:I,~na
spełnia wai.ną rolę w ZlimiOWylch
i noworoczmyC!h zW)'lcza,jach, poczem ,po ich upływie.
podaje się ją bydlętom, któr'e zarpI1zęga .się do plulga lluib wynQsi na niwę. W ni'ektó:,ych ,rejonaC'h Ju.gosławii i Eurlopy, co a,utor ,p:reZJen'tuje na trzeah map~ka,ch, owo
wysiewanie w nae,zy'aiu nasli,on sIPelnia, obQk kultowej, nie magkz:ną, le.cz w:,ói.ebna
funkcję - przepo'w:ia'da u,rodzaj pLl;ctóW. W tym przypadku
zwyczaj telll z,wiązany
jes,t racz'ej z za:pustam~, a ni€ Bożym N~H·odzell1'ieim.Niektórzy w na'czyniach wy~iewalją tnzy l'odzade ziail'en o .różnY'Cih,porach ~np. przez tr,zy dni, ,lub rano w południe i wi'e'C:ZOIrem)i z tego w,różą, gdy zia!ma wzeJdą, kiedy nad.1Cipiej będzi",
,,·iać na wiosnę. Autor z kolei pOrÓWlJllujoC
i omawia podobne zW)"Cz.aJjezm.ane z in,·
Ilyc h środkowo-€lu,ropejSiki,ch rejoOll1ów.
1
Tr,z€lclia i ostatnia -część piUJhlilka.cji poś'w.ięe-ona jest mo.żl~woś'c!~om reaJizacji
~tnogI'aJfilCZlnegJopalrku (etnopal'!ku) w okolky Zagr,zebia. Tu.taj zoojciu1ją się następujące
refenaty: 1) Wstępne i'nf<JlI'm.acje o powstaJnuu etnqpar.k6w w Ell'ropi'e,
Aleksand'ry S. Laz<1lnlwić; 2) jeden, czy więc-ej e1mqparkó.w w o,kolky za~rzehia,
Dusana Drl'j'acy; ,3) oC'hrona tr,a;dycyjnego 1JudloWegoblldowni'Otwa - idee i prób:!
stwur,zenia etnoparku w r~'Orrie północno-za.ohadi11:iej OhOI1WHQji,K!seniji Ma,rković;
4) pl~z'estrzenno-ul'ballliisty,cz;ny a:Sipekt realhzaaji e1Jnopanku w rejl(.mie Zagr·zebia.
Slavka Dakić; 5) zamiar budowy muzeUlm na otwar'tym pOiwielfr'w w kontynen'laJJtn:ejczęści r€ipub1ilki ch(u;wa:ak!i'Cli,Zodcy ŚimuD'oV'ić Petr'ić; 6) mOiŻ:Iiilw:ość
budClWY
muzeum na oLwa'l1tylmpow;ieiI'ZJu w ,okoHcy Za,gr,:oo'bi;a,Zdra'v:ka Zivković'a; 7) muzeum na Q1t,waI'tympowietr,z,u i sbui.by CichI'OII1Y
dobr .kUltury, N<lidy Duić; 8) polSlkie
panki etnQglrad1iK.'ZJne
- pro]jl'em ich m'lga'!1Iiza'cj:i,JÓZJefa K01waleWlSIklLeg,o
z Bytomia
w Pols,oe; 9) pr,ze~lą!d etl1!og.raf'i0z,nyoh z,biloirow w IVUJnovom Se1u koło G.I'ubrisnog
Palja, Nady Gjetvaj; 10) n1eznane ludolwe budown!i,d1iwlopołudn~owej Serlb'ii - z planami, f:olto~rafiami i mapą, Naidezdy Pesić-M.aksjj:nović; liI) etnog)ralfic~na pamiątka
w et:nQpar~u., JO'ilipa Millióev1i:oi!a;12) Zlałoi.enia, naukowe przyg)01to',wanie i ekspo-·
zycja Za:V!ica,jn:egomuz,C!um IW Do~:nd{)jKruiPaun!i-- z ,f,OI1;'ograJuami
li 1P11all1em,
Malrijall1Y
Gusić; 13) prOblem wy,~ąidu lalek wekspozyoj>i etl1iOlPa,rkuna przykładzie Zavicajnego muzeum w DolnJoj ,Kiupci,rti- z fat-ClIgiraifiami,Pauli GaJ1Jrić.
Na tY1ffi zamYKa się zawa'r.t()lŚĆksią':Ż;kli.,ikitórą ostaiec.zrrie ~oń,czy s:pis treści
w chOll'wa:C~o-ISerbskim i a~i,eills;rohm języrou. W QgÓlnej ooenie podroreŚilić na!leży
prwde wszysltibm fakt, że Eilnografski mu.zej w Ziagrzehiu z,ddbył się na wzm.owiJenie stałtej pu:bilikacjL Wlia:domo mi.aJoowide, że w 1Ylffi w;Zlględzie posliJa;da ono
tChlU!bne tra,d)"C'j,e. PrZiCidwojenn€ bowiem jego wydalwnictwa,
o któ.rych mowa we
ws,tępie (s.. 5), a tak;Ż€ w w)'lpawi'edz,i MalI'i,a Petrić'a '(5. 19) zaj:mrudą poważne i li,czące się miiejsDe \V li'teratu'rze et'nagraillkznej. CieS'Zyć się zaitem trzeba z zapowie-
�354
Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
i czasopi."m
dzianej kClID:tymuacj'ii życzyć należy Komitetowi
Redakcyjnemu,
aby ta \}beCllJ.
,pujjli!ka,c;ja zdobyła sobie również ogólne uZJna.nie. Wprawdzie
długo trzel),a byłD
i;zekać .na jej wz<now.ieni.e, ale żywić można nadzieję, że unikając już błędów dl'Uka,rskklh, ukazywać się będzie w mliarę regularnie, realizując może nie ,tylklo dw"
proponowane
tema,ty·ezne po'stulaty, lecz także inne jeszcze problemy. Ważną dzie-·
;kLną wydają .się tutaj pra'ce i oSliąglnięcia muz·eUlm, dort)"czące cieka.wszych wystaw
·Jtno.grafi'czn)"ch oraz .sy,mpozjów i kOimerencji naukowych,
czy innych wydarzeń,
godn)'lc,h odnotowania,
nadto rec'Eln7)je lub omówienlie aktualnych
etnografic.znych·
publ'ilka:cji. SzJkolda" że z ra·c'ii jubileus.zu .ni'e uczy;nj·ano tego ,ad razu. Wiadomo mi
bowiem, że w lataoh po drug\i'ej wojnie z·ongan'izow'dlno w muzeum, a także i poza
jego ohręhem w kra,ju i za granicą, Wliele interelSują'cyeh i zasługujących na uwag~
wystaw. Wydnukowano takJże, oprócz oibszelrnej pu!bilikacjl pL Tumac izlozene gradje,
Malr.ijlany Gusić niej,eden katallog, o 'czym warto było wspomnieć przy sposobności drukawa'n.ia obecneg:o t,omu. Za!powiada:jąlc wznowienJie w)"dawn:iCltwa, nie
podano jednak bliżej, ja'kJi będzie jego profil w pr.zyszł.ości li jak częsTo będzie si~
!Ukazy.wać. Tym .ni,emIliiej pienws\zy ważny kr·oIk ucz)'lt1,iono, t,oteż dla wZboga·cenia
ir,eś'eii
dokulmentaejli rróżny.dh fa:któw sądzę, że winno slię tutaj zn,a;]eźć miejsce
jes.zcze na t2!w. kronikę i r,e()e'nzjle. Wy.daje się również, że wy:j,a,śni,el1liawymaga
molŻe nie tyie zmiana tyltułiu w)'ld~wnlilcltiWa.z "Bt1nolgra,Jisikilchi.sbrazivanja i gradje'"
if1:a,.,E1mo'l:os:kia
is:trazivall1lja", co pos!ugiiwani,e się s'amą 1erminologią - etnogirafskL
etnolośki - równJveż w świe'tle na;7)wy muzeum.
Barbara
Bazielich
Źenska oglavlja.
Nawdni Muz,ej Za1dar - EtnogTaf5ki Od}'?!1 7 -28 X 11982
Ka1ta,]'O,gwys!tawy o t)'lm samym tytule, przyg·otowany przez komisarza wystawy
JasienJke LUlić, SIS.bez nUlmeraej:i i '13 iluIstracji.
Zeńi~kue nak:ry,clie głQwy to t,emait podejiHl'owany bardzo rzadko nic 'tylko w I,i-·
te,ratur:zJe etnQg:mifiJc.zne;j,ale taik!że w wysta.w,a'eih mUZJea],nyoh.Pozwol1ić sobie na to·
mogą muzea o bolgaty;oh z!biJoraidhi tyTko t)"cn oibszalrów, ,gdzie jstniej.e żywa jeszcze
tradycja wśród oIk'Clllicznej,1ud'nolś'ci;W:ZJbio-ga1clć
je mogą przy tym slpeajallnie na 'Le·n
temalt pOldjęrte b:aldania. Nalogół jądnak pf'CJibl~mnalkryć głowy traktowany
jes: łącznie z eałdlkis'ztałtem odziJeży kobieoej i męslkiej ,i nie wy1ania się, zwła,S\7.czaw poask!iJej IIteraltiUlrZ'El,
jako odrębne zagaid!n.ienie. Podabulie rzecz ma się z Ucz,Elsaniem'
glowy, kJtócrez koleli je'slt lilstlo'tnepnzy uWZJględnianiJu nakryc,ia głowy. ,Jedną z a!Utorek, która ten temalt podejmlllje w etnqgim'f,icznej literaturze
jugosłowiańskiej
jest
MaT:Ljana Grs.ić i J:elka Radaus~Riba:Tić 1,. Osta·tIlIio na,tomiast 'muzeum e:tnografk.zne
w 'Zadane .zo.rgall1!i'zo-wałowys'tawę o koib~ec)"ch na'k:ryclaah głowy i wydalo nie··
wi,ell]{ji,lecz iinlt'elf.eslU,j~cy
ka:tai].oIg.UW2)gllędnia on ma tCTiały, które boga,to prezen'towały siię w tradycji półnlolcnej Dalma,c;j'i, tj. Ilia pcbrZJcżu adplalyckim, zwła.s.ZJcza
,na wyslpalcih ·od Ra!bu do M'uritera oraz w pals~e dynarskim, czyli na pogórzu VelebiHsik'i:m,na Ra'V1nih Ko'tarah i B'lIkov.icy. W rejona'oh tych widać wyraźnie, jak
2)mie.niaj~cy się stan ka7Jdej kobiety znajlduj.e odbi,c·ie w j-ej luczesaniu i nakr)"c.iu
1 M. Gusić,
Neki primjeri
zenskog og!avlija
u Hrvatskoj
narodnoj noiinji, [w:] "Zb0rni-k
za narodni
;;ivot iootcaje
Ju;;nih
Slavena",
Za,greb 1975, knjiga
46, s. 369- 4~6; M. Gusic
i G. Turkovic.
Starinsko znesko og!av!je u hrvatskoj
narodnoj noiiniji, Zagreb 1974. J. Radaus-Ribarić,
S!avonska djevojacka
p!etenica,
[w:] V Medjunarodna
smotra fo!k!ora,
Zagreb 1970,.
s. bez nr; tejże, k'alendarz z komentarzem
i ilustracjami
na 1977 r.
�Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
i czasopism
355
.glo-wy. Są one czytelnym zna'kiem ok'reśla,jącym wiek dziewczyny, czy jej matry:nonialne zamiary, męża-t-kę, bądź starą kobietę oraz okoliczmości lub sytuację, w jakiej s,ię znajdują·
W rejonie dynars,kim dziewczynki splatały dwa war,kecze, do których dołączały
dwa inne, spleci<o,ne za uchem i w t)"le wiązały je ba'wełnia'ną czerwoną 'tasiemką
izer. 2 - 3 cm. W miarę, gdy włosy podrastały, ~platały w tyl·e jeden war·kocz tzw.
perCin, do któregu też Wlplaitały czerwoną ta.si€lmkę, kurdele.
Ale aby w.arko(;z był
g[\uby, wzma'(."niały go z.ieloną, błęk'Ltną lub żółtą ta!s.iemką. Sta:rsze dzJi'ewc'zęta wplalały szers:z,e ta'Siemki - poste, któl"e luzem opaidały w tyle, a do których doczepiały
oZldo;byna talSiiemce [Iuibsikó-flc~,jaik metalowe WlVS'~OIlWi"
bąldź wIS1tąwCzlki.Na gławę
wkładały crvenkapu,
czyli czerwoną, piwwot,nie st'oż:k,owatą, później równych roz:niarów cza,peczkę z cze.rwon'ego sukna, kupowaną
w Zadarze lub w Szibenilw.
ByłnOlna haf,t.QIwamafoN aałośc,i, aLbo na ()b:rz.e'Żuc=!ITl:l'lJ!lijedwabmy.mi li baJwelinianymi nićmi, o wijących się motywach. Kandydatki
do zamęś'cia przyszywały
nad
czołem 3 wełnliane rO'Zletyoraz perełki, palWlie ,piór'o i pieniążki rozmieszczone na
całej powierzchini czapecz!ki. IClh ioJo:śćzależała od stanu majątkowego
dziewczyny.
Ozdoby te oddalały od dziewczyny .złe moce" a także świadc·zyły o jej wierności,
gdy wyjdz'ie za mąż. Ksz'lałt crvenkapy
pochodZJi }esZJcze z czasów ilir.S:kioh, o czym
świ",·dczy Slta;ry€gz,emplanz zna'ny z Liki o'raz pÓŹI1iejszy, Xv.rII-wi<€'c:z.nyzaJpis. Była
una o'Zlnaiką panieństwa
i nosiły ją wszyst!kie dziewczęta. D.ziewczyn:ie, która źle
się prowadzHa, proibo'S,z,czmiał pr,awo zrzU'cićcz3ipeczkę z głowy i ()bc~ąć warkocz.
Te same OIbyczaj,e poświadcza!ją XIX-Wl~eczne materiały
znane takż,e z i,nnych
miej scowośc.i.
W rejOI1~e dynarskim .f.ol'lma crvenkapy
i SlPOS{fuzaczesywania włosów w warkocze ni·e są jedookClwe. Na.j!dł!uŻ€ij.,bo do II wojny św.iatawej jeden wa,rkocz
'i czerwOIną czapecZkę noszono w Bu:kovicy, która ,najśCiiślej powiąmna
jest z pozostałymi d~m:\lnSlkimirejonami. Na pogórzu Velebi't!Slkim i w RaV1ll!i'hKota,ra czes'aTIlie
w je'den wa-r'!<Joezzas'tąpiło zapla!tanie włosów iW dwa warkocze i okręcanie ich
wokoło głowy<, jak to był.o w zwycza1jIUtaikie w rejll)O'i'ea.driaiyockfm; nia głowę zaTIlucały dziewczęta chustkę, tz,w. facol, wiązaną z przodu lub z tyłu.
Mło.de męża,tki także zaplatały warkocz,e pUJszc:z·onewolno, a glClwę nakrywały
kwad!ratową ohtis'tką, któr:a na ,pogórzu Veil€lbitt~ktimzWlie się jasmak, jak i na Ravn.ih
Kotarah; w RaV1ll!i\hKoitarah i BukClwicy Serbki nazywają ją povezaca, a Chorwatki
okru,ga. Nosi się ją złc,żoną w t1rójikąt ta.k, by ezęśćOlpa'd:ają'ca na plecy była dob.rze
widoDZna, gdyż .naroŹI1ik jeslt haftlowany. Chius'tkę tę wykonywano
z gmJ\beg,o lun
cienkiego !płótna bawe1JnianegQ, aile są 'l'eż weł'!1iane, baweł:niane lub jedwabne,
a także z bawełnianego i-aihrYCiZ1neg,o
płótna, o nazW'i'e biały jasmak. Ha~t na nic,h
był piDZ€JWain:ie
z moity.wamirQiś,!in-nych gałąrelk, o s,z,er.oldej skallii ba,pw, wytkfJ'nany
krzy;Ż:ykami, śdegiem
płaslbm, kcmturQlwym i innymi. HaH bywał. taikiże biały,
zwłaszcza na białych ba wełnia'Oy<.'h c'huistk,ach paooodze:nia fabry,cZ!nego, do kitórY'CIh
przyszywu,n,o także białą baweł'!1iianą '1VOiwnikę.
NajdaWlniiej!sza int10rmacja o jasmaku
poahOldzi 'z ;po!łqwy XIX "II'. Był oin .b<i<:ły:z C!z,er[wolny;m
Mójik.ąitellTI
iZ :p1ótna n.<1S1Zy!tY;J1l
na nairożlliilku, który zwano mavez i kar:Olniką przyszy.tą na obirz.eżaJch. P'r.zykrytwał
głOlwę'na tyle, że był.o widać pr,z~dZlj,ałwłOiSÓW:na śr,odku głowy i lekk,o przysłaniał
policzki, a jegJo końlce spinano pod brodą i puszczano luzem z pr,zodu. Ten spclsób
noszenia ciharakterysrtyczny jest dla całeg,o dy.olalI"skiegiO.abs-zaIlU północ'!1Iej Da,]:na1cj,ii po1Jwiel'dz.ony jesz'clze w !Jatach między I a I.I wQijną śWlia,tawą. Były i ,iQ1iDJe
';posOlby ,noGz,emiac.hu'S1y, co znaj'Gow,ało ta:kże ol(jlbicie w odpow,iednich na,zw.ach.
Chus:ty młOidy:oh ku,biet -odzna-cizały się dużą s.trojIUOiśoią,często w pos-t:aci zwisa!jących kolorowych wstążek, tasiemek, frędzli w kiolo,rze żółtym, zielonym, błękitnym,
23·
�356
Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
czasopism
czerwonym, a na!wet w pO:Sltaciłańcuszków l metallowyc'h ozdób, pc,dwies,zonyeh od
'Ucha do ucha, 00 okr,eślalno jako primetaca.
W Bulwvicy młocia mężatka takle na'kryde g10wy noslim od 3 miesięcy do r'Oku, a w RaVinuha Kotarah zakładała tylkJ
nas,woj:e
wes,ele. W RalV!ni:hKotarah i w rejonie bliJżej Adniatyku z: tej 'OkazJI
nOlsiło się też "kononę",. Była to obręcz opleciona ISiztuc,zn),mi kwiatami z przymo·
'eo,waną chustką, oz,dobrioną zielonymi, cz,erwon)'m i, niebieskoimi wstążoczkaml i pIe
cionkoanlli.
;Przed ślubem dz'ień lub. dwa chodziła dziew.c;zyna w rcj,ente pogórza Velebitskie·
go z roz'P1l:ecionymi włosami, a gdy szła do ślubu, zaplatab
jei
okręcała wOikok
Igłowy. Inną fOI'mą okresu przecliśluibnego był,o wplata,nie w wankocz,c wszelkich
ozdób, k!tóre nosiilo się na cz,erwonej c,zarpelczce.Ozdoby te przysZ)'lwalno do w:s'tążek
i noszono do pierwslzelg'O po'ro!du. J,e~li do ,3 lal po śhlrbie nie b)'ło dz:i'edka" zdejmo·
warw z głowy te ozdoby. Dla sprowokowa'nLł pł,odności, kobidy w okoIj,cy K,rus,eva
i Virani wplatały w warkcze mulslzle śHmaików Ol'az tailairy przysizy,te do tm;iemek
Ich zna,czenie zalpewne bylo niegdyś o wiele szersze, ale z upłYlwem czasu przesz!:
w zapomni'6nie. IPia uriOldZJeniupierrwiilzeg,o dziecka k'ob:ieta nosiła chustkę o3do,biOD<j
,zna'Clzlnieskl1omnli'ej. Serbki miały hality w ciemni,ejszych k'olorach, a Chorwatki
w kalo~ach jlaśni:ejszy,crh. Chustki zaikładaiIle na ,święto były też !Spinane bardziej
dekolracyjną s,pi'nką i m~ały ladnilejs,?je i sta,rannliej wykonane ha,f!ty j inne ozdoby:
był t'eż nieco inny iSlPo,sób:ich ;;:a:kłaidania. Na eo dzień lewy opadający z głowy
koniiec onuLstiki,przerzmcallllo na praiwą sitr.o:nę,przyslanj.ając policzek.
Na żał10bę z:aipla;tano w war~kocze ciemną \\Cstązkę, a na ·chustce zamiast czerwonego mavezu był czarny, azas,em też zielona talsiemka. Z:ało,ść po z,maTłym nosik
się od roiku do br:?jech l<a;t,a naljdłiU!żejpo mężu. Na znak głębokiego smutku w Ravnih K,ot,a'nah To.zlpuls:zclZlano
W10iSYna 8 .ruruii pr!Zle!zroik .ll!QSZiono
'CZa.lny lubniclYies.kJi
jaśmak.
R'oZIPuls.zc:z,Qne
włosy nosilo się leż pflZy innY'ch okaZ!jaich, dla iPodlkir'2IŚ1,enj~1
taj:emnJi1czQśd" był to także obolwiiązek potępiony,oh społeCJznie kc)]:)iet i ladaclznic,
Po clmugi'ej'Wlo:jnileśw,iat!owej dZJiewczętastOlPnidwo za,rzUicają tradycyjne chuSJty
a stalre kabi'ety naszą jesz1c.ze po staremu białe jaśmaki
w mniiejszyoh rOZJmialrach
l o ogI1all1Jie?jcmycih
oz;daiba'oh, dbszyte kUiPną koronką.
IW rej:anie ad:ri:aitydk!i'm male dzi,ewc;zynki czesała
ma1Jka, ]1ozdizi~laijąc ,włosy
przez ,śr,odek i w pqprziek głowy, alby lepilej r,os,ły. Z pl'Ziodu zalplatJła z kaiżdeJ
sitrony po j,ednym walrlkoozm i wpla:tała ,go w dwa tyllne, podobD'ie jak bo czyni,on~i
w n~jonie dynal~sk,im, nazywarjąc tę flry:z,UiręIla rogljice. Natomia,S't dziewczęta i kobiety ?jriarcząpnZlediz~ałna środku glo'wy i splaitalją war:ko'cze w tyLe, a potem ()kTę'cają w,o!koło g'ł,oiwy. Do włlO'Sówwplatają ezel'wonle, ?jiel,ane, żóne, niabie'ski'e ,wstążk'.
'Sizero.kie na 2 -3 cm na święta, na ,eo dzień n<łtom!ialst -- białe płó,cie'nme hdki
Na talką fryzurę wiązały długą clhus'tę - sza'l Gdł. od 8P -170, 190 elm, szeL 30 - 4()
lub 70 -190 cm) z 1nianego luib bawełnianeg.o płó,1Jna, albo ;;: tkaniny poethodzeni'i
fabrycznego,
ozdohioną na koncach haftem, bądź kOlfonką. Okręcano nią glow!;
li pra,wy koniec pUis::wzano ,o,d tyŁu kill przodowi luzem tak, by zwis".! na piea's',.
Fod chustką w,iidać bylo walr'koCize. Stosowalno również inne ~posClby jej wiąza.rria,
jak nIP. na Wy:slPiiePa:g, GO IPoitlwierdza rzeźba z XVI w. na ,por.tallu taJInt€js,z,eg"
koścj,oła. Bardziej s!komp]ilk!QWa!lliy
!był oli;pski sposób wiązarnia, który poJegał ne;
,0kiręcalDlrug1owy, pI1zy'kry:tej jledinym końcIem chU!st)", skręGanym w walek dru,gim
koń!ceim, Ta p'ojdłlużlnad~Uls~a o na:zJwie pokrivaca ma baIidzo wiele pOiclabinYloh
nazw.
używany1c'h w poslzc:zególny'c'h miej's'cowoiściarClhiteglo rej.o,DIui na wys(pac,h (pokrivaoo.
pokrivaca,
pokrovaca,
pokrivacica,
povezaca
i i,nne). Nazwy jaśmak, jacmak s.tosuje się do 'clhuls:tklw.adra,tolwych, jaikibh UŻy1walnow T'ej.(miedynar'slk'~m.RoZIPr7!eI~trzenieni,e się ty'elh na,ZlW ~wi'adczy o dyn:arski'Ch wpływach na te tereny, które spo-
�Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
357
i czasopism
wodQWaly Imigracje za czasów turecki.ej nawa.łnicy. Naj,s'ia:rs'za pokrivaca
ze złotym
J:w.,ftem,j.xka s'ię zachCJlWał:ao,
lPQ!C,ltOdZli
z XVI w. z gr,dbu .św, S'~me w jednym z kościołćw w Ząda!rz.e 2. O;prócz niej iZinane są j:es;zcze diwa pl",zyJda'dy z XVI i XVII w.
- haJitowiłJne je~waibnymi ,nićmi. Również w XV1H w. !lJooiła ją wdowa pr.z,edstawi<ma na ()braz~e w kapilicy !IXliI'afiail!nejw N'inie. G tęg,o typu nakryJC'llu głowy
W.5'Po:mun.ająlLcme .prace (M. G.us.ić, V. Cv,i'baJllav'ića, B Sirol1i, a przede wszys,tkam
zapiski opala Abber'ta Forlii·s:a z XVI,N WI.).
Dz,iewczyna WlPilatała w wa:rkoC':z.es::z.erokie, najczęściej
czer,v!'OOlew.stążki, a na
głowę wkładała koronę z obręczy opleci'onej mil1'tem, C7;~cmą 'tka.niną, plecionką
iZ ko].orowyoh
wełni<łlf1yrc!h.aioi (tzw. venae na fjoke)" albo kora·lIIk3Jffili połączO!l1ymi
? różnymi
W'sfl:ążeczkaJmi. Środek wieńca wY1pełniały zieJ,one ,i ClrenWone wstążkoi,
które też z,w:isały po bokach. Koronę pr:ZYlPiJnano do włosów .srebirnym i SlzpiUmmi.
o1'ierzadko o filigranowych
główkaclh. KJolo,[ w!st~eik zielony i czer,wony był wyTazem mł:odośc'i, wZJrastania, p0fWIOdz:eol1:ia,
z,dro'w,ia. W końcu XIX w. właslnej r,oboty
K'oTonę zastąpiono
kUipnym w,i,eńe'em ze sztucznych
kwiatów,
W :tym też c;zasie
niecnoitoliiwe dZliewc;zęta nos'iły chustkę dłuis.z.ą niż s,zerSizą o nai~wie mahrama.
Na czas żał~by zakładano czarną pokrivacę
lub pokr'ivacę
z czarnym obrzeżem.
Pod kon:i'ec XIX w.ll1iej'sce
po!dł:użnej cihu,s,ty z,"jmuje facol nas,zo!na przez
dziewczęta i kobiety, tj. kwa,drat'owa chustka nlie w,ięks.za 'n'iożo boku 8,0 cm. Na:~yrwano ją rozmaicie (faco, fa col, vaco, vacol, haco, hacol, śudar). Były bo chustki
::: 'tkaniny produkcji
faibryc,zned, najoc.zęśC'iej w intenlSYJwno oze;rwonym kolorz'e
w moty<wy kwiatów. Wiązano je pOoczątkOlW,opad brodą, .a przy pracy w tyl'e J.ub
~ya demien-iu;
dziewczęta wiązały je w tyile li nosiły w jaśniejSiZY'C!hkiOilo.rad1 .ni·ż
~oo'i,ety, zdobiąc także p·awim piór'em, QlchraJniają'cyrm od złych oc:z.u oj mibez:p~eczającym wi'erność małżeńską. Facol :zap!l"Zes;tanonosić po II wojn.ie ŚiwLa,t'Oweji tylko
~nO'żna ją było Sopotikać u nieLic:z.nych starych kobiet w nioeWliełe lat poi'em.
Omawiany katalog do wyst.aJWYpo,święcOlllej kobi,ecym Okryciom głowy .uw.zględnia Ws.zys,tkie wym.ienione fO'l"my, tj. dziewczę{;ą cza,peczkę, kwadra,towe dziewczęce
.~hu'S.tki zł·ożOol1ew trójkąt, ,o.zdoby dziewczęcy,ch warkoc.zy, rói.nego rodzaju jaśmaki
nie ty'lko ha.Howane, aie także z naszylym czerwonym
trójkątem
płótna zwalnym
"1UJ,vez nos!Zolne prrz·ez Clhotwaitikii i Ser.ljk;j, dalej tZlW. povezace j okruge"
ozdoby
gławy zamężnych kobiet - wszystko ,z rejon.u dynarskiego
oraz z rejO'Ilu a,dr,iatyckiego: okryc.ia glOlwy !starszyc"h ,dziewcząt i mężatek, pokrivace
z wyspy Pag i wyspy
Glib, ozdoby warkoczy,
okrycie głowy pain:ny młodej, nowoczesne
kwadratowe
·l:hu.s:t.ki- marame, o.raz przykła'dy nakryc'ia glowy zdradzające
dynarskie wpływy.
i\fateriały te boga'to j.I'ustrowano fotografiami
i rysunkami,
przez co w sumie za,;ługują na uwagę bada-ozy.
Barbara
Bazielich
Stani diHnick(i l'TCIha. Zivot akultum
prazskych
cJelniku 1848 - 1939. Pod red.
