1 50 21 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05136536cfa20b307b52d2b2b51102a2.pdf 3f63b51c80fd9b8597e375727e0295fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5661 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5263 Title A name given to the resource Strój biłgorajsko-tarnogrodzki/ Atlas Polskich strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.8; s.62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaznowska, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A T - L A - S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH B A R B A R A K A Z N O W S K A - J A R E C K A S B I Ł G O R A J S K O T R - T Ó J A POLSKIE TOWARZYSTWO R N O G R O LUDOZNAWCZE D Z K I �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H V I Ł G L U D O W Y C H MAŁOPOLSKA B A R B A R A B S T R O J Ó W O R A J ZESZYT 8 K A Z N O W S K A - J A R E C K A S K S T R Ó O - T A J R N O G R O D Z K I Zak i a c' K o ! & rozna wstwa 1 9 5 8 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE W R O C Ł A W I U �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A , A D A M MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ KAZIMIERA ZA W I S T O W I C Z REDAKTOR NACZELNY: R E D A K T O R OKŁADKA ZESZYTU: ADAMA SEWERYN, - ADAMSKA JÓZEF JÓZEF BARWNA ZBIGNIEWA UKŁAD GRAFICZNY KLIMCZYKA A D A M A GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA KLISZE JEDNOBARWNE M. K A S P R Z A K A GAJEK MŁODZIANOWSKIEGO PLANSZA IM. GAJEK ZAKŁADY W POZNANIU POZNAŃ GRAFICZNE — KLISZE WIELOBARWNE ZAKŁADY GRAFICZNE „PRASA" WE WROCŁAWIU Nallad 6200 egz. Ark. wyd. 6, ark. druk. 8,5. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61*86/8. Oddano do składania 2. XI. 1957. Podpisano do druku 5. IV. 1958. Druk ukończono w kwietniu 1958. Zam. 496/9 Cena zł 29,—. R-9 �WSTĘP O b s z a r i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a . Na wschodzie Nizina Sandomier­ ska przechodzi na prawy brzeg Sanu i sięga po wzgórza Roztocza. Przecinają ją tutaj dwie rzeki Bukowa i znacznie od niej większa Tanew; obie mają swe źródła w Roztoczu i le­ niwym nurtem toczą swe wody przez k r a i n ę nizinną ku zachodowi, gdzie wpadają do Sanu. Teren prawobrzeżnego dorzecza Tanwi jest gęsto pocięty jej dopływami, z których największym jest Łada. Nad jej brzegiem leży powiatowe miasto Biłgoraj. Z tej strony Tanwi tylko sporadycznie las ustępuje miejsca kulturze rolnej. Błota, wydmy piaszczyste, a dalej na wschodzie i wzgórza Roztocza pokrywa s/eroki pas leśny Puszczy Solskiej. Jest ona naturalnym przedłużeniem Puszczy Sandomierskiej i ciągnie się łukiem od Sanu na wschód (mapa). Południowa strona Tanwi jest znacznie uboższa w wody, posiada charakter lekko wzniesionej wyżyny, miejscami o bogatej lessowej glebie. Przeważa tu wszędzie kultura starego osadnictwa rolniczego o nielicznych ale ludnych wsiach. Od południa niecka Tanwi jest zamknięta krainą pofalowaną o wzniesieniach dochodzących do 260 m. n. p. m. Gleby t u są znowu ubogie, przeważnie piaszczyste, a w krajobrazie dominuje zieleń dużego kompleksu lasów Sieniawskich. Tu właśnie, na śródleśnych terenach dorzecza Tanwi w południowej części powiatu biłgorajskiego występował przed laty strój biłgorajsko-tarnogrodzki. (Tabl.) Podstawą utrzymania ludności tego regionu jest rolnictwo, w okolicach jednak gdzie ziemia jest lichsza, nie daje ono pełnego utrzymania liczniejszym rodzinom. Dodatkowego zajęcia szuka tam człowiek w pracach leśnych i w potajemnie uprawianym łowiectwie, a w okolicy Biłgoraja w chałupniczym wytwórstwie włosianki i przemyśle sitarskim. Obok zwykle uprawianych płodów jak żyto, pszenica, tatarka, owies, ziemniaki i len spotyka się na lepszych glebach głównie w okolicy Tarnogrodu liczne plantacje tytoniu i buraka cukrowego. Dużą rolę w gospodarstwie odgrywa hodowla bydła, owiec i nie­ rogacizny. W dawnych czasach przed I wojną światową i dawniej hodowano znacznie więcej owiec, i to przeważnie o czarnym runie. Dostarczały one wełny na sukno a skór na kożuchy. Targi i jarmarki w czasach zaborów odbywały się w Tarnogrodzie, Biłgoraju i Józe­ fowie. Tu nabywano różne materiały i gotowe części odzieży za spieniężone produkty rolne. Obecnie targi odbywają się w Biłgoraju, Tarnogrodzie i Leżajsku, który jest miejscem odpustowym, oraz w Krzeszowie i Ulanowie. H i s t o r i a o s a d n i c t w a . Historia terenów objętych dorzeczem Tanwi jest związana z dziejami Ziemi Czerwieńskiej. Nazwą tą określano obszary leżące między Sanem a Bu­ giem. Historia zastała Polskę w ich posiadaniu. Ziemia Czerwieńska często zmieniała właś­ cicieli. Walczyli o nią i odbierali ją sobie nawzajem Piastowie i książęta kijowscy, Rurykowicze. Dopiero Kazimierz Wielki utrwalił t u panowanie Polski w oparciu o oręż i prze­ widującą politykę. Od 1366 r. Ziemia Czerwieńska nieprzerwanie dzieliła losy Polski, aż do jej rozbiorów. Nie b y ł y to losy łaskawe. Od zarania dziejów przewalały się przez tę k r a i n ę leżącą u wrót Rzeczypospolitej wielkie burze wojenne ścierając z powierzchni 3 �Ryc. 1. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. ziemi wsie i miasta, dorobek mozolnej pracy człowieka. Historię tych ziem tworzyły kolejne napady Tatarów. Wołochów i bunty hajdamacko-kozackie. Po okresach klęsk i zniszczeń następowały lata pokoju. Na opustoszałe obszary wkraczały nowe fale osad­ nictwa. Przychodził człowiek żądny ziemi i wolnizn, obojętny na stale grożące niebez­ pieczeństwa. W osadnictwie obszarów między Sanem a Bugiem, a więc i ziemi biłgorajskotarnogrodzkiej, brały udział od wieków i stapiały się z sobą elementy polskie, ruskie, wołoskie a nawet i niemieckie. Z wiekami uległy one zapomnieniu na widowni pozostały dwa zasadnicze, polski i ruski. W czasach przedkazimierzowskich w Ziemi Czerwieńskiej przeważały wpływy ruskie mające oparcie we władzy książęcej i cerkwi. W zasiedleniu tych ziem ze strony Polski najżywszy udział brała ludność mazurska, zwłaszcza w okresie od 1388—1462 r. gdy Ziemia Bełzka była lennem książąt mazowieckich. Osadnictwo polskie przyjęło zorgani­ zowaną formę za Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełły, którzy całą administrację Rusi Czerwonej oparli na przedstawicielach możnych rodów małopolskich. W ślad za ich dworami napływała tu z Małopolski uboga ludność wieśniacza, a do zakładanych miast kupcy i rzemieśl­ nicy. Ludność polska w poważnym procencie brała udział w kolonizacji na prawie niemieckim, której początki miały t u miejsce w drugiej połowie X I I I w. Od połowy X I V w. udział ludności polskiej stopniowo wzrastał, a w X V w. kolonizacja ta już tylko z nazwy była niemiecka, bo element polski zdecydowanie w niej dominował. Obok kolonizacji na prawie niemieckim rozwijała się w X V i X V I w. kolonizacja na prawie wołoskim. Gromady Wołochów o kulturze pastersko-leśnej nie tylko posuwały się łańcuchem Karpat na zachód, ale kierowały się również k u północy. Założono wówczas na Rusi Czerwonej aż po źródła Prypeci około 500 wsi wołoskich. Z czasem ludność ta zasymilowała się z ludnością r u s k ą . O osadnictwie Rusi Czerwonej w dorzeczu Tanwi źródła dostarczają bardzo skromnych informacji. Na podstawie fizjografii terenu można wnioskować, że dla osadnictwa okolice Tarnogrodu przedstawiały odrębne zagadnienie. Od północy i wschodu Ziemia Tarnogrodzka odgrodzona była od reszty Rusi Czerwonej wzgórzami Roztocza i olbrzymim 1 4 �pasem leśnym. Podobnie i od południa utrudniony był dostęp przez lasy Sieniawskie. W tych warunkach osadnictwo wkraczało na te tereny od południowego wschodu na l i n i i Cieszanów-Lubaczów i od południa z biegiem doliny Sanu. T y m i drogami napływał od najdawniejszych czasów element ruski i wołoski. Wołosi poza ruchem kolonizacyjnym w X V i X V I w. musieli od dawna okresowo nawiedzać lesiste tereny ziemi biłgorajskotarnogrodzkiej w związku z zimowym leśnym wypasem owiec, co poświadczają źródła dla sąsiedniej Puszczy Sandomierskiej . Wpływy kultury wołoskiej poświadczone są tutaj nie tylko przez nazwy niektórych miejscowości i często spotykane nazwisko Wołoszyn, ale również przez inne relikty kulturowe jak np. wchodzące w skład stroju chodaki. Ludność polska napływała w dorzecze Tanwi przede wszystkim z doliny Sanu, która od czasów przedhistorycznych była ważną drogą osadniczą, a później handlową. Postępowało tędy od zachodu osadnictwo z przeludnionych ziem sandomierskich. Dolina Sanu już w początkach X V I w. była gęsto zamieszkana. Po prawej stronie Sanu Ulanów, Krzeszów* Sieniawa w początkach X V I I w. uzyskały prawa miejskie; stąd osadnictwo polskie szło k u wschodowi w górę doliny Tanwi. 2 Najwcześniej zostały zasiedlone żyzne ziemie w okolicy Tarnogrodu. Sam Tarnogród został założony w 1567 r. przez Stanisława Tarnowskiego na mocy przywileju Zygmunta Augusta. Zapewne już o wiele wcześniej była t u osada, a"w okolicy liczne wsie. K i l k a lat później przywilej miejski otrzymał Biłgoraj leżący już po drugiej stronie Tanwi, obecnie siedziba powiatu. Do końca X V I w osadnictwo miało charakter rolniczy. W X V I I i X V I I I w. wkracza na tereny lesiste dorzecza Tanwi osadnictwo przemysłowe, związane z eksploatacją lasów. Powstają w tych czasach liczne wsie o nazwach: Majdan, Maziarna. Maziarze, Smólsko i Huta. Założyciele tych wsi trudnili się na miejscu przemysłową przeróbką drzewa. Niezależnie od tego zaczęto masowo wycinać lasy a drzewo spławiać Tanwią i Bukową do Sanu, skąd ulanowscy retmani spławiali je dalej na północ do To­ runia i Gdańska. Po zaniechaniu eksploatacji lasów w zw ązku z jej nieopłacalnością, wsie przemysłowe przyjmowały stopniowo charakter rolniczy i brały pod u p r a w ę po­ przednio wykarczowane poręby. Wielki kompleks leśny na Zasaniu, jakim była i jest jeszcze dzisiaj Puszcza Solska w połączeniu z lasami sieniawskimi, musiał od najdawniejszych czasów przyciągać ele­ ment zbiegowski z rożnych stron szukający t u schronienia. Były też wypadki osadnictwa przymusowego. Taką wsią jest Aleksandrów założony około połowy X I X w w lasach Puszczy Solskiej, o czym zachowała się pamięć w tradycji jej mieszkańców . W czasach zaborów ziemia biłgorajsko-tarnogrodzka należała do Rosji. Granica na t y m odcinku przebiegała zgodnie z obecną granicą województw rzeszowskiego i lubelskiego. 3 T y p o w e c e c h y s t r o j u b i ł g o r a j s k o - t a r n o g r o d z k i e g o . Strój ludo­ w y Lubelszczyzny jeszcze w końcowym okresie swego występowania (koniec X I X w.) był słabo zróżnicowany i posiadał wiele cech wspólnych. Najważniejsze z nich to dominacja na całym terenie od Lubartowa po Jarosław b r ą z o w e j s u k m a n y , różnią<ej się tylko nieznacznie krojem i szamtrunkiem. Ze stroju kobiecego najpowszechnie szą częścią odzie­ ży była skromna, lniana spódnica, pozbawić na u ludności polskiej berwnych < zdób, ale sta­ rannie stębnowana i marszczona w pasie. Ogólnie w stroju lubelskim najwięcej podobieństw wykazywały wierzchnie części odzieży męskiej i kobiecej, takie jak sukmana, czapka sukienna, słomiany kapelusz, płótnianka, lniana spódnica i n a r a m i e n n a p ł a c h t a . Na t y m tle strój biłgorajsko-tarnogrodzki wyróżnia się znacznie większym konserwa­ tyzmem tak w stosowaniu materiałów, jak i w utrzymywaniu dawnych archaicznych form. Podczas gdy w sąsiednich regionach, pod koniec X I X w. powszechnie wprowadzono do stroju materiał fabryczny, tutaj w dalszym ciągu dominował lniany, konopny i wełniany samodział. Jego produkcja całkowicie spoczywała w ręku miejscowych wiejskich wytwórców. Na charakterystyczny rys stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego składają s i ę : archaiczny typ kroju p o n c h o , stosowany w sukmanie i płótniance, występowanie do ostatnich czasów 5 �p ł a c h t y n a r a m i e n n e j , chodaków, czepca kobiecego, (któremu okrągły kształt nada­ wała drewniana a później tekturowa obrączka zwana chamełką) a przede wszystkim nadkrywki czyli płatu płótna, który w stroju kobiecym był zarzucany na głowę. W zdobnic­ twie stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego cechą charakterystyczną było stosowanie prymityw­ nego haftu o ściegu łańcuszkowym z dominującym motywem spirali. Sukmana przed 70 laty była powszechnym odkryciem męskim, a występowała również w kobiecym stroju weselnym W latach późniejszych jej miejsce w obrzędowym kobiecym stroju zajął szafi­ rowy żupan z czerwonymi wyłogami. Mimo wspomnianej poprzednio izolacji obszaru, strój biłgorajsko-tarnogrodzki posiada w y r a ź n e powiązania nie tylko z innymi regionami wschodniej Polski, ale również ze strojami występującymi w Polsce południowej. Takich ciekawych analogii dostarcza bił- Ryc. 2. Ubiory gospodarzy. Chmielek, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Janusza Świeżego. Fot. W. Sierocińska, ok. 1914. gorajsko-tarnogrodzka nadkrywka*, która pod różnymi nazwami występowała w całej południowej Polsce i chamelka . W samym stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim jak również w technice wykonania niektórych materiałów związanych ze strojem są dostrzegalne wpływy kultury wołoskiej. 5 6 �Męski strój biłgorajsko-tarnogrodzki to: koszula o kroju p r z y r a m k o w y m z koł­ nierzem w y k ł a d a n y m noszona ,,na wypust", spodnie z konopnego płótna ściągane w pasie powrózkiem, na które w zimie Ubierano drugie spcdnie wełniane t. zw. chołosznie, sukmana brązowa ozdobiona niebieskim szamerunkiem o kroju zbliżonym do podłużnego p o n c h o , chodaki podobne do góralskich kierpców bez ozdób, i nawłoki skręcor.e z konopnego włókna, a czasem skórzane, otaczające łydki, dalej czapka gamerka z tego materiału co i sukmana w kształcie rogatywki, posiadająca po robach pompony z niebieskiej włóczki, lub kapelusz słomiany. Obok sukmany noszono latem płótnianki czyli wierzchnie odzienie wykonane z płótna o kroju identycznym jak u sukmany. Zimą noszono kożuch ze skór baranich biało wyprawnych. W stroju kobiecym charakterystycznymi częściami były: lniana koszula o kroju p r z y r a m k o w y m z w y k ł a d a n y m kołnierzem, zdobiona haftem, spódnica lniana zwana fartuchem, bogato w pasie marszczona, i na całej dłuj. cści ukła­ dana w zakładki, lniana haftowana zapaska, chodaki analcg'czne do męskich, czepiec zwany chamełką, składający się z drewnianej obrączki, rozpostartego na niej siatkowego czepka i zatyczki, „nadkrywka" czyli płat płótna (dł. 2,5 m) ozdobiona haftem, sukmana, płótnianka i kożuch analogiczny do męskich, chustka płócienna na głowę i płachta za­ rzucana na ramiona. Oprócz zasadniczych wspólnych elementów strój biłgorajsko-tarno­ grodzki posiadał pewne nieznaczne różnice, w półn )cno-wschodniej części regionu, na pół­ noc od Tanwi w parafiach Majdan Księżpolski. Aleksandrów, Puszcza Solska i Sól, był znacznie skromniejszy i pozbawiony haftu. Różnice te być może rozwinęły się pod wpły­ wem kontaktów z ludnością „zza lasu" t. zn. z północnej części powiatu, która nosiła już inny strój. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Od zachodu region biłgorajskotarnogrodzki przylega do doliny Sanu, o starym osadnictwie i wyraźnych już różnicach w ubiorze. Mieszkańcy tych okolic mają przekonanie o własnej wyższości kulturalnej w stosunku do ludzi „zza lasu", jak nazywają swych sąsiadów wschodnich, z okolic Lipin, Potoku, Harasiuk. Mieszkaniec Kamionki koło Krzeszowa zapytany, czy noszono tutaj chodaki, odpowiada z pewnym oburzeniem, że nigdy tutaj chodaków nie noszono, chyba że ktoś z lasu przyszedł . To przekonanie o odrębności kulturalnej nie znajduje jednak pełnego uzasadnienia w tutejszym ubiorze, który posiada obok różnic wiele cech wspólnych ze strojem biłgorajsko-tarnogrodzkim. Przed około 60 laty kobieta zamiast sukmany nosiła tu przyjaciółką na wacie, zwaną również odzieniem, uszytą z czarnego kupnego sukna, w pasie suto marszczoną. Koszula podobnie jak w stroju biłgorajsko tarnogrodzkim o k r o j u p r z y r a m k o w y m , z kołnierzem wykładanym, pozbawiona była. całkowicie haftu. Spód­ nice noszono lniane zwane fartuchami a na nich płócienne zapaski. Na głowę ubierała kobieta czepek rozpostarty na obrączce, bez zatyczki i k u p n ą chustkę. Na nogi wkładała trzewiki z cholewkami, a na ramiona zarzucała płachtę. Wyraźniejsze różnice występowały w stroju męskim. Mężczyźni nosili koszule płócienne o kroju przyramkowym i zgrzebne portki, buty z cholewami; sukmana miała krój inny, była cięta w ramionach, bez żad­ nych wyszyć i fałd i bez wywijanych mankietów. Czapka gamerka nie miała pomponów. Obok sukmany noszono w przejściowych porach roku płótnianki. Podobny strój był noszony po drugiej, zachodniej stronie Sanu w Kopkach. Kobiety nie nosiły tam już czepków na obrączce, zamiast płacht w powszechnym użyciu były kupne chustki. Płótnianka miała podszewkę sukienną, co było powszechnie stosowane w stroju Lasowiaków. Dalej na zachodzie we wsiach Kamień i Jeżowe ubiór zdradzał w y r a ź n e powiązania ze strojem lasowiackim. Jeżeli zaś chodzi o zdobnictwo, dominował w nim powszechnie haft w y p u k ł y zwany „angielskim" o motywach roślinnych. Strój lasowiacki w y w a r ł poważny wpływ na odzież wsi leżących po drugiej, wschodniej stronie Sanu, a należących do powiatu Nisko. Są to parafie Jarocin, Domostowa i Kurzyna, które w czasie zaborów objęte były granicą austriacką. Być może, iż stąd wypływają ich wyraźne powiązania w zakresie stroju z regionem lasowiackim. Z drugiej strony są t u wyraźne analogie do stroju biłgorajskotarnogrodzkiego. W Jarocinie przed 60 laty w skład ubioru kobiecego wchodziły nastę6 �pujące części: koszula lniana o kroju przyramkowym, choć nieco odmiennym, haftowana na przyramkach, przodem na listewce wzdłuż rozcięcia i na mankietach haftem wypukłym 0 motywach roślinnych, spódnica i zapaska płócienne o zbliżonym kroju do noszonych w regionie biłgorajsko-tarnogrodzkim, czepek siatkowy rozpięty na obrączce drewnianej, nakrywany chustką lnianą zdobioną haftem na dwóch przeciwległych rogach, co nie było stosowane w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim. W dnie chłodniejsze zarzucano płachtę płócienną, a kobiety zamożniejsze wkładały kaftany rypsowe, obszywane z przodu i na rękawach aksamitem. Na nogi ubierała kobieta chodaki, lub trzewiki. Zimowym wierzchnim okryciem był zamiast sukmany płaszcz na wacie t. zw. odzienie z czarnego kupnego sukna, mocno w pasie marszczony, dołem szeroki, przepasany pasem z tego samego materiału. Strój męski składał się z koszuli pozbawionej haftu, z portek parcianych, z brązowej sukmany z bocznymi fałdami, ciętej w ramionach i ozdobionej szamerunkami, — kawa­ lerska czerwonymi, a gospodarska siwymi, — z czapki magierki o kroju tarnogrodzkiej gamerki z pięcioma pomponami w kolorze obszyć sukmany oraz chodaki. Od północy i północnego wschodu region biłgorajsko-tarnogrodzki jest otoczony 30 k m pasem leśnym. Kontakty z ludnością „zza lasu" t. zn. z północnej części powiatu biłgo­ rajskiego, miały miejsce na targach w Biłgoraju. Strój w okolicach Janowa, Modliborzyc 1 Kraśnika miał już inny charakter, zbliżony do stroju środkowo-lubelskiego . Pod koniec X I X w. w zakresie materiału i kroju zwłaszcza w ubiorze młodszej generacji przeważały tu wpływy miejskie; w miejsce lnianych i wełnianych samodziałów tak powszechnie stosowanych w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim, używano perkali, barchanów i sukien fabrycznych. Sukmany szyto jeszcze z sukna samodziałowego, ale jego produkcja przybrała już formę zorganizowanego rzemiosła zgrupowanego w miasteczkach. W stroju męskim występowała: koszula z cienkiego białego perkalu, wypuszczona na spodnie kupne t. zw. sukiennioki z białego, czarnego lub siwego sukna, kamizelka z kupnego materiału ozdo­ biona na przodzie guziczkami w dwa rzędy, kapelusz słomiany latem a zimą czapka barankowa fabryczna lub sukienna gamerka z 4—5 pomponami o kroju gamerki tarno­ grodzkiej. Wierzchnim odzieniem letnim i zimowym były sukmany brunatno-czarne, ciemno-niebieskie lub siwo-niebieskie, w pasie nieco wcięte, bez fałd. Sukmana brązowa miała obszycia żółte lub czerwone, siwo-niebieska granatowe, a ciemno-niebieska zielone. W tych samych kolorach były obszycia mankietów. Kożuchy noszono ze skór baranich biało lub żółto wyprawnych o kroju podobnym do sukmany i podobnie zdobione. Pod s u k m a n ę lub kożuch ubierano spencer, t. j . rodzaj marynarki na wacie, najczęściej z wzo­ rzystego barchanu lub z bai, z tyłu luźny, a w stanie ściśnięty paskiem. Spencer był przyozdobiony z przodu pasem z czarnego aksamitu, (szer. 6 cali), pikowanym w deseń, zapinany na białe, czarne lub czerwone guziczki. Zimą i latem noszono zamiast chodaków buty z cholewami. Uzupełnieniem stroju męskiego, podobnie jak w ubiorze biłgorajskotarnogrodzkim, był pas rzemieniok, ozdobnie wytłaczany, kupowany w Turobinie. W stroju kobiecym dominował jeszcze wyraźniej materiał kupny. Dotyczyło to zwłaszcza ubioru dziewczęcego. Starsze kobiety nosiły białe lniane spódnice i takież zapaski. Koszula była lniana z cienkiego płótna; na ramiona zarzucano płachtę złożoną podłużnie, obszytą ząb­ kami zwanymi siarką. Jesienią i zimą a niekiedy i w lecie ubierano spódnice barchanowe i watowane kaftany, najczęściej w czerwonym kolorze i zapaski perkalowe. Na głowie noszono czepek nakryty chustką perkalową albo wełnianą. Kożuch był biały z czarnym kołnierzem. Głowę i ramiona okrywano chustą wełnianą złożoną na krzyż. Na nogi ubierano ciżmy. Obok kożucha kobiecego i dziewczęcego wierzchnim odzieniem była przyjaciółka czyli długi płaszcz z granatowego sukna z płócienną podszewką. Posiadała ona krój obcisły dołem mocno sfałdowany. Daleko większe wpływy miejskich materiałów zaznaczały się pod koniec X I X w. w ubiorze z okolic Zwierzyńca i Krasnobrodu, leżących na północny wschód od regionu biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Podobnie było również na wschodzie pod Józefowem, chociaż tutaj przeważał jeszcze materiał sporządzany na wsi. W Majdanie Niepryskim koło Józefowa 7 ; 8 �przed około 60 laty strój męski składał się z następujących części: portek i koszuli lnianej, butów z cholewami, a na codzień chodaków, wykonanych jak tarnogrodzkie, z su­ kiennej sukmany brązowej wyrabianej w Szczebrzeszynie o kroju ciętym w ramionach bez bocznych fałd, o kołnierzu stojącym, obszytym podobnie jak pazuchy i zapięcia siwym wełnianym sznurkiem, z czapki sukiennej - rogatywki z 4 pomponami. Letnią porą obok sukmany noszono także płótniankę z czynowatego płótna o stojącym kołnierzu, a na głowę ubierano słomiany kapelusz. W zimie sukmanę zastępował kożuch ze skór baranich biało w y prawnych, kupowany w Józefowie. Wyraźniejsze różnice występowały w stroju kobiecym. Spódnicę na trzy półki t. zw. fartuch, koszulę i zapaskę szyto z płótna domowej roboty. Ubiór ten nie był zdobiony, jednak w przeciwieństwie do stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego — panna młoda brała ślub w koszuli haftowanej techniką krzyżykową. Na głowę kobieta ubierała sitko czyli obrączkę z rozpiętą na niej chusteczką; na sitko zakładała Ryc. 3. Chłopi w sukmanie i parciance. Harasiuki, pow, Biłgoraj, Fot. B. Czarnecki, 1956. kupną chustkę wiązaną pod brodą. Na ramiona zarzucała czynowaty płachtę, a na nogi wkładała dawniej chodaki, a później ciżmy. W zimie kobiecy strój uzupełniała sukmanka z siwego kupnego materiału o kroju prostym bez bocznych fałd, obszyta po kołnierzu i wzdłuż zapięcia granatowym sznurkiem. Mankiety miała pokryte cienkim suknem gra­ natowym. Prócz sukmanki kobiety nosiły jubki czyli długie do samej ziemi płaszcze, do pasa podbite baranim futrem, a dołem bogato fałdowane. Jubki szyto z siwego kupnego sukna używanego na sukmanki. Fartuch płócienny zastępowano w zimie spódnicą zwaną burką z materiału lniano-wełnianego w czarno-białe paseczki . Od południa region biłgorajsko-tarnogrodzki sąsiadował z lasami sieniawskimi. Lasy sieniawskie objęte zaborem austriackim zdawna były zasiedlone elementem ruskim. Pas osadnictwa o przewadze ludności ruskiej przebiegał terenami nadgranicznymi, rozszerzając 3 9 �się w okolicach Lubaczowa i Cieszanowa, gdzie przechodził na drugą stronę dawnej granicy zaboru. Po stronie austriackiej pozostawały tylko nieliczne wsie o przewadze ludności polskiej. Na południowym krańcu regionu biłgorajsko-tarnogrodzkiego można ich wymienić cztery: Kuryłówka nad Sanem, Brzyska Wola, Adamówka i Majdan Sieniąwski. Ludność tych wsi mimo odcięcia granicą zaboru, pielęgnowała swój dawny strój. Liczni informa­ torzy z tych wiosek podkreślali swą łączność kulturową w zakresie stroju z ludnością z okolic Tarnogrodu i wyliczali te cechy stroju ruskiego, które były im obce. Opierając się na tych informacjach można scharakteryzować strój ludności ruskiej zamieszkującej lasy sieniawskie i tereny połcżone dalej na wschód w okolicy Cieszanowa. Strój męski składał s i ę : z płóciennych spodni o szerokich nogawkach, które wypuszczano na buty Ryc. 4, Ubiory odświętne. Harasiuki, pow. Biłgoraj, fot. B. Czarnecki. 1956. z cholewami, z koszuli o kroju, przyramkowym bogato zdobionej zamiast ściegu łańcusz­ kowego haftem k r z y ż y k o w y m / z płótnianki z bocznymi fałdami i słomianego kapelusza 0 szerokich skrzydłach. Strój zimowy uzupełniała brunatna sukmana bogato zdobiona czerwonymi i niebieskimi sznurkami i chwaścikami. Do sukmany zamiast gamerki ubie­ rano czapkę barankową o formie cylindrycznej z niebieskim denkiem. Do stroju kobiecego należała spódnica lniana, odpowiednik tarnogrodzkiego fartucha, dołem zdobiona szlakiem haftowanym lub tkanym na warsztacie, koszula przyramkowa zdobiona haftem krzyży­ kowym, zapaska lniana pokryta niekiedy całkowicie haftem krzyżykowym, a dołem za­ kończona frędzlami, i chamełka z drutu z wygięciami na kształt rogów, na której rozpinano zielony czepek siatkowy . Głowę owijano białą chustką, której rogi ozdobnie wyszyte 1 zakończone frędzlami sięgały pasa, płótnianka z fałdami po boku często na pazuchach haftowana, sukmana brązowa i kożuch ze skór biało wyprawnych, nie różniące się wiele krojem od tarnogrodzkich, ale posiadające więcej wyszyć uzupełniały strój. Kożuchy były noszone tak przez mężczyzn jak i kobiety. 9 LO �Rozdział I OBECNY STAN STROJU BIŁGORAJSKO-TARNOGRODZKIEGO Strój biłgorajsko-tarnogrodzki nie jest zjawiskiem żywym, na przełomie X I X i X X w. pod naporem zalewającej wieś miejskiej tandety zaczął on stopniowo zanikać. Jak zwykle najpierw ulegały miejskiej modzie wsie podmiejskie a w t y m wypadku leżące w okolicy Biłgoraja i Tarnogrodu. Najłatwiej zarzucała tradycyjny strój młodzież, flisacy spławiający drzewo, robotnicy rolni i sitarze . Najdłużej opierały się w p ł y w o m miejskiej mody trzy parafie najdalej odsunięte od miejskich ośrodków: Potok Górny, Lipiny i Huta Krzeszowska. Jeszcze w początkach X X w. noszono tu przeważnie dawny tradycyjny strój. Dalszy, gwałtowny zanik stroju nastąpił w okresie I wojny światowej. Wypadki towarzyszące wojnie: przymusowe wysiedlenie ludności, zniszczenia wojenne i wypływający stąd upadek gospodarki wiejskiej, a z nią i hodowli, poderwały ekonomiczne podstawy stroju ludowego. Ponadto wojna spowodowała osłabienie wewnętrznej więzi społecznej łączącej poszczególne jednostki określonej grupy etnicznej, a głównie przecież strojem manifestowano swą przynależność do niej. I z tej więc strony celowość pielęgnowania tradycyjnego ubioru została zachwiana, co miało w p ł y w na przyspieszenie jego zaniku. Z dawnej ważnej społecznie funkcji zeszedł on do stroju obrzędowego w k t ó r y m uświet­ niano różne uroczystości kościelne i państwowe, i ta jego funkcja przetrwała jeszcze i w czasach obecnych. Chłopskie banderie ubierane są w takich okazjach w sukmany, gawerki, pasy skórzane i kality lub w parcianki i słomiane kapelusze. Na codzień trady­ cyjny strój biłgorajsko-tarnogrodzki poza małymi wyjątkami nie jest już w użyciu. Dotyczy to zwłaszcza stroju kobiecego. Gdy w latach 1948—1956 przeprowadzano muzealne badania etnograficzne w okolicach Biłgoraja i Tarnogrodu, nie stwierdzono wówczas aby która­ kolwiek część tradycyjnej odświętnej odzieży była w użyciu, a fakt noszenia jeszcze przed k i l k u laty przez p e w n ą kobietę z L i p i n czepka i zatyczki był czymś tak nadzwyczajnym, że relacjonowano go we wszystkich wsiach okolicznych. Dzisiaj nawet najstarsze kobiety chodzą w ubiorze wykonanym całkowicie z materiałów fabrycznych. Większym konser­ watyzmem odznacza się strój męski; starcy donaszają obecnie resztki dawnego ubioru. Lniane portki, koszula ,,na wypust" przepasana paskiem i słomiany kapelusz są t u jeszcze o tyle zjawiskiem zwykłym, że nie zwracają uwagi. Miarą umiłowania tradycyjnego stroju jest fakt przechowywania go przez starców, którzy przeznaczają na odzież pośmiertną zachowane sukmany i gamerki, oraz kobiece białe fartuchy i koszule. 10 11 1 Rozdział II HISTORYCZNY R O Z W Ó J STROJU BIŁGORAJSKO-TARNOGRODZKIEGO Źródła etnograficzne dotyczące ludowego stroju lubelskiego i wschodnich rubieży naszego kraju są s k ą p e . Strój biłgorajsko-tarnogrodzki był uważany za odmianę stroju ruskiego i t y m bardziej nie poświęcano m u wiele uwagi. Podobnie określa przynależność etniczną nosicieli tego stroju ludność miejscowa z najbliższych wsi pod Biłgorajem nazy­ wając ich „chałajami" lub „ c h a c h ł a m i " . Tymczasem sami nosiciele tego stroju uważali się zawsze za Polaków, a w ubiorze i tak już wyraźnie odmiennym od ruskiego, różnice te starali się spotęgować. To ścieranie się dwóch w p ł y w ó w w zakresie stroju występowało jaskrawo na terenach nadgranicznych dawnego zaboru austriackiego i rosyjskiego. Na kształtowanie się kultury ludowej regionu biłgorajsko-tarnogrodzkiego w y w a r ł y w p ł y w elementy polskie, pochodzące głównie z Mazowsza i Małopolski, oraz ruskie i wołoskie. K u l t u r y rolnicze polska i ruska oddziaływały na siebie od początku zasiedlenia 12 13 1.1 �tych ziem, co przypuszczalnie miało miejsce około połowy X I V w., do czasów ostatnich. Był to okres długi, wzajemne zaś przenikanie się było tak wszechstronne, że trudno dziś rozstrzygnąć, co zapisać po stronie w p ł y w ó w polskich a co ruskich. Inna była natomiast pozycja pasterskiej kultury wołoskiej. Wołosi przynosili ze sobą wartości kulturowe zgoła odmienne, i gdy tylko jakiś element ich kultury został przyjęty przez ogół miejscowej Ryc. 5. Ubiory odświętne. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. Czarnecki, 1956. i ludności, najczęściej trwał przez wieki w niezmienionej formie. P r z y k ł a d e m mogą być chodaki posiadające do ostatnich czasów formę, krój a nawet szczegóły szycia identyczne w porównaniu z kierpcami noszonymi przez górali, których kultura jest jak wiadomo w przewadze wołoska. Drugim elementem stroju o w y r a ź n y c h wpływach wołoskich był pas skórzany I w t y m wypadku cała technika wykonania łącznie ze zdobieniem przy­ pomina pasy góralskie, a zwłaszcza pasy górali śląskich. Analogii z innymi regionami Polski trudno się t u doszukiwać. Cała Polska centralna zwłaszcza Mazowsze, słynęła od dawna z plecionych wełnianych pasów, a krakowski trzos, choć skórzany, jest krojem i sposobem zdobienia zdecydowanie różny. Skóra i sukno to dwa tworzywa niezwykle ważne w kulturze wędrownych pasterzy, jakimi byli Wołosi. W regionie biłgorajskotarnogrodzkim sukno jeszcze przed 60 laty miało daleko większe zastosowanie w stroju aniżeli w regionach sąsiednich. Obok stikiennych czapek i sukman noszono tutaj powszechnie i2 �spodnie z folowanego sukna t. zw. chołosznie, zwykle w białym kolorze. Jeżeli zaś chodzi 0 technikę folowania sukna, nawiązuje ona do kultury góralskiej. Sukno było folowane w specjalnych urządzeniach znajdujących się przy wodnych młynach, w których zasto­ sowano koryto i stępory poruszane siłą wodną, podczas gdy cała środkowa i północnowschodnia Polska posługiwała się w t y m wypadku foluszem ręcznym o zupełnie innej konstrukcji . Strój biłgorajsko-tarnogrodzki do końca zachował w przewadze swych elementów swą dawną niezwykle prostą formę, nieznacznie tylko skażoną wpływami miejskimi. Do­ minowały w nim zawsze dwa podstawowe materiały, sukno i płótno, oba wyrabiane domowym wiejskim sposobem. W latach 1870—1890 sporządzano z płótna samodziałowego następujące części kobiecego stroju: koszulę, spódnicę zwaną fartuchem, zapaskę, zatyczkę, chustkę, nadkrywkę, płachtę i parciankę. Z sukna w kobiecym stroju była sporządzana tylko sukmana spełniająca niegdyś ważną rolę obrzędową. Z wełny tkano materiał na zimowe spódnice t. zw. biirki. W stroju męskim płócienne b y ł y : koszula, portki i parcianka. Z sukna szyto: spodnie chołosznie, s u k m a n ę i czapkę gamerkę. Tak kobiety jak i męż­ czyźni chodzili zimową porą w kożuchach z biało wyprawnych skór baranich. Zimą 1 latem noszono chodaki. Uzupełnieniem stroju męskiego był pas skórzany i torba kalitaStrój o takim składzie był noszony na całym obszarze omawianego regionu. Różnice tery­ torialne występowały w pewnych elementach drugorzędnych, a przede wszystkim w zdob­ nictwie. W okolicy Biłgoraja aż po Tanew na południu, w parafiach Puszcza Solska, Sól i Majdan Księżpolski płócienne części stroju były całkowicie pozbawione haftu. Natomiast w sąsiedniej parafii Huta Krzeszowska i na południe od Tanwi był on nieodłącznym ele­ mentem ubioru ludowego. Okres przeobrażeń w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim rozpoczął się w ostatnich latach X I X w. W tym właśnie czasie fabryczne tkaniny zaczęły pojawiać się na r y n k u i coraz skuteczniej wypierać z użycia materiały samodziałowe. Nie było przy­ padkiem że najwcześniej i na największą s k a l ę proces len zachodził we wsiach podbiłgorajskich . Niewątpliwie dużą rolę odegrali tu biłgorajscy sitarze, którzy dzięki swym kontaktom ze światem i licznym związkom rodzinnym z ludnością okolicznych wiosek stali się nosicielami nowej mody. W stroju mieszczek biłgorajskich i tarnogrodzkich oddawna już występował płaszcz jasno-błękitnej barwy z fabrycznego sukna, zwany w Biłgo­ raju katanką™, a w Tarnogrodzie żupanem. Po 1880 r. żupan szyty przez miejskich krawców narodowości żydowskiej stopniowo zaczął wchodzić do ubioru wiejskiego i zastępował s u k m a n ę w ubiorze ślubnym panny młodej. Żupan był częścią kobiecego ubioru obrzę­ dowego i odświętnego. Wraz z n i m zaczęły wchodzić w modę zapożyczone z miasta sznu­ rowane trzewiki zwane ciżmami. Również czepcowe nakrycie głowy mężatki t. zw. chamełka przeszła pewne istotne przeobrażenia. Zamiast dawnego czepka siatkowego coraz częściej rozpinano na drewnianej obrączce kapturek sporządzony z wzorzystego atłasu lub w e ł ­ nianą kwiecistą chusteczkę. W tej formie czepiec przyjął nazwę oberka lub sitka. Ta nowa moda pojawiła się najpierw w okolicy Biłgoraja i prawdopodobnie została tu przyniesiona wraz z nazwą z okolic Z w i e r z y ń c a . Około połowy X I X w. przybyli do Tarnogrodu rzemieślnicy Żydzi trudniący się ręcznym drukowaniem płócien . Zrazu kobiety wiejskie oddawały do drukowania płótno przeznaczone na spódnice „do chodu" czyli do codziennego użytku. Później drukowano także płótno cienkie, a nawet i kupne, z którego szyto spódnice odświętne o kroju zbliżonym do far­ tucha, k t ó r y w dalszym ciągu nie tracił swego znaczenia. Drukowane spódnice, tak co­ dzienne jak i odświętne nazywano malowankami. Strój męski wykazał daleko większą odporność na wpływy miejskie, tylko chodaki ustąpiły w stroju odświętnym miejsca butom z cholewami z czerwonej skóry. Od dawna należały one do stroju biłgorajskich sitarzy a pod koniec X I X w. zaczęły wchodzić do stroju ludowego. Kupowano je początkowo w mieście na jarmarkach, a później wyrabiano również na wsi. Dalsze przeobrażenia stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego nastąpiły z początku X X w. 14 15 17 1S 13 �W t y m czasie zarzucano stopniowo białe kożuchy noszone dotychczas przez mężczyzn i kobiety jako wierzchnie okrycie zimowe a w modę weszły kożuchy ze skór wyprawio­ nych na brązowo o zupełnie innym kroju. Łączyło się to z nową techniką wyprawy skór wprowadzoną z końcem X I X w., w której zastosowano środki chemiczne i naturalny barwnik uzyskany z kory dębu. W związku z t y m odrodził się i rozwinął ośrodek garbarsko-kuśnierski, jakim były Lipiny, które do dnia dzisiejszego nie zarzuciły tego prze­ m y s ł u . Brązowe kożuchy przyjmowały się szybko i w niedługim czasie całkowicie wyparły dawne kożuchy białe. Te przeobrażenia stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego nie zmieniły jego zasadniczego charakteru; pozostał on do końca tak w materiale jak w kroju i formie ogólnej strojem niezwykle archaicznym. Dopiero lata międzywojenne starły go całkowicie z widowni. Obecnie strój ten przechował się wyłącznie w zabytkach muzealnych . 10 20 R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU BIŁGORAJSKO-TARNOGRODZKIEGO Strój biłgorajsko-tarnogrodzki występował na śródleśnych obszarach dorzecza Tanwi (mapa). Od zachodu n a t u r a l n ą rubież stanowiła dolina Sanu ze starym osadnictwem i prze­ biegającą tędy w okresie zaborów granicą austriacko-rosyjską. Granica ubioru biłgorajsko-tar­ nogrodzkiego biegła tutaj wzdłuż doliny Sanu. Idąc od południa obejmowała ona następujące wsie: Brzyską Wolę, Szyszków i Naklik z parafii Potok Górny, Lipiny i Hucisko, Sieraków, Dąbrowicę, Momoty. Cztery ostatnie wsie należą do parafii Huta Krzeszowska. Od północy i wschodu pas lasów Puszczy Solskiej i Różanieckiej był trudną do przebycia naturalną zaporą dla oddziaływań kulturowych i on właśnie wyznaczał granicę ubioru. Ludność wsi leżących na północ i północny-wschód od tych lasów podlegała wpływom Lubelszczyzny środkowej i znacznie wcześniej zarzuciła tradycyjny ubiór. Granica stroju biegła środkiem Puszczy Różaniecko-Solskiej. Obejmowała ona wsie: Momoty i Ciosmy dalej biegła k u południowi omijając Biłgoraj i najbliższe wsie a obejmując Sól, Dereźnię, Smólsko. Na­ stępnie przebiegała na północ od Aleksandrowa i kierowała się stąd k u południowi obej­ mując od wschodu wsie Łukowa i Różaniec. Na południu regionu granica etniczna polskoruska pokrywała się na dużym odcinku z granicą zaborów. Znaczenie tej rubieży potęgowały lasy sieniawskie. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki nosili tutaj mieszkańcy następujących wsi: Majdan Sieniawski, A d a m ó w k a i Luchów, podczas gdy dalej na południu noszono już strój ,,ruski". Naturalne środowisko fizjograficzne, etniczna granica narodowości i sztuczne granice zaborów stworzyły warunki, w których strój biłgorajsko-tarnogrodzki rozwinął się> zachowując wiele cech dawnych, a wspólnych z innymi regionami Polski. Granice stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego obejmowały następujące parafie: Majdan Sieniawski, Różaniec. Łukowa, Chmielek, Aleksandrów,' Tarnogród (bez miasta), Luchów, Bukowina, Księżpol, Majdan Księżpolski, Potok, Lipiny, Sól i Huta Krzeszowska. Niewątpliwie strój biłgorajskotarnogrodzki jest jedną z odmian strojów lubelskich z k t ó r y m i posiada wiele cech wspólnych. W większości poszczególne elementy mają zasięg daleko większy aniżeli obejmują wyzna­ czone granice tego ubioru. Nie są to granice ostro zarysowane, strój bowiem zanika i przekształca się stopniowo dając coraz to nowy obraz. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki posiada jednak pewne cechy specjalne, które umożliwiły wytyczenie jego granic. Jedną z nich była czapka gamerka z pomponami posiadająca zasięg północno-wschodni Od po­ łudnia jej zasięg oddzielał opisywany strój od stroju ruskiego a od zachodu biegł wzdłuż doliny Sanu. Wsie leżące nad samą rzeką nosiły czapki bez pomponów o nieco innym kroju. Taki sam zasięg posiadała chamełka czyli drewniana lub tekturowa obrączka będąca częścią składową kobiecego czepka. Kobiety ruskie nosiły pod czepek inną usztywniającą obrączkę z drutu z wygięciami na kształt rogów. 14 �Zgoła odmienny zasięg bo południowo-wschodni posiadała brązowa sukmana noszona przez kobiety i mężczyzn. Najstarsze kobiety we wsiach objętych zasięgiem stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego brały ślub w sukmanach. Na zachód, północ i wschód od tego regionu pamięć o kobiecej sukmanie dawno już zaginęła, lub nie była to sukmana brązowa. Bardzo ważną z tego punktu widzenia cechą stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego b y ł haft o ściegu łańcuszkowym z dominującym motywem spirali. Jego występowanie tworzyło zasięg zamknięty obejmujący bez mała cały teren objęty t y m strojem. Na południu i za­ chodzie pokrywał się z zasięgiem czapki gamerki i chamełki. Od północy granica zasięgu tego haftu biegła wzdłuż Tanwi obejmując z jej drugiej strony tylko wsie parafii Huta Krzeszowska. Na t y m samym terenie występował żupan z szafirowego sukna z czerwo­ nymi wyłogami. Rozdział IV OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Pod koniec X I X w. letni męski ubiór codzienny składał się z koszuli z grubego płótna i z takiegoż materiału spodni, nazywanych wściekłymi portkami lub portkami na hacznikuLatem chodzono boso, chyba że w związku z pracą zachodziła obawa skaleczenia nogi, np. przy pracach leśnych. Wówczas ubierano przyniszczone chodaki ze skóry wołowej. Głowę okrywano słomkowym kapeluszem o szerokiej kani. Koszulę noszono „na wypust" i przepasywano paskiem, a niekiedy i zwykłym powrózkiem. W dnie chłodniejsze wkła­ dano dodatkowo starą przyniszczoną parciankę. Roboczy ubiór jesienny i zimowy stanowiła koszula, spodnie wełniane nazywa­ ne chołoszniami a ubierane zwykle na płócienne portki, i chodaki wkładane na nogi owinięte lniany­ m i onucami. Za odzienie wierzchnie służyła stara sukmana i kożuch. Pewnym uzupełnieniem roboczego stroju zimowego były jednopalcowe wełniane rękawice, specjalnie chętnie używane przy pracach leśnych. Głowę okrywano zwykle przyniszczoną baranicą lub sukien­ ną czapką zwaną gamerką. Chłopcy do lat 7 chodzili w długich sięgają­ cych do ziemi koszulach przepasa­ nych powrózkiem. Gdy chłopiec potrafił już wykonywać najprostsze prace, jak pasienie gęsi i bydła, otrzymywał portki na haczniku, a kapelusz w tych latach najczę­ ściej potrafił sobie już sam uszyć z trawy nazywanej psiarką (ryc. 48). W zimie chłopcy w wieku przedkawalerskim powszechnie Ryc. 6. Chłop w ubiorze odświętnym. Hara­ siuki, pow.Biłgoraj. Fot.B. Czarnecki,1956. 15 �przebywali w domu, a to z braku odpowiedniej odzieży. Strój odświętny w lecie składał się z koszuli z cienkiego płótna zapiętej pod szyją na spinkę lub „zaciągniętej" czer­ woną wstążką. Koszula pozbawiona była wszelkich ozdób poza starannym stebnowaniem lnianą szarą nicią na kołnierzu i mankietach. Spodnie były płócienne z grubszego mate­ riału na haczniku, zachodziła na nie wypuszczona koszula sięgająca niemal do kolan. Przepasywano ją od święta szerokim skórzanym pasem (ryc. 17). Na nogi owinięte czystymi onucami wkłada­ no chodaki (ryc. 30). W dnie ciepłe i pogodne jako wierz­ chnie okrycie ubierano parciankę a na głowę słoRyc. 7. Koszula A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d— płat przedni, e—płat tylni, f— rękaw, g—mankiet, h—kołnierz, i—przyramki, j—wtok (podpasze) Potok, pow. Biłgoraj, około 1900 r. Muz. Kult. i Sztuki Lud. w Warszawie nr. inw. 1577 skala 1:30. Rys. St.Z.Mirosławska 1956. miany kapelusz. W dnie chłodniejsze służyła sukmana i sukienna czapka gamerka. Włosy powszechnie noszono długie, przystrzyżone z tyłu głowy do pół ucha, a przodem podcięte w grzywkę. Zimową porą na płócienne portki ubierano wełniane chołosznie zwyczajnie białe, a jako wierzchni ubiór służył barani biały kożuch. Strój weselny pana młodego n i ­ czym się nie różnił od powyższego opisu; na gamerce przypinano tylko z prawego boku wianek z ruty lub barwinku. Dopiero w pierwszym dziesięcioleciu X X w. chodaki zastą­ piono butami z cholewami, a lniane portki czarnymi spodniami z kupnego materiału. Podobny strój nosili drużbowie. Starosta weselny miał sukmanę przepasaną przez ramię owsianym po­ wrósłem; marszałek kierujący tańcem i zabawą trzymał w ręku rózgę, oznakę swej władzy. Ryc. 8. Mankiet koszuli nowego typu, haft krzy­ żykowy czerwono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1428. Fot. B. Czarnecki. 1956 16 Ryc. 9. Mankiet koszuli starszego typu, haft czer­ wono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 1462. Fot. B. Czarnecki. 1956 �Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszula Koszula codzienna „do chodu" była szyta z grubego nie bielonego płótna zwanego zgrzebnym. Na koszulę odświętną używano około 5 łokci cienkiego, wybielonego płótna. Koszule codzienne i odświętne, różniące się gatunkiem płótna, posiadały jednakowy k r ó j p r z y r a m k o w y . Kołnierzyk zwany oszewką, był w y k ł a d a n y ; przodem k u dołowi biegło rozcięcie głębokie na-, półtorej piędzi, ściągane pod szyją czerwoną w t ą ż k ą , wiązaną w kokardkę lub zapinane spinką o szkla­ nym granatowym oczku. Zamożniejsi gospodarze często posiadali spinki bur­ sztynowe (ryc. 55). Koszula powstawała przez złączenie dwóch prostokątnych płatów płótna, zwanych plecami z pa­ zuchą. Płaty te były łączone za pośre­ dnictwem przyramków i po bokach zszyte. Wszywając rękaw dodawano pod pachę kwadratowy k l i n nazywany wtokiem. Plecy, przyramki i pazuchę marszczono wokół otworu na szyję, i obszy wano oszewką czyli szerszym paskiem płótna, który po zapięciu koszuli tworzył pod szyją wyłożony kołnierzyk. Rękawy były również marszczone i obszyte oszeweczkami, zapinanymi na guziczki. K o ­ szula długa do kolan pozbawiona była wszelkich ozdób, jedynie przodem na oszewce występował staranny szew zwa­ ny stebnówką, wykonany szarą nicią lnianą. W okresie międzywojennym we wsiach podbiłgorajskich zaczęto zdobić Ryc. 10. Koszula męska typu nowszego, haft krzyży­ męskie koszule po oszewkach haftem kowy, Sól pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki krzyżykowym lub stebnówką w y k o n a n ą Ludowej w Warszawie, nr. inw. 1962 Fot. B. Czarnecki 1856czarną nicią. Zwyczaj ten nie został jed­ nak powszechnie przyjęty. s Spodnie Spodnie noszone w lecie na codzień i od święta, szyto ze zgrzebnego płótna tkanego z lnianych i konopnych pakuł. To najgorszej klasy włókno posiadało dużo zanieczyszczeń w postaci paździorów, które powodowały, że utkany materiał dokuczliwie uwierał, stąd powszechnie spodnie ze zgrzebnego płótna nazywano wściekłymi portkami. Dopiero po kilkakrotnym praniu i maglowaniu traciły one swoją sztywność. Portki zszywano z dwóch trójkątnych płatów płótna. Z każdego z nich po zszyciu powstawała noga wica, które łączono a z przodu w pasie dodawano k l i n dla w y r ó w n a n i a obwodu. Górny brzeg płótna zakładano i przewlekano przezeń skręcony powrózek konopny zwany hacznikiem. Z prawej strony spodnie posiadały niegłęboki rozpór. Powrózek u jednego końca posiadał pętelkę, przez którą przewlekano drugi koniec z zawiązanymi n a ń supełkami. Przy ich pomocy regulowano szerokość obwodu pasa. Jeszcze w okresie międzywojennym wściekłe portki o niezmienionym kroju były powszechnie noszone przez starych mężczyzn, obecnie są już rzadkością i noszą je t y l k o starcy. 2 Strój Biłgorajski 17 �Ryc. 11. S p o d n i e l—wściekłe portki, II—spodnie chołosznie, A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d—krój nogawek, e—kiin, f—pas. I—Lipiny, pow. Biłgoraj II—Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Ze zbiorów Muzeum Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 1—1664, II—1553. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 W zimie na lniane portki ubierano spodnie sukienne o odmiennym kroju, nazywane chołoszniami. Sukno na chołosznie, zwykle białe, wyrabiane było na wsi przez miejscowych knopów i oddawane następnie do rolowania. Materiał przed folowaniem nazywano sicią, a po folowaniu „suknem wybijanym". Pod koniec X I X w. zaczęto szyć chołosznie z ma­ teriału półwełnianego o skośnym drelichowym splocie. Na lnianą l u b konopną osnowę przychodził biały lub białoczarny wątek wełniany. W tym ostatnim wypadku powstawał materiał w poprzeczne białr czarne prążki (szer. 4—5 mm). Równocześnie pojawiło się na jarmarkach sukno wyrabiane przez małomiasteczkowych rzemieślników, zwłaszcza w Ja­ nowie, a przez krótki okres i w Tarnogrodzie. Wyrabiali oni sukno w trzech kolorach: czarne, białe i siwe. Szyto z niego również i chołosznie, było ono jednak znacznie cieńsze i słabsze od wyrabianego domowym sposobem. Chołosznie posiadały krój prosty, szyto je z jednego płatu sukna, klir a i kawałka sukna o formie wydłużonego prostokąta. U jednego końca płatu w środku szerokości materiału wycinano k l i n w formie równoramiennego trójkąta, po czym od jego wierzchołka rozcinano sukno prawie całkowicie na dwie równe części. W pasie dla wydłużenia spodni doszywano prostokątny kawałek su<na, który z jednej strony obrębiano. W obrąb wciągano powrózek zwany hacznikiem. Gdy weszły w modę chołosznie z niefolowanego lnianc-wełnianego materiału, górą wydłużano je płótnem. Po prawej stronie chołosznie posiadały rozcięcie zwane rozporem. Szew na spodniach przebiegał z tyłu wzdłuż nogaw,ek i w poprzek siedzenia, gdzie wszyty b y ł trójkątny k l i n . Chołosznie były luźne, a nogawki dopiero od kolan k u dołowi zwężały się. Parcianka Wierzchnim ubiorem letnim wkładanym na codzień i od święta była parcianka, rodzaj płóciennego płaszcza (ryc. 3,12). Płótno na parciankę tkano z nici konopnych, z których naciągano osnowę, i lnianych u ż y w a n y c h na wątek. W tkaniu stosowano splot skośny, a materiał nazywano czynowacią. Na podszewki do parcianek u ż y w a n o grubego konopnego materiału, zwanego „płótnem parciamm" albo wprost parcia. Parciankę szyto według bardzo prostego kroju zbliżonego do p o n c h o p o d ł u ż n e g o . Płat czynowatego płótna (250X 75 cm) składano we dwoje w poprzek długości. Pośrodku l i n i i złożenia wycinano otwór na szyję a następnie część przednią rozcinano wzdłuż. W pasie obwód parcianki zwężano przez odpowiednie wycięcie, wydatnie podkreślając 18 �talię. Dołem natomiast klosz tego okrycia poszerzano przez wszycie po obu bokach dużych klinów, sięgających swymi wierzchołkami prawie do pasa. Następnie wszywano rękawy wyraźnie zwężające się k u dołowi. Szew łączący r ę k a w z płatem głównym wypadał znacznie poniżej ramienia. Szew boczny biegł spodem od końca rękawa pod pachę, łączył kraje płatu głównego i począwszy od bioder biegł k u dołowi już dwiema rozchodzącymi się liniami, którymi obejmował wszyty tutaj klin. Dzięki temu tworzył się fałd boczny lekko odchylony k u t y ł o w i . Kołnierz u parcianki był wąski i stojący. P a r c i a n k ę podszywano podszewką z prostego konopnego płótna. Zapinano ją na cztery mosiężne haftki. Górna haftka była przyszyta tuż pod szyją, a następne w odstępach około 12 cm. Parcianka była odzieniem długim, sięgającym do pół łydek. Zwykle nie zdobiono jej niczym i nie prze­ pasywano' . Przyniszczone parcianki noszono na codzień, chociaż niechętnie, bo jej poły przeszkadzały w pracy. 21 22 Sukmana Reprezentacyjnym wie­ rzchnim odzieniem kawa­ lerskim i gospodarskim, była sukmana (ryc. 5,12). Noszono ją przez cały rok, zwłaszcza w okresach przej­ ściowych i w zimie. Pod­ czas dużych mrozów suk­ m a n ę ubierano na kożuch. Sukmana była strojem ob­ rzędowym, weselnym i pochówkowym. Materiał na sukmanę sporządzano do­ mowym sposobem z wełny czarnorunnych owiec, któ­ re specjalnie chętnie ho­ dowano. Zrudziała od słoń­ ca wełna nie dawała sukna czarnego, lecz o odcieniu brązowym. Sukno było grube i tak gęste, że prze­ moknięta sukmana posta­ wiona na ziemi sama utrzy­ mywała się w pionowej po­ zycji. Pod koniec X I X w. Ryc. 12. M ę s k i e o k r y c i e w i e r z c h n i e I—Parcianka, II—Sukmana, A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d — część przednia i tylna (p o nc h o), e—kliny poły parcianki, f—rękaw, g—kołnierz, h—man­ kiet, i,j — kliny przyszyta do czę­ ści tylnej sukmany. Parcianka, Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. nr. inw. 2233. Sukmana, Harasiuki, pow Biłgoraj, koniec XIX w. Muzeum Kult. i Sztuki w Warszawie nr. inw. 1563. Skala 1:30. Rys. St.Z.Mirosławska 1956. 19 �Ryc. 13. S u k m a n a A—z przodu, B —z tyłu, C—części kro.iu: d—płat tylni, e—płat przedni, f—klin, część poły, g—rękaw, linia przerywana oznacza zgięcie mankietu i jego ułożenie, h—kołnierz, Harasiuki, pow. Biłgoraj, koniec XIX wieku M. K. i Sz. L. Warszawa nr. inw. 1608 Skala 1:30, Rys. St. Z. Mirosławska przywożono na jarmarki do Biłgoraja i Tarnogrodu sukna wyrabiane w Jano­ wie. Sukno janowskie było znacznie cieńsze i rzadsze a przez to o wiele słab­ sze, z tego też powodu nie cieszyło się ono uznaniem, — toteż jarmarczne sukno było przeważnie kupowane przez uboższych gospodarzy i wyrobników. Wychodziło go na s u k m a n ę 7 łokci. Sukmana posiadała krój zbliżony do parcianki, a więc krój p o n c h a p o d ­ ł u ż n e g o . We wsiach położonych na północ od Tanwi kołnierz sukmany był stojący podobnie jak u parcianki, nato­ miast na południu sukmana miała koł­ nierz wykładany. R ę k a w y u sukmany w całym regionie t y ł y wykańczane mankietami, które nazywano klapciami (ryc 13). Kłapeć (szer. ok. 10 cm) był obszyty niebieskim cienkim suknem fabrycznego wyrobu. Sukmana jak i parcianka posiadała fałdy boczne, które poszerzały biodra poniżej pasa. Celem uniknięcia zbytniego poszerzenia sylwetki fałdy te były w pasie przygięte ku tyłowi i przyszyte, (ryc. 12II, 13). Do­ łem po obu bokach posiadała sukmana po jednym płytkim rozcięciu. Zapinano ją na mosiężne (10,12 a czasem 16) haftki i konie. Krój sukmany był dostatni; ozdoby w postaci szamerunku wykony­ wano niebieskim wełnianym sznurkiem; obszywano n i m kołnierz, oba kraje prze­ dniego rozcięcia, fałdy na biodrach i mankiety u rękawów (ryc. 14,15). Sza­ merunki miały wykończenia w postaci chwaścików zwanych kwiatkami. W po­ łudniowo-wschodniej części regionu obok niebieskich, były spotykane szamerunki czerwone. Sukmana czarna z odcieniem brązowym, o kroju zbliżonym do poncha podłużnego panowała niepodzielnie do końca X I X w. Dopiero z początku X X w. jarmarczni hand arze zaczęli przywozić do Biłgoraja i Tarnogrodu gotowe suk­ many szyte z sukna janowskiego. Pozor­ nie nie różniły się one od sukman szy- Ryc. 14. Szamerunek przodu i kołnierza suk­ many. Potok. pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr. inw. 2295. Fot. B. Czarnecki, 1956 20 �Ryc. 15. Szuba A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju wierzchu, D—części kroju pod­ szewki, e —płat przedni, f-plecy, g, £ i—części składające się na marszczenie tyłu, j—r-^kaw, k—kołnierz, 1 — mankiet rękawa, e h —części podszewki. Łazoiy, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Muzeum Kult. i Sztuki w Warszawie nr. inw. 1444. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 1 1 tych przez wiejskich krawców, jednakże krój miały wyraźnie odmienny. Podkreślał to zwłaszcza wyraźnie szew na ramionach i odmienny sposób wszycia rękawów. Obok czar­ nych sukman sprzedawano na jarmar­ kach głównie w Biłgoraju sukmany siwe z granatowym szamerunkiem, no­ szone powszechnie w północnej części powiatu biłgorajskiego. W pierwszych latach X X w. siwa sukmana występo­ wała sporadycznie we wsiach podbiłgorajskich, między innymi w Majdanie Księżpolskim. Sukmanę ubierano bezpośrednio na koszulę, tylko podczas ostrych mrozów wkładano pod nią kożuch. Sukmana się­ gała do pół łydek, zapinano ją tylko na jedną lub dwie haftki w pasie; pod szyją koszula była zwykle odsłonięta. Suk­ mana uszyta z mocnego sukna domowej roboty służyła jako wierzchnie odświętne odzienie przez kilka lat, a następnie stawała się „sukmaną do chodu" czyli na co dzień. Ryc. 16. Szwn^runsk przodu na sukmanie Po:ok, pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie, nr. inw. 2295. Fot. B. Czarne- 21 �Kożuch Cenioną i szanowaną częścią odzieży zimowej, jednakże posiadającą mniejsze znaczenie od sukmany, był kożuch. Kożuch był odzieniem starszych gospodarzy. Był on szyty z biało wyprawnych skór, a sięgał poniżej kolan. Jego dostatni krój, bogactwo aplikacji i wyszyć były pewnego rodzaju świadectwem zamożności właściciela. Kawalerzy rzadko chodzili w kożuchach, natomiast wchodził on o niezmienionym kroju do ubioru kobiecego (ryc. 36). Kożuch biłgorajsko-tarnogrodzki posiadał krój składający się z trzech zasadniczych płatów skóry zszytych z pomniejszych elementów, z pleców, dwu przodów zszywanych na ramionach i bokach oraz z rękawów. Górna część kożucha t. zw. stanik, składała się z następujących części: kołnierza, pleców, dwu pazuch i rękawów. Stanik był pasowany i sięgał do bioder. Tutaj była doszyta znacznie obfitsza część dolna, z tyłu suto marszczona Dolna część kożucha składała się z 5 części, z tyłki, dwu fałd i dwu skrzydeł; w dolnym kraju fałd były podobnie jak przy sukmanie dwa płytkie rozcięciaKołnierz był obfity i odwrócony czarną wełną do wierzchu. Podobne zakończenie miały rękawy. Kożuch zapinano na pętelki i cztery guziki skórzane. Była to kosztowna część odzieży, kuśnierz oprócz kilkudniowego utrzymania otrzymywał około 2 rubli. Uszycie kożucha wymaga'0 nielada kunsztu. Przy wyrobie kożuchów obok trudnego kroju należało znać również takie techniki zdobnicze jak: szew kolorową nicią, haft i aplikację, w której stosowano białą irchę i czerwone sukno. W hafcie o niezbyt rozbudowanym ornamencie stosowano technikę atłaskową, posługując się jedwabnymi nićmi w dwu kolorach — czer­ wonym i zielonym. Ozdoby na kożuchach występowały na pazuchach po obu stronach zapięcia i na fałdach bocznych poniżej pasa (ryc. 36, 38 i 39). Dominującym motywem haftu zdobionego kożucha byty t. zw. łapki; skrzynki występowały na kożuchach suto zdobionych . Kożuch noszono rzadko bo tylko w dnie suche i mroźne, jako strój wierzchni. Bogatsi gospodarze posiadali po dwa kożuchy, jeden od święta, a drugi przyniszczony „do chodu". Biało wyprawny kożuch mimo dużych walorów dekoracyjnych był nieprak­ tyczny, przy starannym nawet obchodzeniu się żółkł, szybko się brudził i wycierał. To właśnie było powodem, że gdy zaczęto wyprawiać skórę na brązowo, białe kożuchy zostały N 23 Ryc. 17. Fragment pasa. Łukowa, pow. Biłgoraj. Muzeum Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 6161. Fot. B. Czarnecki, 1956. 