A. R o b k a, M. M o r a v c o v e, J. s t' as t n e. CeskCislovenska
Akademie
Ved.
Cstav pro Etnografii a Folklm·istiku. Praha 19'81. Wydanie I, ss. 316+4 nlb. (241 il.+
-'.J map).
Po,13ka rcfleksja
naukowa
na.d kultw'ą robotniczą,
czy też lepiej ku1turą
srndmvisk robotniczyc'h nie może, jak do'tąd, poszczY0ić się pełną syntezą, a nawet
jedną bodaj pozycją książkową, która - jak na przykład R. Hoggarta Spojrzenie
: M. Gusnk,
".·enske Akademije
Profani
teks~i! lL "aki
Znanosti
i Umjetnosi
sv. SimlLna u ZadrlL,
[w:l Radovi Instituta
Jugoslau Zadru,
Zadar
1965; sv XI - XII, S. 229 - 268.
�]58
Recenzje,
prze.gLądy
wydawnictw
czas·opism
na kuLtu.rę robotniczą
w Ang~ii I(Warszawa 1976) davlilałaiby 'w m.iaJf'ępc1ny opis
całości lub chocia,ż wyb.raInego aspektu ku\ltJtLry połskiC'hśwdowisk
r.dbotnkzych.
Roz.,proszone w cZa!s·opisiffi<lloh
iozęsto
- pr,zyzmać należy - oe:nne i iluteresującl."
aritykuły omz liczne,zwłas'ic,za
po 11980 ro1ru, glosy podejmujące
temat kultury
politycznej,
kul'bury pracy i bytu oraz a'lctywności kUlbtu1'al'nej r-obCltnikÓiwi ich
luc!zes'1midlwaw kuHurze (np. Czesława Herna,sa, Bn::mislawa G,ołęhi'Clws:kie-go,Roch"
,sUiJ.1my,A:dama Krz,emińskieg!O, Tadeu's,za Swata i in.) stanowią przyslowi.ową kroplE;
w morzu polskiej wiedzy .o kulturze wS[Jólozesnej.
W tej sytua,cji godną poleoeni,a polskim ba,da'czom, jako przykła,d dobrze opra'cowanej, obf'it'ując'ej w maiterial faktog,raii,czlny mOI!1<graf1iwybran0go ,ś·rodQwisk.,
;r·obomi·czego (tu: p.ras.kiego pI1OI,etarLa'tu- r,oibomików i ich rodzin, biedoty miejskiej, lurnpen;pwleta'r,iatu
i żyjącyc'h na przedm'i.eś'oiach robotników
sezrmowyc,h),
zdaje s.ię być wydana ostatni.o prz'ez Instytut Etnogra.£ii i Folklorystyki CzeCihoslowaiC~ej Aka,demii Nauk praca Stara de~nickĆl Praha. 2ivot a kultura
prazskiich
de~niku.
Stanowi ona udaną próbę uchwycenia wielqpłas:zczyznowych za,leżnoścj i wpływÓi.Ww'ielkoprzemysłO!weg·o m·ia.sta mLejslca koncen'tracj,ifunkcj-i
politycZJnych.
gos'Poda1rczyoh i kUólturowych - na s'tyl życia i ku.Jturę zam'i,eszkujących jle gr'up
społecznych. Uwzględniając .hi i.ouyc.zn,Q-geQigr'aJfic
zm:e,poLityczne, ekorlomi'ClZlnei s.poł€'c.zne wa.runki na-rodZJim prask!i,e;j klaJSY ro!botnic.zej, autorzy książki preze.nJtuj"
jej dojrzewanie i LntegrOlWalD'i.e
się w wailoe o wspóLne Ii-nter,esy. Dow.ocizą, ż·e "Zpus,ob zivota de'ln~ctva v P.raze a na predmestich se ,f,of'mDva,1a meni.l v pnibeht:.
boju za vlastini hospodarS:ka, socia~tl.i a poliiilcka prava. Od [prve p~l,oviny 19. sto·
1eii do roku }.(~14pr.oseJ. etyrmi V y,v-'Oj.()lvymi
etapami, v 'D'iohz se pos1Jupne v)'tv'ori'
v.]als!tnri.prOJ1etar.skY zivQtini slyl a prOJ1etaiisk:i ku,J.tllIra" (s. 6). ROZJpad spoleazności
trady,cyjnej, na :ba-Zliektór<e.j f.oTlffiowawsię śro:dClwisk,opm'ski,eg,o proleta·nia.tu. nOW2
warunki pracy i :mi'ElsZJkalnia,miały zas·adniClz.y w:pływ na przemiany świadomości
i obyczaju. Wraz Z I'ozwojem masowych .ruchów rewoJucy;jnyah cal,ej Europy .pTal5k"
klas.a raboitnicza uświadamiała
sobie slwoją oldrębność, stając si'G z klasy "w sobie"
kllasą "dla s'iebie".
Zachodzący na przest'rzEJni ki,lkudz.iesrię'oiu lat pro'c€'~ polity,czmej i kulturowe.:
emaln'cYlpacj.i proletariatuodZ!wief'ciedlają
głębokie przemialny robotniczego SYrstem'~
wartści, stylu życia .i szerroko pojętej kODS'urnpclji,a;le także te efekty działań.
które okre&Ja się mianem kultury sy:m:b,olli~cmed.Ten 'Obszar kul1ury robotnkzej
orrnaw'iają c,zescy baida'cze wnikliwie i dokla,dnie charakteryzując
śpiewy praskieg
prole'tadatu
(rewOJ1·ucyjne pieśni buntu, piosenki satyryczne
'i kabaretowe
ora::
folklor praskiej ulicy), milczeniem pomij-ając nliestety wszeI:kii,e inne j~j przejawy
Stanowi to is,totny mankament tej pracy o życ:iu i kulturze pralskich roibounikÓ!w
.szczegółowo natomiast .omawia ona ku.lturę bylu praskie.go pr-oJ.etariatu, przemiany standardu
kulturowego, sposob mieSlZJka'niai warunki .mieszkarn.qwe wibotniczYc,h rodzin Ow.lonie robotnicze,
mieszka'ruia nędzarzy,
kamienice
C.zy.1szowe
i "pavla60vy domy"). Osobny 'jej wzdział s:tanetwi Toh()l1.mi.cza
rodzi'na, małżeństw.-'
i malżeńskie współżyoie, dZJieei, kr'ewni i wszelki'e oby(."zaj'e powszechnie p.rzyjęt2
w pra'skiej rodzi'nie proleta:rhllizy. P,cidobnie - pożywieni·e - 'jego l:akup i sprzeda;'
oraz tQwarzyszące temu insty:Vu'oj,e:targi i hale targowe, ulkzni i domokrążni s;przedawcy, restaura'cje, 'garkuchni'e, j-adlddajlnie stowa'rzyszeń fiJanlf.Qpi,jnych, itd.
Na szczególną uwagę zasl;ll'gują rozdziały poświęcone symbolice i fun:kcji odzie·
ży praskiej klasy ,I'oootn:iczej i tzw. po;dk'Ul:turzedziecięcej. Wychowanie w cr'odzini.~
i szkole, zaj-ęciJa czasu wolneg·o, giry i zabawy dZJiecięce oraz folklor grup rówie~n~-
�Recenzje,
przeglądy
wyd2wnictw
359
i czas.opism
'czych - .to zagadnienia p.rezenlt.owdi~e w opaI'etu o ooga1ą literature; <przedmiolL:.
2. dużą znaj.(lmością rze::.zy.
Zas'obna w ilusb'acj,e, obf.ibu:jąc. w daine 'statystyczne,
ma:py i fra;pu;jący ma·
teri~ł, jak na przy:kła:d zestawienia
menu uhcznych garkuc'hini Gpor. s. 211-1
- 214).
Starci diHnickil praha .slanojWli -polzycje; go!dną .z.allln'1Jer03Gwa!nia
'n!i.e tyl:k,o cuno.graLc
i folklorysty, ale także socjGlcrga i aonotl'OIpol'oga
k'1.l'~tury.
DobroslawQ
Franciszek
sqsiadów.
Próba
Kotula,
Miasteczko,
biografii.
na
Towarz.ystwG
przykładzie
Naukowe
W ężowirz-ZióUwwska
Głogowa
Malopolskiego
w Rzeszuwie,
Rzeszów
i jego
(ma'2).
ss. 2313, 8'5 ilustracji.
MonQgrni'ie małych miast są w nauc,e pOiLs:kliejstosunkowo nLehczne. Do Gzasów
woj'ny ślwiatQwej liczba taki'ch mong;rafVida
się PQliczyć na paka'ch obu rąk
Frarnci.s.zek Bujak, swoją WZQfcową, his:tOJ'ycz;no~Slpołecz.no"igO''<;iPodar<Jzą
,monografi;;,'
Li:nanowej
(UlO2),
pragnął
otwo.rzyć s€lI'ię takiah
monografii,
przJlDlaJjmniPj db
b. Galicji, jego i·nic:jatywa nic mallazla jednak !<JO'ntynuaiorów. Rozwinęły się natomiast jak wiadomu monografie
społeczności
wi'ejl'i!kiioh. Podobnie
byL,
w okresie międzywojennym,
aż prawie do naszy.c,h cza·sów. To dopier·o OŚ[oQ'de\~
B'l.dań NauikoJWych im. W. KęJtInzyńsikliegow OlJsztJlnie - ja\~by w ślad za PO!ZIWlijaJlymi w kiLku ośrodkach
ba,daniami s.oc,j'o<I'Og.~cznymi,
podejn1ującymi
fa'Czej wybifal!lą proib:lema,tyikt; maly,cih milasJt, a nie ty:pu rn'o[lolgJrafiiJipelin-ej - padjął p;rze.d
'kiJlk-oma laty szerzej zakr-ojone badani.a !nad s;poł€oCm'Ościami małych mia's-ti
ich
,ku.Jturą na t'CrenJie Warm1!i i MaiZUJr,taikŻie poróiWlilllM'K:ZO
w inl!lJ1ChregJi.Oin;aIClh.
Na
'efekty tych badań trzeba jeszcze ni'eco poczekać.
Na tym, du'ść pustJlm połu bad3:\wc.zym, swoistym wydarzeni·em w y.dawr,ic zYl!r!
jeci.t książka nie3lt'u.dwrn~go rzeszowskieg·o badacza-regionalisty,
FraJnciJSzlm Kotu1:,
Miasteczko.
KotuJa znany jest szeroko ze swej da-ść oryginalnej
a niezmiernie
bogatej pr-o;du~kcjinaukowo-badawczej
dotyczącej wyłącznie regiunu rZe'szowskieg,o,
w postaci kLlkun"lstu kSliążek (,ebno:graofic.zmych,his'toryczno-kul~ur·owych,
folkloifYstycznych) oraz (lnJiewSZYS'cyo tym wiedzą) '7 oka-ło 700 rozpraw, studiów, szkicóW,
.arty~ulów publi'cystyczmy.oh ze w,slPomnianych dziedzin oraz na najpr-zeróż:-JJiejsz;,
tematy. (O twó:rclzOiŚcibadawcw-nauk,o:wej
Kotuli, zob. "Lud" t. 57: 1973 oraz poświęconą jemu książkę Prace i materiały
z badań etnograficznych,
Rzeszów 1979.
wydaną przez lamt. Muzeum Okręg·owe).
Smiało i bez przesadymoŻIla
pow i·eid1Ji'eć
, że Miasteczko
Kotuli jest monografią
uliezwykłą. Na jej orygi:nai!nolść sik'łada slię ni,e ·tyl\ko to, że a.utornie
naśladOJWat
ia.dne.g.o z praktykoowany.ah modeli monograf.ioi społeczności
lokal1nej o sztywne.:
sekwencji przedmiotowej,
a za:S!tO's'ował!Zupełnie włas:ny układ tre.śc;[owy i jeg"
na poły literackie tytuły ;przed!.'1lIiotlOwe.Wysta:rczy nadmiellllić, że cała pra'c.a składa
się z trzech części zatytułowanych
nalSitępująC{): "P.rz.edW!CIzoraj i wczoraj", ,,Dzi~
jak przedwczo.raj"
oraz "HiBtmua płomieniami
pisam:a". Na atrakcyjność
książki
Kotu.li skła,da się ta'lcie SIty.]i i£posób narrareji oraz walmy źródlC1we, które łąc:z;n!i·e
- w sposób wręcz doskonały - relkoln's'tru:ują żYCiie·i koulturę tego mias'tec'likloweg.)
środowiska. Bo tak:
�360
Recenzje,
przeglqdy
wydCl.wnictw
Kotula znany j,es.t ze swego wła'Slnego typu nal;racji, który sam określa jaku
ga'Wędzi<IJrs~i. S'Pmwia on, że fakty poc'hodzą'ce z ,różnych źródeł zostają włączone
iW wairtki ciąg qpiiSJu,kJtóry nie ty1J,!{JO
odb'j'era się jak najlle.PSlzy tok pcrw.ieśCliowy
(oiPowieŚcli<Olwy),
aU'e ·także wytwarza w c.zytel'rii.k!uwizualrne obrazy P()szczególnych
sytuacj,j życiOWYClh.Sty,l ten 'POzwala także a,utoroWl J~ swobndnc włączanie w tok
'narracjii własnYicih ws.pomnień, doświadczeń i pos't·3I\V.
Wchodz1my tu już w Wlkres żródł()'Wy monIQg;raJi.i. Otóż taką mOln,r)gmi,iGmógł
napisać tyTko l~toś tak'i, jak wła,śnie F,ralncis.zek Kotula, k'tóry: uWldził się w tyn~
środQw~siku, spędiił w nim larta mboldzi'eńcze .i jakiś okres czasu jako miejscowy
naJUc,zyciel; roz;porządza zmaik'Omitą i wierną pa·mięc,ią, pozw.ala-jącą na <J'dtwar.za'nie
doświa'dcZień i prZleŻYć; ni,gdy nre sl1:Tac'iiJrontaiktu bez.pośreidnie~o ze "swGim'"
miasteczkiem,
pOZlnał g·o tei 'd;Qkła,ci;nioe
"od podszQW:ld"; od dZJiesiątkÓ'Wlat systema'tyc.znie gr-omaJdził do teg,o mia'steez!k.a (jak ZreS!Zitą do całag,o RzesZowski,eg'')i
wsz,elk,ie.g,o roidza,j!Uźródła pislane - wycJinki praso,we, broszury, druki ulOltne, wypisy z a;rohiwów państwQWYcih i prywatnych,
lis'ty, pamiętniki,
rysunk'i, i<luis'tracje
it,d; zap.i.sYJWałl'egrularinie własne -obs-erwacje i prwżycia, przypadkowe
rozmowy
z ,ludźmi ora,z dane z eelOiWoo,pI'Z€!pr.qwadz.anYClhwywi'<-i'dów, często na,grywa.nych
'Ila ta.Śimyma@le'tof'onow:e.
A interelsiQwało g'o dosłownie wszystko, nawet taki.,
~zcz'agóły, na które zwyk}.o s'ię nie iw,racać w ogóle uwa!?Ji.
DQP1e'f'0 na 'taJ<'iej ato podstaiwie źródłowej możliwe było stworzenie
dzieła,
które3iu!tOlr !n,arzyrw;a
1:Ira;f,nń·e
,ipróibą btil(JigrafiV'mia's'1:ec.z,ka.Bo ist'GLllJieJest ,to hio,gra.f.b
?~j
oaŁOiŚcti,
jaJką była li Ijes,t isipoł:OOZ,lliOCŚĆ
miiej·skażyjąca
JW lk'OIn:kr.etny.chwa,wnkach hiisi;QrylC:Zinych
i e'k01].o~~cziJ1y-c,h.
Celem "utara było odtworzeni,e żyda tej s:połecz:nościi tak, jak 'to tylLkiomożliwe na podSlt<llwj'ewspomniany·ch tak wszcclhstronnylch dalllY'ch. Koi1:,ul,azauważył, że mieszkańcy Głogowa o .swoj oj przesz}.,)ści "ni,
wiedzą nic a nic", co więcej, są wobec tej przeszłości zupełnie (}boj<;tni. Ogarnął
g.o żal, bo to byIo ja'klby "zakopy'waln.ie luuZli żywcem". Z kj Dangaiowai1€j
pCJ-·
stajWy "zro,dziła .się myIŚIlnaiPi!.,atnia galWędy <) żyoi1u miasteczka;
b i o g·r a f i c z n e j
g a w ę,d y" (s. 9). Autar wy=je
udeę, ŻJe "twór.cami tego wszy:stki€lg,o, co składało
się .na wszechstrorl!Ile pojęC'ie mia:steczka - bezpośrednio
i po,średn.Lo - by.1i lu··
uZie, j1e,g,omiesikańcY,mi,eszczanie.
I ni,e tylkc ci os'tatni. alc również porprz,~dzająclo,
jch liczne p~olen:ia ... " (s. 7).
'Ta SłUs.Zina,humaniSltyc~na postawa autora, połąc.zona z fomlą gawędy z jednej.
a z o.gromną zoo'j{)lmQśc>iąrzeczy z drugiej stnony, dała w efek'Cie JYalder i,n.teresują'cą, balr'WJną i "żywą" reJw.nstruk,cję wszelk'ioh stron życia i kultury śr-odowisk~'
w jego. h:is,t()ir~z'nejzmiennośioi.
Tak więc forma,1nylm, S7.Cze-gół-qwymolpisom urbanjstycznY'm (roz,planowania, zabudowy, zabytków budownictwa
munumentalnego
pałacu, zamku, kościołów, ra;tusóZICI,
fOlr'tylfi,kacjiitd.)
towarzyszy
żywy ',tosunet
mi€lSz:kańców (i samego autara)
do pr.z.ed'stawiOlnyc.h obiektów i takie szczegóły
z żyda mieszkańców
związanego z ty:mi ob.iektami, że c.zyt-clnik -o.dc:z.U'wamaksy
m<IJ1nezbliż·enie do abmo&fery óiwc.zesne:go życi,a. Równo'~zeŚlnie są tu Olpi~y ')dpowiaciają,ce oojbardziej
rygorystycznym
wylmoglom rO!:H;'ji naukowej. Jesz,cze p-ełnie'j.sz:,
obraz teg·o życ:ia otrzymuje czytel.n!1k pr.zy opisie ,dawnego świętowania ro.dzinneg'J_
cyklu doroczneg.o, Olbrz~doweg,o - .z przylclczani-ean odpowiednich
tekstów pieśn:,
kolęd, przemówień itp. - przy QPLs'ie.mLejskieh zaibaw, kierma,;zów, odpustów, i V.
na tle krótkich biografii szeregu (57!) "wdów" mi,es.zczańskich. Czytelnik dOZlll.ajc
wrażenia,
że sam jest uczestn.ikiem tych ws;zys~kich for'm życia zbiorowego: żn
obserwuje w karczmie zatarig:i żoł,nlierzy miej,slcolweg,ogarlllizlmu (zwłaszcza Czechów),
z miejscową
młodzieżą; bierze udział w gawędzi'c ,w Jakimś ,.klubie domowym''i wręcz odczuwa zapachy dominujące w tym domu; przysłuchuj,c się chara'!<.Łery-
�Recenzje,
przeglqdy
wyd!1wnictw
36r
.i czasopism
s1ycznym kłótniom (,;S'war'z€\l1liJusię") sąsiadek;
ma przed sobą mj'ejs.cC'v,:yo.h oryg:nułów: figila'fZY, skąiIYCów, pi'ja'ków, rOZir:ZJUit:niJk6w,
żelbT<lików, IliJsban:oSlzy,połi..::}alIltóvv,
uI1zę.dniJkQw,,,tra'jib:row" 'fjhand!alfzy ,nJiJeTO'glCloiZJną).
!CZy - Izwł1alSiroza- pnzepy!s'zmtie'
Qdma\.owalilych miejs'wwych
Zydów. To je'st istotnoie biogra'via mias'teICzkia!
Co pewien czas autOlr 'podchoid"lli do ,.,biQgiralfiii" muastec.z.ka od innej s·brony ..
sporo mi'ej.sca pooWlięca udziałdWJi m'ie.szJro'ńcÓiWw pO\v"'Staliliac:h1"8i31-, 1\8418, 1'863 r.,
Gwardii NaP<1dowej,orlga'n!iJza'Qj.iSoikołJa, Oc:hqbn/ica.e,iStraży p.o:ŻJa'rn-ej,służbie w wooj_·
6k!U
a,u~tTiadkilm, ulc,zesit,ni'cZieniuw n~wQlLucj:i 1905 To, w obydwu woj,na,oh świa to"·
wyc:h, w wielkiej emijgraicj:i do Ameryki, w życ'iu C'ocnoiwym i'td. To zmów szero1-;()
OipiJs!\1je"hJisltOiIiię'p101m'i!en'i.'em,pisaną", gdzie 'ZJI1IUj,duj,cmy,dakłalooe ;relacje o ,ta'k'
gnębi~cych miasta ,POOairdchi o'dbllidOlwiiepo ZiIlli'SlZiC'Z€II1Ii<loh.
Towarzyszy .tym wzmianka o .mieojse-owyc'h f,jgur<lch św. F,lior'i,ana, patrona
od oiglIlia, a przy tej okazj-i znakomrty wywód o kJu:~aie świętych oraz malgii olbrl(]nlli€lj,st~d passlus o kCliphczkach,
dzwonka:ch loret<lfu:;'kich itp. - W,szysitko bo,gato udokJUJmen'towane z€l5lt<:lwem35 ilu·
stracji, rysun:kÓiW i f,ot~a[,~i.
Takiimi to spos'0IbaimJi u'Siłuje KlO>tu~a,odtw,OfZYĆ "duszę" miastec:z!ka rodzinnego.
Aby ten obraz był peł<n'iejs.zy, rlllUituje Igo' 00 Uo porównawC'z.e, a wię.c w zes'ba'wiel1'i~
z podobnymi
m'i'as~eClz.k.ami sąs.ield!lJ~mti, szc.z.egoo.nie z S.olkJołowe:m i Kolbu.sz'ową.
o których to miejsc.oiWo5c'iach autor niejeoC!lno:\(lf{)tnie
już p1sał.
MoŻina więc po w iedzJi'eć, że "p'ró!ba bi'o;g,ra;fii~"miastecika
Gl-o;gow,a udała s.ię
/{,ot'ttli w pebni. Zawiera
ona treść zIllacz!l1:ie'bQg:a:tszą, -niliJby to m(}gło być przy
sz,tyw:nym mo,delu mCIDlgrafii mi1ejscl)woś'ci, a od s:trony faldograrfvcznej
odpowiada
wszeLkim wymog'cńn OjpiSlUe1.nogra,fk7mego. Pozwana p,rzy tym na ,dalsze inteTpre~a-ejc i wn~,os;kiiw,s.ze·!'kiego ro:dzaju (JlIP. takie, że w.iele sitron życ:'ia miasteczkowego
:ui.e róŻlIlii>k)Slię od t~o na W1S!i).ZiaJCihęDamdo p11Z.eiczyltOO"]ia
bej n31delf iJnJtC\f16s.ująoej
ksiiążJkli. Na,ślatdo\\~nli,ctw·o jel3tw:sllmlza,ne, .al'e .moż1l1we tyl<J-;:-odla 'ta,kJich,kltóryoh(lsobOlwość :badalwcz.a byłaby zbliżona ,do 'tej, j'aiką FcnU10i!s,z.elk
Kotul,l T'€lpreZeJlliuje
tałym SJwoim ;i.yci,cm.
Józef
Richard Jerabek s kolektivem, promeny
z Brumovic,
>Brno '1'9'8'1, ss. 189.
Jihomorf!vske
vesnice.
Bu.rszta
Narodopisll!~
siudie
MO'niO~l'afia WIS.iBTU.m'ovi'ce z .r€l~c;nu połudnti,owyeh Moraw, tak zwanego Moraws·kiego Slowacka, jest kaled.ną monogmiią
're:g~on",Lną. Z jednej sir-any jcstana
kontYlilu:acją ,dług,ale'tniej tradycji
wydawania
tego typu prac etmagra.ficzlnych -''1
Czechols,ło'Wacj!i a z drUigiejs'[.rony,
w pewnym
sen!sie, jalkby je'j zalPl"Z,eclzeniem
Spr.zeozIliość tla wynika pr,zede w:szy.st:kiun .z ,c:dirębne,go iPocrej:śc.ia ·do iP1"acy, jak i z
nowej - w .pOlrównlcllni,uz baldaniiam'i POIPTzechn!imi- m et'Oidy:ki 'PfOwadzonyc,h stu·
diów i opra'cOMIanja materiałów.
Sam.a pu;olJ,ilkiac>ja
.Ies't 'wy,IlIi1ki'empOInad 20-,I'et'nieg;0 W) s'ił:ku bachalw,07JegoprH'CO'WI.ików ii studentów Kaltedry Etnogr:l'fiii UniJwersy'telu .T. E. PUlr.kyne w firnlie. Jv{'o,r;ogralfia ,,8:rumovice" po,w's,ta/Wała z w'1elorrna ilf!Udin,ośc.iami ioią;żyły
nad nią niepo-·
wCldzenia studiów ,m.Oit1JOgJraf-iC'liIlych
wiS·i POŁUiOOi{)wdm,oraws'kiejz p.i,erws'ZJC'jpolo-,
wy [at 50-tych. W miarę upływu 'c.zasu wy.szły na jaw niedOlstaiki przyjętej
wtedy
koncepcji Ipwwad'zanych
,prac. W!blrew założeniom,
ówczesny pozi'om ;natikl i jej,
za'sto,s.owani'e w bud'anliach t.c'renowych nie po'Zwailalo etno-gra,fom Izarejestrować
pro··
�362
Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
i czasopism
cesu zmian zachodzącyoh w ów,czesnej wS.i - co było głównym postulowany,n zad,niem - a j'ed)'!nie opisać iiS1m:iejącestatus quo.
Wspomniane niElPowodz.enie znieclhęciło ,na dłuŻiszy 'czas ,środowisko ebnOigraficzne uniwer.sytetu.
CzęstoZJada'wano soibi,e pytanie, czy w ogóle prohlema'tyka badal,
współczesnej wsi 'należy ido s,f,ery zarntere:s,owań etno@ra.fii, Now:! .rc'zpcczętc stud'
'w roku '19,69:pO(pr:ZJedzało
staranne ,przygot'owanie warsztatu b:1idawczego, metod pnleJ jak i dobór Imiejscow,ośc.i,. Na wybór ws:i Brumovioe wpł)'!nął między in:nYll11i
fak'
iż sto ,lat temu wydrukowalny został szJkic etno,g'raficzny Bnumovi,c, napi:sany prze~
Jana Herbena. Na:stępny:m kryter1ium była Eczba mieszkań,ców Wioli,która umoe.!:wiała użyc:ie w ,o:praoowaniu metod 'ilości'owych, po raz :pi'erwszy W tclk szer,oki,",
zak,resie zas'to'sowanych w badania.ch monc:gnaficz:nych iW Czechosłowacji.
Prac'
przygolowawcze
charakteryzowały
,się w,Zlmożo1nym wys:ilkiem mającym
na cel:
uniknięc'ie 'P~przedDiich błędów. Uz;nano, że ,Ponieważstudium
ws:i we współczesno.'"
'ci jest jakoś'Ciowo ,nowym 'zadaniem, wymaig:a ,ta,kże jakościowo nowego postępow<'.,nia ,metodycZJnego.
Zadaniem pierWSZ'Elj'częś'oi badań było uchwycenie danych pods'tawowyc.h d',tyczących -dzis,iej-szyeihmieszkańców
Brumovic, zwią.zków pokrewieństwa,
struktur';
s.połecznejws'L, zat,r:udni'enia mężczyzn ,i koibi.e't we wsi i !pO,Wjej obsza.rem. Zgrl.madzone też zostały materiały o naij-l.epszyoh in£ortma't-orac!h, ,gawędzia'i'Z2.ch, śpiewc'
,kach, producentac'h nalrzędii, naczyń li iill1inychpr10iduktów domowych przeznaczonyc".
na handel. Malteriały zachowane zostatnie:j
ćwierci W-ego wieku UlHOIż!:iwiłybad,',.cZCift1porównanie ,sytuacji dzi,siej's.ZJejze s-talnemsprz'ed stu la't. Po-równanie takL
dak wynika z zlalażeń autarów mOlnog'raii-i, olddajelepiej
sy'lua,cję i charakterystyczne:
rysy wsi ws;półclzes'nej.
Całość monograJJii zło,żona jest z następującyohrozdziałów:
1.
'2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Wls'tęp
:Studiumetnogmf.i-ezme Wisi współczesnej (Rhjhard Jei'iiJb-ek)
Ludność i jej s,tl'Uktura srr>oleczna 1,869- 1930 '.qan KI'list)
Ludność ,i jej 'stopaży:CioWla we w,spółcZJesnośc,i (Jarmila Lidmil{)va)
Mieszlk:anie (VaCllav Frolec)
S,trój i odzież (Alena .J ei'<'lbkova)
\
Estetyka lUidowa :i aktywność pla,s'tyezna (Richalrd Jei"aibek)
Gawędziarsbwo 'Ludowe (OldNcih Sur,ovatka
Marta SramJmva)
Repertuar 'śjjiewac,zy~Dusan Hollly)
Sama struktura
pracy \MskazlUje nam, lż uwagę skoncentr.owano
w niej tyl;';
na ,peWln)Cc:hwy!branych z:j:a'Wlislk:aeh
żyda li kuLtury wSIPółczes:nej wsi. Nie me; wie.:
chara:kitenu 1~omlplek:sowejmonogralf1iii, poruszone problemy 'doty;czązwła,szcza
kullury użytkowo-technicznej
,i częśdowo problematyki
folkloru słowlneg,o i muzy,czne,go. Bm,kuje, j'edna:k moim ,zd<Lniem, za'LnteH~siOw-aniatakimi niezmiernie ważny;nL.
interesują'cy:mi
poznawczo oraz :i's-t,atnY'mi dziedZlinami kiuJtury symbolicznej,
jak
np. sfera lświatopOlgllądo\Ma,'obrzędowość, balrdzi.ej S:ZJc,zegółowe,oprac:owalnie prablema:ty,ki Irodz:iny, IUtp.Tak, jaik ,Wlslpom.inapr:o!. J,ei'<i.lbekw ,~w()\Lmw'ltępny1m r'oILdizJuale,
"błędem nie do napraWiel1iLa Z01S!ta'jebez mała 20-letnia przerwa w :badanluu świadomości spał'ecznelj, a uchwyciić procesy, ktÓire lprzechodz:iłaona
w o·~re5.ie tolalneg,
r,o,zpaldu tr:ad)'cY'jlnyoh :strul~t:ur, można ty1ko wtedy, kiedYZJna s,ię po :prostu 5ta:'sze formy rozwoju" (,s..1'2).
Prezentowania publUka.cj.a Oi~azJUjesię więc mO'nograiią szezegółową, ,skonce.l1Itr,owalną na okreś].olnyc:h proiblj'emaclh. lich :dobór zdeteI"mincwany Ij.es,t z]{;alei d()ltych·
<:zasowYjl11ioSliągrrięc.iam,i w l,ej dziedzinie, stanem 'wypra,c,owanych :ml."tod hadaw<:zych i moż]i;wolśc.ialmilich stoslowa.nia,czy wręcz moino'ścią pr()lWadZetilDa{)~reś'lone-
�Recenzje,
przeglądy
wyd.awnictw
i czasopism
36:::-
go ly:pu pos,zukiwati. P,rzedsbwiona
praca jest w ,duż,ej anierze odzwie.wi0dlenien~
sytuacji, jaka jui l,d dawna :panuje 'W etnogra,fii. N3da,j wysląpU'je niejedn,olilość
i rozmai'lOlŚć 'w s,ferZJe teor'etycznej, a zwłas.zcza ni'e'kons-ekwentneslosowani~
postulowail1)"cihzałożeń w !pra,k'tyce. Za/isuniała sytuacja, od dawna !dobrze Z)na:nas,zer-okiiemu ,gronu etnogr,afi'czoomu, zainstPir,owała prof. J,erabka do wyr,ażenia wiel.u
nurtujących,
,rl1ltere:s:ujących iniewąt;pliwie
cennych ro.zwa,żań ,oraz :pr,OIPozycji d,:
rozwiąz.alnia niektórych
proibl'emów, wys'tępujących
przy powstawanim
tej ,pra,cy
(<.\ z pewnością
nie tylko pl:Zy niej). ,W r,ozdziale Studium
etnograficzne
wsi współczesnej, a'utor z góry Z<lZJoo,cza,
,ii wąt,pl'iwości (JIraz kł-~p,O'tyu:jaWlniające sJię przy
opraww<łJn.iu koncClpcF 'Pracy i :samej j'ej rea1i-zaoji, sącharak·terys'tyczne
nie ty,lk'
dla ,h~g,o typu mot1ogra.fii, a.l,e ·dJla C'ałej :nauki et nograd',i'C.zn
ej w ogóle. Zwrac;a'n~'
uwagę na fakt, i::' a.kc·el"t etnog,raf'i.czmyc;h hadań pr.ze-nasi ,si'ę z rozw.iązywanie;.
kwestii ,genety,cznyclh na tłumaczeni,e jaskrawych
zmLa'n, do który,oh do'szł,o wżyci\.'
mi·eszkań-ców w"i spółJdzi'elclJej, na Huma'c.zen-i.e ,przyczyn, które spowodowały
te
zmiany w 'życiu i świadDmoś'ci ludzi •.·Wedlug r'eda,ktora 'tom.u,s.pecy;filC'zna rola przypada e'tnoglr-af,ii 'w studiow:1i11:ilu!zmian Izc,rhc,dząt:yc.h iW ,~u1'tU!rz'eIm:1teTi~alm,('j,
tiV,
w kontekście ,zmian 'W -"polsoibiemyśle'rJIi':1.W siferZJe kultu'ry 'sy;mbOiliczJnetjtak, ja~:
już wspomniałam !poprzedini'o, 'Sytuar:ja przedistawia s.ię ,o wiele g,ol1zej; naukowcy
zdają sobi'e z t~g() Slplrawę i w dużej mierze us:pJ"awi'edliwia ich isbn:iejąca luke.
w bada-ni,u WSipomnianej dziedziny .kultury. JejpoWlstanie
nie 'jest przecież ich
wyłączną wiJną, a,le c2Y11ln'ików,llJa j-akiie oni s,ami, :nii'estety;, t!lJie malją w;ęks,zeg,
wpływu. Ni'e p(~wi'n;no ,t'o ,jednak 'U'siPraw.iedliwiać postawy ,ca~kawi,tej rezyg,mlcj~
i z,waJinti'3.ćod pró'b jelj por,z,ellWyJClię:i..enia.
W ·tym wYlp.aldlm c,hoclziloby więc o wysiłki 'l11.<'1jące
Ina c,elu ,podjęc1ie tego tYlpu studiów i ,wbrew iPrzeei\vlnośCliom real.iza·
cję I.>zeregmtematów ,n:iez;będnych .dla calośc'~f)łwego poznani-a lpr-aktyki i kultury społecznej. Elimina,cja z pola .za-iln'teresowań kuTtury :sy;mbolicznej ,prowa'dzi ,w kan,:ekwenc>j;iInlie tylk'O do ograni.czen.ia i zuhożC<nliaibada,nej rzeczywi'stoś-e.i, ale, prze':
po.minięcie jedn.ej z IPows1ają,cych w ś,cisłej relacji sfer cal'ośeikultury,
wręcz L
2lniekształca. Niellnoż:J!iwe w ,takich układach staj,e się peIne wyja:śni,enie is,tnieni'
dkreGlonyoh form kultu1'y użytkowej, :ich trwa,nia i zmi,en:nośoi. O,graniczmnie Slę d"
odnotow;m'ia i'llIwenl!<lIDza
oj j,ego 'St~pniiowej 'l.ransfOlfm,acji eWYlp.ierallliaj-ednych elementÓiW przez ,drugie a wła!śc,iw.ie al{;C-€~ptowania pr.zez działająee
pOtdmio'.y
o.kr,eś.l'Onycih'norm i dyre'ktyw działania, prowadzące do stasowaJllJia przez llJi'eda"v'nych !przedmiotów lub ich części) ,nue pozwala <na ;s;fol1muławanie .praw r,ządzą'cy-e'1
tymi ZJmiJail1ami.
P'c}Z;awy:jaśni'eniem .p,oZ:O'Sitaje
też cala ,sfera motywaoj'i ,podejmow.anych działań, akcęptowanych
wartośc!i śWi-a'i-opog,jądowy,ch,a więc ~felra subiektywnych ,determinant kSlz'tałtujących .1udikiie postawy.
P,ows.tałą pr&żnię, jak dalej pisze autoII", m()IŻJnaw)"peŁnić :tY'i'ko sZJuka,niem no·
wych ,m'etod ,pra,cy i ,icih 'efektywną :aJpl:ilka,cjąw IPI'aktyc,c. Sdsle powiąza!ni~ 'z naukami hJi:storyc!ZJnymii ich meto'dolO'gJią nie wys'tarcza w baldaniaoh klultury i życi"
wsJi wSipółczesnej. !Przy 'pierwszych powa,żnych ,probac'h ha dania k'orYll])1ekis.ow:elgo
uw>
da,cznia się kOllJiecZJność interdis.cypliinar.nej
w'S:pó~racy. Zamia,st koncepcj.i historycznej, proponowana
}.est orienta-cja sOCljolo~iezna, która ma zdolność nie ty:liko
objęcia znaJcznQj c,zęoci procesów pr,Ziemian w.s-i, ale nawet :dyspon:uj'e takimi rozwiązaJniaJITlii
metodycZllytm1i, va -pomocą 'których mogą być te prooe.sy 'i .ich dy.namib
uchwytne :i wytŁumaczalne w aspekcie r'ozw,oju s.połecznego. Kunkretne
.za's'tos.owani'e s ocjOil,og
i i ·Wiidziautor zwłaszcza przy .stud-i·urn IlmJtry .socjai!:nelji stosunków .spO'''
łeezny.c.h; s,ocjQLQgia kul'tury ,zaś m.ajdowałaby
sw,Qje m!ilejsce w ha,da;ni3lCih .na;d
kształtowaniem
się luczes:tnictwa w :kulturze ws.póŁczesnej ludno:śc i wj'ej's1kJi'e'i,n<l!d
zmianami 'Co l e'ty,cz,nych zapatrywań pOid 'wpływem współczesnycih mass-,mecilów. Hp.
�364
Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
i czasopism
Pod wątpliwość poddalna jest te'ż kw,e'stia, czy w badaniach wsi są dostatecznie
dokładnie otkr;eŚ!10ne:celie, któr;e .mają być oSlą@nięte. NalrZluca się pytarnie: w CZY:1)
tkWli właś'Cliwy s'ens badJalniia Wls'i we ws!pókzes:ności - odkrywa.ni,e ZJmlian, do któ·
,rych doiszło w olsiaitnk.h clzielsiętii'oileciaclh, zaTE'ljresltrowanJie,wspókzeSlnClgo stalnu, czy
Iteż dąiżenie do wy:WJ,erani,a wpłylwJu na formowanie
życiia i kluilltlUryna wSli u progu
'3-elgo tylsliąlc[~~a.
Prof. J,eraibek prQPonuje dwa SiporS,Qby
rozWliązania wspomnian~j
problematyk:.
{a) z j,edll'eij SitI10IllY
zalsltioS1olwanJie
ikonc1ejpiC'jli
'eksr1JralwerityciZlnej
- tizn. głównym przedmitotem za'interreso1warnia j,est OjgÓllne'sIPoj.l'ZJenie'na wileś, a specyfika E:tnogr:.liiczna
będz1ie rac!zejZJalnilkać; (b) jatko allit,er!llia~ty:wa,
pI1OpO'lliOlWane
jest po,dporzą,dlko[Wanie
3z'erro.kieg,0 S'poj,rz,enia kitlku skoordYlI1Jowa.nj'IChdyscyplin ln:a'llkawj'IC:h,celem etno·
graf.icZJnego studiuim WIS'i,a zwłasZJcza .zasa'Cini'c.ZJejkwe5ti,i - jej .ZJmianie.
Czy typ ha,dań D€!prezentawanyc'h w ·omawianej
puiblirkaeji ZJdrewaluoiwał Się
i skazany jest, jakby to chclinło wieilu ."prog,rlcsywnych" Ibadaczy, na zaigładę? x;~·
sposób się z tym poig,O/dzić
.. "Metoda rel~ional:nej alho lokalnej monogra,fii do tej
pory 'fiLe,siTa,diła ,s:weg.o'uzla,sadn1enia .i !też we współClzesnym okresie poZr0statje jedną
'L
fonm pOlzna,n:ia naukowego
,i liiteI'<wk1elgo wyrarżarnia wyników
kompl'eksoweg)
dtUO'~rafj,cZJnp.g,oibadania, 'i to 'wb!f'ew Jieznylm trudinościom, które ze sobą przynoEi ... " (s. lr9).
Monografia
BrUlmO'vic jrest, wbrew rniektórym wyrażonYIm tu uwag'Jll:l krytycznym, .dowc>delm zarcyt'owanej konstai~aoji,a
za:raz'em przyczynkiem
do głębszego pG-'
znaniawspół'cze6~ny,(~h procesów sipołeczl1'o-kultur.owyc;h.
Sta nisLa va Bucho1.Vska
Aleksander
wego
Łuczak, Społeczeństwo
i państwo
w myśLi politycznej
Ludowa SpóŁdzielnia Wydaw.nicza, Wa.rszawa
II Rzeczypospolitej,
ruchu
Iudo-·
19'8;2, ss. 2,11
~godz,ić się po części wypada z autorem prezeui.owanej
pracy Aleksandre:"
LuczakJiem, że myrśl ludowa w ,dkJre9ie IT Rzeezypospcli'lej
cha:rakte,yzowClła s;~
znacznyimi niedoskonałościami
.str;uktury, ,fommy przyjętych
wzorów itd., tym niemniej jej pojawli'enie się J(ljuż woikJresrie za!borów) i stopnIOwe krzepnięcie śWIadczyly o doj'rzewlan'iJu chłopów ,i leh przywódców.
Myśl ruchu ludowego zawsze byL'
'I:!yś1ą bardzietj związaną z .konkrletnyun dzLałaniem, niż teorią; więcej w :llerj był I
pralgmatyki niż ode.rwa.nej od :rzeczywis'tości teorii, czy dalekos,iężnej w,izji. Poznci!Lie jej jest niezmi'erni'e wa1ż;n;e,g;dyż bez wiedzy o tym, co mówili i pisali dzialacze lrudowi na temat pods't:awowych 'Problemów społecznych, 'roli chłopów jako klaf y, problematyki
,państwa ,i jego struktur
nie będziemy w stanie zJ'{)Lumieć ba,rdz,
wielu is'tortnych ,posunięć ohŁopsklich o.rganizacji; nie tylko po.sunięć politycznych.
"lei kulturrallnyoh. E'tnog'mfowie, trzeba to przyznać, poza p e\vnylm i wyją'tk:lmi, d"
:riedawna ni'e do'oeniarli rolli ruchu ludowego w dok,ornujących sil: przerniana~h W:':
w okresie międzY'wojennym. Dziś .stanowis.ko ,Jakie nie możesrię j1u'żutrzyirnać. Wartd
,za!t~m siięg:nąć dio pra.c o drzli,ejarcih
TUCihulUldJow.ergo,do prac dhra,ralkilerYlzujących myś'
'teoretyczną tego iI1Uiohu,!by li 'oid t'elj ,,'(Irlonysprojrrz.,~ć:na wie.ś 'otk:resĆlwminionych; Zilk~adadąc oczywi,ślCrLe,że myśl liUldowa odzwierciedlała
s'tanowisko tej klasy i mlctL1
wpływ na ks.z'taHowanie s,ię s,połeczno-kulrturalnej
rzeczywi'stości wsi 1 wyznaczał:..
�Recenzje,
]J'rzeglqdy
wydawnictw
czasopism
365
:'l' ejalro w ,pewnym przy,n:ajm,niej stopnuu - ,jej przyszłość. Wydaje mi się, że
zdożenia taki,e można w pełni przyjąć.
Niestety, uprawianie
dzie'jów ruchu Iudoweg'o ,i dz~ejów Wispiemją'cej goO myś'ti
:eoretyczmej, jak są'dzę, ,mj,ało ~koniunkibura.lny w)'lmua,r i w rzeczywistości nieWiiele
:'z,eczy prawdziwy.dh i -obiekityw.ny'ch o tyc1h ,sprawaoh da s.ięz prac - doś'ć przecież
\\. przeszłośC'i dbhoie wyst~pując)'lc,h - wyczytać z pożytkiem dla przedstawiciel;
dyscy,pj'in zajmu.jąc)"Ch się najls.zerzej fOZJumianą his'torią wsii polsk!~ej. Praca A. Łuczaka jest tu bez wątpienia ;pewnym postępem na trudnej drodze <eJicrWI'OtU
od ni'ebeZJpiecznego sohem:a'tyzmu w 'ry:sowa,niu dz,iejów łudowego .llUic'hu,ohQĆ i ona ni·c
stanowi bu je5jzcze ,rew-oluoj-L IiIlteres:ując'o 'prz:eds:tawiając wachlarz s1ano.wis-k P().szcZl~ÓiI'nYIC~h
ugrupowań lu;ddwYClhw okresie III Rz,zc.z)'lpos,po1'i:tej,()Id kO!l's'erwa',yvll:'lyc,h do uJltJra'rady.ka-l,ny,ch,'Die poka.zuje autor }e!dmocześTI!tepciLaxYW0jlistanowLsk,
~ecz linów suger.u1je - 'jaJk Wliel'u ,pr.zed nim - :ż,e ruah ludowy \Vieloe ·i Ina potęgę
s'ę w latach trz)'Idziestych r,ady:kaIizowai. Sądzę raczej, 'że ,owa ,radykalizacja
bez wątpienia wią'żą'oa s'ię z rosnąC)'Im w siłę Stronrnic1wem Ludowym - pci!·egała
na k(mf.wntac<ji politycznej w ramach ,pog,lCldów ni'e odbiega,jącyoh od tych z lat
np. dwudzies'lyoh, w sytual(!j1imniejszej elastyc,znośoi rządu sa:nalcyjnego, W praktyce ant)'llu dow€lg.o. Radykalne poglądy w 'ilsD:>cr.e
,D1ugdy!ni'e zyskały 'uzna,nia w ma ..
;::ach lu,dowych; były one obce mentalnoś'ci wLejskieji
ni·e wi,dziano w Inich drogi
do zbudO'w<łlIl,ia.p~wdz:iwie -l!udowed !PoIIs,ki,której to WLZjęlll1Iiellira'Czej działacz,2
umiamkowani .niż L9krajrni(za,równo rozJmieszczeni na lew,iicy, jak i .na prawicy ruchu).
DZJiałac:zeJ:u.dow-im'leli skonk;retywwa!ną, wy'rastającą
z Ina'jllep.sxyd1 źródeł ruchu luid'oweg,o wizję demdkr<l!cj'i..P.o zama'ohu ma:jdw)'lm pIsał J. iBu't·ek (:skądill1ąd
\\. naj.zu,peln'iej ,oJ'ic.jalll1ie'wy·cho·dzącym pi:śmi'e "Wy.zwoknie"): "Chłoopi muszą zdac
so.1:;esprawę, ·ż,eJ'Ząidoibec.ny tnie j-e;>tr.ządem lu.dowym, a co ,g·or.sza, że z poczynm'1
'))inisteria-l'ne'i "brac.i ,s7llaohe'Ckiej" wyniilm, ,że nawet nie choe ona być :rządem demo'kra.t)'lc.znyim. Obecny rząd nie je!S't 'W ted ohwHi 'przed ,nikiim odpowiedzia:lny;
władz:a kontro!uljąca - obec,ny ,parlament - została przez rządsparaHżawa:na,
a au
wyboru nowego ,parlaimelntu rządtJeż idapu.ś'oić nie chce. Rządy ,faktyczmie pl'zed nik,im nieoqpowiedzUa:Lne, rządy ,c'himery, fantazji ,i ,ni.eSjpodzi,anek, uważamy za s,zk:adEwe dla pańlstwa i neszy ludowej i .dlatego Iprzeciw takiemu systemowi rządZieDlb
państwem ja:Jw st'ron:nictwo walczymy i waJoczyć'ffiusiIIl1Y".
Dzi'ałacze 'lu'dowi .z ILnsty;nkitem,prawdziwych polityków widz,ieili zasadniczą ITÓŻ"
nicę mi'ędzy pojęC'i'em pańsitwa 'i pojęciem .rządu .. Z W1it"lką mocą pis.ał M. Rataj:
" ... słyszehśmy tę tezę, ,która identylfi,lruje ,r.ząd z państwem. ,Zwa.Lczamy tę prz-eslankę z całą mocą i z ,całą śwUad-CIlnością.Z całą mocą i z ,całą świaldomaścią chcemy oderwać 'te -dwa pojęcia dd s.iebue, jako nie '~denty;cz.ne - powiązane, a.le n~e
!dentyt:zne. I uwu'żam, że działamy w int'eres'i'e państwa, rdbiąc to. Z Clh:wiJlą,kiedy kraj, kiedy masy zidentyifiiikJuljąrzą,d z państwem, z tą 'ehw.ilą państwo znajdzie
się w wi'elkim n'iebezJpiec.zeńs'twi'e, bo rząd to są J.udZiie,a ludzie sącl1ldtl.iwi i ,g,rzes,wi, są źli li /doibrzy, są gŁupi i mą:drzy, al'e państwo jC'st dObre, państw,o 'jes't Wii!CiCZne i państwo j,est mądr.e".
C2y2; w świietłe 'pioddbnyc'h wystąipiell z.a.rwcać mOŻJna myśH 'ludowej okIr.csu
r.1iędzywojenncgo,że
była ogral1'i.cwna i płytk,a,kton~unkltU:ral'na i .pl'a~matyczna ~
Sądzę, że była t>{)my;śl :bagata ii godna uwagi ,ni,e tylko dla okresów, w których .siC;
kS1.'t-ałi·()wała. A na.jwylbitniejsi ,prz.edsta'Wi~ciele .ru,ohu .l,udowego wY)powiadaE sit;
glę'boko na t.e-maty ba,rdz·o 'róiŻ:ne,choć przede V\lSzys't'kt~m
.na te, ,które miały wie1kue
z.nac7.enie dla wizji ,ludowej pr.zY:S'ZłOlści
.pańJstwa pcilski,ego. "UwatŻiaJmza rze.::z najważniejszą -- ,pisał Wineen'ty W'itos - by armia była tym czym musi być w pań-
�366
Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
czasopIsm
!>iwie. Aru11ia nie 'm-oibesłużyć ani żadnej osobie, ani bdnej koterii, ani żadnej pa'rti:.
Musi służyć państwu i n:arodowi",
Jdeo,lo'gia l,udowa wywodziła się z ide,obgii Jiboral:nej - choć ,liberalizm zna·:z.ył ,niegdyś, moim zdani,em., co:ś znacZiDie po:nad tzw. "realiZJm politycZJny", kióry
:nu s:ięostatni1o 'bezpo,ds,tawnie imputuje. ~godnie z autorem, zręoby owej ideo,l'ogll
:11oŻ!naspro,wa:'izić do poniiŻ.S.zycihstwierdzeń:
,,~deo,lo,g,ja ludowa miała wyrażać
lJragnienia, dążenia, potrzeby materialne
i ,duchowe w~ększ()oścj narociu, a przede
wszy,sltkim ,chłopów .. Powinno jej przyświecać
dążenie do wY'Yva!'Cze:n.ia
woLności
, rówlnOiŚ,ciczłOi\VlLeka,
walIka z ,przejawami zła i krzywdy w żYC'liU
.społcc:zmym; ideo';olgia ludowapowinl!1a
dop.rDwadz'ić ,do zdOlbyc.i.a władzy dla "ludu" - chłopów:
w przeds:ięwzięc·iach Jou telmu ZJmierzającycih, pr,zekonanie o dz'iałaniu w więi~sz,ośC!
,narodu .miało s,ta'nowić ,uzasadnienie !podjętych kroków; ZDobycie władzy dla ludu n:t,~
jest akcją zm.i'enzają.cą :do pokonanua inn)"Ch, aJ'e wypływa z ogólnych zasad sprawiedliwooci -dziejowej. tRoUtyka ludowa po'leg'a .na wyrównYlwaniu i usuwaniu
krzywd społeczmyc,h, a 'ITi'ena ich pawstrzy,mywaniu
lub zmt€lllli~m.i'U;st'l'on'Dii,ctwa
ludowe - real'izu'jąc idee ludowe - powinny zac,hować w,ierność hasłom i ZiłJsadom
polHycz.nym, które wysuwa lud. Ich po:s.tępowE.lnienie 'może doprowadzić do rozhieiŻnOiŚcim'iędzy ,gIosz01l1-ymi
'hasłami a po.d:ejm·owanymi czynamd; ideo].o.glialudowa ni-c·
mo·że poprzestawać na dOTy:w.czychdziałania,ch, ileal. .na stałYIm &1edzeni'u i rea,~owaniu :na ZJmiail1Yw życiu społeczmo-;pcll:itycZ<IlYlffi
kraju; idee liudow,e mus.zą s'ię opierać na zasaida,ch mo.ra1l!1QŚ:ci
oIbywarte1s:k>iej,mus'zą dQpr'owa'dzić do wyzwOil,eoU<:'
i odrodzenia -charaiktenu człowieka, by .s'tał się 0'J1 istotnie woLnym człowiekiem".
Istnieje przekonanie,
że roz;hczne pJThe chIopsk<ie i ugrupowa.nria lludowe w
okresie międzywojel1Jllym zajmowały siię głów.nie "walką party.jną", zamii:ast reaJi·
i:Ować hasła ideologii lu.dQwe'j. Uważam ten pogląd za .nie 'oldjpowiada'ją<:yprawdzie
OW's.zem, wiele !było doktrynerstwa
i demagogJi'L, sporo partykularyZlffilu w poc.zynaniae:h niejednego dz'iałacza - lu:dowca. J,ednakrż'e ogólny stosunek i praktykę 1l'Uchu ludowego w tych sprawacih Widzę jako zgodną z progcramem zamies,z'Cz,ony.m
w 1936 roku w,,~ielo.ny1lU SzJtanoorz;e". "O He nadmiar partii - c.zyitamy tam -powodujący r,olz\p,voszkowarniesił :>poł'ecz.nych jest zjawiskiem ujemnym, joe'>tzłem,
które ,należy ].ec.zyć - to prZJe.ciW'nym biegunem teg:o samego zła j,est ,dy,k,tatlUra
jednej partiii. Zlgulbną i s.z'koidJliwąi bezowo<:'ną j,est wailk.a z tymi part'iami tPolitycZiIJ.y.mi,które są wyrazem wielk'kh ideowych i społecZJnyah ;prądów. Zycie narodu 'ni,e da się zamknąć w ramach joednoej"i.deolOigii", ·choćby ona była nie frJZJes'em
~ błyskotką, za:kry:waljącą ideową pus'Łtkę,ale cZYimśprawdZJiwYlffii .isi.oltiniepięknym".
'Rulch l,udiO)wyn!ie ZJaJmienza·ł
SIMądOlPIiOlW<lldizJić
do pliz:ejęciirawladzypr,z'C'z "lud" "gół członków nalrQidu utrzymujących
się z pracy. Spodzi'ewano siG wzrostu z,naczenia ruchu ludowego .j zdoby6a władzy drogą pa,tlamentar.ną. Jak pi,s,ze - czyżby
z .przekąsem A. Łuczak "abS'olut~owa:no <drOlgęparlarmentar.ną".
Sądwl!1J po'.'I'szec:hni'e, że jest t,o dr·oga jedynile słuszna; że lud zdobędzile władzę. "dzięki swaim
wartoociom mo-rall!1ym id.zięki swej .sii!leQ,d:dZ'iaływa:l1Ii,a".
Skądinąd partie ahlopskie
nieJeden raz prredk-ła!dały i'nter-es nwradowy a nawet państwowy .nad swój interes
k1asowy, wc.hodząc w soj-usze polityczne z lewi.cą i z prawką.
Cieka wa książka A. Łuczaka ma ki'lka braków. Wydaje mi się ,np., że dJa kogQś,
kto nie po.s:iada gruntownej z;!1a'jomośC'idzjiejÓ'Wpuchu ludowego, będzie zagad.ką do
momentu pogłębi-enia 'ini'onma'Cji (ale gdzie'?), jakie były rzeczywist.e wpływy poszczególny.ch paTtii ohł'OJPskich w spoJeczeństwie polsk'im, jakie były na.kła,dy pism
ludowy,ch, czy gł'oszone programy docierały i w ja1kiim.sl·opn'j,una wieś ,po<ls'ką,z jaki!m oddźwiękiem spotykały się w p::;iszcrególny~h kate.goriach ludno6c.j wsi itd. Informacje na te tematy, choćby najbardziej s.królowe, bardzo ułatwiałyby przyjmo-
�Recenzje,
przegLądy
wyd:lwnictw
367
i czasopism
·.vanie i ocenę taki,ch c.zy innych ~ądow IPrzytac.za,nyoh w pracy. Bo jeśli T. ReK
,):."11 w "M!odej Myś.1i Ludowej", że "dwory są ŹJródł<emwszelkiioh ,prą,dów r,eakcyj;,ych, w,;zys't:kich 1'as,zy2Jmów, dyktatur,
ce.zHry.ZJmów",to chciaŁbym WJiedzieć, czy
;Jo;g.lądta'k,i dO~lie'rał do tysią'ca czy do s'ebek ty,slięcy czytelni'ków iezy w ists>C.iewy,-dża! poglądy jakiej,ś partii, ·czy tylko jednego działacza.