22 �szybko zarzucone. Obecnie szyte w Lipinach krótkie kożuszki z brązowo wyprawnych skór w niczym nie nawiązują do dawnych tradycyjnych kożuchów. Pasy Wypuszczoną na spodnie koszulę przepasywano na codzień zwykłym skórzanym paskiem lub powrózkiem. Od święta przepasywano się szerokim pasem ze skóry wo­ łowej, wyprawionej na kolor brązowy (ryc. 18). Powszechnie nazywano ją „czerwoną skórą". Szerokość pasa była zależna od stanu mężczyzny; kawalerowie nosili pasy węższe zapinane na dwie lub trzy sprzączki, gospodarze pasy szersze z czterema sprzączkami. Sporządzając taki pas, brano jeden prostokątny płat skóry (100X25 cm) i składano wzdłuż. Część złożenia, która miała przylegać do figury, była szeroka okoto 3 cm. Jej kraj w y ­ cinano w r ó w n e półkoliste ząbki i nabijano kabzlami, a następnie przyginano do wierzchu i całość poddawano prasowaniu. Powstałą w ten sposób wzdłuż całego pasa dekoracyjną Ryc. 18. Męski pas skórzany. Sól, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum w Zamościu. Fot. B. Czarnecki, 1956. zakładkę przeszywano ozdobnym szwem, wykonanym cienkim skórzanym rzemykiem. Z kolei jeden koniec pasa zaopatrywano w sprzączki, a drugi w paseczki, na które go zapinano. W części przylegającej do sprzączek ozdobna górna zakładka przechodziła w zna­ cznie szerszą półkolislą klapę, pod którą znajdowała się w e w n ą t r z kalitka na talary. Cała powierzchnia była zdobiona geometrycznym wytłaczanym ornamentem. Pasy noszono zawsze na koszuli. Kupowano je na jarmarkach w Tarnogrodzie i Biłgoraju. Uczesanie i nakrycie głowy Na omawianym terenie mężczyźni zdawna golą się, nie pozostawiając żadnego zarostu na twarzy. Golenie zarostu było zwykle dokonywane brzytwą i odbywało się w niedziele i święta przed pójściem do kościoła. Jeszcze około 1880 r. większość starych mężczyzn nosiła długie włosy, sięgające z tyłu końca ucha, a przodem przycięte do pół czoła w grzywkę Obecnie taka fryzura jest już rzadkością. Najważniejszym nakryciem głowy była czapka zwana gamerką, lub czapką „na cztery powiaty" (ryc. 19). Sporządzano ją z sukna używanego na sukmany i przystrajano takim samym niebieskim wełnianym sznurkiem. Krój gamerki był prosty. Szyto ją z jednego prostokątnego płatu sukna, którego jeden z boków dłuższych posiadał 4 trójkątne wystające wycięcia. Następnie końce sukiennego prostokąta i boki trójkąt­ nych wycięć zszywano razem, tworząc w ten sposób wierzch czapki o kwadratowej formie. Z kolei podwijano do wierzchu kraje tej workowatej foi my zwężając jej szeroki ctck do połowy. 23 �Czapkę zdobiono niebieskim sznurkiem, który potrójnym szlakiem opasywał górny kraj otoku, a odpowiednio pocięty i rozkręcony tworzył po czterech rogach kuliste pompony. Dały one początek nazwie „czapka na cztery powiaty" lub „na cztery światy". Gamerką nakładano do sukmany, a sporadycznie do kożucha. Drużba i pan młody przystrajał ją wiankiem z ruty lub barwinku przypinanym do otoku po prawej stronie czapki. Duże znaczenie posiadał w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim również kapelusz słomiany, zwłaszcza jako letnie okrycie głowy noszone powszechnie na codzień, a od święta tylko do parcianki (ryc. 3 i 50). Zależnie od użytego materiału kapelusze słomiane można podzielić na 2 typy: pierwszy — to kapelusz szyty bezpośrednio z trawy psiarki, która odznacza się długą i cienką treścią, drugi — z zębatego paska plecionki wykonanej z żytniej słomy. 24 Ryc. 19. Męskie okrycie głowy t. zw. gamerka A—widok ogólny, B-krój. Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w., Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr. inw. 2294, skala 1:10. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Kapelusze z trawy szyte i noszone przez chłopców pasących bydło i konie, posiadały wą­ skie kanie czyli ronda i półkoliste denka. Przy szyciu kapelusza posługiwano się dutką czyli rureczką z gęsiego pióra, przy pomocy której regulowano grubość i jednocześnie podtrzymywano ciągłość zszywanej trawiastej wici, oraz igłą i domowego wyrobu lnianą nicią. Szycie kapelusza rozpoczynano od środka denka, stopniowo przesuwając dutką do przodu i uzupełniając równocześnie jej zawartość pojedynczymi źdźbłami trawy. Wycho­ dzącą z niej wić formowano w spiralkę, której każde ostatnie koło zszywano z poprzed­ nim. Kapelusz kształtowano w rękach według ogólnie przyjętej formy i ozdabiano czar­ ną tasiemką, którą opasywano denko. Kapelusze słomiane noszone przez kawalerów i gospodarzy były sporządzane w nieco odmienny sposób, najpierw trzeba było przygotować odpowiednią ilość plecionki z żytniej słomy w postaci zębatego paska zwanego strząpką i z kclei uszyć dopiero sam kapelusz. Kapelusze ze strząpki posiadały nieco odmienną formę niż kapelusze z psiarki. Ich kanie były znacznie szersze zwłaszcza w dawniejszych odmianach, a w nowszych denka miały kształt wyraźnie cylindryczny. Przy szyciu ka­ pelusza ze słomy postępowano podobnie jak przy poprzednio opisanej technice. Podobień­ stwo to dotyczyło zwłaszcza sposobu zszywania plecionki i formowania kapelusza. Na kapelusz wychodziło 24 kółek strząpki, a kółko mierzyło się owijając pleciony pasek przez stopę i kolano. Kapelusze opasywano wokół denka czarną wstążką. Innnym na­ kryciem głowy, noszonym zimą; do kożucha, ale nie przyjętym powszechnie, była bara­ nica. Czapki te były wyrabiane przez małomiasteczkowych rzemieślników z materiału imitującego barankowe futro. Baranica była nowszym elementem w stroju biłgorajskotarnogrodzkim i jak zapewniali informatorzy za ich dzieciństwa (około 1880 r.) nie noszono ich tutaj wogóle. Obuwie Jedynym obuwiem noszonym dawniej także przez mężczyzn na codzień i od święta były chodaki (ryc. 30). W lecie ubierano je zwykle tylko w dnie świąteczne, a w dnie robocze chodzono powszechnie boso. Przed włożeniem chodaków owijano nogi w lniane onuce sporządzane zazwyczaj ze starych koszul. Zimową porą zakładano dwie a nawet trzy warstwy onuc, a w czasie ostrych mrozów wierzchnią w a r s t w ę maczano w wodzie, która po zamarznięciu tworzyła dobrze izolującą od zimna powłokę. Materiał na chodaki w postaci prostokątnych kawałków skóry wołowej kupowano na jarmarkach, dobierając do nogi odpowiednią ich wielkość. Każdy z nich wystarczał do uszycia jednego chodaka . 25 24 �Przystępując do szycia chodaka, moczono najpierw skórę a następnie rozkładano licem do spodu na ławie lub desce, która spełniała rolę prowizorycznego warsztatu szewskiego. Następnie odcinano wąski rzemyk wzdłuż lewego dłuższego brzegu i wzdłuż trzech czwar­ tych krótszego przedniego kraju skóry. Taki sam rzemyk, ale znacznie krótszy odcinano wzdłuż prawego dłuższego brzegu, który miał być stroną zewnętrzną. Prawy róg przygi­ nano na przodzie w lewą stronę, tworząc zeń coś w rodzaju przyszwy,i zeszywano dłuższym paskiem, przeciągniętym przez nakłucia wykonane wzdłuż całej lewej strony chodaka. Pasek z prawej strony spełniał mniej ważną rolę, bo tylko ściągał w okolicy małego palca trójfałdowe zmarszczenie i przechodził szwem na piętę. Tutaj ściągano drugi krótszy bok płatu, tworząc na nim kilka fałd i oba końce rzemyków łączono. W końcu wycinano po dwie okrągłe dziurki z boków i dwie na pięcie chodaka, przeznaczone do przeciągania nawloką czyli powrózka z konopnego włókna, k t ó r y m przymocowywano chodak do nogi. Zaraz po uszyciu jeszcze mokre chodaki ubierano, aby wysychając przybrały właściwą wygodną dla nóg formę. Chodaki były tanim i wygodnym obuwiem; aż do ostatnich czasów noszono je sporadycznie w okolicach mniej ulegających w p ł y w o m miejskiej mody . Pod koniec X I X w. zaczęto nosić buty z cholewami z czerwonej skóry. Zrazu było to obuwie bogatszych gospodarzy kupowane na jarmarku. We wsiach podbiłgorajskich najpierw za­ częli je nosić sitarze. Stopniowo jednak stawały się powszechną częścią stroju odświętnego. But składał się z podeszwy, obcasa i trzech płatów skóry wierzchniej. Dwa z nich two­ rzyły cholewę, a trzeci przyszwę. Szew w cholewie sięgającej kolana przebiegał po obu jej bokach, od górnego kraju obcasa. Cholewa była łączona z przyszwą na przegięciu nogi za pośrednictwem siwu, który był odwrócony do spodu i często kaleczył nogę. 28 Dodatki do stroju męskiego Uzupełnieniem zimowego codziennego ubioru były jednopalcowe rękawice wyrabiane z resztek wełny. Znano ich dwa rodzaje. Jeden prawdopodobnie starszy, to rękawice dziergane przy pomocy kulki i drugi, pleciony na specjalnej formie drewnianej (ryc. 49). Tak w jednym jak i w drugim wypadku wykorzystywano resztki wełny, jakie pozo­ stawały przy wyrobie sukna na chołosznie i sukmany. Rękawice zdobiono wplatając białą wełnę i tworząc w ten sposób na czarnym tle białe poprzeczne pasy . 27 Dość powszechnym uzupełnieniem stroju odświęt­ nego, a niekiedy i roboczego była torba kalita, w y ­ konana z tego samego gatunku skóry co pas i buty (ryc. 20). Kalita posiadała kształt podkowy odwróconej zaokrągloną stroną ku dołowi. Z wierzchu całą torbę pokrywała klapa, nadając jej kształt lekko wypukły. Górą do obu rogów doszyte były uszy z mosiężnymi koluazkami, do których doczepiano na stałe pasek służący do przewieszania torby przez ramię. Pasek ten był niekiedy jaśniejszego koloru, ozdobiony wy­ tłaczanym geometrycznym ornamentem. Kalitą noszo­ no z tyłu u lewego boku, a pasek spoczywał na prawym ramieniu. Zabierano ją z sobą w wypadku dalszej podróży np. z okazji odpustu, odległej gościny weselnej, jarmarku itp. Idąc w drogę wkładano w kalita pożywienie w postaci chleba i słoniny, a nierzadko i flaszkę gorzałki. W niej też chowano nóż, skórzany woreczek na tytoń, fajkę, krzesiwko i tabakierkę robioną zwykle z wolego rogu. Ryc. 20. Torba męska zwana kalita. Naklik, pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 1450. Fot. B. Czarnecki 1956. 25 �Rozdział VI OGÓLNY OPIS STROJU KOBIECEGO Podobnie jak w stroju męskim cały codzienny i odświętny ubiór kobiecy był sporzą­ dzony z płótna własnej roboty. W ubiorze codziennym było zasadą donaszanie przyniszczonych części stroju świątecznego. Części ubioru szyte specjalnie na codzienny użytek wykonywano z gorszych gatunków płótna, a ich krój, choć w zasadzie nie odbiegał od kroju stroju świątecznego, posiadał niekiedy znaczne uproszczenia. W dnie robocze wkła­ dała kobieta na głowę czepek zwany chamełką i nakrywała chustką wykonaną zwykle ze starej koszuli, nie zawsze nawet obrębioną. Koszula była z grubego lnianego płótna bez żadnych oziób. Spódnice noszono z tego samego materiału, dość obficie marszczone w pasie a dołem sięgające do pół łydek. Pod koniec X I X w. spódnice robocze coraz częściej szyto z drukowanego płótna. W przejściowych porach roku na koszulę ubierano krótką parciankę czyli rodzaj płóciennego kaftana. Latem kobiety chodziły boso. W zimie wkładały przyniszczony kożuch lub sukmanę, a głowę i szyję spowijały starą płachtą. Nogi okręcały onucami i nakładały chodaki. W stroju odświętnym koszula wierzchnia była uszyta z cienkiego płótna, ozdobnie haftowana. Spódnicę długą prawie do kostek szyto z czterech szerokości cienkiego płótna. W letnie pogodne dnie na głowę ubraną w chamelkę zarzucała kobieta nadkrywkę czyli długi płat płótna ozdobiony haf, tem, a spływający przodem swo­ bodnie do kolan (ryc. 22). W dni deszczowe w miejsce nadkrywki ubierano płachtę. W zimie za; miast fartucha służyła spódnica zwana burką, uszyta z grubego | lniano-wełnianego materiału, podobnie jak i fartuch występo­ wała ona w całym regionie biłgorajsko-tarnogrodzkim. Tra­ dycyjnym wierzchnim o k r y ­ ciem kobiety była sukmana, pcd którą ubierano w czasie dużych mrozów kożuch. Pod koniec X I X w. obck sukmany i biało wyprawnego kożucha zaczęły wchodzić w modę żupan i z czerwonymi wyłogami i szu­ ba podbita baranim futrem. Szyto je z kupnego sukna w ko< lorze szafirowym. W t y m sa­ mym mniej więcej czasie we­ szły w użycie trzewiki z czarj nej skóry o niskiej cholewce, I a następnie ciżmy z sznurowa­ ną wysoką cholewką. Strój obI rzędowy nie wiele odbiegał od I i 26 Ryc. 21. Wiązanie pasa. Potck, pow. Biłgoraj. Fot. Czarnecki, 1956. �Ryc. 22. Odświętny ubiór kobiety. Głowa i ramiona okryte chustą lnianą zw. „nadkrywką". Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. Czarnecki, 1956. zwykłego stroju świątecznego. Panna młoda szła w lecie do ślubu w płóciennym stroju pozbawionym całkowicie haftów. Na głowie miała upięty wianek z barwinku lub ruty, w odróżnieniu od druhen nie przystrojony kwiatami, a pod nim podwstążnik czyli te­ kturową obrączkę, z której spływały na plecy wraz z rozpuszczonymi włosami kolorowe wstążki. W zimie strój panny młodej uzupełniała sukmana, a w późniejszym okresie żupan przepasany barwnym pasem. Wdowa albo zawitka miała do ślubu głowę kilkakrotnie spowitą płatem płótna długości 6 łokci. Jeden jego koniec spadał na plecy, a drugi z przo­ du. Po bokach przyczepiano do tego zawicia po dwie kolorowe wstążki z każdej strony. Dziewczęta chodziły z odkrytą głową i włosami splecionymi w warkocze. W specjalnie 2S 27 �ważne uroczystości kościelne dziewczyna włosów nie zaplatała lecz wkładała na głowę podwstążnik (ryc. 29). W obrzędzie weselnym podwstąznik uzupełniano wiankiem z kwiatów. Kobiecym strojem pośmiertnym był fartuch, biała ślubna koszula i chamełka. W okresie Wielkiego Postu, Adwentu i żałoby dobierano koszulę i inne części stroju z czarnym haftem, a zamiast korali nakładano białe paciorki. R o z d z i a ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO Koszula Codzienna kobieca koszula podobnie jak i męska była szyta ze zgrzebnego płótna i posiadała identyczny k r ó j p r z y r a m k o w y , marszczony. Zamiast wykładanego kołnierza miała wąską listewkę, zwykle z cieńszego kupnego płótna. R ę k a w y koszuli ro­ boczej były znacznie węższe i krótsze, dołem nie obszyte oszeweczką, lecz zwyczajnie obrębione. Rozcięcie pazuchy było znacznie głębsze i sięgało prawie pasa, pod szyją ścią­ gano je troczkiem. Dołem wzdłużano koszulę codzienną nadolkiem się­ gającym do kolan, sporządzonym z gorszego gatunku płótna. W dnie świąteczne na czystą codzienną ko­ szulę nakładano drugą, świąteczną, która nie posiadała nadołka, a u szyi w miejsce listewki występował w y ­ kładany kołnierzyk zwany oszewką (ryc. 23). Jej r ę k a w y posiadały nor­ malną długość i były zakończone mankietami zwanymi oszeweczki. Sporadycznie oszeweczki posiadały u nowszych koszul z fabrycznego Ryc. 23. Koszula kobieca. Potok, pow. Bił­ goraj. Muz. Kult. i Sztuki Lud. w Warsza­ wie nr. inw. 1577. Fot. B. Czarnecki, 1956. płótna formę okalającej dłoń falbanki, którą nazywano hyrką. Rozcięcie pazuchy ścią­ gano pod szyją czerwoną wstążką. Na całym terenie objętym zasięgiem stroju biłgorajskotarnogrodzkiego z wyjątkiem wsi podbiłgorajskich, kobieca koszula była zdobiona haftem wykonanym czerwoną lub czarną bawełnianą nicią zwaną zapałem. Haft na koszulach wy­ stępował na przedniej części oszewki, na oszeweczkach u rękawów i na przyramkach, gdzie posiadał formę najbardziej rozwiniętą (ryc. 9,55). Haftowana koszula wchodziła również w skład stroju dziewczęcego. Tylko w obrzędzie weselnym panna młoda w y s t ę p o ­ wała w koszuli całkowicie pozbawionej haftu. W okresie zachodzących w stroju biłgorajskotarnogrodzkim przemian i jego zanikania, który miał miejsce na przełomie X I X i X X w., zaczęto szyć koszule odświętne z fabrycznego płótna, zachowując krój tradycyjny. Zja­ wisko to wywarło również pewien w p ł y w na haft, którego technika i zespół motywów musiały być dostosowane do nowego materiału. Po przyjściu z kościoła kobieta zdejmo­ wała wierzchnią haftowaną koszulę i chowała ją do skrzyni, gdzie pozostawała do następnego święta. Spódnica Codzienna robocza spódnica była szyta ze zgrzebnego płótna. Krój jej był bardzo prosty. Dwa płaty płótna warsztatowej szerokości zszywano razem, marszczono w pasie 28 �Ryc. 24. Kobieta w czepcu w t. zw, chamelce. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki 1956. i obszywano listewką płótna, a do­ łem obrębiano. Pod koniec X I X w. zgrzebne płótno na spódnice ,,do chodu" coraz częściej oddawano do drukowania, co niewątpliwie miało swoje znaczenie preklyezne. Z uwagi jednak na związany z tym koszt malowanie spódnic codzien­ nych nigdy nie było zjawiskiem powszechnym. Odświętną spódnicę n a z y w a n ą fartuchem szyto z cienkiego, dobrze wybielonego płótna, które obok k r o j u i sta­ rannego uszycia było jedyną ozdobą tego tak bardzo ceiionego odzienia Fartuch był spód­ nicą noszoną tak przez kobiety zamężne jak i dorosłe dziewczęta. Jego krój odznaczał się dużą prostotą. Zszywano go z czterech płatów płótna,czyli pólek (dł. 85 cm. szer. 75^cm) Ich kraje dłuższe zszywano razem, część górną układano w drobne około 3 mm zmarszczki i zbierano je na trzech sza­ rych nitkach równolegle przebiegających w odstępach 1 cm. Zmarszczony w ten sposób kraj górny wykańczano paskiem płótna, przeszywanym podwójnym stebnowaniem. Na środku przodu był na linii szwu rozporek umożliwiający wkła­ danie i zdejmowanie spódnicy. Końce obszewki były zaopatrzone w troczki, którymi się w pasie obwiązywano. Mar­ szczenia ładnie podkreślały wcięcie pasa i były głównym elementem zdobniczym fartucha. Z nich wyprowadzano 3 cm Ryc. 25. Zapaska. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1591. Fot. B. Czarnecki 1956. 29 �szerokości fałdy, w które układano cały obwód spódnicy od góry do dołu z wyjątkiem przodu nakrywanego zapaską (ryc. 29). Fałdy układano na mokro i poddawano prasowaniu. Kraj dolny fartucha sięgał prawie do kostek. Po powrocie z kościoła fartuch zdejmowano i układano w fałdy, tak aby był gotowy do następnego użycia. Mniej zamożne kobiety posiadały po jednym fartuchu, w którym brały ślub. Odpowiednio szanowany wystarczał na całe życie i służył jeszcze jako odzienie pośmiertne. r E 11 u i n i ii 1111 < 1i1n i i ii 111 ii • i i i l i 1 11,1111111-| 11MIII i | i l | i i i b C b n | l i 1 . I i . i i . i , , | i,,, Ryc. 26. Z a p a s k a A—z przodu, B—krój, płat główny, C—pasek. Potok, pow. Biłgoraj, około 1910 r. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1591.Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 r. Ryc. 27. S p ó d n i c e I—lniano wełniana t. zw. burka, I I — spódnica lniana t. zw. fartuch. A - z przodu, B—płaty tkaniny (połowa), C—pa­ sek. Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX wieku. Muz. Kult. i Sztuki w Warszawie nr inw. 1 — 1581, 11-5359. Skala 1:30 Rys. St. Z. Mirosławska 1956 r. b Pod koniec X I X w. w związku z rozpowszechnieniem się w całej południowej Lubelszczyźnie techniki ręcznego drukowania płócien pojawia się na wsi biłgorajsko-tarnogrodzkiej spódnica odświętna zwana malowanką (ryc. 43,51). Zrazu szyto j ą z druko­ wanego płótna domowej roboty, stosując krój tradycyjnego fartucha. Malowanką szyto z nieco krótszych 3 półek, później o szerokości kupnego płótna. Malowanka nigdy nie była powszechną częścią ubioru: nie została też przyjęta do stroju obrzędowego, wydatnie zaś przyczyniła się do wprowadzenia w użycie fabrycznej wzorzystej tkaniny. Zimową porą kobiety nosiły zamiast fartuchów wełniane spódnice nazywane burkami (ryc. 27). Materiał na nie tkano na wiejskich warsztatach, stosując lnianą osnowę i wełniany białoczarny wątek oraz skośny splot. W ten sposób powstawała tkanina o poprzecznych białoczarnych prążkach, szerokich na 4 m m . W spódnicy przebiegały one pionowo. Burka posiadała nieco odmienny krój aniżeli fartuch i malowanka. Szyto ją z szerokości mate­ riału. Płat (75X300 cm) zszywano krótszymi krajami, a górny obwód marszczono i w y k a ń ­ czano oszewką. Dołem zamiast obrąbka przyszywano od spodu tasiemkę zakończoną szczoteczką. Spośród wymienionych spódnic burka była najdłużej noszona. Jeszcze po I wojnie światowej, gdy inne części stroju tradycyjnego całkowicie już zarzucono, burka była powszechnym zi­ mowym odzieniem star­ szych kobiet. Zapaska O" c Ryc. 28. P a r c i a n k a krótka A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju, d—płat stanowiący tył i przód (poncho), e—rękaw, Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr. inw. 5816. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 r. Na spódnicę roboczą najczęściej nie zakładano zapaski, chyba że przy­ stępowano do specjalnie brudzącej pracy. W ta­ kich razach zapaską był płat workowego płótna, �Ryc. 29. Dziewczyna w stroju odświętnym. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki 1956. który zatykano górą za obszewkę spódnicy. W niedziele i święta, gdy po powrocie z kościoła i zdjęciu fartucha ubierano czystą spódnicę codzienną (często była to malowanka)^ przepasywano ją zapaską sporządzaną ze zgrzebnego płótna. Zapaskę do stroju odświętnego szyto z cienkiego dobrze wybielonego płótna, (ryc. 25). Jej długość była dostosowana do fartucha, tak że dolne kraje wypadały na jednym poziomie. Dwa płaty płótna łączono dłuższymi krajami, tworząc duży prostokąt o wymiarach 85X150 cm. Kraj dłuższego boku układano w równe zmarszczenia, podobnie jak przy fartuchu i obszywano paskiem płótna, wzdłużonym troczkami służącymi do podwiązywania zapaski. Z kolei całą po­ wierzchnię układano w fałdy o szerokości 3—4 cm. i poddawano prasowaniu. Zapaska była zdobiona haftem, który przebiegał trzema prostymi liniami. Odświętną haftowaną 31 �zapaskę szanowano podobnie jak fartuch i przechowywano starannie złożoną w fałdy. Wchodziła ona jako część składowa do stroju dziewcząt i kobiet zamężnych. Obuwie Tradycyjnym obuwiem kobiecym były chodaki. W lecie ubierano je tylko od święta, podczas gdy we wszystkie dnie robocze chodzono boso. Chodaki kobiece były szyte z wołowej kupnej skóry i posiadały taki sam krój jak męskie. W taki sam również sposób były ubierane i przywiązywane do nóg (ryc. 30). W latach osiemdziesiątych X I X w. pojawiły się na jarmarkach kobiece trzewiki z czarnej skóry z niską cholewką, formą zbliżone do noszonych obecnie męskich kaloszy. Na podbiciu posiadały one płytkie roz­ cięcie z dwiema kabzlami wiązane sznureczkiem. Trzewiki zaczęty się stopniowo przyjmować na wsi. Pod koniec X I X w. dziewczęta i młodsze kobiety zaczęły nosić kupne obuwie t. zw. ciżmy, które dotrwały do czasów ostatnich. Ciżmy o wysokiej cholewce były obuwiem na obcasie, a cholewki były sznurowane na całej swej długości. W pierwszych latach trzewiki i ciżmy kupowane na jarmarkach były już prawie wyłącznym odświętnym obuwiem kobiet, a chodaki spełniały rolę drugorzędną jako obuwie robocze. Równocześnie z kupnym obuwiem wprowadziły kobiety do swego stroju „knapskie pończochy", robione z fabrycznej bawełnianej przędzy szydełkiem lub na drutach. Na zimę robiono je z tej samej przędzy z dodatkiem białej wełny. Uczesanie i ubiór głowy Dziewczęta na codzień i w święta chodziły z odkrytą głową, a włosy splatały staran­ nie w warkocze zwane koskami. Brano pasmo włosów znad czoła i pleciono z nich trójdzielny warkoczyk, którego koniec rozdzielano na dwie części i wplatano w dwa zasadnicze pasma włosów rozdzielonych z tyłu głowy i splecionych w dwa warkocze. Z kolei opasywano nimi głowę w kierunku czoła, gdzie były krzyżowane i napowrót ich końce kierowano k u tyłowi. W ten sposób głowa była opasana warkoczami, a przez jej środek wzdłuż rozdziału przebiegał warkoczyk. W święta za koski za­ tykano polne kwiaty, najczęściej rumianki i bławaty. W specjalnie uroczyste święta dziewczyna przystrajała głowę podwstążnikiem sporządzonym z tekturowej obrączki i różnokolorowych wstążek (ryc. 29). Tekturową obrączkę (szer. 3—4 cm) okręcano wstążką zwykle czerwoną. Następnie do połowy jej obwodu doszywano końce wstążek. Rozpusz­ czone włosy przewlekano przez obrączkę, którą tak osadzano na głowie, by jej część wolna od wstęg wypadała nad czołem. Na plecach wstęgi sięgały pasa a po nich spływały swobodnie rozpuszczone włosy. Z kolei nakładano wianek z barwinku lub ruty przystrojony k w i a t a m i ' . Podwstążnik był również ślubnym ubiorem panny młodej, z tą różnicą, że ruciany wianek był całkiem pozbawiony kwiatów. Kobieta zamężna miała głowę n a k r y t ą czepkiem, który powszechnie nazywano chamełką lub oberkiem. Włosy nosi­ ła przycięte z przodu w grzywkę, a z tyłu głowy do końca ucha. Czepcowe nakrycie głowy składało się z dwóch obrączek. Pierwsza była zrobiona z pręta rodzącego drzewa, a więc śliwy, jabłoni, gruszy, a najczęściej leszczyny, druga z tektury. Obrączka z drzewa miała średnicę około 15 cm i mieściła się w obwodzie 4 cm obrączki tekturowej. Tektu­ rowa obrączka nazywała się chamełką i od niej właśnie przyjęto nazwę dla całego na­ krycia głowy. Na chamełce rozpinano siatkowy czepek, wyplatany ręcznie a kupowany na jarmarkach. Obwód chamełki opasywano trzykrotnie złożonym pasem płótna nazywanym pópółką (35X170 cm). Pópółka występowała w parafiach Majdan Księżpolski i Sól. W pozo­ stałej części regionu chamełką owijano zatyczką. Był to pasek płótna (25X70 cm) posia­ dający na jednym ze swych dłuższych boków szlak haftu o różnej szerokości. W specjalnie uroczyste święta ubierano zatycżki o szerokim ozdobnym hafcie zwanym szłakówki. Wymienione części czepca ubierano w następującej kolejności: najpierw kobieta kładła na środek głowy obrączkę z pręta i przymocowywała ją kosmykiem włosów, z kolei nakładała chamełką z czepkiem i opasywała ją pópółką lub zatyczką. 2 32 ��W pierwszych latach X X w. kobiece nakrycie głowy uległo pewnej modyfikacji. Zamiast czepka siatkowego wyplatanego z bawełnianych nici młodsze kobiety zaczęły stosować czepki z wzorzystego atłasu, a we wsiach podbiłgorajskich zarzucono już w t y m czasie pópółką, zastępując ją szalinową chusteczką w kwiaty, którą rozpinano na obrączce. Sporządzano ją w t y m wypadku nie z tektury lecz z sosnowego łubu, który często brano ze starego sita. Obrączka z łubu posiadała kształt zaokrąglonego trójkąta. Po rozpięciu na niej chusteczki, górną krawędź ozdabiano szklanymi koralikami. Wykonane w ten sposób nakrycie głowy nazywano óbeikiem (ryc. 31). Do ubioru codziennego kobiety zamężne nosiły również czepce, ale wykonane mniej starannie i z gorszego materiału. W południowej części regionu czepek siatkowy zastąpiono kawałkiem drukowanego płótna lub fabrycznego materiału, a obrączkę chamelki obszywano na stałe starą przyniszczoną zatyczką lub zwykłym lnianym paskiem. Wierzchnim tradycyjnym nakryciem głowy była lniana chusta nazywana szmatką. Sporządzano ją z cienkiego kwadratowego pła­ tu płótna (75X75 cm) którego dwa kraje obrębiano. Szmatką składano po p r z e k ą t ­ ni i po owinięciu głowy wiązano jej rogi pod brodą. Pod koniec X I X w. lnianą szmatką zaczęły zamożniejsze kobiety zastępować k u p n ą chustką wełnianą zwaną szalinówką. Sukmana i kożuch Te dwie tradycyjne części kobiecego stroju posiadały identyczny krój co sukmany i kożuchy noszone przez mężczyzn. Sukmana w stroju dziewcząt i kobiet zamężnych pełniła ważną funkcję; ubierała się w nią niegdyś dziewczyna do ślubu, podobnie zresztą j a k i cały jej orszak weselny. Sukmana jednak nie była chętnie noszona, a to z uwagi na jej ciężar i sztywność materiału, to też w zimie najchętniej kobiety chodziły w kożuchach. - Ryc. 30. Chodaki, dawne obuwie kobiet: i mężczyzn. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 3 Strój Biłgorajski oo �Żupan i i szuba Jeszcze przed około 80 laty powszechnym ślubnym strojem dziewczyny była sukmana. Już w t y m jednak okresie bogatsze dziew­ częta brały ślub w żupanie, który pod koniec X I X w. całkowicie zajął w stroju kobiecym dawną pozycję sukmany (Tabl.) Żupan był rodzajem płaszcza dołem sięgającego poni­ żej łydek. Szyty był przez małomiasteczko­ wych krawców z sukna fabrycznego w sza­ firowy m kolorze. Jego kołnierz z wyłogami i wywinięte mankiety rękawów były pokryte cienkim czerwonym suknem, podszewka na­ tomiast była płócienna. Żupan posiadał krój rozwinięty, wyraźnie dla wsi obcy. Z tyłu od pasa b y ł suto ozdobiony fałdami i lamówkam i (ryc. 40) z kupnej bawełnianej taśmy w kolorze niebieskim. Pas lamówki biegł również pod kołnierzem i przodem po obu stronach zapięcia, gdzie po jego prawej stro­ nie przyszywano kilka ozdobnych guzów dla dekoracji. Żupan b y ł zapinany na haftki i konie. Przepasywano go wełnianym barw­ nym pasem nabywanym na jarmarkach, głów­ nie w Leżajsku i Tarnogrodzie. Pas był długi na dwa sążnie a szeroki na łokieć. Przed ubraniem składano go wzdłuż kilkakrotnie i następnie owijano 3 i 4 razy wokół talii. Koszt żupana i pasa był niewątpli­ wie duży toteż mniej zamożne dziewczęta pożyczały do ślubu tę część odzieży od swych bogatszych rówieśniczek. Żupan był noszony jako odświętne odzienie przez dziewczęta, a przede wszystkim przez kobiety zamężne. W t y m samym okresie gdy wchodził w użycie żupan, wprowadzono do ko­ biecego zimowego stroju szubą, czyli rodzaj futra z owczych skór pokrytego szafirowym suknem nieco gorszego ga­ tunku. Krój szuby był zbliżony do kroju żupana, z tą różnicą, że szuba miała z tyłu więcej fałd, bo po sześć z każdej strony. Podobnie też były rozmieszczone ozdoby z niebieskiej lamówki. Szuba 31. Czepek nowszego typu t. zw. oberek, Dą­ browica pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1451. Fot. B. Czarnecki, 1956. 32. Czepek siatkowy, Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. �' 33. Starsza kobieta w świątecz­ nej koszuli, chustce i chamelce Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 34. Kobiece okrycie głowy kapturek. A — przód, B — tył kapturka „denko", C—pliska do wykończenia denka u dołu, D— część okalająca denko z boków i z góry. Muz. Kult. 1 Szt. Lud. w Warszawie,nr inw. 1565. Skala l:15.Rys. St.Z.Mirosławskal956. 35. Kapturek kobiecy. Biszcza, pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1759. Fot. B. Czarnecki, 1956. różniła się od żupana kołnie­ rzem i wyłogami rękawów. Pokrywano je owczym czar­ nym futerkiem odwróco­ nym runem do wierzchu. Szubę zapinano na trzy mo­ siężne haftki. Była ona zaw­ sze strojem zamożniejszych kobiet, podczas gdy więk­ szość do ostatnich czasów chodziła w zwykłych ko­ żuchach. 3' �Nadkrywka i płachta W pogodne i ciepłe dni lata idąc do kościoła narzucała na siebie kobieta płócienną nadkrywka. Był to długi płat, w ostatnich czasach już fabrycznego płótna (70X220 cm). Środek jego dłuższego boku spoczywał nad czołem, a oba końce spływały swobodnie przodem po ramionach i bokach, sięgając prawie do kolan. Znajdujący się nad czołem kraj nadrywki był ozdobiony szlakiem haftu, wąski szlaczek biegł również wzdłuż dolnych rąbków, które ponadto były jeszcze zakończone k u p n ą koronką. Nadkrywka była wyłącznie letnim strojem kobiet zamężnych, ubieranym tylko do kościoła. W chłod­ niejsze dni lata, w porach przejściowych i w zimie jako częste wierzchnie okrycie służyła czynowata płachta. To powszechne odzienie kobiet i dziewcząt sporządzano z dwóch płatów płótna czynowatego. Zszywano je dłuższymi bokami tworząc kwadrat V Ryc. 36. Kobieta w kożuchu. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 36 �(1F>0X150 cm), a jego kraje obrębiano. Płachtę złożoną po przekątni zarzucano na siebie, latem na ramiona, a w zimie spowijano nią głowę i szyję. Dwa je) boczne rogi krzyżowano pod brodą i wiązano następnie na karku. Starsza przyniszczona płachta Ryc. 37. K o ż u c h A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d—część tylna dolna, e—plecy, f—części rękawa, g—poła bok, h—górna część przodu z wyłogiem, i-przednia część poły, j—kołnierz. Harasiuki, pow. Biłgoraj około 1905 r. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr. inw. 5918. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mircsławska J956. wchodziła również w skład ubioru roboczego. Kobieta udająca się do pracy w pole wraz z niemowlęciem, owijała je w płachtę. Rogi tej płachty przywiązywała na miejscu pracy do specjalnego stojaka nazywanego kolibą (ryc. 1). Tak nadkrywka jak i płachta czynowata zostały pod koniec X I X w. zarzucone w stroju świątecznym na rzecz barwnej Ryc. 38. Sposób zdobitnia fałdy bocznej na kożuchu. Harasiuki, pow. Biłgoiaj Muztum J^ullury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 5918. Fot. B. Czarnecki 1956. 37 �wełniane] chustki zwanej szalinówką. Ostatnie płachty do dzisiaj jeszcze pełnią swoją codzienną roboczą funkcję, są coraz częściej jednak zastępowane przez zwykłe zgrzebne prześcieradła. Dodatki do stroju kobiecego Uzupełnieniem stroju kobiecego były kupowane na jarmarkach krajki a przede wszystkim różnego typu naszyjniki. Krajki w postaci kolorowych pasów wchodziły jako dość pow­ szechne uzupełnienie stroju dziewczęcego . Były one różnej długości, a szerokość ich nie przekraczała 5 cm. Przepasywano nimi letni odświętny strój (ryc. 40a). Daleko waż­ niejszą rolę spełniały naszyjniki, które występowały w k i l k u odmianach. Najbardziej z nich były cenione korale (ryc. 29). Cena, którą płacono za korale składające się z 3—6 sznurków pod koniec ub. w. równała się wartości krowy; z uwagi na to były one pie­ czołowicie przechowywane w półskrzynku wianowej skrzyni i ubierane tylko na większe uroczystości. Korale były w pewnym sensie rodzinną własnością i matki przekazywały je swym córkom jako wiano. Uboższe chłopki nosiły naszyjniki imitujące korale zwane lakami. Można je było nabyć pod dostatkiem na jarmarcznych lub odpustowych kra­ mach. W czasie Postu lub rodzinnej żałoby noszono zamiast korali i laków sznurki białych paciorków. Ubierała je też do ślubu panna młoda. Podczas badań terenowych napotkano na korale, do których z przodu doczepione były srebrne ozdoby w postaci dawnych monet. Połączone one były ze sznurkiem korali przy po­ mocy różnego rodzaju kunsztow­ nych ornamentów wykonanych także z szlachetnego metalu. Spo­ radycznym zjawiskiem na tym tere­ nie był naszyjnik o pojedynczym sznurze dużych bursztynów. Posia­ dały one kształt kulisty a ich po­ wierzchnia była szlifowana w geo­ metryczne płaszczyzny . Chara­ kterystyczną cechą na tym obszarze jest, że do sznurów korali i bur­ sztynów na karku nie przywiązy­ wano barwnych ozdobnych wstą­ żek opadających na plecy. Zjawisko to często występuje w Polsce cen­ tralnej jak i w dzielnicach zacho­ dnich. 30 31 Ryc. 39. Zdobienie przodu i sposób za­ pinania kożucha. Harasiuki, pow. Bił­ goraj. Muzeum Kultury i Sztuki Lu­ dowej w Warszawie nr inw. 5918. Fot. B. Czarnecki, 1956. 38 �Ryc. 40. Żupan A—z przodu. B—z tyłu C — części kroju: d — płat przedni, a—plecy, f—h—części stanowiące sfałdowanie z tyłu, i—rękaw, j — kołnierz, k—połowa wierzchniej części kołnierza, 1—mankiet. Naklik, pow. Biłgoraj, ko­ niec XIX w. Muzeum Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 2275. Skala 1:30. Ryc. 40 a. Fragment krajki, Naklik, pow. Biłgoraj. Muz. K. i Sz. L. w Warszawie nr Inw. 6190. Fot. B. Czarnecki. Ryc. 41. Zdobienie żupana. Lipiny p. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr. inw. 2275. Fot. B. Czarnecki, 1956. 39 �Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Najczęściej stosowanym w Biłgorajszczyźnie materiałem do wyrobu różnych części stroju było i jest jeszcze nadal płótno. Surowcem, z którego przędzie się nici na płótno, to włókno lniane i konopne. Cała przeróbka tych roślin oraz przędzenie nici spoczywa w rękach kobiet, natomiast praca przy warsztacie tkackim oddawna nale­ ży do mężczyzn. Tkactwem trudnili się ludzie ubodzy, przeważnie utrzymujący się z tego zajęcia. Tkacze nazywani byli przez ludność tutejszą knopami. Wydajność dziennej pracy tkacza była rozmaita, zależnie od umiejętności technicznych i od gatunku materiału przezeń wykonywanego . Najtrudniejsze w wykonaniu było płótno czynowate zwane również drelichem. Tkano je w 4 nicielnice (ryc. 44). Płótno lniane najlepsze służyło do wyrobu koszul odświętnych męskich i kobiecych — oraz fartuchów, zapasek a dawniej i nadkrywek (ryc. 22). Gorszy gatunek płótna lnianego t. zw. „płótno zgrzebne" które wykonywano z grubszego przędziwa i pakuł, służyło do wyrobu bielizny codziennej i męskich portek. Z tego też płótna dawano podszewki do parcianek i żupanów. Płótno czynowate I gatunku służyło do wyrobu parcianek oraz płacht noszonych przez kobiety a w bieliźniarstwie pościelowym szyto z drelichu poszwy na pierzyny. Z grubszych gatunków tego płótna często o osnowie lnianej a wątku konopnym wyrabiano krótkie parcianki robocze w kształcie kaftanów. Wszystkie części stroju sporządzane z płótna poza parcianką wykonywały kobiety. Koszule odświętne i fartuchy oddawano do wiejskich krawczyń. Wynagrodzenie za tę pracę płacono w naturze, nazywało się ono kolędą i składało się z pewnej ilości tłuszczu, zboża, krup lub kartofli. Tkacze trudniący się wyrobem płótna wyrabiali też materiał, k t ó r y po sfolowaniu przybierał formę sukna. Tkaninę taką wyrabiał tkacz na t y m samym warsztacie, ale zakładał do tej pracy szerszy blat i dodawał nici w osnowie, chodziło bowiem o to, aby dla sukna mocno kurczącego się przy folowaniu, uzyskać pożądaną szerokość (75 cm). Zapewniała ona ustaloną wydaj­ ność przy kroju. Sukno zdjęte z tkackiego warsztatu było rzadkie i nazywano je siciąSić oddawano do folowania. Folusze znajdowały się przy wodnych młynach. Wymieniano je w następujących miejscowościach: K o r y t k ó w k/Frampola, Borowiec k/Łukowej, i Kusze. Sukno po przywiezieniu z folusza wieszano w stodole na bancie nad boiskiem, jego 32 Ryc. 42. Fragment haftu zatyczki. Przysiadki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 40 �końce zszywano i obciążano deską i kamieniami, a to w celu zapo­ bieżenia zbytniemu kurczeniu się podczas wysychania. Tkacze w y ­ konywali również materiały półwełniane służące do wyrobu burek i chołoszni. Obok płótna i sukna w a ż n y m materiałem służącym do wyrobu odzieży były baranie skóry. Dawna biała ich wyprawa koncentrowała się w następujących wsiach: L i piny, Łazory, Harasiuki i Dąbro­ wica pod Biłgorajem oraz w Tar­ nogrodzie. Wszystkie te miejsco­ wości są położone nad Tanwią lub jej dopływami, co nie było bez znaczenia, gdyż przy wyprawie po­ trzebna jest duża ilość wody. Wy­ mienione ośrodki garbarskie miały swoich kuśnierzy trudniących się wyrobem kożuchów. Biała wypra­ wa skór miała następujący prze­ bieg. Najpierw skóry moczono i płukano w rzece, później pokry­ wano każdą skórę od strony miazdry Ryc. 43. Przy kądzieli. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki 1956. zakwaszonym rozczynem z żytniej mąki. Następnie składano każdą skórę we dwoje miazdrą do środka a wełną na wierzch i układano je w drewnianym naczyniu np. w ce­ brze. Skóry pozostawiano tak 8 do 10 dni, poddając fermentacji. Co jakiś czas jednak przekładano je, aby nie uległy zaparzeniu. Gdy naskórek t.zw. miozga zaczynał ustępo­ wać pod paznokciem, skóry wyjmowano, zgarniano z nich rozczyn i suszono. Następnie lekko zwilżano i brano na sirp czyli na żelazny przyrząd przybity do ściany o kształcie odpowiadającym nazwie. Na jego wypukłości zmiękczano skórę i oczyszczano z resztek rozczynu przez przeciąganie raz w jedną raz w drugą stronę. Dalsza czynność polegała na oczyszczeniu skóry z miazdry. Posługiwano się przy t y m prostokątnym nożem w y ­ ciętym ze starej kosy. Biały kolor nadawano skórze przez pocieranie kredą. Daleko mniej ważnym choć powszechnie stosowanym surowcem była żytnia słoma i pewien gatunek trawy zwanej psiarką. Z żytniej stomy wyplatano strzapkę na kapelusze. Jej wyplataniem zajmowali się chłopcy przy pasieniu bydła i koni. Materiału dostarczały najczęściej źdźbła przedwcześnie zbielałego żyta. Wycinano z nich środkową treść bez kolanek Tę treść pleciono w strząpkę, posługując się techniką warkoczową czwórdzielną, Ładnie pleść umieli tylko niektórzy, i ci otrzymywali zamówienia od starszych gospodarzy. Starsi nie zajmowali się wyrobem kapeluszy, nie pozwalał na to brak czasu, a może i powaga wieku. Nazwiska najbardziej utalentowanych wytwórców kapeluszy zachowały się do dziś w pamięci miejscowej ludności; b y l i n i m i : Wawrzyniec Nizio w Soli, Tomasz Kisiel i Wincenty Pazio z Luchowa Górnego. 41 �Na ogół dawny strój biłgorajsko-tarnogrodzki był wykonywany na wsi przez wiejskich wytwórców. Dopiero później weszły w użycie takie części stroju jak żupany, szuby i kobiece obuwie odświętne, wyrabiane po miasteczkach. Wytwórcami dawnego stroju byli przeważnie bezrolni i małorclni chłopi, których stan majątkowy zmuszał do szukania dodatkowego zajęcia poza rolnictwem. Z nich rekrutowali się krawcy szyjący sukmany, kuśnierze, garbarze, krawczynie i utalentowane hafciarki. Kuśnierstwo przed 60 laty miało już na t y m terenie pewne ustalone chociaż nie pisane normy prawne dotyczące nauki, opłaty i warunków pracy. Rodzice oddając syna na n a u k ę do krawca lub kuśnierza wpłacali z góry wynagrodzenie w gotówce i prowiancie, naj­ częściej w zbożu. Nie ustalano zazwyczaj czasu nauki ponieważ był on zależny od uzdolnień ucznia, k t ó r y wędrował z majstrem pomagając mu w wykonywaniu zamówień. Gdy uczeń opanował rzemiosło rozpoczynał samodzielną pracę, a miarą i świadectwem jego umie­ jętności b y ł y wykonane przezeń sukmany czy też k o ż u c h y . Gozd Huciński, Derylaki, Szeliga, Łazory i Lipiny z których najwięcej wychodziło kuśnie­ rzy, miały swój typ kożucha o swoistym odmiennym kroju i wyszyciach. Drugim takim ośrod­ kiem kuśnierskim był na południu Tarnogród. Kuśnierze wędrowali po wioskach i za umówioną ilość żywności lub cenę w gotówce podejmowali się wykonania określonej pracy. Oczywiście w odległych od swego domu wioskach pracowano chętniej za gotówkę, bo trudniej było przewieźć do domu zapracowaną żywność. Kuśnierze podobnie jak i krawcy wędrowali przeważnie z ż o n a m i . W czasie pracy ustalony był zwyczaj, że gospodarz dawał kuśnierzowi całkowite utrzymanie. Podobnie wynagradzano krawców szyjących sukmany. Krawcami sukman b y l i wyłącznie mieszkańcy wsi, prawie każda wieś miała 83 34 Ryc. 44. Płótno czynowate. Ryc. 45. Płótno na koszule. Ryc. 46. Fragment materiału na burkę t. j . sa­ modziałową spódnicę wełnianą. Ryc. 47. Fragment tkaniny na spodnie tzw. cholosznie. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 42 �swojego krawca. Krawiectwo i kuśnierstwo b y ł y to dwie gałęzie ludowego rzemiosła w któ­ rych zachodziła w y r a ź n a specjalizacja. Tylko kuśnierz Koza z Dąbrowicy o przezwisku Okijaniec szył także sukmany. Ostatnimi kuśnierzami, których nazwiska żyją jeszcze w pamięci miejscowej ludności b y l i : Antoni Wołoszyn i Wojciech Deryło z L i p i n Górnych, Antoni Magolon ze wsi Derylaki, Michał Rudzik ze wsi Szeliga, Maciej Magolon z Gózdu Hucińskiego, Maciej Koza „Okijaniec" z Dąbrowicy, Tomasz Gruca z Tarnogrodu. Ostatnim żyjącym kuśnierzem jest wspomniany już Wojciech Swica z Lipin Górnych. Spośród krawców szyjących w dawnych czasach sukmany wymieniają nazwiska: Tomasz Szabat ze wsi Siary Żuk, Maciej Paw­ łowski z Łazor, Michał Budzyński z Jedlinek, Franciszek Larwa z Potoku Górnego, Antoni Kurz z Łazor, Tomasz Gilara z Rogoźni, Wojciech Golik „Wojtecek" z L i p i n Górnych, Wincenty Szmołda z Luchowa. Rozdział IX ZDOBNICTWO, H A F T Y , SZAMERUNKI, APLIKACJE Jednym z najprostszych sposobów zdobienia stroju był staranny odręczny szew zwany stebnówką. Wykonywany był lnianą nicią, a występował na płóciennej odświętnej odzieży, na kołnierzach i mankietach koszul oraz na obszewkach wykańczających fartuchy i zapaski. Zdobienia haftowane wykonywa­ ne ściegiem łańcuszkowym i płaskim były umieszczane przede wszystkim' na stroju kobiecym, na koszulach, za­ paskach, nadkrywkach i zatyczkach. W hafcie posługiwano się nicią ba­ wełnianą zwaną zapałem w kolorze czarnym, czerwonym i niebieskim. Haft niebieski pojawił się w okresie zanikania stroju i nie był powszech­ nie przyjęty. Zwykle wyszycia na poszczególnych częściach odzieży płó­ ciennej były jednobarwne, tylko na południowych krańcach regionu na zetknięciu ze strojem ruskim zda­ rzały się kompozycje dwubarwne, czerwono-czarne, lub trójbarwne, gdy dochodził jeszcze kolor niebieski. Moda łączenia w jednej ornamentacji dwu i trzech kolorów zaczynała się przyjmować w późniejszym okresie i w centrum regionu biłgorajskotarnogrodzkiego. Miało to miejsce w pierwszych latach X X w. Równo­ cześnie próbowano wprowadzić do haftu ścieg krzyżykowy. Jedno i dru­ gie upadło wraz z powszechnym za­ nikiem stroju. Haft na skórze — Ryc. 48. Wyplatanie kapelusza z psiarki. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 13 �za pamięci informatorów — wykonywano jedwabiem w dwu kolorach, czerwonym i zielonym. Hafciarki tutejsze rozporządzały skromnym zasobem m o t y w ó w zdobniczych i jak informowano , nigdy ich nie przerysowywały lecz odtwarzały z pamięci. Tworzone 35 Ryc. 49, Rękawice i przyrządy do ich wykonania. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 6163. Fot. B. Czarnecki, 1956. przez nie ornamentacje powstawały przez zestawienie równoległych l i n i i prostych, ząbko­ wanych i falistych. Najbardziej rozbudowanym motywem zdobniczym była spirala, w swej podwójnej odmianie występująca również powszechnie w postaci zdobiny formowanej z ciasta na pieczywie obrzędowym, jakim były korowaje weselne oraz na pisankach. Spirala była motywem, któremu w hafcie przeznaczano specjalnie miejsce. Haftowa­ no pojedyncze, podwójne i potrójne spirale przede wszystkim na zatyczkach czep- Ryc. 50. Kapelusz starszego typu z żytniej słomy t. zw. strząpki. Dąbrowica, pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 1467. Fot. B. Czarnecki 1956. 44 �cowych, na których wogóle haft najbujniej się rozwinął, i na przyramkach koszul, gdzie, przeznaczano jej miejsce w najbardziej dekoracyjnej l i n i i haftu] biegnącego wpoprzek ramienia. Haftem pokrywano najczęściej linie szwów. Haft na zapasce prze­ biegał przez jej środek, pokrywając i wzmacniając szew łączący obydwa płaty płótna. Najbardziej rozbudowaną kompozycję spośród haftowanych części odzieży posiadała koszula Ryc. 51. Fragment deski do drukowania pJótna. Tarnogród, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 3791. Fot. B. Czarnecki, 1956. kobieca na przyramku. I tutaj pasowe ornamentacje haftu pokrywały szwy łączące przyramek z plecami, pazuchą i rękawem. Z tej praktycznej funkcji pokrywania szwów haftem wypływał układ ornamentacji i jej kształt. Za najbardziej charakterystyczne cechy haftu biłgorajsko-tarnogrodzkiego należy uznać jednobarwność kompozycji, skąpy zasób motywów zdobniczych i stąd wynikająca w pewnym stopniu prostota ornamentacjii, oraz jego ar­ chaiczność, wyrażającą się przez powiązanie ornamentacji haftu z liniami kroju. Haftem zajmowały się mniej zamożne kobiety dorabiając w ten sposób na utrzymanie. Każda wieś miała swe utalentowane hafciarki, które pracowały na zamówienie, pobierając w y ­ nagrodzenie w postaci kolędy t j . nieustalonej ilości pożywienia lub określonej opłaty pieniężnej. Ten drugi sposób wynagradzania był przyjęty przez niektóre tylko specjalnie uzdolnione hafciarki, których sława przekraczała często nie tylko granice własnej wioski, ale niekiedy i granice parafii. Znanymi hafciarkami były m.in. Marianna Biela, Katarzyna Kisiel, Agnieszka Zając ze wsi Lüchow Górny, Genowefa Łukaszczyk i Anna Przytuła z Lipin, Katarzyna Lipiec i Anna Wardach ze wsi Potok Górny, Marianna Waluda z Nakliku. W zdobnictwie kożuchów dominujące znaczenie posiadała aplikacja, wykonywana z białej irchowej skórki. Haft d-vubarwny, czerwono-zielony, mimo swych walorów kolorystycznych zajmował pozycję drugorzędną jako wykończenie aplikacji tworząc w połą­ czeniu z nią jednolitą kompozycję. Aplikacje były przyszywane do podłoża kolorowym jedwabiem, w czym posługiwano się zwykłym, starannie wykonanym ręcznym szwem zwanym okrętką. Stosowano również ten szew jako tworzywo w budowie ornamentacji zdobniczych, występujących na naszytych zdobinach aplikacji. Okrętka wykonana naj­ częściej nicią czerwonego jedwabiu posiadała w zdobnictwie kożucha duże zastosowanie Wśród zdobin na kożuchu nie bez znaczenia była również aplikacja sukienna o bardzo skromnej formie. Tworzono ją z czerwonego sukna w formie trójkątnych ząbków, które 45 �prostą linią wszywano w poziomo biegnące szwy fałdów bocznych (ryc. 38,45). Rzemiosło kuśnierskie uprawiali mężczyźni, kobiety zdobiły i wykańczały kożuchy. Do prac ich nale­ żały również aplikacje i hafty. Innym typem zdobnictwa stosowanym w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim był szamerunek wykonywany sznurkiem lub taśmą. Zdobiono nim sukmany, żupany i szuby oraz gamerki. W szamerowaniu czarno-brązowych sukman i gamerek posługiwano się niebieskim weł­ nianym sznurkiem z którego przez naszywanie tworzono proste ornamentacje. Miejsce dla tych ozdób, podobnie jak i w innych zdobionych częściach stroju, było już ustalone przez wiekową tradycję. Na sukmanie występowały one w postaci ciągłej prostej linii, biegnącej wokół kołnierza i przodem po obu stronach zapięcia, oraz poniżej pasa na obu fałdach bocznych i obok dolnych rozcięć. Na gamerce posiadającej kształt niskiego cylindra szamerunek biegł dokoła jako wykończenie górnego jej krańca. Zarysowującą się górą rogatość czapki podkreślano czterema pomponami, które wykonywano z wełnianego sznurka. Od wysokości ceny pobranej za wykonanie sukmany i czapki była uzależniona obfitość naszywanych zdobin. Szamerunki na żupanach i szubach podobnie b y ł y rozplanowane jak na sukmanie, lecz zamiast sznurka stosowano taśmę fabrycznego pochodzenia o jasno niebieskim kolorze. Szyciem i zdobieniem żupanów i szub trudnili się małomiasteczkowi krawcy. Rozdział X HIGIENA I PRZECHOWYWANIE ODZIEŻY Dbałość o czystość i należyte przechowywanie odzieży zajmowała nieco uwagi i czasu miejscowej ludności. W praniu bielizny codziennej i odświętnej posługiwano się i dziś jeszcze posługuje ługiem sporządzonym z drzewnego popiołu przez zagotowanie w wodzie. Do beczkowatego naczynia zw. zolnik stojącego na 3 nogach, a posiadającego na dnie niewielki otwór, wkładano suchą bieliznę, a jego brzeg obwiązywano płótnem i wlewano Ryc. 52. Fragment haftu zatyczki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 46 �gotujący się ług. Pra­ nie bielizny w k t ó r y m posługiwano się łopatkowatą kijanką odby­ wało się na ławce ustawionej nad stru­ mieniem. Wypraną bieliznę rozkładano na trawie, aby wysy­ chała. Do wygładzania bielizny i innych płó­ ciennych części ubio­ r u używa się do dziś drewnianego wałka i maglownicy, czyli podłużnej deski jed­ nostronnie karbowa­ nej i posiadającej u je­ dnego końca uchwyt. Odzież codzienną zawieszano w izbie na żerdzi. W wypadku przemoczenia obuwia lub innej części ubioru układano ją na piecu, aby schła. Strój od­ świętny przechowy- Eyc. 53. Fragment haftu zatyczki, służącej do owi­ nięcia chamełki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. wano w skrzyniach ozdobnie malowanych, które kupowano na jarmarkach w Tarnogrodzie, Biłgoraju i Krzeszowie. Boga*si posiadali po dwie, trzy a nawet cztery skrzynie. Zwykle wełniane części stroju i kożuch przechowywano w osobnej skrzyni; wymagały one spe­ cjalnej pieczy, częstego przewietrzania, a nadto i pewnych zabiegów chroniących przed molami. W t y m celu niezależnie od wietrzenia wkładano do skrzyni smolne sosnowe szczapy lub pędy rosnącego na śródleśnych mokradłach ziela zwanego bagno. Sukmany, płótnianki, nadkrywki, fartuchy i zapaski po złożeniu wkładano do skrzyni. S u k m a n ę i parciankę składano wzdłuż na połowy, rękawami do środka, a następnie ich poły odwra­ cano prawą stroną do wierzchu. Fartuchy i zapaski składano wzdłuż l i n i i fałdów i okrę­ cano troczkami. Rozdział XI CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Literatura dotycząca kultury ludowej wschodnich terenów Polski jest raczej s k ą p a ; ziemia Lubelska poza dwoma tomami „ L u d u " O. K o l b e r g a (Lubelskie i Chełmskie) nie do47 �Ryc. 54. Elementy z d o b n i ­ cze ubioru biłgorajskiego.'1-13 na płótnie, 14—16 na skórze ko­ żucha. 1—koseczka, 2—drabinka, -oih- @\© f 2 (§\© ££XXIX^OOC ^ — < — — - 5 mereżka, 9—łapki, 10—kolka paro­ we, poduoójne, 11—kółka, 12—kółka _ || || |{ || || || ii n ii ii ii n ii u potrójne, 13—po piąć kółek. 14—łap­ ki, 15—skrzyneczka, 16—gwiazdki. Na podstawie oryginałów ze zbiór. i Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rys. St. Z. Mirosławska, 1956 r. Skala 1:1. •u czekała się dotychczas pełnego opracowania, Wszystkie źródła pisane z k t ó r y c h korzystano przy opracowaniu niniejszej monografii posiadają charakter krótkich, przyczynkarskich informacji i to najczęściej nie traktujących wprost o stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim. I tak w X V I tomie „ L u d u " znajdujemy k r ó t k ą notatkę dotyczącą występowania południowo-lubełskiej brązowej sukmany i sposobu wyrobu sukna , nieco dalej znajduje się informacja że chłopi koło Józefowa Ordynackiego noszą białe zgrzebne kapoty zwane parciankami i słomiane niskie kapelusze , oraz krótki opis stroju sitarzy biłgorajskich. Wszystkie te informacje pochodzą z około 1880 r. „Chełmskie" i „Przemyskie" O. K o l ­ b e r g a nie obejmują ziemi biłgorajsko-tarnogrodzkiej. Nieco cenniejszego materiału dostarcza X V I t. „Wisły". Przede wszystkim na uwagę zasługuje monograficzny opis wsi Studzianki leżącej przy drodze z Turobina do K r a ś n i k a . W opisie uwzględniono również strój. Zaczerpnięto stąd materiał porównawczy do opra­ cowania stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. W t y m samym tomie „Wisły" znajduje się opis wystawy rolniczej zorganizowanej w 1901 r. w Lublinie, na której wystawiono również stroje i inne wytwory k u l t u r y ludowej . Niestety autor tego opisu H - Ł o p a c i ń s k i ogra­ niczył się tylko do wyliczenia ile i jakie przedmioty wystawiono. Jak z tego opisu wynika najcenniejsze prywatne zbiory wystawił Jan B r a n d t ze Smorynia. Wśród nich było m. i n . 30 gorsetów złotem i srebrem przetykanych, które miały być noszone w X V I I I w. przez mieszczki biłgorajskie i tarnogrodzkie. Na wystawę nadesłano z terenu liczne opisy strojów lubelskich, należy przypuszczać że był to odzew na hasło rzucone przez jakieś czasopismo. Niestety opisy te są bardzo pobieżne a ich opracowanie nie miało jakiejś jednej myśli przewodniej. Na tej podstawie można sobie tylko wyrobić pewne zdanie o stopniu opa­ nowania lubelskiej wsi przez tkaninę fabryczną i miejską modę pod koniec X I X w. W 1954 r. ukazała się w broszurowym wydaniu praca J. S w i e ż e g o pt. „Stroje ludowe Lubelszczyzny". Autor starał się w t y m opracowaniu objąć całość zagadnienia pod wzglę« dem materiałowym i terytorialnym Nie można jednak uznać by autor osiągnął cel zakre­ ślony tytułem, niemniej praca ta zawiera szereg cennych informacji z których skorzy­ stano przy opracowaniu niniejszej monografii. Wymienione publikacje nie zawierają żadnych materiałów ilustracyjnych. P o w a ż n ą pomocą w opracowaniu stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego były zbiory mu­ zealne zwłaszcza Mazsum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, które posiada kilka kompletów tego ubioru. Korzystano też ze zbiorów muzeów etnograficznych w Krakowie i Lublinie oraz Muzeum Miejskiego w Zamościu. Wobec zarysowanego wyżej stanu źródeł p i 36 37 33 39 48 �Ryc. 55. Przyramek koszuli kobiecej. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr. inw. 2240. Fot. B. Czarnecki, 1956. sanych i ikonograficznych, opracowanie niniejszej monografii z konieczności oparto na infor­ macjach i zbiorach muzealnych, zgromadzonych podczas badań terenowych w r. 1948—1956 r. Najżywsza pamięć o tradycyjnym stroju i najwięcej jego reliktów zachowało się we wsiach należących do parafii: Huta Krzeszowska, L i p i n y i P o t o k Górny. Dalej na południe w okolicach Tarnogrodu i Luchowa zachowanych reliktów było coraz mniej a równocześnie coraz większe trudności napotykano w zbieraniu materiału informacyjnego. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki na terenach położonych nad samą granicą dawnego zaboru musiał znacznie wcześniej zaginąć. Podobną sytuację stwierdzono na terenach położonych na wschód od Tarnogrodu w okolicy Łukowej i Woli Różanieckiej. W tych stronach strój zaczynał wyraźnie ubożeć. Haft nie był t u już zjawiskiem powszechnym, a nazwy nie­ których części stroju uległy zmianie. W 1954 r. przeprowadzono specjalne badania nad zasięgiem południowym stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. W t y m celu przebadano połud­ niową granicę etniczną polsko-ruską, wzdłuż dawnej granicy zaboru. Strój biłgorajskotarnogrodzki nie był dotychczas bliżej znany, a co ważniejsze, nie był uważany za jakąś jednolitą i odrębną całość. Dopiero szczegółowe prace badawcze prowadzone w terenie umożliwiły gruntowne poznanie tego stroju, wykrycie cech odrębnych i ustalenie jego zasięgu. Nie było to rzeczą łatwą, bo i obszary położone w sąsiedztwie, zwłaszcza na wschodzie i północy, również oczekują na zbadanie. Ryc. 55. Spinka do koszu­ li. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 4 Strój Biłgorajski 49 �PRZYPISY 1 Franciszek B u j a k „Studia nad osadnictwem Małopolski" (Rozprawy Wydz. Hist. Filozof. P.A.U.) Kraków 1905. Maria D o b r o w o l s k a „Osadnictwo puszczy sandomierskiej" Kraków 1931. W tradycji mieszkańców Aleksandrowa zachowała się wiadomość o założeniu tej wsi przez władze rosyjskie. Osadnikami mieli być podobno skazańcy przywiezieni z Rosji. Ten rodzaj okrycia występował na przykład w strojach Rzeszowiaków pod nazwą rąbka i rańtucha, a w stroju żywieckim jej odpowiednikiem była loktusza. Kobiece nakrycie głowy w rodzaju chamelki z rozpiętym czepkiem, tak typowe dla stroju biłgo­ rajsko-tarnogrodzkiego występowało również w środkowej i wschodniej Lubelszczyźnie i dalej na Polesiu. W Polsce południowej znane było w stroju łańcuckim (Markowa, Gać) i na zachodzie kraju w stroju górali spiskich. K. M o s z y ń s k i „Kultura ludowa Słowian" T. I. Kraków 1929, E. S t a r e k „Strój górali spiskich" APSL Wrocław 1955, F. K o t u l a „Strój łańcucki" APSL Wrocław 1955. Pcd określeniem „z lasu" rozumiano śródleśne wsie leżące na wschód od doliny Sanu, należące do regii nu biłgorajsko tarnogrodzkiego. Zofia S t a n i s z e w s k a — w swym zarysie etnograficznym wsi Studzianki k,Kraśnika (Wisła 1902 r. T. XVI str. 166 i nast.) obok opisu stroju daje również przegląd stosunków gospodarczych oraz poświęca wiele miejsca zwyczajom i magii. Materiał na bur/ci zamawiano u tkaczy ze wsi Łukowa, objętej zasięgiem stroju bilgorajsko-tarnogrodzkiego. W udzielanych informacjach stale podkreślano rogatość ubioru głowy Rusinek. Mieszkańcy wsi położonych nad rzekami Tanwią i Bukową zajmowali się m. in. wyrębem lasu i spławem drzewa, co miało miejsce jeszcze w ostatnich latach przed pierwszą wojną światową. Drzewo było spławiane do Ularowa, gdzie zbijano specjalnie dostosowane do większych wód tratwy. Stąd płynęły one dalej Sanem i Wisłą do Gdańska. Sitarze biłgorajscy byli niezwykle ruchliwi. Z wyrabianym przez siebie towarem tj. sitami wędro­ wali nie tylko po całym Królestwie, ale podróżowali po wielkich obszarach Rosji, gdzie zakładali nawet swoje filie. Edward A r n e k k e r „Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem" Warszawa 1933. Niniejsza monografia stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego jest opracowana prawie wyłącznie na podstawie informacji zebranych w terenie w latach 1948 do 1956. Informacje te dotyczą niekiedy ostatnich lat ub. w. i czasów nieco wcześniejszych, gdyż informatorzy opierali się na relacjach swoich rodziców. Ten jednoznaczny etnonim byf.i w szczątkowym zasięgu jest jeszcze obecnie stosowany w połud­ niowo-wschodniej Polsce jako określenie ludności ukraińskiej. Według informatorów folusze tutejsze w; korzystywały siłę płynącej wody, którą poruszano stępory. Zasadnicze urządzenie folusza składało się z koryta, do którego wkładano sukno, i czterech steporów, analogicznie jak jest w foluszach góralskich. W Kieleckiem i na Podlasiu wschodnim posługiwano się foluszem ręcznym, składającym sie z dwóch części tj. koryta długości ok. 5 m wyżłobionego w pniu drzewnym, którego wewnętrzne ścianki były poprzecznie karbowane, i maglownicy w kształcie belki odpowiednio dtugiej jednostronnie karbowanej, a po obu końcach posiadającej wprawione uchwyty dla rąk. Folusz taki 7najduje się w zbioiach Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 3580. Biłgorajscy mieszczanie od dawna trudnili się sitarśtwem i prowadzili w związku z tym bardzo ruchliwy tryb życia. Łączyły ich liczne więzy ro dzinne i zawodowe z mieszkańcami okolicznych wiosek z których najbardziej przedsiębiorcze jednostki znajdowały zatrudnienie w silarstwie. Tymi drogami szły wpływy miejskie na wieś podbiłgorajską. E. A r n e k k e r „Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem" Warszawa 1936 r. W 16-tym tomie „Ludu" (str. 42) znajduje się następujący opis kobiecego płaszcza noszonego przez 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 50 �mieszkanki Biłgoraja: „Katanki czyli suknie wierzchnie (zwane kaftaniki) z obcisłymi rękawami, długie za kolana, zwykle jasnobłękitnej barwy, taśmami i sznurkami obszywane, mają nader szeroko wywinięty kołnierz i klapy na przodzie do pasa sięgające, na których białym tle ukazują się wzorzyste wyszycia z zielonej i różowej włóczki. Takież klapki z podobnymi ozdobami są u rękawów. Ubiór ten poczyna atoli wychodzić z użycia". W 16-tym tomie „Wisły" (rocznik 1902) w opracowaniu Jana B r a n d t a „Przemysł drobny w powiecie biłgorajskim" znajduje się wzmianka o stroju mieszczan tarnogrodzkich. Czytamy tam na str. 329: ,,W 18 stuleciu mieszczanie tarnogrodzcy należeli do bogatszych w kraju, o czym świadczą noszone dawniej przez mieszczanki gorsety wyszywane srebrem i złotem; i żupany obszywane galonami". Według informacji uzyskanych we wsi Kosobudy koło Zwierzyńca nie znano tu za pamięci naj­ starszych ludzi innego nakrycia głowy kobiety zamężnej, jak tylko obrączki z rozpiętą na niej wełnianą barwną chusteczką. Nakrycie to nazywano sitkiem. Pod koniec XIX w. i w pierwszych latach XX w. rzemieślnicy zajmujący się drukowaniem płótna rozwinęli ożywioną działalność. Posiadali nie tylko swe warsztaty w miasteczkach, ale ponadto jeździli po okolicy bądź to zbierając większe ilości płótna do drukowania, bądź też wykonując te pracę na miejscu. Zakładano również po większych wsiach filie warsztatów drukarskich jak np. w Potoku. Piotr G r e n i u k „Druki ludowe na płótnie w południowej Lubelszczyźnie" Polska Sztuka Ludowa rocznik I I I z. 9/10. Według uzyskanych informacji wyprawę skór baranich na- brązowo wprowadził Jan Kondysar z Potoku. Sprowadził on w ostatnich latach XIX w. majstra, który przebywał w Lipinach przez okres kilku miesięcy i nauczył nowej techniki miejscowych garbarzy. Komplet stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, zebrany w terenie w latach 1948—1956 przez autorkę niniejszej monografii i Władysława Jeż-Jareckiego, znajduje się w zbiorach Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Parcianka była również noszona przez ludność ruską zamieszkującą okolice Tarnogrodu m. in. we wsi Biszcza. Posiadała ona jednak odmienny krój zbliżony do żupana opisanego w niniejszej pracy, z fałdami z tyłu a nie po bokach. Według J. Ś w i e ż e g o parclanki te wyśmiewano w Biłgoraju nazy­ wając wściekłymi parciankami. W Dąbrowicy pod Biłgorajem, a więc już poza zasięgiem omawianego stroju informowano, iż podobno kawalerzy przepasywali parciankę kupną krajką. Kożuchy takie nazywano we wsi Korczów k'Biłgoraja bakieszowe. Informacji tej udzielił J. Świe­ żemu 90-letni Jan Łuszczak z Korczowa. W/g. J. S w i e ż e g o gamarki noszone w okolicy Tarnogrodu nie posiadały pomponów lecz bardziej skąpe od nich czuby — wykonane z postrzępionego niebieskiego sznurka. Jak informował J. Świeżego 77-letni Franciszek Miedź ze wsi Sól koło Biłgoraja, pompony kuliste wprowadził około 1900 r. krawiec Strzałka ze wsi Ciosmy koło Biłgoraja. Umiejętność sporządzania chodaków była powszechna i tylko niektórzy zwłaszcza bogatsi gospodarze zakupioną skórę oddawali do wiejskiego szewca. Chodaki ubierano jeszcze ostatnio zwłaszcza w wypadku skaleczenia stopy, celem uchronienia jej. Wyrobem rękawic i pończoch, jak to wskazuje sama nazwa („knopskie" pończochy), zajmowały się osoby należące do rodzin tkaczy. Jest to tym bardziej zrozumiałe, jeżeli się weźnre pod uwagę, że do wyrobu tak rękawic jak i pończoch wykorzystywano resztki wełny, jakie pozostawały przy tkaniu sukna. Dziewczyna z nieślubnym dzieckiem. Według J. Świeżego we wsi Różaniec koło Tarnogrodu wianek z barwinku nazywano „lizany" a z ruty „targany". Według J, Świeżego na omawianym terenie młode dziewczęta wieszały na szyję medaliki na jed­ wabnej zielonej wstążce i szklane perełki. W monografii niniejszej nie uwzględniono gorsetu, ponieważ poza Tarnogrodem i jego przed­ mieściami nie stwierdzono występowania tej części ubioru. Gorset o ile kiedykolwiek występował w okolicy Tarnogrodu był zjawiskiem krótkotrwałym i sporadycznym nie przyjętym przez ogół. Świadczy o tym tak materiał informacyjny jak zabytkowy, gromadzony przez szereg lat. Nieco inny pogląd na tę sprawę miała Zofia M a l e w s k a , która w swej pracy pt. „Gorset w stroju polskim" (rękopis w posia­ daniu Archiwum P. T. L.) pisze na ten temat (przypisy str. 20) „Badania terenowe przeprowadzone w r. 1949—50 w Bifgoraiu i wsiach zamieszkałych przez rodziny sitarskie stwierdziły że biłgorajanki nigdy gorsetów nie nosiły. Potwierdzenie tych wiadomości znajdujemy w literaturze", i na tejże stronie „noszono je natomiast w Tarnogrodzie i w promieniu 15 km od Tarnogrodu. Czas noszenia tych gorsetów można tylko w przybliżeniu ustalić", i dalej „wedle informacji zebranych w terenie gorsety takie noszono do r. 1900". Tamże na stronie 24 „Ciekawym jest fakt, że tradycja gorsetów przetrwała do dnia dzisiejszego w samym Tarnogrodzie, na przedmieściach tarnogrodzkich oraz w wioskach leżących w promieniu 15 km od Tarnogrodu do rzeki Tanwi. Wśród mieszkańców wsi leżących na drugim brzegu nie istnieje nawet wspomnienie gorsetu, podobnie jak w wioskach otaczających Biłgoraj i w samym Biłgoraju". 17 18 19 20 21 22 23 24 25 28 27 28 20 30 31 3* 51 �32 Przeciętnie tkacz wyrabiał dziennie 12 łokci płótna lnianego pierwszej klasy. Ilość tę nazywano sztuką i płac mo za jej wykonanie przed I wojną światową 2 złote carskie. Płótna konopnego wyrabiał 15 łokci dziennie a workowego 18 i więcej. _ Wojciech Swica lat 78 pochodzący z Gózdu Hucińskiego, a zamieszkały obecnie w Lipinach, infor­ mował, że jako 10-letni chłDpiec umiał szyć kapelusze słomiane, a w 12 roku życia potrafił uszyć parciankę. czego nauczył go Stanis'aw Sokal z Gózdu. Pon'eważ ojciec informatora nie posiadał wiele ziemi, oddał go na naukę do swego krewnego kuśnierza w Goździa, Macieja Magolona. Według nie pisanej umowy ojciec zobowiązał syna do pasienia latem krów wzamian za co kuśnierz zobowiązał s ę nauczyć go w zimie rzemiosła. Umowy jednak kuśnierz n e dotrzymał. Strzegąc zazdrośnie tajemnicy swego zawodu, nie dopuszczał ucznia do kroju i innych ważn ejszych czynności kuśnierskich. Ojciec odebrał syna od krewniaka i oddał go na naukę do Szeligi, do tamtejszego kuśnierza Michała Rudzika. Tu za naukę zap'acił 15 rubli i centnar żyta. Rudzik jak większość ówczesnych kuśnierzy był rzemieślnikiem wędrow­ nym. Z nim chodził nasz informator przez rok po okolicznych woskach pomagając w pracy i ucząc się rzemiosła Po roku nauki zaczął pracować samodzielnie wędrując przez 35 lat po całej okolicy. Pracował jako kuśnierz w nast. wsiach: Sól, Ciosmy, Dąbrowica, Dereźnia, Korczów, Gozd Huciński, Huta Krzeszowska, Harasiuki, Łazory. Ryczki, Sieraków, Derylaki, Banachy, Hucisko, Lipiny i Kamionka w gminie Krzeszów; szył kożuchy w dwóch wsiach pod Modliborzycami w powiecie Janów Lubelski, gdzie już panowała inna moda. Za wykonanie kożucha przed I wojną światową brano następującą zapłatę: kożuch prosty — 6 zł wyszywany — 8 zł tj. 1 rubel i 40 groszy. Specjalnie bogato zdobiony kożuch kosztował 2 ruble. I n f o r m a t o r z y : Maciej PRZYTUŁA ur. 1871 (zm. 1955) zamieszkały we wsi Harasiuki, z za­ wodu dróżnik, obdarzony dobrą pamięcią, doskonały znawca stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego i pa­ nujących stosunków; Jan WALUDA, ur. 1875 we wsi Łazory, a zamieszkały obecnie w Potoku Górnym, rolnik trudniący się dodatkowo bednarstwem, udzielił cennych informacji z zakresu stroju i związanego z nim rzemiosła; Wojciech ŚWICA, ur. 1876 we wsi Gozd Huciński, zamieszkały obecnie w Lipinach, ostatni z dawnych kuśnierzy szyjących biało wyprawne kożuchy, — informator z zakresu swego rzemiosła i garbarstwa. Niemniej cennych wiadomości, choć z węższego zakresu udzieliły następujące osoby: Marianna CIOSMAK lat 77 i Stanisław SKAKUJ lat 62 ze wsi Dąbrowica, — Michalina RAPA lat 84, wieś Gromada k/Biłgoraja, — Maciej DERYLAK lat 80, wieś Derylaki, — Jan SOCHA lat 72 i Agnie­ szka MACIERZYŃSKA, wieś Naklik, — Katarzyna SERAFIN lat 74, wieś Bidaczów Stary, — Mikołaj LIPIEC lat 86, Katarzyna LIPIEC lat 60 i Marianna WALIŁKO iat 78, znana hafciarka, — wieś Potok Górny, — Maria GAWŁÓWA lat 93, wieś Harasiuki, — Marianna CUDZIŁŁO łat 80, wieś Sieraków, — Wojciech PSZCZOŁA lat 77 i Maria CZEPOWA lat 75, wieś Płusy k/Tarnogrodu, — Magdalena KORZEŃ (Korzenicha) lat 92 urodzona we wsi Brodziaki, a zamieszkała w Majdanie Księżopolskim, obdarzona niezwykłą pamięcią i jasnością umysłu, — Wiktoria MAGUCHOWA lat 65, Agnieszka KRASSOWSKA lat 68 i Antoni MAZUREK lat 70 — Tarnogród, Płuskie Przedmieście, —Maria ZABŁOTNA lat 90 i Antoni ZABŁOTNY lat 67, wieś Lipiny, — Marianna ZAJĄC lat 69 i Wawrzyniec KRASSOWSKI lat 90, wieś Luchów, — Maria WRONA lat 71 i Katarzyna BIELAK lat 78, wieś Aleksandrów, — Marianna PIRÓG (Pirożycha) lat 72 i Józef JABŁOŃSKI lat 80, wieś Łukowa, — Helena POKRYWKA lat 65, Piotr POKRY­ WKA lat 65 i Antonina SIKORSKA lat 90, wieś Adamówka pow. Jarosław. Chciałam tu również wyrazić serdeczne podziękowanie dla całej rodziny PRZYTUŁÓW w Harasiu­ kach, a zwłaszcza rodzeństwu Anieli i Andrzejowi PRZYTUŁOM, u których zawsze znalazłam gościnę i skuteczną pomoc, zwłaszcza w gromadzeniu materi-.łu rzeczowego. Wyrażam także podziękowanie Michałowi BAZANOWI — a za pomoc w uzyskaniu wielu rzadkich zabytków stroju Janowi PLICHCIE z Potoka Górnego. Lud, t. XVI, Lwów 1910 r. op. cit. Zofia S t a n i s z e w s k a , Wieś Sfcidzianki. Zarys etnograficzny. Wisła t. XVI. str. 162—195. War­ szawa 1902 r. Patrz str. 166. Hieronim Ł o p a c i ń s k i , Dział etnograficzny na wystawie rolniczo-przemysłowej w Lublinie w r. 1901. W sła t. XVI. str. 334—342. Warszawa 1902. Wszystkie fotografie na podstawie materiału muzealnego wykonał w terenie i pracowni Bohdan Czar­ necki, wkładając w tę pracę niemało starania i czasu. Rysunki krojów sporządziła z wielką starannością Zofia Mirosławska. Obojgu wyżej wymienionym wyrażam tu swą wdzięczność. 33 : ; : 34 35 88 8r 88 39 BIBLIOGRAFIA A r n e k k e r Edward — Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem, Instytut Gospodarstwa Społecznego. Warszawa 1933. B a ń k o w s k i Edward — Ruś Chełmska od czasów rozbiorów Polski, Lwów 1887. B u j a k Franciszek —Studia nad osadnict vem Małopolski, Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1905. 5£ �Bujak Franciszek — Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim zarysie. Wydawnictwo Głównego Urzędu Ziemskiego, Warszawa 1920. D ą b r o w s k i Stanisław — Czapka i kapelusz w Lubelskiem, (odbitka z kwartalnika etnograficznego „Lud" seria I I T. VIII, 1929), Towarzystwo Ludoznawcze, Lwów 1930. ^_ D ą b r o w s k i Stanisław — Pasy lubelskie (odbitka Region Lubelski R. I I , 1929) Muzeum Lubelskie, Lublin 1929. > D o b r o w o l s k a Maria — Osadnictwo puszczy sandomierskiej między Wisłą i Sanem, Nakładem Księ­ garni Geograficznej „Orbis", Kraków 1931. D o b r o w o l s k i Kazimierz — Migracje wołoskie na ziemiach polskich, Nakładem Polskiego Towarzy­ stwa Historycznego, Lwów 1930. —, F i s c h e r Adam — Rusini — Zarys etnograficzny Rusi, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossoliń­ skich, Lwów 1928. •-<* G a j e k Józef — Instrukcja dla współpracowników redakcji Atlasu Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Poznań 1952. G a j e k Józef —Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych „Lud" T. XLI, Polskie To­ warzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1934. G r e k ó w Borys — Chłopi na Rusi od czasów najdawniejszych do wieku XVII, (tłumacz. A. Poppe i A. Rybarski), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955. G r e n i u k Piotr — Druki ludowe na płótnie w południowej Lubęlszczyźnie. Rocznik I I I Z 9/10, Polska Sztuka Ludowa, Warszawa 1949. K o l b e r g Oskar — Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa,*podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Lubelskie. Seria XVI cz I i II — Kraków 1883. ^_ K o t u l a Franciszek — Strój Łańcucki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Wrocław 1955. M a l e w s k a Zofia — Gorset w stroju polskim, rękopis złożony w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wrocław, plac Nankera 4. M o s z y ń s k i Kazimierz — Kultura Ludowa Słowian T. 1 i 2,Polska Akaziemia Umiejętności, Kraków 1929 i 1934. M o s z y ń s k i Kazimierz — Geograficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, Kalendarz Ilustrow any Ilustrowanego Kuriera Codziennego ha rok 1938. R e i n f u s s Roman — Polskie druki ludowe na płótnie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1953. R u t k o w s k i Jan — Historia gospodarcza Polski der roku 1864, Książka i Wiedza, Warszawa 1953. S t a n i s z e w s k a Zofia — Wieś Studzianki, Zarys etnograficzny, „Wisła" T. XVI str. 163—71, War­ szawa 1902. S t a r e k Edyta — Strój górali spiskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Wrocław 1955. Ś w i e ż y Janusz — Strój krzczonowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Poznań 1952. Ś w i e ż y Janusz — Stroje ludowe Lubelszczyzny (w ogólnym zarysie) „Sztuka", Warszawa 1954. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1893. Wisia T. XVI r. 19j2 str. 348 i następne — Kilka wiadomości o odzieży ludowej w gubernii lubelskiej (z materiałów nadesłanych na wystawę rolniczo-przemy słowa w Lublinie w r. 1901). SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 2. Ubiory gospodarzy. Chmielek, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Janusza Świeżego. Fot. W. Sierocińska, ok. 1914. Ryc. 3. Chłopi w sukmanie i parciance. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 4. Ubiory odświętne. Harasiuki, pow Biłgoraj, fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 5. Ubiory odświętne. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 6. Chłop w ubierze odświętnym. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 7. K o s z u l a . A — z przodu, B — z tyłu, C — części kro.iu: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — mankiet h — kołnierz, i — przyramki, j — wtok (podpasze). Potok, pow. Bił­ goraj, około 1900 r. Muz. Kult. i Sztuki Lud. w Warszawie nr inw. 1577. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 19r.6. Ryc. 8. Mankiet koszuli nowego typu. Haft krzyżykowy czerwono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 1428. Fot B. Czarnecki, 1956. Ryc. 9. Mankiet keszuli starszego typu, haft czeiwono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1577. Fot. B. Czarnecki, 1956. 53 �Ryc. 10. Koszula męska typu nowszego, haft krzyżykowy, Sól pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1962. Fot. B. Czarnecki 1956. Ryc. 11. S p o d n i e . I . — wściekłe portki, II. — spodnie chcłosznie, A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju: d — krój nogawek, e — klin, f — pas. I . Lipiny, pow. Biłgoraj, n. — Potok pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Ze zbiorów Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie, nr inw. I . — 1664, n. - 1553. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 12. M ę s k i e o k r y c i e w i e r z c h n i e . I. — Parcianka, II. Sukmana, A — z przodu, B — z tyłu> C — części kroju: d — część przednia i tylna (poncho), e — kliny poły parcianki, f — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i, j — kliny przyszyte dj części tylnej sukmany. Parcianka — Potok pow. Biłgoraj, koniec XIX w. nr inw. 2233. Sukmana — Harasiuki, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Muzeum Kult. i Szt. Lud. w Warszawie, nr inw. 1563. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 13. S u k m a n a . A — z przodu, B — z tyłu, C części kroju: d — płat tylni, e — płat przedni, f — klin, część poły, g — rękaw, linia przerywana oznacza zgięcie mankietu i jego ułożenie, h — kołnierz. Harasiuki, pow. Biłgoraj, koniec XIX w.M.K. i Sz.L. Warszawa nr inw. 1608. Skala 1:30. Ryc. 14. Szamerunek przodu i kołnierza na sukmanie. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa. nr inw. 2295. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 15. S z u b a. A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju wierzchu. D — części kroju podszewki, e — płat przedni, f — plecy, g, f, i — części składające się na marszczenie tyłu. j — rękaw, k — kołnierz, 1 — mankiet rękawa, e , h —• części podszewki. Łazory, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M. K. i Sz. L. Warszawa nr inw. 1444. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 16. Szamerunek przodu na sukmanie. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 2295, Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 17. Fragment pasa. Łukowa, pow.. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 6161 Fot B. Czar­ necki, 1956. Ryc. 18. Męski pas skórzany. Sól pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum w Zamościu. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 19. M ę s k i e o k r y c i e g ł o w y t. zw. gamerka. A — widok ogólny, B —• krój. Potok, pow. Bił­ goraj, koniec XIX w., M. K. i Szt. L. Warszawa, nr inw. 2294. Skala 1:10. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 20. Torba męska zwana kalita. Naklik, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Lu­ dowej w Warszawie, nr inw. 1450. Fot. B. Czarnecki 1956. Ryc. 21. Wiązanie pasa. Potok, pow. B.łgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 22. Odświętny ubiór kobiety. Głowa i ramiona okryte chustą lnianą nadkrywką. Fot. B. Czar­ necki, 1956. Ryc. 23. Koszula kobieca. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 1577. Fot. B. Czarnecki, 1956Ryc. 24. Kobieta w czepcu w t. zw. ćhamelce Harasiuki, pow. Biigoraj, Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 25. Zapaski. Harasiuki, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 1591. Fot. B. Czarnecki, 19S6. Ryc. 26. Z a p a s k a. A — z przodu, B — krój, płat główny, C — pasek. Potok, pow. Biłgoraj, około 1910 r. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 1591. Skala 1:30 Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 27. S p ó d n i c e. I . — Inisno wełniana t zw. lurka, II. — spódnica lniana t. zw. fartuch. A — z przodu, B — płaty tkaniny (połowa), C — pasek. Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. I . — 1581, H. — 5359. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 28. P a r c i a n k a k r ó t k a . A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju, d — płat stanowiący tył i przód (poncho), e — rękaw, Potok, Pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 5816. Ryc. 29. Dziewczyna w stroju odświętnym. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Skala 1:30. Ryc. 30. Dawne obuwie kobiet i mężczyzn. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 31. Czepek nowszego typu t. zw. Oberek. Eąbrcwica pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa nr inw. 1451. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 32. Czepek siatkowy, Harasiuki, pow. Biłgoraj, fot B. Czarnecki, 1956. Ryc. 33. Starsza kobieta w świątecznej koszuli i chamelce. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956 Ryc. 34. K o b i e c e o k r y c i e g ł o w y kapturek. A — widok ogólny. B — tył kapturka „denko", C — pliska do wykończenia denka od dołu, D — część okalająca denko z boków i z góry. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 1565. Skala 1:15. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 35. Kapturek kobiecy. Biszcza, pow. Biłgoraj M. K. i S. L. Warszawa, nr inw. 1729. Fot. B. Czar­ necki, 1956. Ryc. 36. Kobieta w kożuchu. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 37. Kożuch A — z przedu, B — z tyłu, C — części kroju: d — część tylna dolna, e — plecy, f — części rękŁwa, g — poła — bek, h — górna część przodu z wyłogiem, i — przednia część poły, j — kołnierz. Harasiuki, pow. Biłgoraj około 1805 r. M. K. i Sz. L. Warszawa nr inw. 5918Skala 1:33. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. 1 54 l �Ryc. 38. Sposób zdobienia fałdy bocznej na kożuchu, Harasiuki, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 5918. Fot. B. Czarnecki. Ryc. 39. Zdobienie przodu i sposób zapinania kożucha. Harasiuki, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr. inw. 1591. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 40. Ż u p a n . A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju: d — płat przedni, e — plecy, f-h — części stanowiące sfałdowanie z tylu, i — rękaw, j — kołnierz, k — polowa wierzchniej części kołnierza, 1 — mankiet. Naklik, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M, K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 2275. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska, 1956. Ryc. 40a. Fragment krajki. Naklik pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie, nr inw. 6190. Fot. B. Czar­ necki, 1956, Ryc. 41. Zdobienie żupana. Lipiny pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 2275. Fot. B. Czar­ necki, 1956. Byc. 42. Fragment haftu zatyczki. Przysiadki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 43. Przy kądzieli. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 44. Płótno „czynowate", Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 45. Płótno na koszule. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 46. Fragment materiału na burką t. j . samodziałową spódnicę wełnianą. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 47. Fragment tkaniny na spodnie t. zw. chołosznie. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 48. Wyplatanie kapelusza z psiorki. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 49. Rękawice i przyrządy do ich wykonywania. Potok, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 6163. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 50. Kapelusz z żytniej słomy t. zw. strzępki starszego typu. Dąbrowice, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1467. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 51. Deska do drukowania płótna. Tarnogród, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie, nr inw. 3791. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 52. Fragment haftu zatyczki, tkaniny służącej do owinięcia chamełki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1056. Ryc. 53. Fragment haftu zatyczki, tkaniny służącej do owinięcia chamełki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 54. E l e m e n t y z d o b n i c z e ubioru biłgorajskiego. 1—13 na płótnie, 14—16 na skórze kożucha 1—koseczka, 2—drabinka, 3—paseczek, pręcik,-dróżka, 4—obrucka, dziergana, 5—pastczek i ząbki, 6—gwiazdki, 7—krzywólka, 8—mereżka, 9—łapki, 10—kóika parowe, podwójne, 11—kółko, 12—kół­ ka potrójne, 13—po pięć kółek, 14—łapki, 15—skrzyneczka. 16—gwiazdki: Na podstawie orygina­ łów ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rys. St. Mirosławska, 1956 r. Skala 1:1. Ryc. 55. Przyramek koszuli kobiecej. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 2240. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 56. Spinka do koszuli. Naklik, pow. Biłgoraj. M. K. i S. L. Warszawa. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 57. Mapa I zasięgu ubioru btłgorajsko-tarnogrodzkiego wraz z niektórymi elementami ubioru. Ryc. 58. Mapa I I zasięgu ubioru biłgorajsko-tarnogrodzkiego wraz, z miejscowościami przeprowadzonych badań. Ryc. 59. Tabl. barwna, mai. Zygmunt Klimczyk. Rysunki kroju wykonała St. Z. Mirosławska. Spis t r e ś c i Wstęp str. 3. Rozdział I — Obecny stan stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, str. 11. Rozdział n — Historyczny rozwój stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, str. 11. Rozdział III — Zasięg ubioru biłgorajskotarnogrcdzkiego, str. 14. Rozdział IV — Ogólny opis stroju męskiego, str. 15 Rozdział V — Szczegółowy opis stroju męskiego, str. 17. Rozdział VI — Ogólny opis stro.,u kobiecego, str. 26. Rozdział VII — Szcze­ gółowy opis stioju kobiecego, str. 28. Rozdział VIII — Wjtwórcy i materiały, str. 40. Rozdział IX — Zdob­ nictwo, hafty, szamerunki, aplikacje, str. 43. Rozdział X — Higiena i przechowywanie odzieży, str. 46. Rozdział X I — Charakterystyka źródeł, str. 47. Przypisy, str. 50. Bibliografia, str. 52. Spis ilustracji, str. 53. Spis treści, str. 55. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 56, streszczenie w języku angiel­ skim, str. 60. �K p a T K o e koctkjm BH^ropaWcKo-TapHorpyncKHH BTopofi n o j r O B H H e XIX hoch/ih Topbix b. Oh Bbicryna/i oxBaTbiBaeT c o B e p i u e H H O pa3jiHWHyio, H 3 J i o w e H H e nBa Ha M e « j i e c H b i x TeppHTopHax 3auiTaTHwx THnHMecKH MemaHCKyK) n e p T Ó H J i r o p a H C K O - T a p H O T p y A C K o r o KOCTiOMa u H a e r o koctkjmob n o B J i H a / i H K a p i y ) . B K O H u e XIX (pH3HorpacpHHecKne — H3 Ha h peKH TaHeB TapHorpyA, pa3BHTne spyrnx h nojiHTHHecKHe n o A BjiHHHHeM r o p o f l C K O H 6acceHHa BH/iropaK oflewfly. BbinejieHHe ycJioBHH o S n a c T H koctkjm stot crojieTHa ropowa WHie/iH ko- HHAHBHAyajibHbix mo6.riHHCKHx perHOHajibHbix (cmotph rpaHHUbi CTapbix pa3AejiOB Moflbi H a H H H a j i bo nodeneHHO Hcne3aTb. B O H H y h n e p H o f l H a c T y n a r o m e r o n o c n e H e e A e c a T H j i e T H a mowho CHHTaTb r p a H H u e f t Bpekotopoto Ó H A r o p a f i c K O - T a p H o r p y f t C K H H koctkjm H e n p o c y u i e c T B O B a / i . Oh c o x p a H a j i c a b T e n e H H e HawSo/iee npoflojiKHTe^bHoro B p e M e H H b n p H x o f l a x : iIotok T y p H b i , Hununu w Pyra K m e i n o B C K a . P a c c M a T p H B a e M b i H koctkdm, bo K O H u a C B o e r o c y m e c T B O B a H H a c o x p a H H J i M H o r o a p x a H K e c K H X n e p T . B a H m e f i i i i H e — nepByKD MeHH, 3to: MHpoByra flajibiiie npHMeHeHHe npH noiiiHBKe MOTHB TKaHefi H3«e.nns! — xo/iCTa h mepcTaHoR flOMauiHero cepMar h „napiaHOK" a Tanwe BbiiiiHBKa c 6 e H H o w e H C K o f i ofle>Kflbi. H3 hocsit coSpaHHaMH. L i l i y K H JlKDfloBeR) b koctkdm y w e JleTOM e r o nOA nieeH rjiy6oKnfi Ohh HaxoflHTCa b ÓHuroraScKo py6axa, KyjibTypbi h mowho 3a6pomeH. noHMO rocnoACTBOBaji 3to O c o - Kacae-rca H3 tojktoh HapoflHoro hjih nojib3yacb HCKyccTBa (My3eyM KyjibTypbi JlioÓJiHHe. koctkdm o u i H M a j i c a oneHb npocToro 3aBa3biBaeMbifi no n o K p o i o cxo«He h hhx ToubKo SojibiiJOH CKpoM- noKpoa, LUTaHOB. P y 6 a x a —: „ n u j H p a M K O B o r o " 3acTe>KKOH pa3pe3, 3acTerHBaeMbifi kojkh, xo^LU,eBofi T K a H H , noBepx o3HaK0MHTbca My3ee b K p a K O B e h T a p H o r p y f l C K o f ł 06/iacrH M y w c K o H HouieHHaa H a T a r H B a j i H „ x o f l a K r i " M3 B O J i o B b e R KpacHofi lyiHHHaa noKpoa HMejia hoth Ha jieHTofi. cnoco6e HouieHHa c „Kepnu,aMH„ ropiieB 30). (pHC. B XIX b. KOHue noBepx py6axH 17,). h BepxHKDK) oflOKfly 3HM0H MepKy" (pnc. 6ejibift 6bijin „xonaKH" 3 a c i e r H B a j i n KowaHbiM npoflo/iroBaToro h b My3ee b Sraorpa^HsecKOM cocTaBJiajiH uiTaHbi noKO/ieHH, nojioTHaHaa coBepiueHHO B p e M a c o p H T H H a j i a M H s - r o r o KOCTiOMa BapuiaBe, ApeBHHH, HomeHHbiH HodbKD. jieia b KOTopofi My>KCKoro KOCTiOMa TOJibKo ^ n i u b A a B H H e x o j i u r e B b i e ixnahbi h py6axy n o B e p x B HacToamee crapHKH. My3efiHbiMH (pnc. crewKofi, cnHpajiH. Tpaj;nu;noHHbiH 6 n j i r o p a 3 c K O - T a p H o r p y f l C K H H u TKaHH, n o n p o a npoAOJiroBaToe uenoMHofi n o h h o BMecTo jieraM (puc. 19). A o n o j i H e H H e M fly6neHbiH cocTaBJiana 3,28), k ,,napTaHKH", KO>nyx H3 b saMeHeHbi MywcKOM noacoM, yKpameHHbiM t. KOTopofi MywHHHa MywcKofi kocthdmc H a 3 . „ n a p i a H K a " , t. e. HafieBa/iH HafleBa^ 3HMHefi bha cepMary h Ha ro^OBy 6biJin i n e p c T a H b i e 0fle>Kflbi h t. H a 3 . „ K a 6 3 e . n 8 M H " no^OTHaHoro njiama co^OMeHHyio m ^ a n y . OraH c rojreHHui.aMH. canoraMH TWCHyruM opHaMeHTOM B noKpoa 6onee xo/ioflHbie uiepcTaHyro UiTaHbi t. manny — ahh „ra- „xojióluhh" Ha3. obhhhok.'' y K p a n j e H H a b MywcKOM Kocnoiyie OTjiimajiHCb CKpoMHocTbto. C e p M a r a h m a n n a „ r a i n e p K a " , H c n o j i H a i o m H e BawHyro BepeBKofi msa H3 po/ib b oópaflOBOM 14,16). u 3 e T H 0 H hhth (pHC. CBaiieÓHOM Hapafle, YKpamajiHCb Tanwe (puc. 37, 38 h HMeim yKpameHHa b BHfle oSmHBKH CHHeH mepcTaHofi ctcjkkh h y K p a m a t o u i e r o KOCTiOMa npon3BOAmiHCb KOH<yxH; n p w n p H M e H e H H H a n n / i H K a i i H H , 39). B c e nepenHCjieHHbie nac™ MymcKoro HCKJlKJHHTejlbHO A e p e B e H C K H M H T K a H a M H , nOpTHblMH, H C K O p H 3 K a M H . koctiom >KeHCKHH 6bin r o p a 3 A o 6 o r a n e meHHHfi. JleTOM, b npa3AHHHbifi pa3pe30M cnepeAH, Hapaa „ 3 a n a c K a " 6bma H3roTOB/ieHa H3 oTHomeHHH Ko/iHMecTBa c o c r a B H b i x noA m e e f i 3acTerHBaeMbiM BaeMaa „cpapTyxoM", yK/iaAbmaeMaa b BxoAmia nojioTHaHaa jichtoh h BAojib CBoefi Aayx a^^hhot xoah^h CHMKaMH" ( p n c . wa^a ro/ioBy HaAeBaAa 56 56, t. h. Meneii, jieTOM c 57). B HenOKpbiTOH CBaAe6Hofi tojioboh CBHTe h bo b ckji3akh, K O T o p u e h c n o w e H a b cjja^Abi. B xoAda a raóny bojioch BpeMa uepKOBHbix Ha3biBaeMbifi nojiOBHHbi 24). flo xojicTa, Ha3biTaKwe b kocu h 3aniieTaJiH noflCTpHraAa (pnc. ynpa- npnr.nawnBa.nncb. KOHue H3 n e n a T H o r o n o ^ o T H a , 6oJibmHX h MaiepHana ajihhhot roSna, c u i H T a a H3 MeTbipex „ n o f l B C T O H W H H K O M " (pwc. 29). > K e H m H H a „xaMe^Kofi" Haciefi, „nmHpaMKOBoro" noKpoa c rnyóoKHM 0Kpy>KH0CTH c A3BHHM „ c p a p T y x o M " »ceHLu,HHa H M e n a b C B o e M H a p s A e JJ,eBymKH py6amKa bojiocu XIX b. XIX t. H a 3 . panoM hx ,,ko- npHmnHHHBaJiH npa3AHecTB flo Bena „Ma^eBaHKH". fleBymna Hapa- KOHiia y x a a Ha ro^oBy b KasedBe ogyBH weHinHHbi �hochjih „xonaKH", no3*e 3aMeHeHHbie noKynaeMHMH „HaftKpbiBKa" — H a rojioBy h n j i e n n n o j i o T H a H a a nojioTHa n u a T O K p a 3 M e p o M HHSM H a B 1 5 0 x 1 5 0 cm. ,,6ypKa" a TaKme nojioTHa, c nepBoR nojioBHHe jrjCr.eHbix io6Ka H3 obmhhok, noxowaa xoJiCTsmo-ixiepcTsiHOH n o noKpoio h X I X b . CEafle6HbiH BooSme, npH yKpame- Hapaiie „ > K y n a H " ( b h a co3flaHHH weHCKoro noJiOTHaHbie nacrH w e H C K o r o cocToaji H3 n o j i o T H a H o R copoHKH, mothb Hapaiia Hapaiia TBopvecKaa cnnpajiH, HHBeHiiHa npoaB.na.nacb b 6ojibijjeR BbiixiHBKe. n p H nOMomn KOTopoR (pwc. 52, 53, 54, 55). B b i i u H B K a , n p w M e H a i o m a a HaKHflKax h n e n u e B b i x BbicTynarouxHR „3aTbiHKax". u e n o H H b i R l u o b , Bbi- TocnoflCTBOBajT b HeR TaM TaKHie b p a c n H C K e 6yjiOHHbix creneHH> yKpauiHBajiHCb Heo6biKHO- o6pa,n,oBbix M a T e p H S , H3 K O T O p o R LQHJ1H flaBHHH TpaflHUHOHHblR 6 H . n r o p a R c K O - T a p H O r p y f l C K H R KOCTfOM T K a s a M H , KOTOpblX H a 3 b I B a j l H ,,KHOnaMH". c e p M a r a h „ x o h o l u h h " E a j i a n H b c n e u H a j i b H t i x c y K H O B a J i b H s x , np^HCTpoeHHbix H BbllXlHBKOH JlbHaHblX fleTa/iefi OHOKflbl 3 a H H M a j l H C b oflHano He HMejio HHKorfla x a p a K T e p a peMecna. flepeBCHCKKe Hao6opoT, , , n a p T a H O K " , c e p M a r h K o w y x o B , n p w H a n o cpopMy n p o t f j e c c H H . h cKopHaKH, BeflyuiHe o 6 h h h o CTpaHCTByroiuHH o 6 p a 3 C n H C O K H3flenHR npOH3BOflHJiaCb LUepCTSIHyK) MaTepHK) H a k BOflaHbiM M c n b H M i i a M . UlHTheM n O p T H H X H H BbiniMBaJlbLUHUbl. 3aHaTHe niHTbe BepxHHX 3aHHMajiwcb naCTeR M y w c u o R oflewflbi — s t h m nejiOM B e p e B e H C K w e nopTHbie >kh3hh. HJIJlKjCTPflLlH Phc 1. T a p a c i O K H , y e 3 f l E n j i r o p a R . O o t o B . H a p H e u K o r o , Phc. 2. KocTKDMbi KpecTbaH. XMexibHHK, fj 1956. ye3fl BHjiropaR. H 3 co6paHHH SlHyma C B e w e r o . Ooto CepoiiHHb- o k o j i o 1914 r. Phc 3. K p e c T b a H e Phc. 4. f l p a s f l H H H H b i e Hapaflbi. F a p a c i O K H , ye3fl Phc 5. ripa3AHHMHbie H a p a A b i . FapactOKH, ye3fl Phc. 6. K p e c r b a H H H Phc 7. > K e H C K a a e ixiepc™ smii. HCKjnOHHTejlbHO H a M e C T e HapOflHblMH ckoh, (papiyKa b. c e p M a r y n o J i y K a c p T a H a ) H3 c a n c p n p o B o R c p a 6 p H H H o R OHa o c o S e H H O b 6 o r a T o R CTynana Ha copoHKax, nepejiHHKax, nacxa^bHbix HeBecrw MepeBHKH. npw MywcKHX. CKa3biBa/iacb BeHHO j i p e B H H R Hapaii b c s k m x yKpameHHH, cepMarH, „ n o i i E C T O H > K H M K a " h , , x o j i a K O B " . B KOHiie X I X (pHC. 40) H , , X O f l a K H " 3to yKpameHHeM H a C p a c H B a j i H H a c e 6 a , c l u h t h h H3 flByx KycKOB 3hmoR weHCKHfi k o c t k d m A o n o J i H H n a r u y S a H 3 Gejibix C c y K M a H y " ) 3aMeHHji b CBaiiegHOM h uejibHoro KycKa „u,h>k- HsSpouieHHaa MySKCKOH KOJKyX. H nepeflHHKa 6 e 3 0 qeM 3aMy>KHeR weHinHHbi Cbijia HaKHflKa b B H f e b B H i i e BbiixiHBKH H a f l o j i 6 o m (pHC. 22), B o BpeMH H e n o r o f l b i MaiepHH, t . H a 3 . — SauiMaKaMH-MepeBHKaMH h n o / i y c a n o w K a M H inaMH". B o BpeMa xopoiueR n o r o f l w , jieTOM, B e p x H H M n p H K p b i T n e M b cyKMaHax a npa3flHHHHOM — 3aflHHR, rioTOK, ye3fl Phc. 8. M a H w e T a Phc. 9. M a H w e T h „napTaHKax". F a p a c i O K H , ye3fl E n j i r o p a R , <poTO B . H a p H O i i K o r o 1956. A — c o p o n K a . f — kocthdmc B n j i r o p a R . cPoto B . H a p H e u u o r o , 1956. B H / i r o p a R . cPoto H a p H e u K o r o , cnepenn, B — p y K a B , g — MaHiueTa, B a p u i a B a . JSTs 1577. O o t o B . copoHKH C T a p o r o C — C33ah, h — BHuropaR, o k o j i o 1S00 r. h h b . copoHKH, y R p a m e H H a a 1S56. T a p a c r a K H , y e 3 f l BHjiropaR. O o t o B . H a p H e i i K o r o , nacTH n o n p o a : d — — BopoT, i — ,,nuiHpaMKH", 1956. nepe^HHR j „btok" KycoK, (noflnambe). N° 1577. c H H e - K p a c H o R BbiixiHBKoR. fljiaMyBKa, y e 3 f l ^ p o c n a B . M . K. h LU,. J l . HapHeuKoro. THna, KpacHO-MepHaa BbiLUHBKa. Cynb, ye3fl B n j i r o p a R . M . K. a 111. / I . B a p r u a B a . Hhb. N° 1577. O o t o B . MapHeuKoro; 1956. Phc 10. M y w c K a a c o p o H K a KyjibTypu Phc. 11. L i l T a H b i . 6oJiee h o b o t o T H n a ; KpecTHKoo6pa3Haa BbiiLiHBKa. Cyjib h niTyKH JlrosoBeR b B a p a i a B e . I. — „ B c u . e K . n e " noKpoa: d — I. — Phc. 12. 1. — nopTKH, I I . i x u a H b i — noKpoR u i T a H H H , e — JlnnnHbi, y e 3 f l B H j i r o p a R . b BapmaEe, „ n a p T S H K a " , II. — KJiHHba, n p n u j H T b : e Phc — cyKMaHa, A — 15. > K e H C K a a naCTH noKpoa: d — g — BopoT, h — nepeAHaa MaHtKeTa, i , j — noTOK, y e 3 f l BH/iropaR, KOHeu X I X b., KOHeia X I X A — noflK^aflKH, BopoT, 1 — HapHeuKoro, 3aiiHHR KycoK, e — b. B a p u i a s a , jNs 16C8 MauiTa6 1:30. cyKMaHbi. FIotok, y e 3 f l B H j i r o p a R . M . K . h LU. J l . b B a p u i a B e Hhb. 1956. cnepeflH, B — e — C3ap,H, C — nepeflHHH KycoK, f — 1 MaH.weTa pynaBa, e , h cyKMaHbi. hhb. nepeflHHH, h • — BopoT. L b„ BapmaBa, hhb. nepeaa noKpoa: d — pyKaB. j i H H H e R o6o3Ha :eHO c r n 6 MaHHteTbi h e e y n / i a i i , h bopothhkq uiy6a. pyKaB, k — 16. 0 6 u i H B K a B. riapTHHKa — c n e p e / j H , B — C3anH, — C h s c t h nacTb no^bi, g — kjihh, nacTH n o K p o a Phc CBa3AH, C — r 14. O S m H B K a n e p e j ; a j — H o t o k , y e 3 n B n n r o p a R , KOHeu X I X b . H 3 c o S p a H H R cnepefiH, B — k 3aflHeR nacTH c y K M c H b i . JMs 2259. cIooto B . H a p H e u K o r o , Phc. nacTH f — • noac. kjimh, KiiHHba n o j i u napTaHKH, f — p y n a B , T a p a c i O K H , y e 3 f l B n n r o p a H , KOHeu XIX Phc. 1956. „ x o j i o u i H e " . A — cnepeftH, B — C3aflH, C — jNs 2233. C y K M a H a — F a p a c K D K H , ye3fl B H / i r o p a R , j i O H e u X I X b . h h b . A2 1563, B a p u i a s a . M a u j T a S 1:30 13. C y K M a H a . A — f II. — ye3,ii B n j i r o p a R . M y 3 e y M Ns 1962. O o t o B . M a p H e u K o r o , Hhb. Ns I — 1664, II. 1553 Macra6 1:30 H 3aflHaa naCTb (noHHo), e — hhb. HHBeHTapHbiR ! — nacTH cnHHa, noKpoa H3 B H e u i n e R g , f, i — • n a C T H MacTH n o A K / i a R K H . fljia tk3hh, D — CKjiaflOK J l a 3 o p b i , ye3fl C3aflH EnjiropaR,, Jyfs 1444. MamTa6 1:30 FIotok, ye3A SHnropaR. V". K. h C . B a p u i a B a , Hhb. N° 2295. O o t o 1956. 57 �Phc. B. Phc Phc. Phc. híchcroto 17. O p a r M e H T MapHeuKoro, noaca. TyKcma, ye3n BHAropañ M. K, h LU. B. 18. M y » t c R o ñ R o w a H b i ñ n o a c . Cynt.. y e 3 f l BHAropañ. H3 coöpaHHn HeuKoro, 1956. M y a t c K o ü t o j i o b h o h y 6 o p , t. H a 3 . „ r a M e p R a " . y e 3 f l B H A r o p a ñ , R O H e ñ XIX b., B a p u i a B a , hhb. J nTs 2294. 19. 20. M y w c x a g KW BapuiaBa Ooto 75,'56. 1956. cyMRa. Ha3biBaeNiaa , Ka/iHToñ". HaRAHR, A b 3 a M o c i i e . Ooto B. My3ea o6luhh bha. B — — noRpoñ. Hap- FIotok, M a u j T a S 1:10. ye3A BHAropañ. H3 co6p. M. K. h LU. JL, Hhb. N° 1450. Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. B a 3 a H H e n o a c a . IIotor, yenjx B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. n p a 3 A H H H H b i ñ H a p a A « e H m H H b i . r o A O B a h riAeHH n o K p b i T b i n j i a T K O M H3 A b H a H o ñ tkshh —t. H a 3 . „ H a R p b i B R o n " . Ooto B . M a p H e u K o r o , 1955. > K e H C R a a c o p o n n a . ÍIotok, y e 3 A B H A r o p a ñ . M. K. h LU. J l . B a p u i a B a . Hhb. NS 1177. Ooto B. H a p HeuRcro, 1956. „ X a M e A R a " H a r o A o e e « e H i u H H b i . T a p a c r o R H , y e 3 A B n / i r o p a ñ , Ooto B . M a p H e q K o r o , 1956. I l e p e f t H H R . r a p a c i O R H , y e c f l E n j i r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. 3 a n a c k a. À — c n e p e A H , B • — n o R p o ñ , ochobhoh n y c o R , C — n o a c . ["Iotok, y e j i e B H A r o p a ñ , BapuiaBa. Phc. Phc. 21. Phc. 23. Phc Phc. Phc 24. 26. Phc. 27. KD 6 km. 22. 25. r OROJio 1910 r . B - s a , hhb. cnepeAH, uiaBa, Phc. xoACTSiHO-LuepcraHasi, B— RycRH tr3hm N° I. — hhb. 28. K o p o T K a a jiaioiiiHH „ n a p u H R h 3aft nepen Ns K 148 56. MaiUTBÖ II. — 5359. M a u j T a ô Phc 31. H e n H H R 6 o A e e H O B o r o Ooto IIotor, t o Ö R a , t. h. „ c p a p T y x " . A — B H A r o p a ñ , KOHeu, C — XIX noKpoa: d — nacTH ye3fl B H A r o p a ñ , Hapane. TapacioRH, ye3A B H A r o p a ñ . rana t. H a 3 . „ o o e p e R " . B. MapHeuRoro, Bap- Bena. KycoK cocraB- XIX b. B a p u i a B a , hhb. KOHei4 Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. Ooto B . M a p H e t i K o r o , 1956. floMEpoBHua, y e 3 A B H A r o p a ñ . M. K. h LU. Tl. BapuiaBa, 1956. M a u n a ô 1:30. Phc. Phc. 33. n o > K H A a s Phc. 34. > K e H C K H ñ r o A O B H o ñ y6op - — „ R a n T y p e R " ( R a n K o i n o H H H R ) . A 32. Meneu,, H a 3 b i B . ye3A 1:30. A — c n e p e A H , B — C3aflH, a". xoAcraHaa FIotok, noac. — oöyßb AeByiiiKH. TapacroRH, ye3A B H A r o p a ñ . npa3AHHHHaa NS 1451. c ,,6ypRa", 1:30. 30. ^ t a B H a a Hhb. 1:30. h. (noHso), e — pyRBB. b npa3AHHMHOM fleByujRa t. (noAOBHHa), 1581. II. — Phc. Phc 29. A° 1591. M a u i î a ô I. — t. e. c e T H a T b i ñ . T a p a c i O R H , y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. b n p a 3 A H H H H o ñ c o p o H R e h „ x a M e J i K e " . IIotok, y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p - ,,caTROBbi" >KeHUj,HHa HeuKoro, 1956. „ A e H K o " ( A O H b i i i i R o ) , C — C R u a f l R a A-na c j j o p M H p o B a H K a A O H b i u i K O no c T o p c H a M Phc 35. Phc 36. Phc 37. K o m y X, — A — 39. C n o c o ö A — ROKyxa. cnepeAH, okoao 1S05 cPoto B. Hap- 1956. HapHeuRoro, nepeAa 1759. HH>RHaa w a c T b , — e c OTBopoTOM, i — r. B a p u i a B a , hhb. NS 5918. cnHHa, nepeAHaa M a w T a ö 1:33. h LU. JI. H a Ko>Ryxe. T a p a c i O K H , y e 3 A E H A r o p a ñ . M . K . TapacroRH, B — ye3A HaRAHK, ye3fl C — C3aflH, CKAaAOK C3aAH, i — a™ MaH»íeTa. 40a. c P p a r M e H T hhb. JnTs Bap- E n j i r o p a ñ . M. K. h LU. J l . B a p m a B a , KW 75/56. HapHeuRoro. — nacra 1 — Phc. OaAAbi nacTb, — ORpywaiomaa 1:15. BapuiaBa nacTb caAHaa — HacTb 141,55. 40. >K y n a h. f-h öokoboh 3acTerHBaHHH <t>oTO B . BepxHaa BopoT. TapacKDRH, ye3A B H A r o p a ñ , — 38. C n o c o ô y R p a i r e H H a inaBa. KW Phc. N° 1565. M a u i T a ô — HaciH n o R p o a : d — 3aAHaa cnepeAH, B — c3aAH, C MaCTb p y K a B a , g — n o A a — c6oRy, h — MacTb n o A b i , j Phc, B a p u j a E a , hhb. ^Kêhcrhh MenwHK. E H U i a , y e 3 A B H A r o p a ñ . M . K . h LU. JL, HeuRoro, 1S56. > K e H u i H H a b K o w y x e . T a p a c r o K H , y e 3 A B H A r o p a ñ . «Joto B . f Phc. h CBepxy. oöihhh bha, B — AOHbiujRa CHH3y., D — nacra pyRaB, j — BHAropañ, noRpoa : d — BopoT, k — R O H e i i XIX b. B a p i u a B a , RañMbi. NaRAHR, y e 3 A ' ' B H A r o p a ñ My3. K . h LU. J l . , nepeAHHH nojioBHHa hhb. KycoK, e — EepxHeñ nacTH Ne 2275. K a c u i T a ô BapuiaBa, Hhb. NS 6190. cnHHa, BopoTa, 1:30. Ooto B . Map- HeuRoro, 1956. Phc. 41. l / R p a i u e H H e E. Phc. Phc Phc Phc Phc 42. c f p a r M e H T 58 ye3A EnAropan. M. K. h LU. Jl. BapiuaBa. bkujmbrh „3aTbiHRH". ílLUHcaAKH, y e 3 A E H A r o p a ñ . Ooto Xoact xoact. IIotor, y e 3 A B H A r o p a ñ . <toT. B . H a p H e u R o r o , IIotor, y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , M a T e p n a A a H a „ 6 y p R y " t. e. u r e p c T a H y i o A O M O T R a H H y i o B. HapHeuRoro, 47. O p a r n i e H T TRaHH HapHeuRoro, NS 2275. cj>oTO E . H a p H e u R O x o , Ha copoKKH. 46. O p a r M e H T Hhb. <Î>oto aab 1956. B . H a p H e u R o r o , 1S56. 44. „ H u H O B a T b i n " 45. E. Phc. Phc. JlnnHHbi, 1956. 43. 3a R y A e A b K ) . T a p a c i O R H , y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto Phc. wypaHa. HapHeuRcro, 1956. 1956. KÔRy. IIotok, ye3A BHAropañ^ 1S56. H3TOTOBAeHHa iiiTaHOB, t. Ha3. „xoAOuiHe" üotok, ye3A BHAropañ. Ooto 1956. roctkjm M a A b M H K a . T a p a c i C R H , y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1S56. h o p y A H a A A a H 3 r o T O B j : e H H a hx. IIotok, j e 3 A B H A r o p a ñ . M. K . m LU. J l . , Ns 1450. Ooto E . H a p H e u , K o r o , 1956. 48. J l e T H n ñ 49. P y R a B w u b i BapiuaBa. Hhb_ �Puc. 50 I l l A s m a H3 p w a H O H COJIOMM, T. H a 3 . „ C T U i e M n K H " g o j i e e H3 c o 6 p . M. PHC 51. PHC. 52. OparMeHT flocna fl^a PHC 53. OparMeHT K. H l i i . JI., BapmaBa, nenaiaHMsi n o A O T H a . T a p H o r p y n , B b i m H B K H H3 „ 3 a T b i H K H " , T. e. y e 3 A B w / i r o p a H . CPOTO B . ye3fl PHC. 54. MapneuKoro, B. <J>OTO yKpamatoiiiHe 4 — ,,npy>KKa", „oópyuKa", L ,,rBsi3flKH", (3Be3flO :KH), yesp; E H A r o p a f i . — 14 6 n n r o p a f i c K o r o „npaÓHHKa" 5 — „H3erpaHbi", 7 — „KWHByyAbKa", BaHHH o p n r H H a A O B pocAaBCKofi, PHC. 55. T. PHC. 56. 3anoHKH HeuKoro, PHC. PHC. 57. 58. MacaiTa6 OOTO. B. 59. 1956. nepeB5T3biBaHHa „ x a M e A K H " . M a K A H K , nocnoHa. T. e. „nas^eK 8 — H 3OM6KH" — 1—13 jieCTHHHKa. 11—„KyAKa", (cyHAynoK), 12 — 16 — H a x o A C T e , 14—16 3 — ,.nac3HeK", (T. e. , , j i a n K H " , 10 — TpofiHbie „TBSISAKH" (3BC3AOHKH). MyseyMa KyAbTypbi H LUTyKH JIIOAOBSH B B a p m a B e . coponKH. FIOTOK, y e 3 A E H A r o p a f t . 6 — „KyjiKa 13 — „KyAKa", — .,np3Hu,HK", nosjccm H 3yóHKH), „ r - i e p e w K a " (ceTOHKa), 9 — H MaHweTa no Ha PHC. nsTb OCHO- CT. MH- K MywcKHM P y 6 a u j K a M . M. K. H LU. JI. BapmaBa. HHB K. H LU. JI. BapmaBa. CPOTO B. Hap­ K 0 C T K ) M a COBKCCTHO C H e K O T o p b i M H 3Ae- 1956. HaKAHK, ye3fl EnAropaft. M. 1956. K a p T a I pacnpocTpaHeHHa 6 H A r o p a f i c K o - T a p H o r p y A C K o r o MeHTaMH KOCTIOMa. Kapią pacnpocrpaHeHHsi II HapHeuKoro, oÓBepTbiBaHHH „ x a M e / i K H " M a K J i H K , 1:1. HapHeuKoro, C npo3eAeHHbIMH PHC „CKLUHHeHKa" H3 c c 6 p a H H H 1956- Ha3. „ n u j H p a M e K " Jvf2 2140. — „JianKM", 15 BH/iropafi. 1954. n a p o B 3 " (T. e. n a p o B b i e KO/iecHKH), ABOHHWC, „KyAOK", CPOTO B. T K a H H , c n y w a m e n P,na HapHeuKoro, SJieMeHTbi JJ,OM6poBue, y e 3 A 1956. KO>Kyxa. 1 — „ K o c a n n a " , 2 — Ha K o w e rana. TKaHH, CAyiKauieH B b i u i H B K H H3 „ 3 a T b i H K H " , T. e. EnAropafi. flpeBHero 1S56. SHAropaRcKo-TapHorpyACKoro KOCTIOMa c 0A03HaneHHeM MecrHocreH HCCAeAOBaHHHMH. UBCTHOH nAaHiiieT. PHC 3. KAHMHHK8. CoflepiKaHwe BBeAeHHe, I~AaBa I I — c r p . 3. I — HnaBa HcTopHwecKce Hacrosmiee pa3BHTne CTpaHeHwe Ó H A r o p a f i c K O T a p H o r p y A C K o r o CTKDMa, C T p . 15. caHne w e H C K o r o VIII — ["ziaBa V IloApoÓHoe KOCTKDM3, C T p . 26. npoH3BOAHTeAH H x p a H e H H e 0Ae>KAbi, KpaTKoe — H TAaBa 6HAropaHCKO-TapHorpyACKoro KOCTIOMa, C T p . 14. XI H3Aoa<eHHe H a p y c c K O M H3biKe, KOCTIOMa. C T p . 11. I~AaBa I V — 06mee onncaHHe MywcKoro KOCTIOMa, C T p . 17. TAaEa VII McTepHaAbi, C T p . 46. coCTOHHne 6nAropaficKo-TapHorpyACKoro •— CTp. <0. -— floApoSi-toe Tnasa IX H3AO>KeHHe HCTOHHHKOB, 11. pacnpo- onncaHne MymcKoro K O TAaEa V I weHCKoro — • YKpameHMsi, XapaKTepnCTHKa C T p . 56. onncaHne KOCTIOMa, C T p . I~AaEa I I I — — 06inee K o c r i O M a , CTp. 28 CTp. 43. CTp. 53. Ha a H r A H f i c K O M s o u n e , TAaBa X — CopepHOHHe, CTp. 60. onHTAaBa FHrneHa CTp. 55. �E N G L I S H The l e r s of a n a r e a s i t u a t e d i n the m i d s t of The S U M M A R Y B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d folk c o s t u m e w a s w o r n i n the s e c o n d half of the 19th c e n t u r y b y the d w e l ­ w o o d s i n the h a s i n of the river Panvia. c h a r a c t e r i s t i c features of the B i ł g o r a j a n d T a r n o g r ó d c o s t u m e w e r e i n f l u e n c e d a n d d i f f e r e n t i a ­ ted f r o m the other folk costumes of the L u b l i n r e g i o n b y p h y s i o g r a p h i c a l c o n d i t i o n s of this a r e a a n d b y p o l i t i c a l b o u n d a r i e s c a u s e d b y the p a r t i t i o n of P o l a n d (see m a p ) . T o w a r d s the e n d of the 19th c e n t u r y this folk costume g r a d u a l l y b e g a n to d i s a p p e a r u n d e r the i n f l u e n c e of W o r l d W a r I a n d the f o l l o w i n g ten years period may be townfashion. c o n s i d e r e d as the l i m i t of time beyond w h i c h the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d c o s t u m e d i d not s u r v i v e . F o r the longest t i m e it w a s i n use i n the p a r i s ­ hes : P o t o k Gorny, Lipiny and Huta Krzeszowska preserving most i m p o r t a n t w e r e : the u s e of h o m e - s p u n to the end m a n y archaic features. T h e l i n e n a n d cloth, the oblong poncho cut of o v e r c o a t s (suk­ m a n y a n d p a r c i a n k i ) a n d the use of a coil s h a p e d c h a i n - s t i t c h i n the e m b r o i d e r y . The traditional B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d costume is a l r e a d y q u i t e g i v e n up, e s p e c i a l l y b y w o m e n . the f o r m e r m a n ' - s c o s t u m e only old m e n s t i l l w e a r trousers a n d s a c k - c l o t h s h i r t s . t u m e s a r e to be s e e n o n l y as e x h i b i t s in the M u s e u m of Folk's Culture To-day From genuine cos­ a n d A r t at W a r s a w a n d the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u r m at C r a c o w a n d L u b l i n . The f o r m e r m a n folk costume of the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d r e g i o n w a s of g r e a t s i m p l i c i t y . I n s u m m e r it consisted of t r o u s e r s of t h i c k c o a r s e l i n e n cloth of a v e r y s i m p l e cut and of a l i n e n s h i r t hanging to the k n e e s w o r n on the trousers, t h i s w a y i s c a l l e d „ n a w y p u s t ' ' . T h e s h i r t w a s c u t w i t h s h o u l d e r - s t r a p s and a long s l i t i n the „chodaki" of oxen front f a s t e n e d with a buckle or t i e d b y a r e d r i b b o n . A s f e e t - g e a r m e n w o r e l e a t h e r , s i m i l a r i n cut a n d i n the way of w e a r i n g to the mountaineers' (fig. 30. a n d 53). A t the end of the 19th c e n t u r y „ c h o d a k i " w e r e replaced by high kierpce boots. S h i r t s were tied r o u n d the h i p s b y a l e a t h e r belt, o r n a m e n t e d w i t h i m p r e s s e d p a t t e r n s a n d stud w i t h t i n s e l s c a l l e d „ k a b z l e " ( F i g . 17) I n summer ,men cut c a l l e d „ p a r c i a n k a " a n d h a d as a straw hat t h e y w o r e , i n s t e a d of the „ p a r c i a n k a " , m e r k a " ( F i g . 19). T r o u s e r s of c l o t h upper garment a k i n d of l i n e n overcoat i n oblong ( F i g . 3 a n d 28). D u r i n g c o l d e r an overcoat called summer „sukmana" with called „ c h o ł o s z n i e " and white days poncho and in winter a c a p of c l o t h c a l l e d „ g a - sheepskin furs completed in winter the m a n ' s g a r m e n t . The o r n a m e n t s of m e n ' s costumes were rather simple. c a l l e d „ g a m e r k a " b e i n g the m o s t i m p o r t a n t p a r t s of mings the T h e overcoat wedding or „ s u k m a n a " a n d the dress w e r e ornamented w i t h of a b l u e w o o l l e n s t r i n g ( F i g . 14 a n d 16). A l s o f u r s w e r e a d o r n e d w i t h a p p l i c a t i o n s , ideries and s e w n with colourful thread i n ornamental patterns. or cap trim­ emLro- ( F i g . 37, 38 a n d 39) A l l t h e s e p a r t s of m a n ' s costume w e r e e n t i r e l y m a d e b y c o u n t r y w e a v e r s , tailors a n d f u r r i e r s . The w o m a n ' s c o s t u m e w a s c o n s i d e r a b l y r i c h e r as w e l l i n the n u m b e r of it's p a r t s a s i n the q u a l i t y of m a t e r i a l a n d o r n a m e n t a l p a t t e r n s . I n summer the s h o u l d e r - s t r a p s a n d a deep slit i n the front, of four p a r t s of l i n e n a n d e n t i r e l y plaited l i n e n a n d p l a i t e d . A t the e n d of the 19th tied w i t h hairs in a w a y called „ w kózki". their heads w i t h ihe 19th century woman's women wore, and foot-gear apron was sewn of two p a i t s of a d d i t i o n to the a b o v e mentioned b a r e h e a d e d and p l a i t e d i h e i r ceremony or d u r i n g c h u r c h festivities w i t h r i b b o n s c a l l e d „ p o d w s t ą ż n i k " ( F i g . 29). A wore a bonnet consisted of I n summer a large piece of l i n e n c a l l e d „ n a d k r y w k a " , on mar­ c a l l e d „ c h a m e ł k a " ( F i g . 24'. T i l l the m i d d l e „chodaki" c t o r y - m a d e boots a n d shoes c a l l e d „ c i ż e m k i " . put in I n summer girls went T a k i n g part in a wedding a flower-wreath r i e d w o m a n h a d h e r h a i r cut s h o r t e r of d r e s s consisted of a l i n e n s h i r t c u t w i t h a r i b b o n - a n d of a s k i r t c a l l e d „ f a r t u c h " s e w n b y i r o n i n g . L i k e w i s e the century apron, s k i r t s of p r i n t e d l i n e n c a l l e d „ m a l o w a n k a " . girls adorned festive by fa­ g a r m e n t of m a r r i e d w o m e n was a n d the s h o u l d e r s a n d a d o r n e d w i t h em­ the the h e a d which upper were later replaced b r o i d e r y i n the f o r e h e a d ( F i g . 22). O n r a i n y d a y s w c m c n p u t c n a l a r g e piece of l i n e n s e w n together of 1wo p a r t s of a size cm. I n w i n t e r to the w o m a n ' s dress w a s added a w h i t e s h e e p s k i n f u r s i m i l a r b o t h i n cut a n d o r n a m e n t to the m a n ' s one. 50 150X15 a s k i r t of l i r e n w o l l e n stuff, a so c a l l e d „ b u r k a " a n d �I n the f i r s t h a l f of the 19th c e n t u r y the b r i d e ' s w e d d i n g d r e s s consisted of a l i n e n s h i r t , a n a p r o n a n d a s k i r t or „ z a p a s k a " w i t h o u t any ornament, a n overcoat or „ s u k m a n a " , a w r e a t h or nik", a n d boots c a l l e d , , c h o d a k i " . A t the e n d of the 19th c e n t u r y the p a r t of the w e d d i n g „ s u k m a n a " w a s r e p l a c e d b y a „ z u p a n " or overcoat of ,,podwst^zdress c a l l e d a l i g h t - b l u e f a c t o r y m a d e cloth, a n d the „ c h o d a - k i " by boots. Generally m u c h more creative invention m a n ' s one. T h i s a p p e a r s e s p e c i a l l y i n the was rich devoted- to embroidery m a n ' s costume. E m b r o i d e r y w i t h a c h a i n - s t i c h w a s the m a k i n g of w o m e n ' s d r e s s a d o r n i n g the t h a n to l i n e n m a d e p a r t s of the wo­ a p p l i e d on s h i r t s , a p r o n s , overcoats and bonnets. D o m i n a t i n g w a s the quite a r c h a i c coilpattern, s u c h as o c c u r s i n the o r n a m e n t a t i o n of r i t u a l p a s t r y a n d E a s t e r eggs. T h e m a t e r i a l , the old t r a d i t i o n a l B i } g o r a j - T a r n o g r 6 d c o s t u m e w a s m a d e of, w a s e n t i r e l y w o r k e i out b y l o c a l w e a v e r s c a ' l e d „ k n o p y " . T h e c l o t h d e s i g n e d to m a k e overcoats (sukmany and cho- losznie) w a s f u l l e d i n s p e c i a l i n s t a l l a t i o n s attached to the w a t e r m i l l s . S e w i n g a n d e m b r o i d e r i n g of the linen w a s performed by country w o m e n tailors and T h i s s k i l l e d w o r k n e v e r took the c h a r a c t e r of of m e n ' s g a r m e n t s as embroideresses. a c r a f t . O n the c o n t r a r y the s e w i n g of u p p e r p a r t s overcoats ( p a r c i a n k i , s u k m a n y ) and sheepskin furs became a regular industry, p e r f o r m e d b y c o u n t r y tailors a n d f u r r i e r s u s u a l l y l e a d i n g a w a n d e r i n g w a y of life. L I S T O F PLATENS Fig. 1. W o r k g a r m e n t s . H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , Fig. 2. F a r m e r s ' dresses. C h m i e l n i k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . W . S i e r o c i ń s k a , about B y permission of 1956. Janusz Świeży. Fig. 3. P e a s a n t s ' overcoats ( s u k m a n y a n d p a r c i a n k i ) . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j district, P h o t . B . C z a r n e c k i , Fig. 4. F e s t i v e dresses. H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t , P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Fig. 5. F e s t i v e d r e s s e s . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Fig. 6. A p e a s a n t in f e s t i v e d r e s s . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Fig. 7. W o m a n ' s s h i r t . A - f r o n t , B - b a c k , C - p a r t s of the c u t : d-front p a r t , e - b a c k p a r t , f - s l e e v e , h-collar, i-shoulder-straps, j-gore. Scale Phot. 1914. Potok, Biłgoraj d i s t r i c t about 1900, 1956. g-cuff, Warsaw, n r inv. 1577. 1:30. Fig. 8. A C u f f of a s h i r t a d o r n e d w i t h b l u e - r e d e m b r o i d e r y . A d a m ó w k a , the d i s t r i c t of J a r o s ł a w . F r o m Fig. 9. R e d a n d b l a c k E m b r o i d e r y on cuff of a s h i r t , a n c i e n t type. S ó l , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , F r o m the the r e c o r d s of the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v 1428. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Museum F . C. & A., F i g . 10. A m a n ' s s h i r t of m o d e r n t y p e , c r o s s - s t i t c h e m b r o i d e r y . S ó l , B i ł g o r a j district. M u s e u m of F o l k ' s C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 1962. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 11. T r o u s e r s : 1-trousers c a l l e d „ w ś c i e k ł e p o r t k i " 2 - t r o u s e r s c a l l e d „ c h o ł o s z n i e " , A - v i e w of the front B - v i e w of the b a c k , C - p a r t s of the c u t : d-cut of the legs, e-gore, f-belt. I. L i p i n y , d i s t r i c t of B i ł g o r a j I I P o t o k — d i s t r i c t of B i ł g o r a j , the e n d of the 19th c e n t u r y . F r o m t h e r e c o r d s of the M u s e u m F . C . A . W a r s a w nr. inw. — 1664, I I — 1553. S c a l e 1:30. F i g . 12. M a n ' s u p p e r - g a r m e n t . I - „ P a r c i a n k a " , I I - „ S u k m a n a " , A - f r o n t , B - b a c k , C - p a r t s of the c u t : d-front a n d b a c k - p a r t (poncho), e-gores of the coat, f-sleeve, T h e o v e r coat or „ p a r c i a n k a " — Potok, B i ł g o r a j g-collar, district, from h-cuff, i, j - g o r e s the end of the for the b a c k . 19-th century, n r i n v . 2233. O v e r c o a t c a l l e d „ s u k m a n a " — H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , f r o m the end of t h e 19-th c e n t u r y , W a r s a w , n r i n v , 1563. S c a l e 1:30. F i g . 13. O v e r c o a t ( „ S u k m a n a " ) A - t h e front, B - t h e b a c k , C - p a r t s of c u t : d - b a c k p a r t , e-front part, f-gore, p a r t of the coat-tail, g - s l e e v e , the i n t e r r u p t e d l i n e m a r k s the cuff a n d its position, h - c o l l a r . H a ­ r a s i u k i , the B i ł g o r a j district, f r o m t h e e n d of the 19th c e n t u r y , W a r s a w , n r i n v . 1608. S c a l e 1:30F i g . 14. T r i m m i n g s of front a n d c o l l a r of a n overcoat ( s u k m a n a ) . Potok, the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . M u s e u m F . C . & A . W a r s a w . N r i n v . 2295. Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 15. A w o m a n ' s g a r m e n t " r „ s z u b a " . A - f r o n t , B - b a c k , C - p a r t s of the cut of the cloth, D - p a r t s of the cut of the l i n i n g , e-front p a r t , f - b a c k , g, f, i - p a r t s for plaiting, the b a c k , j - s l e e v e , k - c o l l a r . 1-cuff of the sleeve, e, h - p a r t s of the l i n i n g . L a z o r y , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , f r o m the e n d of the 19th c e n t u r y , W a r s a w , n r inv. 1444. S c a l e 1:10. F i g . 16. T r i m m i n g i n the front of an overcoat (sukmana). P o t o k , B i ł g o r a j d i s t r i c t . M u s e u m F . C . & A. W a r s a w , n r . i n w . 2295. P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 17. F r a g m e n t of a w o m a n ' s belt. KW/75/56. Phot. B . Czarnecki, T u k o w a , the 1956. d i s t r i c t of Biłgoraj. Museum E . C . & A., Warsaw. 1956. F i g . 18. A man's l e a t h e r belt. S ó l , B i ł g o r a j d i s t r i c t . F r o m the r e c o r d s of the M u s e u m at Z a m o ś ć . P h o t B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 19. M a n ' s h e a d - w e a r c a l l e d „ g a m e r k a " . A - g e n e r a l v i e w , A - c u t . Potok, of t h e 19th c e n t u r y , n r i n v . 2294, W a r s a w . S c a l e d i s t r i c t of B i ł g o r a j , t h e end 1:10. 6! �F i g . 20. A m a n ' s b a g c a l l e d , . k a l i ' a " . N a k l ' k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , F r o m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1450. P h o t . A . C z a r n e c k i , the F i g . 21. T y i n g of a belt. Potok, the d:strict of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 22. A w o m a n ' s festive d r e s s . T h e h e a d a n d the s h o u l d e r s a r e c o v e r e d „ n a k r y w k a " . Phot. B . Czarnecki, r e c o r d s of the Museum 1956. 1956. w i t h a p i e c e of l i n e n called 1956. F i g . 23. A w o m a n ' s s h i r t . P o t o k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . F r o m the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1577. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 24. W o m a n w i t h „ c h a m e ł k a " (bonnet). H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . F i g . 25. A p r o n . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 26. S k i r t c a l l e d „ z a p a s k a " . A - f r o n t , B - c u t of the P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956» 1956. principal part, C-strip. Potok, Biłgoraj district about 1910. W a r s a w , n r i n v . 1591. S c a l e 1:30. F i g . 27. S k i r t s . I - A l i n e n - w o o l l e n s k i r t c a l l e d „ b u r k a " , LT-a l i n e n - s k i r t c a l l e d „ f a r t u c h " . A - f r o n t , B - b a c k , C-strip, Potok, the district of B.łgoraj, f r o m the e n d of the 19th century, W a r s a w , n r inv, 1-1581, H-5359. S c a l e 1:30. F i g . 28. A short o v e r c o a t or „ p a r c i a n k a " . A front, B - b a c k , C - p a r t s of cut, d - p a r t f o r m i n g b a c k a n d f r o n t , , (poncho), e-sleeve. Potok, the d i s t r . c t of B i ł g o r a j , the e n d of the 19th c e n t u r y . W a r s a w , n r inv. K W / 1 4 8 / 5 5 . S c a l e 1:30. F i g . 29. A g i r l i n f e s t i v e d r e s s . H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 30. A n c i e n t foot g e a r of a g i r l . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 31. A bonnet of m o d e r n tvpe, the s o - c a l l e d „ O b e r e k " . D ą b r o w i c a B i ł g o r a j d i s t r i c t . M u s e u m F . C . & A . . W a r s a w , n r i n v . 1451. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. S c a l e 1:30. F i g . 32. A n e t - w o r k bonnet. H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. E i g . 33. E l d e r w o m a n i n f e s t i v e s h i r t a n d b o n n e t or „ c h a m e ł k a " , Potok, d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r ­ n e c k i , 1956. F i g , 34. A w o m a n ' s h e a d - w e a r („kapturek") A - g e n e r a l view, B-back called „denko", C - r u f f l e for the „ d e n k o " at the bottom, D - p a r t s u r r o u n d i n g t h e „ d e n k o " . W a r s a w , n r inv. 1565. S c a l e 1:15. F i g . 35. A w o m a n ' s h e a d - w e a r . B i s z c z a , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . F r o m the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1729. Phot. B . C z a r n e c k - , 1956. F i g . 36. W o m a n i n s h e e p s k i n f u r . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t , Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 37. A s h e e p s k i n f u r A - t h e front, B - t h e back, C - p a r t s of the c u t , d - I o w e r p a r t of the b a c k , e-the back, f - p a r t s of the s l e e v e , g - c o a t - t a i l . the side, h - u p p e r t art of the front with facing, i-front of the coat-ta:i, j - c o l l a r . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t about 1905, W a r s a w , n r inv. 5918 part S c a l e 1:33 F i g . 38. O r n a m e n t i n g "f folds on a s h e e p i k i n f u r . H a r a s i u k i , the district of B i ł g o r a j . F r o m the Museum P . C . & A . , W a r s a w , K W 141,55. F i g . 39. F a s t e n i n g of a s h e e p s k i n f u r . H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of K.W. Biłgoraj. Museum F . C . & A., Warsaw. 141/55. Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 40. A „ ż u p a n " (overcoat). A - f r o n t , B back, C - p a r t s of cut, d - f r o n t - p a r t , e-back, f-h-parts p l a i t s i n the b a c k , i - s l e e v e , j - c o l l a r , k - t h e h a l f of the u p p e r p a r t of the B i ł g o r a j d s t r i c t , f r o m the end of the 19th c e n t u r y , W a i s a w n r i n v . 2275. S t a l e F i g . 40a A p i e c e of r i b b o n c a l l e d k r a j k a . N a k l i k , the n r . inv. 6190. P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 41. O r n a m e n t s on „ ż u p a n " . 2275. P h o t . B . C z a r n e c k i , forming collar, 1-cuff, Naklik 1:30. d i s t r i e t of Biłgoraj. Museum F . C. a A. Warsaw d i s t r i c t of B i ł g o r a j . M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r inv. 1956. L i p i n y , the 1956. F i g . 42. A f r a g m e n t of e m b r o i d e r y . P r z y s i a d k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 43. A s p i n n e r ' s g a r m e n t . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j district. P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 44. C o a r s e l i n e n c a l l e d „ c z y n o w a t e " . Potok, d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 45. L i n e n for s h i r t s . Potok, B i ł g o r a j d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 46. A p i e c e of l i n e n - w o o l l e n stuff for s k i r t c a l l e d „ b u r k a " . 1956. 1956. 1956. 1956. Potok, B i ł g o r a j district. Phot. B . C z a r ­ n e c k i , 1956. F i g . 47. A p i e c e of cloth f o r t r o u s e r s c a l l e d „ c h o ł o s z n i e " . P o t o k the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . Phot. B . C z a r ­ n e c k i , 1956, F i g . 48. A boy's s u m m e r dress. H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t , phot. B . C z a r n e c k i , F i g . 49. G l o v e s and i m p l e m e n t s to p e r f o r m them. 1956. Potok, the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , K W 140 56. P h o t . B . C z a r n e c k i , F r o m the r e c o r d s of 1958. F i g . 50. A hat of r y e - s t r a w , c a l l e d „ s t r z ę p k i " , a n c i e n t type. D ą b r o w i c e , B i ł g o r a j d i s t r i c t . F r o m the r e c o r d s of the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1457. Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 51. A b o a r d to p r i n t l i n e n . T a r n o g r ó d , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . Phot. B . C z a r n e c k i , F i g . 52. „ Z a t y c z k a " , a f r a g m e n t of e m b r o i d e r y for w r a p p i n g a bonnet or „ c h a m e ł k a " . 1956. Naklik, Biłgoraj d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 53. A f r a g m e n t of e m b r o i d e r y on „ z a t y c z k a " s e r v i n g to w r a p p a bonnet ( „ c h a m e ł k a " ) . N a k l i k , B i ł ­ goraj d i s t r i c t , P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. 62 �F i g . 54. O r n a m e n t a l m o t i v e s of the B i ł g o r a j costume. 1 — 13 on l i n e n , 14—16 on s h e e p s k i n , 1—15 k i n d s of motives a n d stitches. F r o m W a r s a w . Painted by St the r e c o i d s of the M u s e u m of F o l k ' s C u l t u r e different and A r t in M i r o s ' a w s k a , 1953. S c a l e 1:1. F i g . 55. S h o u l d e r - s t r a p of a s h i r t . Potok, B i ł g o r a j d i s t r i c t . M u s e u m F . C . & A , W a r s a w , n r i n v . 2240. Phot. B. Czarnecki, 1956. F i g . 56. A stud for s h i r t . N a k l i k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . T h e M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w . P h o t . B . C z a r ­ n e c k i , 1956. F i g . 57. M a p I of the a r e a of the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d folk costume. F i g . 58. M a p I I of the a r e a of the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d folk c o s t u m e w i t h v h e i n e v s t i g a t e d villages. F i g . 59. T a b l e p a i n t e d b y Z y g . K l i m c z y k . T e c h n i c a l drawings by St. Z . M i r o s ł a w s k a , 1956. Contents I n t r o d u c t i o n p. 3. C h a p t e r I — Chapter II — T h e p r e s e n t position of the B i i g o r a j - T a r n o g r o d folk c o s t u m e , p. 11. Historical development of the costume, p. 11. C h a p t e r I I I — T h e a r e a of the Bilgoraj- T a r n o g r o d peasant d r e s s , p. 14. C h a p t e r I V — G e n e r a l d e s c r i p t i o n of m a n ' s costume, p. 15. C h a p t e r V — Detailed description of m a n ' s costume, p. 17. C h a p t e r V I — G e n e r a l d e s c r i p t i o n of w o m a n ' s dress, p. 26. C h a p t e r V I I — D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of w o m a n ' s d r e s s , p. 23. C h a p t e r V I I I — M a t e r i a l s a n d 40. C h a p t e r I X — C o s t u m e o r n a m e n t a t i o n , p. 43. C h a p t e r X — H y g i e n e a n d p, 46. C h a p t e r X I — C a r a c t e r i s t i c of sources, p. 47. Notes p. 50. L i t e r a t u r e C o n t e n t s , p. 55. R u s s i a n s u m m a r y , p. 56. E n g l i s h s u m m a r y , p. 60. / m a k e r s , p. p r e s e r v a t i o n of g a r m e n t s , p 52. L i s t of plates, p. 53. �22°20' 23" UBIORY \ \ ŚRODKOWO - i LUB/ELSKIE 'l ZAMOŚĆ Goraj c'— ' ® <£ Uo UJ CE" — . <t GO O i— Z A S I Ę G UBIORU BIŁGORAJSKO TARNOGRODZKIEGO I WAŻNIEJSZYCH ELEMENTÓW Zasięg ubioru wg. autora z ok 1914 r. ¡2222 Zasięg ubioru wg.autora z ok.1880r. V / J Zasięg ubioru wg. J. Świeżego O 5 10 15km 22« 20' R y c . 57. 23° M a p a I . Z a s i ę g u b i o r u b i ł g o r a j s k o - t a r n o j r odzkiego, jego w a ż n i e j s z y c h e l e m e n t ó w : zasięg b r ą z o w e j s u k m a n y s a m o d z i a ł o w e j , noszonej p r z e z k o b i e t y i m ę ż c z y z n ; • • • z a s i ę g h a f t u o ś c i e g u wym o d o m i n u j ą c y m motywie spirali; p o ł u d n i o w a g r a n i c a z a s i ę g u c z a p k i gameiki. s t a w i o n o z a s i ę g u b i o r u n a tle g r a n i c c a ł e j P o l s k i . Graf. wyk. łańcuszko­ W kartonie przed­ Krystyna Wcźnińska, 1958. �23' 22° 20' . . •" A. Ai A-..-A- o. .w, .-'>•• u 7 - , ** A *• *A . A - . - » . . A. A' Ą A.. A.. A A A. .A* ; A- A'. ; r"-- :.A: Wierzchowiska . Turobin A.. n.. Chrzanów Goraj *• (^.—"• A. W ' / ' ' A : ©JANÓW ' A Latyczyn LUBELSKI \ *•• *.-• ń.. o., o. A., o ,„••. X »- A.. «f-'.'A- *• A., o. A., o... : <i A A'r ® Frampol A., A-/."., o., o., o A., A. * - > . „ * • ' - X A . A . »• * * » o * ° . •> S • '•• A ""A <>.. o . / 4 » .. . ... „ A o.. A., o.. A. I>..c7 o.. o..^o... A., A. A. -•:': « A. • O.. O.. A.. A.. A.. O.. A-y y "A.. o •«••." ' o o o O- A. -. O.. O., o. ••' A. » 'A. . o. A. . . A ./V A • ». A. , ..o.. A. A., n. A 'A \ :A M < A A.| A*: a A A 0 A n I » o- A o Kosubudy ' A. O. A „ i Zwierzyniec O. A.A.oA..o..A.A: „...••A• . i. A , Ä ; A., A A n . • oKorytkow, A.. . "Marnoty Górne " A- ».. A . " A - O ' A A A..-'* A ° A. I O A „ •OA.. A. </' ,i A,. A. <>A..O . A.. o. K""a. A A.. A ..""o.. A.o-o..A..O., A * , / ° A /i 'i. A.. A., o / . , ń A.'. »"V:».", "."Dąbrowica 9 :"«°cX A.. AY n. o. A., ».. A A. o . - ' # o 1 A., o.. A;-'b-..i f , A-: ; 1 A o. o o: 1 o.. A. i '• '^"/'.' .., o."o V ( A- A' Krzeszowska A. », luta A., o.. ..',';,A.. A-/\ o., o Huta A A.. . .A.,' o.. A A A •A 'SZCZEBRZESZYN « A.'.'C A.. A.. »:... 'A.. A.. A.. O., o ' "\ A » A A " A A A. SA A. »i-A.. A : A- A. A o . a . . 0 A. A.. ?•• o.. A o. A-* , A A. A A , IŁG0RAJ%A * o ° " V / „ ,• . . „ A A. HĘL° " <» ° ,° V . A. A O.. % ° O % V B A n 1 - a .-.A. o .Harasiuki - Kamionka o A., o.. **. - A- A. \ •' :A..i •'. " : 0 . . \ „• • o .spiny A.* h A-i \ ^Krzeszów-* Q Potok Górny " w Tarnogród ±B rżyska Wo.la •V_ w ; - o Różaniec* ; o .. tuchow r ZASIĘG . UBIORU TARNOGRODZKIEGO A'ff .Maidan Sieniaw.^'- <i , ^ Adamówka • 0 Sieniawa Granica zasięgu ^ » I J =...... o., .-... -'' O.. O.. ß : : " 0 . . .o. o., o. a', (, • ' o'--'" O O. O.. O. 58. M a p a I I . Z a s i ę g u b i o r u . Północna zasięgu 0 "° o % . ° h . . 0 Ryc. ubioru wg. a u t o r k i p r a c y granica u b i o r u wg. J . Ś w i e ż e g o O: 2 2 20' czone BIŁGORAJSKO 5 10 15Km 23° biigorajsko-tarnogrodzkiego w e w n ą t r z linii granicznej o z n a c z a j ą wyk. n a tle f i z j o g r a f i i terenu. Miejscowości osady, w k t ó r y c h p r z e p r o w a d z o n o b a d a n i a t e r e n o w e . Krystyna Woinińska, 1958. Mapę ozna­ graf. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulskiAdam Glapa — Strój dzierżacki, Adam Glapa — Strój międzyrzecko-babimojski (lubus Halina Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 3. 4. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, Janina Krajewska — Strój opoczyński. Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, Edyta Starek — Strój spiski, Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, Janusz Kamocki — Strój sandomierski. Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski. W druku znajdują się: 1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 2. Janusz Świeży — Strój podlaski. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: i . Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Podgórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, U . Strój piotrkowski, 12 Strój pszczyński, 13. Sirój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski. 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki. 21. Strój podlaski (naribużański) — w druku. • 22. Strój kaszubski — w druku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3cf523f870e74a85cbde4b6a1934d5be.pdf 112816f2fc0c7d2546de1cd47062907f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5649 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5251 Title A name given to the resource Strój cieszyński / Atlas Polskich strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych,cz.3,Śląsk; z.6; 134 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �ATLAS POLSKICH STROJÓW ŚLĄSK CZĘŚĆ I I I LUDOWYCH ZESZYT 6 BARBARA BAZIELICH STRÓJ CIESZYŃSKI W R O C Ł A W 2006 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJÓW L U D O W Y C H W Y D A W A N Y PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE R E D A K T O R N A C Z E L N Y S E R I I : BarbaraBazielich P R O J E K T O K Ł A D K I : Adam Młodzianowski R Y S U N K I : Barbara Bazielich P L A N S Z E B A R W N E : I - rys., J. Manes II - akwarela H. Jastrzembskiego I I I i I V - fotografie S. Gadomskiego © Copyright by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Okładka: srebrne filigranowe hoczki do żywotka Publikacja ukazała się dzięki dofinansowaniu: Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Samorządu Województwa Śląskiego, Fundacji CEPELIA przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim I S B N 83-87266-61-2 Skład, druk i oprawa: Akcydens s.c. Wydawnictwo i Drukarnia, www.akcydens.pl �SPIS TREŚCI Wstęp Źródła i stan badań Charakterystyka regionu Historia stroju cieszyńskiego Podstawowe części stroju cieszyńskiego Zasięg stroju cieszyńskiego Stroje sąsiadów Ogólny opis stroju męskiego Szczegółowy opis stroju męskiego Koszule Spodnie Kamizelki Kaftany . Płaszcze Kożuchy Obuwie Uczesanie i nakrycia głowy Dodatki Zróżnicowanie stroju męskiego Ogólny opis stroju kobiecego Szczegółowy opis stroju kobiecego Koszule Spódnice Suknia Fartuchy Okrycia wierzchnie Chustki Czepek Uczesanie Obuwie Biżuteria Dodatki Zróżnicowanie stroju kobiecego Materiały na odzież Hafty Koronki Wykonawcy Zakończenie Bibliografia Opis ilustracji Tłumaczenie w języku angielskim niemieckim czeskim 3 7 11 15 25 28 34 36 38 38 40 42 45 48 51 52 54 55 55 58 62 62 67 69 78 81 85 91 93 94 95 101 103 109 112 123 126 131 134 135 140 141 142 �WSTĘP Moje zainteresowania strojem cieszyńskim zrodziły się w połowie X X w. i to pośrednio, bo po­ czątkowo dotyczyły jego zdobnictwa, a zwłaszcza wyszyć i haftów. Były one tematem mojej pracy dyplomowej odnoszącej się do terenów Słowiańszczyzny. Kiedy w 1952 r. podjęłam zatrudnienie w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu, mającym wówczas charakter muzeum okręgowego na skalę województwa katowickiego, swoją uwagę skierowałam na obszary Śląska. Ze znanej mi literatury oraz ogólnej orientacji w tym przedmiocie wynikało, że ciągle jeszcze istnieje żywa tradycja wyszyć i haftów w rejonie cieszyńskim, zwłaszcza w Beskidzie Śląskim. Postanowiłam więc rozpocząć badania terenowe od tego regionu. W krótkim jednak czasie zorientowałam się, że interesujące mnie określonego rodzaju zdobnictwo ma znacznie szerszy zasięg i jego problematyka jest bardziej złożona. Strój cieszyński, fot. D. Dubiel, Muzeum Śląska Cieszyńskiego. Okazało się, że w rejonie cieszyńskim występują pochodzące z różnego czasu nie tylko jed­ nobarwne wyszycia typu krzyżykowego, wykonane różnymi sposobami, ale także białe płaskie i dziurkowane hafty na płótnie oraz kolorowe na aksamicie, jedwabiu i innych tkaninach, powstające �przy zastosowaniu rozmaitych ściegów. Wszystkie te zdobienia wiązały się z określonymi częściami stroju ludowego, przejawiającego się na tych terenach w paru odmianach. Były to więc nie tylko stroje górali Beskidu Śląskiego noszone wówczas zaledwie w trzech wsiach, tj. Istebnej, Koniakowie i Jaworzynce oraz częściowo jeszcze w Wiśle po polskiej stronie granicy państwowej, a po stronie czeskiej w Górnej Łomnej aż po Herczawę. Drugą formę stanowiły stroje cieszyńskie występujące w licznych wsiach podgórskich i nizinnych po obydwu stronach polsko-czeskiej granicy. Ponadto były to stroje łaskie szczątkowo noszone w paru wsiach polskich i na znacznie rozleglejszym obszarze po stronie czeskiej. x ( S - t V % Pierściec Piersaec OKiczy&^Bielowtcko \ *" o Pruchna J V Haźlach \ — y ; rioQ,n '3ln,snU ~\ f"' oNiemdzim Hetman ce ' &en^, r ° // —— Qfdnica państwa —<->-<• Grdmca województwa Granica powiatu \ O I W % f '^Jaworzynka Jdbfonków ) Ryc. 1. Mapa powiatu cieszyńskiego, bielskiego z miejscowościami, gdzie w 1956 i 1957 r. przeprowadzono badania nad haftem ludowym. Z racji istniejącej wówczas sytuacji politycznej badania terenowe mogłam prowadzić bez prze­ szkód tylko po polskiej stronie, a w pasie przygranicznym za specjalnym zezwoleniem odpowiedniej instancji urzędowej. Natomiast poza granicami Polski było to niemożliwe. Ale wiedziałam, że tam i tutaj haftujących kobiet na ziemi cieszyńskiej jest sporo i niemal w każdej wsi lub okolicy znana jest z nazwiska taka osoba. Pragnęłam więc w miarę możliwości dotrzeć do nich wszystkich. Jak się potem okazało, informatorek chętnych do rozmowy napotykałam bardzo dużo, a uzyskane od nich wiadomości dotyczyły faktów także z terenu Czech, gdyż sporo osób miało krewnych i znajomych po czeskiej stronie. Zresztą kobiety lubią rozprawiać o strojach, modzie i tym wszystkim, co się wiąże nie tylko z ich osobistą odzieżą. W miarę upływu czasu rygory dotyczące przejść granicznych uległy rozluźnieniu, stąd też współ­ praca Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu z muzeami w Opawie i Ostrawie okazała się możliy i zarówno w zakresie wymiany wystaw, jak i doświadczeń naukowych. Natomiast muzeum w Czeskim Cieszynie było wtedy przez długi czas zamknięte i istniała trudność w nawiązaniu z nim jakie kolwiek kontaktu, za to pomocne w gromadzeniu materiałów i haftów cieszyńskich były mi osoby związane z Polskim Związkiem Kulturalno - Oświatowym w Czeskim Cieszynie oraz tamtejsi ludae nauki i kultury spotkani w czasie konferencji organizowanych przez wspomniane instytucje. Była r 4 �to nie tylko wymiana myśli i doświadczeń, lecz także publikacji, co przetrwało przez wiele następ­ nych lat, nawet wtedy, kiedy już przestałam być pracownikiem Muzeum Górnośląskiego w Byto­ miu. Badania terenowe pozwoliły mi także nawiązać wiele serdecznych kontaktów z mieszkańcami większości miejscowości cieszyńskich - miast i wsi, którzy okazali się wspaniałymi informatorami, a nawet podjęli się dla mnie napisania czegoś w rodzaju pamiętników ze szczególnym uwzględnie­ niem zagadnień dotyczących cieszyńskiej odzież. Taką osobą bez wątpienia była Emilia Lipowczan z Goleszowa - Równi, kobieta w średnim wieku, która w oparciu o swoje doświadczenia, pamięć sędziwej matki, Anny, zdolnej hafciarki koszulek i ojca spisała sporo cennych wiadomości o stro­ j u cieszyńskim. Równie cenne były dla mnie rozmowy i spisane wspomnienia Emilii Michalskiej z Pruchnej, znanej cieszyńskiej poetki ludowej, która w młodości zajmowała się szyciem poszczegól­ nych części stroju i haftowaniem źywotków. Sama je komponowała i dobierała kolory. Dużo czasu po­ święciły mi także liczne hafciarki źywotków, zwłaszcza te zdolniejsze z pasją twórczą i umiłowaniem pracy. Do takich szczególnie należały: Helena Sojka (ur. 1897) z Bielowicka, Franciszka Burjan (ur. 1890) z Górek Wielkich, czy Zofia Kaszperek (ur. 1900) z Wiślicy - osoby o bogatej fantazji i zręcz­ ności palców, jakimi nie mogły się wykazać inne h afciarki, traktujące swą pracę wyłącznie zarobko­ wo. Liczba moich informatorów tych znanych z nazwiska i tych przygodnych, którzy nie chcieli się przedstawić była znaczna. Jedno przy tym wszystkim należy podkreślić, że informacje te pokrywały się lub uzupełniały. Nie było natomiast wiadomości niepewnych, albo wręcz zaskakujących. Intere­ sujące za to okazały się archiwalia z uwagi na datowanie i możliwość uchwycenia ciągłości zjawisk, co w historii odzieży ludowej zdarza się nader rzadko. Sam fakt jednak istnienia tych archiwaliów wskazuje na dworsko-mieszczański rodowód stroju cieszyńskiego, gdyż zapisy w księgach miejskich dotyczyły przede wszystkim tych grup społecznych oraz zamożniejszych mieszkańców wsi, których status częściowo do nich upodabniał się. Dopiero z czasem strój ten, dostosowując się do miejsco­ wych warunków w bardziej skromnej wersji, pojawił się także i u innych wieśniaków. Warto przy tym jeszcze wspomnieć o pewnym rewelacyjnym odkryciu w bibliotece muzeum cieszyńskiego, tj. haftowanej płóciennej chusty obrzędowej z 1686 r., która swym zdobnictwem wskazuje właśnie na mieszczańskie a nie ludowe pochodzenie. Jako cezurę zachodzących przemian należy przyjąć okres rewolucji francuskiej, tj. koniec X V I I I w. oraz ruchów wolnościowych w I poł. X I X w. w krajach podbitych przez silne politycznie mocarstwa. Wtedy to bowiem w związku z dojściem do głosu niższych warstw społecznych oraz solidaryzujących się z nimi przedstawicieli inteligencji, świata nauki i kultury, degradacji ulega nie tylko dyktatorska władza panujących i cały blichtr dworu oraz licznej magnaterii, ale również poważ­ ne zmiany dokonały się w modzie. Zdobne i wykwintne stroje bywalców salonów ustępują na rzecz fasonów bardziej uproszczonych i wygodnych. Dla ludzi pracy powstający wielki przemysł i nowe formy zatrudnienia, także w różnych biurach, bankach, handlu, transporcie, domagały się bardziej funkcjonalnej i zreformowanej, odpowiedniej do charakteru zajęć odzieży. Tendencje takie zresztą na ląd europejski przenikały już około połowy X V I I I w. z Wielkiej Brytanii. Teraz więc pod koniec X V I I I w. i w wieku X I X owa „zrewolucjonizowana" odzież zaczyna w Europie zataczać coraz to szersze kręgi. Świetność stroju utrzymuje się jeszcze tylko wśród elit społecznych dla podkreśle­ nia ważności zajmowanych stanowisk i sytuacji majątkowej. Na prowincji natomiast moda przy­ biera swoiste regionalne formy i odmiany. Szlachta i mieszczanie hołdują zreformowanym i mniej ozdobnym lecz niepozbawionym elegancji ubiorom, zaś mniej zamożni oraz związana z gospodarką rolną i hodowlaną ludność wiejska są nadal kontynuatorami tradycyjnej odzieży z wykorzystaniem w przeważającej mierze swojskich wyrobów tekstylnych. Fakt ten potwierdzają zarówno stare spo­ soby zdobienia odzieży, jak też pierwotne niektóre jej formy przetrwałe mniej więcej do połowy X X w., co znalazło odzwierciedlenie również w regionie cieszyńskim. Region ten, jak i pozostałe, wyróżniające się swoistym strojem, tj. łaskim i góralskim leży w granicach istniejącego niegdyś księstwa cieszyńskiego, które z biegiem czasu przez zatracenie charakteru księstwa oraz na skutek podziałów państwowych i administracyjnych zaczęto umownie nazywać ziemią cieszyńską. Takiego też pojęcia niejednokrotnie używam w niniejszym opracowaniu utożsamiając jego znaczenie z roz­ ległym obszarem wyodrębniającym się ze względu na swą historię od sąsiadujących, leżących poza 5 �pierwotnymi granicami tego księstwa. W jego obrębie z uwagi na swoisty krajobraz, rodzaj gospo­ darki i skład etniczny występują mniejsze jednostki terytorialne i te w moim opracowaniu nazywam regionami. Są nimi, jak już zaznaczono: region cieszyński, laski i górski. Omawiając zatem strój cieszyński mam na myśli wyłącznie sam region, a nie całą ziemię cieszyńską. Ryc. 2. Jadwiga Krysta w codziennym odzieniu przy kuchni, Lipowiec 1956 r. Wszystkim nieżyjącym już, a także żyjącym jeszcze, którzy dopomogli mi w zebraniu materia­ łów umożliwiających napisanie tego opracowania, składam serdeczne podziękowania oraz wyrazy głębokiego szacunku dla ich umiłowania wszystkiego, co stanowi pokoleniowe dziedzictwo miesz­ kańców ziemi cieszyńskiej. 6 �ZRODŁAI STAN BADAN Zaciekawienie strojami cieszyńskimi, przede wszystkim zaś ich wyglądem sięgająXIX w. Zwró­ cili na nie uwagę artyści malarze i graficy pochodzący przeważnie z cieszyńskiego, jak: Jacob Alt (1789-1872), Josef Manes (1820-1871, Franciszek Kaliwoda (1824-1859), Josef Kinzel (18521925), Henryk Jastrzembski (1812—?) i inni mniej znani, których ilustracje zaczęły pojawiać się na kartkach pocztowych wydawanych nakładem Edwarda Feitzingera w Cieszynie w latach 1903-1913. Ich miejsce zajęły następnie pamiątkowe fotografie wykonywane już pod koniec X I X w. Z tego sa­ mego czasu pochodzą także różne relacje z podróży lub przewodniki po Beskidach i Śląsku Cieszyń­ skim np. Antoniego Macoszka , bądź wspomnienia osób, które z tym regionem zetknęły się doraźnie, albo z tych terenów pochodziły. Spomiędzy nich wymienić tutaj można takie nazwiska jak: Lucjan Malinowski, Jan Karłowicz, Bogumił Hoff, Andrzej Cinciała, Józef Londzin, Jan Kubisz, Jan Wartuła i inni. Akwarele J. Alta i H. Jastrzembskiego znane są ze zbiorów Muzeum w Cieszynie natomiast po­ zostałe pochodzą z rozmaitych publikacji lub opracowań poświęconych konkretnym osobom, jak np. J. Manesowi, któremu Miejski Dom Kultury w Karvinie przeznaczył osobne miejsce i wystawę oraz katalog . Ilustracje wszystkich wspomnianych autorów po większej części są kolorowe i przedstawia­ j ą ludzi w ich strojach z poszczególnych regionów Śląska Cieszyńskiego, w tym także samego regio­ nu cieszyńskiego. Mają one szczególną wartość dokumentacyjną gdyż ukazują charakterystyczne formy tego stroju w określonym czasie, zarówno męskie, jak i kobiece, ich barwę, niektóre zdobienia oraz sposób noszenia. Dotyczą w głównej mierze strojów odświętnych, aczkolwiek widać wśród nich także postacie w odzieży codziennej, np.kobiety idące na targ, ludzi na targu i przy codziennych zajęciach. 1 2 Ryc. 3. W drodze na targ, akwarela J. Alta 1840 r. Ryc. 4. Powrót z chrztu, rys. J. Kinzel, 1891 r. 1 Macoszek A., Przewodnik po Śląsku Cieszyńskim, Lwów 1901, s. 81-95; Illustrierte Führer durch die Beskiden, Teschen 1890, s. 275. 2 Katalog Josef Manes a Slezsko, Karvina 1985. 7 �Mniej szczegółowo rysują się natomiast opisy w relacjach z podróży czy przewodnikach. Syg­ nalizują tylko występowanie ludowego stroju cieszyńskiego, fragmentaryczne szczegóły, niektóre nazwy części stroju oraz ich ozdoby . Taki sam charakter mają również krótkie wzmianki autorów czeskich zamieszczane w różnych czasopismach, o tyle jednak wartościowe, że odnoszą się do okre­ ślonego czasu i obszaru występowania oraz form stroju cieszyńskiego noszonego poza naszą pań­ stwową granicą . Informacji takich opublikowano dość dużo także i w X X w., przy czym wzbogacone są jeszcze danymi historycznymi i szczegółami odnośnie surowców i sposobu kroju. Powtarzające się tematyczne publikacje wskazują, że zainteresowania czeskich autorów strojem cieszyńskim nie są przypadkowe lecz wynikają z prowadzonych na ten temat badań. 3 4 5 Pierwsze wyniki bardziej szczegółowych obserwacji dotyczących cieszyńskiego stroju w postaci zwartych opracowań pojawiły się pod koniec X I X w., kiedy ziemia cieszyńska znajdowała się jeszcze pod zaborem austriackim. Zaborcę interesowały skolonizowane tutaj wsie i ich mieszkańcy wyróż­ niający się wyglądem i strojem, który uznano za bardziej nowoczesny aniżeli tzw. narodowy polski. Ale i polski strój wzbudzał zainteresowanie. W pracy zatytułowanej „Oesterreichisch - ungarische Monarchie in Wort und Bild" opisano ubiór wieśniaków niemieckich oraz stroje cieszyńskie, łaskie i góralskie, przy czym z okolic Cieszyna zamieszczono dwie ilustracje: na jednej widać dziewczynę i kobiety, na drugiej powracające z chrztu kobiety z dzieckiem na ręku i mężczyznę , parokrotnie póź­ niej powtarzane w polskich opracowaniach. Z tego samego czasu pochodzą jeszcze dwie inne publi­ kacje odnoszące się do tutejszych strojów, tj. w obrębie ówczesnego zaboru austriackiego. Obydwie przygotowane zostały przez Franza Slamę . Jedna, jak z tytułu wynika przedstawia spostrzeżenia z podróży po Śląsku, w tym ogólne wiadomości o stroju. Natomiast druga publikacja zawiera więcej szczegółów zwłaszcza dotyczących uczesania, nakrycia głowy i obuwia, nadto strojów ślubnych, co potwierdzają oprócz innych jeszcze, także ilustracje dziewczyny z okolic Cieszyna, młodej pary i wspomniana już fotografia mężczyzny i kobiet z dzieckiem powracających z chrztu. 6 7 Stroje cieszyńskie nie doczekały się dotąd wyczerpującej monografii. Ich szczegółowe omówie­ nie pominęli także Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy w swym wspaniałym dziele, jakim jest „Strój, haft i koronka w województwie śląskiem . Swą uwagę w nim poświęcili tylko koronkowym czółkowym czepcom i to w kontekście stroju góralskiego, a nie cieszyńskiego czy łaskiego. Podobnie po­ minęli sprawę cieszyńskich wyszyć i haftów, co jednak jest zrozumiałe wobec tego, że nie ma mowy o stroju cieszyńskim. Agnieszka Dobrowolska natomiast szczególnie zainteresowała się żywotkiem cieszyńskim zarówno jego formą jak i zdobnictwem z odniesieniem do materiałów archiwalnych z miejskich ksiąg i inwentarzy cieszyńskich . W tym obszernym opracowaniu zamieściła też wiele fotografii żywotków z X I X i początku X X w. Pewnym jego dopowiedzeniem, a także przedłużeniem tematu o następne dziesięciolecia, tj. poza połowę X X w. jest moje opracowanie na temat złotych haftów w tradycyjnej odzieży na Śląsku , które oparłam o wyniki badań terenowych oraz analizę tego rodzaju zabytków znajdujących się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. 8 9 10 3 4 5 6 7 8 9 10 11 8 11 Malinowski L., Zarysy życia ludowego na Szląsku, Ateneum 1877, t. II, s. 111; K a r ł o w i c z J., Szlązaczka z pod Cieszyna, Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny „Wisła", t. VI, 1892, s.491-492; Warcholik St, Śląsk Cieszyński i jego odrodze­ nie narodowe, Lwów 1909, s. 26; Kubisz J., Pamiętnik starego nauczyciela, Cieszyn 1928, s. 30-37; Londzin J., Stroje ludowe, Zaranie Śląskie, R. VII, z. 3^1,1931, s. 139-143. Vestnik matice Opavske, 1895, z. 5, s. 19-22; Vyhlidal J., O kroji na Teśinsku, Naśe Slezsko, 1903; Zahorska R, Kroj tesinsky, Beskydske besedy 1916, z. 3-4; Klvańa J., Kroje slezske, Narodopisna vystava ćeskoslovanska v Praze 1895; Janca J., O narodnoch krojich na Teśinsku, Ćesky Lid, Praha 1899, z. 8. Korniova, Ozapomenutem tesinskem kroji, RadostnaZemS 1951, R. I, s. 197-199; eadem Teśinsko vkrojich vroce 1840, Radostna Zeme 1955, r. V, s. 84-86, Tejże, Tri typy tesinskych żenskych kroju, Radostna Zeme 1958, R. VIII, s. 67-72. Oesterreichische - ungarische Monarchie in Wort und Bild. Marchen u. Schlesien, Wien 1897, s. 583-584, il. s. 585 i 593. SlamaFr., Vlastenske putovani po Slezsku, Prag 1886, s. 181-183, il. s. 185, 192, 193, 201. idem, Oesterreichisch Schlesi­ en, Prag 1887, s. 82-84, il. s. 57, 64, 49. Dobrowolscy A. i T., Strój, haft i koronka w województwie śląskiem, Kraków 1936. Dobrowolska A, Żywotekcieszyński, Katowice 1930. Bazielich B., Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Etnografia z. 6, Bytom 1973. . Bazielich B., Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym, Biblioteka Wiedzy o Śląsku. Śląski InstytM Naukowy. Seria etnograficzna nr 1, Katowice 1958; eadem, Z badań terenowych nad haftem ludowym w powiecie bielskim, Katowice 1962. �Zabytki muzeów śląskich oraz archiwalia posłużyły także Witoldowi Iwankowi przy opraco­ waniu złotnictwa na Śląsku, gdzie sporo uwagi poświęcił biżuterii używanej w stroju cieszyńskim oraz jej wykonawcom, co ilustruje odpowiednimi fotografiami . Informacje na ten temat znaleźć można nadto w przedwojennej monografii Mieczysława Gładysza dotyczącej zdobnictwa metalo­ wego na Śląsku, gdzie między innymi mowa jest także o ozdobach metalowych wykonywanych przez ludowych wytwórców i noszonych w stroju cieszyńskim™. Oczywiście są to tylko opracowania wybranych zagadnień związanych z tym strojem, tak jak jeden z artykułów Barbary Poloczkowej na temat tekstyliów i stroju na Śląsku Cieszyńskim, gdzie autorka w oparciu o archiwalia cieszyńskie omówiła je w odniesieniu do X V I - X V I I I w. Bardziej monograficzny charakter ma inny jej artykuł zatytułowany „Strój cieszyński w X I X w.", w którym przy stroju męskim i kobiecym odwołuje się do źródeł ikonograficznych, zabytków muzealnych (tylko muzeum w Cieszynie) oraz własnych badań, pozwalających na bardziej szczegółowe uwzględnienie poszczególnych części stroju oraz wzmianki o jego zdobnictwie. Oprócz 25 ilustracji, tj. fotografii i rysunków zamieszcza jeszcze „mapę zasięgu stroju cieszyńskiego w X I X w." według Dobrowolskiej i Fierli oraz według Bronicza wyznaczającego zasięg wpływu stroju cieszyńskiego na ziemię pszczyńską . Artykuł ten niewątpliwie zawiera wiele cennych informacji, przy czym nie wszystkie dopowiedziane są do końca, bądź potraktowane zostały skrótowo, na miarę wymagań artykułu w czasopiśmie. 12 14 15 O wiele bardziej dokładna wydaje się monografia stroju cieszyńskiego autorstwa Gustawa Fierli wydana w Czeskim Cieszynie w 1977 r. , aczkolwiek nie uwzględniająca materiałów archiwalnych. Nie pozbawiona jest natomiast próby, podobnie jak i u Poloczkowej dociekania genezy niektórych form, zwłaszcza stroju kobiecego, co w tak krótkich i pobieżnych wersjach nie może być zadawala­ jące. Gustaw Fierla o stroju cieszyńskim pisał jeszcze wcześniej zamieszczając tematyczny artykuł w monografii ziemi cieszyńskiej pt. „Płyniesz Olzo", gdzie jak nikt dotąd poza Dobrowolską w opra­ cowaniu żywotka zwrócił uwagę na jego występowanie również po stronie czeskiej . Jest także au­ torem paru artykułów na temat innych strojów występujących na ziemi cieszyńskiej, co umożliwiało mu sygnalizowanie istniejących między nimi różnic i podobieństw . Toteż dostrzeżenie przez tego autora tych dwóch ważkich problemów podnoszą rangę jego opracowań. Jedna z ostatnich monografii poświęconej strojom Śląska Cieszyńskiego jest zbiorowe opracowa­ nie zespołu czeskich autorów pt. Teśinsko, gdzie w drugim tomie, poza częścią omawiającą budow­ nictwo, urządzenie wnętrza i sprzęty jest obszerny rozdział poświęcony odzieży, bogato ilustrowa­ ny, z kolorową wkładką i licznymi przypisami, ale bez bibliografii' . Ciekawie przedstawia się tutaj mapa Śląska Cieszyńskiego zamieszczona na samym początku z wyraźną granicą państwową między Czechami a Polską, przy czym teren po stronie polskiej stanowi białą plamę. Natomiast po stronie czeskiej zaznaczono szrafowaniem obszary występowania stroju bogumińskiego, frydecko-laskiego, góralskiego, orłowskiego, cieszyńskiego, jabłonkowskiego oraz przenikanie stroju cieszyńskiego w sąsiednie czeskie rejony. Na mapie i w dalszej części brak konsekwencji w określeniu stroju ła­ skiego. Raz wiąże się go z frydeckim, raz z orłowskim, co nie jest przejrzyste, a przy jakimkolwiek podejściu do stroju cieszyńskiego o tyle ważne, że strój laski stanowi najbliższe sąsiedztwo i podo­ bieństwo. Przejrzystości tej brak również w samej koncepcji publikacji, gdzie w zasadniczej części opracowania A i B wszystkie rodzaje tutejszych strojów regionalnych tak męskich, jak i kobiecych omówione zostały łącznie. W strojach męskich są za to koszule, spodnie, kamizelki, gunie, kabaty oraz okrycia innego typu, obuwie, uczesanie i nakrycia głowy, pasy chusteczki, rękawice. W strojach 16 17 18 9 12 Iwanek W., Złotnictwo na Śląsku Cieszyńskim. Próba zarysu, Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Sztuka z. 6, Bytom 1973, s. 121-186. 13 Gładysz M., Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938, s. 181-236. 14 Poloczkowa B., Tekstylia i strój na Śląsku Cieszyńskim wXVI-XVIII w., „Polska Sztuka Ludowa" 1967, z. 3, s. 135-146. 15 Poloczkowa B., Strój cieszyński w XIX w., Polska Sztuka Ludowa 1972, z. 3., s. 153-170. 16 F i er 1 a G., Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977. 17 Fierla G., Strój cieszyński [w:] Płyniesz Olzo, red. D. Kadłubiec, Ostrawa 1972, s. 209-215. 18 Fierla G, Nasze śląskie stroje ludowe, Kalendarz Zwrotu 1957; idem, Opis stroju łaskiego, Kalendarz Zwrotu 1958; Ten­ że, Opis stroju cieszyńskiego, Kalendarz Zwrotu 1959; idem, Opis stroju góralskiego, Kalendarz Zwrotu 1960; idem, Opis stroju jabłonowskiego, Kalendarz Zwrotu 1963. 19 Teśinsko, dii 2, Ostrava 2000, s. 100-240. 9 �kobiecych to: spodnie koszule, rękawki czyli kabotki, suknie i spódnice, fartuchy, wierzchnie okrycia, nakrycia głowy, obuwie i dodatki stroju. Ich szczegółowy opis zawiera rozdział pt. Odzież. Natomiast dalszy tekst jako osobny rozdział pt. Ludowa odzież w Cieszyńskiem (Ludovy odev na Tesinsku) uka­ zuje góralską odzież męską a w niej koszule, spodnie, obuwie, nakrycia głowy, wierzchnie okrycia, dodatki odzienia oraz współczesne przejawy i wpływ miejskiego ubioru. Za to kobiecy strój góralski potraktowano ogólnie, całościowo. Całościowo także omówiono strój jabłonkowski, następnie cie­ szyński i laski zwany tu też w nawiasie orłowskim. Jako końcowy temat, potraktowany jednak bar­ dzo skrótowo, zaprezentowano cieszyńskie ozdoby stroju (Teśinske krojove śperky). Szkoda, że to niepozbawione szczegółów opracowanie, odwołujące się wielokrotnie do polskiej literatury, chociaż niepełnej, i znanych konkretnych przykładów z polskiej strony nie stanowi przykładnej monografii strojów cieszyńskich, a w przypadku stroju cieszyńskiego pełnego obrazu także na podanej mapie. Jest to tym bardziej zadziwiające, wobec szerokich obecnie zainteresowań sprawami pogranicza, jak też poszukiwania cech wspólnych i różnicujących kulturowo oraz dążeń do europejskiej integracji przedsięwzięć również na odcinku badań naukowych. Ryc. 5. Mapa zasięgu strojów ludowych w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, reprod. Teśinsko, 2000 r. W latach po I I wojnie światowej muzea Śląska Cieszyńskiego tak po jednej, jak i drugiej stronie granicy zaczęły organizować tematyczne wystawy dotyczące tradycyjnej kultury ludowej, przy czym zagadnienia tutejszych strojów oraz ich zdobnictwa odgrywały w nich niebagatelną rolę, ukazując równocześnie tego rodzaju zasoby tych muzeów. Wraz z informatorami i katalogami wydawany 10 �20 mi przy tej okazji stanowią cenny przyczynek wiadomości o cieszyńskich strojach. Nieocenioną wartość poznawczą mają również archiwalia miejskie zarówno miasta Cieszyna, jak i innych miast leżących w obrębie tego historycznego regionu. W swoich opracowaniach uwzględnili je częściowo tylko niektórzy autorzy, ale przebadanie tych dokumentów pod względem treści dotyczącej strojów cieszyńskich, i nie tylko, wymaga jeszcze osobnych gruntownych badań. W mojej pracy z materiałów tych korzystałam raczej pośrednio, tak jak z danych archeologicznych z wykopalisk cieszyńskich, przybliżających niektóre szczegóły problematyki związanej z odzieżą. Moim głównym źródłem przy niniejszym opracowaniu były przede wszystkim badania terenowe przeprowadzone systematycznie w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych X X w. zarówno na terenie powiatu cieszyńskiego jak i bielsko-bialskiego oraz doraźne w latach następnych, a także materiały muzealne - notacje oraz eksponaty, zwłaszcza Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Muzeum w Cieszynie, Bielsku-Białej, Gliwicach, Wiśle, muzeum w Opawie i Ostrawie. Tym sposobem udało mi się prześledzić problema­ tykę dotyczącą strojów cieszyńskich i ich zdobnictwa w przeważającej liczbie miejscowości obszaru ich występowania, czego dopowiedzeniem były nadto moje osobiste kontakty z niektórymi wspo­ mnianymi tutaj autorami opracowań, niestety już nieżyjących, tak jak większość moich terenowych informatorów. 21 CHARAKTERYSTYKA REGIONU Ryc. 6. Mapa rozmieszczenia dawnych plemion śląskich. Najstarsze wiadomości o Śląsku Cieszyńskim wiążą się częściowo z terenami należącymi w zamierzchłej przeszłości do Gołęszyców, którzy zamieszkiwali obszar w okolicach Bramy Moraw­ skiej. W początkach państwowości polskiej było to terytorium wchodzące w skład księstwa opolskie­ go, którego południowe obszary stanowiły Śląsk Opawski i Cieszyński. Opawszczyzna obejmowała 20 Oto parę wybranych katalogów: Vachova Z., Śperk - krajka, katalog vystavy, Opava 1976. B u k o w s k a - F l o r e ń s k a I., Strój ludowy w Cieszyńskiem, katalog wystawy, Rybnik 1981. O s i ń s k a - P i s k o r z E.Dembiniok M.,Miękina L., Kultura Ludowa ziemi cieszyńskiej, katalog wystawy, Warszawa 1986. E.T. F i l i p , Nie szata zdobi człowieka, katalog wystawy, Biel­ sko-Biała 1994. Muzeum Teśinska, informator, Ćesky Tesin, Ostrava 2002. Adamczyk I.A., Dembiniok M., Studnicki G., Korowód naszych przodków, Cieszyn 2004. 21 Bazie lich B., Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym; eadem, Z badań terenowych nad haftem ludowym w powiecie bielskim, eadem Moda w strojach regionalnych, Katowice 1967. 11 �ziemie na lewym brzegu Odry, mniej więcej pomiędzy górną Odrą i rzeką Morawą, a na zachodzie opierała się o przesiekę ciągnącą się po tej stronie średniej Odry i wzdłuż rzeki Nysa Kłodzka. Nato­ miast znacznie mniejsza kasztelania cieszyńska rozciągała się na wschód od górnej Odry oraz wzdłuż rzeki Olzy i górnej Wisły po Bielsko. Niemal więc od zarania dziejów ziemia cieszyńska była zwią­ zana ze Śląskiem i Cieszyn wzmiankowany już w poł. X I I w. był siedzibą kasztelana, następnie zaś od końca X I I I w. - siedzibą księcia. Ryc. 7. Mapa podziałów wewnętrznych Śląska w I poł. X I V w. i granice Księstwa Cieszyńskiego ok. 1315 r Ryc. 8. Mapa Śląska Cieszyńskiego w granicach historycznych. Wokół powstającego miasta tworzyły się osady ludzkie, których w miarę upływu czasu przyby­ wało i pomiędzy X I I I a X I V w. kasztelania cieszyńska była bardzo równomiernie zasiedlona, przy czym większe skupiska tworzyły jeszcze: Skoczów, Bielsko, Strumień, nadto Bogumin, Frysztat, Frydek i Jabłonków uzyskujące z czasem prawa miejskie . 22 22 Panic I., Historia osadnictwa w księstwie opolskim we wczesnym średniowieczu, Katowice 1992, s. 126-133, 143. 12 �Kiedy w 1335 r. Kazimierz Wielki zrzekł się zwierzchnictwa nad Śląskiem, Księstwo cieszyńskie weszło w skład państwa czeskiego, przy którym pozostawało do 1526 r., poczem znalazło się pod panowaniem Monarchii Habsburgów. W wyniku wojen austriacko-pruskich ( X V I I I w.) podczas gdy cały niemal Śląsk zagarnęły Prusy, ziemia cieszyńska i opawska pozostały w granicach Austrii. Był to więc Śląsk Austriacki i odtąd (1763) tym określeniem posługiwano się do czasu zakończenia I wojny światowej (1918), po której, skutkiem podziału ziem, cześć Śląska Cieszyńskiego po lewej stronie Olzy, nazwana Śląskiem Czeskim przypadła Czechosłowacji, reszta odrodzonej Polsce. Natomiast Śląsk Opawski pozostawał bez przerwy w granicach Czechosłowacji . Po I I wojnie światowej cześć Śląska Cieszyńskiego powróciła do Polski z granicą na rzece Olza. Na lewym jej brzegu rozciąga się druga jego część z Czeskim Cieszynem, Karwina, Frydkiem po Jabłonków, tj. z miastami, z którymi mieszkańcy Ziemi Cieszyńskiej po polskiej stronie pozostawali zawsze w bliskich kontaktach rodzinnych, gospodarczych i kulturowych, gdyż od niepamiętnych czasów pomiędzy nimi nie było żadnej granicy. Podział całego Górnego Śląska na biały, tj. Opolszczyznę, czarny - część środkową przemysło­ wą oraz Śląsk zielony, to właśnie określenie zielony odnosi się do ziemi cieszyńskiej, gdyż pierwot­ nie był to obszar gęsto zalesiony. 23 a osadnictwa kasztelanii aeszyńskii ™ xx?. v i * - - * > - x * ; ' , 9' .. •/X X X / . ^ X x ***** *JJ „ ,*> V * ^t&* w > '}<**XxNfx * * * * * * ' <x x x * * *xL^ yx'x/ * * / ** x* ~* X *55.VtłQ! X,. ,.\y. x * * xx' x' y ^ x x / / x J x ^ , , , > » > . « r xx\ Y xxx* **.X* / " x x X* 4granica kasztelanii osady ujawnione do 1300 r. osady XIV w, o wcześniejszej genezie gleby słabe \ j gleby średnie tereny bagniste XXXX zesF '? • 5 jk O , ? z w a r t c 0 e ne Ryc. 9. Mapa osadnictwa, gleb, zalesienia i terenów bagnistych w X I I I - X I V w. Na południu jego granicę stanowi zachodnia część Karpat, czyli Beskid Śląski, gdzie od końca X V i X V I w. napływała z południa Europy pasterska ludność wołoska . Początkowo prowadziła ona koczowniczy tryb życia, z czasem jednak uzyskując książęce serwituty na wypasanie owiec, budowę 24 23 P y s i e w i c z - J ę d r u s i k R., Pustelnik A., Konopska B., Granice Śląska, Wrocław 1998, s. 12-16, 20 i nast. 24 Dobrowolski T, Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej górali śląskich, „Zaranie Śląskie", R. 7, 1931/32, z. 2, s. 86114. 13 �szałasów i dróg, karczowanie lasów oraz budowę chat osiadała na stałe. Celem przedłużenia okresu wypasu przepędzali oni w jesieni swe stada na niziny, w konsekwencji czego nawiązywali bliższe kontakty i mieszali się z mieszkańcami dolin, zwanymi potocznie „dólanami" . W rejonach górskich, gdzie od wczesnej wiosny do jesieni wypasano owce i bydło, osadnictwo było rozproszone. Natomiast w rejonach podgórskich i nizinnych z biegiem czasu stawało się ono coraz bardziej zwarte. Tutaj też oprócz hodowli bydła i pszczół zajmowano się rolnictwem, uzyskując stopniowo, pomimo nienajlepszych gleb, ale dzięki racjonalnej gospodarce, pomyślne w tym wzglę­ dzie rezultaty. Do takiego stanu rzeczy przyczyniła się arcyksiążęca Komora Cieszyńska posiadająca największe obszary ziemi i dbająca w ciągu długich lat swego istnienia o podnoszenie na wsiach kultury rolnej. Metody te i doświadczenia przejmowały z kolei mniejsze majątki ziemskie i gospo­ darstwa indywidualne tzw. siedloków, czyli zamożnych chłopów, których nie brakowało w całym regionie . Obok nich istniały też gospodarstwa chłopów małorolnych i zagrodników uzależnionych od wielkiej własności ziemskiej przez realizowanie renty odrobkowej w folwarczno-pańszczyźnianych strukturach. Niejednokrotnie na tym tle dochodziło do buntów chłopskich, w wyniku czego zamieniono z czasem odrobek na rentę pieniężną co stopniowo prowadziło do intensyfikacji gospo­ darki i osuszania w drugiej poł. X V I I I w. podmokłych gruntów na rzecz uprawnej ziemi . Na poziom kultury rolnej od X I X w. wpływało również zawodowe szkolnictwo, powstałe towarzystwa i kółka rolnicze, fachowe czasopiśmiennictwo i czytelnictwo, które dzięki rozwojowi szkolnictwa w dzie­ jach oświaty i kultury odegrały na tych terenach niebagatelną rolę . Wiele nowości ze świata przeka­ zywali bezrolni dojeżdżający do pracy w mieście lub do okolicznych kopalń i hut . Innym rodzajem gospodarki prowadzonym w rejonie cieszyńskim od kilkuset lat po dzień dzisiejszy jest hodowla ryb i rybołówstwo. Ziemia cieszyńska bowiem ma bogatą sieć rzeczną z licznymi górskimi potokami na południu i pomniejszymi dopływami Wisły przepływającej niemal przez jej środek z południa ku pół­ nocy oraz z rzeką Olzą. Poza tym na północy, gdzie przebiegała granica kasztelanii, potem księstwa a w końcu powiatu rozciąga się kraina płaska i podmokła z łańcuchowo rozmieszczonymi stawami rybnymi. Jest to tzw. żabi kraj słynący z hodowli karpia . 25 26 27 28 29 30 „Żabi kraj" oraz zakole Wisły po Czechowice -Dziedzice wraz z linią ciągnącą się ku zachodowi pomiędzy Strumieniem a Zebrzydowicami stanowią północną granicę regionu, która oddziela go od zie­ mi pszczyńskiej. Na zachodzie wprawdzie przebiega państwowa granica polsko-czeska, ale sam region rozciąga się poza nią i na obszarze Czech od północy opiera się o południowo-wschodnie obrzeże Śląska Opawskiego, a od południowego zachodu o region wałaski (Valaśsko) . Natomiast na południu grani­ cę regionu cieszyńskiego stanowi pogórze Beskidu Śląskiego po Ustroń, Górki Wielkie i Bystrą Śląską zaś na wschodzie linia graniczna regionu biegnie wzdłuż rzeki Białki, tj. prawego dopływu Wisły od Bielska aż po Czechowice-Dziedzice granicząc z ziemią żywiecką. Tak więc leżący dziś w obrębie pań­ stwa polskiego Śląsk Cieszyński jest tylko częścią historycznego obszaru dawnego księstwa. Jednak przy omawianiu stroju cieszyńskiego ani granice państwowe, ani administracyjne nie mają tutaj większego znaczenia tym bardziej, że przebieg tych granic parokrotnie ulegał zmianom. Po I I wojnie światowej np. administracyjny podział Polski (ostatni w 1999 r.) utrzymał wprawdzie powiat cieszyński, ale znajdował się on raz w obrębie województwa katowickiego, potem bielsko-bialskiego, a obecnie śląskiego. Widać stąd, że zmianie ulegają także nazwy terytorium. W rozważaniach na temat cieszyńskich strojów ludowych nie mają też znaczenia granice wyznanio­ we - parafialne zarówno Kościoła Katolickiego jak ewangelickiego. Pod tym względem bowiem ludność jest przemieszana i rodziny katolickie i ewangelickie od dawna mieszkają obok siebie, żyją bez antago­ nizmów i wzajemnie są kontynuatorami pokoleniowego dziedzictwa kształtowanego przez miejscowe 31 25 Stika J., „ Vlach", „Lach" i „Góral" (O grupach etnicznych i regionalnych na Śląsku Cieszyńskim i terenach ościennych), [w:] Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce, Wrocław 2003, s. 43-53. 26 Popiołek F., Studia z dziejów Śląska Cieszyńskiego, Katowice 1958, s. 31. 27 Ibidem, s. 49 i nast. 28 Górny Śląsk, w cyklu Ziemie Staropolski, cz. II, red. zbiorowa, Poznań 1959, s. 387, 410-411-443. 29 Warcholik St., Śląsk Cieszyński i jego odrodzenie narodowe..., s. 27-31. 30 Górny Śląsk..., s. 374-375, 398. 31 Stranska D., Lidove kroje v Ćeskoslovensku, dii I, Ćehy, Prana bdw., mapy: Zeme Ćeska i Ćeskoslovenska Republika; Langhammerova J., Ćeske lidove kroje, Praha 1994, s. 75 mapa. 14 �warunki naturalne, stosunki społeczne i gospodarcze. Wprawdzie toczące się w Europie w X V w. wojny husyckie znalazły silny odzew na tutejszym terenie i ściągnęły równocześnie pewną liczbę kolonistów niemieckich, ale nie miało to wpływu na miejscowe tradycyjne stroje i inne zjawiska kulturowe funkcjonujące we wsiach tutejszego regionu. Pewien procent Niemców, popierany przez austriackie władze państwowe skupiał się prawie wyłącznie w miastach, zwłaszcza w Bielsku, albo stanowił pojedyncze wyodrębniające się w tej okolicy wsie, jak Hałcnów, Kozy, Aleksandrowice. Istniała też tendencja do zasiedlania ich w innych jeszcze miastach Śląska Cieszyńskiego jednak sto­ sunkowo nikła liczba tych osadników nie odegrała większej roli w życiu ludności cieszyńskiej ani też nie wyróżniała się sobie właściwą kulturą. Na wsiach żyli w głównej mierze polscy potomkowie pierwotnych mieszkańców zwanych Lachami. Zamieszkiwali oni znaczne obszary księstwa, podczas gdy w jego zachodnich rejonach dominowali Czesi. Natomiast na południu pasterski lud wołoski, tzw. górale stanowili odrębną etnicznie grupę rozsiadłą w rozproszeniu po stokach Beskidu od Brennej poprzez Wisłę po Istebna Koniaków i Jaworzynkę, a dalej Herczawę i północno-wschodnią Morawę (Valaśsko) i zdecydowanie wyróżniającą się strojem. Inną jeszcze i wyróżniającą się strojem grupę etnograficzną stanowili mieszkańcy Jabłonkowa i przyległej okolicy, tzw. Jackowie . Centralnym jednak ośrodkiem omawianego regionu i całego zresztą Śląska Cieszyńskiego od dawien dawna był Cieszyn. Tutaj na zamku znajdowała się pierwotnie siedziba Piastów Śląskich, a z czasem austriacka tzw. Komora Cieszyńska, skąd za pośrednictwem podległych jej jednostek i folwarków wypływały administracyjne zarządzenia, czuwano nad racjonalnym gospodarowaniem po wsiach, nad handlem, rzemiosłem, a także dokąd wpływały z tego profity. Wokół zamku piastow­ skiego, dzięki sprzyjającym warunkom rozwijało się więc miasto i bogaciła miejscowa ludność oraz kształtowała się swoista kultura i atmosfera. Nie powinien zatem dziwić fakt, że to właśnie wystawny strój cieszyński stał się z czasem reprezentacyjną formą dla całego rejonu, a nie strój laski, obejmują­ cy swym zasięgiem znacznie rozleglejsze obszary. 32 33 34 HISTORIA STROJU CIESZYŃSKIEGO Najdawniejsze wiadomości dotyczące odzieży Cieszyniaków pochodzą z połowy X V I w. i za­ pisane zostały w miejskich księgach, które obecnie znajdują się w archiwum miasta Cieszyna. Nie są to jej opisy ani jednoznaczne informacje, ale testamentami wyrażone spisy majątku darowanego sukcesorom oraz spisy mieszczan. Wymieniają one albo pojedyncze części odzieży, w głównej mie­ rze kobiecej, albo tkaniny i ich kolory, nawet pasy srebrne, guziki, szuby i kożuchy. Przedmioty te stanowiły własność przede wszystkim samych mieszczan i okolicznej szlachty, a sporadycznie ich służby, która wywodziła się z niższych warstw społecznych, zwłaszcza ze wsi. Pod datą 1585 r. za­ pisano, że testamentem przekazuje się służebnicy codzienne „białe szaty", co wskazuje na odzienie z białego lnianego płótna . Bez wątpienia było to wówczas płótno samodziałowe używane na naj­ prostszą codzienną odzież, tj. chusty, koszule kobiece i męskie, zapaski, spódnice, suknie i na pościel. Zastosowanie miały różne gatunki płócien, tj. cienkie, rąbkowe, zgrzebne, pacześne, drelichowe. Z innej wcześniejszej notatki wynika, że lniane płótno przeznaczone na wierzchnią odzież barwili far­ biarze na czarno, albo indygiem na granatowo (1575). W użyciu ponadto były samodziałowe tkaniny wełniane, lniano-wełniane i sukienne, które odpowiednio nazywano. Były to np. prost, rasz, kanaras, mazelan, sukno wołoskie. Nie ulega wątpliwości, że skoro sporządzano z nich codzienną odzież na dworach i w miastach, samodziały, a także skóry wykorzystywała przede wszystkim ludność wiejska, która te materiały produkowała lub obrabiała. 35 32 33 34 35 Historia chłopów śląskich, Warszawa 1979, s. 210. Stolafik [., op.cit. s. 18-19. Dobrowolska A., Strój Jacków Jabłonkowskich, Lublin - Kraków 1947, nadbitka, s. 32-37. Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146. 15 �W miastach śląskich cechowe płóciennictwo pojawia się dopiero przy końcu X V w., gdyż ręko­ dzieło to z racji chłopskich tradycji było przez długi czas pogardzane . W Cieszynie cech płócienników, obok których występują także farbiarze, powstał w X V I w. i w stosunkowo krótkim czasie płótna cieszyńskie zyskały na znaczeniu. Były bowiem o wiele lepsze od wyrabianych w Bielsku, uważanych za „liche, rzadkie i wąskie" . „Białe szaty" używane w mieście na co dzień były też wówczas po wsiach powszechnie noszone, a ludność wiejska tkała płótna nie tylko na użytek własny, ale przede wszystkim zwierzchności pań­ skiej. Wyrabiała także tkaniny wełniane i sukno wałaskie z własnej lub powierzonej przez nakładcę przędzy. Jednak właściciele dworów i zamożni mieszczanie chętniej korzystali z tkanin importo­ wanych, które przeznaczano na paradne, kosztowne stroje, na jakie ludność wsi nie mogła sobie pozwolić zarówno z braku środków, jak też z racji rozmaitych zarządzeń i zakazów dworskich . Nawet zamożni chłopi, tzw. siedlocy, posiadający wielohektarowe gospodarstwa i nierzadko liczne stada owiec wypasanych na szałasach, oprócz samodziałowego płótna korzystali z sukna swojskiej roboty, gdyż łatwiej było je pozyskać z wyprodukowanego przez siebie surowca i przetworzonego we własnym zakresie. 36 37 38 Ryc. 10. Kobieta w letniku, X V I w., Zarzecze koło Bielska-Białej. Jak wynika z zapisów archiwalnych, badań terenowych przeprowadzonych w X X w. oraz różnych publikacji, a także zachowanych okazów muzealnych i opinii informatorów, za najbardziej archaicz­ ne formy kobiecej odzieży na ziemi cieszyńskiej uchodzą: płócienna koszula o nazwie ciasnocha, 36 Tomczyk D., Pieczęcie górnośląskich cechów rzemieślniczych z XV-XVIII s. 36-37. 37 Popiołek F., Studia..., s. 166. 38 Ibidem, s. 49 i nast. 16 i ich znaczenie historyczne, Opole 1975, �płócienny przyramkowy kabotek, płócienna chustka odziewacza o nazwie łoktusza, płócienna chust­ ka na głowę zwana spuszczową, płócienny fartuszek i płócienna suknia o nazwie letnik. Takie nazwy i części odzieży wymieniały w czasie badań terenowych starsze kobiety, które znały je z ustnego przekazu swoich matek lub oryginalnych okryć używanych przez babki. Świadczy to nie tylko o cią­ głości tradycji, ale także o długim trwaniu podstawowych elementów składowych tutejszej odzieży. Zapisy w księgach miejskich Cieszyna z lat 1558-1586 wymieniają właśnie kabotki, płócienne fartu­ chy, łoktusze i russki oraz „spodne kossyle żenske" i „kossyle mużske". Barbara Poloczkowa, jedna z autorek zajmujących się po I I wojnie światowej strojami cieszyńskimi nazwę „russki" tłumaczy jako chusty rożkowe™. Jest to jednak błędna interpretacja. Russki, ruszki to nazwy pochodne od słowa „rucha" - „rucho" określającego w X V - X V I w., tak jak letnik, wkładaną przez głowę długą suknię kobiecą noszoną na co dzień. Russka mogła być biała płócienna lub barwna, farbowana. Podobnie letnik noszony w okresie od X V - X V I I w. określał luźną suknię bez rękawów lub z wąskimi bądź szerokimi rękawami, mniej lub bardziej dopasowaną, wykonaną także z płótna, wełny albo jedwabiu. Suknie te noszono wówczas w różnych rejonach Polski i tym samym na Śląsku Cieszyńskim nie stanowiły czegoś wyjątkowego. Warto też dodać na potwierdzenie błędnej interpretacji Poloczkowej, że pod datą 1558 obok russki wymieniony jest też płócienny fartuch i kabotek 'sugerujące niemal pełny zastaw odzienia. Tam zaś, gdzie w dokumentach mowa jest o chustkach nazywa sieje wprost obrusem, obruskiem, płachtą lub szatką z koronkami . Można więc przyjąć, że skoro codzienna odzież mniej zamożnych mieszczek cieszyńskich i ich służących składała się z „białych szat" tj. płóciennego kabotka i jakiejś spodniej koszuli, letnika lub russki, fartucha i chusty odziewaczej, tj. łoktuszy to tym bardziej stanowiły one odzienie kobiet na wsiach. Potwierdzeniem tego faktu może być nie tylko rozpowszechnione wiejskie tkactwo, ale zna­ na pogarda mieszczan dla płóciennej odzieży chłopskiej i wiejskich tkaczy płótna, aczkolwiek sami z tych wyrobów korzystali. Zastosowanie na wsi miały też miejscowej produkcji samodziały wełniane i sukienne, które jak wynika z różnych dokumentów były jakościowo lepsze od produkowanych przez miejskich rzemieśl­ ników cechowych . Stąd też wyroby te przetrwały przez następne wieki niemal aż do czasu I wojny światowej, a nawet i dłużej, i znalazły odzwierciedlenie zarówno w funkcjonujących nadal pojedyn­ czych formach odzieży jak i w zbiorach muzeów śląskich. Samodziałowe płótna, wełny, sukna oraz skóry służyły na wsiach cieszyńskich do sporządza­ nia odzieży kobiecej i męskiej, która w tych najdawniejszych czasach była równie prosta, jak po wsiach w innych krajach europejskich. Zanim zaczęto nosić koszule o znanym kroju przyramkowym w powszechnym użyciu przez mężczyzn były płócienne tuniki wkładane przez głowę, przepasywane sznurkiem lub skórzanym pasem, płócienne nogawice sporządzone też niekiedy ze skóry, słomiany, bądź filcowy kapelusz, a w razie chłodu wełniany bądź sukienny kabat albo zwykły kożuch. Męż­ czyźni jak i kobiety chodzili boso, albo w skórzanych kierpcach. Odzież szyto ręcznie we własnym zakresie i jako płócienna robocza służyła na wsiach przez następne wieki. Jeszcze w X V I w. różne przepisy dotyczące cechowych rzemieślników odnosiły się do ich odzie­ ży, która winna być odpowiednia i stosowna do ich statusu społecznego. Pod datą 1585 zapisano, że są to: koszula, spodnie, raszowy kabot i kapelusz kloubuk . Zatem ubiór wieśniaków nie mógł przedstawiać się lepiej. Natomiast zamożniejsi mieszczanie oprócz płóciennej lub jedwabnej koszuli nosili pludry, kaftany, płaszcze, szuby z kosztownych importowanych tkanin w żywych kolorach, tj. z angielskiego sukna, z aksamitu, jedwabiu, przyozdobione srebrnymi guzami. Ich nakryciem głowy był kapelusz podbity drogim zagranicznym jedwabiem, a nogi okrywały pończochy i wysokie buty 40 4 42 43 44 39 Poloczkowa B., Tekstylia... 