Mim.o pewnyc.h zasir,zeżell wolbec powy.ższej pra,cy, .zw!as.zc.za brakujoe mi w niej
r,a.kre.ś·[enoiaszers'zeg,o tła, na którym prez.et11Jto'WJa~by
dopiero 'a,u'bor sądy i wypowi'edzi d.zial'aczy ludowyc.h, zwlasz.cza mni,ej zna'nyc,h, czy,l1!;ąc je Ibardziej zr·ozumiałymi, uważam ją z:l niez.miennie p[jżyteczną i c:eka'wą, g,O'dną polecenia.
Rijsz:nd
j
Wspomnieniu
o Jędrzeju
Ciernia ku, Wylbóri
Leo:ni,lda Wyszomi-rska, Warszawa 119,8e, SiS,309, il.
opracowanie
Kantor
Zof,i01 Mazurowa
Jerzy Z3o'wieyski w pr.zeldmowie do wydanego V'/119'5,6roku wybO'r,u prac Jędrzeja Cierniaka pl. Zaborowska
nuta napisał: "Oi-efllllia'kbył twórcą teatI'u ludowego., Twórcą ,prawdziwY'fn, to z:na!czy, że odr,zuClH'Wszystko, co w tej dziedzinie
zastał i urzec.zywiistnił własną wizję, włalsne ,ma,rz.Emia Ot tym, jaki pow,i,nien być
teatr ludowy, noowOC'7!eISiIly,
7Jgodny ,z dążeni:ami w!>półczesillej wsi,.,
Bo to z jego
myśli, z jego buntu prZJOOiwt'a!J]doo}ei z j.e!?iowiZlj'i zrodził s·ięteatr
nowy, twor.2Jo:1Y z pieŚoIJii,obrzędów, z całej s'kalI'ibn!cy Jwolw-rallneg-ooby Cza.jIU
, ,przeka.zyw-aJI1eg,onR
·.vsi .z polrol,eni-a w po'kolenie. Mnożą się dZli;S1ajw PoLsoe Ludowej zespoły :regiiorJJaJIne:ślą&kie,
iPodhala.ńskie i in:ne,k'tóre
lświadomie Lub nieświ'adomi'e nawiązywać
mus.zą do ,ide.i Cierollii:aka:,I to j,est jego "za gir,olbem ZJwycięstwo", wi,erki,e i piękne,.
tym piękniej.s.:ue, ,że niejako a'nonumow'e, bezosooiste, 'bez iblla"lm imienia,kstórego
jedna,k zapomnieć nie wolino" .
.!lmienia Cienniailm zapomnieć nie wolno. Zapomnieć po pr·ostusię
miie da. :Ten
chłQPs:ki syn całym swo'imżyóem
wyikazal, jaka ;powinna by<':,jak !powinna działato
inte.Jo1gencjachł.opskielgo J)oahodz'enia. W czasie, gdy mnożyły się posltawy polegające na "zapominaniu"
przez wykształcone
p.dkolenie wywodzqce się .ze wsi wiiej-·
skich t-rady.cji, gaI1dzell'li-unliomi,om'zu-canuu ich na rzecz bez.kryty,cZlni'e nieraz przyj-o
:nO'Warrej "kulltury miejskiej",
Oi'eirn!ak I)r<Jg)r,a,mow·(}
odw.ołał s'ię w swojtej pracy
cJświaltowo-k'u:ltUJra.lnejdo war'loŚlci ludO'Wycih, uczymJił z nioh siłę, jądr-o nowej i'deo-iogii wy'erna:n!cYlpowaneg'o,świ-a,dome'goOswoli~h oelów chlopstwa.,
Nie sip-osó!b w kn)tkim omówieniu
prz.ed~t'alwić zaw.artości tOImU wspomnień
,J tej niezwy,kl-ej posbci. Z kiJikud.ziesli'ęciu sz'kiców, krótszy'ch i dłuższych, anali:ycz•.:1ych, czy .po prastu ws.pom.niellli-QwY<:lh,
wyła.nlia się Jędrzej Ciemiak jako pas'Łać
~iezwy;kła, -inodywidua1l11.o·ść
co się z.owi·e. .Dz·ś jeswcze, ,po czt€'rdzies'bu lata.ch od
śmierci C'ierniaka, we WSlPomnlieniaich o nim, piswnych prz'ez ~udz'i ,r,oz.m.ai-tejpml'esji, zainteresowań
i pochodzenia społecz:nego, diwięc.zy ta 1'a.s,cYlllacja,jak,a wią3ała się z jego oS'OIbą.Oierniak imponował ws.zys'tk,jm pracow.itością
i zapał'em.
energią, raz;l,egłOościąwiedzy i ,fa:nta'2Jją,wr,esz.cie - co dz'uś nie J1,ależy jak się zdaj,e
do cech c,hętnie pO,dnoszonych - skir'omnością li.a'udzJką dobr-o:eią.
Z widu wypowie.dz:i i w.slPomnień a Jędrzeju
Oiernialku zwraca uwagę niezwykle oS'obiJStya jednO'cz-eŚl'1begłęiboko analil\;yczny szkic Kaz'bmiery ZalWJis
to wic z-
�:368
Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
i czasopism
-Adamskiej,
ukazujący nie tylkopo.stać
działa:cza ,i artysty, ale i jego nieu5lann~zW'iązek z ro'dzinną w.s'ią, ZafbClHyw.em.·Ze związku tego, jak dowodzi K. Zawi.;-to'w icz-AdaJmska, cz'eflPał sHy do sWoO,ejwa:lki. :Był zatem w tej lin1ter;pretacji Oler,niak
.Antcuszem, warstwa zaś c;hlOlPslkaprzyszłość swoją ks.zlal'bowala prZJcz siłę przywiązani;} do tradyoji., do waTtości iudow,ej kultury.
Zwra,ca uw.a,g'ę napi.salny jes,ZJc'ZJe
w 19~9 roku sZlk:ic:Stanisława Pi:gOiniatmktlują'cy o roli teatrallrlej
dZliaiła,llnoiśaiJędrzeja
Oiernialka OITaztemu samemu tenna:'towi poświ·ęccme Tozwa'żatniaJ'ędrzeda
Zawieysikiego. Piszą o Cierniaku zarów!n()
teoretycy Id'tera!1Jury:Koma,d Górs,ki i Zofia Szmydbowa, ja,k i jego w,Slpółpracow.niiCY,idziałacze wiejscy i kUJlturaJni. Jedni .star.ają sięokreśJ.ić ,rangę dokonań C.iernia:ka w .kateg,o.ri.aoahjak n.aOS'2leI1szych,
inni po ,prostu piszą () S;pobka.nia z nim i o Clma.tl1ującej .z niego siły. Obok rOZJwai:a,ń a Człowieku i Art)'lki.e, mamy l'Ozważani'.1
o nim sam)'lm, o .sikromnym, ż,jllczJLiwy;m
c.złow.ieku, który poświęcił życie~dei I joedne.
.i drugie skla'dają .s.ię na obraz całości. Naj'bardzi,ej jednak wz.rus.za'ją te ws;pomni,e.nia, któne ukaoZJutiąpostawę Oier.niiaika w osta'tnim okr'esie życia, podJczas okupacji.
'W
wię7Jieniu ,h~tllewwiśkim. ;W niah widać, jak w,i,elka o.s.obowoŚć wielolkr0tnieje,
:umsta j.eszcz'e w ogniu p.rÓlby.
Ki>iążka paw.stała z uni'cja;ty'wy grana przy,j,aciół i wS'pó~praeowników J ędrzej,1
Cierniak,a w ,róimych dZli'edz;iJnachjeg,o długoletniej pra-c.y artystycznej
i oświato·wej. J,est hołdem złożonym pamięc'i t'ej wybHmej postact, hołdem, który dowodzi.
jak wiJeLk,iei trwałe było j~,o dzieło.
Księgi pamią't1rowe, księgi wspomnień są ni,e'ki€ldy rozpaczliwą próbą wc:howa.tl1,iaułam:ków wiiedzy o ludziach, którzy od-esz;li. Oluidziach, 'kitóry(lh dzieła być moil;
je.sz<cZletrwają, lecz pami'ęć a ni<ah s-amych zanika. W wypadku JędTz,eja Cierniak ••
Sitała się TZec:z zdumiewa.jąca. '&pora lat minęło od jego śmielrci, lecz w Zaborowie
·czas ten zdaJe s,ię nie odgrywać Ż3dnej wli. W tej niewi.elki'ej wsi w były;m powie.cie bnres;J{jim,niedallek,o T,ar.nowa, iJstniejoeaut€ll1.tycZJnY
kui't Jędr.zeja Oiewliaka, kuN;.
.który zr.oclz,ił s'ię bez żadnych naci"ków. trwa bez .sztucznego POdiSYCMlJia.
zadZJiwia
każ-deg,o, kito do tej wsi ,na :dŁUlżejczy król:ej za'wi'ta.ł. Uroczy:sbośc'i z okazji czte.rdzi,estej 1"oczni<cyśmiJerci Ci!er.nia'ka były ma,ni£e.stalc:ją nie tyllko pamięc'i o ni!m, ale
Itakże dowodem żyw:otnośc:i jeg'0 liJdei.I dhy(ba i:s't-otni'esprawdzą się słowa iŚ;piewanej
jesZC<Zleza życia Ciel1nia1ka niby to żartobYiw.ej piJosen:ki: "J ędrzej.owa nuta nigdy
lnie .m~inie, ,hej,all1i na wi.ensycku, ani na doli ni,e""
·WYlso.k:oooenia:jąc tom wspomnień -o Jędr-zeju Cierni.aku, chciałbym upomni,eć
.się o pełni~jiSzy wYlbór jeg,o iPu'bEcy:>tYlkJi,
lliub choć'by o wz,nowi'e'nie wydanej przed
la'ty Zaborowskiej
nuty. By wlSlpÓ'łc'Ziesne
pokolenie dZiiałaczy wiejskich ni'e musi.ał,l
wi:eTZYć:na sł,owo., że Jęd,rzej Cliern;iak desit j-edną z naj,świetni'ejszych postac-i w dziejach ,lruJ;tul'awn€!~oI"uclhu wsi pols'lciej" a jego ws-!caz;ania i rady go:dine najwy.ższej
,uwagi i wp:r,owadZJaJIl·i.a
w żY'cie.
Ryszard
Franciszek Midura, Sierpecki ośrodek
ficzny w S'ienpcu, Siervc. 119lU, s·s. 60, ił.
rzeźby
ludowej;
Kantor
iMlUz;eum Park Et-nOlgIa-
Male muzeUlffi w Sieru>c.u wydało pra'cę, której mogłoby pad wieloma wz'ględ.ami poz:azdroś<:~ć!szereg dUJŻYCih
muZJeÓw etnOlgrad\i0znY'ch.Pram F. Mi,dury w sposób
.syn;tetycZJnY i <usystematyzowany omawia siJer'pec,kiiQlŚir,adekw~półczesnej rzeźby lu-dowej, będącej fenOlmel1iempodobnym do ośrodka w Paszyni,e.
�Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
369
czasopism
Autor podzielił pracę na 'Cztery zasa.dnic7£ częśai. W pi'erwszej za;poZiooj;ecZYite\nika .z ·historią miasta i regiom'u oraz z hi:storią daWlli!j twórczośCli ludowej w tym
reg.ion.ie, stwierdrojąc,
że mo2'.ina mówić .0 pewneg.o rodzaju związk:aah między tą
dawną twórczośc.ią, a rz,eżbia·rs.twem wL';·pół0zesnym, mimo że brak między 11JimE
beZipośredniej aiągłości.
W drugim l'ozdzia,le zatytulowanym
Główne
etapy rozwoju
F. Mi,dura wyrÓŻJl1ia
'trzy okJr:esy. Pierwszy, Obejmujący lata 1~5'7- 11959, ohara·kteryz.uje się powstail1;i,em
tego fenomenu. o.k·res ,drugi, to Lata ,1,9'60 - :I<968.. ·W·tedy to twórC'ZOiść.si€lI1Pec:ld.cilrzeźbiarzy zosltał<1w1prezen1oowalna szerszemu widz,dWli na wystawie w iP,Q'W'iatowymDomu Kultury w SlieI1pcu. ,W okresie tym s,ierpec.cy r:z,eŹJbiaa-z,ezddbywają solbi.e c·oraz
szersze uznalrJIie. Wystawia'ją swe pra'ce w Płocku i Walr~zawi'e. Vv brredm oikJr,es'ie.
obejmującym lalia W69 - :li978, si,el1pecki oŚ'r,odek zaczyna być jlUż znany nie ty,lko na
Mazowszu, a,l'e w całym .kraju, a także pow jego granicami. W tym c.zas'ie za'czyna
s'ię też ,rozwijać dzi.ała'\;nOlŚćk.U!1turaJna w Sii,erpcu li powstaj:e Muzeum E.tno;grafie'we.
W rozdzi;a,le trzecim F. Midura charakterylz;uj,e poszc.Zielgólnych If.zeźbli:a,rzy,omawiając nie tyJk'o ich żY'ciorysy, ale ,t'a:k,że stalra się cha.rakteryz.orwać liahtwórczOiŚć.
Czwarty rozdz'ial umawia Zinaczenie ośrodka dla ,polskiej rz,eźiby luidow,ejl Au'tor
wymiel1lia ,tu Im. in. zusitos()walll'i'enO'Wyc;hs'chematów i:konog;ra,£ieznych i pdbudzan~;;
uzdollnlioonyoeh
.osób dO' zajęcia się r.z'eŹJbąludową.
oN.Lewąlbp\wwymwa;larem tej .pracy j,est jej syntetyc.zny charoJkter, p.rzySitępnoś<:·
na;rra'cji autora oraJZ duża j'101ŚćfotogJr'afii <fZie.ź:b,
w :tym wiele bar\winydh. Praaa posiada także s'tTeszczenia w j'ęzyku angielskim, francuis,k'im i ni·emieokJiJm.
Mariusz
Baumann
Tadeusz Chrzanowski, Ksawery Piwo ck i, Drewno w pols1ciej architekturze
i rzeźludowej,
Wraclaw-W:arszawa~K'rakórw-Gdańsk-Łódź,
"Ossoliineum"
J~IH,
ss. 58, ił. 1il'2.
bi.e
KoJ.ejna pra,ca .rrn~ty,tutu Sztuki PAN pOswlęcona sztuce ludow,ej w Polsce poru.sza wylwr.zystanie drew,fi<\ jako tworzYwa w archii'te!kiturze i .roZJeŹ!bi'e
fiJgu.r.al1nejludu
pol.skiego.Jest
to fra'gment W1iękJsllejcałości międzYlnar·odowe.gO' .wyoown:iJc:twa po5wil;eonego ku.!tJutr,z;enarrodów słoWliańslkicil, po'WIS,tal'eg,O'z.ifnircj,atywy UNESCO. Praca
T. Ohrza.nowskj'ego ,i K. P1iwooki€lgo jest ozęśClią dUiżejmono~rad'i.i pol'Uszającej tę
pr.oblematy'kę u Słowian.
CPraca nie.niejsza składa g;ięz dwóch części: ,pierwsz.ej, a,Uitors'twa T. Chrzanows.kiego o drewnLe w a.rcruiiteik.'1;'lIJrze
i budowni~bw'i'e, araz .dnugiej, pióra K. Pi;wocki,ego, o dr'eWllllieow Ludowej r.z'eŹJbieii,gumbnej. Ma ona ra.czej chara'k'tetr wyda·wmdtwa
albumowegO'opatr~o.ne'g,o
OIbsz;eroniejszyrrnwtst,~Pe~ wprowadzającym
w problematykę .
.W ·części napisanej przez T. Chrzanowski'e.g,o ,mażemy zapozinać się pokrótce
.z zasadn<hc,zYlmitypami kO'nstt'ukQji w bu.downi'c'twi,e ludowym Qlraz jego :zodobniotwa
tak w ,za'kresie ma,\ow,allJia jak ,i T.Zieźlbi'~~-a.Nlie ma 'ten telks't aspiralCjli odikJryW1C.zy.oh
.ezy s:t-r-icte,paznawiczY'Cih.Jest to raczej .!rrótka usystematyzowana
synteza dotychcza.sowej wiedzy zjedinoczesnym .zasY1WI1ailizow<l'n iel1n
stanu ba·dań.
~e.kst ni,eżyjąCE'~O już K. PiwO'c!ki€lgo, marjący formę esejou, ukazuje roz.wói
1
:!!-1 Lud. l. LXVII
�370
Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
i czasopism
skiej rzeŹJby figura,1'11le,jod wars zta't owej rzeźby oficjalnej do ,tradycyjnej j wspólczesnejrzeźby
ludowej. P.orusza teź sprawy związaine 7. ornamenLlcją towCllrzyszącą
r'zeŹibie, jej f'liln~cjo'ITalnemu ulokowaniu oraz przeprowadza krótką charakterystykĘ
typów forrnalny1Clh.
Każda z tych częśai zakol'lczona jest wyborem literatury przedmiotu onz - co
ba,Ddzo cenne dla badaczy sztukii ludowej - kalta'logiem l.'lby'lków wymi"nionyct
w tek,ście.
Osobną część pracy s!cln'owi zespół pcmad 100 ilustracji, których duża część nawiązuje do obydwóch !ek1stów. Część iIlustrcl'Cyjna poprzediz(ma je.st sk>wnikiem biograficznym artystów rzeźbiarzy, cieśli, clf'c1hitektów i malarzy zawierają~ym 3·2 nazwiska.
Reasumując,
praca stanowi dobry Ima'loriał źródłowy dla \);;daczy OTaz może
być z powodzeniem wyk01fzystywana przez studentów ctnog.r'lfii.
},[ariusz
Baumann
Krzysztof Braun, Materiały
do bib!iograjii
lw!tury
regionu łowickiego,
Łowic?
1980, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych - Stacja Naukowa w Łowi.cZJu,ss. n.
Omawiana praca K. Brauna jest kontynua,cją podohnych wcześniejszych zeslaw,ień hiiblio.g.ra.fi'cz:nyc:h.Szko,da tylko, że autor na wstępie nie WYJaśnił, co rozUll1liclł
pod pojęciem "Iregi'onu łowk]Qiego". Dopi'efo z treki
czytelnik uświadamia sobie.
że chodzi tu o teren dawnego Ks1ięs!wa ŁC'wi'c'.k1ieg0,to jest cz~ści gmin dawnyc'J
powiatów łowickiego i .sbennieW1kkiego zamieszka1ny'Oh przez grupę etniczną Księżaków. Swego rodza:ju wtrętem są natomiast p(Jz~cje dotyczące Bolim()wa i akolicy.
chociaż milejsco1wość la należała do pow. ław,jc'kiego.
Materiały
obejmu<ją iW zasadzie druki, choć ,trafiają się niclicz.ne wyhltki w p>
:;taei prac rna:g'is!ersk,l,ch pozostających
w maszyn()lpis,ie. Aulor uwzględnił ogółem
3313 pozy:cj,e bihliolgrafic.zne, z których '.1'10 (33'%) ukazało się w lataCihl&92 - 1,9;)9
i 2,23 (67U/o) w okresie 19'45- i1:917'9.
Nie wycZierpuje to calej produkcji, jak sLlszni·~
sa!m aul!or zalzlIllaiclzył.
J~gio zameir:ZJElD'iiem
by~o w~kalzać na isliniejące ludk,i w opracowaniaich pos,z,czególnych tematów. Szkoda. tylko, że przyjął w :-wojej pracy układ
alfabelyczny
według na,zwis'k autorów zarn ias't przedmi,oioweg.o Ten dwgi byłby
dogodniejszy dla czytelnika.
W Materiałach
autm wy,zyskał wczieśniejsze clpracowania tibliografkzne.
\Ve
wstępie na,j'eży jednak POiprawić po'dane pozycje 65 na 6G, 86 na 89, 1'21 na 125 i 166
na In.
Nie można teź pOiwiedzieć, aby autor sy.stema'tycznie grom,ldził materiał bibliogra,f.iczny. Jeżeli uznał za celowe, że nal'eży dać miejsce hleraturzc dotyczącej mi~lsia Ła,wikiza, to dla!czego oglra!!1'iczyłlsię do wydawniclw llajs'l,HS,zych (poz. 97, 295).
a pc:mLnął w ini,cihR. Oc,zy:kowskiego Przechadzkę po Łowiczu (Lowi2Z 1 92'1,II wyd.).
Na1leżało w ,pierwiS\zym rzędzie wymi,enićdziełahislmyków,
a nic amalmów. Mam
tu na rnyś,j,i M, Mału:s:zyilskie!go Lowicz w wiekach średnich (LCiWICZ
19,34) i J. W,eg·
nera Łowicz w latach "Potopu" (Lo'wiez 119'47).
W,śród opracowań dotyczących wsi traktowanych
kornpleksow() zabrakło: J. Króla Jackowice.
Szkic monograficzny
~W-wa 1~56), St. ł'lisa Króih:i zarys dziejów wsi
1
�Recenzje.
wydawnictw
371
i czasopism
M. Małuszyń.skiego
Z dZiejów
WBZ
Zielkowice
("Życie Gro26 - 28), a także miej s,c·owo.ści uwzględnionych
w Sl,ownil-:n
Geograficznym
Królestwa
Polskiego
i innych
krajów
słowiairs!"ich.
Z litera:tury pdmiętnikars:kiej
nie znajdu}emy takich publikacji, jak: T. Kur{:zaka Jak dal·eko pamięć sięga. Wspomnienia
z wybór art.ykułów
(W-Wil 1958) oraz
T. Kazimierowicza
Moja droga życia. Wspomnienia
(W-wa 1970). Obaj autorzy pochod.zih ze wsi ks·ię,żac:kieh.
W Materia/ach
ma.jdujemy
pel'ną liter<\tu-rę doty.c,zącqA-n.ieli
ChmieliI'lsk~ej,
twór'czyni Muzeum Etnogirafi-ezn:ego Pol. T-wa .Krajoznawczego
w Łowiczu. Brak
natomiast jakicjko'[wiek
pozycji biog.rafi:cznej mówią,cej o życi,u i dmo<bku Romualda Oczy;kow:;kil'gO, prekunonl
badań e'tno.graficzmych na omawianym
tea"'enie. Tymczasem życiorys jego zna.leźć mo'żnd w 'opracowani,u córki w ks-iążcc Przechadzka
po Łowiczu
(wyd. II), bio.gnumy w Polskim
słowniku
biograficznym
(to';-n XXIII)
Bocheń
(Olsztyn
przeglądy
madzkie",
t
Słowniku
1935.
1964),
nr nr
pracowników
ksiqżki
polskiej.
Ws'ka.zującna
cizi,ela ji.tera'ck'ic jako źródło do pC;Z"l1.ilntia
kultury ludowej, ba·rdziej słusz.ne wydaje się powoływać całość, nie wyjątki z nkh. Tak właśnie postąpiono z Chłopami WI. SL Reymonta (poz. 233 i ~34) i to drukowanymi
w <:7.-a!So,piśmie.
~a uwzględnienie
za.slugiwało raczej ozdobne wydani,e tej powieści z lat trzydziestych z barwnyml ilustra'cjami A. Kędz,lers;kiego, stanowiącymi
źródło ikonograficzne.
!\. jeżeLt już ,ws;xnTI·r.Ii,ałem'o tematy.ce towl~oki·ej 'w pla",.lyce ·pr.zyci:atinEj etnograf.owi,
to t~zeba .za,;maczyć, że cenne, ·i jedyne wł-a.śoiwie. informacje
po,dał Zygmunt Pągowski w .airtyku.le Łowicz i Łowickie
w sztuce ("P.oLska Na,:'odowa", '1'937 n.r 18) Ole
odnotowanYl!11 prZl'Z K. Brauna.
Zamykając uwa,gii o moiŻliwoś-c.ia,ch kryjących
się dla etn.Qgrafa w dziebc-h literac'ki·Clh trzeba dodać. że szukać ~ch me-żna w powieści J.. Weys>s'enhoJa Gromada,
:vIieczysława Fijałkowskiego
i K. Ryback-ieg·o - Księżanka
Zocha.
K. Braun odnotował
także ut.wory muzyczne
związane
z kulturą
Księiaków
.(poz. 130, 207). Wykaz ic:h maina wZ!}(J!gacić o U'tWOTYM.a:k;Lakiewic7..a,Lahuńskieg·o.
Literaturę a dawny-ch muzeach i o obecnym w Łow,i-czu należy uzmpełnić artykułem
.J. Wag,nera Muzeum w Łowiczu
("Muzealnictwo",
1961, nr 10). Kryptonimy
O.R
(po,z. 202) i R.O. (pr.z. 232) kryją R. Oczyko\Vskiego, co ,należało roz:"zy.frować.
Po,żądana byłaby większa starannnść
w redagowaniu
zapisów. Tak np. w poz.
65 b.rak jes't informacji, że nie mamy do czynienia z pra,cą A. C.hmi'elil1s,kiej w jęz.
nie:-nieckim, lecz jej przekładem
d"konanym
przez E. Fi:edlera. Pod poz .. 59 tejże
autorki nie wspu';nniano o jej recenzji, choć iiguruje
ona w bihliOlgrafi<i w książce
:.vI. Chmielil1skiej
(poz. 6li). Poprawna
pisownia ,pierwszego
członu nazwuska pod
poz. 17 i 18 n,ie "Blum", ale "Bluhrn-Kwia.ik,owski".
Nic ma uz,'.sadnie'llIia w omawianej bibliografi,i zapis o widokach Lowi'cza J. KOl1opackiego (poz. HiD). Ma on
waczeni·e tyl.ko dla historyków szVuki.
Mim'Q drobnych za,trzeień
pracę K. Brauna uzmac trzelba z.a ważną P0i1.ycję
; 'to ni,e tyle .,dla s'p().]eczeństwa lo.wick1i'ego", jak sam ją widzi, ale i dla przyszłych
badaczy.
Tadeusz
24·
Gumiii.ski
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8007f69201baf9ecc569c7f881d087ec.pdf
d28cdfa246ff3979c1a341ad3a580732
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1149
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1971
Subject
The topic of the resource
ruchy społeczno- religijne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1058
Title
A name given to the resource
Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych trzeciego świata / LUD 1971 t. 55
Description
An account of the resource
LUD 1971 t.55, s.83-114
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Posern-Zieliński, Aleksander
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 55, 1971
ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI
ANTROPOLOGICZNA INTERPRETACJA RUCHOW SPOŁECZNORELIGIJNYCH TRZECIEGO Sw lATA. OCENY I PROPOZYCJE
W ślad za odkrywcami i zdobywcami doby Wielkich Odkryć Geograficznych posuwali się naukowcy, których humanistyczna refleksja nad
egzotycznymi cywilizacjami w poważnym stopniu zrodziła nowożytne
zainteresowania ludoznawcze. Niewątpliwie więc rozwój etnografii spleciony został w dużej mierze z kolonialnymi losami krajów określanych
dziś mianem Trzeciego Swiata 1. Lata późniejszych, wysokozorganizowanych już badań zasadniczo nie wpłynęły na zmianę charakteru tych związków, a współczesna sytuacja w światowej etnografii (antropologii) zdaje
się tendencję tę podtrzymywać.
Nie oznacza to jednak, by na każdY?1 etapie rozwoju dyscypliny
o człowieku i jego kulturze więzi te określała podobna specyfika. Niemałe
przecież znaczenie posiadało niekorzystne zjawisko zbytniego izolacjonizmu i ekskluzywizmu poszczególnych kręgów zainteresowań, które znacznie pogłębiło przedmiotową polaryzację etnografii. W rezultacie tego
stanu rzeczy powstały dwie - prawie dotąd niezależne specjalizacje:
nurt badań sensu stricto ludoznawczych, tj. ograniczony do dociekań nad
"tradycyjnym" obliczem wiejskich kultur Europy, oraz drugi - skoncentrowany na studiach nad społecznościami określanymi umownie jako
"prymitywne", "pierwotne", czy "zapóźnione w rozwoju". Każda z tych
specjalizacji z osobna wnosiła swój wkład zarówno w badania empiryczne
jak i studia teoretyczne; każda także na swój sposób i w zależności od
własnych potrzeb doskonaliła metodykę zbierania i weryfikacji faktów.
Bezsprzecznie jednak stwierdzić można, iż podstawowy zrąb metodoI Niniejszy
artykuł stanowi znacznie rozszerzoną i zmienioną wersję referatu
"Rola i znaczenie etnografii w badaniach przemian religijno-społecznych
w krajach
Trzeciego Świata", który zaprezentowany
został w r. 1969 na Sesji Naukowej zorganizowanej w związku z XLIV Walnym Zgromadzeniem PTL w Toruniu.
�84
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
logicznych orientacji oraz kierunków ukształtował się i wyrósł na gruncie
badań etnografii powszechnej, głównie w oparciu o "egzotyczny" materiał zebrany w odległych rejonach Azji, Oceanii, Afryki i obu Ameryk.
Dowodów potwierdzających tę tezę dostarczają zarówno liczne prace
XIX-wiecznych klasyków - L. H. Morgana, E. B. Tylora, J. J. Bachofena,
jak i luminarzy myśli etnograficznej doby współczesnej - np. C. LeviStraussa, M. Mead czy L. A. White'a.
Ta niesprzyjająca wewnętrznej zwartości sytuacja ulega aktualnie radykalnym zmianom. Zakresy poszczególnych specjalizacji coraz bardziej
się zacierają; wystarczy wspomnieć choćby o metamorfozie szeregu grup
plemiennych w społeczności chłopskie. Równocześnie metody cmalizy materiału empirycznego, ujmowane dla obu tych nurtów w kategoriach
komplementarności, poddawane są procesom względnej unifikacji. Także
katalogi kluczowych problemów badawczych, formułowanych w oparciu
o obserwację tempa i kierunku współczesnych przemian, zaczynają wykazywać duży stopień podobieństwa, i to niezależnie od terytorialnej czy
też "kulturowej" lokalizacji analizowanej społeczności.
I. AKULTURACJA
I ETNOHI8TORIA
Mimo tych obiektywnych zbieżności problematyka etnograficzna i nie tylko etnograficzna - społeczeństw Trzeciego Świata zachowała nadal swą specyfikę. Wynika ona przede wszystkim z długoletnich tradycji
odrębnie ukierunkowanych badań, z odmienności kulturowego i historycznego rozwoju tych obszarów, oraz z faktu, że dzisiejsza rzeczywistoŚC:'
kulturowa tego rejonu wyłoniła się z amalgamatu najróżnorodniejszych
endo- i egzogennych elementów, których pochodzenia nie sposób dziś precyzyjnie ustalić. Specyfikę tę kształtuje wreszcie tragiczne miejsce, jakie
w aktualnej strukturze ekonomiczno-społecznej przypadło Trzeciemu
Światu, który z konieczności zajął wymuszoną pozycję "neokolonialnego
pariasa" czy "zewnętrznego proletariatu" 2, stając się regionem słabo rozwiniętym gospodarczo.
Przezwyciężenie pozornej antynomii - jaka określać miała relację między "klasycznym" przedmiotem badań etnograficznych - tzw. kulturą
tradycyjną a zajmującą jej miejsce zmienną i dynamiczną codziennością
, Na temat koncepcji "zewnętrznego proletariatu"
(das externe Proletariat) por.
np. W. Miihlmann, Rassen. Erhnien. Kulturen.
Moderne
Ethnologie,
Neuwied Berlin 1964, s. 361-367.
O specyfice problematyki
nauk społecznych badających
sytuację społeczno-kulturową
i ekonomiczną Trzeciego Świata - por. cykl artykulów z przełomu 1969/1970 na łamach "Współczesnosci" zatytułowany Na manowcach
europocentryzmu.
Por. w szczególności artykuł podsumowujący W. Giełżyński, Przeciw symplifikacjom,
"Współczesność", 15: 1970, nr 2(::l07).
�Antropologiczna
intcrp"etacja
ruchów społeczno-religijnych
85
doby współczesnej, posiadało i nadal posiada podobny charakter zarówno
na gruncie europejskich rozważań nad kulturą chłopską, jak i w studiach
związanych z zakresem badań etnografii powszechnej 3. Przewartościowanie dotychczasowych pojęć oraz likwidacja utartych schematów dokonała się jednak znacznie wcześniej w nurcie "egzotycznym", aniżeli
w "europejskim" i związana była z rosnącym wpływem i dorobkiem
anglosaskiego funkcjonalizmu.
Mimo to jednak jeszcze do niedawna spora ilość prac etnograficznych
posiadała charakter statyczny, gdyż taką wydawała się "tradycyjna",
zatomizowana, tj. rozłożona na elementarne części składowe, pozornie
niemal nie zmienna kultura wielu społeczeństw. Nie dostrzegano przeobrażeń jakie niosło ze sobą wielkie zderzenie się kultur i kolonializm europejski, a jeśli nawet brano ten fakt pod uwagę, to rozpatrywano go wyjątkowo jednostronnie. Niejednokrotnie tzw. "westernizację" i "modernizację"
Trzeciego Świata traktowano na płaszczyźnie kulturowej jako ekspansję
wyższej cywilizacji industrialnej, usuwającej bezpowrotnie w cień tradycje i dorobek minionych pokoleń ludności autochtonicznej. Postawa taka daleka była od relatywistycznego spojrzenia i trąciła niestety skrajnym etnocentryzmem (europocentryzmem). W konsekwencji z pola obserwacji wymykało się wiele istotnych zjawisk i procesów, które determinowały powstawanie nowych wartości kulturowych, stanowiących twórczą
syntezę lokalnych tradycji oraz wzorów przyniesionych z Europy. Równocześnie publikowano coraz to nowe opracowania monograficzne poświęcone kulturom poszczególnych ludów i regionów. Odtwarzano w nich często wysublimowany świat sprzed okresu kolonialnego, ukazując czytelnikowi wyidealizowany, prawie harmonijny, uporządkowany wg z góry
określonych schematów model etnograficznej charakterystyki określonej
populacji 4.
Ulegając złudzeniom starano się w tym właśnie świecie znaleźć właściwy klucz do poznania i zrozumienia zarówno "istoty" każdej, pojedyńczej
kultury, jak i rozwoju cywilizacyjnego całej ludzkości. Nieskażona sfera
rzeczywistości prekolonialnej była w powyższym ujęciu tą substancją,
która przede wszystkim kryła w sobie podstawowe mechanizmy kulturowe
i społeczne, określające i pozwalające odtworzyć oraz zinterpretować bieg
naszej historii, wykryć jej źródła, kierunek rozwoju, rozliczne uwarunkowania i uniwersalne prawa.
Oczywiście nie można umniejszać znaczenia tych bezwzględnie pożyJ Por. A. Posern-Zieliński,
Optymistyczna
wizja etnografii,
"Współczesność", 15:
1970, nr 13(318), s. 4.
4 Model ten nie odbiegal
w sposób zasadniczy od schematycznego ujęcia monografii wsi czy grupy etnicznej, które poddal ktTtycznej analizie J. Burszta, Dwa
modele etnograficznej
monografii
wsi, "Lud" 53: 1969, s. 147-163.
�86
ALEKSANDER
POSERN -ZIELIŃSKI
tecznych poczynań badawczych, gdyż dzisiaj stanowią one często niezmiernie cenne źródła naukowe, ale to zachwianie właściwych proporcji między
"tradycją" a współczesnością i w konsekwencji skupienie zainteresowań
niemal wyłącznie na schematycznie interpretowanej przeszłości posiadało
dla dalszych badań poważne znaczenie. Można by sądzić, iż gdyby w pewnym momencie nie nastąpiła zdecydowana zmiana w tej jednostronnej
postawie, to z chwilą dokładnego opisania każdej grupy etnicznej i każdej
kultury - nastąpiłby kres możliwości poznawczych Co. Na szczęście nurt
modernizmu metodologicznego, jaki objął i etnografię, sytuację tę diametralnie zmienił: Na wielu jednak obszarach zaprzepaszczono raz na
zawsze możliwość śledzenia przebiegu i następstw pierwszych kontaktów
kultur "tradycyjnych" z techniczną cywilizacją europejską oraz faz ścierania się i przenikania tych dwóch systemów.
Dopiero wówczas, gdy skutki długotrwałego wzajemnego oddziaływania i interferencji obu typów kultur stały się jaskrawo widoczne, zdano
sobie sprawę z naglącej konieczności podjęcia badań nad współczemą rzeczywistością kulturową określonych ludów. Ich podstawowym celem stało
się teraz uchwycenie zachodzących w tychże społecznościach przemian
i ten postulat zepchnął zdecydowanie na plan dalszy dążenie do rekonstrukcji zasadniczego zrębu przemijającej już kultury.
Stara metodyka i metodologia badawcza jednak nie nadawała się już
do realizacji tego rodzaju zamierzeń. Należało teraz zastosować a wiele
subtelniejszy zestaw instrumentów badawczych, by móc uchwycić i ukazać mechanizm zmian, jakim podlegał i nadal podlega Trzeci Swiat od
okresu jego odkrycia i podboju aż do współczesnej coraz plastyczniejszej
rzeczywistości społeczno-kulturowej tych terenów. Przed etnografią otworzyły się nowe perspektywy, które naukę tę zbliżyły do współczesności,
przekształciły ją w instrument analizy przemian kulturowych a nawet doprowadziły do wykształcenia się swoistej i jakże kontrowersyjnie ocenianej - "inżynierii etnicznej", jaką jest bez wątpienia etnografia stosowana 6.
W szybkim tempie wzrastała liczba wartościowych studiów terenowych
umożliwiając powstanie całej teorii przemian kulturowych, w której
5 Zjawisko
to nie stanowi differentia
specifica etnografii, gdyż np.
niebezpieczeństwo zwrócił uwagę W. Markiewicz oceniając stan badań
nych nad przemianami społecznymi na Ziemiach Zachodnich. Por. W.
Aktualna
sytuacja
i, perspektywy
bada'ń sor:jologicznych
na Ziemiach
Kadry,
nich.
Organizacja,
Materiały
Problematyka,
z konferencji
(w:) Badania
w Poznaniu
socjologiczne
w dniach
Za.ehodnich,
na Ziemiach
1 i 2 marca
Przeglądu Zachodniego", Poznań, 11: 1968, s. 15.
6 R.
Firth, Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii
1965, s. 226-238.
na podobne
socjologiczMarkiewicz,
Zachod-
1968 r. "Biblioteka
spolecznej,
Warszawa
�Antropologiczna
interpretacja
ruchów
87
społeczno-religijnych
szczególne miejsce zajęła teoria akulturacji 7. Zdawano sobie jednak sprawę z tego prostego faktu, iż aby badania nad współczesnymi przemianami
były dogłębne i efektywne, należy rozpatrywać poszczególne zjawiska
zarówno na szerokim tle porównawczym, jak i w aspekcie ich społecznohistorycznych uwarunkowań. Tymczasem otwierała się głęboka przepaść
między wiedzą o tradycyjnych strukturach rodowo-plemiennych a znajomością mechanizmów naj nowszych przeobrażeń. W rezultacie częstokroć więcej wiedziano o kulturze jakiegoś ludu z okresu przedkolonizacyjnego, aniżeli z lat bezpośredniego kontaktu i konfrontacji z Białymi.
Spowodowało to powstanie znacznych dysproporcji nie tylko w bagażu dostępnych faktów, umożliwiających rekonstrukcję poszczególnych
okresów rozwoju kultury, ale i w zakresie możliwości formułowania ger.eralizacji historycznych i wstępnych uogólnień wyższego, antropologicznego rzędu. Na gruncie tradycyjnych badań etnograficznych podstawowym poziomem badawczym był tzw. poziom "zerowy", tj. hipotetyczny
okres równowagi i niczym nie zakłóconej "naturalnej harmonii" w danym systemie kulturowym. Lokalizowano go zwykle pod względem chronologicznym w chwili wielkiego zderzenia się kultur, formacji społecznoekonomicznych i ideologii. To właśnie między tym poziomem "zerowym"
(poza którym nie było jakoby "historii") a okresem powszechnego stosowania nowoczesnych technik badawczych doby współczesnej, wprzągniętych świadomie w bezpośrednie badania terenowe akulturowanych spo1eczności, rozpościera się mroczne przedpole, słabo tylko rozświetlone
luźnymi faktami, datami i ogólnikowymi stwierdzeniami.
Sytuacja tego rodzaju, pogłębiona dodatkowo rozwojem badań archeologicznych rekonstruujących dzieje kultur "przedhistorycznych" oraz
retrospekcją nauk antropologicznych, skupioną w zbyt wąskim i "płytkim" przedziale czasowym, nie była zresztą typowa jedynie dla historii
kultury krajów zamorskich. Na gruncie europejskim stwierdzono podobne białe plamy. Wspomnieć tu można chociażby przykładowo o historii
kultury polskiej wsi sprzed okresu uwłaszczeniowego. Na obszary te
jeszcze do tej pory bardzo rzadko zapuszczają się etnografowie czy socjologowie; archeologa interesuje w najlepszym przypadku późne średniowiecze, a historyk koncentrując się głównie na podstawowych strukturach ekonomicznych w niewielkim tylko stopniu zajmuje się dziejami
kultury materialnej. Stąd też powstała potrzeba powołania nowej specjalizacji - "historii kultury materialnej" - ale przecież i ona nie wyczer1
Por. K. Małkowska, Problem aku.lturacji w etnologii amerykańskiej.
Zalożenia
teoretyczne,
"Etnografia Polska" 10: 1966, s. 61-73; Sol Tax (ed.),
i perspektywy
Acculturation
International
in
the
Americas.
Proceedings
Congress of Americanists,
and
selected
Chicago 1952, passim.
papers
of
the
XXIXth
�88
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
puje całokształtu problematyki historyczno-etnograficznej
dawnej wsi
polskiej 8.
Palącym zadaniem stało się więc odrobienie także tych poważnych zaległości oraz w miarę sił. i środków zapełnienie wyrwy, jaka powstała
w. naszej wiedzy o przeszłości poszczególnych narodów postkolonialnych.
Wychodząc zarówno od rozważań nad kulturą "tradycyjną", wzgl. homogeniczną, jak i od badań nad współczesnymi zmianami w społecznościach autochtonicznych, rozpoczęto studia, które - jak się wydaje można by tu określić jako "e t n o h i s t o r y c z n o-a k u l t u r a c y jn e". Ich celem jest z jednej strony odtworzenie etnicznych dziejów poszczególnych ludów w okresie kolonialnym i postkolonialnym (w tym
punkcie zbliżają się one w swym charakterze do badań historycznych);
z drugiej zaś - winny uchwycić mechanizm przeobrażeń kulturowych,
jakie zachodziły w ostatnich kilku stuleciach pod wpływem nasilania
się procesów akulturacyjnych.
Ten aspekt badań wymaga już zastosowania metod socjo-antropologicznych. Specyfika zatem tej kategorii studiów, które określiliśmy tu
"mianem etnohistoryczno-akulturacyjnych,
polega głównie na kouiecZ'!1ości
łączenia doświadczeń warsztatowych historyka ze śmiałym spojrzeniem
i interpretacją antropologiczną. W takim przypadku punktem wyjścia są
zwykle niezbyt przejrzyste, często wyrywkowe zespoły źródeł - "pisanych", uważanych do niedawna za podstawową kategorię źródeł historycznych 9. Takie źródła, jak np. relacje podróżnicze, wspomnienia, dokumenty archiwalne z akt administracji kolonialnej, sprawozdania misyjne, dzienniki okrętowe, listy, pamiętniki, a nawet prasa nie były dotychczas zbyt efektywnie eksploatowane przez etnografów. Oczywiście
ten szczególny typ źródeł musi zostać poddany bardziej surowym zabiegom weryfikacyjnym, by można było z niego wydobyć i wykorzystać
interesujące, a zarazem w miarę "obiektywne" fakty.
Potrzeba tego rodzaju studiów w zastosowaniu do badań nad społecznościami indiańskimi zarysowała się dość wcześnie - bo już na przełomie XIX i XX w. w Stanach Zjednoczonych. Za ojca takiej koncepcji
badań na gruncie antropologii amerykańskiej uchodzi Clark Wissler, wybitny znawca historii kolonialnych dziejów Indian Ameryki Północnej 10.
" Por. K. Majewski, Historia kult"ury materialnej,
"Kwartalnik Historii Kultury
Materialnej" 1: 1953, nr 1-2, s. 3-24.
9 Por. B. Miśkiewicz, Wstęp
do badań historycznych,
Poznań 1963, s. 49.
10 C. Wissler
(ed.), The Indians of Greater New York and t/w Lower Hudson,
"Anthropological Papers of the American Museum of Natural Histal")''' 3: 1909.
W rZEczywistości jednak lJadania tego typu - prowadzone wprawdzie na poziomie
faktograficznym - rozpoczęły się znacznie wcześniej. Przykładem - choćby kapitalne 6-tomowe dzieło H. R. Schoolcrafta, The Indians of the United States, Philadelphia 1&51-1857.
�Antropologiczna
interpretacja
ruchów
89
społeczno-religijnych
W pełni jednak tendencje te ukształtowały się w "autonomiczny" kierunek studiów dopiero w latach 50-tych naszego stulecia, czego wyrazem
stał się nowy periodyk naukowy - "Ethnohistory" i skupiona wokół
niego grupa autorów 11. W innych krajach - szczególnie w Związku Radzieckim, NRD, NRF, Szwecji, a także w lokalnych ośrodkach naukowych państw Ameryki Łacińskiej, głównie jednak w Meksyku 12, uformowały się również zespoły specjalistów propagujące aktywnie ten właśnie kierunek badań, legitymując się już pierwszymi, cennymi osiągnięciami w tym zakresie.
II. SPECYFIKA
PRZEOBRAŻEŃ
THADYCY.JNEJ
ŚWIADOMOŚCI
Do omówionej tu pokrótce kategorii studiów etnohistoryczno-akulturacyjnych należałoby zaliczyć m. in. również badania przeprowadzane
w celu wykrycia "osobliwości" oraz prawidłowości zmian zachodzących
w wyobrażeniach religijnych autochtonicznych mieszkańców trzech kontynentów w okresie ostatnich kilku stuleci. Program ten dotyczy zresztą
także i tych społeczności, które uform~wały się tak pod względem kulturowym jak i antropologicznym niejako na "nowo", na podłożu masowych transoceanicznych migracji mieszkańców Azji do Oceanii, Afryki
i Ameryki oraz Murzynów i Europejczyków do Nowego Swiata. Badania
tego typu winny zasadniczo koncentrować się na problematyce związków, zachodzących między sferą religii a sytuacją społeczno-ekonomiczną,
kulturową i polityczną,' gdyż ten układ sprzężeń systemu kulturowego
wydaje się być w tym przypadku podstawowym 13.
Bez wiĘ~kszegotrudu zauważono, iż w wyniku kontaktów ze społeczeństwem kolonizatorów europejskich, niosących za sobą obdarzone sankcją
religijną wzory feudalnego i kapitalistycznego ustroju, uległa zmianie
nie tylko materialna, czy "behawiorystyczna" strona kultury tubylczej,
ale także przekształciły się naj głębsze treści świadomości.
Chrzcścijański prozelityzm nie zdołał całkowicie wyeliminować dawnych "pogańskich" praktyk i wierzeń. Nowa religia, zdobywająca neofitów wraz z postępem kolonizacji i wzrostem eksploatacji tubylczych mas,
11 Szczegółową
ocenę historycznego kierunku w ramach antropologii amerykańskiej znaleźć można u A. Hultl;;:ranz, Historical Approaches in American Ethnology.
A research survey, "Ethnologia Europea" 1: 1967, nr 2, s. 96-116.
12 Por.
M. Frankowska,
Problemy
i kierunki
etnologii
meksykańskiej,
"Etnografia Polska" 14: 1970, z. 2, s. 31; L F. Choroszajewa, Pl'oblema akulturacii
w miek-
sikanskoj
etnografii,
(w:) Sowl'iemiennaja
amiel'ikanskaja
etnografia.
T.ieorieticzies-
Moskwa 1963, s. 223-233.
.
13 Zagadnienie
to szerzej omawia R. Bastide, Messianism and social
nomic development,
(w:) J. Wallerstein (ed.), Social Change. The colonial
New York-London---Sydney,
1966, s. 467-477.
kie naprawlenija
i tiendencii,
and
eco-
situation,
�90
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
okazała się w rzeczywistości za słaba na to, by przetrwać w nowym środowisku w nieskażonej postaci. W sferze świadomości religijnej - opartej o irracjonalny światopogląd, kształtowany głównie przez tradycję
mitologiczną - zachodziły pod wpływem chrystianizmu typu kolonialno-misyjnego zasadnicze ?miany i przeobrażenia. Procesy synkretyzmu
religijnego i kontaminacji poszczególnych elementów treści wierzeń,
procesy wzajemnego ścierania się i interferencji przeważnie dwóch nawzajem sobie obcych i wrogich systemów religijnych spowodowały za·równo "poganizację" chrystianizmu, np. jego indianizację czy afrykanizację, jak i chrystianizację "poganizmu", tzn. lokalnych kultów rodowoplemiennych. W efekcie więc zjawisko to doprowadziło do wykształcenia
się nowego typu religijnej świadomości synkretycz;lej, łączącej w różnym stopniu i natężeniu elementy obu, poddawanych bezpośredniej konfrontacji ideologii. W rezultacie tych procesów akulturacyjnych w łoni~
społeczności lub wspólnot o ideologii "tubylczej", dostosowanej do tradycyjnej, tzn. przedakulturacyjnej
sytuacji kulturowej, nastąpiły znaczne
zrozmcowania, uświadamiane
zwykle w kategoriach
opozycyjnych.
Z punktu widzenia formalnego tworzące się społeczeństwo kolonialne
dzieliło się nie tylko na Białych i "kolorowych", czy przybyszów i tubylców, ale także na tych, którzy nawracali, i tych, którzy byli lub mieli
być nawracani. Dychotomii tej z grubsza odpowiadał również stopień
ekonomicznej zależności stworzony przez system kolonialnych dzierżaw.
Obok tego podziału funkcjonował i drugi; polegał on na tym, że w pozornie jednolitej masie chrześcijan: Białych i neofitów, ci ostatni byli nimi
tylko nominalnie. W rzeczywistości reprezentowali oni bowiem katolicyzm czy protestantyzm w formie mocno zsynkretyzowanej. Ta grupa tubylczych chrześcijan posiadała również świadomość swej odrębności nie
tylko w stosunku do narodu kolonizatorów, ale i w stosunku do tych plemion i grup pobratymców, któreformalnie zachowując swe dawne
wierzenia - traktowane były przez władze jako "niecywilizowane". Ale
nawet w tych społecznościach, gdzie uruchomione zostały mechanizmy
kontrakulturacyjne
w postaci ksenofobii, konserwatyzmu i natywizmu,
bliższa analiza wykazuje w końcu mniejsze lub większe wpływy chrystianizmu w doktrynie, w kulcie lub w symbolice.
Na tym ogromnie zróżnicowanym pod względem ideologicznym podłożu, targanym do tego licznymi przeciwnościami innej natury, wyrastały autonomiczne sekty synkretyczne, niejednokrotnie przekształcające
się wraz z upływem czasu w niezależne kościoły tubylcze, jak ma to np.
często miejsce w czarnej Afryce 14. Obok nich pojawiły się mniej stabil- .•·
14 Por. np. B. G. M. Sundkler,
Bantu prop/J,ets in South AfTica, London-New
York-Toronto
1964. W pracy tej na s. 354-374 podana jest lista separatystycznych
�Antropologiczna
interpretacja
ruchów
społeczno-religijnych
91
ne, lecz za to bardziej dynamiczne ruchy społeczno-religijne 15. Ta kategoria zjawisk określana jest najczęściej w nomenklaturze antropologicznej mianem mesjanizmu czy millenaryzmu i te nazwy będą pojawiały się w poniższych rozważaniach jako umowne, tymczasowe synonimy ruchu społeczno-religijnego.
Ruchy te, jak żadne inne zjawiska religijne, łączą się w sposób ewidentny z aktualną sytuacją społeczną, kulturową, polityczną, ekonomiczną i demograficzną, stanowiąc efekt utraty równowagi w tych poszczególnych systemach razem wziętych, lub w każdym z nich niezależnie.
Są one zarazem próbą aktywnego wysiłku na rzecz przywrócenia utraconego "equilibrium".
Nie wdając się tu w szczegółową charakterystykę tego typu ruchów,
gdyż niniejsze uwagi dotyczyć mają w mniejszym stopniu "istoty" samego zjawiska, a raczej określenia skutecznych metod i sposobów jego
antropologicznej interpretacji, warto zauważyć, iż ich różnorodność nastręcza uczonym niemało kłopotu. Trudności te towarzyszą tym wszystkim badaczom, którzy chcieliby w sposób jednoznaczny ustalić zespół
cech taksonomicznych, kwalifikujących wszystkie te ruchy do jednego,
całkowicie odn;bnego zbioru zjawisk. Procedura taka, przy uwzględnieniu aspektu socjologicznego, historycznego i kulturologicznego, tj. antropologicznego, prowadzić może do koniecznych, niezbędnych i ścisłych,
lecz oczywiście dyskusyjnych ustaleń definicyjnych. Krok ten umożliwia
oddzielenie ruchu społeczno-religijnego od sekty tubylczej, czy kultu
synkretycznego. Czyniąc tego rodzaju rozróżnienia należy jednak pamiętać, iż tak zdefiniowane kategorie mogą pod względem historycznym
i ewolucyjnym odpowiadać np. na jednych terenach kolejnym chronologicznie transformacjom jednego nurtu analizowanych zdarzeń, a na innych obszarach odnosić się do zjawisk całkowicie względem siebie niezależnych i współwystępujących.
Stwierdzenie faktu, iż wspomniane ruchy były z jednej strony wynikiem kulturowego kontaktu z cywilizacją europejską i ideologią chrystianizmu, z drugiej zaś stanowiły swoistą formę protestu przeciwko kolonialnym lub innym nierównoprawnym stosunkom, nie posiada dziś waKościołów tubylczych sporządzona na l VIII 1945 r. Zawiera ona przeszło 800 pozycji, a nie wszystkie kościoły zostały w niej uwzględpione. W następnych latach
ich ilość nadal gwałtownie wzrastała;
jedne umierały śmiercią naturalną,
inne
rozpadały się na nowe niezależne komórki. ·W rezultacie oficjalna liczba separatystycznych kościołów ustalona dla terytorium Południowej Afryki na maj 1960 r.
zawierała już 2030 pozycji. Swiadczy to chyba wymownie o skali tego zjawiska.
13 Abstrahuję
tu świadomie od chronologicznej lmlejności pojawiania się tych
sekt, kościołów i ruchów. W rzeczywistości ruchy społeczno-religijne
poprzedzały
zwykle okres rozkwitu formacji sekciarskiej.
�92
<o
ALEKSANDER
POSERN -ZIELINSKI
lorów odkrywczych, ale uświadamia nam złożoność historyczną i strukturalną tego typu zjawisk 16.
Zakres oddziaływania i ogólna liczba tych ruchów, których znaczenie w przyspieszaniu procesów przeobrażeń tradycyjnej świadomości
i kształtowaniu postaw n~cjonalistycznych trudno nie przeceniać - jest
bardzo duża. I to zarówno pod względem liczby objętych nimi grup etnicznych, jak i wielkości i różnorodn'Jści obszarów będących dziejową scenerią tych wydarzeń. Scisłe ustalenie globalnej liczby tych ruchów nie
wydaje się zadaniem możliwym do realizacji, gdyż szereg z nich a szczególnie te o zasięgu lokalnym - naj prawdopodobniej nigdy nie odzwierciedliło się w żadnej dokumentacji. Inne zostaną dopiero "odkryte"
w przyszłości w wyniku poszukiwań archiwalnych; są wreszcie i takie,
których przynależność do grupy ruchów społeczno-religijnych jest, 2.e
względu na ich niejednoznaczny charakter, przez wielu badaczy kwestionowana. Trudności te wszakże nie przeszkadzają uzmysłowieniu sobie
wielkości skali tego zjawiska, choć pod względem kwantytatywnym ustępuje ono miejsca niebywałej eksplozji sekt synkretycznych i separatystycznych kościołów tubylczych.
Tytułem ilustracji warto przytoczyć kilka danych statystycznych.
Otóż ilość tego rodzaju ruchów społeczno-religijnych, zarejestrowanych
przez badaczy wyniosła na obszarze archipelagów Melanezji i na Nowej
Gwinei, ponad siedemdziesiąt 17. Na terenie obu Ameryk, uwzględniając
wyłącznie ruchy indiailskie, odpowiednie liczby wahają się w granicach
od 90 do 100 przypadków, a w Afryce, traktując 'pewne szczególne epizody ruchów lub też ich genealogiczne odgałęzienia za jeden kompleks,
jest ich najmniej od 70 do 80 18.
To ogromne bogactwo ruchów, nawet tylko w skali jednego kontynentu, stworzyło przed badaczami pokusę przeprowadzenia szerokich studiów porównawczych, zmierzających niemal wyłącznie do ustalenia analogii, cech wspólnych i powtarzających się zbieżności w poszczególnych
przypadkach. Niestety przejaskrawienie i przecenianie tej dyrektywy po1G
A.
Posern-Zieliński,
współczesnych
1'1
Melanezyjskie
Tuchy
millenarystyczne
jako
przykład
kulturowych,
"Etnografia Polska" 11: 1967, s. 350-351.
P. Worsley, La rćpartition
des mouvements
millćnaristes
en Meła-
przeobrażeiL
J. Guiart,
nesie, "Archives de Sociologie des Religions" 5: 1958, s. 38-46.
lU
G. Guariglia, Prophet'ismus
und
Heilsel'wartungs-Bewegungen
als volkerkund-
"Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte
und Linguistik", Horn-Wien,
13: 1959, s. 190-194, 234-2:36. Ewentualne różnice
w poszczególnych szacunkach wynikają przede wszystkim z kryteriów wyodrębniania ruchów. Można bowiem w zależności od przyjętych założeń traktować poszczególne fale, czy fazy ruchu - jako oddzielne zjawiska, lub też cały taki strumień
zdarzeń rozciągnięty w znacznym przedziale chronologiczno-terytorialnym
traktować
jako przypadek pojedyńczy.