40 Turnau I., Słownik ubiorów, Warszawa 1999, s. 105, 158; Bazielich B., Strój rozbarski, „Atlas Polskich Strojów Ludo­ wych", Wrocław 2002, ryc. 4, s. 10. 41 Księgi miejskie Cieszyna z XVI w. 42 Księgi miejskie Cieszyna z XVI-XVIII w., Por. też Teśinsko, s. 195, przyp. 248, 258, 254, 259 i inne oraz 304. 43 Popiołek F., op.cit., s. 169. 44 Księgi miejskie Cieszyna z XVI i XVII w. 17 �Amorł et NON DOWKL . b?o Ryc. 11. Renesansowy strój magnacki, miedzioryt z 1630 r. 45 (1613) . W 1663 r. właściciel paru wsi cieszyńskich, niejaki Marklowski miał strój, „który mienił się od barw, srebrnych koronek, galonów i złotych kwiatów", a w zimie jego brzoskwiniowy kożuch miał 48 srebrnych guzów . Opisy te nie wyglądająna zmyślone, czy przesadne, gdyż odpowiadają europejskiej modzie póź­ nego renesansu, która na prowincji przybierała nierzadko swoiste formy i trwała dość długo. Niekie­ dy stanowiła wzór do naśladowania przez innych współobywateli. Kosztownych, obcego pochodzenia tkanin używano również przy sporządzaniu miejskich i szla­ checkich strojów kobiecych. W XVI-wiecznych źródłach wymieniany jest: adamaszek, aksamit, tabin, tikyt, kamlot, barchan, uterssin (uterfin), muchajer . Ponadto były to jeszcze lindisz (falendysz), kitajka, forsztat . Szyto z nich oplecki (oplecka, opiiczka) zwane też żiwotkami, suknie, mentliki, szuby. Poza tym wymieniane są jeszcze kożuchy. W skład ówczesnego bogatego stroju kobiecego wchodziły również koszulki lub kabotki, koszule, czepce, pończochy i jako ozdoby srebrne pasy, łań­ cuszki i hoczki. Żywotki były czerwone przybrane czarnym aksamitem, śliwkowe, czarne, brunatne , a suknie niebieskie, modre, karmazynowe. Wykaz spadkowy żony farbiarza cieszyńskiego wymienia 5 sukien w tym 3 z żywotkami - jeden zdobiony w złote borty, drugi „zlatymi sznureczkami premowany" i trzeci zdobiony jedwabnymi nićmi. Pozostałe dwie suknie, zapewne zwykłe, nie zdobione nie miały opiiczka. Ponadto wspomniany wykaz wymienia 5 „spodnich koszyl", 9 kabotków, 5 bia­ łych fartuchów, 6 czepców, 1 „łoktuszkę z białymi koronkami", płaszcz forsztatowy podszyty, króli­ czym futrem i płaszcz czarny z adamaszku podszyty popielicami oraz prawdopodobnie jeszcze jeden płaszcz forsztatowy o wzorze kwiatowym, podbity popielicami, który pisarz miejski przez pomyłkę utożsamił z czarnym kożuchem. Na końcu wymieniony jest jeszcze pas „na czarnej tkance" i ogólnie „wyroby złotnicze" . Widać stąd, że właścicielka tych rzeczy była osobą zamożną o czym świadczy 46 47 48 49 50 45 46 47 48 49 50 18 Ibidem. Dobrowolska A., Żywotek..., o.c., s. 27, przypis 3. Ibidem, s. 28, przypis 2 i 30. Poloczkowa B., Tekstylia..., o.c. Dobrowolska A., op.cit, s. 28; Księgi miejskie Cieszyna; Poloczkowa B., op.cit., s. 139. Iwanek W., Złotnictwo..., s. 137. �ilość wymienionych części stroju oraz rodzaj tkanin pochodzenia zagranicznego, które należały do bardzo drogich. Na ogół przeciętne mieszczanki mogły sobie pozwolić tylko na sprawienie poje­ dynczych sukni czy płaszcza. Toteż bogaci kupcy niewiele mieli ich na składzie. Inwentarz z 1585 r. podaje, że zmarły zasobny kupiec pozostawił w testamencie 7 żywotków, tj. 2 aksamitne, 2 „damaszkowe", 1 „portugalsky zluty" (żółty) i brunatny oraz 1 „od mentlika hrzebiczkowy" (goździkowy) . Godna uwagi jest ta ostatnia wzmianka mówiąca o żywotku „od mentlika", czyli rodzaju ówczesnej sukni podbitej futrem . Widać stąd, że żywotki traktowane jako staniki doszywane do sukni były używane już w X V I w. Poza tym ważny jest fakt, że występowały trzy rodzaje sukien, tj. zwykłe luź­ ne, jak russka i letnik oraz ze stanikiem - żywotkiem, który występował też przy mentliku podbitym futrem. Mentliki wymieniane sąjeszcze i w innych spisach inwentarzowych z X V I I w. (1642, 1656) 51 52 Ryc. 12. Fragment obrzędowej chusty z 1686 r. Fot. St. Deptuszewski. Eksponat Muzeum w Cieszynie. tak jak barwne żywotki od sukien, które były ozdobione bortami, bądź złotymi sznureczkami lub jedwabnymi nićmi. Innymi ozdobami stroju kobiecego w tym czasie były jeszcze srebrne pasy, łań­ cuszki i hoczki oraz guziki, nadto wyszycia i koronki. Srebrne koronki i galony wymienione są także w stroju męskim, co wynika z opisu stroju Marklowskiego (1663). Ale zapewne używano też koronek i nici lnianych lub jedwabnych roboty klockowej, jakie sprowadzano z innych krajów, gdyż zgodnie z ówczesną modą paradne stroje kobiece i męskie obfitowały w tego rodzaju koronkowe dodatki. Wykonywano z nich kołnierze, krezy, żaboty, mankiety itp. W X V I I w. nie brak było również ozdób w postaci wyszyć i haftów, czego przykładem są obrzędowe chusty, zwłaszcza datowana z 1686 r., zachowana w muzeum w Cieszynie, na której różnymi ściegami wyszyto pośrodku inicjały W.H.EK AD 1686 i pomiędzy nimi Baranka Bożego, a po obydwu stronach zamykającego je obramowania - imiona i nazwiska nowożeńców: WAWRIN CHMIEL EWA CHMIELOWA CERA KASSOWA Z BOBRKU, na obrzeżach zaś wokoło wyszyto 10 pojedynczych jednakowych bukietów składających się z drobnych 51 Poloczkowa B. op. cit. 52 Turnau I., Słownik..., s. 115. 19 �53 elementów roślinnych . Wprawdzie chusty takie nie stanowiły części składowej stroju, niemniej w tym przypadku sam napis w języku polskim i forma haftu mają swoją wymowę. Świadczą o stanie zamożności właścicieli, przynależności narodowej, wyznaniowej oraz poziomie panującej obyczajo­ wości i miejscowego rękodzieła, które znajdowało także wyraz w wyszywanych chustach spuszczo­ nych, służących za nakrycie głowy kobiet. Jako nakrycie głowy inwentarze w X V I I w. wymieniają jeszcze czepce składające się z płóciennej główki i koronkowego naczółka, zwanego bintka . Binda - średniowieczna niemiecka nazwa, w X V I w. określała nakrycie głowy w postaci czepca, przepaski, wiązadła . W tym przypadku więc stanowi jedną z najstarszych odnotowanych wzmianek mówią­ cych o cieszyńskim czepcu czółkowym, którego forma przetrwała po czasy współczesne. 54 55 Ryc. 13. Góralki w stroju cieszyńskim, Koniaków Rupienka 1956 r. W X V I I i X V I I I w. cieszyński elegancki strój kobiecy składał się nadal ze spodniej koszuli, kabotka, sukni z żywotkiem, ozdobionym srebrnymi hoczkami do przesznurowania, z fartucha, srebrnego pasa oraz czepka i chustki spuszczonej z wyszywanymi narożnikami, okrywającej głowę i ramiona a opadającej w tyle poniżej talii. Inna chusta łoktusza, łoktuszka, wykonana z grubszego płótna słu­ żyła jako odziewacza, chroniąc przed zimnem. W zimie oprócz mentliku noszono jeszcze szubę pod­ szytą futrem, albo kożuch. Wykorzystywano przy tym drogie tkaniny obcego pochodzenia jak kitaj, kamlot, karmazyn, brokat, aksamit, tabin, damas na co wydawano znaczne sumy. Tańszych i gorsze­ go gatunku tkanin, jak forsztat i barchan używano do pokrywania futrzanych wierzchnich okryć, przy których wykorzystywano skórki królicze, owcze, kunie, popielicze, wiewiórcze itp. Na ziemi cieszyńskiej od dawien dawna nie brakowało w strojach różnego rodzaju importów, zwłaszcza wysokogatunkowych tkanin. Tędy bowiem od czasów starożytnych wiódł najpierw szlak bursztynowy prowadzący ku Bałtykowi, który przez Bramę Morawską i Przełęcz Jabłonkowską utorował następnie wielką drogę handlową. Dzięki temu docierały tutaj towary pochodzenia wło­ skiego, węgierskiego, austriackiego, z Moraw i Czech oraz różne wzory obcych kultur. Poza tym 53 Bazielich B., Ludowe wyszycia..., s. 24. 54 Poloczkowa B., op.cit., s. 139 i nast. do 142. 55 Turnau L, op.cit., s. 24. 20 �w X V - X V I w. poprzez Karpaty ściągała do Beskidu Śląskiego pasterska ludność wołoska przynosząc ze sobą swój bagaż kulturowy a wraz z nim elementy znajdujące odzwierciedlenie w cieszyńskich strojach i ich zdobnictwie. Wyrazem tego było np. góralskiej produkcji sukno wałaskie, wyszycia krzyżykowe i skrętkowe, kierpce i kożuchy . Jeśli chodzi o kobiety wiejskie, to na kupno importów mogły sobie pozwolić tylko siedloczki, czyli właścicielki wielkich gospodarstw. Toteż w powszechnym użyciu były tutaj tkaniny samodzia­ łowe, tj. płótna, wełny, rasz, prost, sukno, kanafas, mazelan, z których sporządzano odzież codzienną i odświętną. Takie tkaniny pozostały mniej więcej do początku X X w., o czym wspominały jeszcze miejscowe informatorki. Stopniowo na ziemię cieszyńską docierały nowe prądy mody przejmowane przede wszystkim przez dwory książęce, okoliczną szlachtę i zamożne mieszczaństwo, do czego przyczyniały się ich częste podróże do różnych krajów Europy. Tą drogą napływały także, zwłaszcza z Niemiec idee reformacji, które trafiały tutaj na podatny grunt dzięki przenikającemu wcześniej z Czech husycyzmowi. Skutkiem tego zaczął szerzyć się protestantyzm i ukształtowany już strój cieszyński, głównie kobiecy zrósł się niejako z wyznawczyniami tej religii, a tym samym stał się jakgdyby wyznaczni­ kiem ich odrębności w stosunku do katoliczek ubierających się bardziej skromnie . „Kto strój wałaski nosi jest ewangelikiem, kto zaś laski jest katolikiem" pisał w 1850 r. w swym pamiętniku An­ drzej Cinciała , przy czym przez wałaski rozumiał cieszyński. Przekonanie takie panowało jeszcze w I poł. X X w., co miedzy innymi wyraziła wówczas dobitnie jedna z informatorek pochodząca z Ży­ wieckiego mówiąca, iż „strój ten miywajom luterki po tych delsziych dziedzinach kole Cieszyna" . Z biegiem lat jednak różnice te straciły na znaczeniu, gdyż bez względu na wyznanie, w regionie cie56 57 58 59 Ryc. 14. Raszka drobno fałdowana ze złotym galonem i haftem, Kojkowice, RCz. szyńskim przeważała ludność polska katolicka i swą polskość akcentowała nie tylko mową, ale i sposobem ubierania się, jak również swoistymi nazwami używanych części odzieży. Niektóre z tych nazw, jak letnik, ciasnocha, żywotek, suknia charakteryzuje słowiański źródłosłów. Powszech­ nie też mówiono „suknia cieszyńska" albo „suknia polska", „strój cieszyński", albo „strój polski", buty poloki, co przetrwało w całym regionie do dnia dzisiejszego i wskazuje na polski rodowód. Pośród informatorek przekonanie to powtarzało się w opinii, że „jak Śląsk przydzielono Czechom, to 56 Dobrowolski T, Tradycje wołoskie..., s. 86-114. 57 Iwanek W., op.cit., s. 126, 133. 58 C i n c i ała A., Pamiętnik dra Andrzeja Cinciały, notariusza w Cieszynie (1825-98), wydał i wstępem zaopatrzył Jan Stanisław Bystroń, Katowice 1931, s. 82 59 Gładysz M., Zdobnictwo..., s. 221. 21 �polskie kobiety na znak protestu przyszyły sobie niebieską galonkę u dołu sukni", aby w ten sposób wyróżnić się od innych i podkreślić swą przynależność narodową . Wedle tradycji jest to czytel­ ne po jednej i drugiej stronie granicy państwowej. Należy przy tym pamiętać, że punktem wyjścia i centrum był najpierw sam Cieszyn i pobliskie dwory, skąd dopiero z czasem upodobania w sposobie ubierania się znajdowały aprobatę na prawym jak i na lewym brzegu Olzy u mieszkańców wsi pol­ skiego pochodzenia '. Literatura czeska fakt ten zdecydowanie pomija lub w ogóle nie interpretuje, a mapa zasięgu ludowych strojów cieszyńskich zamieszczona w ich najnowszym opracowaniu jest dowodnym potwierdzeniem powyższej tezy . Inaczej natomiast wygląda sprawa stroju góralskiego i jego użytkowników po obydwu stronach granicy , gdyż ich początki mają wspólny rodowód. Na­ tomiast strój laski występujący tylko w paru północnowschodnich wsiach po polskiej stronie, łączony przez niektórych badaczy ogólnie z Lachami , bardziej aniżeli cieszyński wiązał się według innych z wyznawczyniami protestantyzmu oraz czeską i niemiecką świadomościąnarodową. W miarę upływu czasu kobiecy strój cieszyński stawał się coraz bardziej popularny i jego rozprzestrzenienie wybiega­ ło nawet poza granice historycznego Śląska Cieszyńskiego, tj. na ziemię pszczyńską zaś po czeskiej 60 6 62 63 64 65 Ryc. 15. Stroje z okolic Cieszyna, rys F. Kaliwoda, ok. 1840 r. stronie przenikał na obszary, gdzie występował strój laski. Ponadto już pod koniec X I X w. zaczęły go nosić niektóre góralki w Beskidzie Śląskim, co w X X w. przybrało na sile. Bowiem tę formę stroju uważa się tutaj za bardziej elegancką i reprezentatywną zacierającą niejako ubóstwo, jakie niegdyś charakteryzowało mieszkańców gór. Pomimo różnych obcych wzorów moda cieszyńska kierowała się własnymi prawami i upodoba­ niami. Podczas gdy w strojach dworskich i niektórych mieszczan zaczęła się szerzyć moda zachod­ nioeuropejska, u średnich i niższych warstw mieszczańskich w X V I I I i na pocz. X I X w. utrzymy­ wały się stare wzorce i długość kobiecych sukni w tym czasie sięgała niemal do ziemi, podczas gdy ikonografia z pierwszej poł. X I X w. ukazuje już cieszynianki w sukniach sięgających do połowy ły­ dek lub nawet nieco krótszych. 60 61 62 63 64 65 22 Joanna Cyfkowa., Pierściec; Emilia Michalska, Pruchna; Katarzyna Badura, Międzyrzecze. Płyniesz Olzo, t. II, red. D. K a d ł u b i e c , Zarys kultury materialnej ludu cieszyńskiego", s. 21-36 i mapa s. 20. Langhammero vä J., Ćeske lidove kroje, Praha 1994, s. 83 i mapa s. 75. Teśinsko,s. 220-227, mapa s. 100. Stolafik I., Hräava, Ostrava 1956; M a l i c k i L., Strój górali śląskich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1956. H o f f B . , op.cit. �Suknie te o przedłużonym wzwyż, poza talię stanie, co było odzwierciedleniem mody empire, tj. przełomu X V I I I i X I X w. są bardzo szerokie, fałdowane, z błękitną galonką wokół dolnego brzegu i z bardzo niskim żywotkiem, utrzymywanym na wąskich szelkach. Na nogach noszono wełniane czer­ wone pończochy układane w poziome fałdki i kierpce lub według nowszej mody - białe pończochy i płytkie czarne pantofle skórkowe z kokardą na przodzie. Na rycinie Franciszka Kaliwody z około 1840 r. , jak też Henryka Jastrzembskiego z 1846 r. przedstawione są trzy postacie: dziewczyna, mężatka i mężczyzna. U kobiet ich suknie są krótkie, tj. sięgają poniżej kolan i mają podwyższony stan oraz niski żywotek, a na dolnym brzegu niebieską galonkę. Z przodu przykrywają je tej samej długości fartuchy. Suknie są ubrane na kabotek z wąską wyszywaną oszewką koło szyi i z szerokimi bufiastymi rękawami sięgającymi do łokci, zakończo­ nymi falbanami, co widać u dziewcząt. Mężatki mają na głowach czółko we czepce przykryte wyszy­ wanymi na narożnikach chustami spuszczowymi, które szerokim płatem opadają im na plecy sięga­ jąc poniżej talii. Wyszycia są jednokolorowe - czerwone, czarne i białe. Czerwone są też pończochy układane w poziome fałdki, a obuwie stanowią płytkie czarne pantofle z kokardą na przodzie. Dziew­ częta mają odkryte głowy i włosy z przedziałkiem na środku według mody I poł. X I X w., splecio­ ne w jeden warkocz opadający na plecy i zakończony kolorową wstążką. Dodatkowym elementem u mężatek jest krótki , sięgający talii czarny spencer z rękawkami, które w tym czasie były szerokie, bufiaste, zwężające się ku dłoniom. Na obydwu ilustracjach mężczyzna ukazany jest w dwóch wersjach stroju. U Kaliwody ma na sobie białą koszulę, której wyłożony kołnierzyk widoczny jest spod jednorzędowej kamizelki wysoko zapiętej na metalowe guziki. Jego wierzchnie okrycie stanowi krótki do pasa czarny kaftan z rękawa­ mi, rozpięty z przodu, o stojącym kołnierzyku i rozchylonych klapach. Również czarne są spodnie 0 średnioszerokich nogawkach wpuszczonych do butów z wysokimi cholewami. Przy spodniach widać pasek, którego zapięcie opada na biodra, a na głowie kapelusz z doniczkową główką i szerokim wywi­ niętym rondem, opasany czarną wstążką ze srebrzystą klamrą na środku. Znacznie barwniej przedstawia się akwarela Jastrzembskiego, gdzie cały strój męski jest w błękit­ nym kolorze. Błękitne są spodnie o wąskich nogawkach wpuszczonych do butów z cholewami, błękitny kaftan ze stojącym kołnierzem i klapami oraz błękitny długi płaszcz z peleryną stojącym kołnierzem 1 klapami sięgający po kostki, bez rękawów, podbity zielonym suknem. Pod kaftanem widać brązowordzawą w poziome prążki, jednorzędową kamizelkę z wykładanym kołnierzem, pod którym czerwoną barwą wyróżnia się chustka związana pod białym kołnierzem koszuli. Białe są również jej wywinięte mankiety rękawów widoczne spod rękawów kaftana. Całość uzupełnia duży czarny kapelusz z wysoką cylindryczną główką i szerokim prostym rondem. Strój męski w błękitnym kolorze sukna z ozdobnymi srebrnymi guzami przy kamizelce i dwurzędo­ wym kaftanie ukazuje także ilustracja wykonana przez Jakoba Alta z około 1840 r., przy czym wymie­ nione części mają na krawędziach kołnierzy i przodów czerwone obwódki sukna stanowiącego podszy­ cie . Czerwone obwódki i małe pomponiki tworzą też wykończenie trzech trójkątnych rozcięć powyżej dolnego brzegu w tyle kamizeli, co powtarza się na innej jeszcze ilustracji tego autora z mężczyzną mającym kurtkę przewieszoną przez lewe ramię. Tutaj też widać rękaw płóciennej koszuli o wyraźnym śladzie zeszycia na ramieniu, (co zdradza odejście od kroju tuniki) i zakończony mankietem . Opisane ilustracje trzech różnych autorów wykonane mniej więcej w tym samym czasie wska­ zują na zróżnicowanie męskiego stroju cieszyńskiego. Dają też w miarę pełny obraz, jaki zachował się do końca X I X w. Pokrywa się on z fragmentarycznymi wypowiedziami starszych informatorów podczas badań terenowych prowadzonych w połowie X X w. Sami bowiem już w takich strojach nie chodzili, a w ich domowym majątku nic z tego się nie zachowało. Nawet do zbiorów muzeum w Cieszynie zdołano pozyskać jeden tylko, ciemnogranatowy płaszcz z zielonym podbiciem, który unaocznia ówczesną formę tego wierzchniego okrycia . 66 67 68 69 70 66 67 68 69 70 Fierla G., Strój cieszyński, s. 1. Adamczyk I., Dembiniok M, Studnicki G., Korowód...,il. nlb. Teśinsko,.., ii. 24, 25. Ibidem, ii. 25. Eksponat muzeum w Cieszynie nr inw. E. 294 MC. 23 �Pewnym uzupełnieniem wiadomości na ten temat są jeszcze pojedyncze zapisy w archiwalnych księgach z XVIII w. wymieniające kamizele, kabaty lub kaboty i płaszcze w kolorze czarnym, nie­ bieskim i kapelusz, nadto mosiężne lub srebrne guziki, a odnoszące się do wsi Wędrynia, Ołdrzychowice, Cierlicko, Łomna . Takie ubrania mieli mężczyźni i w innych jeszcze miejscowościach Śląska Cieszyńskiego. Ich użytkownikami byli przede wszystkim wójtowie, siedlocy oraz niektórzy mieszczanie, zwłaszcza kupcy i rzemieślnicy. Strojność i elegancja tego odzienia zależała od możli­ wości finansowych i staranności samego użytkownika. Kogo było stać, sprawiał strój z importowa­ nych materiałów i przyozdabiał srebrnymi guzikami. Mniej paradne były guziki mosiężne i tkaniny swojskiej produkcji. Stąd też i zróżnicowana kolorystyka kamizelek, kabotów i spodni, ich gatunek i oczywiście sam wygląd. Upodabniał je tylko zestaw poszczególnych części, ich krój i sposób nosze­ nia. Wykwintne części odzieży męskiej miały kolor lazurowy, modry, granatowy, skromniejsze szyto z sukna w czarnym kolorze lub innym ciemnym, np. brązowym, czy zielonym, co było wynikiem nie tylko pozycji społecznej i majątkowej, ale także okolicy, gdzie taką odzież noszono. Ubożsi mężczyźni wsi na co dzień i nierzadko od święta używali odzieży płóciennej, która składała się z koszuli, spodni i kabota uszytego niekiedy z wałskiego sukna, nadto z onuc lub wełnianych skarpet i kierpców, a w zimie jeszcze z krótkiego albo dłuższego kożucha farbowanego na czarno, brunatno lub na biało . Farbowano też płótno na modro, czy brązowo; na niebiesko np. farbowano czernicami albo czarny­ mi borówkami, których w pobliskich lasach można było z łatwością nazbierać. I taki rodzaj ubioru utrzymał się sporadycznie jeszcze do czasu I wojny światowej. Jan Wantuła w wspomnieniach zaty­ tułowanych „Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego" pisał: Chłop pańszczyźniany miał mało potrzeb. Przyodziewał się w guńkę, hazukę (koszulę), płótniaki, kożuchy z owczych skór" zaś obu­ wiem był „zwykły kyrpiec ze świńskiej skóry, odświętny z łowięziej (krowiej) skóry sporządzony. Rzadziej był u chłopa but zrobiony przez fachowego szewca", gdyż „od wiosny do zimy chodzono boso lub w drewnianych pantoflach, zwykle w domu z brzozowego, lipowego lub olszowego drewna 71 72 73 Ryc. 17. Mężczyzna w stroju cieszyńskim, I I poł. X I X w. sporządzonych". Wspomniany autor zauważa dalej, że „po 1848 roku młodzi zaczęli się coraz lepiej - z pańska ubierać" i z biegiem lat w centrum Ustronia zaczęła znikać guńka. Bowiem już w I I poł. XIX w. sporo mężczyzn szukało zajęcia poza rolnictwem, tj. w bliżej lub dalej położonych ośrodkach przemysłowych, skutkiem czego stosunkowo szybko zaczęli zarzucać tradycyjne formy odzieży na rzecz tanich i praktyczniej szych ubiorów standardowych. Tym sposobem zatraciły się zupełnie dawne stroje męskie i pamięć o nich w przeciwieństwie do strojów kobiecych, które przetrwały po dzień dzi­ siejszy. 71 Teśinsko,.., przypis 15, 27, 42, 44, 53, 69, 83. 72 Fi er la G., Stroje ludowe na Śląsku Cieszyńskim, [w:] Płyniesz Olzo red. D. Kadłubiec t. II, Ostrawa 1972, s. 211, . 73 Wantuła J., Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego, rękopis. 24 �PODSTAWOWE CZĘŚCI STROJU CIESZYŃSKIEGO Strój cieszyński rozpowszechniony po wsiach podgórskich i nizinnych, przede wszystkim zaś w najbliższej okolicy Cieszyna był niejednolity, zróżnicowany nie tylko w gatunkach tkanin i do­ datkach zdobniczych, wynikających ze stanu zamożności, ale także co do samej formy i poszcze­ gólnych części składowych. Do czasów współczesnych przetrwał tylko kobiecy zestaw odświętny, męski natomiast strój ostatecznie zanikł jeszcze przed wybuchem I wojny światowej. W X I X w. w swej najbardziej eleganckiej formie wykonany był z dobrego gatunku sukna w kolorze granatowym, modrym, rzadziej czarnym i składał się z kamizelki - brucleka na lnianej lub wełnianej podszewce, zapinany dwurzędowo na metalowe, przeważnie srebrne guziki, podobnego, nieco dłuższego kabata z rękawami i z wykładanym kołnierzem oraz spodni z nogawkami wpuszczanymi do wysokich bu- Ryc. 18. Wyrobnicy cieszyńscy, 1878 r. tów z cholewami. Podstawę stanowiła płócienna koszula z wykładanym kołnierzykiem, pod którym wiązano chusteczkę w kolorze czerwonym, co czynili przeważnie młodzi mężczyźni, albo w kolorze czarnym. Nakryciem głowy był czarny filcowy kapelusz o wysokiej cylindrycznej główce i szerokim rondzie. Wierzchnie zimowe okrycie stanowił długi płaszcz bez rękawów z peleryną i stojącym koł­ nierzem o wykładanych klapach, podszytych zielonym suknem, albo długi kożuch czarny, biały bądź żółty, kolorowo przeszywany i aplikowany. W mieszczańskim zestawie paradnego stroju zamiast gra­ natowego brucleka pojawiała się niekiedy kamizelka tego samego fasonu lecz uszyta z wzorzystego jedwabiu w jasnym lub brunatnym kolorze. Natomiast codzienna odzież była skromna - w lecie lniana koszula i spodnie, nogi bose albo w kierpcach i słomiany kapelusz, w zimie kabat nierzadko z samodziałowego sukna wałaskiego lub z grubszego płótna farbowanego na granatowo czy brązowo i krótki kożuszek, bądź serdak z owczej skóry; guniok albo gunia. 25 �Również codzienna odzież kobieca i odzież ubogich kobiet była bardzo skromna. Składała się z płóciennej koszuli o nazwie ciasnocha i kiecki albo spódnicy, uszytych z samodziałowej tkaniny lnianej farbowanej, albo wełnianej oraz z kaftanika i chustek - nagłownej płóciennej szatki wiązanej pod brodą oraz dużej naramiennej płachty o nazwie łoktuszka z grubszego białego płótna. Na nogi wkładano onuce lub wełniane dziane czerwone pończochy, bądź skarpety i kierpce. Ryc. 19. Żywotki ze złotym haftem obszyte ozdobnymi taśmami: 1. Ustroń, poł. X I X w., 2. Istebna, koniec X I X w. W X I X i I poł. X X w. odświętny strój kobiecy wyróżniały ozdoby w postaci zróżnicowanych wy­ szyć lub haftów oraz biżuterii. Jego podstawę stanowiła niegdyś lniana koszula - ciasnocha utrzymy­ wana na jednym lub dwóch ramiączkach, którą z czasem zastąpiono nowszą prostą formą z krótkimi rękawami, uzupełnioną dołem płóciennymi spódnicami. Górną część takiej koszuli okrywa kabotek o przyramkowym kroju - starszy o nazwie szutka, z jednobarwnymi wyszyciami, nowszy czyli ko­ szulka z bogatymi białymi dziurkowanymi haftami, umieszczonymi przede wszystkim na przodzie lub dodatkowym żabocie, tzw.przedniczce. Na to przez głowę wkłada się suknię, której długość reguluje Ryc. 20. Przód i tył żywotka z charakterystycznym obszyciem ozdobną taśmą, Brenna 1936 r. 26 �Ryc. 21. Nowsza forma zdobienia żywotków: 1. Hafty w miejscach obszyć, Cieszyn 1944 r., 2. Boczki haftowane szklanymi perłami, Bielowicko 1926 r. moda. W pierwszej poł. X I X w. sięgała do połowy łydek, pod koniec wieku niemal do kostek, a współcześnie, tj. po I I wojnie światowej znowu do połowy łydek i bez licznych krochmalonych spódnic, przez co nie jest pękata lecz wysmukła. Suknia składa się z aksamitnego żywotka, tj. stanika na szelkach o rozwartych niskich przodach i plecach ściętych ku górze w tzw. szczytek. Starsze żywotki były niskie, nowsze coraz to szersze. Charakteryzują je swoiste hafty odpowiednio rozmieszczone na plecach i przodach, o motywach roślinnych, które z biegiem lat ulegały zmianie. Najstarsze znane z I poł. X I X w. były złote lub srebrne, wypukłe, umieszczone w polach wy­ znaczonych przez obszycia złotymi galonami, tj. ozdobnymi taśmami o falistych brzegach. Złote nici, bardzo kosztowne, zaczęto z czasem zastępować innymi materiałami jak: lacet, jedwabne nici, bajorek, koraliki, cekiny itp., przy czym początkowo, jeszcze do czasu I wojny światowej wykorzy­ stywano sporadycznie nici złote i srebrne uzyskiwane przez wyprucie ze starych żywotków. W tym czasie zaczęły też zanikać obszycia z taśm, które w skromniejszych żywotkach nie były złote lecz błękitne lub inne, wzorzyste. Po zarzuceniu obszyć i złotych nici ozdobność żywotków przechodzi fazy kolejnych zmian w kolorystyce, motywach i kompozycji, a w parze z tym następuje zarzucenie srebrnych hoczków służących do przesznurowania żywotka srebrnym łańcuszkiem na rzecz hoczków haftowanych przy użyciu koralików, i już bez stosowania sznurowania. Żywotek jest przyszyty do zbieranej w drobne fałdy spódnicy uszytej z paru szerokości szerzyn. Pierwotnie był to tzw. letnik wykonany z samodziałowej tkaniny lnianej, farbowanej na ciemno, albo tzw. prostula z wełnianego lub lniano-wełnianego prostu i stąd nazwa sukni używanej jeszcze na początku X X w. Współcześnie elegancka suknia ma spódnice z czarnego sukna lub wysokogatun­ kowej wełny, bez względu jednak na to, z czego została uszyta i niezależnie od jej długości zawsze jest obszyta dołem niebieskągalonką, tj. wstążką o szerokości do 10 cm, a na samym brzegu taśmą tzw. szczotką. Suknię z przodu początkowo przepasywano fartuchem z delikatnej, cienkiej i wzorzy­ stej tkaniny, także pasiastej. W X X w. fartuch jest jedwabny, przeważnie wzorzysty adamaszkowy, w jasnym kolorze i długi niemal na równi z suknią. Zamożne kobiety talię przepasywały srebrnym pasem składającym się, jak w X I X w., z połączo­ nych ze sobą kilku wzorzystych odlewanych płytek, albo z paru filigranowych płytek połączonych łańcuszkami, od których inne dodatkowe zwisały półkoliście w dół. Podobną filigranową kaskadową ozdobę stanowił tzw. orpant, czyli napierśnik przymocowany bolcami z przodu pomiędzy szelkami 27 �żywotka. Częściej jednak zamiast tych ozdób przewiązywano tylko w pasie tzw. przeposkę, tj. wzo­ rzystą wstążkę, którą wiązano z przodu w kokardę. Nakryciem głowy kobiecej jest koronkowy czepiec czółkowy przykryty chustką wiązaną w tyle na pidło, co nazywają też na żurek. Nierzadko gatunkowo, kolorystycznie i wzorniczo odpowia­ da ona tkaninie fartucha, aczkolwiek w X I X w. były to chustki płócienne, które przy szczególnych okazjach nakrywano jeszcze dużą płócienną chustą spuszczową, złożoną po przekątnej i wiązaną pod opadającym na plecy narożnikiem. Narożnik ten, jak i pozostałe miały jednobarwne wyszycia o motywach geometrycznych, zaś wszystkie brzegi obszyte wąską klockową koronką. Dziewczęta chodziły z odkrytą głową i włosy splatały w jeden warkocz opadający na plecy, a zimą zakładały chustki wiązane pod brodą. Okryciem nóg w X I X w. były dziane wełniane pończochy w czerwonym kolorze i kierpce lub płytkie pantofle. Z czasem upowszechniły się białe pończochy, zaś w końcu elastyczne brunatne produkcji fabrycznej. Najbardziej odpowiednim obuwiem stały się też czarne płytkie pantofle skórkowe zapinane na podbiciu na pasek. ZASIĘG STROJU CIESZYŃSKIEGO Z archiwalnych materiałów sięgających X V I i następnych wieków wynika, że stroje cieszyńskie w swej zróżnicowanej ozdobnej formie nosili najpierw najzamożniejsi przedstawiciele tego regio­ nu, tj. książęta, szlachta i bogaci mieszczanie, którymi byli kupcy, rzemieślnicy i obszarnicy nadto wójtowie i inni urzędnicy dworscy wyższego rzędu. Nie byli to więc liczni przedstawiciele tej zie­ mi , zamieszkujący raczej miasta, dwory i ich pobliże. Kolorowa akwarela Henryka Jastrzembskiego z 1846 r. takich właśnie ludzi z Cieszyna przedstawia. To samo prezentują ryciny J. Alta i F. Kaliwody z około 1840 r. oraz kolorowy rysunek dziewczyny z Cieszyna wykonany przez J. Manesa w 1854 r. Trudno zatem mówić o jakimś zwartym wówczas zasięgu występowania tego stroju i jego jednolitości. I czy w ogóle ówczesny strój nazywano cieszyńskim? Nawet jeśli w tych archiwalnych zapisach jest mowa o russce, letniku, łoktusce, sukni, żywotku, kabotku, fartuchu, kabacie, płaszczu to nie były to nazwy używane tylko na tym terenie lecz o znacznie szerszym zasięgu, wybiegającym nawet poza obszar Śląska i kraju, gdyż wiązały się z odzieniem, które miało szerokie zastosowanie w określonych środowiskach. Ich uproszczone formy wskazują że służyły niższym warstwom spo­ łecznym lecz aż po wiek X V I I I były one ograniczone różnymi zakazami i nakazami możnowładców zabraniającymi korzystania z materiałów obcego pochodzenia i sposobu ubierania się na ich modłę, a zalecających stosowanie przede wszystkim surowców własnej produkcji. Zdarzało się jednak, że na zasadzie darowizny lub spadkowego przekazu suknie z lepszych materiałów otrzymywały dziew­ częta jako zapłatę za dobrą służbę. I tą drogą przedostawały się na wieś również żywotki, jedwabne fartuchy, kabotki, pantofle, co dokumentują testamentowe zapisy jeszcze z końca X V I I w. (1695) . 74 75 Autorzy zarówno starszej, jak i młodszej generacji piszący na temat stroju cieszyńskiego nazy­ wają go „strojem wałaskim". Jednak nazwa ta nie jest jednoznaczna. Stary góral z Istebnej przed I I wojną światową powiedział: „po wałasku jyny taki chodzi, co mo na sebie wsziecko wełniane - i nogawice, kopyca, guniym, kożiuch, myckym z kłonicami, abo baranicym, papucie" . Natomiast Bogumił Hoff w swej pracy wydanej pod koniec X I X w. strój kobiet sąsiadujących z Wiślanami nazywa łaskim, co uważać można za daleko idące uogólnienie, dotyczące w ogóle Lachów, czyli mieszkańców dolin , jak mówi „mieszkanek równin". W tym przypadku chodzi mu jednak wyraźnie o strój cieszyński, co potwierdza zamieszczony przez niego rysunek, na którym przedstawione są dwie kobiety w sukniach z golonką, jakie nosiły właśnie cieszynianki, nie Laszki, w szerokich zapas76 77 78 74 75 76 77 78 28 Popiołek F., Studia..., s.44-46.. Tesinsko.., s. 201 przypis 372. Gładysz M., Zdobnictwo..., s. 228 przypis 5. Hoff B., op.cit., s. 45. BriicknerA., Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1974, s. 289, hasło Lach. �kach, czółkowych czepcach oraz płóciennej chustce na spuszcz i w obrusku, a obok nich mężczyzna - w sukiennych spodniach, guni, płóciennej koszuli i kapeluszu z szerokim rondem; wszyscy mają na nogach kierpce. Nie są to jednak typowi górale, lecz ludzie z dolin tzw. wałasi, którzy również zajmowali się gospodarką pastersko-hodowlaną przy czym kobiety upodabniały się swym strojem do cieszynianek, a mężczyźni - do górali. Górale, mieszkańców dolin nazywali „dolanami", a ich strój „dólskim", „dólańskim". Natomiast same jego użytkowniczki swój strój nazywają „strojem cie- Ryc. 22. Wiślanie, rys. B. Hoff 1888 r. szyńskim" albo „strojem polskim". Starszej generacji ludzie z pobliskiego zaboru pruskiego mówili, że na „cysarskim", czyli pod zaborem austriackim ubierają się inaczej. Widać stąd, że w regionie cieszyńskim występowały pierwotnie dwa rodzaje stroju, zwłaszcza męskiego, tj. wałaski - oparty głównie na tkaninach samodziałowych - lnianych i wełnianych o rodowodzie wędrownych pasterzy karpackich, wałachów oraz cieszyński - mieszczański, który z czasem szeroko się rozpowszechnił. Warto przy tym dodać, że nazwa pasterzy „wałach" w X I X w. zanika , aczkolwiek przylgnęła do 79 GSAwcr .'^ŁHHOO s'.*itA C*M- _____ ft£ąix~n i<AL* CASi^a ŁYWOTKA. t: 19S.OO0- Ryc. 23. Mapka zasięgu żywotka cieszyńskiego, A. Dobrowolska, 1930. 79 Śtika J., „ Valach"..., s. 43-53. 29 �stroju cieszyńskiego. Przyczyną zanikania plebejskiej nazwy wałach było zapewne zniesienie pań­ szczyzny, co w zaborze austriackim miało miejsce w I poł. X I X w. (1848), zaś upowszechnienie się nazwy „strój cieszyński" było także tego konsekwencją jak również i wcześniejszego jeszcze (1828) zniesienia przymusu cechowego. Znikające zatem dotychczasowe ograniczenia swobód i rozmaite zakazy ośmielają miejscową ludność nie tylko do otwartego naśladowania stroju mieszczan, ale także nazywania go „strojem cieszyńskim" zwłaszcza w odniesieniu do ubioru kobiecego. Męski bowiem strój mieszczański nie był zbyt upowszechniony i dlatego stosunkowo szybko zanikł na rzecz różnej jakości form standardowych. Dlatego jeśli chodzi o zasięg cieszyńskiego stroju regionalnego, jego obszar występowania można podać jedynie na podstawie stroju kobiecego, uwzględniając przy tym granice dawnego Księstwa Cieszyńskiego, a nie wyłącznie tylko granicę państwową Czech lub Pol­ ski. Pierwszy taki zarys w oparciu o zasięg żywotka cieszyńskiego podała Agnieszka Dobrowolska w swej pracy z 1930 r. Obejmuje on obszar na północy od Strumienia ku wschodowi przez Zarzecze i Zabrzeg, następnie na zachodzie po Stare Bielsko i ku południowi przez Jaworze, a dalej nieregular­ nymi zakolami granica otacza Górki Małe, Ustroń, Leszna przechodząc na stronę czeską po Nydek i Bystrzycę oraz Gródek, poczem z załamaniami kieruje się na zachód poprzez Ołdrzychowice, Guty, Gnojnik, Trzanowice, Cierlicko i Olbrachcice. Stąd już niemal prostą linią obejmując Brzezówkę i Pruchnę zmierza ku Strumieniowi. 80 Ryc. 24. Państwo młodzi (E. i Z. Gwarkowie) - mloducha w stroju cieszyńskim po zaczepieniu, pan młody w stroju góralskim, Koniaków 1957 r. 80 Dobrowolska A., Żywotek..., s. 43-53. 30 �I—najpóźniejszy zasięg ubioru pszczyńskiego. I I — obszary peryleryczne gdzie elementy stroju pszczyńskiego wy­ stępowały razem z elementami grup sąsiednich. I I I — d a w n e osady niemieckie. I V — granica zasięgu starszych wpływów krakowskich. V — g r a n i c a zasięgu młodszych wpływów krakowskich. V I — granica wpływów stroju cieszyńskiego. V I I — granica wpływćw stroju bytomskiego. V I I I — ubiór krakowski. I X — u b i ó r cieszyński. X— ubiór bytomski. Ryc. 25. Mapa zasięgu ubioru pszczyńskiego z granicą wpływów stroju cieszyńskiego, St. Bronicz, 1954 r. Na mapie dawnego Księstwa Cieszyńskiego prawie owalnym pierścieniem zatoczonym od północ­ nego wschodu po południowy zachód linia ta zakreśla prawie sam jego środek. Jest to, jak poda­ je autorka obszar pierwotnego zasięgu żywotka. Natomiast nowszy jego zasięg obejmuje jeszcze na wschodzie rejony od Jaworza poprzez Brenna, Wisłę po Istebna, a po stronie czeskiej Buko­ wiec, Bogonowice, Koszarzyska i Tyrę, tj. miejscowości górskie, gdzie noszone są stroje góralskie. W tym górskim obrębie znajduje się także enklawa stroju jabłonkowskiego, któremu Dobrowolska poświęciła osobne opracowanie , a który w kobiecym zestawie nie ma żywotka, tylko stanik - bruclek oddzielony od spódnicy kamlotki, zaś strój męski nawiązuje do formy ubioru węgierskiego huzara. Natomiast od Strumienia i na zachód od Pruchnej oraz Kończyc Małych po Zebrzydowice oraz dalej już poza granicą państwową występuje strój laski, który w paru odmianach, np. lachów frydeckich, 81 81 Dobrowolska A., Strój Jacków.... nadbitka z: Prace i Materiały' Etnograficzne, t. VII, Lublin - Kraków 1947. 31 �LEGENDA O •MMflBwpta o w * BRANO — WUtSTMfA GITAM-CA *OJ(i*flOZ i « A n ; C A POWIATU ^_ q:rKi Ryc. 26. Mapa zasięgu ż y w o t a cieszyńskiego, B. Bazielich 1962 r. 82 czy lachów orłowskich rozprzestrzeniał się znacznie po czeskiej stronie Śląska Cieszyńskiego , co szrafowaniem zaznaczono na mapie w zbiorowym opracowaniu badaczy czeskich . Rzecz przy tym ciekawa, że przenikanie stroju cieszyńskiego w rejony łaskie, bardziej zróżnicowane narodowo (Pola­ cy, Czesi, Niemcy) i raczej protestanckie było znikome i kiedy strój laski zarzucono około I I wojny 83 Ryc. 27. Mapa zasięgu ozdób metalowych na Śląsku, M . Gładysz, 1938 r. 82 Fierla G., Strój lachów..., s. 19-mapa. 83 Tesinsko,.., s. 100 - mapa. 32 �Tabl. I Dziewczyna w stroju cieszyńskim, rys. J. Manes 1854 �światowej, strój cieszyński nawet w pogranicznych rejonach go nie zastąpił, w przeciwieństwie do rejonów górskich, gdzie po dzień dzisiejszy po polskiej stronie strój góralski zastępuje się nierzadko na uroczyste okazje strojem cieszyńskim. Ekspansja stroju cieszyńskiego po polskiej stronie wdzierała się również na północ w rejony pszczyńskie, jak zaznaczył na swej mapie Stanisław Bronicz . Strój ten sięgał po Pszczynę i Ćwiklice, a od Goczałkowic, poprzez Łąkę aż po Studzienice i Kobiór i tutaj moda na cieszyński strój utrzymała się jeszcze w pierwszych latach po I I wojnie światowej. Przenikała także nieco na wschód po Bestwinę w rejonie bielskim, gdzie od Komorowie po Bielsko i Aleksandrowice sięgał strój laski, co wykazały moje badania terenowe prowadzone na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych X X w. Wtedy też udało się uchwycić na mapie ówczesny zasięg żywotka, a tym samym występowa­ nia w Polsce stroju cieszyńskiego, co opublikowałam w 1962 r . 84 85 Ryc. 28. Strój cieszyński z okolic Jabłonkowa, ekspozycja muzeum w Opawie. W rozważaniach na temat stroju cieszyńskiego należy uwzględnić jeszcze jedną mapę, jaką po­ dał w 1938 r. Mieczysław Gładysz w wyniku badań nad metalowym zdobnictwem na Śląsku , przy 86 84 Bronicz St., Strój pszczyński, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1954, s. 17 - mapa. 85 Bazielich B., Z badań terenowych..., s. 29 nlb. 86 Gładysz M., op.cit., s. 201 - mapa. 33 �czym mapa ta dotyczy tylko Śląska Cieszyńskiego i ozdób występujących w tutejszych strojach ludo­ wych. Z tego względu obejmuje ona nieco szerszy teren, tj. także obszar występowania stroju łaskie­ go i góralskiego oraz Jabłonków, który oprócz Cieszyna, Ustronia, Skoczowa, Strumienia i Bielska, nadto Czadcy był punktem wyrobu i sprzedaży tych ozdób. Mapa obejmuje zatem również tereny po drugiej stronie polskiej granicy państwowej i zwartą linią obiega wymienione miejscowości, przez co jest przejrzysta i stanowi, jak gdyby potwierdzenie tego, o czym była mowa poprzednio. Ciekawy przy tym jest dorysowany na tej mapie dawny zasięg, wybiegający na północ od Strumienia poza zakole rzeki Wisły, niemal aż po samą Pszczynę, a nawet Żory. Można zatem powiedzieć, że do czasu I I wojny światowej, ze względu między innymi na swą ozdobność, tj. biżuterię i haftowany żywotek, strój cieszyński - kobiecy - cieszył się dużym upodo­ baniem nie tylko samych Cieszynianek, ale także kobiet sąsiednich regionów z wyjątkiem grupy Jacków Jabłonkowskich. Niektóre informatorki podkreślały, że noszono go nie tylko koło Cieszyna, ale i po obu stronach Olzy, aż po Jabłonków na południu i Karwinę na północy oraz rzekę Białą na wschodzie. Niemniej jednak w dzisiejszych czasach zakreślenie obecnego jego zasięgu byłoby raczej trudne, być może nawet niemożliwe, gdyż strój cieszyński noszony jest sporadycznie i nie powszech­ nie, raczej tylko przez jednostki przy wyjątkowych okazjach. STROJE SĄSIADÓW W historycznych granicach Śląska Cieszyńskiego występowały niegdyś, mniej więcej do począt­ ku lub do połowy X X w., zależnie od terenu, różne odmiany stroju regionalnego, z których większość wiązała się z typem strojów śląskich, charakterystycznych dla całego Śląska. Wiążącym elementem w strojach kobiecych były przede wszystkim kabotki i suknie, w których spódnica łączyła się ze sta­ nikiem oraz długie i szerokie fartuchy. Zróżnicowanie uwidaczniało się natomiast w wyszyciach lub haftach występujących na niektórych chustach nagłownych, nadto w wielości chust, ich gatunku, kolorze i zdobnictwie, użytkowanych jako nakrycie głowy lub okrycie ramion, przy czym z wystę­ powaniem chust nagłownych splatały się tu i ówdzie, jak też na Śląsku Cieszyńskim czepce, będące oznaką kobiety zamężnej. Bardziej natomiast jednolite były stroje męskie. W najbliższym sąsiedztwie stroju cieszyńskiego swoistym typem wyróżniał się strój górali Beskidu Śląskiego, mający pewne odmiany po polskiej i po czeskiej stronie granicy, funkcjonują­ ce w szczątkowej formie po dzień dzisiejszy. Tak w męskim, jak i w stroju kobiecym dominowały tkaniny samodziałowe. U górali po polskiej stronie była to płócienna drelichowa albo ćwilichowa koszula z warkoczykowym wyszyciem na piersiach lub szerszym jeszcze wyszyciem po obydwu stronach rozcięcia i latem płócienne gacie. Noszono też białe nogawice z samodziałowego sukna zwane wałaszczokami oraz brązowągwmę, tj. sukmanę zarzucaną na ramiona, pod którą na koszulę ubierano bruclek z cieńszego sukna w kolorze czerwonym, czarnym albo granatowym. Uszyty był na sukiennej lub zgrzebnej podszewce, zapinany na metalowe guziki z bocznymi kieszonkami, przy których ozdobę stanowiły wełniane strzępki. Nogi okrywały sukienne kopyca i kierpce. Zimą pod gunię wkładano krótki kożuszek. Na tradycyjny kobiecy komplet składały się: kabotek z warkoczykowym haftem wkładany na płócienną koszulę - ciasnochę oraz dwa płócienne fartuchy - tylni farbowany na czarno i układany w drobne fałdki oraz przedni - modry. Nogi okrywały czerwone, długie wełniane pończochy ukła­ dane w poziome fałdki lub dziane białe kopytka, czyli skarpetki i kierpce, a głowę - czółkowy cze­ piec i płócienna chustka wiązana pod brodą. Funkcję czepinowej chusty pełniła dodatkowa chustka rożkowa z dwustronnym krzyżykowym wyszyciem na narożnikach, wiązana pod opadającym w tyle narożnikiem. Poza tym płócienną odziewaczą chustą była łoktusza lub obrusek, a zimą kożuszek sięgający pasa . 87 87 M a l i c k i L., Strój górali...; Stolaf ik I., Hrćava,.., s. 123-154. 34 �Rozległy zasięg miał także strój laski rozprzestrzeniający się jednak w znacznie mniejszym stopniu po polskiej stronie. Występował na północnym zachodzie przede wszystkim tam, gdzie do­ minowała ludność protestancka, tj. w okolicy Strumienia i Zebrzydowic, a na północnym wschodzie w pobliżu Bielska i Dziedzic , kończąc się ostatecznie na rzece Biała. Mówiono, że „strój śląski koło Cieszyna, a strój koło Bielska to wielka różnica". Koło Bielska suknie były bez galonki, jak u pozostałych Laszek zaś czepce z siatkowym, szerokim czółkiem noszono wysoko na czole, nato­ miast cieszynianki przykrywały nim całe czoło. Po czeskiej stronie, tj. na zachód od granicy państwowej, strój laski występował po okolice Frysztatu, Orłowej i Frydka na południu . Noszony do czasów I I wojny światowej, kobiecy strój składał się z czepka zwanego czopka, który miał podkowiaste denko z haftowanego tiulu i prosto­ kątny naczółek z siatkowej koronki, zakończony ząbkami. Noszono go od czoła przykryty płócien­ n ą jedwabną lub wełnianą chustką wiązaną w tyle głowy. Kabotki z krótkimi szerokimi rękawa­ mi, których końce zdobiło wąskie czerwone lub niebieskie wyszycie, miały krezy z białym haftem i z przodu haftowany żabot. Pod spodem noszono płócienną koszulę z krótkimi rękawami i płócienne wykrochmalone spódnice, a na wierzchu suknię, przeważnie w ciemnym kolorze, dołem bez galonki. Była zeszyta ze stanikiem, czyli lajbikiem wykonanym z tego samego materiału, który po wierzchu, w przeciwieństwie do cieszyńskiego żywotka nie miał żadnych haftów. Przód sukni przysłaniano przednicą, tj. fartuchem krótszym od sukni, uszytym z różnego rodzaju tkanin. W talii przepasywano go jedwabną wstążką wiązaną w tyle. Kolorowe chustki tybetki ze strzępkami, czyli frędzlami zarzu­ cano na ramiona i krzyżując na piersiach wiązano w tyle. Poza tym wierzchnim okryciem na chłodne dni była jakla, albo wedle starej mody krótki do pasa sukienny szpencer watowany i na podszewce, zapinany u dołu na pasek. Starsze kobiety używały jeszcze wełnianych odziewaczych chust w kratę a w zimie krótkich kożuszków. Na nogach noszono wełniane pończochy w kolorze czarnym, latem białe i płytkie czarne pantofle zwane brynelki, zaś w zimie ciepłe sukiennicki. Męski strój laski zaginął jeszcze w X I X w., ale według tradycji ustnej i ilustracji z I pol. X I X w., podobnie jak cieszyński wykonany był z błękitnego sukna. Składał się z sukiennych spodni wpusz­ czonych do butów z cholewami, brucleka bez rękawów sięgającego do pasa i zapinanego na rząd me­ talowych guzików oraz tej samej długości kamizeli z rękawami - białej lub granatowej ze stojącym kołnierzem i dużymi wykładanymi klapami, z dwoma rzędami metalowych guzików, których prze­ ważnie nie zapinano. Wierzchnim okryciem był długi do połowy łydek sukienny granatowy płaszcz z pelerynką i kołnierzem, jak dyktowała moda z początku X I X w. Bezpośrednio na ciało ubierano płócienną koszulę z szerokimi rękawami ujętymi w mankiet i z wykładanym kołnierzykiem, sięgają­ cą do kolan, zaś pod kołnierzykiem wiązano kolorową przeważnie czerwoną chustkę wyróżniającą się na tle całości ubioru. Jak tradycja ludowa głosi północną granicę stroju cieszyńskiego stanowi tzw. żabi kraj, a ponad nim zakole rzeki Wisły, na którym opierał się niegdyś południowy zasięg stroju p s z c z y ń s k i e g o , w zmienionej formie noszony przez kobiety jeszcze w I I poł. X X w. Wcześniej ich uroczysty strój składał się z długiej i fałdzistej sukni mazelonki połączonej z kolorowo haftowanym opleckiem o pół­ kolistym dekolcie, a jej dolny brzeg obszyty był wzorzystą wstążką tzw. golonką. Mazelonkę ubiera­ no na płócienny kabotek z bufiastymi, krótkimi do łokci rękawami, ozdobionymi na końcach białymi haftami. Pod nim noszono płócienną koszulę i płócienne spódnice wykończone dołem dzierganymi białymi ząbkami i białym haftem. Podobnymi haftami zdobiono płócienne zapaski długie i szerokie oraz czepinowe chustki wzbogacone jeszcze mereżką i klockową koronką wokół brzegów, wiązane na czółkowym czepku w tyle głowy w tzw. żurek. Z czasem u starszych kobiet chustki te zmieniono na plejty, wykonane z jednokolorowych wełenek i z długimi jedwabnymi strzępkami na brzegach, które wiązano pod brodą. Noszono je do nowszych strojów składających się z ciemnej kiecki i jaki i ozdobionej dołem gipiurą albo tiulową koronką w tym samym kolorze, co jakla. Przed zimnem ochraniano się jeszcze chustami odziewaczymi - w X I X w. płóciennymi loktuszkami, później szaltuchami, czyli wełnianymi chustami w tureckie wzory, albo chustami „krakowskimi" w kratę . 88 89 88 Fierla G., Strój lachów..., s. 19 - mapa. 89 Tesinsko,s. 100-mapa. 35 �Ryc. 29. Ozdoby stroju jabłonkowskiego: brelok, orpant do męskiego kabata, filigranowe korale, fot.arch.MGB. Strój męski, który zaginał zupełnie przed I I wojną światową składał się z sukiennych modrych lub czarnych spodni wpuszczonych do butów z cholewami, płóciennej koszuli z wykładanym kołnie­ rzykiem, przewiązanym jedwabną chusteczką, modrego lub granatowego brucleka i kamizoli, a zimą z czarnego żupona zapinanego na pętlice lub z granatowego płaszcza z peleryną i stojącym kołnie­ rzem, jak dyktowała moda początku X I X w. Nakryciem głowy był filcowy kapelusz zaś w zimie tzw. baranina, czyli stożkowata czapka z baraniego futra. Latem w czasie pracy w polu służył słomiany kapelusz, przy którym noszono płócienną koszulę i spodnie przepasane paskiem . Na osobną wzmiankę zasługuje jeszcze strój j a b ł o n k o w s k i związany z miasteczkiem Jabłon­ ków po czeskiej stronie, który z cieszyńskim strojem kobiecym poza kabotkiem, czepinową chustą i srebrnymi ozdobami niewiele miał wspólnego. Nie noszono bowiem sukni tylko spódnice i oddziel­ ne staniki tzw. brusleki uszyte z kolorowego brokatu. Natomiast strój męski w błękitnym lub czarnym kolorze swym krojem i szamerunkami przy­ pominał galowy uniform węgierskich huzarów , czym zdecydowanie różnił się od innych męskich strojów noszonych nie tylko w rejonie cieszyńskim, ale i na całym Śląsku. Jak z powyższych danych wynika wzajemne oddziaływanie sąsiadujących ze sobą strojów było różne i w zasadzie każdy region charakteryzowały swoiste cechy. 90 91 OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Na terenach podgórskich i nizinnych Ziemi Cieszyńskiej męski strój ludowy zaginął zupełnie do czasu I wojny światowej, toteż wszelkie informacje na jego temat są skąpe. Jak pamięć najstarszych informatorów sięga, kawalerowie i mężczyźni ubierali się zawsze po miejsku. Dlatego główne źródło dla jego rekonstrukcji stanowią dziewiętnastowieczne akwarele i grafiki, a także fotografie z końca XIX w. oraz pojedyncze części odzieży męskiej znajdujące się w zbiorach muzeum w Cieszynie. 90 Bronicz St., op.cit. 91 Dobrowolska A., Strój Jacków..., s. 2 i nast. 36 �Poza tym są to fragmentaryczne, jak zaznaczono, wspomnienia starszych ludzi żyjących w poło­ wie X X w., z którymi przeprowadziłam wówczas wywiady na ten temat. Porównawczy i częściowo uzupełniający materiał, na ogół bardzo nikły, tworzą różnego rodzaju publikacje wydane do czasu I I wojny światowej. Nie są to jednak monografie dotyczące tutejszych strojów lecz opracowania z zakresu dziejów, geografii, turystyki, gospodarki, rzemiosła i wyrobów rękodzielniczych, w których o odzieży, zwłaszcza męskiej mówi się zupełnie marginalnie, niemal jednym lub dwoma zdaniami. Z wszystkich tych wiadomości wynika, że męski strój na omawianych terenach nie był jednolity, na co wpływał charakter gospodarki i stan zamożności oraz pozycja społeczna. Podczas gdy jeszcze pod koniec X V I w. poza wielką własnością dominowali na tych terenach kmiecie i zagrodnicy, w na­ stępnych wiekach liczba ich coraz to bardziej się zmniejszała tak, że w 1902 r. przeważały już gospo­ darstwa karłowate (prawie 60 %) i małorolne . Nie brakowało przy tym właścicieli i hodowców stad owiec, które wypasano na połoninach Beskidu Śląskiego lub na podgórskich łąkach. Toteż niemało było mężczyzn, którzy ubierali się po góralsku. Nosili oni proste, sięgające po kolana koszule z grub­ szego lub drelichowego samodziałowego płótna, spodnie obcisłe sukienne lub płócienne o prostych 92 Ryc. 30. Cieszyński strój mężczyzny ok. 1870 r. 92 Historia chłopów śląskich, praca zbiorowa pod red. St. Inglota, Warszawa 1979, s. 150, 254. 37 �nogawkach, do których wkładano dolną część koszuli, a na nogach onuce i kierpce przytrzymywane rzemykami opasującymi łydki. „Zimą wszyscy nosili sukienne gunie, na głowie zaś baranice" . Paradny natomiast był strój kmieci i niektórych zamożniejszych zagrodników upodabniający się do stroju mieszczan. W X I X w. składał się on z płóciennej koszuli skrojonej z karczkiem, wywijanym kołnierzykiem i z mankietami przy rękawach oraz spodni. Jedni nosili spodnie obcisłe z nogawkami wpuszczonymi do butów z cholewami, inni spodnie o prostych, długich nogawkach. Na koszulę ubierano bruclek, tj. kamizelkę dwurzędową z metalowymi guzikami i wykładanym kołnierzykiem, sięgającą do pasa, a na to kaftan - kabat z rękawami, zwany też kamizol, nieco dłuż­ szy, także dwurzędowy, z wykładanym kołnierzem i klapami. Zarówno spodnie, bruclek i kamizol uszyte były z modrego rzadziej czarnego, przeważnie fabrycznej produkcji sukna. Do kompletu tego stroju dochodziła jeszcze chustka, przeważnie czerwona wzorzysta albo czarna według mody z prze­ łomu X V I I I i X I X w. wiązana pod kołnierzykiem koszuli, która uwidaczniała się spod kamizelki, ponadto jeszcze jedwabny lśniący czarny lub filcowy kapelusz o cylindrycznej czy półcylindrycznej główce, stosownie do aktualnej mody. Wierzchnim okryciem ocieplającym był długi modry, ciem­ nogranatowy bądź czarny płaszcz bez rękawów z dłuższą albo krótszą pelerynką oraz ze stojącym kołnierzem i klapami podszytymi zielonym suknem. Uzupełnieniem mógł być srebrny łańcuszek z brelokiem i zegarkiem skrywany w kieszonce kamizelki, przy czym kamizelka bywała także i inne­ go koloru, np. brązowa, cynobrowa, pomarańczowa. Ustawiczne zmniejszanie się liczby kmieci i zagrodników przez dzielenie gospodarstw, rugi, znoszenie serwitutów odnośnie pastwisk, obciążenia pańszczyźniane, a następnie reformy agrarne na niekorzyść wsi, powodowały ubożenie miejscowej ludności , przez co także i zmiany w sposobie ubierania się mężczyzn. Wielu z nich szukało pracy poza rolnictwem udając się do pobliskich kopalń i hut oraz dalej jeszcze do powstających w X V I I I i X I X w. fabryk i zakładów przemysłowych. Tym sposobem stosunkowo szybko zarzucali swoje tradycyjne samodziałowe ubiory na rzecz bardziej funkcjonalnych roboczych spodni, koszul, kurtek czy marynarek, czapek, sporządzanych z tanich tkanin produkcji fabrycznej. Już pod koniec X I X w. swym niedzielnym ubraniem nie różnili się oni zbytnio od wyglądu mieszczan. Nosili przeważnie czarne wełniane długie spodnie, kamizelki i mary­ narki z ciemnymi guzikami oraz kurtki lub płaszcze z wykładanym kołnierzem i kapelusze. Czarne, wełniane były także ubrania do ślubu pana młodego, drużbów i starosty weselnego. Natomiast jesz­ cze przed I wojna światową kolorystyka ubrań, stosownie do aktualnej mody zaczęła się wzbogacać. Były więc nie tylko granatowe, ale też szare, brązowe z gładkich lub prążkowanych materiałów, za­ wsze jednak stanowiły jednolity komplet, w którym tylko płaszcz wyróżniał się grubością i kolorem tkaniny. Warto na koniec podkreślić, że ubiory mniej więcej do I wojny światowej szyte z tkanin samo­ działowych miały bardziej wiejski charakter, podczas gdy z materiałów kupnych, zarówno wzorzy­ stych (na kamizelki), jak i z jednobarwnego modrego czy błękitnego sukna, jakie charakteryzowało tutejszy strój w X I X w., nawiązywały do aktualnie modnych form mieszczańskich dostosowanych do możliwości i pozycji społecznej użytkowników. 93 94 SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO KOSZULE Męskie koszule według ikonograficznej dokumentacji z X I X w., tj. ilustracji Henryka Jastrzembskiego i Jakuba Alta, a później także Franciszka Kałiwody były nowszego kroju, tj. z karczkiem. 93 Ze wspomnień Emilii Michalskiej ur. 1906 r., Pruchna 1956. 94 Historia chłopów śląskich..., s. 210-256. 38 �Taką też formę potwierdza tradycja ustna najstarszych informatorów z połowy X X w. Ich opisy nie są jednak dokładne dlatego bardziej szczegółowe wiadomości na ten temat można podać jedynie na podstawie pewnych porównań oraz ogólnych wiadomości na temat sytuacji gospodarczej i poziomu miejscowej kultury. Z danych tych wynika, że południowa i zachodnia część Śląska Cieszyńskiego od dawien dawna słynęła z produkcji lnu i płóciennictwa . Nie ulega więc wątpliwości, że podstawo­ wym surowcem przy szyciu koszul było płótno lniane, samodziałowe. W końcu X V I I I i na początku X I X w. na Śląsku Cieszyńskim zaczęto również używać płócien importowanych, które stanowiły po­ ważną konkurencję miejscowej produkcji . Można jednak przyjąć, ze na wsiach raczej z nich nie ko­ rzystano mając do dyspozycji własne wyroby. Płótno grubsze i pacześne, tak jak w innych regionach służyło do sporządzania koszul noszonych na co dzień, zaś płótno cieńsze - na koszule odświętne. Starym, znanym od średniowiecza ich krojem była tunika, którą szeroko stosowano w całej Europie i taka forma, bez wątpienia występowała również w regionie cieszyńskim. Potwierdzają to zarówno przykłady znane z Beskidu Śląskiego, jak też z innych pobliskich regionów po polskiej i po czeskiej stronie . Krój tunikowaty koszuli, czyli poncho podłużne, wykonany był z prostokątnego kawałkapłótna zło­ żonego wpółzwyciętympośrodkuotworemnagłowęikrótkimrozcięciemwypadającymnaśrodkupiersi. 95 96 97 V • v Y - Ryc. 31. Koszula męska o kroju mrukowatym Długość koszuli zależała od wzrostu mężczyzny, przeważnie jednak sięgała do kolan. Boki jej były zeszyte, a na wysokości ramion doszywano dwa prostokątne rękawy z kwadratowymi wstawkami pod pachami, tj. ćwikłami. Wokoło otworu na głowę doszywano podwójnie złożoną oszewkę tzw. obujek, który z przodu związywano sznurka, tj. płóciennym trokiem, albo wstążeczką. Gustaw Fierla podaje za Drahomirą Stranską że oszewkę tę wyszywano „czarną wełną lub jedwabiem", a na co dzień jasnofioletową bawełną . Jeśli istotnie wyszycia takie na omawianym terenie występowały, to raczej na koszulach noszonych przez wałachów, czyli ludność pasterską. Były one jednak bardzo 98 95 96 97 98 Górny Śląsk, cykl: Ziemie Staropolski, praca zbiór., red. zbiór., Poznań 1959, cz. I, s. 324. Popiołek F., op.cit., s. 170. Fierla G., Strój cieszyński, s. 16; Stranska D., op.cit., s. 16. Fierla G., ibidem. 39 �skromne, wykonane drobnymi ściegami krzyżykowymi lub półkrzyżykowymi, jak na kabotkach ko­ biecych. Tunikowate koszule najdłużej przetrwały jako części odzieży noszonej na co dzień. Dosyć wcześnie bowiem, pod wpływem wzorów mieszczańskich rozpowszechniły się jeszcze w X I X w. koszule o kroju z karczkiem, wywijanym kołnierzykiem i rękawami zakończonymi mankietami. i 5 Ryc. 32. Koszula męska o kroju z karczkiem. Taką właśnie formę widać na akwareli H. Jastrzembskiego z 1846 r. W tym celu, oprócz płótna lnianego zaczęto używać płótna bawełnianego produkowanego fabrycznie. Wspomniane ilustracje, jak i inne źródła wskazują na fakt, że koszule takie stanowiły wówczas część odzieży odświętnej, i to zamożnych mężczyzn. SPODNIE Wiadomości na temat męskich spodni - ich kroju, wyglądu i zastosowanych tkanin są niezwykle skromne, czego główną przyczyną jest fakt, że tradycyjny ubiór męski zaginął jeszcze pod koniec XIX w. Jak wynika z wypowiedzi informatorów uzyskanych w połowie X X w. kawalerowie i męż­ czyźni od dawien dawna ubierają się „z miejska". Wskazująna to również zachowane ryciny z II poł. XIX w. oraz fotografia Jerzego Cieńciały z Mistrzowie z około 1870 r. publikowana przez G. Fierlę". Reasumując jednak wszelkie informacje z tego zakresu, należy stwierdzić, iż odświętne spodnie cieszyńskie różniły się od tych, jakie nosili górale w pobliskim Beskidzie Śląskim, Lasi i Jackowie jabłonkowscy należący do sąsiednich grup etnograficznych. Ryc. 33. Krój i przód płóciennych portek. 99 FierlaG., ibidem, s. 49. 40 �Natomiast spodnie używane na co dzień, zwłaszcza latem, były podobnie jak na innych sąsied­ nich terenach białe płócienne, o prostych nogawkach, z oszewką w pasie i rozporem na boku, pod­ trzymywane rzemiennym paskiem, albo trokiem czy sznurkiem. Farbowano je niekiedy na modry lub czarny kolor i takie służyły mniej zamożnym wieśniakom także na niedzielę do kościoła. Mężczyźni związani z gospodarką pastersko-hodowlaną nosili spodnie sukienne z samodziałowego wałaskiego sukna, o wąskich nogawkach szytych po bokach, czym różniły się od typowych nogawic góralskich . 100 Ryc. 34. Krój i spodnie płócienne szyte po bokach. Proste długie nogawki miały galoty uszyte z czarnej tkaniny wełnianej, stanowiące część odświęt­ nego stroju mieszczan i bogatszych, dbających o swój wygląd gospodarzy Bardziej jednak paradną, występującą tutaj formą były spodnie lazurki uszyte z niebieskiego lub granatowego sukna, o wą­ skich nogawkach i z dwoma przyporami z przodu, zwanymi lacki, które tak jak boczne zewnętrzne szwy na nogawkach obszyte były niekiedy białą lub czerwoną wypustką . 101 Ryc. 35. Krój lazurek. Spodnie takie noszono do butów z wysokimi cholewami, wpuszczając do nich nogawki. Wraz z pozostałymi wierzchnimi częściami odzieży, uszytymi z modrego sukna wchodziły w skład od­ świętnego stroju mężczyzn wyróżniających się pozycją społeczną i majątkową. 100 Stolafik L, op.cłt, s. 133; M a l i c k i L., Strój górali...,. 101 Teśinsko.., s. 104-105, 226. 41 �Ryc. 36. Lazur ki. KAMIZELKI Kamizelki bez rękawów, czyli tzw. brucleki, brucliki były zróżnicowane zależnie od rodzaju noszonej odzieży. Niektórzy badacze, jak Gustaw Fierla uważali, że dawniejszy typ, tzn. z I połowy X I X w. był prosty, jednorzędowy i bez kołnierza. Nowszy natomiast, tzn. z końca X I X w. był dwurzędo­ wy z metalowymi guzikami i wykładanym kołnierzem z klapkami, który niezręcznie przetłumaczony Ryc. 37. Dawniejszy i nowszy typ brucleka: 1. poł. X I X w., 2. koniec X I X w. 42 �z czeskiego określa jako „kołnierz przełożony". Cały jego opis jest dość chaotyczny co do samego kroju, aczkolwiek jego wygląd sugerować mogą podane przez autora nazwy gwarowe niektórych detali, jak: lemieczek, obujek, fałdki czyli szóstki, sztepowanie, strzępce, sznórka' . Znacznie więcej informacji na ten temat zawiera zbiorowa publikacja czeska, aczkolwiek odno­ szą się one równolegle do form występujących u górali beskidzkich, Jabłonkowian i Cieszyniaków . Porządkując te, jak i inne jeszcze wiadomości łącznie z opisem zachowanych okazów muzealnych z Muzeum w Cieszynie i Ostrawie wyróżnić można co najmniej trzy rodzaje kamizelek różniących się co do kroju, rodzaju zastosowanych materiałów, ich koloru, sposobu zdobienia i okresu użytko­ wania, przy czym wszystkie nawiązują do mody I poł. X I X w. Ubodzy wieśniacy, zwłaszcza ci, którzy zajmowali się hodowlą i wypasem owiec oraz chałup­ nicy i inni wykorzystujący surowce własnej produkcji w X I X w. nosili kamizelki z samodziałowego sukna o prostym kroju, bez kołnierza i ozdób, podszyte grubą lnianą podszewką. Ze względu na samodziałowe sukno były one czarne, brązowe lub brunatne, długością sięgające do pasa, o dwóch przodach zeszytych z prostymi plecami, bądź plecami ze szwem pośrodku, przez co nie były takie luźne. Zarówno wycięcia na ręce, jak i dekolt koło szyi nie były głębokie. Można je było zapinać wy­ soko na rząd 12-15 płaskich rogowych albo metalowych guzków. I taką formę przedstawia pierwszy rysunek podany przez G. Fierlę. Muzeum w Ostrawie posiada bruclek cieszyński z końcowych lat trzydziestych X I X w. uszyty z brunatnego sukna na flanelowej podszewce, o plecach z dwoma bocznymi cięciami i szwem po­ środku, których dolne końce nie są zeszyte do wysokości około 7 cm i zamykają je poziome stębnowania czerwonymi, jasnoniebieskimi i zielonymi nićmi. Tego samego koloru nici stanowią na brze­ gach przodów dwanaście par stębnów imitujących dziurki, z których tylko trzy dolne na lewej pole są przecięte i służą do zapinania na płaskie metalowe guziki. W liczbie 12 są one gęstym rzędem naszyte od dekoltu w dół do wysokości dwóch bocznych, poziomych, prostokątnych patek stanowiących imi­ tację kieszeni, które na końcach majątakże po jednym takim guziku. Poza tym kieszenie mają stębny wzdłuż brzegów i pętlowate wyszycia na całej powierzchni z nici w wymienionych kolorach . 02 103 104 Ryc. 38. Bruclek z I poł. X I X w. Podobny w typie jest cieszyński bruclek w Muzeum w Cieszynie, zapinany na 10 mosiężnych guzików, i jak poprzedni szyty w całości ręcznie lnianymi nićmi, lecz posiadający stojący, ozdobnie stębnowany kołnierz . Kołnierz ten wskazuje na pewną modernizację stosowanej dotąd formy brucleków, a także na upodobanie do formy, jaka w X I X w. wchodziła w skład stroju zamożnych Cieszyniaków. Noszo­ ne przez nich brucleki, te bardziej paradne szyto przede wszystkim z modrego kupnego sukna na flanelowej lub wełnianej podszewce. Natomiast mniej okazale prezentowały się brucleki z sukna 105 102 103 104 105 Fierla G., Strój cieszyński..., s. 16, 48. Teśinsko,.., s. 105-109. Ibidem, s. 102 ¡1. Zbiory muzeum w Cieszynie nr inw. E. 1891 MC. 43 �7c Ryc. 39. Kamizelka zdobiona stebnowaniami, X I X w. czarnego, albo bardziej eleganckie z wzorzystej jedwabnej tkaniny, jak to ukazuje akwarela Henryka Jastrzembskiego odzwierciedlająca modę końca X V I I I i pocz. X I X w. Ich krój składał się z dwóch przodów i czterech części pleców wynikających z cięcia przez środek i po bokach, przy czym wszystkie te zeszycia nie dochodziły do samego dolnego brzegu pozostawiając luźne końce materiału na wyso106 Ryc. 40. Kamizelka dwurzędowa uszyta z czarnej wełnianej tkaniny, I I poł. X I X w. 106 Gutkowska-Rychlewska M., Historia ubiorów, Ossolineum 1968, s. 716-717. 44 �kości pasa. Brzegi te miały czerwoną lub zieloną lamówkę, wynikającą z podszycia odpowiednim suknem. Lamówki takie biegły również wzdłuż brzegów obydwu przodów i dolnej ich krawędzi, a także na brzegach wysokiego kołnierza. Zapięcie stanowił jeden rząd metalowych - mosiężnych albo srebrnych guzików, z których tylko dolne, mniej więcej do wysokości piersi zapinano, górny bowiem ich rząd nie miał zapięć i stanowił wyłącznie ozdobę. Stojący kołnierz był wysoki, stosownie do mody z czasów napoleońskich i uwidaczniał lemiec koszuli z jedwabną chusteczką . W drugiej poł. X I X w. coraz bardziej upowszechnia się kolor czarny zarówno w mieście, jak i na wsiach, kołnierz staje się wykładany z klapami a zapięcie dwurzędowe zachodzące wysoko pod szyję, co ukazuje drugi rysunek G. Fierli. Znikają też boczne rozcięcia, pozostają natomiast metalowe guziki, przeważnie srebrne, jak przy kamizelkach, tylko nieco mniejsze . Około lat siedemdziesiątych X I X w. kamizelki przechodzą dalszą zmianę, która już zdecydowa­ nie ruguje tradycyjną formę i znaczenie tej części odzieży. Zachowuje wprawdzie nadal wykładany kołnierz, natomiast plecy szyje się z tkanin bawełnianych lub satyny, albo innych cienkich materia­ łów . Kamizelki przestają przez to być traktowane jako wierzchnia część odzieży noszona często przez młodych latem, a staje się dopełnieniem męskiego garnituru zacierającego granicę pomiędzy wyglądem mężczyzn z miasta, a ze wsi. 107 108 109 KAFTANY Wierzchnim okryciem z rękawami starszych i młodszych mężczyzn były kaftany, zwane tu­ taj kamizole, kamuzole. Gustaw Fierla powiada, że bruclek nazywano też niekiedy kamizolą, która uboższym służyła na co dzień, ale „również za strój odświętny"" . Gdzieniegdzie zapewne tak było, zwłaszcza gdy nie noszono brucleka, poza tym w strojach często zdarza się przemieszanie nazw, zwłaszcza wśród mniej zamożnych, którzy swym ubiorem chcieli dorównywać bogatszym i przynaj­ mniej nazwą materiału i nazwą części odzieży pokrywali swój niedostatek. Zresztą strój męski cieszyniaków był zróżnicowany zależnie od stanu majątkowego, pozycji społecznej i rodzaju zajęć. Jeśli jednak chodzi o właściwą formę tego rodzaju wierzchniego okrycia to miało ono rękawy, kołnierz i dwurzędowe zapięcie. Wszelkie opisy dotyczące jego wyglądu w drugiej poł. X I X w. powiadają że kamizole szyto z niebieskiego, granatowego bądź czarnego sukna z czarnymi lub metalowymi guzi­ kami i na długość sięgały tylko do pasa. Informacja Lucjana Malinowskiego publikowana w 1877 r. podaje, że „kamuzola ... wygląda jak frak bez szosów" , tzn. bez pół. Przypominają więc model spencera, który w rejonie cieszyńskim nazywano szpencer . Okrycie to miało leżący wykładany kołnierz z klapami i szerokie rękawy, na dolnych końcach wąskie i wywijane, ozdobione dwoma guzikami" . Spencer była to forma, która w modzie europejskiej rozpowszechniła się po 1790 r." i powoli przeniknęła do strojów ludowych wie­ lu regionów, przy czym w Cieszyńskiem swą nazwą utożsamiała się niejako z noszoną tu kamizolą szytą początkowo z czarnego sukna. Samodziałowe czarne sukno w kamizelach jako wcześniejszą tkaninę potwierdza zarówno ilustracja Franciszka Kaliwody z 1840 r., jak też zachowane eksponaty w zbiorach Muzeum w Cieszynie" . Kamizole te sięgające do pasa szyto na białej wełnianej lub flane­ lowej podszewce z wykładanym kołnierzem i klapami, którymi w razie potrzeby można było przysło­ nić dekolt, zapinając kamizol wysoko pod szyję. Zapięcie stanowiły dwa rzędy metalowych guzików, 0 111 m 3 4 5 107 108 109 110 111 112 113 114 115 Kubisz J., op.cit, s. 35. Ibidem. Teśinsko..., s. 107. Fierla G., Strój cieszyński..., s. 17. M a 1 i n o w s k i L., Zarysy życia ludowego na Szlasku, „Ateneum" II, 1877, s. 111. Bystroń J., Z pamiętnika dra Andrzeja Cinciafy, Cieszyn 1900, s. 9. Fierla G., Strój cieszyński...,. Yarwood D., Costume of the Western World, London 1980, s. 169. Zbiory muzeum w Cieszynie Nr inw. E. 287 MC i E. 290 MC. 45 �Ryc. 41. Strój z okolic Cieszyna, akwarela J. Alta z ok. 1840 r. mosiężnych płaskich lub srebrnych kulistych. Jeden z eksponatów guziki te ma umocowane na przy­ szytym od spodu wąskim pasku rzemiennym" . Tak jak brucleki, kamizole zapinano tylko dołem na trzy - cztery guziki lub noszono całkowicie rozpięte, jak ukazuje to akwarela J. Alta z około 1840 r. Po bokach obydwu przodów znajdowały się poziome prostokątne patki kieszeni, przy czym przody miały krój prosty. Tył natomiast oprócz pionowego szwu na środku miał po obydwu jego stronach jeszcze dwa inne półokrągłe cięcia, biegnące od doszytych rękawów w dół, dla dopasowania całości w talii. Dolne ich końce i szew środkowy nie były zeszyte lecz tworzyły tzw. szóstki, tj. małe fałdki lub tacki z naszytymi u góry pojedynczymi guzikami. Kołnierz i kieszeniowe patki miały ozdobne stebnowania niebieskimi i zielonymi, czasami też czerwonymi nićmi" . 6 7 Ryc. 42. Krój kamizoli. Zastosowanie czarnego sukna było wynikiem nie tylko tego, że po wsiach własnoręcznie je pro­ dukowano, ale także mody, jaka od końca X V I I I w. szerzyła się w zachodniej Europie, uważająca kolor czarny za szczyt elegancji. Moda męska tego czasu upodobanie w czarnym kolorze zawdzię­ cza angielskim wpływom i tamtejszym zasadom szyku, głoszonym przez słynnego George Bryan Brummel'a, przenikającymi stopniowo do Francji i dalej w środkowe rejony kontynentu. Cechował 116 Ibidem, Nr inw. E. 287 MC - dl. pleców 57 cm. 117 Ibidem, Nr inw. E. 1924 MC - dl. pleców 56 cm i E. 290 MC - dł. pleców 56 cm. 46 �je staranny krój i wykończenie ubioru oraz ciemne i spokojne barwy, tj. także granat i butelkowa zieleń oraz wysokie kołnierze i w przeróżny sposób wiązane koło szyi chustki" . Granatowy i nie­ bieski kolor tkanin wykorzystywano także w umundurowaniu wojskowym. Tym sposobem formy te i kolory zaczęły przenikać również do X I X wiecznych strojów ludowych" . 8 9 o 0 0 0 r -o 0 -o c 1 j j I Ryc. 43. Krój kamizoli i szpencera. Około połowy X I X w. do szycia kamizol zaczęto stosować granatowe i niebieskie sukno fabrycz­ nej produkcji, podobnie jak do szpencerów, które jednak w miarę upływu czasu utrzymuje kolor czarny. Nadal są krótkie do pasa i bez rozporów w tyle , na wełnianej lub flanelowej podszewce. Przeznaczone na zimę były watowane. Od kamizoli szpencery wyróżniał leżący z klapami albo szalo­ wy kołnierz oraz guziki - zamiast metalowych lub srebrnych, coraz częściej ciemne rogowe. Począt­ kowo nosili je przede wszystkim urzędnicy miejscy, podczas gdy niemal jednocześnie u inteligencji miejskiej pojawiają się czarne surduty szyte z kupnych tkanin wełnianych , które pod koniec X I X w. używane były po wsiach przez zamożniejszych mężczyzn jako strój ślubny. 120 121 Ryc. 44 - 45. Przód i ryl gunioka, pogórze cieszyńskie 1968 r. 118 119 120 121 Gutkowska-Rychlewska M., op.cit., s. 714-722. N i x d o r f f H . - Muller ŁŁ, Weisse Westen, RoteRoben, Berlin 1983, s. 144-150. Kubisz ] . , Pamiętnik..., s. 37. Teśinsko..., s. 113; Poloczkowa B., op.cit. s. 195; Także rodzinne fotografie i wypowiedzi informatorów. 47 �Na koniec warto jeszcze wspomnieć o jednej mniej paradnej części odzieży stanowiącej wierzch­ nie okrycie z rękawami, zwane kabotem, kabatem, które Barbara Poloczkowa nazywa kurtą , cho­ ciaż w miejscowej gwarze takiej nazwy nie ma, ani informatorzy jej nie pamiętali. Natomiast słownik ubiorów Ireny Turnau podaje dwa znaczenia kurta: jako synonim dolmana i kaftana o kroju kontusza, co nie odpowiada tutejszej formie. Tutejszy bowiem kabat stanowił okrycie dłuższe od kamizoli, tj. sięgające poniżej bioder i uszyte, jak pisze Poloczkowa „z czarnego lichszego materiału wełniane­ go", a nawet z samodziałowego czarnego lub brązowego sukna na grubej lnianej podszewce i raczej z jednym rzędem rogowych guzików. Składały się z dwóch prostych przodów, na których znajdowały się kieszenie z prostokątnymi patkami, z pleców ze szwem pośrodku i z dwóch prostych rękawów z wywijanymi mankietami oraz wykładanego kołnierza z klapami. Był to ciepły zimowy kabat co­ dziennego użytku uboższych wieśniaków i parobków o formie góralskiego gunioka , noszony tak jak samodziałowe sukienne brucleki i spodnie przez uprawiających gospodarkę szałaśniczą. Były szyte ręcznie, jak wszystkie inne wspomniane kaftany. 122 123 m PŁASZCZE Wierzchnim, w pewnym sensie luksusowym okryciem używanym w zimie i na wielkie uroczy­ stości przez niektórych mieszczan i zamożnych wieśniaków była peleryna zwana tutaj płaszczem. Wspomina o nim Fr. Slama w swych pracach publikowanych pod koniec X I X w. oraz A. Macoszek w Przewodniku po Śląsku Cieszyńskim wydanym w 1901 r. Oprócz tego wygląd płasz­ cza opisuje jeszcze J. Kubisz i J. Londzin w końcowych latach dwudziestych i początkowych trzydziestych X X w. i na tych wiadomościach oparli się inni jeszcze autorzy opracowań wydanych w X X w. Najstarszym jednak dokumentem są pojedyncze eksponaty muzealne oraz ryciny dziewięt­ nastowiecznego artysty H . Jastrzembskiego . Wszystkie te materiały wskazują że płaszcze szyto z wysoko gatunkowego modrego lub granatowego sukna i im więcej go wykorzystano, tym „był droższy i stateczniejszy. Z jednego takiego płaszcza można by dziś wykroić trzy wierzchnie suk­ nie", jak zanotował J. Kubisz . Była to długa, sięgająca do pięt peleryna, podbita zieloną sukienną lub wełnianą podszewką niekiedy w żółtawo-czarną lub żółtawo-zieloną kratę, bez rękawów i ot­ worów na ręce. Koło szyi miała wysoki stojący kołnierz, spod którego opadała na ramiona krót­ sza, bądź dłuższa pelerynka. Podobnej formy płaszcze noszono na Górnym Śląsku jeszcze w stroju łaskim i pszczyńskim .Tego rodzaju okrycie nawiązywało do angielskiego płaszcza typu carrick i innego o nazwie redingot używanego w X I X w. do podróży przez burżuazję w zachodniej Europie. Płaszcze te wprawdzie były z rękawami, ale równie długie i obszerne ze stojącym kołnierzem i opa­ dającymi na ramiona 2-3 pelerynkami . Podobne były również peleryny noszone zwłaszcza przez artystów w okresie romantyzmu i biedermeieru. W I poł. X I X w. model ten dotarł także na Śląsk Cieszyński, jednak z racji wysokiego kosztu tutejszy płaszcz nie był rozpowszechniony, i jak pisze A. Macoszek była to „część garderoby familijnej przechodzącej z ojca na syna" . Skutkiem tego nie utrzymała się długo i już pod koniec X I X w. należała do rzadkości, a zniszczoną używano na co dzień i do podróży, gdyż była bardzo ciepła. Niektórzy mniej zamożni, pragnąc dorównać modzie 125 126 127 128 129 l30 131 132 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 48 Poloczkowa B., op.cit. s. 157, 159-160. Turnau I., op.cit, s. 101. M a l i c k i L., Strój górali..., s. 31, 37. Emilia Michalska ur. 1906, Pruchna. Slama Fr., Vlastenskeputovanipo Slezsku, Praga 1886, s. 183; Idem, Oesterreichisch Schlesien, Prag 1887, s. 57, 84; Macoszek A., Przewodnik po Śląsku Cieszyńskim, Lwów 1901, s. 94. Kubisz J., Pamiętnik..., s. 37; Londzin J., Stroje ludowe, „Zaranie Śląskie", 1931, VII/3^ł, s. 140. Teśinsko, o.c, kol. il. 19 i 22 Kubisz J., op.cit., s. 37. Fierla G., Strój lachów..., ryc. 9, tabl. II, s. 24; Bronicz St, op.cit, rys. 4, tabl. I, s. 31-34, rys. 9, 29. Gutkowska-Rychlewska M., op.cit., s. 714-722, 752; Yarwood D., op.cit., s. 88. 156. Macoszek A., op.cit., s. 94. �takie płaszcze sprawiali sobie z samodziałowego sukna, ale raczej bez podszewki, przez co robiły wrażenie nie tak eleganckich i starannie wykończonych. W Muzeum w Cieszynie znajduje się płaszcz przekazany do zbiorów na przełomie X I X i X X w. uszyty z granatowego sukna podszytego zielonym suknem. Obwód dołu wynosi 292 cm i nie został niczym podszyty ani obrębiony, gdyż spoiste sukno nawet po obcięciu nie strzępi się . Koło szyi znajduje się wysoki stojący kołnierz, spod którego na ramiona opada dość długa pelerynka . Innym jeszcze okryciem wierzchnim, służącym do codzien133 134 A Ryc. 46. Różne formy peleryny, I poł. X I X w. 1. z podszewką, 2. bez podszewki. nego użytku w razie zimna był burnus, tj. długi przestronny płaszcz wykonany z samodziałowego brązowego lub czarnego sukna, o którym krótko, bez bliższych szczegółów mówi J. Kubisz . Nato­ miast, jak wspomina L. Malicki „burnusami nazywali cieszyniacy obszerne płaszcze - peleryny no­ szone jeszcze w latach siedemdziesiątych X I X w." , czego jednak prowadzone przeze mnie badania terenowe już nie wykazały, nawet w nazwie. Wiadomo jednak, że było to okrycie w postaci peleryny z kapturem używane w latach 60-70 X I X w. w różnych środowiskach zarówno przez mężczyzn, jak przez kobiety . 135 136 137 Ryc. 47. Płaszcz i jego krój bez pelerynki i kołnierza. 133 134 135 136 137 Zbiory muzeum w Cieszynie nr inw. E. 1891 MC. Poloczkowa B., Strój cieszyński w XIX wieku, „Polska Sztuka Ludowa" 1972, z. 3, il. 11 a, b. Kubisz J., op.cit, s. 37. M a l i c k i L., Strój..., s. 87, przypis 45. Turnau I., op. cit, s. 32. 49 �Jak z powyższych danych wynika płaszcze gorszej jakości i burnusy szyto z sukna samodzia­ łowego przeważnie w brązowym kolorze. Natomiast płaszcze paradne, eleganckie były z kupnego sukna wysokiej jakości, w kolorze błękitnym lub granatowym. Kronikarski zapis z 1649 r. podaje, że na płaszcze służył także materiał raszowy' . Z wałaskiego samodziałowego sukna szyto też gunie, które również służyły za wierzchnie okry­ cie i to wielu dólanom, co wyraźnie potwierdziła informatorka z Pruchnej mówiąc, że „na zimę wszy­ scy nosili gunie, a na głowie baranice" , podobnie jak sukienne nogawice i gunioki. Gunie miały prosty krój poncha poprzecznego i noszono je zarzucając na ramiona, albo bezpo­ średnio na koszulę, jak to przedstawił na rysunku B. Hoff, albo przedstawia ilustracja „Typy i widoki Cieszyna". Ubierano je też na bruclek, a przy pracy wkładano ręce do rękawów i w razie potrzeby dolne poły podwijano do góry i przytrzymywano paskiem. Taki typ codziennego ubioru cieszyniaka prezentuje jedna z rycin F. Kaliwody w scenie na targu. Ma on na sobie płócienną koszulę, nogawice szyte po bokach, kierpce i na ramionach zarzuconą gunię, a na głowie typowy dla cieszyniaka kape38 139 \ J * V ' Ryc. 48. Krój i wygląd guni. 140 lusz z metalową klamrą spiętą na wstążce opasującej wysoką główkę . Koniecznie przy tym trzeba zaznaczyć, że górale nosili kłobuki, tj. kapelusze o zupełnie innym fasonie, toteż opisany mężczyzna wygląda raczej na mieszkańca dolin, a nie gór, jak to interpretowali niektórzy autorzy. Zresztą fakt ten nie powinien dziwić, gdyż jak wspomniano w ogólnym opisie cieszyńskiego stroju męskiego, strój ten był zróżnicowany zarówno co do formy, jak i zastosowanych tkanin, nadających ostateczny wygląd określonym jego częściom. 138 Iwanek W., op.cit., s. 136. 139 Emilia Michalska, Pruchna. 140 Teśinsko, ii. 135. 50 �KOŻUCHY Najstarsze wzmianki o kożuchach, jakie zachowały się w inwentarzach miejskich w Cieszynie pochodzą z pocz. X V I I w. Znajdują się one w spisach majątku mieszczan, gdzie wymieniane są jeszcze inne elementy stroju, przede wszystkim kobiecego. Pod datą 1663 r. mowa jest o niejakim Marklowskim, właścicielu kilku wsi cieszyńskich, który „w zimie nosił brzoskwiniowy kożuch z 48 srebrnymi guzami" . Jak z tego wynika był to kożuch kosztowny, starannie wyprawiony na brzos­ kwiniowy kolor i na dodatek ze srebrnymi guzami, których było aż 48. Prawdopodobnie dostatnie kożuchy wchodziły także w skład stroju zamożnych mieszczan, skoro wzmiankują o nich inwentarze miejskie. Brak jednak bliższych danych na ten temat. Dopiero w swej książce wydanej w 1886 r. Franciszek Slama wspomina o kożuchach jako zimowym okryciu wałachów i Lachów, ale tylko tyle, że ,już są rzadkie" . Wniosek stąd, iż nie były powszechnie używane, zapewne drogie i stosunkowo szybko wyszły z użycia. Irena Turnau powiada, że od X V w. kożuch stanowił „określenie okrycia" wykonanego „najczęściej ze skór owczych lub baranich, szytego futrem do wewnątrz, także pokrytego tkaniną" . Kożuchy i skóry były przecież używane już w starożytności, zwłaszcza przez pasterzy, co przetrwało do cza­ sów współczesnych w wielu rejonach nie tylko Europy. W owych czasach odnosiło się to więc do elit społecznych. Można zatem przyjąć, że tak jak w Beskidzie Śląskim, również i w innych regionach ziemi cieszyńskiej, gdzie także zajmowano się hodowlą owiec, kożuchy wchodziły w skład odzieży zimowej mężczyzn i kobiet, zapewne jednak nie wszystkich, lecz przede wszystkim tych, których było na to stać. Ozdobny kożuch był przy tym wyrazem dostatku, a zgodnie a tradycją stanowił też część składową stroju żenicha. Gustaw Fierla w swych opracowaniach na temat stroju cieszyńskiego i łaskiego odwołuje się do wiadomości podanych przez J.P. Vyhlidal'a i J. Kubisza , przy czym nie pomija chyba także wiadomości z własnych obserwacji i badań terenowych. Najważniejszym przy tym jego stwierdzeniem jest fakt, że „kożuchy kupowano gotowe w miastach" i ich gatunek oraz wygląd bardziej lub mniej ozdobny zależał od wykonawcy. Miały one przeto rozmaitą formę i nie można wprost powiedzieć, że takie, a nie inne charakterystyczne były dla danej okolicy, w tym przypadku dla regionu cieszyńskiego. Występowały bowiem kożuszki krótkie do pasa, nieco dłuż­ sze i długie niemal do ziemi, co zależało od potrzeby i stanu zamożności. Kożuchy wysoko sobie ceniono i dlatego przechodziły z pokolenia na pokolenie. Wykonane ze skór baranich lub jagnięcych wyprawione były na żółto, brązowo lub czarno. Bywały też kożuchy białe z czarnym wykładanym kołnierzem, baranim. Inne miały stebnowania na obrzeżach wełnianymi nićmi w kolorze zielonym, modrym, czerwonym, a dodatkową dekorację stanowiły też aplikacje z czerwonej lub białej safiano­ wej skórki w połączeniu z kolorowymi ściegami lub plecionką z rzemyczków. Umieszczano je na przednich, bocznych i tylnich szwach oraz niekiedy na rękawach i przy kieszeniach. Pewnym rodza­ jem ozdoby były kożuszane wyłogi koło szyi, na obrzeżach i na rękawach . Takie ozdobne kożuchy o zróżnicowanym kroju i fasonie zależnym od wielkości skór, zapinane na pętle i plecione ze skóry guzy, albo drewniane bądź rogowe kołeczki przyozdobione niekiedy wełnianymi chwastami wyra­ biali kożusznicy zwłaszcza w Górnej Łomnej, Herczawie, Bukowcu, Jabłonkowie po czeskiej stronie oraz po innych wsiach, jak Istebna, Jaworzynka, Wisła, Brenna. Kupowano je przeważnie na targach w Cieszynie, Skoczowie, Jabłonkowie . W dokumentach miejskich cech kuśnierzy wymieniony jest w Skoczowie pod datą 1629 r., a w Cieszynie w 1710 r. Poza tym w Cieszynie pracowali tzw. białoskórnicy (1770) i czerwonoskórnicy (1801) przygotowujący kuśnierzom odpowiednie surowce, 141 142 143 144 145 146 147 148 149 141 Dobrowolska A., Żywotek..., s. 27, przypis 3. 142 Slama Fr., Vlastenske..., s. 183. 143 Turnau I., op.cit, s. 32. 144 Fierla G., Strój lachów..., s. 14; Idem, Strój cieszyński, s. 17-18. 145 Vyhlidal J.P., O kroji na Teśinsku, Vestnik Matice Opavske, Opava 1895, s. 22. 146 Kubisz J., op.cit., s. 37. 147 Tesinsko..., s. 117. 148 M a l i c k i L., Strój górali..., s. 37-38. 149 Tomczyk D., Pieczęcie górnośl. cechów rzemieślniczych z XV-XVIII wieku i ichznaczenie historyczne, Opole 1975, s. 166. 51 �z czego wnosić można, że skoro istniały cechy, to na ziemi cieszyńskiej nie brakowało rzemieślników zajmujących się szyciem kożuchów. Ryc. 49. Zdobiny kożucha, Hermanice 1939 r. OBUWIE Starsi informatorzy w połowie X X w. wspominali, że ubodzy wieśniacy jeszcze na początku wieku chodzili w kierpcach ze świńskiej lub bydlęcej skóry. Wykonywano je we własnym zakresie tak jak i kopyca, czyli uszyte z sukna lub dziane z wełny skarpety. Na co dzień, zwłaszcza w lecie i przy pracy w polu chodzono boso. Noszono także i inne obuwie wykonywane przez szewców, którzy w 1686 r. mieli w Cieszynie swój cech skupiający rzemieślników z okolicznych miast. Tak jak inne cechy, jego członkowie mieli prawo dostarczania wyrobów szewskich nie tylko mieszczanom, ale również ludności okolicznych wsi oddalonych „od danego miasta o milę lub nawet półtorej mili" . Oprócz tego zobowiązani byli rocznie wykonać kolejno na rzecz dworów i folwarków reperacje oraz parę butów wysokich za 12 groszy i parę niskich butów za 5 groszy . 150 151 152 150 Ibidem, s. 166. 151 Popiołek F., op.cit., s. 160-161. 152 Zukal Joc, Zur Geschichte der Herrschaft Wagstadt im 16. und 17. Jahrhundert Schlesiens, Troppau 1906/7, s. 19. 52 �Informacje te sana tyle ważne, że mówią o butach niskich i wysokich oraz o tym, kto i dla kogo je wykonywał . Stąd wniosek, że oprócz kierpców po wsiach chodzono także w butach niskich, a nie tylko wysokich, o których wyłącznie piszą różni autorzy. Niestety brak dokładnych wiadomości, jak w X V I I i X V I I I w. te niskie i wysokie buty wyglądały. 153 Ryc. 50. Różne formy luksusowego obuwia z X V I I - X I X w 1. - but safianowy, 2. - but typu węgierskiego, 3. - brokatowy- bucik z językiem, 4. - bucik skórkowy z klamrą, 5. - pantofel kobiecy z kokardą. Ryc. 51. Różne formy obuwia do stroju cieszyńskiego z X I X - X X w. 1. - but prosty, 2. - but z lśniącymi wąskimi cholewami, 3. - kierpec, 4. - sukienny papuć. Można tylko przyjąć per analogiam, że zgodnie z ówczesną modą buty niskie były na niewyso­ kim słupkowym obcasie i wysoko zachodziły na podbicie kończąc się sterczącym językiem lub jak 153 Popiołek F., op.cit., s. 160-161. 53 �1 później, bardziej płytkie ze srebrną klamrą " i na niższym obcasie, albo z kokardą na przodzie, co ukazują ryciny z I poł. X I X w. Natomiast buty wysokie miały miękką wysoką cholewę, sięgającą pod kolana, do której wpuszczano nogawki spodni .Szlachta nosiła buty safianowe czerwone lub żółte, za to buty gorszego gatunku były ze skóry czarnej. O takich też jest mowa w znanych opisach na temat cieszyńskiego stroju ludowego. Rzecz ciekawa, że o klamrach metalowych do niskich butów nie wspomina ani M . Gładysz, ani W. Iwanek piszący o metalowych wyrobach zdobniczych . Rów­ nież spisy inwentarzowe z ubiegłych wieków w ogóle obuwia nie wzmiankują. Przemawia to za jego nietrwałościąi stosunkowo niską wartością dlatego pomijano je w testamentowych przekazach. Stąd wnosić można, że rzemieślniczej produkcji obuwie nie było powszechne i zadawalano się kierpcami lub sukiennymi papuciami własnego wyrobu, ale po większej części chodzono boso.Buty z poły­ skującymi cholewami i fałdami na wysokości kostek nosili tylko zamożni gospodarze. Zakończone były górą dla ozdoby skórkowym „sumiastym kutasem" , który zwisał z przodu. Paradne buty były fasonu polskiego, tzw.poloki lub krakusy ze szwem w tyle, albo ciżmy fasonu węgierskiego ze szwa­ mi po bokach i sercowatym wycięciem. Cholewy z wysokogatunkowej skóry nazywano kordybany. Natomiast buty o prostych niższych cholewach nosili chudopachołcy. W drugiej poł. X I X w. wraz z zarzucaniem tradycyjnego stroju upowszechnia się płytkie sznurowane obuwie produkcji fabrycz­ nej, do którego zaczęto nosić skarpetki zamiast onuc, jakimi poprzednio owijano stopy wkładane do butów z cholewami . 155 156 157 158 UCZESANIE I NAKRYCIA GŁOWY Jeszcze na początku X X w. starsi mężczyźni zaczesywali włosy na czoło, niektórzy z przedział­ kiem na środku, a reszta włosów opadała na kark, albo przycinano je do wysokości uszu. Jeśli ktoś zaczesał włosy do góry, mówiono że jest wylizany . Młodzi natomiast zaczesywali się na bok, i jak ukazuje ilustracja z X I X w. po bokach i w tyle utrzymywali nawet loki. Wyjściowym nakryciem gło­ wy był kapelusz używany przez młodszych i starszych. Miał on średniej szerokości rondo, wysoką 159 Ryc. 52. Różne formy męskich nakryć głowy noszonych w X I X w. i na pocz. X X w. 1 kapelusz cylindryczny, 2. kapelusz z klamrą, 3. kasturek, 4. kapelusz słomiany, 5. baranica. cylindryczną główkę i był lśniący, czarny, jedwabny. Używano też kapeluszy z nieco niższą główką opasaną czarną wstążką z metalową klamrą na przodzie. Natomiast tzw. kasturek był przeważnie czarny lub siwy z zajęczej sierści, z niższą główką . W I I poł. X I X w. wysokość główki obniża się 160 154 155 156 157 158 159 160 54 Gutkowska-Rychlewska M., op.cit., s. 581, 612-613. Bartkiewicz M, Polski ubiór do ¡864 roku, Ossolineum 1979, s. 68. G ł a d y s z M., op.cit, s. 181-238; Iwanek W., op.cit, s. 121-186. Kubisz J., op.cit., s. 35. Teśinsko...,s. 119-121. Kubisz J., op.cit, s. 35-36. Teśinsko..., s. 121-123. �mniej więcej o połowę i oplata j ą jedwabna czarna, albo jaśniejsza wstążka, np. zielona, już bez klam­ ry. Zimowym nakryciem głowy starszych mężczyzn były walcowate baranice, zaś latem przy pracy w polu słomiane kapelusze. W miarę upływu czasu forma kapeluszy dostosowuje się do aktualnej mody miejskiej. Z począt­ kiem X X w. jest to czarny filcowy kapelusz z półokrągłą główką i niedużym rondem podniesionym do góry, tworzącym jak gdyby wywinięty mankiet przysłaniający czarną wstążkę, opasującą główkę. Po I wojnie światowej rondo się wyprostowuje, a główka zmniejsza do wielkości niedużej doniczki. Urozmaicają się też kolory od czarnego, szarego do brązowego, ponadto pojawiają się czapki z dasz­ kiem, noszone zwłaszcza przez młodszych, niezależnie od rodzaju ubioru, który jednak w niczym już nie przypomina dziewiętnastowiecznego modelu. DODATKI Według rycin z I poł. X I X w. (J. Alt, H. Jastrzembski) mężczyźni przy odświętnym stroju nosili chusteczki. Wiązano je pod kołnierzykiem koszuli, albo bezpośrednio na szyi w węzeł, przy czym chustki te - czarne lub czerwone - nie były duże . O wiązaniu na szyi wspomina w swym pamięt­ niku Jan Kubisz , co odnosić się może do I I poł. X I X w. Niebawem jednak moda ta znikła wraz z zarzuceniem tradycyjnego stroju, na co wskazują fotografie z przełomu X I X i X X w., na których przy kołnierzu koszuli widnieją czarne muszki. Innym ważnym elementem męskiego stroju był pas skórzany, „szeroki na trzy palce, ale nie­ zmiernie długi, tak że się nim chłop kilka razy opasał" . Widać to wyraźnie na rycinie Franciszka Kaliwody z około 1840 r. Przy pasie była metalowa klamra i sprzączki umożliwiające najpierw ciasne owinięcie wokół ciała, a następnie poluzowanie aby dalszy okręg mógł opadać na biodra. Bardziej dekoracyjne pasy miały na swej powierzchni wytłaczane drobne ornamenty . Wyrazem szczególnej zamożności był kieszonkowy zegarek zamykany kopertą i zawieszony na dość grubym łańcuszku wzbogaconym ozdobnym brelokiem. Przeciągano go przez dziurkę od brucleka i chowano w jego kieszonce. Jak powiedział stary wieśniak „honor było mieć na sobie takie strzybło" . 161 162 163 164 165 ZRÓŻNICOWANIE STROJU MĘSKIEGO Okoliczności takie jak wesele i pogrzeb skłaniają do zaakcentowania tych wydarzeń odpowied­ nim strojem i wyglądem uczestniczących w nim osób. W przypadku wesela chodzi o pana młodego, drużbów, starostę i gości, a w obrzędzie pogrzebowym o ubiór zmarłego i uczestników pogrzebu. Warto przy tym podkreślić, że w tych okolicznościach większą rolę w tradycji męskiego stroju odgry­ wały akcenty hierarchii społecznej, aniżeli stanu majątkowego. Tak np. jeśli pana młodego nie stać było na nowe ubranie, ubierał się w swoje najlepsze odzienie, a jeśli nie prezentowało się dobrze, pożyczał odpowiednie części odzieży od kogoś bliskiego. Ważne były natomiast dodatkowe atrybuty podkreślające w danej chwili jego pozycję społeczną. Również jeśli chodzi o ubiór zmarłego, nie mu­ siał on być odpowiedni do jego stanu majątkowego, czasami nawet, wbrew zamożności był bardzo skromny. Są to wiadomości pozyskane od informatorów, brak bowiem innych dokumentów na ten temat. 161 162 163 164 165 Ibidem,s. 125-126. Kubisz J., op.cit, s. 135. Ibidem. Tesinsko..., s. 123-124. G ł a d y s z M., op.cit., s. 178. 55 �Pan młody. Już pod koniec X I X w. odzieniem ślubnym było czarne ubranie, które jeśli kogoś było stać, na tę okoliczność sprawiał nowe i nakładał je wtedy po raz pierwszy. Czarny był również kapelusz z białym chochołkiem wykonanym z 3 metrów białej wstążki okręconej wokół kapelusza i długimi końcami zwisającymi na boku (Lipowiec) . Całość ubrania składała się z płóciennej koszuli z czarną lub białą muszką pod kołnierzykiem, albo krawatem, z wełnianej - jednorzędowej kamizel­ ki z plecami uszytymi z satyny lub grubszego jedwabiu i jednorzędowej marynarki oraz z długich wełnianych spodni o prostych nogawkach i z czarnych półbutów. Oprócz chochołka przy kapeluszu, do lewej klapy marynarki miał przypiętą dużą wońkę, tj. mirtowy bukiecik z białymi kwiatkami, przewiązany białą wstążką który żenich otrzymywał od panny młodej . Jako wierzchnie okrycie do I wojny światowej za bardziej elegancki od marynarki uchodził surdut. 166 167 Ryc. 53. Weselnicy: młoda para, dwie pary drużbów i goście, Jaworze Dolne 1914 r. Ryc. 54. Młoda para - żenich w surducie, Pastwiska 1914 r. 166 Nowak Helena, lat 50, koronkarka, Lipowiec 1956. 167 Emilia Michalska, Pruchna 1960. 56 �Ryc. 55. Odświętny ubiór mężczyzn, Puńców 1910 r. Natomiast w X I X w. strój ślubny pana młodego składał się z płóciennej koszuli i jedwabnej chustki koło szyi, błękitnego lub granatowego brucleka, kaftana i wąskich spodni -lazurek wpusz­ czonych do wysokich i glansowanych butów z cholewami, z kapelusza oraz płaszcza. Szczególnie paradnie i bogato wyglądał bruclek z oranżowej, żółtej lub innej jasnej tkaniny, jak to ukazuje akwa­ rela H. Jastrzembskiego z około 1846 r. przedstawiająca mężczyznę w otoczeniu kobiet w stroju „z Cieszyna" D r u ż b a ubierał się na czarno lub granatowo, jak na to wskazuje tradycja ustna i fotografie z przełomu X I X i X X w. W odróżnieniu od pana młodego miał różowy krawat lub muszkę, czy wstążkę przypiętą pod kołnierzykiem koszuli ozdobną szpilką. Poza tym od drużki otrzymywał dwie wońki związane różowymi wstążkami - jedna do lewej klapy marynarki, druga do kapelusza. Oprócz tego otrzymywał od niej różową chusteczkę, którą przy tradycyjnym stroju wiązał pod kołnierzykiem koszuli, a w nowszych czasach wkładał do butonierki. Starosta miał również czarne lub granatowe ubranie, a wyróżniał go chochołek z zieloną i białą wstążką przy kapeluszu oraz wońka z podobnymi wstążkami, które otrzymywał od młodych: wońkę od żenicha, chochołka od panny młodej. Weselnicy. Również wszyscy weselnicy płci męskiej otrzymywali gałązeczki mirtu z różowym kwiatkiem, związane różową wstążeczką w małą kokardkę, przy czym każdy ubierał się w miarę odświętnie. Z m a r l i m ę ż c z y ź n i . Małych chłopców ubierano w niedzielne ubranko przystrojone mirtem, a nierzadko pokrywano „świętymi" obrazkami. Kawalerów ubierano jak żenicha. Natomiast męż­ czyzn w średnim wieku chowano w ubraniu niedzielnym, a starców tak samo, tylko z ciemniejszym krawatem . Jak wyglądał ubiór zmarłych mężczyzn w X I X w. żadne źródła nie podają. 168 168 J.w. 57 �OGÓLNY OPIS STROJU KOBIECEGO W przeciwieństwie do stroju męskiego, który na obszarze regionu cieszyńskiego był dość zróżni­ cowany, cieszyński strój kobiecy był raczej jednolity w swym typie, a odmiany wynikały ze zmiany pory roku i zajęcia, różnicując się na dzień powszedni i świąteczny. Według tradycji ustnej strój ten na przestrzeni dziesiątków lat ulegał pewnym zmianom i modyfikacjom, doprowadzając w końcu do najbardziej uproszczonej współczesnej formy, lecz zachował swój charakter wyraźnie odbiegający wyglądem od innych strojów regionów położonych w bliższej czy dalszej odległości. Ten najbardziej uproszczony strój cieszyński wykształcił się w latach międzywojennych i przetrwał do pierwszych lat po I I wojnie światowej. Pomijając zestaw bielizny, raczej kupnej, produkowanej fabrycznie z tzw. milanezu, a nie szytej z płótna w postaci koszuli i dość długich majtek, to na cały komplet w tym czasie składała się zmodyfikowana bluzka, np. batystowa, jedwabna, koronkowa i ubrana na mąsuknia z żywotkiem, niekoniecznie czarna, z kolorowym haftem na żywotku, zakomponowanym według aktualnej mody. Ryc. 56. Helena Sojka, hafciarka we współczesnej bluzce ubranej do stroju cieszyńskiego, Bielowicko 1956 r. Również golonka naszywana u dołu sukni może być w dowolnym kolorze, ale z gładkiej, jak dawniej, niezdobionej wstążki. Starsze kobiety zachowały jeszcze czółkowy czepiec i wiązanie chustki na pidło, na żurek, jednak bardziej swobodnie czuły się kobiety bez tego nakrycia głowy, które uciskało i krępowało. Pozostał natomiast adamaszkowy fartuch mniej lub bardziej starannie dobrany kolorem do całości tego rodzaju stroju. Niemniej nie tylko w pamięci, ale też w praktyce pozostał poprawny wygląd kobiecego stroju cieszyńskiego. W X I X i X X w. oprócz płóciennej koszuli spodniej tzw. ciasnochy i płóciennych spód­ nic - spodków, traktowanych jak bielizna, na wierzch latem ubierano, zależnie od okoliczności mniej lub bardziej ozdobny kabotek, na to suknią z żywotkiem o hafcie stosownym do panującej mody, od której zależała także długość sukni. I do tej długości dobierano fartuch uszyty z dwóch lub półtorej szerokości materiału, którego gatunek i sposób wykonania wynikał z czasu i okoliczności, w jakich był używany. 58 �Ryc. 57. Maria Farfecka, hafciarka w stroju cieszyńskim z jedwabnym fartuchem w kratę, Brenna 1956 r. W X I X i na pocz. X X w. były fartuchy płócienne farbowane na modro, w drobny wzorek lub z tzw. kanta. Były też białe płócienne, woalowe wzorzyste w pionowe paski, czy kratkę, ręcznie haftowane i malowane, do czego przyczyniły się dwie światowe wojny, oraz fartuchy jedwabne ada­ maszkowe w spokojnych kolorach i nierzadko do kompletu z nagłownymi chustkami, które zaczęto nosić na pocz. X X w. i przetrwały do czasów współczesnych. Na krótki jeszcze okres po I I wojnie światowej weszły w użycie fartuchy o gładkim tle, malowane ręcznie we wzory kwiatowe lub nawet posypywane pozłocistym kolorowym proszkiem, ale okazały się kosztowne i nietrwałe, przez co niepraktyczne. Dlatego szybko je zarzucono. W X X w. popularnym okryciem wierzchnim chroniącym od chłodu stały się jakie szyte na pod­ szewce, także watowane, a nawet podbijane króliczym lub baranim futrem. Natomiast do czasu I wojny światowej noszono tzw. szpyndzery krótkie do talii i wymodelowane, z paskiem, szalowym kołnierzem i rękawami górą szerokimi, aby mogły pomieścić pękate rękawy kabotka, zaś zwężają­ ce się ku dołowi. Szyto je z czarnego sukna na białej wełnianej podszewce. W zimie noszono też kożuchy, które były oznaką bogactwa, ale w X X w. stopniowo wyszły z użycia, podobnie jak duże płócienne naramienne chusty odziewacze tzw. łoktuszki i chusty spuszczowe. Te ostatnie wyszywane były na narożnikach, składane po przekątnej i zakładane na głowę oraz wiązane na potylicy pod opa­ dającym na plecy długim narożnikiem. Pod nią miała kobieta czółko wy czepiec z chustką wywiązaną w tyle głowy. Takie nakrycie głowy świadczyło ojej małżeńskim stanie. W X X w. chusty spuszczowe zarzucono i pozostały tylko czepce i chustki adamaszkowe wywiązane na żurek czy tzw. pidło, przy­ krywające czółkowy czepiec. 59 �Ryc. 58. Franciszka Burjan, hafciarka w stroju cieszyńskim z białą dzianą fecfojr, Górki Wielkie 1956 r. �Miejsce chusty spuszczowej zajęła hacka, początkowo ciemna wełniana w kratę, którą otulano się w razie zimna lub noszono parokrotnie złożoną i przewieszoną przez ramię „dla parady". Chusta ta miała niejednokrotnie dekoracyjnie wiązane frędzle, co uchodziło za szczególnąjej ozdobę. Białe dziane z włóczki hacki zakładały do ślubu panny młode, które używały ich i w następnych latach do odświętnego stroju. Ciemna wełniana chusta zamiast pierwotnej płóciennej łoktuszki służyła biedniejszym kobie­ tom za zimowe okrycie, w którego skład wchodziła kiecka, czyli wełniana suknia ze stanikiem i wełniana jakla. Taki zestaw, nawet tylko sama spódnica ubrana na spodnią koszulę i jakla stanowiły ubiór codzienny, przy czym te części odzieży sporządzano z różnych materiałów, zależnie od stanu majątkowego i potrzeby oraz pory roku. Do tego pod suknię nierzadko ubierano kabotek, a na głowę czółkowy czepiec i chustkę wiązaną pod brodą. Jeszcze do czasu I wojny światowej w powszechnym użyciu na kabotki, chustki, także chusty odziewacze, czyli łoktuszki, fartuchy używano samodziałowego płótna lnianego, z czasem również bawełnianego produkcji fabrycznej. Samodziałowe tkaniny wełniane, czy półwełniane, tzw. rasz, prost służyły na suknie i wierzchnie okrycia. Długo też utrzymywało się proste obuwie, często spo­ rządzane we własnym zakresie, zwłaszcza przez biedniejszych, a należały do niego czerwone dziane z wełny pończochy oraz białe skarpetki - kopytka i kierpce. Natomiast do stroju odświętnego służyły początkowo także czerwone pończochy, potem niebieskie, w końcu białe i płytkie, skórkowe pan­ tofle. Jeszcze w I poł. X I X w. ozdobą przy nich były kokardy, za to w X X w. noszono przeważnie pantofle z poprzecznym paskiem przechodzącym przez podbicie. Na osobną uwagę zasługuje biżuteria, głównie srebrna w postaci spinki do oszewki kabotka, na­ pierśnik - orpant, hoczki - co najmniej dwie pary klamerek przyszytych do brzegów przedniczek żywotka, które przesznurowywano srebrnym łańcuszkiem oraz okazały pas z ozdobnie odlewanych albo filigranowych tacek połączonych łańcuszkami i uzupełnionych zwisającymi kaskadowo łańcuszkami przybranymi koluszkami. Ozdoby te z czasem zastąpiono podobnymi, kolorowo haftowanymi. Ryc. 60. Maria Szczepańska, hafciarka we współczenym stroju cieszyńskim z haftowanym pasem, Hermanice 1956 r. O większości z wymienionych części stroju wspominają dawne zapisy w księgach miejskich i testamentowych, datowanych na X V I - X V I I I w., które dopełniają zbiory muzealne oraz wiadomości zebrane u informatorów w czasie badań terenowych prowadzonych w latach 1956-1958 i pod koniec X X w. 61 �SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO KOSZULE Podstawową częścią odzieży i stroju kobiecego była koszula. Jak pamięć ludzka sięga bezpo­ średnio na ciało ubierano ciasnochę, która pełniła różne funkcje. W stroju odświętnym stanowiła coś w rodzaju bielizny, co potwierdzają inwentarze miejski z X V I i X V I I w. wymieniające „spodne koszyle żenske". Natomiast na każdy dzień, zwłaszcza w lecie traktowano j ą nierzadko jako wierzch­ nie okrycie. Składała się z dwóch części razem zeszytych, tj. spódnicy i stanika, utrzymywanych początkowo na jednym ukośni biegnącym ramiączku, a w nowszych czasach na dwóch prostych ramiączkach. „Jeszcze za starej Polski do kiecki (tj. w latach międzywojennych) noszono ciasnochę na jednym ramiączku" . Stanowiły j ą dwa prostokątne kawałki samodziałowego płótna, tj. stanik - stonek z cieńszego, opasującego talię i spodek, z drelichu lub grubszego płótna - czyli spódnica, znacznie szersza i namarszczona w pasie. Całość sięgała do kolan lub nieco niżej, a góra bez ręka­ wów odsłaniała ramiona. ,69 Ryc. 61. Krój ciasnochy. Na ciasnochę ubierano koszulę wiyrchnią, tj. kabotek, o którym wspomina się w miejskich spi­ sach inwentarzowych z X V i X V I I w. Był luźny, sięgający do pasa i rozcięty z przodu o zachodzących na siebie połach. Szyto go, jak ciasnochę ręcznie z cieńszego płótna o kroju przyramkowym, z ręka­ wami sięgającymi do łokci i ujętymi na końcach w lemce, czyli oszewki. 169 Anna Burawowa lat 59 i Ewa Cieślar lat 30, Wisła 1956. 62 �.92 przód 8 to c f rękawek tył *1 .« Cl) przód przyr amki rękawek co c Ryc. 62. Prymitywny krój kabotka. Podobna oszewka - obujek stanowiła wykończenie koło szyi. Przyramki i lemce szyto z podwój­ nie złożonego płótna. Poza tym pod pachami umieszczano kwadratowe płócienne ćwikle umożliwia­ jące swobodniejsze ruchy. Krój kabotków był zawsze jednakowy tzn., składał się z cienkiego prosto­ kątnego kawałka płótna bardzo luźno otaczającego kibić na długość około 45 cm. Miało ono dwa po bokach od góry nacięcia na wszycie rękawów długości około 40 cm z przyramkami na ramionach o rozmiarach 14 cm dł. i 18 cm szer. każdy. Do tego dochodziły dwa kwadratowe ćwikle o boku 10-15 cm oraz dwa podwójnie złożone wąskie prostokątne lemce i wąski obujek. Ryc. 63. Trzy rodzaje koszuli wiyrchniej: I . kabotek, 2. szatka, 3. koszulka. Zależnie od wykończenia i rodzaju ozdób wyróżniano trzy odmiany kabotków, które miały swoje nazwy. Prosty, bez ozdób był to kabotek, inny z drobnymi, jednobarwnymi wyszyciami - tzw. szutka, a z bogatym dziurkowanym i pąjączkowym haftem na krezach przy rękawach, żabocie z przodu oraz oszewce koło szyi nazywano koszulką. W X I X w. rękawy kabotków były szerokie, bufiaste, bardziej paradne, układane nawet w pionowe fałdy i początkowo ściągane tasiemką, przez co dołem tworzyła 63 �170 się falbana. Pod koniec wieku rękawy były „z obcisłą manszetką" szeroką na 10 cm, która ujmo­ wała rękę poniżej łokci. Te manszetki zapinano od tyłu na guziczek. Rękawy twardo krochmalono, dzięki czemu utrzymywały się wydęte bufy, powstałe przez sute marszczenia przy przyramkach. Sute marszczenia były też przy obujku i przy lemcach. Ryc. 64. Wyszycia na obujku szutki, Ligotka Kameralna, RCz., 1972 r. W szutkach na oszewkach przy rękawach i koło szyi umieszczano drobne wyszycia wykonane czarnymi, brązowymi, rzadziej różowymi lub czerwonymi nićmi, czyli harasową przędzą w drob­ ny dwoisty krzyżyk zwany też warkoczek. Oprócz tego posługiwano się półkrzyżykami i drobnymi ściegami o nazwie skręcatki, gęsto spiralnie obok siebie nakładanymi o mało wyodrębniających się motywach. Wyszywano, tzn., szuto - szyto, stąd nazwa szutka, jak tłumaczyły niektóre informatorki . Nićmi czarnymi albo czerwonymi wykonywano też dziureczki, zaś ściegiem płaskim haftowano drobne listeczki, kwiateczki i wijące się gałązki. Na pocz. X X w. w takich kabotkach - szutkach cho­ dziły od święta już tylko stare kobiety, które początkowo nosiły je na co dzień. Haftowane białymi 171 Ryc. 65. Haftowany lemiec i kreza rękawa koszulki, Gumna, koniec X I X w. nićmi koszulki utrzymały się znacznie dłużej, a hafty te nawet coraz to bardziej rozbudowywano. I tak powstały koszulki, które przy rękawach zyskały szerokie krezy, czyli łokruża, albo tacie, sterczą­ ce ku górze. Po I I wojnie światowej w niektórych wsiach (Goleszów) zaczęto je opuszczać ku dołowi i wtedy powiadano, że „tacie wiszą na ręby", tzn. widoczne są od lewej strony . Haftowano także przód prawej poły, albo doszyty do niej prostokątny podłużny żabot, czyli przedniczkę, nazywaną niekiedy językiem. «• 172 170 Emilia Lipowczan lat 40, Goleszów-Równia 1960. 171 Emilia Michalska, Pruchna i Anna Lipowczan lat 70, Goleszów-Równia 1962. 172 Emilia Lipowczan koronkarka, córka Anny, hafciarki, Goleszów-Równia 1962. 64 �Tabl. I I Strój z Cieszyna, akwarela H. Jastrzembskiego, ok. 1846 r. �Ryc. 66. Haftowana koszulka, Skoczów, koniec X I X w. Ryc. 67. Haft na przyramku koszulki, Gumna, koniec X I X w. Nierzadko haft umieszczano jeszcze na przyramkach nad wszytymi rękawami i im więcej ko­ szulka miała takich ozdób, tym bardziej była paradna i bogato się prezentowała. Jednak w Pruchnej i sąsiednich wsiach „mało kto takie nosił"' . Biały haft wykonywano ściegiem płaskim i dziurkowa­ nym oraz tzw. gatrowaniem czyli pajączkami wypełniającymi dziurki, przy czym całość składała się na miej lub więcej czytelne motywy roślinne, Koszulkę szyto z cieniutkiego płótna, bawełnianego lub batystu. W niektórych wsiach (Pierściec, Lipowiec, Nierodzim, Międzyrzecze) w X X w. koszulki 73 173 Emilia Michalska, Pruchna i Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 65 �zamiast haftowanych płóciennych okruży miały przyszyte koronkowe krezy, tzw. szpice™, robione ręcznie lub produkcji fabrycznej. Ryc. 68. Haftowane okruże koszulki, Ogrodzona pocz. X X w. Ryc. 70. Bluzka z haftem richelieu do stroju cieszyńskiego, Jasienica, lata międzywojenne 174 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1956. 66 �Dodatkową ozdobę kabotków noszonych w niedzielę i święta stanowiła srebrna lub złota spinka o kolistej sercowatej formie, a u biedniejszych jarmarczna broszka, bądź agrafka. Kabotki noszone na co dzień spinano pod szyją małym guziczkiem, ewentualnie obujek był rozwarty i niczym nie zapięty. W latach międzywojennych kabotki trochę zmodyfikowano, jednak coraz częściej zamiast kabotka, czy koszulki zaczęto nosić modne w mieście białe bluzki z batystu, koronki i innych delikatnych tkanin. Ale w świadomości miejscowych kobiet pozostało przekonanie, że właściwy strój cieszyński najlepiej prezentuje się z kabotkiem i dlatego po I I wojnie światowej zamawiały u hafciarek nowe koszulki. SPÓDNICE Spódnice, czyli tzw. spodki wkładano pod suknię, bezpośrednio na ciasnochę. Szyto je z białego płótna i te noszono zwłaszcza w lecie, albo z cienkiego barchanu, fianeli lub kretonu, zależnie od potrzeby i możliwości finansowych. Tkanin grubszych używano w zimie. Za austriackich czasów noszono też spódnice wełniane w kolorowe pasy. Dla ich uszycia potrzeba było 3-5 szerzyn materia­ łu, który wszywano do paska suto namarszczając. Pasek zapinano z przodu przy rozporze na guzik Ryc. 71. Wygląd spodka ze stanikiem, lub wiązano tasiemkami. Jeśli noszono tylko jedną spódnicę, to niektóre kobiety przyszywały do niej ramiączka albo stanik wykonany z tej samej tkaniny. „Pod suknią baby ob łykały dwa albo trzy spodki fest szkróbione i suto marszczone" . Spodnia spódnica była wąska z szerokim białym haftem, na to nakładano spódnicę nieco szerszą także z haftem, lecz węższym. Trzecia, wierzchnia spódnica była najszersza, zakończona tylko dzierganymi ząbkami . „Jak je wyprali, wyszkrobili i wybiglowali i postawili na ziym i jak taka spódnica stoła, to było dobrze, ale jak się przewróciła to zaś na nowo trzeba było szkrobić i biglować"... „Baba jak się oblikła a schyliła głowę na dół i uwidziała końce od butków, to była źle oblyczono" . Musiała bowiem wyglądać kopiato. Moda na tę „kopiatość" nastała około poł. X I X w. Wcześniej bowiem suknie opadały bardziej swobodnie i prawdopodobnie oprócz ciasnochy i kabotka niczego więcej pod suknię nie ubierano, jak wskazuje na to najstarsza rycina cie­ szyńskiego stroju, pochodząca z 1803 r. O spódnicach nie wspominają również inwentarzowe spisy 175 176 177 178 175 176 177 178 Stefania Romańczyk ur. 1900, koronczarka i siostra Matylda ur. 1898, szwaczka, Nierodzim 1956 r. Emilia Michalska, Pruchna 1958 r. Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1958 r. Teśinsko..., ii. 160. 67 �z lat wcześniejszych, co można uzasadnić faktem, że bielizna w szerokim rozumieniu tego słowa nie była wcześniej powszechnie stosowana, a „kopiatość" sukni nastała dopiero wraz z europejską modą na krynolinę. Ryc. 72. Haft na brzegu spodka, Skoczów, pocz. X X w. Ryc. 73. Najstarsza rycina cieszyńskiego stroju, 1803 r. 68 �SUKNIA Suknia, suknia śląska, suknia cieszyńska, suknia z żywotkiem to nazwy jednej z ważnych części stroju kobiecego. Za austriackich czasów i jeszcze wcześniej nazywano j ą wałaszką, tzn. że była wykonana z samodziałowej szorstkiej wełnianej tkaniny brunatno-brązowej . Zależnie od rodzaju materiału wykorzystanego na jej uszycie nosiła jeszcze inne nazwy. Tzw. letnik był z samodziałowej tkaniny lniano-wełnianej również w ciemnym kolorze, wełnionka - z samodziałowej wełny, tak samo prostula, raszka, kamlotka - łniano-wełniane, farbowane na rudo-brunatno, brązowo albo czerwo­ nawo, ale kamlotka najczęściej była czarna. Były też suknie wiśniowe, granatowe, ciemnozielone wełniane lub z dobrego gatunku kupnego sukna. Wełnionki, prostule, raszki nosiły ubogie kobiety do I wojny światowej dopóki się całkowicie nie zniszczyły. Samodziałowe tkaniny bowiem były bardzo trwałe, dlatego starszym kobietom od początku kiedy je sprawiono służyły do końca życia. Nazwę prostula odnoszącą się pierwotnie do sukni wykonanej z wełnianego samodziału w kolorze ciemno­ czerwonym lub wiśniowym stosowano z czasem na określenie sukni podlejszego gatunku . „Kogo było stać miał suknię z lepszego materiału wełnianego, gdyż suknia raz kupiona noszona była przez całe życie" '. 179 180 18 Inwentarze spadkowe z X V I i X V I I w. wymieniają inne jeszcze kupne materiały używane na suk­ nie, jak: tabin, tykyt, mazelan, fursztat- forsztat, lindysz, kitaj, uterfin, flander, szamlot -kamlot, rauchajer, sukno angielskie , co wskazuje na fakt, że w rejony Cieszyna docierały różne importowane, nawet drogie tkaniny. Były to także aksamity i jedwabie, suknia bowiem składała się z dwu ze sobą zeszytych części, z których każdą wykonywano z innego materiału. Jedwabi używano też na fartuchy, aksamitów na staniki - żywotki, aczkolwiek po I wojnie światowej z czarnego lub ciemnozielonego aksamitu albo szewiotu szyto również spódnice sukni, „bo wełny wtedy nie było, albo drogo koszto­ wała". Bowiem na solidną suknię „musiał być kamgarn" . W X I X w. spódnice szyto z 6-8 Szerzyn, zależnie od szerokości materiału i Jak taka poszła ku muzyce a zazwertała kołomajkę to tylko furgało" . Ale po I wojnie światowej ze względu na począt­ kowy brak odpowiednich materiałów bądź wysoki koszt właściwej tkaniny, zaczęto szyć spódnice z 4 szerzyn, albo z 3 podwójnej szerokości, przy czym szerzyna z przodu, którą przysłaniał fartuch była wykonana z tańszego materiału i „nazywali to ladaco" . Nie miała ona zmarszczeń, podczas gdy całą resztę spódnicy suto w pasie marszczono lub układano w drobne fałdy i wszywano w wąski pasek z rozporem z przodu zapinanym na haftkę, a na bokach robiono wpuszczane kapsy - kieszenie. W tym czasie skrócono również długość spódnic do połowy łydek i podszywano dołem podkłodką szerokości 20 cm, nawet szerszą w kolorze zielonym albo czerwonym, zaś do samego brzegu dla jego ochrony przyszywano strzępiastą tasiemkę, tzw. szczotkę. Natomiast wierzchem, u samego dołu naszywano golonkę, tj. jedwabną wstążkę w niebieskim kolorze, a do wiśniowej spódnicy - wiśniową albo stalową. Golonki były szerokie na 8-10 cm i pierwotnie ręcznie tkane, przez co były droższe, w przeciwieństwie do produkowanych fabrycznie i kupowanych na metry. W nowszych czasach ko­ lor golonki zaczęto dopasowywać do koloru sukni, ale właściwa suknia cieszyńska powinna mieć golonkę niebieską zgodnie z tradycją która w przekazie ustnym podaje, że Jak Śląsk przydzielono Czechom, to kobiety na znak protestu przyszyły sobie u dołu niebieską galonkę" . Niebieski bowiem kolor w ludowej tradycji, zwłaszcza wśród protestantek uchodził za żałobny' . 182 183 184 185 186 87 179 180 181 182 183 184 185 186 187 Dobrowolska A., Żywotek..., s. 18. Joanna Cyfkowa lat 40, żona rzeźnika, Pierściec 1956. Emilia Michalska, Pruchna 1956. Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146; Iwanek W., op.cit, s. 137. Emilia Michalska, Pruchna. Stefania Romańczyk, Nierodzim 1956. Matylda Romańczyk, Nierodzim 1956. Emilia Michalska, Pruchna; Anna Cyfkowa lat 50, Wiślica 1956; Katarzyna Badura lat 75, Międzyrzecze 1956 r. N i x d o r f f H . - M u l l e r H., op.cit., s. 51. 69 �Ryc. 74. Suknia cieszyńska, Jasienica 1967 r. „Fest fałdowana" spódnica w całości ręcznie szyta, połączona jest z żywotkiem i od jej i wyglą­ du zależy cały szyk sukni. Od dawien dawna żywotki były aksamitne, czarne, rzadziej wiśniowe, co potwierdzają spisy inwentarzowe z I I poł. X V I w. Natomiast adamaszkowe, brokatowe i z innych jedwabi tzw. brucleki nie zeszyte ze spódnicą wchodziły w skład kobiecego stroju jabłonkowskiego, nie zaś typowo cieszyńskiego. Poza tym żywotki od jabłonkowskich brucleków wyróżniały się nie tylko rodzajem tkaniny, ale także krojem i sposobem zdobienia. W sukni cieszyńskiej ulegały one pewnym zmianom i modyfikacjom na przestrzeni dziesiątków lat. Wykaz spadkowy z 1656 r. wymie­ nia między innymi częściami stroju jedną suknię z dobrego forsztatu z żywotkiem zdobnym w złote borty . Podobnie żywotki, jakie widać na ilustracjach z I poł. X I X w. i jakie potwierdzają zabytki muzealne z tego czasu były niskie, obszywane złotą rzadziej srebrną bortą i ze złotym, albo srebrnym wypukłym haftem w stylizowane motywy roślinne, czym nawiązywały do barokowej mody i stylu, a wysoko sięgające ponad stan spódnice - do stylu empire. Podwyższony stan oraz wiązanieprzeposki ponad talią przetrwał do poł. X X w. Stopniowo jednak, zarówno sama szerokość tych staników, jak też i rodzaj ozdób oraz zastosowane do tego celu surowce ulegają zmianie. Obniża się również miejsce ich wszycia do linii talii. 188 188 Iwanek W., op.cit., s. 138. 70 �Ryc. 75. Helena Cieślar w uroczystym stroju z suknią o lekko podwyższonym stanie, Brenna 1956 r. Ryc. 76. Helena Sojka, hafciarka w stroju z suknią o obniżonej talii, Bielowicko 1956 r. �1 I Ryc. 77. Wykrój żywotka - oplecko, dwieprzedniczki, ramiączko. Jeśli chodzi o samą formę żywotka to składa się on z 5 podstawowych części, tj. z dwóch przo­ dów, tzw. przedniczek, tyłu czyli oplecka z trójkątnym szczytkiem na środku i dwóch ramiączek. Całość wykonywano na sztywnej tekturowej podkładce, pokrytej podszewką z samodziałowego grubszego lnianego płótna. W X X w. tekturową sztywność pozostawiono tylko na środku pleców, a z czasem zastąpiono j ą sztywnikiem także naprzedniczkach , pokrytym grubym płótnem. Przed­ niczki nie schodzą się ze sobą lecz ukośnie rozchodzą ku górze zarówno w starszych żywotkach, jak i tych najnowszych, znacznie wyższych, w których plecy w wysokości szczytka sięgają do 28 cm. Ich przeciwieństwem są oplecka wysokie od podstawy po szczytek do 15 cm, charakterystyczne dla źywotków z pocz. X I X w. m 190 Ryc. 78. Żywotek ze złotym haftem i złotą bortą, Ustroń X I X w. Ryc. 79. Żywotek haftowany przez Ewę Chałupską w 1946 r., Jasienica. 