łiches
und
rełigionsgeschichtliches
Problem,
�Antropologic.zna
interpretacja
ruchów
93
spoleczno-religijnych
stępowania spowodowało w rezultacie zepchnięcie na plan dalszy tych
czynników i relacji, które posiadały walor specyficzny, szczególny, niepowtarzalny, a mimo to stanowiły ważny element konstytutywny ruchu,
często niezmiernie istotny dla zrozumienia całokształtu zjawiska.
Chronologiczny rozrzut omawianych tu ruchów nie jest jednolity i regularny, mimo że zdecydowana większość znanych nam przypadków'miała miejsce w II poł. XIX w., a więc w okresie szczytowego rozwoju
światowego systemu kolonialnego. Postęp kolonialnej ekspansji nie przebiegał jednak na wszystkich kontynentach i w wielu podbijanych kra·
jach synchronicznie. Dlatego też, przy utrzymaniu założenia o korela~
tywnym charakterze omawianych tu ruchów w stosunku do sytuacji
ekonomiczno-politycznej, jest rzeczą oczywistą, iż ich spora liczba miała
również miejsce w okresie poprzedzającym "krytyczny" wiek XIX, jak
i w naszym stuleciu.
Z sytuacją tego rodzaju, jeśli weźmiemy pod uwagę wyłącznie autochtoniczną ludność, spotykamy się w Ameryce Południowej. Już wiek
XVI, a więc pierwsze 'lata po konkwiście, przynosi szereg przykładów
tego rodzaju wystąpień, zarejestrowanych na terenie dzisiejszej Kolumbii,
Paragwaju i Brazylii 19. Na tych samych obszarach oraz dodatkowo jeszcze w rejonie Wyżu Andyjskiego, Montanii i Gujany miały miejsce podobne zjawiska także i w latach późniejszych, tj. od XVII w.. aż do końca
XIX w.20, obejmując w niektórych przypadkach także i pierwszą połowę wieku dwudziestego 21.
Tak wielka na pozór chronologiczna nieregularność w pojawianiu się
ruchów społeczno-religijnych określa postawę badacza tych problemów
19 G. Eckert,
Prophetentum
und Freiheitsbewegungen
im Caucatal, "Zeitschrift
fur Ethnologic" 76: 1951, s. 115-125; A. Metraux, Les Hommes-Dieux
chez les Chiriguano et dans l'Ameriqu.e
du Sud, "Revista deI Instituto de Etnologia de la Universidad Nacional de Tucuman" 2: 19:31, s. 61-91; tenże, Les migrations historiques
des Tupi-Guarani,
"Journal de la Societe des Americanistes de Paris" n.s. 19: 1927,
S.1-45.
A. Metraux, A Quechua messiah in eastern Peru, "American Anthropologist"
M. Haubert, La vie quotidienne au Paraguay, Paris n.d., s. 146169; R. Ribeiro, Brazilian
messianic
movements,
(w:) S. Thrupp
(ed.), Millenial
dreams in action. Essays in compm'atiiJe study, The Hague 1962, s. 55-69;
C. F. Appun, Unier den Tropen. \tVanderungen durch Venezuela, am Orinoco, durch Britisch
Guyana und am Amazonenstrome
in den Jahren 1849-1.868, Jena 1871, t. 2, s. 25720
44: 1942, s. 721-725;
265.
21
C. Nimuendaju.-.Unkel, Die Sagen von del' Erschaffung
und
Vernichtung
del'
"Zeitschrift fi.k Ethnologie" 46: 1914, s. 284-404; J. A. Butt, The birth of a religion, "The Journal of the
Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland" 90: 1960, s. 66-106;
C. Nimuendaju., The Tukuna, "University of California Publications in American
Archaeology and Ethnology", Berkeley - Los Angeles, 45: 1952, s. 138-140.
Welt
als Grundlagen
del' Religion
del' Apapociwa-Guarani,
�94
ALEKSANDER
POSERN -ZIELIŃSKI
względem zastanych źródeł. Nieodzowne w realizacji tego programu badawczego jest wykorzystanie warsztatowych i metodologicznych doświadczeń historyka. Tak ustalona droga wieść nas wówczas będzie prosto ku
rekonstrukcji przebiegu konkretnego ruchu, co uzależnione będzie od
zastosowania prawidłowej interpretacji materiału źródłowego i stopnia ich
wyeksploatowania. Jednakże dla etnografa (antropologa) rekonstrukcja ta
nie powinna być ukoronowaniem dotychczasowych wysiłków. Stanowi
ona tylko jedyny i konieczny w tym przypadku punkt w y j ś c i a do
dalszych rozważań, zmierzających w kierunku uogólnień antropologicznych, które dopiero - jak to określił C. Levi-Strauss - czynią prowadzące ku nim porównania prawomocnymi, a nie cdwrotnie 22.
Mimo swej "historyczności" ruchy społeczno-religijne niejednokrotnie
zaważyły bardzo poważnie na współczesnym kulturowym obliczu wielu
społeczności Trzeciego Świata, kształtując ich świadomoś(~ polityczną,
narodową i religijną. Skutki działania tych ruchów dają o sobie znać
także i dziś, gdyż szereg z nich legło u podstaw zarówno wielu współczesnych synkretycznych prądów religijnych (np. peyotyzmu u Indian
Ameryki Północnej czy kościoła Ringatu u Maorysów na Nowej ZelancHi 23), jak i nacjonalistycznych koncepcji społeczno-politycznych. Wśród
tych ostatnich można przykładowo wskazać np. na kompleks "negritude"
w czarnej Afryce, a w Ameryce Północnej na murzyńską ideologię
"black power" i tzw. panindianizm 24.
Na jednych terenach - jak np. w Afryce, Melanezji czy Ameryce
Północnej 25 - ruchy te przybrały szczególnie duże rozmiary, obejmując
swym zasięgiem wielkie, zróżnicowane etnicznie terytoria. Nic więc dziwnego, iż ze względu na ich późniejsze reperkusje stały się one przedmioC. Levi-Strauss, Antropologi.a strukturalna,
Warszawa 1970, s. 77.
Por. M. Posern-Zielińska,
Rola czynników
społeczno-ekonomicznych
w kształtowaniu
się religii synk7etycznych
na przykladzi.e
peyotyzmu,
"Etnografia Polska"
12: 1968, s. 304-321;
W. La Barre, The Peyote Cult, "Yale University Publications
in Anthropology" London, 19: 1938; J. Metge, The Maoris of New Zealand, London
1967, s. 144-146.
24 Por.
K. Makuiski, "Negritude"
w kategoriach
ant'i"opologii kulturowej
"Etnografia Polska" 13: 1969, z. 1, s. 183-196; Z. M. Kowalewski, Black Powej', "Etnografia Polska" 13: 1969, z. 2, s. 171-196; F. Shusky, Pan-Indianism
in the Eastern
United States, "Anthropology Tomorrow" 6: 1957, s. 116-123.
2'> Podaję
tu również przykłady z terenów Ameryki Północnej - nie wchodzących pod względem geograficznym w strefę zwaną Trzecim Światem .. JednakŻe biorąc za kryteria takie czynniki, jak aspekt społeczny, polityczny i ekor,omiczny okaże się. iż do strefy tej de facto należałoby zaliczyć również enklawy zajęte przez
pewne mniejszościowe grupy etniczne i rasowe (Murzyni i Indianie oraz Meksykanie USA) egzystujące na marginesie głównego nurtu życia kraju i znajdujące się
w społecznej sytuacji niewiele odbiegającej od tej, jak typowa jest dla szeregu krajów latynoamerykańskich.
Sprawę tę rozwinął szerzej Z. M. Kowalewski, op. cit.,
s. 172-173.
22
23
�Antropologiczna
interpretacja
ruchów
spoleczno-religijnych
95
tern wydatnej uwagi specjalistów. Nie oznacza to wszakże, by zjawiska
te, których strefa oddziaływania i znaczenie były o wiele mmeJsze jak np. w Ameryce Łacińskiej ~ nie zasługiwały na uwagę. Jedne
i drugie są świadectwem żywotności tubylczych kultur, ich wielkiej aktywności, która w dobie największego kolonialnego ucisku skierowała się
ku irracjonalnym sposobom wyjścia z kulturowego impasu. Szukając ratunku w złudnych koncepcjach "ziemskiego raju", wiecznej szczęśliwości
i powszechnego dobrobytu, starano się przyspieszyć różnymi sposobami
nadejście mitycznego "złotego wieku". Wierzono, iż wówczas już bez
udziału Białych będzie można realizować tradycyjne wzory kultury,
a także wykorzystywać w pełni, odpowiednio adaptowany do tubylczych
potrzeb, cywilizacyjny dorobek technologicznej myśli europejskiej.
Ruchy te stanowią - jak już wspominałem - tylko jeden z wielu
niewymienionych tutaj z braku miejsca aspektów przeobrażeń społeczno-religijnych Trzeciego Swiata. Są one jednak w ramach tych zmian
czynnikiem najbardziej aktywnym, spontanicznym i żywiołowym. Często
sprawiają wrażenie, jakby były swoistym katalizatorem, przyspieszającym wydatnie proces przenikania się dwóch światów religijnych wyobrażeń: chrześcijańskiego i "tradycyjnego", tubylczego. Równocześnie zaś
ich częste związki z ruchami narodowo-wyzwoleńczymi i walką antykolonialną nadały tym zjawiskom rangę o swoistej wymowie politycznej
i społecznej.
III. ROŻNORODNOŚĆ UJĘĆ BADAWCZYCH
A PŁASZCZYZNA ANTROPOLOGICZNA
To znaczenie ruchów społeczno-religijnych dla naukowego poznania
przeobrażeń w krajach Trzeciego Swiata, jak i uzmysłowienie sobie genezy zorganizowanego antykolonialnego nurtu i ruchu oporu, choćby
ty lko na płaszczyźnie religijnej lub quasireligijnei" było jednym z głównych motywów zainteresowania się tą problematyką ze strony świata
nauki.
Szereg dyscyplin humanistycznych podjęło trud zbadania i zanalizowania tego rodzaju ruchów, minionych, jak i zachodzących aktualnie.
\V szybkim stosunkowo tempie odrobiono duże zaległości, a w miejsce
hudzących niegdyś grozę i dreszcz emocji sprawozdań ośrodków misyjnych oraz tendencyjnych raportów urzędników administracji kolonialnej (nie mniej cennych - ze względu na swe źródłowe walory) poczęły
się pojawiać rzetelne studia naukowe. Starano się w nich ukazać prawdziwy sens tych kulturowych perturbacji, tj. dotrzeć do ich natury ukrytej pod pozornie bezładną masą faktów. W tym znaczeniu rola etnografa,
jak i badaczy z pokrewnych dyscyplin współpracujących nad tą proble-
�96
ALEKSANDER
POSERN -ZIELIŃSKI
matyką, polegała na nadaniu opisywanym zjawiskom realnych rozmiarów i ukazaniu we właściwym świetle ich rzeczywistych przyczyn, związanych przecież z naturalną, tj. zgodną z prawami psycho-społecznymi reakcją na wyniszczającą i nietolerancyjną względem rodzimych kultur
politykę kolonialną. Nastąpiła zatem dość istotna zmiana w sposobie widzenia tego rodzaju zjawisk. O ile w fazie początkowej, tej dyletanckiej
i skrajnie tendencyjnej starano się przede wszystkim uwypuklić niemal
patologiczne objawy, mające uzasadnić antyhumanitarne postawy kolonizatorów, to w fazie drugiej, etapie refleksji czysto naukowej, dążono do
zrozumienia poczynań tubylców, do wniknięcia w ich subiektywny i zmitologizowany punkt widzenia rzeczywistości.
Stadia te wprawdzie mniej więcej odpowiadają realnym, kolejno pojawiającym się etapom badań, ale przez długi czas, a nawet i dzisiaj,
stanowią one właściwie dwa równoległe nurty zainteresowań zjawiskiem
ruchów społeczno-religijnych. Pierwszy z nich reprezentowany w przeszłości przez zaangażowaną w konflikt stronę, zwykle aparat administracji, maskował w swoim własnym interesie obiektywne przyczyny "lokalnych niepokojów" i umiejętnie usprawiedliwiał stosowane przez siebie
względem "buntowników" akty represji. Drugi, w imię obiektywizmu
naukowego, uczciwości badawczej i postępowych przekonań, odzierał dostępny materiał z fałszywych nawarstwień intel pretacyjr,;ch. Dopiero
wprowadzenie obserwacji uczestniczącej, wywiadu, ankiety i innych nowoczesnych metod terenowej eksploracji, oczywiście tylko tam, gdzie
w ostatnich latach było to możliwe, pozwoliło zebrać dane źródłowe i ustalić fakty zgodnie z wymogami współczesnych badań antropologicznych.
Dało to możliwość znacznego pogłębienia analizy ruchów społeczno-religijnych czy sekt synkretycznych.
Rangę badań nad ruchami mesjanistycznymi w krajach Trzeciego Swiata określa fakt, iż ich znaczenie wykracza daleko poza krąg problemów
związanych z historią kultury zamorskich ludów, i odnosić się może także
do lepszego poznania oraz zrozumienia przeszłości i teraźniejszości złożonego społeczeństwa europejskiego. Kolonialny i postkolonialny mesjanizm
w społeczeństwach tradycyjnych coraz bardziej upodabnia się do mesjanizmu, jaki był typowy dla wczesnych stadiów politycznej organizacji
chłopskich, mieszczańskich i proletariackich mas Europy ~w.
Obie te "formacje" mesjanistyczne posiadają oczywiście swój specyficzny charakter, wynikający przede wszystkim z odmienności historycz26 Doskonałe
opracowanie
historii tej kategorii
ruchów społeczno-religijnych
wyszło spod pióra angielskiego historyka kultury Normana Cohna, Das Ringen um
das Tausendjiihrige
Reich. Revo~utiondl'er
Messianismus
im Mitte~alter
und sein
Fortleben
in den mode1"1~en, totalitiiren
Bewegungen,
Bern-Mi.i.nchen 1961, wyd.
oryg. ukazało się pod tytułem: The Pursuit of Millennium,
London 1957.
�Antropologiczna
interpretacja
ruchów spoleczno-religijnych
•
97
nych realiów w jakich są one osadzone. Niemniej wzrastająca
suma widocznych analogii i zbieżności, zarówno na płaszczyźnie faktu, jak również interpretacji,
sprawia wrażenie, że u ich podłoża działają podobne
mechanizmy. Dotarcie do nich jest jednym z ważnych zadań badawczych
analizy komparatystycznej,
która wyposażona
w odpowiednie
instr'umenty i założenia teoretyczne
bynajmniej
nie musi tracić z pola widzenia specyfiki historycznych
uwarunkowań.
Odkrywane
wówczas na odpowiednio wysokim szczeblu uogólnienia procesy ujednolicające,
czy prawa społeczne nie będą zapewne argumentem
na rzecz akceptacji
tezy
o tożsamej w gruncie rzeczy ewolucyjnej
drodze mesjanizmu
w społeczeństwach Trzeciego Swiata i mesjanizmu
w kręgu cywilizacji europejskiej, przeciwko której tak ostro występowała
badaczka brazylijska
M. I.
Pereira de Queiroz 27.
Ubocznym, lecz nie mniej ważnym produktem
takiej komparatystycznej analizy jest zarysowująca
się także szansa stopniowej unifikacji warsztatów naukowych - co w konsekwencji
da możność podobnego ujmowania i rozwiązywania
problematyki
społeczno-kulturowej
tak z kręgu
"cywilizacji niecywilizowanych"
jak by to określił M. Bloch 28, jak
i z kręgu "cywilizacji cywilizowanych"
29.
Postawa tego rodzaju wraz z przesłankami,
na których jest ona oparta, dałaby nam dobre świadectwo, iż granice między etnografią powszechną (antropologią
kulturową
i społeczną) skupiającą
dotąd głównie swe
zainteresowania
na społeczeństwach
prostych,
a etnografią,
czy ludoznawstwem traktoy,'anym jako refleksja nad własną kulturową rzeczywistością narodową, nie są ta~ie ostre. Okazało by się również, że obecnie
więcej cech te "subdyscypliny"
łączy, aniżeli dzieli. Sztuczne bariery nie
na wiele się tu zdadzą, gdyż przyszły rozwój naszego kierunku
nauki
w jeszcze większym stopniu potwierdzi
jego jedność i spoistość, która
jest przecież najlepszym
warunkiem
uchwycenia
całokształtu
ludzkiej
kultury.
Główny wkład w badania przemian społeczno-religijnych
w Trzecim
Swiecie, a ruchów mesjanistycznych
w szczególności, wniosła - jak dotychczas - etnografia, choć ostatnio coraz bardziej wzrasta w tym zakre27 Pot'. 1. M. Pereira
de Queiroz, (rec.) V. Lanternari, Religions of the Oppressed,
..Current Anthropology" 6: 1966, s. 453-454.
"" M. Bloch, Pochwala historii czyli o zawodzie historyka, Warszawa 1960, s. 214.
29 Postulat
tego rodzaju, odnośnie do religioznawstwa
etnograficznego sformułował m. in. A. Hultkran7, The study of North American Religion: Retrospect, Present Trends and Future Task, "Temenos. Studies in Comparative Religion" 1: 1965,
s. 87. Uważał on, iż religia Indian północno-amerykańskich
winna być opisywana
i poddawana analizie w ten sam sposób. jak 'czyni się to z tzw. "wyższymi" religiami
Starego Świata.
7 _. Lud,
t. 55, 1971
�98
ALEKSANDER
POSERN -ZIELIŃSKI
sie udział pokrewnych i pomocniczych dyscyplin. Ta rola etnografii i jej
dorobek w tym względzie jest w pewnej mierze wynikiem pozycji jaką
dyscyplina ta zajmuje w strukturze nauk humanistycznych (społecznych).
Nie jest to jednak miejsce stałe, niezmienne, gdyż określone dialektyczną
zasadą procesy ścierania się wewnętrznych przeciwieństw, a w naszym
przypadku wzrastającej roli integracji nauk i postępującej specjalizacji,
przesuwają etnografię raz w jednym, raz w drugim kierunku.
Na obszarach stykowych powstają nowe dyscypliny i specjalizacje.
Właśnie na tym pograniczu kształtują się często doniosłe, dotąd niezauważalne lub nie będące przedmiotem I1aukowej analizy, problemy badawcze.
Do takich problemów należą również - i to w zasadzie od niedawna przeobrażenia społeczno-religijne, wszelkiego typu ruchy mesjanistyczne,
procesy akulturacyjne i przejawy synkretyzmu religijnego. Tam właśnie
pojawiają się zagadnienia, hipotezy i teorie, których sprawdzenie zbliża
nieraz warsztat etnografa do warsztatu historyka. Są zaś i takie, w których
nieodzowna jest postawa pokrewna socjologowi i psychologowi społecznemu. Tak więc zarówno postulatywne definicje poszczególnych gałęzi wieazy, jak i konkretna praktyka badawcza różnorodnych szkół i kierunków,
reprezentujących odmienne często metody badawcze i teoretyczne założenia, skłaniają do tego, by na obszarach, będących przedmiotem wspólnego zainteresowania wielu dyscyplin, odbywała się swobodna, niczym
nie skrępowana wymiana dorobku z pożytkiem dla końcowych efektów
badawczych.
Warunkiem jednak tego, iżby rezultaty jednej dyscypliny stały się
twórczą podnietą, realną pomocą, czy też podstawą wyjściową do dalszych
studiów w innych mniej lub bardziej pokrewnych dziedzinach, jest daleko
idące współdziałanie badawcze 30. Brak tego współdziałania, lub niedostateczny stopień jego nasilenia, wpływa niejednokrotnie na obniżenie rangi
naukowej końcowych rezultatów. Dyletantyzm w wykorzystywaniu efektów badawczych innej dyscypliny, przy nieznajomości, lub nawet - co
gorsza - niezrozumieniu metod i ogólnej teorii pomocniczej dziedziny
wiedzy, niweczy często korzyści jakie z tego rodzaju wymiany myśli
i dorobku winny płynąć.
Tego rodzaju zjawiska, mniej może widoczne w krajach a większych
tradycjach interdyscyplinarnej współpracy, są u nas w niektórych przypadkach szczególnie jaskrawe. Przykładem w odniesieniu do problematyki związanej z dziejami kultury i rozwojem społeczeństw w krajach
Trzeciego Świata, służyć mogą wzajemne, obustronne stosunki między
etnografią a socjologią, oraz między etnografią i religioznawstwem.
3D H. Lowmiański,
Zagadnienie współdziała.nia
dia Metodologiczne. Zeszyty poświęcone integracji
11:
badaniach
historycznych,
nauki" 4: 1968, s. 3-16.
"Stu-
�Antropologiczna
interpretacja
ruchów
spoleczno-religijnych
99
Przenosząc się znów na bliższy mym zainteresowaniom teren ruchów
społeczno-religijnych można stwierdzić, iż pewnego rodzaju subiektywizm
dyscyplinarny, wynikający ze specyfiki widzenia przedmiotu badań i jego
konsekwencje w postaci polaryzacji zainteresowań, utrudniają w wielu
przypadkach prace o charakterze generalizującym, syntetyzującym. Wzrost
liczby szczegółowych studiów winien tymczasem wydatnie przyczynić się
do jakościowych zmian w ogólnych ujęciach tego problemu. Każda tradycyjnie pojmowana dyscyplina z pięciu podstawowych zajmujących się
problematyką ruchów społeczno-religijnych, a mianowicie etnografia, psychologia społeczna, relig.ioznawstwo, historia i socjologia, skupiają oczywiście swe zainteresowania na pewnych, najbliższych określonej gałęzi
wiedzy zagadnieniach. Wzbogaca to wydatnie naszą znajomość badanego
przedmiotu, który odsłaniając swe różnorodne aspekty, ukazuje się nam
z rozmaitych stron.
Powstają zatem studia etnopsychologiczne i etnohistoryczne, typowo
akulturacyjne i strukturalistyczne, analizy porównawcze i opracowania
monograficzne. Jedne ześrodkowują swą uwagę na zjawiskach aktualnej,
bieżącej rzeczywistości, inne sięgają retrospektywnie w przeszłość. Jedne
ograniczają swój zasięg terytorialny wyłącznie do określonych obszarów
Trzeciego Swiata, inne znów, szukając materiału porównawczego, wkraczają również na obszar Europy. Jedne analizują wyłącznie przemiany
religijne wśród autochtonicznych społeczeństw przedklasowych o kulturach kopieniaczych i zbieracko-łowieckich. Drugie natomiast rozszerzają
swe zainteresowania na formujące się w Trzecim Swiecie w wyniku procesów dekolonizacji nowe grupy narodowe. W tych ramach śledzi się typowo chłopskie czy wiejskie ruchy społeczno-religijne i sekty, a także
podobnego typu zjawiska występujące wśród proletariatu miejskiego.
Posługując się przykładem latynoamerykańskim
można wymienić np.
prace dotyczące m. in. niektórych grup antylskich i brazylijskich Murzynów, czy chłopskich ruchów brazylijskiego "sertao" 31.
Aby z tej różnorodności spojrzeń dojść do pewnego etapu uogólnienia
i posunąć naprzód naszą wiedzę o przemianach społeczno-religijnych
w szczególności, a zmianach kulturowych w ogólności, musi istnieć pewna wspólna płaszczyzna integrująca. Wydaje się, że tą płaszczyzną, na
której dojść może do konfrontacji, weryfikacji i należytej interpretacji
takiego zjawiska z pogranicza, jakim bez wątpienia są przykładowo wybrane tu ruchy, jest antropologia w jej współczesnym anglosaskim czy
31
POI'. M. 1. Pereira de 'Queiroz, La guerre
sainte
au Bresil:
le mouvement
mes-
sianique du Contestado, Sao Paulo 1957; R. Bastide, Les religions africaines
au Bresi/., Paris 1960; 1. R. Lawreckij,
Bogi w tropikach.
Religioznyje
kulty
antilskich
ostrowow,
Moskwa 1967.
�100
ALEKSANDER
POSERN -ZIELIŃSKI
też francuskim rozumieniu 32. Nieprzyjęcie tych terminów, mimo możliwości nawiązania do tradycji polskiego ewolucjonizmu i pewnych teore·tycznych założeń etnologii przedwojennej, pozbawiło nas w pełni adekwatnego do tej zreformowanej gałęzi wiedzy pojęcia. Konotacje bowiem
używanych w to miejsce nadal nazw: etnografia i etnologia posiadają
u nas specyficzną i dość określoną wymowę.
IV. HOLIZM METODOLOGICZNY
A REDUKCJONIZM
Stały rozwój badań nad ruchami społeczno-religijnymi i wynikająca
stąd konieczność coraz większego zespolenia wysiłków oraz nawiązania
interdyscyplinarnej
współpracy przyczynia się i przyczyniać się nadal
winna do likwidacji tyc~ mankamentów i braków, na które wciąż jeszcze
napotykamy w toku prac badawczych.
Sze:reg dotychczas stosowanych metod i postaw interpretacyjnych wydaje się być zawodna. Przykładem służyć mogą takie studia, w których
drugorzędne w zasadzie aspekty analizowanych przeobrażeń urastają do
rangi głównych czynników, decydujących jakoby o meritum opisywanych zjawisk. Równocześnie istotna treść przemian społeczno-religijnych,
jak np. zagadnienie związków mesjanizmu z przekształcającą się ekonomictjlą i społeczną strukturą kraju, czy też problematyka genetycznoewolucyjna tych ruchów, schodziła często na plan dalszy i nie znajduje
zwykle należytego opracowania.
Sytuację taką po części uzasadnia postawa poszczególnych badaczy,
realizujących w praktyce mniej lub bardziej konsekwentnie metodologiczne założenia reprezentowanych przez siebie szkół i kierunków. Nie bez
znaczenia jest także odczuwalny stale brak czegoś w rodzaju ogólnej czy
ogólnych teorii ruchów społeczno-religijnych, choć w tym zakresie zanotować już można pewien postęp. Studia W. Mi.ihlmanna, G. Guariglii.
R. Bastida, R. Lintona, V. Lanternariego, Y. Talmon, A. Wallace, W.
Wallisa, M. L Pereira de Queiroz 3:3, są przykładem takich rzetelnych
C. Levi-Strauss, op. cit., s. 453-459.
"" Por. W. Mi.ihlmann, Messianismes
TevolutionnaiTes
du tieTs monde,
Paris
1968, wyd. oryg. ChiliasirLus
und Nativismus,
Berlin 1961; G. Guariglia, op. cit.,
R. Bastide, op. cit.; R. Lmton, Nativistic
Movements,
"American Anthropologist" 45:
1943, s. 230-240;
V. Lantemari, The 1'eligions of the Opp1·essed. A. study of modern
messianic
cults, New York 1965, wyd. oryg. Movimenti
religiosi
di libel·tti. e di salvezza dei popoli oppTessi, Milano 1960; Y. Talman, Millenarian
Movements,
"Archives Europeennes de Sociologie" 7: 1966, nr 2, s. 159-200;
W. D. Wallis, Messiahs:
ChTistian and Pagan, BosLon 1913; M. I. Pereira de Queil'Oz, R€joTme et revolution
32
dans
les societes
tTaditionnef.les.
Histoire
et
ethnologie
Paris 1968; A. F. C. Wallace, Revitalization
pologist" 58: 1956, nr 2, s. 264-231.
ques,
des mouvements
Movements,
.. American
messiani-
Anthro-
�Antropologiczna
interpretacja
ruchów
spoleczno-religijnych
101
opracowań, w których obok uporządkowanych i usystematyzowanych
materiałów znajdujemy ożywczą refleksję teoretyczną, prowokującą do
dalszych studiów szczegółowych oraz także do szerokich badań porównawczych 34.
Nadal paląca jest jednak potrzeba wypracowania howych metod badawczych i to takich, które umożliwią wszechstronne, krytyczne, ścisłe
i poddające się dalszej weryfikacji ujęcie interpretacyjne. Poszukiwania
tych nowych "dróg poznania" winny uwzględniać m. in. następujące
niżej przytoczone postulaty, wynikające ze współczesnego stanu badań
nad przemianami społeczno-religijnymi.
W pierwszym rzędzie należy podkreślić konieczność badania ruchów
społeczno-religijnych w integralnym kontekście ich uwarunkowań historycznych, społeczno-kulturowych i ekonomicznych, co implikuje ścisłe
współdziałanie korelujących z tymi aspektami dyscyplin: historii, socjologii i etnografii.
Żaden z tych aspektów nie może zostać pominięty, choć wzajemne
proporcje między nimi winny być uzależnione od konkretnych zainteresowań poszczególnych badaczy i stawianego sobie każdorazowo celu dociekań. Trzeba jednak zarówno wniknąć w mitologiczną tradycję badanej
społeczności, w jej specyfikę kulturową, jak i ustalić, zanalizować i połączyć ze sobą konkretne fakty historyczne składające się na obraz narodzin i rozwoju określonego kompleksu religijnego, który należy rozpatrywać tak na szerokim tle zmian społeczno-ekonomicznych wewnątrz
danego społeczeństwa, jak i zmian zachodzących w jego bliższym i dalszym dziejowym środowisku. Zastosowanie tego rodzaju dyrektywy badawczej umożliwi także wykrycie i ustalenie pewnych prawidłowości
niezbędnych do dalszych uogólnień, stawiania hipotez i budowy teoretycznych schematów.
Przede wszystkim chodzi jednak o to, by tak niejednorodne w swej
strukturze wewnętrznej, morfologicznym składzie, w formach przejawiania się i genetycznych więzach - zjawisko, jakim są ruchy społecznoreligijne, ukazać możliwie wszechstronnie; by widoczna była jak na dłoni
cała złożoność i wieloaspektowość tej problematyki.
"4 Na trudności
związane z formułowaniem
na gruncie antropologii uogólnień
wyższego stopnia - jeśli chodzi o zagadnienia dynamiki zmian kulturowych i społecznych - wskazał przede wszystkim angielski filozof i metodolog J. C. Jarvie.
Znamiennym laktem jest to, iż w swych dociekaniach autor ten posłużył się przykładem analizy jednego z typów ruchów społeczno-religijnych,
a mianowicie melanezyjskich kultów "cargo". POI'. J. C. Jarvie, Theories of cargo cults: A critical analysis, "Oceania" 34: 1963/1964, s. 1-31, 108-136; tenże, On the explanation
of cargo
cults, "Archives Europeennes de Sociologie" 7: 1966, nr 2, s. 299-312; tenże, The
revolution in anthropology,
London 1964.
�102
ALEKSANDER
POSERN-ZIELINSKI
Nie wystarczy wszakże tylko wskazać, iż środowisko społeczne, zmieniające się w sposób dynamiczny w wyniku politycznych i ekonomicznych
przeobrażeń, tworzy podatny grunt pod wzrost tego rodzaju form, ale
winno się także ukazać kulturowe predyspozycje określonego społeczeństwa czy grupy etnicznej do takiego, a nie innego typu reakcji na powstałe trudności i sprzeczności. Trzeba również wyjaśnić, w jaki sposób i dlaczego te zbiorowe typy zachowań przybrały formę religijną, opierając sil:;
na irracjonalnym splocie skojarzeń. Właśnie ukazanie wzajemnej wspólzależności i wzajemnych dialektycznych stosunków przenikania, uzupełniania i nakładania się tych najważniejszych aspektów ruchów spolecznoreligijnych, tj. stosunku sfery mitologiczno-magicznej, będącej przecież
bez wątpienia formą nowej świadomości - do splotu historycznie zmiennych determinant kulturowo-społecznych, stanowiących rezultat oddziaływania zespołu czynników akulturacyjnych, będzie - w moim przekonaniu - jednym z kluczowych zadań badań antropologicznych, integrujących w tym zakresie rezultaty analiz cząstkowych.
Wszelkie bowiem formy postaw badawczych zbliżonych do zwulgaryzowanego "redukcjonizmu", tj. sprowadzania czy nakierowywania badań
na jeden stosunkowo prosty, łatwo postrzegalny i dobrze już poznany
zespół zjawisk, nie mogą dać w pełni zadawalających rezultatów. Będą one
tylko wiodły do czystego, mechanicznego powielania istniejących już wzorów postępowania naukowego na jeszcze jednym tworzywie badawczym,
względnie doprowadzą nas do obciążonych jednostronnością wniosków,
pozostawiając na uboczu cały szereg nie mniej ważnych i istotnych problemów;
Szereg dotychczasowych prac - pomijając te, które udostępniając,
systematyzując i przeprowadzając wstępne zabiegi heurystyczne, posiadają wyłącznie walory faktograficzne - obciążony został w poważnym
stopniu piętnem tych właśnie symplifikacji. Nie umniejsza to wprawdzie
w niczym ich jednostkowej wartości. Stwarza jedynie konieczność dokonywania stałej weryfikacji poczynionych dotychczas badań i ich wzajemnych konfrontacji.
Takie właśnie realistyczno-konstruktywne
stanowisko zajęła amerykańska badaczka Sylvia Thrupp, podsumowując wyniki konferencji naukowej, jaką na temat ruchów millenarystycznych w krajach Trzeciego
Świata i społeczeństwach klasowych Euroazji zorganizował w r. 1960
uniwersytet w Chicago 3".
35
S. l'hrupp, Millenial
dreams
(w:) S. Thrupp (ed.) Millenial
in action:
dreams
A report
in action.
on the Conference
Essays in comparative
Discussion,
study,
"Com-
parative studies in society and history", suplement 2, The Hague 1962, s. 11-27.
�Antropologiczna
interpretacja
ruchów
społeczno-religijnych
103
Spośród najbardziej i najczęściej rzucających się w oczy form tegoż
redukcjonizmu, występujących w związku z badaniami ruchów społecznoreligijnych, wskazać można przede wszystkim na dwie z nich.
Pierwsza polega na zbyt jednostronnym ujmowaniu zjawisk ze społeczno-ekonomicznej sfery rzeczywistości, w której wyłącznie tkwić mają
źródła i istota pojawiających się ruchów. Ich występowanie związane jest
wg tychże koncepcji, głównie z zaistniałą sytuacją dezorganizacji tradycyjnych systemów kulturowych, które poddane różnorodnym formom nacisków politycznych i administracyjnych, rodzą - w postaci reakcji bunty, rebelie, powstania, bądź sekty o ideologii rewolucyjno-religijnej.
Podobny błąd wynika również z takiej interpretacji, której dyrektywą naczelną jest sprowadzanie przyczyn powstawania tych ruchów do
rzędu naturalnych reakcji psychologicznych. Mają one być związane
z niezaspokojonym a rozbudzonym dążeniem do stałego polepszania warunków ludzkiej egzystencji. Uczucie frustracji powoduje z kolei ucieczkę
przed konkretnymi trudnościami w świat metafizycznej ułudy. Ten zwrot
ku mistycyzmowi wynika bowiem z przeświadczenia o niemożności pokonania tych przeciwieństw losu, nawet przy zastosowaniu całego arsenału wypróbowanych środków racjonalnych.
Te obie formy interpretacyjne nie mogą nas w pełni zadowolić. Nawet
zestawione razem w taki sposób, by wzajemnie tworzyły niesprzeczny
wewnętrznie system, nie wyzbędą się one swych podstawowych obciążeń
redukcjonistycznych. Stosując bowiem taki punkt widzenia nie będzie
można odpowiedzieć na pytanie - dlaczego w jednych sytuacjach, przy
podobnych warunkach środowiska społeczno-ekonomicznego i tożsamych
cechach ludzkiej natury - pojawiają się wspomniane ruchy, a w innych
przypadkach w ogóle nie dochodzi do ich powstania.
Dlatego też każdorazowo musimy zdać sobie sprawę z faktu, iż wszelkiego typu ruchy społeczno-religijne, z którymi zetkniemy się w trakcie
badań, będą stanowiły wyłącznie jedne z wielu alternatywnych rodzajów
reakcji na zmiany w kulturowym środowisku i przeobrażenia w całokształcie stosunków decydujących o ekonomiczno-społecznej strukturze
określonego regionu.
Z tych kilku powyższych uwag wynika całkiem jednoznacznie postulat takiego wypracowania ujęcia metodologicznego, które w procesie naukowego poznania ruchów społeczno-religijnych, a szczególnie ich źródeł
oraz całokształtu czynników określających ich ethos - umożliwi, lub co
najmniej zbliży nas do odpowiedzi na najbardziej kluczowe problemy.
Nie miejsce tu na to, by dalej rozwijać powyższe zagadnienie. Problem
ten bowiem postaram się omówić przy innej okazji. Tutaj chciałbym jedynie zwrócić uwagę na to, iż właściwego rozwiązania tego zagadnienia
�104
ALEKSANDER
POSERN-ZIELINSKI
szukać należy na drodze takiej analizy, która wnikając w naturę ruchu,
w jego jądro, zachowa na wszystkich swych szczeblach holistyczne, całościowe spojrzenie.
Realizacja tego programu będzie możliwa dzięki pogodzeniu tego
aspektu, w którym poddawać się będzie analizie ideologiczne treści ruchów
i związanych z nimi form instytucjonalnych, z tą stroną badań, która
skoncentrowana jest na śledzeniu tych wszystkich sytuacji, w jakich~te
treści świadomości społecznej ~ię artykułują, wchodząc w aktywne sprzężenie z całokształtem realiów konkretnych układów społeczno-ekonomicznych.
Innymi słowy chodzi o to, by obejmując programem badawczym oba
te aspekty - a więc czynnik ideologiczny, decydujący o kształcie metafizycznych założeń doktrynalnych określonego ruchu oraz czynnik przeobrażeń społecznego środowiska, w stosunku do którego ideologia ta ma
pełnić transformacyjną rolę - ukazać ich wzajemne uwarunkowania
i dynamikę obustronnych oddziaływań.
Kompleksowe ujęcie dostrzegające całą głębię i złożoność problemu
stanowi pewnego rodzaju wysublimowany ideał, tworzący w istocie jedną
z podstawowych dyrektyw badawczych. Będzie ona w ten sposób organizować nasze poczynania, iż każdorazowe dokonywanie świadomego, acz
arbitralnego wyboru jednego lub kilku aspektów do dalszych studiów,
nie pociągnie za sobą utraty właściwej, szerokiej perspektywy "wszechzwiązku zjawisk". Tylko ona bowiem umożliwia utrzymanie właściwego
wymiaru poczynionych uogólnień, stwarzając równocześnie możliwość
podejmowania zagadnień z pogranicza wielu dyscyplin.
Takie integratywne, a zarazem komplementarne podejście wydaje się
szczególnie wskazane w odniesieniu do ruchów społeczno-religijnych,
które same w sobie są zjawiskiem w najwyższym stopniu niejednorodnym, efemerycznym lecz dynamicznym, przebiegającym ponadto na różnych poziomach egzystencji i zachodzącym w różnych sferach świadomości. Sądzę, że właśnie na tym pograniczu będzie można pokusić się
o wstępne określenie istoty mechanizmów, czynników i bodżców wyzwalających ogromne niekiedy potencjały energii społecznej, umożliwiającej
pod hasłami mistyczno-religijnymi realizację działań militarno-powstańczych, organizacyjnych, czy też innych przedsięwzięć zmieniających dotychczasowe układy społeczno-kulturowe.
Studia nad tego rodzaju problematyką, jak np. związek ruchów społeczno-religijnych z walką antykolonialną, procesami integracji zróżnicowanego etnicznie i językowo społeczeństwa, konstytutywną rolą mitu,
charyzmatyczną osobowością przywódcy itp. - są dość utrudnione choćby
tylko ze względów metodologicznych. Nie chodzi jednak o to, by badacz
�Antropologic;na
interpretacja
ruchów
spoleczno-religijnych
10;]
operował w sposób twórczy metodami kilku zaangażowanych w tę problematykę dyscyplin (w naszym przypadku religioznawstwa, etnografii,
historii, socjologii), ale by u m i a ł właściwie wykorzystać dorobek pokrewnych dziedzin wiedzy.
v.
SYNTEZA -
TERMINOLOGIA
-
KOMPARATYSTYKA
Przeobrażenia społeczno-religijne w Trzecim Swiecie, a więc także
wszelkie przypadki tzw. mesjanizmu kolonialnego, można rozpatrywać
zarówno w pewnej "mikroskali", tj. na płaszczyźnie społeczności lokalnej
plemienia, grupy religijnej, sekty itp., jak i w "makroskali", w porównawczym kontekście podobnego typu zjawisk w granicach regionu, prowincji,
kraju, kręgu kulturowego czy kontynentu. Połączenie obu tych spojrzeń
pozwala równocześnie uchwycie to, co specyficzne dla określonej kultury
i formy ruchu, oraz to, co posiada znaczenie bardziej ogólne, wnosząc
tym samym swój wkład do rozwoju teorii zmian kulturowych i ogólnej
teorii kultury.
Bardzo pozytywne i niezb~dne okazują się analizy tych zagadnień dokonywane z punktu widzenia poszczególnych ruchów, gdzie rekonstrukcje
ich przebiegu wtopione zostają w kulturowy kontekst konkretnego środowiska społecznego. Będą to zatem studia o niepoślednim znaczeniu dla
uzyskania szczegółowego, choć jednostkowego obrazu zachodzących przeobrażeń. Tego typu prace (choć nie wyłącznie) stanowić winny w zasadzie
najwłaściwszą płaszczyznę wyjściową dla dociekań na pewnym wyższym
poziomie generalizacji.
Na tym bowiem szczeblu zakresy terytorialne i chronologiczne ulegają
już znacznym przesunięciom, obejmując powyższą problematykę w ramach
większych zespołów czaso-przestrzennych, zbliżając się tym samym do
ujęcia typowego dla syntezy globalnej. Będą to niejako studia z kategorii
historyczno-porówna wczych, czy "cross-culture-studies", a więc ujm uj ące
całokształt badanych zjawisk w makroskali i w wymiarze synchronicznodiachronicznym.
Niestety, uważna kwerenda po literaturze przedmiotu wykaza!a, iż
w tej ostatniej kategorii prac dominują zdecydowanie takie publikacje,
które stanowią totalną syntezę lub przegląd mesjanizmów całego Trzeciego
Świata. Szereg z nich wykracza przy tym nawet daleko poza ten rejon,
obejmując także obszar średniowiecznej i nowożytnej Europy oraz starożytnego Śródziemnomorza. Brak natomiast etapów pośrednich, tj. przekrojowych studiów ograniczonych do pewnych konkretnych regionów
geograficzno-kulturowych, czy etniczno-historycznych. Fakt ten zdecydowanie odbił się na wartości osiągniętych już rezultatów 36.
3G
Tego typu studiów bylo zaledwie kilka i dotyczyły one jedynie niektórych
ob-
�106
ALEKSANDER
POSERN -ZIELIŃSKI
Te dwie strony badań nad przemianami społeczno-religijnymi w krajach Trzeciego Swiata odpowiadają w myśl niektórych tradycyjnych jeszcze poglądów rozróżnieniu, jakie czyni się między zakresem etnografii
z jednej strony, a etnologii czy antropologii - jako dyscyplin nadrzędnych - z drugiej. Pierwszy wariant - studia w "mikroskali" - miałby
stanowić wyłączną domenę badań etnograficznych, które poprzez rzetelne,
szczegółowe studia monograficzne i przyczynkarskie dostarczyć winny
materiału pomocnego komparatystycznym
rozważaniom etnologicznym
(antropologicznym) umożliwiającym konstruowanie teorii.
Taki podział kompetencji jest jednak zabiegiem sztucznym, czysto
formalnym i nieodpowiadającym aktualnemu samookreśleniu się etnografii, której zresztą ramy w szeregu krajów i środowisk naukowych
pojmowane są odmiennie. Poza tym wiadomo przecież, iż zakresy tematyczne przedmiotu badań, ani też jego współrzędne czaso-przestrzenne nie
określają granic między poszczególnYmi poziomami nauki o człowieku
i jego kulturze. Szczeble te bowiem wyznacza jedynie stopień wnikliwości i precyzyjności analizy, umożliwiającej przechodzenie od empirii
do abstraktu, od faktu do modelu lub struktury, oraz od konkretu i kontekstu do teorii. Tymczasem poczynania takie, zmierzające do ustalania
twierdzeń o charakterze nomologicznym, napotykają niejednokrotnie na
mniejsze trudności w badaniach "mikrostruktur", aniżeli jednostek wyższego rzędu.
Pozytywnych przykładów dostarcza nam m. in. praktyka badawcza
i doświadczenia kierunków funkcjonalnego i strukturalnego. Również
w środowisku specjalistów zajmujących się ruchami społeczno-religijnymi
istnieje nurt preferujący tezę, w myśl której antropologiczna interpretacja mesjanizmu czy millenaryzmu winna wyjść od drobiazgowej analizy pojedyńczych przypadków, rozpatrywanych we właściwych im układach odniesienia 37. Tylko bowiem tą drogą dojść będzie można do pewnych teoretycznych przemyśleń i stwierdzeń weryfikowalnych w trakcie
analizy innych przypadków jednostkowych.
Z postulowaną koniecznością przejścia do dalszego etapu uogólnienia
wiąże się kwestia weryfikacji aparatury terminologicznej i jednoznacznego
szarów czarnej Afryki oraz Nowej Gwinei i Melanezji; por. E. Andersson, Messianic
movements in the Lower Congo, "Studia Ethnographica Upsaliensa", Upssala 14: 1958; K. Schlosser, Propheten in Afl'ika, Braunschweig 1949, P. Worsley,
The trumpet
sha!! sound. A study of cargo cults in Me!anesia, London 1957; B.
G. M. Sundkler, Bantu prophets in South Africa, London - New York - Toronto
1964; B. Halas, I.e separatisme religieux en .4.frique Noire, Paris 1965.
37 H. Siverts,
(rec.) V. Lanternari, The religions of the Oppressed, A study of
modern messianic cults, "Current Anthropology" 6: 1965, nr 4, s. 456.
popu!ar
�Antropologiczna
interpretacja
ruchów
społeczno-religijnych
107
ustalenia treści poszczegól~ych pojęć. Trudności nomenklaturalne
są
w naukach humanistycznych powszechne. W naszym przypadku pogłębia
je systematycznie ilościowy wzrost coraz to nowych określeń wprowadzanych przez bieżącą literaturę przedmiotu, tworzoną w ramach kilku, zajmujących siG tym problemem dyscyplin. Ta duża dowolność w formułowaniu nowych terminów i pewnego rodzaju niefrasobliwość w sposobie
ich stosowania, utrudnia wydatnie proces poznania naukowego. Szereg
nazw, wyrażeń i zwrotów używanych jest wymiennie, przybierając charakter synonimiczny, a równocześnie wieloznaczny. Inne znów stosowane
są w kilku różnych znaczeniach w zależności od tego, jaką dyscyplinę,
a w jej ramach kierunek, czy specjalność, dany badacz reprezentuje.
Wszystko to razem doprowadza do wielu nieporozumień, jałowych nieraz
dyskusji oraz prawdziwego zamętu terminologicznego i pojęciowego, pogłębionego w dodatku przez niefortunny wpływ języka potocznego.
Używane w artykule dość enigmatyczne, ale o szerokim zakresie, określenie - "ruch społeczno-religijny", posiada już w literaturze przedmiotu k i I k a d z i e s i ą t odpowiedników. Ich właściwy sens nie zawsze
jest zrozumiały nawet w pełnym kontekście wywodów konkretnej pracy
i autora. Do najczęściej spotykanych należą np. ruchy lub kulty zbawienia, natywistyczne, millenarystyczne, chiliastyczne, mesjanistyczne, profetyczne, rewiwalistyczne, rewitalistyczne, synkretyczne i eschatologiczne. Na podobnego typu zjawiska, występujące wszakże w społeczeństwach
złożonych, historycy i socjologowie ukuli dodatkowo takie nazwy jak:
formacja sekciarska, kryzysy religijne, społeczne rebelie, ruchy odrodzeniowe, apokaliptyczne i wiele, wiele innych 38.
Nie wdając się tu w szczegółową analizę wymienionych wyżej określeń
można stwierdzić, iż ich człony przymiotnikowe odnoszą się tylko do jednej, za każdym razem innej cechy znaczonej przez ten termin klasy zjawisk. W rzeczywistości zaś każdy "ruch" czy "kult" jawi się nam jako
pewien zespół najrozmaitszych cech, których wzajemne stosunki ustalić
może dopiero drobiazgowa analiza. Natomiast wybór nazwy jednego z elementów tego zbioru i podniesienie jej do rangi uniwersalnego terminu
nie wydaje się zabiegiem uzasadnionym 39.
Przykład powyższy ilustruje różnorodność, niedoskonałość i prowizo-
38 Par. hasło a natywiźmie
(w:) Encyclopaedia Britannica, Chicago - London Toronto, 1960, t. 16, s. 162; W. La Barre, Nativism, (w:) J. Gould, L. Kolb (ed.)
A dictiona1'y of the Social Sciences, New York 1965, s. 458; tenże, Revitalization
Mo·
vements, (w:) J. Gould, L. Kolb (ed.) op. cit., s. 602.
39 Por. A. Posern-Zielióski,
op. cit., s. 361-364.
�lOS
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
ryczność aparatury terminologicznej. Wynika stąd pilna potrzeba uściślenia nomenklatury, precyzyjniejszego ustalenia treści poszczególnych określeń. W przeciwnym bowiem razie nie będzie można pozytywnie rozwiązać problemu klasyfikacji i typologii tychże ruchów. Prób tego rodzaju
było już kilka 40, ale przeważnie polegały one na konstruowaniu hierarchii idealnych typów i modeli ruchów społeczno-religijnych w oparciu
o selektywnie i arbitralnie wybrane elementy treści czy formy. Bliższa
konfrontacja tych schematów z materiałem empirycznym wykazała braki
i niedokładności w doborze kryteriów taksonomicznych. Nie uwzględniał
on bowiem całokształtu historycznego i społeczno-kulturowego kontekstu
oraz możliwości ~woluowani'"atychże samych ruchów od jednych ił priori
wydedukowanych form - ku drugim. Słowem, niefrasobliwość terminologiczna spowodowała tak dalekie zmistyfikowanie badanych zjawisk, iż
raz jawiły się one w postaci bardziej jednorodnej niż w rzeczywistości,
to znów okazywały się tak wewnętrznie zróżnicowane, jakby w istocie
nie należały do tej samej kategorii badawczej. W wielu przypadkach mieliśmy więc do czynienia po prostu z fikcją heurystyczną, której wykrycie
nastręczało nierzadko badaczom sporo trudności.
Studia nad społeczno-religijnymi przemianami w krajach Trzeciego
Świata nabierają odmiennej specyfiki w zależności od tego, czy prowadzone są przez badaczy miejscowych, czy też przez naukowe ośrodki europejskie. Zdawać by się mogło, iż izolacja, brak bezpośredniego kontaktu
ze środowiskiem społeczno-kulturowym będącym przedmiotem zainteresowania, stawia badaczy Starego Świata na z góry straconych pozycjach.
Tymczasem poza skromnymi możliwościami prowadzenia własnych badań
terenowych w ramach specjalnie organizowanych ekspedycji, rozpościerają się przed nami perspektywy szerokich studiów porównawczych~ etnohistorycznych, studiów analitycznych, teoretycznych, reinterpretacyjnych
i weryfikacyjnych, w oparciu o zebrane dotychczas przekazy źródłowe 41.
Coraz częściej podkreśla się słusznie zbyt mały stopień wykorzystania
opublikowanych już materiałów terenowych, które po to były przecież
zbierane, by służyły jako tworzywo do dalszych studiów komparatystycznych 42.
40 Do najbardziej
znanych należą klasyfikacje R. Linlana, A. F. C. Wallace
i M. I. Pereira de Queiroz, por. przyp. 33.
41 Odnośnie
do zagadnień "amerykanistycznych"
problem ten Gmawia M. Frankawska, Zadania i potrzeby polskiej amel'ykanistyki
w zakresie etnografii,
"Etnografia Polska" 10: 1966, s. 238-243; tenże, Etnograjia powszechna i jej miejsce w nauce
polskiej po drugiej wojnie światowej "Lud" 53: 1969, s. 121-125.
42 A. Hultlu'anz, op. cit., s. 98.
�Antropologiczna
interpretacja
ruchów
spoleczno-religijnych
109
Praktyka badawcza uczy, iż studia tego rodzaju wnieść mogą także
swój niebagatelny wkład w naukowe poznanie procesów rządzących kulturą. Pewne oddale.nie czy swego rodzaju zwiększenie perspektywy
spojrzenia sprzyja obiektywizmowi
i pozwala często wyraziściej oraz z nie typowej strony ujrzeć przedmiot
swych naukowych
dociekań. Większość
dotychczasowych
prac teoretycznych
i komparatystycznych
posiada taki
właśnie charakter.
Wspominałem także i o tym, że tubylcze ruchy społeczno-religijne
związane były zasadniczo z określoną fazą kolonialnej
epoki - i dziś, wraz z upadkiem tego systemu, szereg z nich należy już
do przeszłości. Ponieważ jednak w czasach im współczesnych
nie wzbudzały one przeważnie większego zainteresowania 4'3, nie tylko trzeba zrekonstruować
dzieje
tych
ruchów,
ale poddać
je antropologicznej
wiwi-
sekcji w oparciu o rozproszone informacje
zawarte w najrozmaitszego
typu źródłach "zastanych".
Zadanie to spełnić mogą doskonale badacze
pracujący z dala od terytoriów
swej specjalizacji. Wyręczą dzięki temu
swych kolegów z Trzeciego Swiata, którzy zaabsorbowani
śledzeniem
dokonywujących
się tam współcześnie przemian społeczno-kulturowych,
mniej uwagi poświęcić mogą studiom etnohistorycznym.
Tego rodzaju studia, przy umiejętnym
adaptowaniu
szeregu spowbów
postępowania badawczego historii - wnoszą także niemały wkład do rozwoju religioznawstwa.
W szczególności zaś wzbogacają historię religii i jej
subdyscyplinę z pogranicza, którą zwykło się już w Polsce określać mianem religioznawstwa
etnograficznego
lub etnografii religioznawczej,
a na
Zachodzie -- antropologią
religii (anthropology
of religion) czy też odpowiednio etnologią
religii (religious
ethnology,
ethnologia
religiosa,
ethnologie des religions).
Badając nowożytne
ruchy społeczno-religijne
posiadamy
możliwość
śledzenia dróg tworzenia się nowych systemów religijnych i poznawania
procesów synkretyzacyjnych.
Uzyskany materiał porównawczy
nie tylko
pozwala poddać szerszej analizie podobnego typu ruchy ze średniowiecza
43 Chlubny
wyjątek stanowi np. północnoamerykański
badacz James Mooney,
który w /aledwie SZlcŚĆ lilt po upadku ostatniej fali ..Tańca Duchów" (l890 r.) opublikował kilkaset stron liczącą monogmfię tego społeczno-religijnego
ruchu Indian
USA. Praca ta zawiera materiał zebrany w dużej mierze ..na gorąco", drogą autopsji
i iJezpośrednich rozmów. Uzupełniona licznymi wypisami źródłowymi - stanowi ona
clo dzisiaj podstawową publikację dla wszystkich studiujących zagadnienia mesjanizmu Indian R(Jwnin i Prerii. Por. J. Mooney The Ghost-Dance Religion and the
Sioux Outbreak
of 1890, ..Annual Report of the Bureau of Ethnology. Smithsonian
Institution" 14: 1li92!189:3, p. 2. Wasllington 1396.
�no
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
i starożytności, ale okazuje się przydatny nawet w badaniach nad genezą
wielkich światowych religii uniwersalistycznych: chrześcijaństwa, islamu
i buddyzmu, a z kręgu religii narodowych przede wszystkim - judaizmu.
Wymienione tu systemy religijne w swej początkowej "fazie były przecież
specyficzną formą ruchów mesjanistycznych o postępowym społecznym
programie i typowo synkretycznej ideologii.
Trudno nie wskazać także na powiązania między badaniami ruchów
społeczno-religijnych a etnografią (antropologią) stosowaną. Ta ostatnia
coraz częściej włącza się w szerokim zakresie w nurt dyscyplin praktycznych, pomocnych przy właściwym kierowaniu życiem społecznym i kulturalnym. Poprzez swe trafne diagnozy dostarcza ona dyrektyw postępowania, wskazuje i określa sposoby wprowadzania bezkonfliktowych innowacji kulturowych, jest pomocna przy likwidacji trudności adaptacyjnych 44.
W odniesieniu do współczesnych ruchów" społeczno-religijnych i sekt
niejednokrotnie jej ekspertyzy umożliwiły porzucenie przez ich zwolenników poczynań podbudowanych irracjonalnymi względami. Naprowadzały
one w zamian na konkretną działalność gospodarczą i społeczną, zmierzającą do modernizacji tradycyjnego sposobu życia. Uśmierzały także
niebezpieczeństwa związane z pewnymi charakterystycznymi dla okresów
przejściowych deformacjami czy dewiacjami kulturowymi, które graniczą
często z objawami patologii społecznej.
Oczywiście inne cele przyświecały władzom kolonialnym, dbającym
o likwidację w zarodku wszelkich buntowniczych przejawów niesubordynacji, inne stawiali sobie misjonarze zabiegający o neofitów, do innych
wreszcie dążyły wyrosłe na gruzach imperiów kolonialnych rządy mło.dych państw, walczące z uciążliwymi tendencjami separatystycznymi.
W każdym jednak z tych przypadków skuteczność i trafność antropologicznych ekspertyz była dowodem tego, iż nauka o człowieku i jego kulturze równie mocno tkwi w czasie minionym, co we współczesności,
i w równym stopniu kładzie nacisk na refleksję teoretyczną, co na badania
praktyczne - społecznie użyteczne.