189 Emilia Michalska, Pruchna i Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 190 Bazielich B., Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" zeszyt nr 6, Bytom 1973, s. 40-41. �Na żywotek potrzeba 60 cm aksamitu, który zanim zostanie odpowiednio skrojony, rozpina się na specjalnej ramce, zaznaczając fastrygą kontury oplecka i przedniczek a potem haftuje. Zarys jego kształtu i miejsca przeznaczone na haft znaczono pierwotnie odpowiednio naszytym ozdobnym ga­ lonem, czyli sznurka, tj. złotą lub srebrną taśmą o falistych brzegach, szeroką od 1,5-4 cm. Węższe Ryc. 80. Aksamit z haftowanym żywotkiem rozpiętym na hafciarskiej ramie, Hermanice 1956. Ryc. 81. Aksamit z zafastrygowanym żywotkiem przed uszyciem, Ligota 1957 r. taśmy na szelkach naszywano w dwóch rzędach, a pionowo pod szczytkiem, po cztery przylegające do siebie lub w odstępach. Skromniejszeźywotki, zwłaszcza protestantek, do konfirmacji były raczej bez haftu, tylko obszyte samą bortą w jasnym lub niebieskim kolorze. Niebieskich tasiem jeszcze w I poł. X X w. używano na żałobę: Około I wojny światowej miejsce obszyć bortą z braku odpowiedniego 73 �Ryc. 82. Projekt żywotka obszytego sznurka, Jasienica 1959 r. surowca zastąpiono tasiemką albo haftem wykonanym kolorowymi nićmi i perełkami, a w związku z tym zmieniła się też kompozycja i wzory haftów. Były to najpierw żywotki w tzw. dwa kwiaty czy dwa bukiety, pomiędzy którymi biegł pionowo haftowany pas w miejscu pierwotnie naszytej borty. Wykonywano go jedwabnymi nićmi, muliną, perełkami, bajorkiem złocistym, tzw. bulionem, pliszowymi nitkami i sporadycznie złotymi lub srebrnymi nićmi odprutymi ze starych żywotków. Taka moda panowała mniej więcej do początku lat trzydziestych X X w., kiedy to zaczęto haftować „w trzy buki eta" bez haftowanych pasów. Potem przyszła moda na jeden kwiat umieszczany na środku Ryc. 83. Żywotek bez haftów, obszyty sznurka, Gumna 1956 r. 74 �Ryc. 84 - 85. Tyl i przód żywotka haftowanego w miejscach , gdzie naszywano galony, Wisła. 1956 r. Ryc. 86. Żywotek haftowany w „dwa kwiaty", Brenna. 1938 r. Ryc. 87. Żywotek haftowany „w trzy bukieta", Górki Wielkie 1930 r. 191 pleców, bo „wzory ciągle te same nie mogą być" . Dla dziewcząt „najlepiej wzory były w dwa bukie­ ty niż jeden na środku, bo nie przykrywał ich puszczony na plecy warkocz" . Po I I wojnie światowej upodobania kobiet były podzielone, ale coraz częściej zaczęły się pojawiać żywotki w kwiaty ułożone „w wianuszek" ..Hafty umieszczano także na ramiączkach i na przedniczkach, do których przed I I wojną światową przyszywano srebrne hoczki, nierzadko przesznurowywane srebrnym łańcusz­ kiem, a bogate kobiety na piersiach pomiędzy ramiączkami przypinały srebrny, z kaskadowo 192 193 191 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 192 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 193 Bazielich B., Z badań terenowych nad cieszyńskim..., s. 13, ¡1. 4-5; eadem, Z badań terenowych..., s. 13 i ilustracje. 75 �zwisającymi łańcuszkami orpant. Po wojnie te ozdoby biżuteryjne zniknęły. W miejsce hoczków za­ częto na ich podobieństwo wykonywać je kolorową koralikową sieczką, nawet z koluszkami, chociaż źywotka nie przesznurowywano. Mawiano, że są to hoczki z pereł, albo ślepe hoczki. Ryc. 88. Żywotek ślubny haftowany „w jeden kwiat", Jasienica. 1928 r. Ryc. 89. Żywotek z haftem „w wianuszek", Hermanice 1953 r. Ryc. 90. Żywotek z haftem „w wianuszek" kupiony w Cieszynie 1950 r. Na koniec trzeba zaznaczyć, że bogate kobiety miały po 12 sukien, każda na inną okazję i z żywotkiem odpowiednio haftowanym. Mniej zamożne miały od 3-5, -6 sukien, a te najbiedniejsze 1-2, 3. Nawet żona byłego sołtysa miała tylko 3 suknie (Gumna). Nierzadko też sprawiano suknie małym dziewczynkom, zwłaszcza do I komunii świętej czy konfirmacji, najczęściej była to wtedy pierwsza suknia w życiu, a w miarę upływu lat przybywało ich aż do wyprawy, co jednak zależało od stanu zamożności. 76 �Ryc. 91. Trzy pary srebrnych hoczków naprzedniczkach żywotka, Hermanice 1956 r.. �Haftowany żywotek do sukni można było kupić w sklepie w Cieszynie, Skoczowie, Bielsku, ale „jak która chciała mieć modny żywotek to zamawiała u wyszywaczki, bo wtedy miała wzory, jakie się jej podobały" . Niejedna hafciarka miała też kontakt z krawcową lub nawet była to jej siostra, matka bądź inna krewna, która następnie po wyszyciu żywotka szyła całą_suknię. Wszystko szyto w rękach, nie na maszynie, równymi ściegami i mocnymi nićmi. Również dzisiaj niektóre kobiety sprawiają sobie suknię cieszyńską na specjalne uroczystości, którą ubierają jak dawniej na kabotek albo na białą bluzkę. Korzystają też z sukni sprawionej po II wojnie światowej lub jeszcze starszej, gdyż zawsze przechowywano je z wielką starannością nie tylko z szacunku dla pamiątki rodzinnej, ale także ze świadomością swojego związku z rodzinną ziemią. 194 FARTUCHY Spisy inwentarzowe z X V I i X V I I w. wymieniają białe fartuchy z płótna. Brak jednak bliższych informacji o ich wyglądzie, tj. długości i szerokości. Domyślać się natomiast można, że jak inne części płóciennej odzieży, były wówczas wykonane z prostych kawałków materiału. Taką formę zresztą miały i w późniejszych czasach aż po X X w., tylko zmieniały się gatunki tkanin, z których je sporządzano. W regionie cieszyńskim fartuchów używano zarówno do stroju odświętnego jak i na co dzień, przy czym jako starsze uważać należy modrzince - płócienne, farbowane na niebie­ sko i drukowane, kupowane u farbiarzy pracujących w Cieszynie, Strumieniu, Jabłonkowie. Każda Ryc. 95. Fartuch płócienny drukowany, Cieszyńskie koniec X I X w. kobieta miała po kilka fartuchów, tj. na co dzień i od święta, aczkolwiek biedniejsze używały tych samych, bo były drukowane dwustronnie. Na co dzień wzór stanowiły drobniejsze motywy, przeważ­ nie kropki lub małe kwiatuszki, zakładane drugostronnie na niedzielę miały nieco większe kwietne motywy i tzw. kantę, czyli węższy lub szerszy pas obiegający brzegi i wypełniony innymi motywami. Były też modrzince gładkie w kantę. Białe płócienne fartuchy uszyte z jednej albo dwu szerokości miały dziewczęta i młode mężatki, a panna młoda - z białego, cienkiego materiału z jedną lub dwo­ ma zakładkami u dołu lub proste. Jak wykazują ryciny z I poł. X I X w. (J. Manes, H. Jastrzembski) w odświętnych strojach na długość sięgały nawet poniżej sukni, która w tym czasie dochodziła do połowy łydek, o czym wspomina także Lucjan Malinowski . Drukowane fartuchy noszono również w strojach sąsiednich regionów, gdzie podobnie jak w Cieszyńskiem używano jeszcze tzw. uherszczoków, które zgodnie z tą czeską nazwą pochodziły z Węgier, być może między innymi z miejsco­ wości Papa leżącej w północno-zachodnim rejonie kraju, gdzie po dzień dzisiejszy przetrwała tego 195 194 Katarzyna Badura, Międzyrzecze 1956 r. 195 Malinowski L., op.cit., s. 111. 78 �196 rodzaju manufaktura. Farbiarni zresztą nie brakowało też na terenie Czech i Słowacji . Uherszczoki były gatunkowo lepsze, dlatego zakładano je od święta albo na pogrzeb. Odznaczały się tym, że były ciemno-modre w różny biały wzór i specjalnie glansowane do połysku, czego nie uzyskiwano przez prasowanie domowym sposobem . 197 Ryc. 96. Cieszynianka w odświętnym stroju, Cieszyn 1930 r. Ryc. 97. Fartuch jedwabny granatowy z haftem: kwiatki błękitne i pomarańczowe, liście zielone, Skoczów 1928 r. Fartuchy noszone na co dzień i od święta zarówno te starsze, jak i z I I poł. X I X w. górą marszczo­ no i wszywano w oszewkę, która przechodziła w troki do wiązania. W miarę wydłużania się i posze­ rzania sukni, co zaczęło być modne w I I poł. X I X w. poszerzał się i wydłużał również fartuch a wraz 196 Vydra L,L'udova modrotlać na Slovensku, Bratislava 1954, s. 12-29 i nast. oraz s. 24 - mapa; Re in fus s R., Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa 1953, s. 17-23, 43. 197 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia; Emilia Michalska, Pruchna; Joanna Cyfkowa, Pierściec; Maria Farfecka, lat 46, Brenna. 79 �z nim zmianie ulegają zastosowane do tego celu tkaniny. Modrzince służą już tylko na co dzień i star­ szym biednym kobietom na niedzielę, co przetrwało mniej więcej do I wojny światowej. Natomiast u innych kobiet, którym pozwalały warunki domowe i środki materialne stosunkowo szybko w stroju Ryc. 98. Hafciarka Stefania Dziadek w stroju cieszyńskim z adamaszkowym fartuchem, Ligota 1959 r. odświętnym pojawiają się fartuchy szyte z kupnych wzorzystych tkanin różnego gatunku. Potrzeba było przy tym trzech szerzyn, a nie jak dotąd 1-2, kiedy wykorzystywano płótna samodziałowe. Za­ leżnie od rodzaju tkaniny, fartuchy miały teraz swoje nazwy, tj. kartóniok, patys, satenowy, woalowy, tibetowyjedwobny, atłasowy, muślinowy, rypsowy, z cienkiej wełenki i inne. Były to tkaniny lekkie gładkie albo cięższe w stonowanych kolorach szarych, błękitnych, zielonych, wiśniowych, świetli­ stych kolorowo tkane w prążki, kratkę lub w kwietne wzory, a także malowane i haftowane. W latach międzywojennych upowszechniły się fartuchy wykonane z jednobarwnego jedwabnego adamaszku, w którym roślinne wzory czytelne są dwustronnie, tj. po jednej stronie tło jest błyszczące a wzory matowe, po stronie drugiej widać tego odwrotność - tło matowe, wzory błyszczące. Ryc. 99. Hafciarka Maria Szczepańska w stroju cieszyńskim z jedwabnym wzorzystym fartuchem, Hermanice 1956 r. 80 �Na początku X X w. nastała moda kolorowo wyszywanych fartuchów, zaś po I I wojnie świato­ wej -jedwabnych fartuchów w malowane wzory. Malowanie jednak okazało się niepraktyczne, bo w miejscach malowania tkanina łatwo pękała. Zamiast malowanych zaczęto więc znowu nosić haf­ towane lub gładkie . 198 Ryc. 100. Siostry Romańczyk - Matylda, szwaczka i Stefania, koronkarka w kretonowych fartuchach i sukienkach noszonych na co dzień, Nierodzim 1956 r. Początek X X w. przyniósł również inne zmiany, które przetrwały do czasów współczesnych. Za­ niechano mianowicie szycia fartuchów z 3 szerzyn na rzecz 1,5 szerokości, a wraz z tym zwężeniem uległy skróceniu odpowiednio do skróconej długości sukni. Oprócz marszczenia lub fałdowania przy oszewce zastosowano gęste marszczenia albo fałdowania na podszytej tasiemce, która przechodzi w wiązanie wokoło bioder i ku przodowi, poczem końce chowa się pod fartuchem. Na wierzch bo­ wiem przychodzi przepaska ze wstążki, albo pas. Starsze fartuchy dla wzmocnienia podszywano dołem organtyną . Na koniec warto dodać, że wraz z upowszechnieniem się fartuchów adamaszkowych, do kom­ pletu zaczęto nosić takie same chustki na głowę, które mają już gotowe, fabrycznie wykonaną bordiurę. Natomiast na co dzień pozostały fartuchy płócienne, kartonowe, bawełniane w ciemniejszych kolorach, gładkie, w prążki albo w drobny gęsty wzorek, a także fartuchy przysłaniające całe przody kretonowej sukienki, z szelkami i kieszonką niekiedy wykończone dołem falbanką. 199 OKRYCIA WIERZCHNIE Do wierzchnich okryć kobiecych w stroju cieszyńskim należały szpyncery, jupki i jakie, przy czym forma tych okryć dostosowana była do aktualnie panującej mody. Ryciny z I poł. X I w. (Jastrzembskiego, Manesa) oraz stare fotografie przedstawiają kobiety w szpencerach. Natomiast w spisach inwentarzowych z X \ T - X V I I I w. wymieniane są mentliki, płaszcze i szuby, co nasuwa przypuszczenie, potwierdzone zresztą historycznymi materiałami, że szpyncery, szpencery były wy­ nikiem europejskiej mody z przełomu X V I I I i X I X w., a tamte okrycia od nich starsze. 198 Maria Farfecka, lat 46, Brenna 1956, hafciarka. 199 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia i Emilia Michalska, Pruchna. 81 ��Równie starą nazwą jest jupka, aczkolwiek w ubiorach ludowych okrycie to upowszechniło się dopiero w X I X w. , a na Śląsku Cieszyńskim - w I I poł. X I X w. i przetrwało to do połowy X I X w. Przeważnie utożsamiano je tutaj z jaklą i ta nazwa była bardziej rozpowszechniona w odniesieniu do starszej, jak i do nowszej formy. Tzw. „stare jakie" były dość długie, szyte do figury, ze stojącym kołnierzem, bufiastymi u ramion i wąskimi dołem rękawami, szyte z czarnej wełny, kamgarnu lub sukienka, na zimę z watoliną i na podszewce, a nawet podbite futerkiem. Zdarzały się też w kolorze granatowym, zielonym, brązowym. Po 1917 r. krój jakli ulegał wielokrotnym zmianom, przy czym letnie jakie szyto z kretonu, jedwabiu, wełenki, ale bez podszewki, przez co nie wyglądały tak so­ lidnie. Ozdobą jakli używanych na niedzielę były guziki, sutaż lub haft umieszczane na przodach i dołem rękawów, także wokół dolnej krawędzi przodów i pleców. Jakie przeznaczone na co dzień nie miały naszywanych ozdób; zdobiły je ewentualnie zakładki ciągnące się wzdłuż przodów i nie­ wielkie guziki służące do zapinania. Natomiast hafty wykonywano ściegiem łańcuszkowym czarnym kordonkiem, niekiedy z dodatkiem nici bronkowych, czyli złotych (Międzyrzecze), umieszczając je po bokach, w miejsce kieszeni i u dołu rękawów. Jakie, jupki ubierano na kabotek lub bezpośrednio 200 201 Ryc. 103. Łańcuszkowy haft na kamgamowej jakli, Międzyrzecze, pocz. X X w. na suknię bez kabotka, za to szpyncery noszono zawsze na sukni z koszulką, która miała bogaty biały haft starannie przez kobiety eksponowany w dekolcie spencera. To wierzchnie okrycie odznaczało się swoistą elegancją nie tylko ze względu na dobry gatunek czarnego lub zielonkawego sukna, ale także krój i wykończenie. Było krótkie do pasa, dopasowane w talii i zapinane na pasek przykrywający w tyle niezbyt szeroką falbanę powstałą w wyniku dwóch cięć na plecach zbiegających się ze sobą ku dołowi. Miało proste przody z szerokim dekoltem osłoniętym szalowym kołnierzem wykonanym z aksamitu w kolorze sukna. Rękawy szyte z dwóch części, tj. wierzchniej i spodniej zwężały się ku dołowi i miały również aksamitny półmankiecik, a górą znacznie się rozszerzały dla pomieszczenia bufiastych rękawów koszulki. Całość była watowana i na białej flanelowej lub wełnianej podszewce. W szczególnie okazałych szpyncerach pasek zapinał się na srebrną klamerkę, zaś rękawy, niekiedy dołem rozcięte - na niedużą srebrną spinkę. Szpyncery zaprzestano nosić około I wojny światowej. 200 Turnau I., op.cit, s. 76, 167. 201 Materiały z badań terenowych oraz fotografie rodzinne. 83 �Ryc. 104. Szpyncer do kobiecego stroju cieszyńskiego, Ropical860 r., RCz. Innych wierzchnich okryć, o których informują spisy inwentarzowe z minionych wieków, jak ko­ biecy mentlik, szuba, płaszcz tradycja ustna nie potwierdza. Mogły one wyjść z użycia na przełomie X V I I I i X I X w. zanim modne stały się szpyncery, należące do kosztownych części odzieży, na które mogły sobie początkowo pozwolić tylko zamożne osoby. Dla mniej zamożnych pozostawały kożuchy i szuby, tj. kożuchy pokryte z wierzchu granatowym suknem lub tkaniną wełnianą. Szuba czyli tzw. „modry kożuch", na pokrycie którego służył także haras, muchajer, forsztat czy barchan, wykonany był ze skór owczych albo króliczych . Bardziej paradny i kosztowny był natomiast długi kożuch. W połowie X X w. w czasie wywiadów terenowych informatorki nierzadko powtarzały, że „dziewucha jak się wydowała a nie miała kożucha to nie była wiela warto" i „czym kożuch był dłuższy, tym dzie­ wucha była bogatsza" . Wyszły one jednak z użycia na przełomie X I X i X X w. W archiwum Muze­ um Górnośląskiego w Bytomiu zachowała się ilustracja kobiecego kożucha z Hermanie, który został sfotografowany w 1939 x. Prezentuje się w bardzo dobrym stanie, jest długi, wyprawiony na biało, 202 203 1M Ryc. 105. Krój kobiecego szpyncera do kobiecego stroju łaskiego, Orłowa 1890 r., RCz. 202 Teśinsko..., s. 149. 203 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia, Emilia Michalska, Pruchna, Matylda Romańczyk, Nierodzim i inne. 204 Archiwum fotograficzne Działu Etnografii Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. 84 �z niewielkimi opuszkami koło szyi, przy rękawach, po bokach i wokół dolnego brzegu. Jest szeroki, kloszowy, z półkolistymi cięciami na plecach podkreślonymi ozdobnym szwem, przy którym od pasa w dół rozsypują się symetrycznie po obu stronach 3 gwiazdki wykonane z kolorowego safianu. Białym i ciemnym safianem podkreślone są także dolne brzegi rękawów i krawędzie kożucha two­ rząc ozdobny u dołu otok. Niestety, nie zanotowano, gdzie kożuch ten został wykonany lub nabyty. Wiadomo tylko, że tak ozdobne kożuchy wchodziły w skład ślubnego stroju panny młodej i żenicha i była to ich zasadnicza funkcja , co potwierdzały również wypowiedzi informatorek. 205 Ryc. 106. Kobiecy kożuch ślubny, Hermanice 1939 r. Chustki W tradycyjnym stroju cieszyńskim występowały różne rodzaje chustek. Były to chustki noszone na głowie specjalnie tylko do czepca i dodatkowe, zakładane na wielkie uroczystości. Oprócz tego były to chustki naramienne na lato, na zimę i okazjonalne, obrzędowe. Zależnie od przeznaczenia, materiału z którego były wykonane, wielkości i ozdobności nosiły rozmaite nazwy funkcjonujące także wraz z niektórymi formami w innych strojach regionalnych występujących na ziemi cieszyńskiej. 205 Teśinsko..., s. 150. 85 �Używanie chustek w stroju cieszyńskim potwierdzają archiwalne materiały w postaci inwentarzy i spisu majątku oraz testamentów sporządzonych w X V I i następnych wiekach. Wymieniane tam są łoktuszki - loktusze, szatki na głowę, szatki z koronkami. I takim potocznym określeniem jakiejkol­ wiek chustki pozostała nazwa szatka. Zanim też zaczęto używać gotowych fabrycznych lub sporzą­ dzać je z kupnych tkanin, wszelkie chustki wykonywano z płótna samodziałowego lnianego średniej grubości i cienkiego, delikatnego, rąbkowego. W zbiorach muzeum w Cieszynie zachowała się płó­ cienna chustka datowana na 1686 r., haftowana różnymi ściegami w niewielkie bukiety luźno zakom­ ponowane wokół obrzeży i obszyta klockową koronką która jednak nie stanowiła części odzieży . Wśród protestantów pełniła funkcję obrzędową w czasie zaślubin, co przetrwało do X I Xw. 206 Ryc. 107. Cieszyńskie chustki obrzędowe, X V I I I - X I X w. Na co dzień na głowę używano białych, płóciennych chustek średniej grubości i takie nosiły star­ sze kobiety, jeszcze w latach międzywojennych. Białe płócienne lecz z cienkiej tkaniny miała panna młoda. Była ozdobiona białym haftem na środkowym narożniku, który po złożeniu chustki w trójkąt i zawiązaniu na głowie wyraźnie się uwidaczniał, podczas gdy pozostałe narożniki z drobniejszymi haftami nie były widoczne. Ślubne chustki obrębione klockową koronką przechowywało po babce jeszcze po I I wojnie światowej wiele kobiet, między innymi Emilia Michalska w Pruchnej, Emilia Lipowczan w Goleszowie-Równi, Stefania i Matylda Romańczyk w Nierodzimiu, przy czym babka tych dwu sióstr sama je ręcznie haftowała i obrębiała przygotowując się do ślubu. Ryc. 108. Narożnik chusty oczepinowej z białym haftem, Cieszyńskie X I X w. 206 Baziełich B., Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" zeszyt nr 1, Bytom 1966, s. 24. 86 �W I I poł. X I X w. zaczęto używać tak jak na fartuchy tkanin fabrycznych, z których szatkę wy­ konywano własnoręcznie, ewentualnie gotowe kupowano w sklepie, u wędrownego handlarza, albo na targu. Początkowo gatunkowo różne, z czasem coraz większym upodobaniem cieszyły się chustki jedwabne, wzorzyste adamaszkowe, w jasnych kolorach, nierzadko stonowane z tka­ niną fartucha lub wręcz takie same. Szatki te zakładano na czepiec składając najpierw w trójkąt, a następnie wiązano z tyłu głowy na wierzchu chustki w duży węzeł i stojące jak dwa skrzydła Ryc. 109-110. Wiązanie chustki na. żurek, Ligota, 1959 r. Ryc. 111. Kobieta w stroju cieszyńskim. Chustka wiązana na żurek. Ligota 1959 r. 87 �końce. Takie wywiąznie na tzw. żurek czy pidło nie było łatwe, bo szatka musiała być dość sztyw­ na, jeśli płócienna to wykrochmalona, głęboko nachodzić na głowę zakrywając główkę czepca i po bokach zebrana w fałdy. Toteż raz wymodelowana mogła służyć parokrotnie, gdyż zdejmowano j ą z głowy nie rozwiązując. Dziewczęta także nosiły szatki, ale bez czepca i tylko w razie zimna, wiążąc Ryc. 112. Kobieta w stroju cieszyńskim. Chustka wiązana na żurek, Górki Wielkie 1956 r. je pod brodą. W ozdobnie wiązanej chustce chodziły starsze kobiety i tzw. zowitka, czyli panna z nie­ ślubnym dzieckiem, której nie wolno było nosić czepca. Starsze mężatki wedle dawnego zwyczaju na żurek nakładały jeszcze jedną chustkę, przy czym kolory tych chustek powinny zgadzać się za sobą i fartuchem. Na okres Adwentu i Wielkiego Postu nie noszono jaskrawych kolorów - raczej granato­ we i siwe. Natomiast w zimie chustki wełniane w ciemnych kolorach wiązano pod brodą a na wielkie Ryc. 113. Jedwabna szatka ręcznie haftowana, Pierściec 1948 r. 88 �Tabl. I I I Mężatka i dziewczęta w strojach cieszyńskich. Fot. St. Gadomski 1972. �uroczystości szatki sprawione, co jednak zaniechano około I wojny światowej. W lecie wystarczył sam żurek, przy czym po I I wojnie światowej modne były jedwabne chustki i fartuchy najpierw ko­ lorowo haftowane, potem malowane w kwiaty. Ryc. 114. Cztery narożniki szatki spuszczowej wyszyte dwustronnym ściegiem krzyżykowym, Cieszyńskie X I X w. Szatka sprawiona, czyli spuszczowa była to duża płócienna chusta wielkości kwadratowego obrusa o boku około 150 cm, która na jednym rogu miała wyszyty trójkątny tzw. znak czarnym, czerwo­ nym lub różowym harasem, a na pozostałych narożnikach przeważnie mniejsze znaczki - wszystkie w tym samym kolorze, wykonane liczonym, drobnym dwustronnym ściegiem krzyżykowym z led­ wo widocznymi białymi motywami geometrycznymi, prześwitującymi z wyszytego tła. Na mniejsze znaczki stosowano też ścieg skręcatkę. Brzegi chustki obszyte były klockową ręcznie robioną koron­ k ą szeroką nawet na 6 cm. Pod koniec X I X w. na wzór jabłonkowskich, zdarzały się szatki spuszczowe z białym haftem o motywach roślinnych, wykonanych ściegiem płaskim, dziurkowanym, łań­ cuszkowym. Po złożeniu w trójkąt szatkę spuszczowa nakładano na czepiec z płóciennym żurkiem, zbierając koło uszu w fałdy, a następnie wiązano na potylicy pod opadającym w dół narożnikiem z wyszytym znakiem, który sięgał nieco poniżej pasa, przy czym krótsze końce wiązań, zwłaszcza je- Ryc. 115. Młoduchy w hackach cieszyńskich podczas ślubu w kościele, Koniaków 1957 r. 89 �den z nich sterczał jak skrzydło za uchem. Na ziemi cieszyńskiej w stroju góralskim i łaskim w po­ dobnym celu i sposobie noszenia używano chustek rożkowych. Były one nieco mniejsze od spuszczowych o boku około 100 cm i bez obszycia koronką, ale z takimi samymi geometrycznymi znakami * . Nie stanowiły one jednak nakryć głowy Cieszynianek, jak to przypuszczała Barabara Poloczkowa, która w spisach inwentarzowych z 1558 r. odczytała słowo „russki" jako rożkowe chustki. W X V I i X V I I w. w spisach tych wymieniane są natomiast „łoktuszki z białymi koronkami", a więc nie chust­ ki rożkowe. Nie potwierdzają ich także XIX-wieczne ilustracje. 1 1 Ryc. 116. Chustka ręcznie malowana, Haźlach 1956 r. Łoktuszki, łoktusze były to duże chusty odziewacze w postaci płachty z grubszego płótna lub adamasu, wielkości prześcieradła wykonane z dwóch zeszytych szerokości i długości około 4 miar, któ­ re składano w pół i zarzucano na ramiona wiążąc na piersiach. Ich zastosowanie potwierdzają nie tylko spisy inwentarzowe z X V I w., lecz także z wieków następnych oraz wspomnienia starszych informatorek. Chroniły przed chłodem dziewczęta i kobiety, dlatego używano ich nie tylko w zimie, jednak zaprzestano je nosić na początku X X w. W latach przed I wojną światową bowiem modne były zamiast nich używane także w zimie wełniane chustki w kratę, przeważnie ciemnego koloru. W razie potrzeby składano je po przekątnej w trójkąt i zarzucano na ramiona otulając całąpostać, albo też noszono je „od parady" parokrotnie złożone i przewieszone przez ramię. W lecie natomiast chu­ stą odziewaczą była hacka robiona przeważnie szydełkiem z białej włóczki. Białe chustki wełniane dziane, złożone szalowo miały również mioduchy, czyli panny młode, druhny i starościny. Poza tym w czasie II wojny światowej i zaraz po wojnie używano różnych innych chustek produkcji fabrycznej, nierzadko gładkich, ręcznie malowanych. Niektóre nawet, tzw. tureckie sprowadzane były z Czech, albo z Niemiec. Z tych samych krajów pochodziły też tzw. zametki dość sztywne jedwabne chustki z aksamitnym wzorem, z których wiązano żurek. Nie były one jednak zbyt rozpowszechnione . 208 209 207 Wywiady przeprowadzone w różnych miejscowościach w powiecie bielskim i cieszyńskim w 1956 r. 208 Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146; Iwanek W., op.cit., s. 137; Tesinsko..., s. 147-148, przypis 254. 209 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 90 �CZEPEK NAKRYCIEM GŁOWY MĘŻATEK BYŁ CZEPEK O SWOISTEJ FORMIE I SPOSOBIE ZDOBIENIA, KTÓREGO NIE NOSZONO NIGDY BEZ CHUSTKI. DIATEGO WIDOCZNA BYŁA TYLKO JEGO PRZEDNIA CZĘŚĆ, TZW. czółko wykonane z białej ozdobnej koronki w postaci wydłużonego prostokąta o rozmiarach około 8x20 cm, tj. wielkości ule­ gającej zmianom mody. Najstarsze czepki miały czółko wąskie i zakładano je wysoko od czoła tak, że było widać brzeg włosów. Z czasem sięgało do pół czoła, a w X X w. jego szerokość się powiększa, Ryc. 117. Czepek z szydełkowym czółkiem, Brenna pocz. X X w. Ryc. 118. Czepek z czółkiem roboty klockowej, kupiony w Skoczowie 1922 r., Istebna. 210 przez co przysłania całe czoło aż do brwi . Zależnie od rodzaju koronki, dolny brzeg czółka wykań­ czano albo ząbkami przyszytymi do wąziutkiej tasiemki, tzw. sznureczki, albo brzeg był bez ząbków tylko z samą tasiemką. Krótsze boki czółka nad uszami łączono z kwadratowo-prostokątnymi ka­ wałkami lnianego płótna o rozmiarach 8x10, a pozostały dłuższy jego bok i boki płócienek łączono z szydełkową siatką mniej lub bardziej ażurową stanowiącą denko, czyli główkę ". 2 210 Emilia Michalska, Pruchna. 211 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 91 �Ryc. 119. Czepek z czółkiem robionym „na kółkach" - teneryfie przed I I wojną światową. Istebna. Koronkowe czółka były kiedyś roboty klockowej, siatkowej, w końcu szydełkowej, a nawet tiulowej. I takich używały też kobiety w strojach regionów sąsiednich, tj. łaskim, góralskim, jabłonkowskim, pszczyńskim, z tym, że różne były wzory i szerokość czółek, oraz sposób noszenia. W stroju łaskim Ryc. 120. Tiulowe czółko do czepka łaskiego, Pastwiska 1967 r. Ryc. 121. Czepek z siatkowym czółkiem, Wisła-Jawornik 1954 r. 92 �i jabłonkowskim przeważały czółka tiulowe i siatkowe, w góralskim szydełkowe, a w cieszyńskim dominowały policzkowe, czyli klockowe. Dopiero w nowszych czasach występowały także szydeł­ kowe, siatkowe, teneryfowe, nierzadko wykonane łączonymi technikami, np. siatkowe obrabiano szydełkiem, a teneryfowe motywy łączono szydełkowymi słupkami i półsłupkami. Zdarzały się też koronki robione na drutach. Wyroby te, tzn. same czółka albo czepki można było kupić gotowe na targu w Cieszynie, Skoczowie, Strumieniu i innych miejscowościach, bądź zamówić bezpośrednio u koronkarek, które taką robotą się zajmowały, nawet prały i prasowały czepce glansując czółko do połysku. Z wyrobu koronek słynęły niektóre miejscowości, jak Ustroń, Nierodzim, Goleszów, Konia­ ków, chociaż niemal w każdej miejscowości pracowały specjalistki tej umiejętności. Było ich sporo, gdyż każda kobieta miała po kilka, czy kilkanaście czepków. W latach międzywojennych zaczęły pojawiać się tańsze koronki roboty maszynowej, ale korzystały z nich biedniejsze kobiety, co jednak nie było zbyt powszechne, gdyż uważano takie czeki za mniej eleganckie. Koronek, zwłaszcza klockowych używano w strojach cieszyńskich już w X V I w., które w za­ stosowaniu do czepków określano początkowo jako „bintka" . Również w spisach spadkowych z połowy X V I I w. jest mowa o czepkach i łoktuszce z białymi koronkami , a inne wykazy mówią że kobiety miały po kilkanaście czepków. Np. uboga mieszczka cieszyńska pozostawiła po sobie 11 czepków (1744). Po I I wojnie światowej liczba czepków w zasobach domowych stopniowo maleje, aczkolwiek nie brakowało jeszcze koronkarek i kobiet robiących i noszących czepki do cieszyń­ skiego stroju. Zapotrzebowanie podtrzymywała dodatkowo jeszcze CEPELIA (Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego), ale młodsze kobiety nie podejmowały już takich zajęć, jak również co­ raz rzadziej przywdziewały strój cieszyński. Z wyrobu koronek słynie obecnie tylko Koniaków lecz czepków raczej już nikt nie zamawia, a kobiety które okazjonalnie noszą strój cieszyński mają albo odkryte głowy, albo czepek z żurkiem z domowych zasobów. 212 213 UCZESANIE Ryc. 122. Uczesanie dziewcząt i mężatek śpiewających w zespole „Cementownia Goleszów", Goleszów 1958 r. 212 Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 138. 213 Iwanek W., op.cit, s. 138. 93 �Według mody z poł. X I X w. dziewczęta czesały włosy z przedziałkiem na środku głowy i splatały je w jeden warkocz, który opadał na plecy. Początkowo plotły włosy do samego końca, który łączono z tzw. sznurka, czyli wąską tasiemką związywaną mocno, aby warkocz się nie rozplatał. Do sznurki przywiązywano bandlę, tj. kolorową wstążkę związaną w kokardę o równych końcach. Starszego rodzaju wstążki były raczej wąskie w paski lub kratkę, nowsze szersze wzorzyste. „Jak nastała moda na szersze wstążki, to nie pleciono włosów do końca" . Mężatki czesały się podobnie w jeden lub dwa warkocze, które w tyle upinały zwijając na dudek, czyli kok, który wystawał spod czepka obwiązany jego tasiemkami . W latach międzywojennych włosy coraz chętniej przycinano, pozbywając się warkoczy, a przez to także czepka i mężatki, jak dziewczęta chodziły z odkrytą głową. Tak pozostało do czasów współczesnych. 214 215 OBUWIE Okryciem nóg kobiet i dziewcząt były pończochy. Jeszcze w połowie X X w. starsze kobiety wspominały, że „sto lat temu" noszono czerwone wełniane pończochy, długie około 2 m, które ukła­ dano na nogach w poziome fałdki, a na stopy zimą wdziewano kopytka, czyli białe dziane skarpetki. W X I X w. do mniej uroczystego stroju noszono pończochy granatowe, przytrzymywane pod kola­ nem, jak poprzednie, płóciennym trokiem, zaś w I I poł. X I X w. zaczęto nosić białe pończochy, które z czasem uznano za najbardziej odpowiednie i takie pozostały po czasy współczesne, dopóki nie rozpowszechniły się fabryczne pończochy i rajstopy w beżowym kolorze. Ryc. 123. Wzór czerwonej dzianej pończochy. Jako okrycie stóp służyły pierwotnie kierpce wykonane z jednego kawałka skóry cielęcej, te były delikatniejsze lub ze skóry wołowej. Jeszcze na początku X X w. nosiły je biedniejsze kobiety nie tylko na co dzień. Ponieważ w zimie nie dawały one ciepła wkładano jeszcze na pończochy białe wełniane skarpetki. Zdarzało się też, że najbiedniejsze kobiety, co potwierdza tradycja ustna, zamiast 214 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia. 215 Zuzanna Bojdowa lat 55, hafciarka, Pierściec 1956 r. i Joanna Cyfkowa, Pierściec 1956 r.. 94 �pończoch i skarpetek owijały nogi płóciennymi onucami podtrzymywanymi wiązaniami kierpców. Kierpce były wygodne i lekkie oraz tanie, nierzadko wykonywane w domu, dlatego utrzymały się stosunkowo tak długo. Zamożniejsze kobiety zaczęły jednak jeszcze w X I X w. nosić strzewiki, jak mówiono bez kornfleków, czyli bez obcasów tylko podbite metalowymi podkówkami. Były płytkie, jak pantofle „wystrojone maszlą niebieskiego koloru" , tzn., z modrą kokardą na przodzie albo czer­ woną. I takie obuwie ukazują dziewiętnastowieczne ryciny. Na co dzień chodzono jednak boso. Nato­ miast do odświętnego stroju w X X w. zaczęto nosić „płytkie butki nazywane brynelkami" rzemieśl­ niczej roboty, a w końcu w latach międzywojennych za najbardziej odpowiednie do cieszyńskiego stroju zaczęto uważać czarne płytkie skórkowe buciki z paskiem przechodzącym przez podbicie i na niewielkim słupkowym obcasie. 216 217 BIŻUTERIA Uroczysty kobiecy strój cieszyński od najdawniejszych czasów przyozdabiano biżuterią wyko­ naną ze srebra, pozłacaną, rzadziej złotą albo ze stopów dających pozłocisty efekt. Wychodząca za mąż mieszczka dostawała w wyprawie sporo ozdób, których waga wynosiła nieraz 1-1,5 kg. W ich skład wchodził przede wszystkim srebrzysty pas, napierśnik tzw. orpant, hoczki do żywotków i spinki do kołnierzyka koszuli, a w X I X w. jeszcze klamerki do pasków przy spencerach. Ryc. 124. Klamerki do spencera, Cieszyn X V I I I - X L X w. W X V I w. srebrne pasy, nierzadko pozłacane składały się z odlewnych ogniw na podszyciu ze skóry. Używano też pasów w tabliczki, bez podszycia, roboty filigranowej i takie wyrabiano jeszcze na początku X X w. Miały one zwisające kaskadowo łańcuszki z owalnymi wisiorkami. Podobnie w trzy festony, obwieszone złoconymi owalnymi blaszkami i filigranowymi rozetkami wyglądały napierśniki - orpanty. Filigranowe rozetki wchodziły też w skład bardziej ozdobnych i przez to droż­ szych hoczków służących początkowo do przesznurowania żywotka srebrnym łańcuszkiem. Z czasem 216 Emilia Lipowczan. Goleszów-Równia. 217 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia i inne informatorki w różnych miejscowościach 1956 r. 95 �hoczki przyszywano już tylko dla ozdoby, bez sznurowania. Starszego typu hoczki były przeważnie odlewane, nierzadko ażurowe, w motywy syren, amorków, aniołków, lwów, jeleni, wachlarzyków, liścia, kwiatu. W czasach monarchii austro-węgierskiej sporządzano je także z austriackich monet dodając odpowiedniej wielkości koluszka, które we wszystkich hoczkach wystawały poza brzegi przedniczek żywo tka. Ryc. 125. Pas z odlewanych płytek, X V I I I w. Ryc. 126. Pas z odlewanych płytek i z łańcuszkami, X I X w. -1 T=3- jft.. \ Ir V ; fi X .-j. •Afc A Ją »• 40 •Lff Ryc. 127. Pas z łańcuszków i filigranowych płytek, Cieszyn pocz. X X w. Wszystkie te ozdoby wymieniane są w testamentach i umowach ślubnych w X V I w. i następnych nie tylko odnośnie mieszczek cieszyńskich, ale także zamożnych wieśniaczek . Służyły one nie­ jednokrotnie przez kilka pokoleń, gdyż stanowiły cenną pamiątkę rodzinną i lokatę kapitału. Jednak w miarę upływu czasu ich formy ulegały zmianie, stosownie do mody danej epoki. Tak np. w pa­ sach o odlewanych ogniwach pojawiły się pomiędzy nimi łączące je klasycy styczne kolumienki z motywami kobiecych postaci, w spinkach i broszkach wprawiano kolorowe oczka odpowiednie do barokowych upodobań. Najstarsze spinki miały formę kolistą - tarczo w a t ą nawiązującą do wzo­ rów znanych ze starożytnych zapon. Były odlewane lub filigranowe, tak jak późniejsze o sercowatym kształcie z bolcem pośrodku i z łezkowatym wisiorkiem. Dekoracyjnymi elementami hoczków 218 218 Iwanek W., op.cit., s. 121-186. 96 �i pasów były tzw.pukliczki, czy pukle, tj. nity z dużymi łebkami, nieco mniejsze sztyfty, służące do łą­ czenia blaszek lub romboidalne blaszki wkomponowane pomiędzy druciki filigranowych motywów uformowanych na kształt liścia, owalu, spirali, pierścienia . Przy filigranie używano też granulek. Sercowate spinki z motywem ptaszków (gołąbków), które były zwrócone ku sobie dziobkami kupo­ wali pachołcy wybranym przez siebie dziewkom na znak „że są sobie radzi", kupował też narzeczony swej przyszłej żonie dla wyrażenia małżeńskich zamiarów . 219 220 Ryc. 128. Łańcuszkowe orpanty, Cieszyn koniec X I X w. Okres I i I I wojny światowej nie sprzyjał nabywaniu nowej biżuterii, jak również eksponowaniu rodzinnych klejnotów. Niejednokrotnie ze względu na brak środków do życia zabiegano o to, aby je spieniężyć. Również po wojnach chętnie je ukrywano lub spieniężano, a w miejsce pasów i hoczków zaczęto stosować haftowane ich imitacje. Pasy haftowano na gumie lub gurcie, hoczki bezpośrednio na brzegachprzedniczekżywotków stosując do tego celu perełki, cekiny, kolorowe blaszki. Haftowały je sobie same kobiety lub zamawiały u hafciarek, a pasy można było także nabyć w sklepach w Cie­ szynie, Skoczowie, Strumieniu. I formy takie sporadycznie przetrwały do dzisiaj '. 22 2\9Krajka a śperk, katalog wystawy, oprać. Z. Vachova, Opava 1976, s. nlb.; Hoczki cieszyńskie, katalog zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, oprać. J. Kosztuska, Warszawa 1985, s. 6-14. 220 Gładysz M., op.cit, s. 180. 221 Badania terenowe w latach 1956-1958. 97 �98 �Ryc. 131. Fragment pasa z kolumienkami, Skoczów pocz. X I X w. 99 �Ryc. 132. Filigranowa rozeta z pukliczkami na płytce pasa. Brenna, koniec X I X �Ryc. 134. Haftowane hoczki na przedniczkach żywotka, Górki Wielkie 1915 r. Ryc. 135. Srebrne odlewane hoczki obwiedzione haftem na przedniczkach żywotka, Cieszyn-Bobrek 1928 r. Dodatki W kobiecym stroju cieszyńskim poza biżuterią niewiele było innych dodatków. Nie używano korali, a jeśli chodzi o wstążki, to wykorzystywano je przede wszystkim jako golonki do obszycia brzegu sukni, jako przeposki do obwiązania fartucha w pasie i u dziewcząt - jako zamknięcie splotu warkocza opadającego na plecach, w postaci dużej wywiązanej kokardy. Ilustracje z I pol. X I X w. ukazują także rękawy kabotków przewiązane nad łokciami czerwoną wstążką co jednak nie utrzyma­ ło się do czasów współczesnych. Do czasów współczesnych nie utrzymały się również galony złote, bądź srebrne o falistych brzegach, którymi obszywano do pocz. X X w. źywotki, jak i podobne w ty­ pie wstążki koloru niebieskiego, służące do obszywania niezdobionych hartem żywotków noszonych przez uboższe kobiety i niektóre protestantki. 101 �Ryc. 136. Złoty galon na żywotku cieszyńskim, pocz. X X w. Zależnie od przeznaczenia istotny był kolor wstążki, jej szerokość i długość. Wedle utartego zwyczaju golonka przy sukni powinna być błękitna, zwłaszcza na sukni w czarnym kolorze. Zdarza­ ło się jednak, i to w nowszych czasach, że kolor galonki dobierano do koloru sukni, np. zielony do zielonej sukni, wiśniowy - do wiśniowej, siwy - do granatowej, niemniej za najbardziej elegancką i odpowiednią uchodziła zawsze modra golonka z taftowej wstążki o drobno tkanej ramce, tj. brze­ gach, szeroka w całości ok. 8-10 cm. I taka szerokość obowiązywała nawet wtedy, kiedy kupowano j ą bezpośrednio z metra, choć uważano za mniej wartościową. Biedniejsze kobiety, które nie miały srebrnego pasa, zamiast niego nosiły przeposki ze wstążki, początkowo szerokie na dłoń, stopniowo jednak węższe, najwyżej na 3 palce, ale długie na 3 m. Opasywano się nimi w talii na wierzchu fartucha i wiązano z przodu w kokardę - maszle, puszczając swobodnie w dół jej końce. Zamożne kobiety nosiły srebrne pasy nierzadko nałożone na przeposkę. Czyniły tak dla parady i podkreślenia swej sytuacji majątkowej, ale także dla ochrony sukni, aby się nie wycierała od metalowego pasa. Przeposki dobierano odpowiednio do całości stroju, a dziewczęta także do wiązania warkocza, przy czym wstążki te powinny być kolorowe, wzorzyste. Na przeło­ mie X I X i X X w. modne były wstążki w kolorową kratkę, potem w kwiaty, a następnie haftowane 102 �lub malowane w drobniejsze kolorowe wzory. Haftowane wstążki nastały około I wojny światowej, a po I I wojnie przyszła kolej na wstążki malowane. Brak było bowiem wzorzystych, produkowanych fabrycznie. Haftowaniem i malowaniem zajmowały się kobiety w wielu wsiach, np. w Pierśćcu, Koń­ czycach Wielkich, Goleszowie, Haźlachu, Skoczowie . 222 Ryc. 137. Hartowana przeposka dł. około 3 m, Skoczów pocz. X X w. W latach trzydziestych X X w. końce przeposki wystrzygali, czyli ozdobnie ścinano i zaczęto przeposka wiązać na boku, ale nie wszystkim kobietom tak się podobało . Całość bowiem stroju powinna być poprawna, jak nakazywała tradycja. 223 ZRÓŻNICOWANIE STROJU KOBIECEGO Zestaw poszczególnych części stroju Cieszynianek w X I X i X X w. zależał od dnia, pory roku i okoliczności. Pewne różnice wynikały też z wieku i stanu. M a ł e d z i e w c z y n k i nosiły spódniczki i jaklę, dopiero przystępujące do I Komunii Św. lub Konfirmacji dostawały suknię z żywotkiem odpo­ wiednią do wzrostu, zaś żywotek w białe kwiatki. Biedniejsze dziewczynki na tę uroczystość ubrane były w spódniczkę i jaklę. Natomiast na zimę sprawiano dziewczętom tzw. kaboty, tj. wierzchnie cieplejsze okrycie na wacie i na podszewce, podobne w kroju do jakli. Podobnie wyglądał ubiór starszych d z i e w c z ą t - panien z tym, że oprócz spódnicy i jakli miały jeszcze fartuch długi na równi za spódnicą sięgającą do połowy łydek. Panna z nieślubnym dzie­ ckiem ubierała się tak samo, a wyróżniała j ą chustka wiązana pod brodą. Nie wolno jej było nosić czepka jakiego używały mężatki. Wszystkie inne dziewczęta chodziły z odkrytą głową i od święta 222 Badania terenowe w latach 1956-1958. 223 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia i Emilia Michalska, Pruchna. 103 �mm < Ryc. 138. Dziewczęcy strój z haftowanym pasem, Dolna Łomna, poł X X w., RCz. wkładały kabotek z białym haftem lub białą bluzką suknią z żywotkiem, fartuch przewiązany w talii przeposką, albo podtrzymywany pasem. Do warkocza wplatały wstążkę dobraną stosownie kolorem i wzorem do pozostałych części stroju. W chłodniejsze dni nosiły jaklę, zaś zimą otulały się odziewaczą chustą. Jednak po I I wojnie światowej strój cieszyński zakładały już tylko z okazji świąt kościel­ nych i świeckich lub występów regionalnych, gdyż na co dzień strój tradycyjny całkowicie zarzuciły. Natomiast uczestnicząc w weselu ubrane były według aktualnej mody miejskiej. Dziewczęta, jak i m ę ż a t k i na co dzień do połowy X X w. nosiły spódnicę albo kieckę, tj. spód­ nicę zeszytą ze stanikiem z takiego samego materiału, układaną w drobne fałdy lub marszczoną przepasaną fartuchem, który jeszcze w początkach wieku był nierzadko płócienny drukowany, potem kretonowy. Wierzchnie okrycie stanowiła jakla - w lecie kretonowa, zimą wełniana, nadto odziewacza chusta. Najdawniejszą jej formą była płócienna łoktuszka, następnie chusta wełniana. Na głowie nosiły czepek i j e d n ą bądź dwie chustki -spodnią związaną na żurek, wierzchnią - pod brodą albo tylko jedną chustkę wiązanąpod brodą. Nogi nierzadko miały bose lub obute w pantofle, czyli drew­ niane trepy obite skórą osłaniającą palce. 104 �Ryc. 139. Mężatki ubrane po cieszyńsku. Od lewej: kobieta w ubiorze codziennym, kobieta w sukni cieszyńskiej i kobieta w j akii, Marklowice 1930 r. W odświętnym stroju mężatek dominowała suknia z żywotkiem i koszulka z białym haftem, albo biała bluzka, zaś na głowie czółkowy czepek i chustka adamaszkowa wiązana w żurek. Gatunek i kolory chustki odpowiadały zazwyczaj fartuchowi, aczkolwiek taki komplet nie obowiązywał a inny zestaw nie odbiegał od przyjętych norm. Długość sukni i fartucha ulegała zmianie. W I poł. X I X w. sięgała poniżej kolan, potem niemal do ziemi, a w poł. X X w. do połowy łydek. Skutkiem tego na nogach widoczne były najpierw czerwone pończochy, następnie niebieskie, a w końcu białe, co przetrwało do pol. X X w. Całość stroju uzuniały skórkowe pantofle. Ponadto zimą do odświętnego stroju w X I X w. noszono spencer, a potem watowanąjaAie: i hackę \ 22 Ryc. 140. Kobieta w odświętnym stroju cieszyńskim, Hermanice 1956 r. 224 Emilia Śliwka, lat 43, Brenna 1956. 105 �Ryc. 141. Kobieta w odświętnym stroju z hacką, Górki Wielkie. 1956 r. Podobnie wyglądał strój s t a r o ś c i n y , który spośród innych weselniczek wyróżniała stonowana barwa i powaga oraz pełny zestaw biżuterii z orpantem, spinką przy koszuli, hoczkami przy żywotku i srebrnym pasem w talii. Po I I wojnie światowej tego typu biżuteria już nie obowiązywała . W stroju druhny dominował kolor różowy, tj. suknia była przeważnie wiśniowa z różowo hafto­ wanym żywotkiem, do pocz. X X w. obszytym złotą bortą. Również fartuch i przeposka były różowe i różowy wianek na głowie zrobiony ze sztucznych kwiatków i koralików oraz różowa wstążka przy warkoczu. Wyróżnikiem mógł być także różowy kwiat przypięty na piersi do kabotka, a jeszcze na pocz. X X w. różowe wyszycia na obujku koło szyi i lemcach przy rękawach. Strój panny m ł o d e j składał się z czarnej sukni z czarnym żywotkiem haftowanym w białe kwiaty i zielone listeczki, obszyty srebrną bortą którą stosowano do pocz. X X w., a potem białą tasiemką lub bez takiego wykończenia. Pod suknię młoducha wkładała płócienną „spodnią koszulę" lub ciasnochę oraz koszulkę z białym haftem. U protestantek do poł. X X w. kabotek miał wyszycie czerwonymi nićmi, a żywotek był bez haftów tylko z obszyciami bortą . Poza tym pod suknię wkła­ dała jeszcze 3 białe płócienne wykrochmalone spodki. Pierwsza spodnia spódnica była najwęższa lecz miała u dołu najszerszy, biały haft. Druga nieco szersza miała haft węższy, także biały, a trzecia, najszersza ozdobiona była tyko wąskimi dzierganymi ząbkami w białym kolorze. Fartuch i przeposka były także białe i biały na głowie wianek z woskowych kwiatków. 225 226 225 Emilia Michalska, Pruchna. 226 Helena Nowak lat 50, koronkarka Lipowiec 1956. 106 �Ryc. 142. Żywotek ślubny, Brenna pocz. X X w. Do czepienia panna młoda zmieniała strój na „bardziej kolorowy" lecz utrzymany w jednym tonie, tzn. żywotek mógł mieć kolorowe hafty i odpowiednio do tego dobrany fartuch z przeposką. W uroczystym obrzędzie zdejmowano jej biały wianek i czepiono do żurka, a w X I X w. i jeszcze wcześniej, co potwierdzają materiały archiwalne, nakładano jej białą chustę spuszczową z białymi wyszyciami na narożnikach, obszytą klockową koronką . W X X w. chustę tę zarzucono na rzecz naramiennej hacki dzianej z białej włóczki, która służyła kobiecie i w następnych latach 227 Ryc. 143. Żywotek ślubny, Górki Wielkie 1949 r. Również na drugi dzień wesela młoducha ubierała się w inny strój o zróżnicowanych kolorach. Po I I wojnie światowej coraz częściej strojem panny młodej stawała się biała suknia z welonem, jak to dyktowała moda miejska. „Kiejsi młode pary ni miały pierścionków, jyny małe wienuszki robione z gałązki słodki jabłonie obwinięte jedwabiem albo białą wstążką i jak klękali przed ołtarzem to drużka kładła im te wienuszki na głowy. Jeden większy dała młodusze, drugi trochę mniejszy młodemu. Potem ksiądz przy błogosławieństwie te wienuszki zmieniał, a po ślubie drużka te wienuszki zabie­ rała i oddawała młodej parze na pamiątkę . 228 227 Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1956. 228 Emilia Michalska, Pruchna i Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1957. 107 �Ryc. 144. Zdejmowanie wianka przed zaczepieniem panny młodej ubranej w strój cieszyński, Koniaków 1957 r. Ubiór z m a r ł y c h zależał od wieku i stanu zamożności. Dziewczęta ubierano przeważnie jak do ślubu, tylko z rozpuszczonymi włosami, a stare panny w wieńcu na głowie. Kobiety zamężne w średnim wieku chowano bez kabotka, tylko w jakli, spódnicy, fartuchu, czepku i chustce na głowie - wszystko w spokojnym kolorze. Natomiast starszym kobietom szyto śmiertelnicę, tj. długą płócien­ ną białą koszulę z białym haftem na oszewce, przodzie i dołem, który był widoczny spod spódnicy przykrytej szarym fartuchem. Na głowie wiązano im chustkę. Mniej więcej od czasu I wojny świa­ towej śmiertelnicę, które zresztą nie zawsze były haftowane wyszły z użycia. Biedniejsze kobiety ubierano w jakie i spódnice oraz fartuch, a zamożniejsze w przenoszoną suknię cieszyńską, kabotek, fartuch, czepek i chustkę wiązaną pod brodą lub tylko samą chustkę. Małe dziewczynki ubierano do trumny na biało lub niebiesko i przystrajano mirtem. W ż a ł o b i e kobiety „nosiły wszystko czarne", tzn. jaklę (bez kabotka pod spodem) i suknię obszytą czarną galonką oraz fartuch i chustkę na głowie, które ewentualnie mogły być szare, i tylko czepiec pozostawał biały. Jeżeli w okresie żałoby wypadła jakaś uroczystość, to dziewczęta i młodsze kobiety ubierały do sukni zamiast jakli biały kabotek z czarnym wyszyciem, reszta nadal pozostawała w ciemnym kolorze. Po śmierci rodziców i męża żałobę noszono przez rok i 3 miesiące, po rodzeń­ stwie i dziadkach - 6 miesięcy, a po wujkach, ciotkach i innych krewnych - 6 tygodni . 229 229 Emilia Michalska, Pruchna 1956. 108 �MATERIAŁY N A ODZIEŻ Z informacji ustnych uzyskanych w czasie badań terenowych przeprowadzonych w połowie XX w. wynika, że jeszcze na początku tego wieku do sporządzania odzieży w dużej mierze posługiwa­ no się materiałami własnej produkcji. Były to w pierwszym rzędzie płótna, tkaniny wełniane, sukna i skóry. U biedniejszych wieśniaków można było na nie natrafić sporadycznie jeszcze w latach mię­ dzywojennych, a fakt żywej o nich pamięci potwierdzały powtarzane nazwy gwarowe niektórych wyrobów. Tkactwem po wsiach cieszyńskich zajmowano się bowiem mniej więcej do końca X I X w.; w miejscowościach górskich Beskidu Śląskiego nawet do połowy X X w. Na domowych krosnach wyrabiano różnego rodzaju i gatunku tkaniny charakteryzujące się w przeciwieństwie do sprowadza­ nych obcej produkcji naturalnymi kolorami. Z uprawianego powszechnie lnu i ręcznie przędzionych z niego nici tkano płótna samodziałowe wykorzystywane następnie na „białe szaty", które to okre­ ślenie znane jest z dokumentów miejskich drugiej poł. X V I w. Były to koszule, kabotki, chusty, łoktuszki, fartuchy, spodnie, przy czym wykorzystywane w tym celu płótna najpierw bielono na słońcu. Niestety nie wszystkie nazwy gwarowe odnośnie gatunków płócien się zachowały. Wiadomo tylko, że grabkowina było to grubsze płótno, grubaczyzna - płótno grube , gradl - płótno gęsto tkane i zgrzebne. Poza tym wyróżniano jeszcze płótna cienkie, rąbkowe, muślinowe i średniej grubości, płótna pacześne, drelichowe. Powszechnie występował także prost, czyli płótno zwyczajne, raczej szorstkie, z którego po zafarbowaniu na kolor brunatny, brunatnorudy lub rudawowiśniowy szyto suknie zwane prostulami. Z prostu, który był bardzo trwały sporządzano tyko samą spódnicę, a górną część, czyli oplecek albo żywotek szyto z samodziałowej wełny, bądź jak żywotek - z aksamitu. 230 231 Ryc. 145. Fragment lnianego płóciennego kabotka z fałdami przy lemcu wyszytym skręcatką, region cieszyński RCz. Płótna lniane z miejscowej lub sprowadzanej zagranicznej przędzy wyrabiali także cieszyńscy rzemieślnicy cechowi, którzy korzystali z książęcego blichu i maglu. Były to między innymi: dwuosnowowy ćwilich lniany lub lniano-bawełniany, kanafas w prążki i płótna różnej grubości. Uchodziły one za bardzo dobre, w przeciwieństwie do płócien bielskich, które miały opinię lichych, rzadkich i wąskich, dlatego też istniał zakaz księcia, a potem Komory Cieszyńskiej sprowadzania ich do Cie­ szyna. Nie wolno było sprowadzać również innych obcych płócien, aby dać pierwszeństwo sprzeda­ ży płótnom cieszyńskim . Rzemieślniczą czynnością było także farbowanie płócien na czarno i na kolor modry, o czym wskazują już testamenty z końca X V I w. oraz ich drukowanie metodą batiku, za pomocą odpowied232 230 Kubisz J., op.cit, s. 32. 231 F i e r 1 a G., Strój cieszyński, s. 21. 232 P o p i o ł e k F., op.cit., s. 166. 109 �nich klocków.Uzyskiwano w ten sposób wzory geometryczne, roślinne, a także pasy z ornamentami, obiegające brzegi fartuchów. Ryc. 146. Klocki do drukowania płócien z warsztatu Lewińskiego w Cieszynie 1909 r. Ryc. 147. Drukowany fartuch płócienny do stroju cieszyńskiego, pocz. X X w. Domowym sposobem, oprócz lnianych płócien wyrabiano tkaniny wełniane i sukna. Samodzia­ łowy był przede wszystkim rasz czerwony lub czarny używany na suknie, tj. lekka, szorstka tkanina wełniana wykonywana z gorszych gatunków przędzy i tkana splotem płótna. Podobny importowano do Polski w X I V w. , ale w środowiskach wiejskich korzystano z tkaniny własnej produkcji. Jako tańsza, służyła w regionie cieszyńskim również przy szyciu odzieży mieszczańskiej i dworskiej, przez co suknie, tzw. raszki noszono tutaj do początku X X w. i takie znajdują się w zbiorach muzealnych . 233 234 233 M i c h a ł o w s k a M., Słownik terminologiczny włókiennictwa, Warszawa 1995, s. 99. 234 Suknie „raszki" znajdują się przede wszystkim w zbiorach muzeum w Cieszynie i Czeskim Cieszynie oraz Bytomiu. 110 �Samodziałowe sukno wyrabiane po wsiach nazywano wałaskim. Miało odległe tradycje i za­ wsze cieszyło się powodzeniem, przez co konkurowało z suknem produkowanym przez cieszyń­ skich rzemieślników, które było liche i „nie nadawało się nawet na mundury" (1727). Aby więc suk­ no wałaskie nie konkurowało z cieszyńskim zakazany był jego wyrób na przedmieściach Cieszyna w odległości do 1 a nawet 1,5 mili (od X V I w.). Chętnie też w Cieszynie i po innych okolicznych miastach korzystano z sukna obcego, importowanego z zagranicy . Dlatego już w końcu X V I I I w. rząd austriacki próbował zaradzić upadkowi cieszyńskiego sukiennictwa i zaczęto sprowadzać za­ graniczny surowiec oraz zachęcać ludność do zakładania manufaktur i fabryk, obiecując w tym celu różne udogodnienia. Wydano nawet powtarzany kilkakrotnie „zakaz noszenia ubrania z sukna zagra­ nicznego, który jednak nie dotyczył wyższych urzędników, duchownych i szlachty" . Wynika stąd, że sukno wałaskie cieńsze i grubsze z bardziej lub mniej szorstkiej wełny do pocz. X X w. cieszyło się nadal powodzeniem. W końcu jednak uległo presji towarów przemysłowych krajowych i zagra­ nicznych i w latach międzywojennych pojedynczy tkacze oraz folusze utrzymały się jeszcze tylko w rejonie górskim, tj. w Brennej i Istebnej, ale już na krótko, bo tylko do poł. X X w. 235 236 Jak wykazują materiały archiwalne i zapisy testamentowe z tkanin importowanych korzystano jeszcze w X V I w., a może i wcześniej, przy czym nabywane były na dwór książęcy, przez oko­ liczną szlachtę i bogate mieszczaństwo żyjące zwłaszcza z kupiectwa. Były bowiem bardzo drogie i nadawały się na stroje noszone przede wszystkim tylko przez te grupy społeczne. Należały do nich różnego gatunku, koloru i wzornictwa tkaniny wełniane, jedwabne i sukna o często obco brzmiących nazwach, wywodzących się od miejscowości, regionu, czy kraju, gdzie je produkowano lub przędzi­ wa pochodzącego z sierści określonego gatunku zwierząt. Nazwy odmiejscowe miał: lindysz, lundysz - cienkie londyńskie sukno, produkowane także w Holandii, uterfin - cienkie sukno z Utrechtu, damas, adamaszek - tkanina lniana, bawełniana lub jedwabna wzorzysta, dwustronna sugerująca pochodzenie z Damaszku. Nazwy kraju lub prowincji miały: kitaj, kitajka - tkanina jedwabna lub bawełniana pochodzenia z Chin, fryz, friz - sukno z Fryzji, flander - szychowana tkanina jedwab­ na fiandryjska. Natomiast surowiec naturalny zwierzęcy określały nazwy: szamlot, kamlot - tkani­ na wełniana z wielbłądziej wełny, muchajer - tkanina z wełny koziej, pochodzenia tureckiego lub z Krymu. W miarę upływu czasu z surowców pochodzenia wschodniego, tj. z Azji lub południowego - z Afryki korzystały europejskie manufaktury i rozwijający się przemysł produkujący rozmaitego rodzaju tkaniny o nazwach niejednokrotnie przekręcających miejsce powstania, rodzaj surowca i ga­ tunek, jak np. tabin, kryjący nazwę pochodzenia arabskiego, tykyt - nazwę turecką aksamit - nazwę grecką forsztat - arabską nazwę odmiejscową mazelan - nazwę włoską itd. . 237 Oprócz tkanin, surowcem do sporządzania części odzieży były jeszcze skóry i futra, o których także wspominają średniowieczne dokumenty. Ze skór licowych, tj. głównie świńskich i wołowych sporządzano obuwie w postaci kierpców służących aż po wiek X X , a przy tym bardziej paradne, odświętne lub dla dziewcząt sporządzano ze skór cielęcych. Z tych skór wykonywano również buty z cholewami i niskie pantofle modelowane stosownie do panującej mody. Tzw. skóry licowe służyły nadto na pasy ochraniające palce u nóg, przybijane do drewniaków oraz na pasy do spodni męskich. Poza farbowanymi skórkami cielęcymi i safianowymi aplikowano w wycinane wzory kożuchy ko­ biece i męskie. Natomiast futra zwierzęce, notowane jeszcze w X V I w., jak królicze, lisie, kunie, wiewiórcze służyły do podbijania wierzchnich okryć zimowych, zaś z futer owczych sporządzano kożuchy i serdaki. Jak podaje Barbara Poloczkowa nie używano ich do podbijania mentlików, czy innych wierzchnich okryć . Jednak owcza wełna miała jeszcze zastosowanie jako przędziwo na wełnianą włóczkę, z której dziano pończochy farbowane na czerwono i białe skarpety oraz szydeł­ kowano białe odświętne hacki. 238 235 236 237 238 Popiołek R, op.cit., s. 168-170. Ibidem, s. 270. M i c h a ł o w s k a M., op.cit., kolejne hasła; Turnau I., op.cit, kolejne hasła. Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146. 111 �HAFTY Jednym z elementów dekoracyjnych kobiecych strojów cieszyńskich były wyszycia i hafty. Tradycje ich występowania potwierdzają znane ilustracje z pierwszej poł. X I X w., poza tym X V I I i XVIII-wieczne zapisy testamentowe w dokumentach miejskich, a najstarszym przykładem są za­ chowane w zbiorach muzeum w Cieszynie obrzędowe chustki w eselne . Na jednej z nich z 1686 roku, na której oprócz powtarzających się rytmicznie kwietnych bukietów w stylu ornamentyki na polskich rańtuchach X V I I w. , wykonanych drobnymi ściegami, na środku w krzyżykowym otoku znajduje się wyszyty Baranek Boży z chorągiewką i monogramy W.H. EK i A D 1686, a obok po obydwu stronach napis „WAWRIN CHIEL EWA CHMIELOWA CERA KASSOWA Z BOBRKU" . Zarówno ten napis, jak i sam haft wskazują, że wykonała je wprawna ręka hafciarki lub hafciarza. W owych czasach bowiem istniał taki rzemieślniczy zawód i hafciarze mieli nawet po większych mia­ stach swój cech, do którego należeli też pojedynczy prowincjonalni fachowcy. Dla Cieszyna najbliż­ szy cech znajdował się w Raciborzu i w Krakowie, ale brak bliższych danych na ten temat. Wiadomo natomiast, że według Artykułów Cechu Hafciarskiego nadanych przez Jana I I I w Warszawie dnia 30 maja 1689 r. haftowaniem bez zezwolenia cechu mogły zajmować się także niewiasty, wdowy i panny (klasztorne) . Wynika stąd, że w czasach feudalnych po wsiach wyszywanie i haftowanie na własny użytek było zabronione, co wiązać można również z istniejącymi ograniczeniami swobód chłopskich różnymi dotyczącymi ich zakazami . Wyjątek mogły stanowić prace na rzecz dworu oraz niektórych wolnych chłopów, mieszczan i pasterskich wołochów osiedlających się od X V I w. w Beskidzie Śląskim, którym książę cieszyński udzielił licznych serwitutów. W zasadzie jednak hafciarstwem zajmowali się cechowi hafciarze oraz damy dworu i siostry zakonne haftujące paramenty kościelne. I dopiero zniesienie przymusu cechowego na terenie Austrii w 1828 r. ujawniły postronne osoby, które się takim zajęciem parały. Jednak haftowanie złotem wymagało nie tylko umiejętności technicznych, ale łączyło się z dużymi kosztami. Złote nici bowiem były bardzo drogie, podobnie jak inne jeszcze dodatki i przybory. Niemniej moda na złote hafty w środowiskach dworsko-mieszczańskich na przełomie X V I I I i X I X w. przemija, upada więc także stopniowo zawód hafciarza. r 239 240 241 242 243 Ograniczenia książęce i właścicieli ziemskich co do ozdobności strojów niższych warstw społecz­ nych wydają się o tyle prawdziwe, że na ilustracjach przedstawiających Cieszyniaków z pocz. X I X w. widać zaledwie nikłe ślady wyszyć. Występują one jako znaki na narożnikach chust spuszczowych w formie wypełnionych niewielkich trójkątów, z ledwo zarysowanymi motywami geometrycznymi oraz w formie wąskich paseczków na obujkach kabotków. Takie zresztą ozdoby w postaci skromnych wyszyć potwierdzają zachowane eksponaty muzealne z X I X w. oraz tradycja ustna i sporadycznie napotkane w terenie okazy w czasie badań prowadzonych w 1956-1958 r. . W oparciu o powyższe dane można powiedzieć, że w ludowym stroju cieszyńskim kobiet, licząc od końca X V I I I w. aż po czasy współczesne występowały wyszycia i hafty w trzech zasadniczych rodzajach i były wynikiem albo bardzo starych tradycji, jak w przypadku wspomnianych wyszyć warkoczykowych, albo barokowej mody dworsko-mieszczańskiej, jakie prezentują wypukłe hafty złote i kolorowe występujące na żywotkach, albo hafty białe lub jednokolorowe płaskie i dziurkowa­ ne zdobiące przede wszystkim kabotki, a będące odwzorowaniem mieszczańskiej mody poł. X I X w. 244 245 239 Bazi el ich B., Barwne wyszycia na płótnie u górali karpackich, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia", zeszyt nr 4, Bytom 1970, s. 18. 