Ruchy społeczno-religijne Trzeciego Swiata wybrane jako przedmiot
antropologicznej analizy dostarczają badaczowi okazji do zgłębienia bardziej uniwersalnych, elementarnych problemów. Znaleźć wśród nich można bez trudu szereg takich kluczowych zagadnień, których właściwe rozwiązanie wydaje się istotne z punktu widzenia ogólnej teorii zmian kulturowych. Na" przykładzie przebiegu tych ruchów można mianowicie z powodzeniem doskonalić badania nad regularnością i realnością procesów
44 B. Malinowski,
Dynamika
Warszawa 1958, s. 197.
przemian
kulturowych,
(w:) Szkice z teorii
kultury,
�Antropologiczna
interpretacja
ruchów społeczno-religijnych
111
dyfuzji kulturowej, przenikania idei i tworzenia się w wyniku procesów
synkretyzacji - z pozoru eklektycznych, lecz w zasadzie zwartych systemów. Studia porównawcze nad ruchami wyrosłymi niezależnie od siebie,
w odmiennych środowiskach kulturowych i geograficznych, dostarczają
nam materiału do przemyśleń nad istotą powstawania podobnych, czy
wręcz identycznych rozwiązań kulturowych 45. Ponadto stanowią one dobrą próbkę dla studiów nad szerszym "kulturologicznym" problemem historycznych związków między religią a rewolucją z jednej strony, oraz
religią a konserwatyzmem społeczno-kulturowym z drugiej 46.
Większość tych ruchów jest w skali "wielkiej historii" tylko małym
zdarzeniem, niemal marginalnym epizodem, przebiegającym z dala od
głównego nurtu wydarzeń politycznych i gospodarczych. Jednakże dla
etnografa, socjologa czy religioznawcy zjawiska te stanowią jakby "eksperymentalną próbkę" dynamiki zmian, probierz odsłaniający w szczególnie drastyczny i wyrazisty sposób źródła oraz przebieg kulturowych,
społecznych i rasowych konfliktów w łonie tradycyjnych społeczności
tubylczych, poddawanych indoktrynacji "zachodniej cywilizacji" i włączonych w sferę kapitalistycznego rynku.
Podsumowując powyższe rozważania warto raz jeszcze podkreślić symptomatyczną tendencję metodologiczną zauważalną również w badaniach
nad ruchami społeczno-religijnymi. Tendencja ta polega w głównej mierze na wzajemnym zbliżaniu się postaw i metod badawczych wypracowanych w toku studiów nad społecznościami o niskim stopniu rozwoju
technologii, do tych, jakie typowe były dotąd dla badań wysoko zorganizowanych społeczeństw przemysłowych. Zbliżenie to posiada charakter
bilateralnej, twórczej wymiany doświadczeń. Z jednej strony szuka: się
możliwości zastosowania technik sprawdzonych już w trakcie studiów nad
np. wielkimi religiami światowymi czy narodowymi, ruchami aysydenckimi i sekciarskimi, do badań tradycyjnych wierzeń i wyrosłych na ich
gruncie ruchów społeczno-religijnych. Z drugiej natomiast strony postawy i metody wypróbowane w Trzecim Świecie okazują się przydatne, po
niewielkiej adaptacji, do analizy np. nowych rewolucyjnych ideologii
powstających w łonie afroamerykańskich społeczności Stanów Zjednoczonych, do mediewistycznych dociekań nad chrystianizacją "barbarzyńskiej"
Europy, a nawet do rozważań nad filozofią polskiego mesjanizmu 47 lub
interpretacji świeckiego "kultu" przywódców politycznych.
R. H. Lawie, An introduction
to cuUuml anthropology,
New York 1956, s. 377.
V. Lanternari, Reply, "Current Anthropology" 6: 1965, nr 4, s. 462.
47 Por. A. Walicki, Fiiozofia
a mesjanizm. Studia z dziejów filozofii
i myśli społeczno-reiigijnej
romantyzmu
polskiego, Warszawa 1970, s. 9-22; S. Piekarczyk, Bar45
4G
barzY1icy i ch1·ześcijfl1istwo.
nów, Warszawa 196fJ,passim.
Konfrontacje
społecznych
postaw
i wzorów
u Germa-
�112
ALEKSANDER
POSERN-ZIELINSKI
Ten widoczny przejaw jakby wewnętrznej
integracji, rozumianej jako
zacieranie się różnic, a raczej granie, między nauką o kulturach społeczeństw prostych i kulturach
społeczeństw
złożonych jest zarówno
wynikiem teoretycznych
postaw współczesnej antropologii,
jak i konse·kwencją postępującej
wspólnoty dziejów całej ludzkości.
ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI
AN ANTHROPOLOGICAL INTERPRETATION OF SOCIO-RELIGIOUS MOVEMENTS IN THE THIRD WORLD. APPRECIATION AND PROPOSITIONS
(Summary)
Problems of ethnography in the Third World still retain their specific character,
apparent both in works showing "traditional" cultures and in those which portray
the dynamics of contemporary
transformations.
These aspects represent the two
extremes on the scale of the socio-cultural development of the Third World, between which there lies a whole area of research, not yet suffic'iently examined.
The gaps are filled by ethno-historical-acculturation
studies, intended to reconstruct
the ethnical history of various regions and to analyse the mechanisms of cultural
changes taking place under the influence of acculturation
processes. To this
category belong researches
devoted to changes in traditional
religious consciousness, concentrating on the problem of syncretism, contamination and interference of different ideological systems. Syncretic sects, autonomous native churches
and dynamic socio-religious
movements, ofter called messianic, are the social
expression of the birth of a new consciousness.
Research into these movements encounters numerous obstacles resulting from
the sparsity of source material, from ambiguous nomenclature, imperfect methods
of classification, overestimation of analogies and underestimation
of characteristic
features in comparative studies, and finally from the small amount of synthetic
cross-sectional
works restricted to concrete geographico-cultural
and ethno-historical regions.
In the first place it is necessary to reconstruct the development of the individual
movements, but this historical reconstruction
should be for the anthropologist
a point of departure towards further reflections, leading to generalizations. This
aim may be realized by way of the cooperation of a number of fields, thus
eliminating the subjectivism of individual disciplines and the ostensible antinomy
between specializations
designed to examine simple societies on the one hand.
and complex societies on the other. The platform integrating
results from the
various fields is anthropology, which portrays socio-religious movements holistically, thus counteracting vulgar reductionism. The purpose of this kind of interpretation is to show the phenomenon under examination
in connection with all
the social, cultural, historical and economic factors which conditioned it.
�Antropologiczna
interpretacja
ruchów
spoleczno-religijnych
113
Therefore, when researching into socia-religious movements, such a programme
of investigations should be applied, which embraces on the one .hand the factor
of ideology determining the form of the doctrinal premises, and on the other handthe factor of transformation
of t.he social milieu, in relation to which ideology is
to fu~fil a transformative
role. Only then will it be possible to show the dialectic
conditioning of these factors and lhe dynamics of their reciprocal influences.
In conclusion the author discusses the significance of research into socioreligious movements with respect to the theory of cultural changes, and in particular to the theory of acculturation,
also mentioning the importance of studies
into diffussion and independent analogies, and finally, the connection of this field
of study with lhe l'eligious ethnology and applied ethnography.
3 -
Lud.
t.
~;;. 1971
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ce5ef2a7734c110696cf0018d8f5c39.pdf
e29b87399ac07de64278d58b43c302ea
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1146
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1971
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1055
Title
A name given to the resource
Badania nad procesami integracji kulturowo-społecznej na Mazurach i Warmii / LUD 1971 t. 55
Description
An account of the resource
LUD 1971 t.55, s.45-52
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szyfer, Anna
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud. t. 55, 1971
ANNA SZYFER
BADANIA NAD PROCESAMI INTEGRACJI
KULTUROWOSPOLECZNEJ
NA MAZURACH I WARMII
Problematyka
przemian kulturowych
jest obecnie jednym z głównych
nurtów badań etnograficznych
i socjologicznych.
Poczesne miejsce zajmują w niej problemy Ziem Zachodnich i Północnych. Od paru lat (od
roku 1965) tematykę tę podjął również Ośrodek Badań Naukowych im.
W. Kętrzyńskiego
w Olsztynie gromadząc i analizując materiały tak empiryczne (oparte na wieloaspektowych
badaniach terenowych), jak i archiwalne (dane demograficzne,
ekonomiczne itp.) dotyczące szeroko pojętej
problematyki
współczesnych
przemian
społeczno kulturowych
wsi mazurskich i warmińskich.
Region Mazur i Warmii, jeden z terenów odzyskanych po roku 1945,
przedstawia specyficzną sytuację ludnościową, a co za tym idzie - kulturową. Tu bowiem przed 25 laty przybyły grupy osadników (określam
tu ogólnie zarówno osadników jak i repatriantów)
z różnych regionów.
Przyniosły one ze sobą całe bogactwo własnych, sobie właściwych wzorów
zachowań kulturowych
i wytwory tych zachowań ze wszystkich dziedzin
kultury tradycyjnej
i życia społecznego wsi. Wymieszały się one w poszczególnych wioskach z elementami kultury znajdującej
się na tych terenach ludności autochtonicznej
- Mazurów i Warmiaków.
"Bagaż kulturowy" tych grup różnił się wielokrotnie
od siebie zarówno stopniem
tradycyjności form, jak i ich bogactwem i barwnością. Różnił je też poziom cywilizacyjny.
Zderzenie tych różnorodnych
wzorów prowadziło do
obserwacji i oceny ich przez poszczególne grupy, wreszcie - w długim
często procesie do odrzucenia
jednych, a akceptowania
i asymilacji
innych. Tworzył się w ten sposób wspólny dla wszystkich mieszkańców
wsi nowy model.
I właśnie całe bogactwo tej problematyki
zderzenia wzorów kulturowych wyróżnia lo proces przemian
kultury
tradycyjnej
wsi centralnej
Polski od terenów Ziem Zachodnich. Jak wykazały
badania, specjalnie
�46
ANNA
SZYFER
interesującymi okazały się dodatkowo te tereny, na których w skład
"mieszanych" wsi weszła również, zamieszkała tam, ludność autochtoniczna. Bowiem ich wzory zachowań odbiły się naj silniej na pozostałych
grupach.
Ponieważ taka właśnie sytuacja charakteryzuje Mazury i Warmię,
stąd konieczne było podjęcie tej problematyki we wsiach olsztyńskich.
Równocześnie stanęliśmy przed faktem prawie zupełnego braku dokumentacji kultury tradycyjnej ludności autochtonicznej 1, w związku z czym
zaistniała konieczność podjęcia równoczesnych badań nad formami tradycyjnymi kultury Mazurów i Warmiaków tak, aby zrekonstruowany tradycyjny model mógł służyć jako punkt odniesienia zachodzących przemian. Prace nad kulturą tradycyjną stanowią drugi nurt prac etnograficznych OBN oraz Komisji Etnograficzno-Socjologicznej naszego towarzystwa naukowego. Końcowym efektem będzie tu zbiorowa monografia
kultury ludowej Mazurów i Warmiaków.
Trzeci nurt stanowią podjęte obecnie badania nad społeczno-kulturowymi przeobrażeniami małych miast (niepowiatowych) naszego regionu.
Jako przykładowe wytypowane zostały trzy miasteczka: Ryn pow. Mrągowo, Bisztynek pow. Biskupiec Reszelski i Lidzbark pow. Działdowo.
Każde z nich reprezentuje inny typ pod względem struktury społecznozawodowej ludności i ich pochodzenia. Łączy je natomiast wielkość (2-4
tysiące mieszkańców), dawność i ciągłość praw miejskich, oraz peryferyjny charakter w stosunku do dużych ośrodków. Skomplikowana problematyka tych badań zdecydowała, tak jak i przy temacie pierwszym
(omówię to później), o konieczności potraktowania go kompleksowo przez ekonomistów, demografów, socjologów i etnografów.
Wracając do pierwszego, najbardziej zaawansowanego nurtu prac
(ukończone zostały już badania terenowe obejmujące 10 wsi na Warmii
i 15 na Mazurach, łącznie ok. 1000 respondentów), tj. badań nad procesem przemian i integracji kulturowo-społecznej należy jeszcze raz podkreślić ich specyficzność związaną z terenem. Chciałabym tu pokrótce
pokazać główne problemy tej tematyki.
Przyjmując kulturę, a więc i kulturę tradycyjną, jako funkcjonalną
i strukturalną całość, w której wszystkie elementy są ze sobą powiązane
i współzależne, badania prowadzone były poprzez analizę i obserwację
historycznie i społecznie ukształtowanych zachowań kulturowych i ich
wytworów. Pierwszym pytaniem stawianym wobec uzyskanych w ten
sposób materiałów empirycznych było pytanie o k i e r u n e k zachodząZob.: Anna Szyfer, Badania nad tradycyjną kulturą oraz gwarą Mazur i Warw: Stan i potrzeby nauk spolecznych na Warmii i Mazurach, Olsztyn 1966,
s. 58-69.
l
mii,
�Badania
nad procesami
integracji
na Mazurach
i Warmii
47
cych przemian w procesie ścierania się ze sobą wzorów zachowań zarówno
tradycyjnych poszczególnych grup, jak i niesionych przez źródła masowego przekazu nowych wzorów kultury masowej. Można wyróżnić było
tu trzy kierunki:
1. ujednolicanie się wzorów wszystkich grup pod wpływem kultury
masowej i wszystkich wiążących się z tym czynników przy równoczesnym
zaniku form tradycyjnych;
2. ujednolicanie się w niektórych dziedzinach (przejściowo) wzoru
tradycyjnego, którejś z grup, akceptowanego przez grupy pozostałe (dotyczy to np. technik związanych z gospodarstwem domowym, przetwórstwa, zwyczajów, elementów folkloru itp.);
3. pozostawanie grup, szczególnie w pierwszym okresie po osiedleniu,
przy własnych, tradycyjnych wzorach zachowań.
Należy tu przy tym podkreślić, że formy tradycyjne odegrały w specyficznej sytuacji ludnościowej rolę wyraźnie pozytywną. Przez stwierdzenie bowiem przy wzajemnej obserwacji podobieństw i zbieżności
własnej kultury, pozwalały na większe zaufanie grup do siebie, a w konsekwencji na szybsze zżycie się grup na wsi, na większą intensywność
procesu integracji społecznej.
Te trzy, różne wartościowo, równolegle przebiegające procesy każą
zastanowić się nad c z y n n i k a m i determinującymi je. Analiza wskazuje, że są one dwojakie. Pierwsze określić możemy jako czynniki zewnętrzne - e g z o g e n i c z n e, wypływające tak z konsekwencji zmian
ustrojowych Polski po r. 1945, jak i z postępujących procesów urbanizacji i industrializacji. Czynniki te oddziaływują na podstawowe elementy struktury kultury wsi - można by powiedzieć szkielet - takie jak
struktura społeczno-zawodowa, struktura gospodarstw i rodziny, instytucje formalne (szkoła, organizacje społeczno-polityczne, kółko rolnicze,
parafia), źródła masowego przekazu. Dopiero poprzez nie, jak gdyby
wtórnie, działają te czynniki na poszczególne zachowania kulturowe i ich
wytwory składające się na wzory codziennego życia. Można mówić np.
o takim przykładowym ciągu zmian: wzrost industrializacji - zmiany
w strukturze zawodowej wsi i rodziny - dojazdy do pracy - inny podział pracy w rodzinie - inne wzory spędzania czasu, inny stosunek do
obrzędów, autorytetów itp.
Ale na zmiany w poszczególnych zachowaniach oddziaływuje w sposób ważki jeszcze inny typ czynników, które można by nazwać wewnętrznymi - e n d o g e n i c z n y m i. Działanie ich zależne jest od składu
ludnościowego poszczególnych wsi, a co za tym idzie - zmiennej dominacji poszczególnych grup.
Czynnikami, nazywanymi przez nas jako wewnętrzne, są historycznie
i społecznie ukształtowane wzory tradycyjnych zachowań kulturowych
�48
ANNA
SZYFER
tych grup ludnościowych. Można by je podzielić wg stosunku do nich grup
na: z a s t a n e - charakterystyczne dla wszystkich grup osadniczych,
wyłączając autochtoniczną; w ł a s n e - charakterystyczne dla poszczególnych grup; o b c e - wzór jednej grupy dla grup pozostałych.
Oddziaływują one na poszczególne zachowania. Np. w trakcie ujednolicenia się wzorca kultury dla danej społeczności lokalnej następuje wybór któregoś z nich, a odrzucenie pozostałych.
Analiza tego procesu, w czasie którego następuje naruszenie stabilności jakiegoś wzoru, rozchwianie zachowań jednolitych pod względem
jakościowym (część osób zachowuje się według starego wzoru, a część
nowego), narastanie zachowań stosownie do nowego wzoru, wreszcie
przejście całkowite do wzoru nowego, pozwala na obserwację powstawania nowych form w trakcie ich stawania się.
W odniesieniu do poszczególnych wzorów zachowań kulturowych
można przy tym mówić o zmianie miejsca w całości, o zmianie funkcji
danego zachowania w stosunku do pozostałych, wreszcie o zaniku niektórych elementów treści. Dobrym przykładem mogą tu być zachowania
związane z obrzędowością - cyklem zwyczajów i obrzędów związanych
z zakończeniem prac żniwnych. Znane i utrzymywane przez większość
grup, straciły jednak one swoją magiczno-obrzędową funkcję, zubożyły
się w treści i wreszcie z miejsca istotnie ważnych w życiu społeczności
cbrzędów przesunęły się do roli imprezy rozrywkowej, często organizowanej przez instytucje formalne wsi.
Bardzo rzadko można obserwować sytuację, kiedy kierunek oddziaływań jest odwrotny. Czynniki nazywane przez nas wewnętrznymi - wzory zachowań - oddziaływują na podstawowe elementy struktury kulturowej wsi. Można to obserwować szczególnie w dziedzinie zachowań tradycyjnych związanych z życiem społecznym. I tak np. silne tradycje
"śpiewackie" którejś z grup zmuszają jak gdyby instytucje formalne wsi
do organizowania zespołów czy chórów (przykład wsi Butryny, gdzie tradycja rodzin warmińskich i osadników z Pomorza zdecydowała o istnieniu bardzo dobrze działającego zespołu teatralno-chórowego).
Innym z pytań problemowych, które można postawić po ustaleniu
k i e r u n k ó w zachodzących przemian i c z y n n i k ó w je determinujących, jest sprawa c z a s u ich trwania. Zebrany materiał pozwala na
wydzielenie trzech okresów: 1 - tuż po osiedleniu (1945--1947), 2 wokoło dziesięć lat później, oraz 3 - lata bieżące - dla procesów jeszcze nie zakończonych.
Spróbuję scharakteryzować te okresy uwzględniające równocześnie
jakościową wartość tych zmian rozumianych jako kierunek. W okresie
pierwszym zachodzące przemiany są wyraźnie jednolite kierunkowo. Prowadzą do przyjęcia przez wszystkie grupy niektórych wzorów zachowań
�Badania
nad procesami
integracji
na Mazurach
i Warmii
49
i szczególnie wytworów zachowań zastanych związanych z domem mieszkalnym, obejściem, technikami
rolniczymi, hodowlanymi
itp. Były to
elementy kultury ludności autochtonicznej,
Mazurów i Warmiaków. Wiązało się to z koniecznością przystosowania
się i adaptacji do miejscowych
warunków i "bazy materialnej".
Można tu więc mówić o zastanych domach i częściowo ich urządzeniu,
o narzędziach
rolniczych czy koniecznych ze względów klimatyczno-glebowych
typach upraw czy hodowli.
Znamiennym
jest, że wszystkie prawie zapożyczenia
z tego okresu odnoszą sit~ do dziedziny kultury materialnej.
Okres drugi (również wg oceny samych respondentów)
miał miejsce
wokoło
10 lat po osiedleniu (1955-57).
Charakteryzują
go już procesy
różnokierunkowe
i o różnej wartości. Będzie miało tu więc miejsce zarówno ujednolicenie
się wzoru z tradycyjnych
form różnorodnych,
różnych grup, przez wybór jednej z nich, jak i zarzucenie poszczególnych
form tradycyjnych
przez grupy na korzyść formy wspólnej, ale już charakterystycznej
dla kultury masowej. Oba te procesy wymagały
czasu
do obserwacji, oceny i akceptacji wzorów zachowań i dlatego rozpocząć
się mogły dopiero po pewnym okresie od osiedlenia.
A oto przykłady:
1. Stawianie snopków na polu miało w różnych regionach rozną formę. Na omawianym
terenie poszczególne
grupy początkowo
stosowały
tradycyjną
dla siebie formę. Po dłuższej obserwacji
zaczęto stosować
ogólnie dwie formy: mazurską - stygi (10 par snopków opartych o siebie) oraz wileńskie stawianie "w koło". Sprecyzowało
się przy tym stosowanie tych form i pierwsza, uważana za dobrą do szybkiego wysychania zboża, stosowana była w pogodę suchą, druga zaś nadawała się lepiej
\V czasie deszczu,
gdyż chroniła zboże przed zamoknięciem.
2. Przygotowanie
pokarmów i przechowywania
żywności również ujednoliciło się. Większość potraw charakterystycznych
dla poszczególnych
grup przyjęły
do swojego jadłospisu
grupy pozostałe. Tylko potrawy
wyraźnie obrzędowe, jak np. wileńska kutia, czy warmińska breja spotkały się z dezaprobatą
pozostałych
grup i przygotowywane
są wyłącznie
wewnątrz danej grupy i to przez pokolenie starsze. Ujednolicił się też,
na wzór warmiński, sposób przechowywania
żywności - weszło w "modę" wekowanie.
3. Również różnorodne typy wozów (często przywiezionych
przez osadników) ujednolicono przyjmując
wzór warmiński.
Zdecydował tu wzgląd
praktyczny. Swietnie scharakteryzował
to jeden z respondentów
pochodzący z Wołynia: " ... miejscowe warmińskie
wozy są lepsze, bo szersze
i krótsze, nasze były za długie i wąskie, to się wywracały
na tych drogach ..." 2 (Ramsowo).
2
4 -
Wieś Ramsowo pow. olsztyński.
Lud,
t. 55, 1971
�50
ANNA
SZYFER
4. Również z dziedziny kultury społecznej, z zachowań związanych
z obrzędowością doroczną, można podać ciekawe przykłady. Np. początkowo zespoły chodzących w okresie Nowego Roku maszkar zwierzęcych
rekrutowały się z jednej grupy i według jej wzorów "kolędowały". Zwyczaj chodzenia po rogalach zachował się wśród ludności warmińskiej bardzo dobrze i w formie bardzo archaicznej. W ciągu paru lat po osiedleniu
do grupy warmińskiej dołączyli się przedstawiciele innych grup kultywując ich formy, ale wzbogacając je o niektóre elementy swojej formy
zwyczaju, np. piosenki czy postacie. (Zwyczaj ten zresztą do dzisiaj zachował żywotność we wsiach o dużym odsetku ludności warmińskiej).
Podobnie wyglądała sytuacja ze zwyczajem wielkanocnym - chodzeniem
po smaganiu, przy czym przedstawiciele grup osadniczych wchodząc
w skład zespołów wzbogacali ten zwyczaj a "oblewanie" wodą.
Okres trzeci - to lata bieżące. Obejmuje on procesy jeszcze nie zakończone, trwające. Są one w zasadzie jednokierunkowe - prowadzą do
zaniku takich tradycyjnych wytworów, jak niektóre wierzenia i część
folkloru. Można tu jednak, choć sporadycznie, obserwować przyswajanie
niektórych wierzeń i literatury przez poszczególne grupy. Odnosi się to
np. do poznawania i opowiadania wierzeń i legend związanych z charakterystycznymi miejscami w okolicy, jak jeziora, głazy, zamki, przejmowanymi przez grupy osadnicze od ludności autochtonicznej (np. na 600
respondentów przeprowadzonej z osadnikami ankiety 65~/o podało, że zna
i opowiada miejscowe legendy).
Oczywiście wszystkie te procesy są niejednorodne dla całego omawianego terenu i dla każdej nieomal wsi mają trochę inną wartość. Zależy to, jak mówiłam już wyżej, od substratu ludnościowego danej społeczności lokalnej. Niemniej można przyjąć tu jakieś prawidłowości. Najsilniej oddziaływują tradycyjne wzory zachowań grupy autochtonicznej,
dlatego dominacja tej grupy wywiera silny nacisk na obraz wzorow zachowań kulturowych wsi, w których występują.
Warto tu przypomnieć, że w tak zwanych polskich, to znaczy historycznie zasiedlonych ludnością polską powiatach Warmii (olsztyński, biskupiecki), marny we wsiach powyżej 50'°/~ludności miejscowej, a w powiecie olsztyńskim odsetek ten osiąga w wielu wsiach powyżej 80%. We
wsiach mazurskich procent ten jest mniejszy i sięga przeważnie 20~/0:.
Dynamika procesu przemian i ich jakościowego wyniku w zależności
od sytuacji ludnościowej jest jednym z pytań stawianych przez nas w pracach nad przemianami wsi i małych miast. W tym celu wsie dobierane
były do badań między innymi według struktury pochodzenia ich ludności, a wszystkie badane wsie podzielone zostały na kategorie stosownie
do odsetka ludności autochtonicznej.
Problematyka ta jest bardzo interesująca. Chciałam tu tylko zwrócić
�Badania
nad procesami
integracji
na Mazurach
i Warmii
51
uwagę na fakt niezmiernie prężnego wzoru grupy autochtonicznej. Można
bowiem jego oddziaływanie obserwować już wszędzie tam, gdzie odsetek
tej ludności sięga zaledwie 20'O/~. Przejmowar:ie wzorów tej grupy można
obserwować w większości dziedzin; np. we wsiach o przewadze warmińskiej obserwujemy przejmowanie wzorów zachowań nawet w odniesieniu
do niektórych wierzeń (kłobuk, mara, czary, wierzenia i legendy związane
z charakterystycznymi miejscami).
Wszystkie te aspekty badań nad przemianami wsi i małych miast naszego województwa - pytania o kierunek przemian, czas trwania i czynniki determinujące je - stwarzają konieczność oświetlenia tej problematyki wszechstronnie. Zdecydowało to o prowadzeniu zarówno badań jak
i analizy kompleksowo, a więc przez takie dyscypliny nauk społecznych,
jak ekonomika wsi, demografia, socjologia i etnografia. Postulat łączenia
wysiłków kilku dyscyplin naukowych wysunięty został przez wielu etnografów już dawniej 3. Spróbowaliśmy w warunkach olsztyńskich postulat
ten zrealizować praktycznie. I tak analizę struktury ludności pod względem wieku, płci i pochodzenia przeprowadzają z nami demografowie,
badanie struktury gospodarczej wsi robią ekonomiści rolnictwa, analizę
instytucji wiejskich - socjolodzy (jeden z socjologów badał również problem starzenia się ludności wsi). Badania prowadzone były po wspólnym
uzgodnieniu tematyki w tych samych wsiach i często u tych samych informatorów.
Poza pracami terenowymi, w ramach Komisji Etnograficzno-Socjologicznej i Komisji Nauk Ekonomicznych naszego Ośrodka problemy wynikające z badań dyskutujemy wspólnie. Organizujemy również coroczne
spotkania naukowe poświęcone tematyce współczesnych przemian wsi
i małych miasteczek województwa olsztyńskiego, w których każda z wymienionych dyscyplin bierze czynny udział (takie seminaria odbyły się
w latach 1969, 197'0i 1971 w Waszecie k. Olsztynka). Wydaje się, że ten
kompleksowy sposób badań i prac spełnia w praktyce postulowaną integrację nauk społecznych, a nam pozwala w sposób wszechstronny i pełny
oświetlić badaną problematykę.
SIedzenie procesów przemian współczesnych zachodzących na wsi olsztyńskiej we wszystkich ich aspektach, przygotowywanie analizy i opracowania ma znaczenie dwojakie: teoretyczne - jako wkład do badań nad
kulturą i jej przemianami; i praktyczne, gdyż wykrycie i zrozumienie
wszystkich bodźców determinujących procesy zmian powinno pomóc
praktykom w ukierunkowaniu i intensyfikacji tych procesów.
3
nych.
Np. prof. prof.: J. Bursztę,
K. Dobrowolskiego,
A. Kutrzebę-Pojnarową
in-
�52
ANNA
SZYFER
ANNA SZYFER
RESEARCH
INTO PROCESSES OF SOCIO-CULTURAL
IN MASUP..IA AND VAHMIA
INTEGRATION
(Su m mary)
The problem of cultural changes taking place in rural areas is one of the
major preoccupations of ethnography. 'This is especially interesting in the Western
and Northern regions of Poland, which possess a highly specific population structure. It was here that various ethnic groups came to settle from different parts
of the country, bringing with them their own characteristic pattems of social and
cultural behaviour. The complex processes of Cc1l1tactsbetween the various patterns
and the formation
of a common model from the original mosaic, the general
mechanisms and dynamics of these phenomena, provide a fascinating field of study.
These processes are additionally
complicated in those regions, whel'e besides
the newcomers there is an autochthonic population. In such cases it often occurs,
that the culture of the autochthonic group is accepted as the common model.
For a number of years the W. KętrzyJisJ<i Research Centre has conducted
investigations
into the economic, population, social and cultural aspects of the
Varmia region, which is typical of the problems mentioned above. By taking into
account the results and empirical materials supplied by such spheres as economics,
demography and sociology, it is possible to elucidate by ethnographical analysis the
cultural changes taking place there, :md also to establish the factors which determine them.