240 Gutkowska-Rychlewska M., op.cit., s. 529-530. 241 Bazielich B., Ludowe wyszycia techniką..., s. 24. 242 Bazielich B., Wykonawcy haftów krzyżykowych Uch narzędzia pracy, „Lud",tomXUX, 1965, s. 498, przypis 2 i nadbitka; eadem, Ludowe wyszycia techniką..., s. 17, przypis 5, 7, 8. 243 Księga sądowa wiejska państwa Suskiego z 1699 r., wydana przez S. Ulanowskiego; S. Kovacevicova, L'udovy odev v hornom Liptove, Bratislava 1955, s. 42. 244 Okazy muzeum w polskim i Czeskim Cieszynie oraz Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. 245 Badania terenowe w latach 1956-58. 112 �Ryc. 148. Narożnik chusty spuszczowej - czepinowej wyszyty ściegiem krzyżykowym dwustronnym, (lewa strona), różową bawełną, Pruchna koniec X I X w. Ryc. 149. Jednobarwne wyszycie na lemcu kabotka ściegiem płaskim i dziurkowanym, Cieszyn pocz. X X w. Za najstarsze i najbardziej ludowe uważać należy geometryczne wyszycia występujące na płót­ nie, wykonane ściegiem warkoczykowym, tzw. warkoczkiem, krzyżykowym dwustronnym, czy­ li wołoskim, drobnym półkrzyżykiem i tzw. skręcatką wynikającą z przeciągania przez płótno igły 113 �z nawiniętą na niej nitką. Ich pochodzenie wiąże się z kulturą pasterskich wołochów wędrujących z południowych Bałkanów przez Karpaty i osiedlających się w końcu w Beskidzie Śląskim. Stąd też podobne wyszycia można napotkać w niektórych rejonach na szlaku ich wędrówek, jak odnotowuje Tadeusz Dobrowolski , a co potwierdzają publikacje także innych autorów . 246 247 Ryc. 150. Wyszycie ściegiem warkoczykowym i skręcatką na obujku kabotka, brązową i kremową bawełną Czechowice koniec X I X w. Wszystkie te ściegi, zaliczane do tzw. ściegów liczonych, uzależnionych od faktury płótna przepro­ wadzane są przez dwie, najwyżej trzy jego nitki w jednym kierunku, przez co ukosy skrzyżowań w krzyżykach układają się równo, pochylają się w tę sam stronę tak samo, jak skręcatką równomiernie powtarzana. Wykonywano je tzw. harasem w jednym kolorze, np. czarnym, brązowym, wiśniowym, czerwonym, ewentualnie białym, przy czym wyszycia w białym kolorze występowały na częściach odzieży ślubnej, różowe - u druhen, czerwone i brązowe - u mężatek, a czarne na pokorę, tj. żałobę, albo w Adwencie, czy Wielkim Poście. Skręcatką wyszywano obujki i lemce kabotków, tworząc spi­ ralne skupiska ściśle przylegające do siebie w pojedynczych lub zwielokrotnionych rzędach, zależnie od szerokości danej oszewki, przy czym w starszych kabotkach oszewki były wąskie, nowsze, tzn. te, które noszono jeszcze na pocz. X X w. były szersze.Podobne zastosowanie miał warkoczek i tzw. Ryc. 151. Obujek kabotka wyszyty ściegiem skręcatką i półkrzyżykiem, Cieszyn koniec X I X w. 246 Dobrowolski T., Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej górali śląskich, „Zaranie Śląskie", R. 7, 1931/32, z. 2, s. 86114. 247 Bazielich B., Barwne wyszycia..., il. 6, 7, 13, 22, 23, 46 i inne; eadem, Słowiańskie i wołoskie elementy w barwnych wyszyciach na płótnie Polski południowej i Jugosławii, Zbirnik za narodni żivot i obićaje, Zagreb 1971, s. 77-90 i nadbitka. Art populaire Slovaque, red. Rudolf Mrlian, Bratislava 1953, il. 200-202; Kovacevicova S., op.cit., il. 33,43. 114 �kurzo stopka oraz godek- pojedyncze krzyżyczki złożone w linię łamaną(godek) lub równoramienny krzyżyk składający się z pojedynczych ściegów-krzyżyczków (kurzo stopka). Natomiast warkoczek, który podobnie jak dwa poprzednie ściegi był używany przede wszystkim prze góralki Beskidu Ślą­ skiego, w rejonie cieszyńskim miał mniejsze zastosowanie. Niemniej w ten sposób potrafiła wyszy­ wać większość kobiet i tylko bardziej wprawne posługiwały się krzyżykiem wołoskim dwustronnym, Ryc. 152. Dziurkowany haft biały przeznaczony na kabotek, Goleszów lata międzywojenne. stosowanym wyłącznie przy wyszywaniu narożników chust spuszczowych i rożkowych. Zaszywano nim tło, z którego nieznacznie wyłaniały się pojedyncze geometryczne motywy, jak gwiazdki, krzy­ że, iksy, wiatraczki, a na chustach ślubnych - serduszka, czy ptaszki . 248 Ryc. 153. Rękaw kabotka z haftem czarnym i białym dziurkowanym, Mnisztwo pocz. X X w. W I I poł. X I X w. przy oszewkach rękawów kabotka zaczynają się pojawiać płócienne krezy sterczące ku górze, zakończone białymi dzierganymi ząbkami, a poniżej małe obrębiane białymi nićmi dziurki układające się w drobne kwietne motywy, podkreślone ściegiem płaskim. Początkowo na łemcach pozostawały poprzednie wyszycia kolorowe, stopniowo jednak zamieniane na wijące się 248 Bazielich B., Z badań terenowych nad cieszyńskim..., s. 6-8. 115 �roślinne gałązki w końcu ustąpił}' miejsca białym dziurkowanym haftom, wzbogaconym pajączkami, czyli tzw. gatrami, tj. nicianymi wypełnieniami o zróżnicowanej formie pajęczej sieci. Wypełnienia te stosowano tylko do większych dziurek. Dziurki wykłuwano wykłuwaczem, albo nacinano nożykiem na 2-5 nitek płótna i następnie obszywano tworząc podkład dla ostatecznego obszycia dziurki ście­ giem okrętkowym lub dzierganym, zapełnianej z kolei nicianym pajączkiem. Mniejsze dziurki nie miały takich wypełnień, ale wszystkie razem stanowiły zwarte kompozycje o motywach roślinnych. W najbardziej urozmaiconym zestawie tego rodzaju hafty występowały na przedniczkach, czyli ża­ botach koszulek, a pasowo na oszewkach-obujkach koło szyi, na przyramkach i krezach przy krótkich rękawach kabotków, na brzegach płóciennych spódnic. Białe płaskie i dziurkowane hafty umieszcza­ no także na narożnikach chust spuszczowych przeznaczonych do stroju ślubnego. Ich wykonaniem zajmowały się specjalne hafciarki, których po I I wojnie światowej ostało się już niewiele. Najbardziej znana była Anna Lipowczan w Goleszowie-Równi, zmarła w 1963 r. . 249 Ryc. 154. Biały haft na narożniku chustki spuszczowej - czepinowej, Nierodzim, koniec X I X w. Inny rodzaj haftów, który przetrwał w praktyce do dnia dzisiejszego zdobi żywotki przy sukniach cieszyńskich. Od najdawniejszych czasów szyto je z aksamitu czarnego lub wiśniowego, rzadziej gra­ natowego, czy zielonego, a pierwotnie zdarzały się też żywotki z tkaniny wełnianej. Pierwsze hafty na żywotkach bogatych mieszczek pojawiają się w X V I I I w., aczkolwiek, jak wykazują zapisy archiwal249 Baziel ich B., Twórczość ludowa w województwie katowickim, katalog wystawy na XX-lecie PRL, Bytom 1965, s. 15. 116 �250 ne, dominowały na nich początkowo przede wszystkim obszycia ze złotych lub srebrnych galonów . To samo zresztą podaje tradycja ustna miejscowej ludności, która powiada, że miały tyko obszycia taśmą. „Pierwej szyło się żywotki ze sznurkami i to była moda za Austrii" . W zbiorach muzeów w Cieszynie i Bytomiu zachowały się aksamitne żywotki z początku X I X w. ozdobione nie tylko zło­ tymi bortami, ale także wypukłym złotym haftem umieszczonym w polach wyznaczonych przez te ta­ śmy. Zarówno motywy, j ak i technika wykonania haftów wskazuj e, że są dziełem ręki fachowca - haf­ ciarza, a nie wiejskiej hafciarki, gdyż takiej umiejętności kobiety po wsiach nie posiadały. Stosownie do ówczesnej mody empire niskie żywotki i ich obszycie taśmami pozostawiało niewiele miejsca na wspomniane hafty. Toteż te najstarsze hafty złote charakteryzują pojedyncze wyraziste i plastyczne motywy kolistych, stylizowanych kwiatów i pierzastych liści wypełniających całą pozostawioną dla nich powierzchnię. Zarówno kwiaty, jak i liście nie przypominają w niczym naturalistycznych form i są wynikiem swoistego rodzaju ornamentyki obcej ludowym tradycjom. Utrzymały się jeszcze do samego końca X I X w. dopóki żyli i pracowali dawni cechowi rzemieślnicy i ewentualnie nieliczni ich 251 Ryc. 155. Anna Lipowczan wykonująca białe hafty, Goleszów-Równia, 1958 r. Ryc. 156 - 157. Starszy i nowszy żywotek ze złotym wypukłym haftem, Wisła koniec X I X w. 250 Bazielich B., Złote hafty..., s. 40. 251 Katarzyna Badura lat 75, Międzyrzecze, Matylda Romańczyk, Nierodzim i Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia, 1956 r. 117 �uczniowie. Rzemieślnicy ci bowiem zazdrośnie strzegli swoich umiejętności i niechętnie przyuczali innych, co potwierdzały starsze informatorki w czasie prowadzonych z nimi wywiadów. Najstarsząznaną z nazwiska, złotem haftującąhafciarką była Zuzanna Karzeł mieszkająca w Skoczowie , po której w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu zachował się żywotek z datą 1902 r. Na ogół jednak złotem haftowali mężczyźni. Natomiast żyjące w I poł. X X w. hafciarki wyspecjalizowały się w haftach kolorowych, chociaż sporadycznie używały jeszcze złotych nici odpruwanych ze starych żywotków, podkładając pod nie papendekiel, czyli tekturkę. Jak same mówiły: „do haftowania żywotków potrzebny jest teraz bulion biały i złoty (skręcane metalowe rureczki), pleszki, żenula (aksamitne nitki), kordonek, lacet, perIgarn (wełna z jedwabiem), rubens (jedwab skręcany), podłużne kolorowe szkiełka, szklane perełki, koralikowy maczek, sztyfciki", a do nich odpowiednie igły, np. do jedwabiu z większymi uszkami, do nici mniejsze uszko, do pereł cieniutkie igły. Igły miały swoje numery od 0-12, przy czym nr 12 252 Ryc. 158. Żywotek kupiony w Bielsku w 1909 r. Ryc. 159. Etykietki nici do haftowania żywotków kupowanych w Czechach, Brenna 1956 r. to igła najmniejsza i najcieńsza. Zależnie od umiejętności i zdolności posługiwano się też róż­ nymi ściegami, które często po swojemu nazywały: węzełki, zwykłe kładzione, ściegi długie, ścieg płaski, pełny, prążki, zapełnienia. Wzory zmieniały się według mody i życzenia zamawia­ jących. „Według starej mody haftowało się większe kwiatki" , około I wojny światowej „haf253 252 Bazielich B., Złote hafty..., s. 30. Eksponat MGB Et. 1076. 253 Maria Smelikowa lat 61, hafciarka, Cieszyn-Bobrek, 1956 r.\ 118 �towało się szklanymi perłami drobne wzory, a za starej Polski modne były żywotki z jednym kwiatem" . Istotnie, kompozycja stosowanych ornamentów roślinnych ulegała w czasie pew­ nym zmianom, jeśli jednak zamawiano żywo tek bezpośrednio u hafciarki, można było wyrazić indywidualne życzenia. Np. jeszcze przed I wojną światową na ślub żywotek powinien być czar­ ny ze srebrnym haftem, na czepienie wiśniowy ze złotym haftem, zaś w latach międzywojen­ nych na okazję ślubu można było mieć „pliszową różę kremową w odcieniach i sznurki naokoło 254 Ryc. 160. Rama do haftowania żywotków i tamborek do haftowania chustek i fartuchów, Brenna 1956 r. Ryc. 161-162. Tył i przód żywotka haftowanego w większe kwiaty, Skoczów 1928 r. 254 Franciszka Burjan ur. 1890, hafciarka. Górki Wielkie 1956 r.. 119 �255 róży" , albo białe lilie, czy szarotki. Dla dziewcząt do Konfirmacji haftowano niezapominajki, śnieżyczki, jagody, konwalie. Poza tym „młode kobiety lubiły na żywotkach bystrzejsze - jaśniejsze ko­ lory i najpiękniejsze wzory w kwiaty, żołędzie, szyszki . Haftowano też różyczki, fiołki, bratki, listki koniczyny, kwiat kasztana, goździki, astry, pączki, winogrona, poziomki, śliwki, gruszki, choinki, gałązki, kokardki, kłóska". Modnisie chciały mieć ptaszka lub motyla . Najpierw haftowano nićmi, 236 257 Ryc. 163 - 164. Tył i przód żywotka haftowanego w szyszki, kupiono w Jasienicy „za starej Polski", Jaworze, 1959 r. Ryc. 165. Żywotek haftowany szklanymi perłami w 1915 r., Górki Wielkie. 255 Katarzyna Badura lat 75, Międzyrzecze 1956 r. 256 Zofia Kasperek lat 50, hafciarka, Wiślica 1958 r. 257 Helena Sojka ur. 1897 r., hafciarka, Bielowicko 1956 r., Maria Szczepańska ur. 1907 r., hafciarka, Hermanice 1958 r., Stefania Dziadek lat 44, hafciarka, Ligota. �258 dopiero potem przystrajano blaszkami, perłami, cekinami . W latach międzywojennych zaczęto haf­ tować także hoczki przy przedniczkach żywotka, zamiast przyszywanych srebrnych. Również srebrne pasy zastąpiono haftowanymi na gurcie lub gumie, wykorzystując do tego kolorowe blaszki i cekiny, którymi zapełniano całą powierzchnię takiego pasa i dodatkowo jeszcze wykonywano kolistą klamrę. Pasy te robiły sobie same dziewczęta albo kupowały na targach czy w sklepach, gdzie dostarczały je hafciarki. Srebrne pasy i inną tego rodzaju biżuterię miały tylko siedloczki. Ryc. 166. Żywotek kupiony w Skoczowie w latach międzywojennych. Brenna. Ryc. 167. Żywotek haftowany w 1932 r., Ligota. Jeszcze innym rodzajem były hafty na jedwabnych fartuchach, chustach nagłownych i wstąż­ kach oraz sporadycznie na odświętnych jakiach, uszytych np. z jedwabiu, rypsu, wełenki, na których umieszczano je na przodach i końcach rękawów. Wykonane były jedwabistymi nićmi przeważnie w kolorze tkaniny, z jakiej uszyta została jakla, ściegiem łańcuszkowym w linie esowate, spiralne lub gałązki roślinne. Natomiast na pozostałych częściach odzieży były to kolorowe hafty płaskie o moty­ wach roślinnych. Po I I wojnie światowej już prawie nikt się tym nie zajmował, jedynie w niektórych miejscowościach wspominano, że „za starej Polski", tj. w latach międzywojennych w Międzyrzeczu żyła Helena Donocik, która wyszywała jakie czarnym kordonkiem lub nićmi bronkowymi, ale nikt nie wiedział, jakiego rodzaju były to nici. 258 Ewa Chałupska lat 56, hafciarka, Jasienica 1958. 121 �Rye. 168. Żywotek haftowany w 1930 r., Jasienica. �KORONKI Koronki stanowią jeszcze jeden charakterystyczny element dekoracji kobiecego stroju cieszyń­ skiego. Są to koronkowe czepce czółkowe, obszycia chust spuszczowych i koronkowe krezy przy rękawach koszulek stosowane zamiast płóciennych, hartowanych w białe dziurkowane i pajączkowe motywy. O występowaniu tutaj koronek w odległych czasach świadczą nikłe wzmianki w dokumen­ tach miejskich z X V I w., gdzie mowa jest ogólnie o czepkach (1597) , o binjce do czepca (1695) i o tym, że uboga mieszczka miała 11 czepków (1744) . Poza tym wspominana już chusta spuszczowa z 1686 r. znajdująca się w zbiorach muzeum w Cieszynie obszyta została klockową koronką. Jest to jedyny dowód jakiego rodzaju były wówczas koronki. Nosiły one nazwę brabanckich (1728) , co świadczy, że nie były miejscowego pochodzenia, tylko importowane i że wykonane zostały techniką klockową która w ówczesnej Europie była najbardziej rozpowszechniona. Zreszt według miejsco259 260 261 Ryc. 171. Narożnik chusty spuszczonej wyszytej skręcatką i obszytej klockową koronką, Istebna, I I pol. X I X w. wej tradycji ustnej, początkowo tylko takich koronek tutaj używano. Sprowadzano je z Czech, Mo­ raw, Słowacji, Austrii. Natomiast wszystkie inne koronki były wynikiem późniejszej nauki w szkole podczas lekcji robót ręcznych. Opinię tę potwierdziła stara nauczycielka, Nawrotkówna z Pierśćca mówiąc, że dzieci w szkole za austriackich czasów miały lekcje robót ręcznych od 5 klasy. Uczyły się wtedy haczkowania, roboty na drutach, szycia i haftowania i jeśli któraś z dziewcząt była pilna i zdolna, to potem te umiejętności wykorzystywała w życiu . Natomiast samą umiejętność robienia koronek klockowych na bębenku podjęła około 1903-1905 r. żona robotnika kuźni w Ustroniu, któ­ rzy przeprowadzili się tutaj ze Świerczynowca koło Czacy w Czechach. Ona to nauczyła tej umiejęt­ ności córkę miejscowego pastora, która następnie założyła tu szkołę robót ręcznych. Z kolei w szkole roboty klockowej uczyła w Ustroniu pani Wałachowa i „potem to już w każdej chałupie robili" . Skutkiem tego koronki klockowe znacznie potaniały, były bowiem wcześniej bardzo drogie. 262 263 259 260 261 262 Dobrowolska A., Żywotek..., s. 28, przypis 2. Poloczkowa B., Tekstylia..., s. 135-146. Ibidem. Emerytowana nauczycielka Nawrotkówna lat 60 rodem z Pierśćca uczyła w miejscowej szkole od 1909 r. i wzory do robót ręcznych czerpała z żurnali oraz własnych pomysłów. Poza Pierśćcem uczyła jeszcze w Roztropicach, Kiczycach i Ochabach a od 1935 w Brzezinach Śląskich do 1939 r., Pierściec 1956. 263 Koronkarki: Emilia Lipowczan lat 40, Goleszów-Równia i Stefania Romańczyk ur. 1900, Nierodzim 1958. 123 �Ryc. 172. Czółko czepka z koronki klockowej w płócienkowe ornamenty, Nierodzim I poł. X X w. Niebawem też Ustroń i najbliższa okolica stały się głównym ośrodkiem wyrobu tego typu koro­ nek . Sprzedawano je następnie w Ustroniu u Alnochowej i Lipowczana, w Skoczowie u Drabiny, w Cieszynie u Lewińskiego. Tam też można było dostać gotowy koronkowy czepek, który przed I I wojną światową kosztował 7,50 zł, a po wojnie do końca lat pięćdziesiątych - 30 lub 35 zł. Ustrońskie koronki klockowe odznaczały się płócienkowymi ornamentami na tle drobnej cztero lub sześciobocznej siatki, a motywami były listki koniczyny, wachlarzyki, gałązki iglaste, listki kwiatów, pączki, kwiatki, żołędzie, muszki, winogrona, dzwonki, ząbki, poziomki lub motywy geometryczne, jak gwiazdki, wiatraczki, kwadraciki, kropki, linie faliste i zygzakowate, krzyżyki, kratki, okienka. Wykonywano je z białych nici firmy DMC, przy czym grubość nici zależała od rodzaju koronki. 264 Ryc. 173. Stefania Romańczyk przy robocie koronki klockowej, Nierodzim 1956 r. 264 W połowie XX w. koronki klockowe wyrabiały jeszcze oprócz E. Lipowczan i St. Romańczyk, Ewa Chwastek lat 56, Ustroń, Maria Gruszczyk ur. 1919, Nierodzim, Helena Nowak lat 50, Lipowiec. Ta ostatnia wyrabiała też koronki siatkowe. Koronki klockowe robiły też: Joanna Pieczona z Cieszyna oraz Matylda Macura i Helena Winiarska za Strumienia. Bazielich B., Twórczość ludowa..., s. 15—16. 124 �Tzw. paliczkowe, czyli klockowe koronki wykonywano przeważnie z nici nr 100, ale też z nici nr 60 lub 80. Nawijano je na kilkanaście lub kilkadziesiąt szpuleczek z pałeczkowatymi uchwytami (stąd nazwa) i przymocowywano do bębenka, czyli walcowatej poduszki umieszczonej na odpowiednim stojaku. Przeplatając je oraz posługując się przytrzymującymi na poduszce szpilkami wykonywano koronkę, która miała wygląd węższego lub szerszego pasa zwijanego w kłębek, albo wielkość czółka. Jeśli koronka miała mieć płócienkowe motywy, to do tego celu używano nici grubszych, np. nr 35 lub fastrygi, jak na wiązaną siatkę. Ryc. 174. Czółka do czepka haftowane na tiulu, Pastwiska 1952 r. Ryc. 175. Czepek czółkowy z haftowanej wiązanej siatki, Wisła-Jawornik 1949 r. Płócienkowe ornamenty wykonywano też na tiulu początkowo klockowej roboty, a z czasem na tiulu produkcji fabrycznej. Wówczas na takiej siatce za pomocą przeciągania igły z nitką modelowa­ no wzory, czyli szyto lub poszywano. Poszywane były także koronki z czworobocznej siatki drobno wiązanej, czyli tzw. filet, dla wykonania, której potrzeba było nici nr 50. Posługiwano się przy tym 125 �specjalną iglicą a potem na siatce wyszywano pełno lub półpełno wałeczki, gwiazdki, serduszka, koniczynki, trójlistki, kropki, kwiatki, zaś ząbki przy czepku dorabiano szydełkiem. Na siatce i tiu­ lu robiono też tzw. gatrowania, czyli zapełnianie jednolitymi ściegami określonej powierzchni, co podobne było do cerowania, bądź haftu płaskiego, czy wypukłego, a co w dużej mierze zależało od wielkości oczek tiulu lub siatki. Gotową koronkę na noc rozkładano na rosie, następnie prasowano na zimno wygładzając, najlepiej za pomocą butelki. Ryc. 176. Romek do haftowania siatki, Nierodzim 1956 r. Każda kobieta chciała mieć na czółku czepka inne wzory, dlatego też urozmaicenie koronek było duże. Pod wpływem nauki robót ręcznych w szkole zaczęto robić koronki szydełkowe, ale te przyjęły się przede wszystkim w Koniakowie, gdzie tego rodzaju koronkarstwo praktykowane jest po dzień dzisiejszy. Tamtejsze kobiety wynosiły swoje roboty na targ i tym sposobem również w stroju cie­ szyńskim pojawiały się czółka w czepcach wykonane szydełkiem. Nie były jednak rozpowszechnio­ ne, podobnie jak roboty na teneryfie, tj. niewielkich foremkach o rozmaitych kształtach, na których wiązano z nici w odpowiednie wzory łączone następnie szydełkiem w jedną całość. W stroju cieszyń­ skim dominowały koronki klockowe w przeciwieństwie do stroju łaskiego, gdzie przeważały koronki i czepce tiulowe ewentualnie siatkowe. W okolicy Zarzecza i Strumienia koronki przy czepkach były też szydełkowe z grubszymi wzorami i tym różniły się od noszonych przy stroju cieszyńskim np. w Pruchnej .Odmienne były również wzory koronek szydełkowych wykonywanych w Koniakowie. Charakteryzują je gwiazdki, koluszka, bańki, śliwki, wiatraczki, kolce, szczytki, świeczki, gąsiorki, łopatki, młynek, krałiki, rogulki, sierotki, pompki, różiczki, słupki, nawijany warkoczyk, pełne ziąbki i inne . Warto dodać, że obecnie są to jedyne tego rodzaju wyroby, gdyż koronek klockowych, siatkowych, teneryfowych i poszywanych na tiulu nikt już dzisiaj na szerszą skalę nie robi, nie tylko z braku zapotrzebowania, ale także z racji gotowych koronek produkcji fabrycznej, które bez trudu można w każdej chwili nabyć. 265 266 WYKONAWCY Zarówno dokumenty miejskie, a na ich podstawie opracowania historyczne, jak i tradycja ustna miejscowej ludności świadczą iż w regionie cieszyńskim nie brak było rzemieślników oraz wiejskich rękodzielników, których wytwórczość związała się ze sporządzaniem odzieży. Jednym z najliczniej reprezentowanych było szewstwo, które po miastach cieszyńskich miało swoje cechy zorganizo265 Emilia Michalska, krawcowa, hafciarka ur. 1906, Pruchna 1956. 266 Bazielich B., Koronkarstwo [w:] Twórca ludowy i jego dzieło, red. zbiorowa, Katowice 1986, s. 195-216. 126 �267 wane jeszcze przed X V I w. oraz uprawiane chałupniczo. Liczba szewców wahała się wówczas w Cieszynie w granicach 28, w Skoczowie - 18, w Strumieniu - 8, a w Bielsku podobnie jak w Sko­ czowie - 18 szewców. Ich obowiązkiem było dostarczanie swoich wyrobów nie tylko mieszczanom, ale także ludności wiejskiej zamieszkującej obszar nie dalszy niż o półtorej mili od miasta . 268 Ryc. 177. Pieczęć cechu szewskiego, Skoczów 1565 r. K r a w i e c t w o . Na przełomie X V I i X V I I w. powstał w Cieszynie cech krawców, a w 1629 r. w Strumieniu i jak się okazuje szyli oni niektóre części odzieży także dla ludności wiejskiej. Były to sukienne spodnie, kamizelki i kamizele oraz płaszcze męskie także kobiece spencery i suknie. Jeszcze na początku X X w. byli po wsiach krawcy, którzy szyli suknie cieszyńskie, gdyż uważano, że suknia uszyta przez krawca ma odpowiedni fason i ładnie leży. W Prachnej np. suknie szył Je­ rzy Marek, który zmarł w czasie I I wojny światowej w wieku ponad 80 lat. Szyły je także kobiety, jak Emilia Michalska za czasów panieńskich (do 1923 r.), czy Matylda Romańczyk w Nierodzimiu i wiele innych jeszcze kobiet nie uchodzących nawet za krawcowe, czyniąc to przede wszystkim dla siebie i znajomych. Poza tym „wiejskie szwaczki i domorosłe krawcowe szyły jakie" . Szyły także kabotki i fartuchy, a nadto haftowały. Hafciarstwo. W Pruchnej stara kobieta, Maria Matuszyńska, nazywana Matusznioczka szyła suknie i inne części stroju oraz haftowała żywotki według własnych i odbijanych wzorów. Była bo­ wiem komornicą i w ten sposób zarabiała aby opłacić swoją izbę. Niektóre kobiety pracowały razem. Jedna np. szyła, druga haftowała, trzecia zajmowała się sprzedażą i rozprowadzaniem tych wyrobów po sklepach. Tak było np. w Wiślicy, gdzie hafciarka Zofia Kaszperek współpracowała z dwoma innymi kobietami oddając do sklepów tygodniowo 15 gotowych żywotków . Wiele pracy miała tak­ że Helena Sojka (ur. 1897) w Bielowicku, która haftowała na zamówienie i do sklepów, na czym w ciągu paru lat zarobiła na wybudowanie domu. Jeszcze w połowie X X w. nie brakowało hafciarek 269 210 267 268 269 270 Tomczyk D., Pieczęcie..., s. 35. Popiołek F., op.cit, s. 160-161. Emilia Michalska, ludowa poetka i twórczyni, ur. 1906 r., Pruchna. Wywiad z Zofią Kaszperek lat 50, Wiślica 1956 r. 127 �271 żywotków w rejonie cieszyńskim, jak i bielskim . Natomiast żyło zaledwie parę hafciarek, które zaj­ mowały się haftem białym i kolorowym na płótnie, chociaż pierwotnie kolorowe wyszycia ściegami liczonymi umiało wykonywać wiele kobiet. W latach międzywojennych w Skoczowie u Żyda Lindnera można było kupić cały strój cieszyń­ ski, a u niejakiego Kubeczki przy ul. Bielskiej i u Gronnera wszystkie rzeczy potrzebne do stroju. Oprócz Lindnera podobny sklep miał tutaj Epstein, gdzie Franciszka Burjan oddawała wyhaftowane przez siebie żywotki. Sklepy prowadzili też Baronowa i Szindler. Dla Gronnera i dla Siissa w Cie­ szynie haftowała Anna Cyfkowa z Wiślicy. Dla Siissa i Kónigsteina haftowała również Mara Smelikowa z Bobrku, a w Skoczowie dla Wasserteila i Lindnera. W Cieszynie sprzedawała je w sklepie Lewińskiego i Kónigsteina, w Strumieniu - u Heckera, a w Bielsku u Weisberga. W Bielsku sklepy z akcesoriami do stroju mieli jeszcze Heinrich i Spiler, którego córka wyszła za mąż za kupca Lind­ nera w Skoczowie. Poza tym dwa duże sklepy prowadzili Bazelides i Berglas. W Cieszynie oprócz Lewińskiego i Siissa był jeszcze Brachaczek oraz Pilch, który hafciarkom dostarczał aksamit i za robotę płacił 4 zł. Podobnie czynili inni kupcy płacąc za robotę 4,50-5 zł. Tak np. hafciarki z Ligoty oddawały haftowane żywotki do sklepów Sterlicha i Rosenberga w Dziedzicach. Firmę Rosenberga objął z czasem Żyd Rent, który sprzedawał żywotki po 7-8 zł. W Czechowicach natomiast sklep pro­ wadziła Brochoczkula. W latach po I I wojnie światowej w Cieszynie przy ul. Armii Czerwonej 40 był sklep, gdzie wid­ niało ogłoszenie, że tutaj haftują żywotki, malują jedwabne fartuchy oraz wstążki i chustki (1957). Poza tym w komisie przy Rynku targowym mieli na zbycie żywotki haftowane przez Marię Szczepań­ ską z Hermanie oraz suknię cieszyńską z Goleszowa (1956) . Żywotki hafciarki haftowały też prywatnie. Tak np. Helena Sojka w Bielowicku robiła je kobie­ tom z Jasienicy, Bier, Roztropic, Kowali, Wieszcząt, Rudzicy, Iłownicy, Czechowic, Bielowicka, Świętoszówki, a Ewa Chałupska w Jasienicy miała odbiorczynie w Jasienicy, Międzyrzeczu, Sta­ rym Bielsku, Jaworzu, Bierach, Łazach, Wieszczętach, Pogórzu, Godziszowie, Goleszowie, nawet w Karwinie. Innymi słowy prace hafciarek żywotków rozchodziły się szeroko nie tylko po wsiach cieszyńskich. Robót ręcznych w nowszych czasach, zarówno szycia, haftowania i koronkarstwa uczono w szko­ le, na kursach, a nawet w miejscowych klasztorach, np. w Cieszynie, czy Strumieniu. Tym sposobem oprócz umiejętności technicznych pozyskiwano wzory, które z kolei uzupełniano na własną rękę. 272 Ryc. 178. Zeszytowy wzornik do robienia koronek klocowych, Nierodzim 1956 r. 271 Na hafciarki napotkałam między innymi w Cieszynie, Skoczowie, Pierśćcu, Mnichu, Chybiu, Goleszowie, Górkach Wielkich, Brennej, Wiśle, Gumnej, Lipowcu, Wiślicy, Nierodzimiu, Pruchnej, Haźlachu, Międzyrzeczu, Jasienicy, Ligocie. 272 Badania terenowe i publikowane ich wyniki. Bazielich B., Z badań terenowych..., s. 14-16. 128 �Tabl. I V Mężatki w cieplejszych strojach. Fot. St. Gadomski 1972. �Koronkarstwo. Koronkarka Maria Gruszczyk w Ustroniu odrabiała wzory z „Tagebuchu", a także założyła własny wzornik. Własnoręcznie opracowane wzory miała też koronkarka Stefania Romańczyk z Nierodzimia. W połowie X X w. wśród nielicznie już żyjących koronkarek były i takie, które oprócz wyrobu zajmowały się jeszcze praniem i prasowaniem koronek i czepków. Do nich należała np. Weismanowa, czy Michalikowa w Pruchnej. Były to jednak starsze kobiety i wraz z ich śmiercią umiejętność ta zanikła. 1 jfUtfifofc,*****f;',. i 2 ? « « 2 f f i TiHMM' * tf^ł>u»«w !tf 1 « W i l l U «W'' '-iWfttttM 3 W«<w,/ ^ • JlĄim i na. P»K Welinu ,a PCałn* h p f ł t j truJ^tfr «*»fl'lt |t OT fc'^'- , Y", fiAlcj-m " l i ? * m» U f t H f. ^ 1 Ryc. 179. Przywilej cechu płócienników wydany przez Wacława, księcia cieszyńskiego, zabraniający „szturarzom" wytwarzania i sprzedawania płótna, Cieszyn 1563 r. Nieco wcześniej, bo pod koniec X I X w. zanikł zupełnie wyrób samodziałowych tkanin wełnia­ nych i sukien oraz płótna, chociaż tkactwo wiejskie uprawiano na tych terenach od najdawniejszych czasów. Funkcjonowało ono obok tkactwa rzemieślniczego, które skupiało się po okolicznych mia­ stach i miało swą organizację cechową. Tkacze pracowali także na książęcym zamku i w niektórych prowincjonalnych dworach. Sukiennicy byli np. zobowiązani zrobić co roku dla księcia 4 postawy sukna o 31 łokciach długości, przy czym cena jednego postawu w tym czasie wynosiła 2 zł . Nato­ miast „sukna chłopskiego", czyli tzw. wałaskiego nie wolno było wyrabiać we wsiach leżących w po­ bliżu miast (w odległości od miasta do 1,5 mili), aby nie konkurowało z rzemieślniczym. Wyrabiano je jednak w wielu miejscowościach i ze względu na swą wysoką jakość cieszyło się zawsze dużym powodzeniem. Poza tym w południowej i zachodniej części Śląska Cieszyńskiego rozwijała się upra­ wa lnu i wyrób płótna, co obok rolnictwa stanowiło najbardziej zaawansowaną produkcję . Płóciennictwem zajmowano się po wsiach i rzemieślniczo, a z uwagi na dobrąjakość wyrobów cieszyło się dużym wzięciem. Tkacze płótna zorganizowani byli w cechach już w X V w. i usilnie dbali o swoje prawa pierwszeństwa sprzedaży do tego stopnia, że wolno im było „odbierać siedlakom mieszkają­ cym w obrębie mili" ich płócienne wyroby. Tymczasem po wsiach pracowało dosyć tkaczy i w zimie całe rodziny chłopskie zajęte były przy obróbce lnu (przędzeniu oraz tkaniu), aby na czas dostarczyć 273 274 273 Popiołek F., op.cit, s. 168. 274 Górny Śląsk, s. 324. 129 �275 do dworu przędzę i płótno wybielone i przygotowane do użytku . Wyroby te, dzięki swojej dobrej jakości uzyskały nawet pozwolenie cesarskie (1746) pozostawania tkaczom poza organizacją cecho­ wą i spis z 1773 r. wykazał, że po wsiach pracowało więcej tkaczy aniżeli we wszystkich miastach Księstwa razem . Farbiarstwo. Zrzeszeni w cechu byli także farbiarze płótna tzw. piękni i czarni, ale po znie­ sieniu przymusu cechowego w państwie austriackim na pocz. X I X w. podział taki przestał istnieć i rzemiosło farbiarskie zaczęło stopniowo zanikać. Ostatnimi farbiarzami w Cieszynie byli niejaki Szołtys oraz Karol Lewiński . Garbarstwo i k u ś n i e r s t w o . Innym surowcem służącym do sporządzania części odzieży ta­ kich jak obuwie, pasy i wierzchnie okrycia w postaci kożuchów oraz serdaków były skóry i futra. Oczyszczaniem i garbowaniem skór zwierząt hodowlanych, tj. owczych, bydlęcych i świńskich zaj­ mowano się po wsiach i wykorzystywano je we własnym zakresie. Ale byli też cechowi kuśnierze i biało- oraz czerwono-skórnicy wyrabiający dla mieszczan i dworu oraz zamożnych włościan bar­ dziej wykwintne okrycia, rękawiczki, kalety itp. Cech kuśnierski w Skoczowie pieczętuje się datą 1629, a w Cieszynie 1710, natomiast biało- i czerwono-skórnicy pracowali w Cieszynie jeszcze w X I X w. Wyrobem biżuterii zajmowali się z ł o t n i c y i pasiarze, którzy nie zdołali tutaj utworzyć włas­ nej organizacji cechowej. Najstarsze informacje w księgach testamentów i spisu mieszczan w Cie­ szynie pochodzą z X V I i X V I I w. W odróżnieniu od złotników, pasiarze pracowali nie w złocie, ale w srebrze, mosiądzu i miedzi lub tzw. pakfongu, tj. stopie miedzi, cynku i niklu, często posrebrza­ nym. Zajmowali się też, jak niektórzy złotnicy wyrobem paramentów kościelnych oraz akcesoriów m y ś l i w s k i c h i o z d ó b do stroju cieszyńskiego. Ozdoby te nosiły przede wszystkim mieszczki, a na wsiach żony i córki wójtów, sołtysów, dzierżawców ziemi, młynarzy. Największe skupisko tych rze­ mieślników w X V I i X V I I w. było w Cieszynie. Poza tym ich warsztaty znajdowały się jeszcze w Skoczowie, Strumieniu, Bielsku, Jabłonkowie, Frydku, Frysztacie, Bohuminie, Czacy, Ostrawie. Niektórzy zajmowali się tylko wyrobem spinek i zwali się spinkarzami, albo tylko hoczków, tzw. hoczkarze . Bardziej szanujący się rzemieślnicy w X V I I I - X I X w. odpowiedniej próby wyroby syg­ nowali monogramem oraz urzędową cechą. Swoje zawodowe, a nawet rodzinne tradycje łączyli od dawien dawna z ośrodkami w Krakowie, Wrocławiu i Opawie, co tłumaczy kierunki wpływów z za­ kresu techniki wykonania i wzornictwa. Natomiast nieliczni już złotnicy pracujący w pierwszej poł. X X w. swe umiejętności nabywali w samym Cieszynie u starszych rzemieślników , a nieżyjący już złotnik Franciszek Horak jako jeden z ostatnich tego typu tradycyjnych rzemieślników, pracujący od 1950 r. dla Cepelii, zawodu wyuczył się w Bielsku . Takiego wykształcenia nie posiadali natomiast ludowi wykonawcy biżuterii, którzy w tym celu stosowali mniej szlachetne metale. Byli to samoucy wyrabiający tańsze ozdoby, zwłaszcza spinki do koszul, bez sygnowania. Na początku X X w. żyło ich już niewielu w Beskidzie Śląskim, Brennej, Bystrzycy, Końskiej, Cisownicy i po ich śmierci nikt więcej nie podjął się takiego rękodzieła . Biżu­ terię kupowano zazwyczaj u wytwórców, natomiast po zakupy innych akcesoriów do stroju udawano się ze wsi do Cieszyna, Skoczowa, Strumienia, Frysztatu, Jabłonkowa, Bielska, gdzie także odbywa­ ły się targi. Najpopularniejsze były jarmarki w Strumieniu i Frysztacie. Poza tym wielu wędrownych kupców przechodziło przez wsie, handlując materiałami wełnianymi, bawełnianymi, jedwabnymi oraz gotowymi wyrobami, np. chustkami, fartuchami. Przed rozpadem Austro-Węgier przychodzili też wędrowni handlarze ze Słowacji i Węgier sprzedając tkaniny, broszki i drobiazgi codziennego użytku, a „szmaciarze" zbierali stare gałgany dając w zamian igły, agrafki, nici itp. 276 277 278 m 280 281 282 283 275 276 277 278 279 280 281 282 283 130 P o p i o ł e k R, op.cit., s. 57. Ibidem, s. 167. Fi er la G., Strój cieszyński, s. 39, 40, przypisy 123 i 151; Własne badania terenowe autorki. Tomczyk D., op.cit., s. 166. I wanek W., op.cit, s. 121-186; Krajka a śperk..., op.cit, s. nlb. Iwanek W., op.cit, s. 153, 155, 161. Bazielich B., Twórczość ludowa..., s. 19-20. G ł a d y s z M., op.cit, s. 185-186. Emilia Michalska, Pruchna. �Ryc. 180. Złotnik Franciszek Horak przy swoim warsztacie, Cieszyn 1962 r. ZAKOŃCZENIE Mówiąc o stroju cieszyńskim ma się na względzie tylko jego kobiecy zestaw, bo on utrzymał się najdłużej. Charakterystyczną przy tym rzeczą jest fakt, że w miarę upływu czasu coraz to bardziej się rozpowszechniał zarówno po linii poziomej, tj. przestrzennie, jak i po linii pionowej, czyli w drabinie społecznej - od warstw uprzywilejowanych po średnio i mniej zasobne osoby w środki materialne. Tym samym różnicowała się jego wykwintność i ozdobność wyrażająca się w drogich materiałach, kosztownych koronkach i haftach złotych lub srebrnych aż po własnej produkcji tkaniny, nici, czy inne jeszcze błyskotki wykorzystywane zamiast srebrnej lub złotej biżuterii. To samo dotyczy gatun­ ku wstążek, które jako przeposki niektórym kobietom zastępowały srebrne pasy, a zamożniejszym służyły jako podkład pod ciężkie pasy. Nie miał przy tym znaczenia rodzaj wyznania - katolickie, czy protestanckie, aczkolwiek może bardziej ozdobnie nosiły się katoliczki. Natomiast wymownym jest fakt, że jeszcze w X V I I I w., zgodnie z przywilejami książęcymi odległość 1,5 mili od miasta były 131 �jak gdyby granicą, spoza której wiejskie wyroby miały ograniczony dostęp do miast. Tym samym wyznaczały w pewnym sensie obszar występowania stroju cieszyńskiego. Wprawdzie były od tego wyjątki, bo ceniono zarówno sukna wałaskie i płótna wiejskich rękodzielników, ale nie ulega wątpli­ wości, iż najbardziej eleganckie i strojne stroje noszono w tym właśnie obrębie, a przede wszystkim w miastach. W miastach koncentrowało się rzemiosło, tj. szewcy, krawcy, kuśnierze, tkacze, złotnicy oraz kupiectwo pośredniczące między innymi w kupnie -sprzedaży wszystkich rzeczy potrzebnych przy sporządzaniu stroju. Tutaj też przybywali wieśniacy nawet z dalszych miejscowości, aby się w nie zaopatrzyć, co pozostało po czasy współczesne. Można przyjąć, że im dalej od miejskich cen­ trów, tym stroje cieszyńskie były skromniejsze i mniej bogate, a sporadyczne wyjątki stanowiły stroje siedloczek, żon i córek wójtów, młynarzy, czy innych cenionych wiejskich rzemieślników. Biedna góralka nie mogła się z nimi nawet mierzyć, dlatego bogatego konkurenta do nich właśnie odsyła w pieśni: ... Z Panem Bogiem mój Janiczku, nie przychodź ku mnie. Jo mom kabotek bielutki Fartuch zbiyrany. Tyś Janiczku wielki bogacz, jak pan nad pany, na mnie suknie nie szuszczą a leńcuszki nie brzynczą, i jak ci się nie podobom hledaj se inszom. Dziewczyna pierwszą suknię dostawała, jak szła do Konfirmacji albo do I Komunii Św., a potem gdy była panną na wydaniu lub gdy była proszona za druhnę. Suknię sprawiała matka, zaś w biedniej­ szych rodzinach zamiast nowej, dopasowywała córce jedną ze swoich, aczkolwiek obyczaj skłaniał aby suknia panny młodej i druhny była nowa - może skromna, ale nieużywana. To samo dotyczyło i pozostałych części stroju. Niektóre z nich początkowo przenikały na wieś, nierzadko na zasadzie spadkowego przekazu lub daru za dobrą służbę u bogatej mieszczki. I tym sposobem sporadycznie wzbogacały swój strój mniej zamożne kobiety. Ubiorem dziewczynek były kretonowe sukienki lub spódnice i jakie, a w zimie chustki wełniane, przeważnie przenoszone po matce. Dlatego nie można jednoznacznie mówić o stroju dzieci, także i o stroju chłopców, którzy nosili lniane koszule i spodnie oraz wełniane kurtki przeszyte najczęś­ ciej z ojcowej kamizeli. Kawalerowie natomiast dbając o swój wygląd, upodabniali się do wyglądu starszych, którzy jak wiadomo dość wcześnie zarzucili tradycyjny sposób ubierania się, przechodząc na surduty i marynarki. Być może z tego też powodu wszelkie rekonstrukcje męskich strojów cie­ szyńskich, jakich używają zespoły folklorystyczne nie są udane, gdyż nie odpowiadają prawdzie. Za to stroje kobiece mają wiele możliwości i podstawy do prezentowania autentycznych przykładów. Zachowało się bowiem jeszcze sporo oryginałów, a i wszelkie szyte na nowo części tego stroju za­ chowują właściwą jego formę oraz ukazują różnorodność sposobów zdobniczych odpowiadających modzie określonych ram czasowych. Wprawdzie jeszcze w 1926 r. w jednym z listów nadesłanych do „Posła Ewangelickiego" jego autor utyskuje na niekorzystne zmiany, jakie zaobserwował w kobie­ cym stroju cieszyńskim po dłuższej swej nieobecności w tych stronach, ale tym samym dokumentuje panującą wówczas modę. Nie widząc złotem lub srebrem haftowanych żywotków, ani „kabotków i koszulek pięknie haftowanych", ani fartuszków batystowych i czarnych sukiennych spencerów do­ strzega" niemożliwe bezstylowe innowacje". Są nimi według niego czarne suknie z brązową golon­ ką, żywotki bez haftu, zamiast białego bufiastego kabotka - modna damska bluzka, nawet niebieska, żółta, zielona z głębokim dekoltem, „fartuchy, które dawniej były gęsto fałdowane są dziś wąskie i kuse", a „zamiast starego spencera kaftaniki, tzw. jakie" uszyte z sukna, aksamitu, jedwabiu i „o zgrozo - z pluszu". Czyli tzw. plusz uchodził za coś zgoła nieodpowiedniego. Również dziew132 �częta nie noszą - jak pisze - grubego warkocza lecz „ufryzowane grzywki, strzyżone czupryny i bubikopfy". Krytykując ten stan rzeczy nawołuje kobiety do powrotu do dawnej mody śląskiej . 284 Ryc. 181. Tancerze z zespołu cieszyńskiego, Cieszyn 1970 r. Fot. Arch. autorki. Warto podkreślić, że faktycznie w latach dwudziestych - trzydziestych X X w. pojawiają się suk­ nie w brązowym kolorze i z brązową golonką oraz żywotkiem z brązowego aksamitu. Czasami jest to także kombinacja - żywotek brązowy, a suknia czarna i golonka nie koniecznie niebieska, ale nie jest to powszechne, bo każda z kobiet wie, że suknia powinna być właśnie czarna z haftowanym czarnym żywotkiem lub ewentualnie wiśniowym dla druhny. Powszechna natomiast staje się zmiana uczesania, tzn. dziewczęta i młode mężatki chętnie obcinają swoje warkocze i ondulują krótkie włosy, starsze kobiety jednak, ubierając się tradycyjnie zachowują chociaż krótki warkocz upięty na potylicy, aby lepiej trzymał się na głowie czepek. I jeszcze jedna uwaga wspomnianego autora z „Posła Ewangeli­ ckiego" jest trafna. Wiele młodych kobiet oglądających się za modą w mieście zaczyna nosić zamiast koszulki z białym haftem, czy tradycyjnego kabotka, jedwabną bluzkę z krótkimi rękawami, uszytą w różnym fasonie, przeważnie bez kołnierza, zapinaną z przodu na guziczki lub wkładaną przez głowę, raczej białą ewentualnie kremową, a nie w różnych kolorach, jak to zauważa autor listu. Jego spostrzegawcze oko dostrzega także zmianę szerokości i sposobu marszczenia fartucha, przy czym koronkowe wstawki u dołu występowały nader rzadko. Natomiast żywotki bez haftu, obszyte tylko samą niebieską albo białą taśmą były istotnie mniej eleganckie. Jeśli chodzi o kolejne zmiany w stroju to nastąpiły one także po I I wojnie światowej, kiedy mod­ ne stały się tkaniny nylonowe, ręcznie malowane, z czasem też posypywane błyszczącym kolorowym proszkiem, których używano na fartuchy i szatki. Upodobania te dość prędko minęły, gdyż okazały się niepraktyczne - takich wyrobów nie można było prać, farba malowań się łuszczyła przy częstym ich używaniu, a połyskliwy proszek się wykruszał. Niemniej cieszynianki zawsze ulegały modzie i „umiały się ubrać" . Mówiono też „moda i jeszcze raz moda", pomimo iż w panującej opinii „modę djabeł stworzył. Wszycko zbiyro do beczki i jak tego jest już moc, co ni może już nic wykombino­ wać, to beczkę przewróci do góry dnem i znów na nowo moda" . W sumie większość wprowadzanych nowości w X X w. okazała się niefunkcjonalna, nawet tan­ detna, co nie odpowiadało elegancji i wykwintności tradycyjnego stroju. Zawsze bowiem dbano o jego staranny wygląd i dlatego odświętne strojenie wymagało dużo czasu. Powiadano też, że „babe do cieszyńskiego stroju ubrać, to prędzej wóz z drabiną zaprządz i konie uszykować" . Kto chce 285 286 287 zatem z różnych względów go nadal nosić, powinien zachować jego autentyczny uroczysty wygląd. 284 285 286 287 Anonimowy list o stroju śląskim, „Poseł Ewangelicki" 1926 nr 41. Zuzanna Bojdowa lat 55, hafciarka, Pierściec 1958. Emilia Lipowczan, Goleszów-Równia 1958. Siostry Helena Cieślak i Emilia Śliwka, Brenna 1956. 133 �BIBLIOGRAFIA Bazielich B . , - Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym, Katowice 1958. - Z badań terenowych nad haftem ludowym w pow. bielskim, Katowice 1962. - Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia", zeszyt nr 1, Bytom 1966. - Moda w strojach regionalnych, katalog wystawy, Bytom 1957. - Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" zeszyt nr 6, Bytom 1973. - Śląskie stroje ludowe, Katowice 1988. - Strój ludowy w Polsce - opisy i wykroje, Warszawa 1995. - Odzież, stroje i ich formy zdobnicze, [w:] Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej, red. D. Simonides, Wrocław - Warszawa 1991, s. 99-168. - Śląskie stroje ludowe, Chorzów 1997. Bronicz St., - Strój pszczyński, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1954. Dobrowolska A., - Żywotek cieszyński, Katowice 1930. - Strój Jacków Jabłonkowskich, Lublin 1948, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. V I I I , s. 1 - 38. Dobrowolscy A., T., - Strój, haft i koronka w województwie śląskim, Kraków 1936. Fierla G., - Strój lachów śląskich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1969. - Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977. Gładysz M . , - Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938, s. 181-238. Iwanek W , - Złotnictwo na Śląsku Cieszyńskim. Próba zarysu, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Sztuka", zeszyt nr 6, Bytom 1973, s. 121-186. Kubisz J., - Pamiętnik starego nauczyciela, Cieszyn 1928. Malicki L., - Kożuchy górali śląskich, „Zaranie Śląskie", R. I I I , z. 3, 1937. - Drukowanie płócien na Śląsku, „Lud", t. X I I , 1954. - Strój górali śląskich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Wrocław 1956. Malinowski L., - Zarysy życia ludowego na Szląsku, „Ateneum", 1877. Piegza K., — Nakrycia głowy kobiet cieszyńskich, Czeski Cieszyn 1979. Poloczkowa B., - Tekstylia i strój na Śląsku Cieszyńskim w XVII-XVIII w., „Polska Sztuka Ludowa", 1973, z. 3, s. 135-146. - Strój cieszyński w XIX w., „Polska Sztuka Ludowa", 1972, z. 3, s. 153-170. Popiołek F., - Studia z dziejów Śląska Cieszyńskiego, Katowice 1958. Slama Fr., - Oesterreichisch Schlesien, Prag 1887. Stolafik, - Hrcava, Ostrava 1958. Teśinsko, t. 2, Odev, praca zbior., Ostrava 2000, s. 99-240. 134 �SPIS ILUSTRACJI 1. Mapa powiatu cieszyńskiego, bielskiego z miejscowościami, w których w 1956 i 1957 r. przeprowadzono badania nad haftem ludowym. B. Bazielich, Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. nlb. 2. Jadwiga Krysta w codziennym odzieniu przy kuchni, Lipowiec 1956 r. Fot. St. Deptuszewski 3. W drodze na targ, akwarela J. Alta 1840 r. Kartka pocztowa wyd. Przez Muzeum Tesinska, fot. A. Milersky. 4. Powrót z chrztu, rys. J. Kinzel, 1891. Reprod. Oesterreichisch und Schlesien, Wien 1897, s. 593. - ungarische Monarchie in Wort und Bild. Märchen 5. Mapa zasięgu ludowych strojów w Cieszyńskiem. Teśinsko, t. 2, Ostrava 2000, s. 100. Reprod. 6. Mapa rozmieszczenia dawnych plemion śląskich. Górny Śląsk, cz. I , Poznań 1959, s. 436. 7. Mapa podziałów wewnętrznych Śląska w I poł. X I V w. i granice Księstwa Cieszyńskiego około 1315 r. R. Rysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopka, Granice Śląska, Wrocław 1998, s. 90 8. Mapa Śląska Cieszyńskiego w granicach historycznych. Płyniesz Olzo ...Zarys kultury materialnej ludu cieszyńskie­ go,, red. D. Kadłubiec, t. I I , Ostrava 1972, s. 107 Mapa uzupełniona przez autorkę. 9. Mapa osadnictwa, gleb, zalesienia i terenów bagnistych w X I I I - X I V w. I . Panic, Historia osadnictwa w księstwieopolskim we wczesnym średniowieczu, Katowice 1992, s. 131, mapa 14. 10. Kobieta w letniku. Rysunek na desce w kościele NMP, Zarzecze koło Bielska-Białej, X V I w. Arch.Dz.Et.MGB. (Dział Etnografii Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu). 11. Renesansowy strój magnacki. Miedzioryt z widokiem Cieszyna, wyk. D. Meissner ok. 1630 r. 12. Fragment obrzędowej chusty z 1686 r. Fot. St. Deptuszewski. Eksponat Muzeum w Cieszynie. 13. Góralki w stroju cieszyńskim, Koniaków Rupienka 1956 r. Fot. St. Deptuszewski 14. Raszka drobno fałdowana ze złotym galonem i haftem, Kojkowice RCz. I I poł. X I X w., Tesinsko, Ostrava 2000, kolorowa i l . 38. 15. Stroje z okolic Cieszyna, rys F. Kaliwoda, ok. 1840 r. G. Fierla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 1. 16. Typy i widoki Cieszyna. „Tygodnik ilustrowany", 1878 r., Reprod. St. Deptuszewski. 17. Mężczyzna w stroju cieszyńskim, I I poł. X I X w. G. Fierla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 48. 18. Wyrobnicy cieszyńscy. „Tygodnik Ilustrowany", 1878 r. 19. Żywotki ze złotym haftem obszyte ozdobnymi taśmami. 1. Ustroń, poł. X I X w. 2. Istebna, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory muzeum w Cieszynie. 20. Przód i tył żywotka z charakterystycznym obszyciem ozdobną taśmą. Wyk. Maria Farfecka, Brenna 1936 r. Fot. St. Deptuszewski, 1956. 21. Nowsza forma zdobienia żywotków. 1. Hafty w miejscach obszyć, wyk. Hermanka z Cieszyna w 1944 r., Mnisztwo. 2. Hoczki haftowane szklanymi perłami, wyk. Helena Sojka w 1926 r., Bielowicko. Fot. St. Deptuszewski, 1956. 22. Wiślanie. B. Hoff, Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby, Warszawa 1888, s. 51. 23. Mapka zasięgu żywotka cieszyńskiego. A. Dobrowolska, Żywotek cieszyński, Katowice 1930, s. nlb. 24. Państwo młodzi (E. i Z. Gwarkowie) - mloducha w stroju cieszyńskim po zaczepieniu, pan młody w stroju górskim, Koniaków 1957. Fot. St. Deptuszewski. 25. Mapa zasięgu ubioru pszczyńskiego z granicą wpływów stroju cieszyńskiego. Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1954, s. 17. St. Bronicz, Strój pszczyński, Atlas 26. Mapa zasięgu żywotka cieszyńskiego. B. Bazielich, Z badań terenowych nad haftem ludowym w powiecie bielskim, Katowice 1962, s. 29 nlb. 27. Mapa zasięgu ozdób metalowych na Śląsku. M . Gładysz, „Zdobnictwo metalowe na Śląsku", Kraków 1938, s. 201. 28. Strój cieszyński z okolic Jabłonkowa. Muzeum Śląskie w Opawie. Fot. A . Pustka 1970. 29. Ozdoby stroju jabłonkowskiego: brelok, orpant do męskiego kabata, filigranowe korale. Fot. Arch.MGB. 30. Cieszyński strój mężczyzny ok. 1870 r. G. Fierla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 49. 31. Koszula męska o tunikowatym kroju. Rys. autorka. 32. Koszula męska o kroju z karczkiem. Rys. autorka. 33. Krój i przód płóciennych portek. Rys. autorka. 34. Krój i spodnie płócienne szyte po bokach. Rys. autorka. 35. Krój lazurek. Rys. autorka. 135 �36. Lazurki. Fot. J. Kubisz 1939. Arch.MGB. 37. Dawniejszy i nowszy typ brucleka: 1. - pol. X I X w. 2. koniec X I X w. G. Fierla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn 1977, s. 48. 38. Bruclek z I pol. X I X w. Rys. autorka wg Teśinsko, t. 2, Ostrava 2000, fot. 102. 39. Kamizelka zdobiona stebnowaniami. B. Poloczkowa, Strój cieszyński w X I X w., „Polska Sztuka Ludowa", 1963, z. 3, s. 155. 40. Kamizelka dwurzędowa uszyta z czarnej wełnianej tkaniny, I I poł. X I X w. Fot. J. Kubisz 1939. Arch. autorki. 41. Strój z okolic Cieszyna. Akwarela J. Alta z ok. 1840 r. kartka pocztowa wyd. przez Muzeum Teśinska, fot. A. M lersky. 42. Krój kamizoli. B. Poloczkowa, Strój cieszyński w X I X w., „Polska Sztuka Ludowa" 1972, s. 157. 43. Krój kamizoli i szpencera. Rys. autorka wg A. Dobrowolskiej, Strój Jacków jabłonkowskich, 44^45. nadbitka s. 17. Przód i tył gunioka, pogórze cieszyńskie Fot. St. Deptuszewski. 46. Różne formy peleryny, I poł. X I X w. 1. - z podszewką, 2. - bez podszewki. Rys. autorka. 47. Płaszcz i jego krój bez pelerynki i kołnierza. Rys. autorka. 48. Krój i wygląd guni. Rys. autorka. 49. Zdobiny kożucha, Hermanice. Fot. L . Malicki 1939. 50. Różne formy luksusowego obuwia z X V I I - X I X w. 1. - but safianowy, 2. - but typu węgierskiego, 3. - brokatowybucik z językiem, 4. - bucik skórkowy z klamrą 5. - pantofel kobiecy z kokardą. Rys. autorka wg M . GutkowskaRychlewska, Historie ubiorów, Ossolineum 1968, s. 454, 554, 666. 51. Różne formy obuwia do stroju cieszyńskiego z X I X - X X w. 1. - but prosty, 2. - but z lśniącymi wąskimi cholewami, 3. - kierpec, 4. - sukienny papuć. Rys. autorka wg ilustracji J. Alta i H . Jastrzembskiego z I poł. X I X w. 52. Różne formy męskich nakryć głowy noszonych w X I X w. i na pocz. X X w. 1 - kapelusz cylindryczny, 2. - kap lusz z klamrą 3. - kasturek, 4. - kapelusz słomiany, 5. - baranica. Rys. autorka. 53. Weselnicy: młoda para, dwie pary drużbów i goście, Jaworze Dolne 1914. Fot. Arch. autorki. 54. Młoda para - żenich w surducie, Pastwiska 1914 r. Fot. Arch. autorki. 55. Odświętny ubiór mężczyzn, Puńców 1910 r. Fot. Arch. autorki. 56. Helena Sojka, hafciarka we współczesnej bluzce ubranej do stroju cieszyńskiego, 1956. Bielowicko. Fot. St. Deptuszewski 57. Maria Farfecka, hafciarka w stroju cieszyńskim w jedwabnym fartuchu w kratę, Brenna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 58. Franciszka Burjan, hafciarka w stroju cieszyńskim z białą dzianą hacką, Górki Wielkie. Fot. St. Deptuszewski 1956. 59. Kobieta we współczesnej bluzce ubranej do stroju cieszyńskiego ze starą biżuterią Brenna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 60. Maria Szczepańska, hafciarka we współczesnym stroju cieszyńskim z haftowanym pasem, Hermanice. Fot. St. Dep­ tuszewski 1956. 61. Krój ciasnochy. Rys. autorka. 62. Prymitywny krój kabotka. Rys. autorka. 63. Trzy rodzaje koszuli wiyrchniej: 1. kabotek, 2. szutka, 3. koszwłka. Rys. autorka. 64. Wyszycia na obujku szutki, Ligotka Kameralna, RCz. Fot. St. Deptuszewski 1972. 65. Haftowany lemiec i kreza rękawa koszulki, Gumna, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 66. Haftowana koszulka, Skoczów, koniec X I X w. Fot. Arch. autorki. 67. Haft na przyramku koszulki, Gumna, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 68. Haftowane okruże koszulki, Ogrodzona pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski, Zbiory M G B Et. 10698. 69. Nowsza forma kabotka uszyta z fabrycznego płótna, Czechowice, I poł. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 70. Bluzka z haftem richelieu do stroju cieszyńskiego, Jasienica, lata międzywojenne. Fot. St. Deptuszewski 1959. 71. Wygląd spodka ze stanikiem. Rys. autorka. 72. Haft na brzegu spodka, Skoczów, pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 73. Najstarsza rycina stroju cieszyńskiego, 1803 r. Teśinsko, ił. 160. 1 A. Suknia cieszyńska, Jasienica 1967. Fot. Arch. autorki. 75. Helena Cieśla w uroczystym stroju z suknią o lekko podwyższonym stanie, Brenna 1956. Fot. St. Deptuszewski. 76. Helena Sojka, hafciarka w stroju z suknią o obniżonej talii, Bielowicko 1956. Fot. St. Deptuszewski. 77. Wykrój żywotka - oplecko, dwie przedniczki, ramiączko. 136 Rys. autorka. �78. Żywotek ze złotym hartem i złotą bortą, Ustroń X I X w. Fot. St. Deptuszewski, Zbiory muzeum w Gliwicach. 19. Żywotek haftowany przez Ewę Chałupską w 1946 r., Jasienica. Fot. St. Deptuszewski 1959. 80. Aksamit z haftowanym żywotkiem rozpiętym na hafciarskiej ramie, własność hafciarki Marii Szczepańskiej, Herm nice. Fot. St. Deptuszewski 1956. 81. Aksamit z zafastrygowanym żywotkiem przed uszyciem, wykonała Elżbieta Strzędało, hafciarka, Ligota. Fot. St. Deptuszewski 1957. 82. Projekt żywotka obszytego sznurka, wykonała Ewa Chałupską, hafciarka, Jasienica. Fot. St. Deptuszewski 1959. 83. Żvwo/e/<:bez haftów, obszyty sznurka, własność Anny Górniak, lat 65, Gumna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 84-85. Tył i przód żywotka haftowanego w miejscach, gdzie naszywano galony, Wisła. Fot. St. Deptuszewski 1956. 86. Żywotek haftowany „w dwa kwiaty", Brenna 1938 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 87. Żywotek haftowany „w trzy bukieta", Górki Wielkie 1930 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 88. Żywotek ślubny haftowany „w jeden kwiat", Jaworze 1928 r. Fot. St. Deptuszewski 1959. 89. Żywotek z haftem „w wianuszek", wykonała Maria Szczepańska 1953., Hermanice. Fot. St. Deptuszewski 1956. 90. Żywotek z haftem „w wianuszek" kupiony w Cieszynie 1950 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 91. Trzy pary srebrnych hoczków naprzedniczkach żywotka, Hermanice. Fot. St. Deptuszewski 1956. 92. Tzw. ślepe hoczki wyhaftowane perłami, Ligota 1954 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 93-94.Tył i przód żywotka przy sukni dla dziewczynki do I Komunii św. haftowany w białe konwalie i niebieskie ni zapominajki, listki zielone, Gumna 1946 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 95. Fartuch płócienny drukowany. Teśinsko, i l . 40 kolor. 96. Cieszynianka w odświętnym stroju, 1930 r. Fot. Arch. autorki. 97. Fartuch jedwabny granatowy z haftem: kwiatki błękitne i pomarańczowe, liście zielone, wykonała Anna Cyfkowa 1928 r., Skoczów. Fot. St. Deptuszewski 1956. 98. Hafciarka Stefania Dziadek w stroju cieszyńskim z adamaszkowym fartuchem, Ligota 1959 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 99. Hafciarka Maria Szczepańska w stroju cieszyńskim z jedwabnym wzoizystym fartuchem, Hermamcs \956t. Fot. St. Deptuszewski 1956. 100.Siostry Romańczyk - Matylda, szwaczka i Stefania, koronkarka w kretonowych fartuchach i sukienkach noszonych na co dzień, Nierodzim 1956 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 101.Cieszynianka w cieplejszej jakli, 1934 r. Fot. Arch. autorki. \02.Jakle i strój ubogich kobiet, Marklowice, 1930. Fot. Arch. autorki. 103.Łańcuszkowy haft na kamgarnowej jakli, wykonała Helena Donocik, Międzyrzecze, pocz. X X w. Fot. St. Deptu­ szewski 1956. 104.Szpyncer do kobiecego stroju cieszyńskiego, Cieszyn 1977, s. 55. Ropica, RCz., ok. 1860 r. Reprod. G. Fierla Strój cieszyński, Czeski 105. Krój kobiecego szpyncera do kobiecego stroju łaskiego, Orłowa RCz., 1890 r. Reprod. G. Fierla, Strój lachów ślą­ skich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1969, s. 32-33. 106. Kobiecy kożuch ślubny, Hermanice. Fot. L. Malicki 1939. 107. Cieszyńskie chustki obrzędowe, X V I I I - X I X w. Reprod. A. Macoszek, Przewodnik po Śląsku Cieszyńskim, Lwów 1901, s. 88-89. 108.Narożnik chusty oczepinowej z białym haftem, X I X w. Fot. St. Deptuszewski, Zbiory muzeum w Cieszynie. 109-110. Wiązanie chustki na żurek, Ligota. Fot. St. Deptuszewski 1959. 111 .Kobieta w stroju cieszyńskim z żurkiem, Ligota. Fot. St. Deptuszewski 1959. 112. Kobieta w stroju cieszyńskim z żurkiem, Górki Wielkie. Fot. St. Deptuszewski 1959. 113. Jedwabna szatka ręcznie haftowana przez Zuzannę Bojdową 1948 r. Pierściec. Fot. St. Deptuszewski 1956. 114. Cztery narożniki szatki spuszczowej wyszyte dwustronnym ściegiem krzyżykowym, X I X w. Fot. Maks. Fleicher, Zbiory MGB. WS.Młoduchy w hackach cieszyńskich podczas ślubu w kościele, Koniaków 1957. Fot. St. Deptuszewski 1956. 1 ló.Chustka ręcznie malowana przez Martę Gabryś w 1956 r. Haźlach. Fot. St. Deptuszewski 1956. 117. Czepek z szydełkowym czółkiem, wykonała Janina Moskała przed I wojną światową Brenna. Fot. St. Deptuszew­ ski 1956. 118. Czepek z czółkiem roboty klockowej, kupiony w Skoczowie 1922 r. Istebna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 137 �119. Czepek z czółkiem robionym „na kółkach" - teneryfie przed I I wojną światową Istebna. Fot. St. Deptuszewski 1956. 120. Tiulowe czółko do czepka łaskiego wykonała Anna Szlauer, Pastwiska 1967 r. Fot. St. Deptuszewski. 121. Czepek z siatkowym czółkiem, wykonała Maria Bogdanowicz, Wisła-Jawornik 1954 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 122. Uczesanie dziewcząt i kobiet śpiewających w zespole „Cementownia Goleszów", Goleszów 1958 r. Fot. St. Deptu­ szewski. 123. Wzór czerwonej dzianej pończochy. Rys. autorka. 124. Klamerki do spencera, Cieszyn X V I I I - X I X w. Fot. St. Gadomski. Zbiory MGB. 125. Pas z odlewanych płytek, X V I I I w. Fot. D. Dubiel. Zbiory muzeum w Cieszynie. 126. Pas z odlewanych płytek i z łańcuszkami, X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory M G B Et. 10172. 127. Pas z łańcuszków i filigranowych płytek, Cieszyn pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1964. 128. Łańcuszkowe orpanty, Cieszyn koniec X I X w. Fot. St. Gadomski. Zbiory M G B . 129. Przykłady odlewanych hoczków, X I X w. Fot. St. Gadomski. Zbiory M G B i muzeum w Cieszynie. 130. Filigranowe hoczki w formie tulipana, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory M G B Et. 10475. 131. Fragment pasa z kolumienkami, Skoczów pocz. X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1958. 132. Filigranowa rozeta zpukliczkami na płytce pasa, Brenna, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 133. Przykłady haftowanych pasów, Ligota, Brenna, Wisła, poł. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1954. 134. Haftowane hoczki naprzedniczkach żywotka, wykonała Franciszka Burjan 1915 r. Górki Wielkie. Fot. St. Deptu­ szewski 1956. 13 5. Srebrne odlewane hoczki obwiedzione haftem na przedniczkach żywotka, wykonała Maria Smelikowa, Cieszyn-Bobrek 1928 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 136. Złoty galon na żywotku cieszyńskim, pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 137. Haftowanaprzeposka dł. około 3 m, Skoczów pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1956. 138. Dziewczęcy strój z haftowanym pasem, Dolna Łomna, RCz., Fot. Arch. autorki. 139. Mężatki ubrane po cieszyńsku: od lewej - kobieta w ubiorze codziennym, tj. kretonowej kiecce, fartuchu i jakli oraz w żurku przewiązanym drugą chustką. Kobieta w stroju odświętnym z suknią cieszyńską. Kobieta w stroju odświętnym i jakli, Marklowice około 1930 r. Fot. Arch. autorki. 140. Kobieta w odświętnym stroju cieszyńskim, Hermanice. Fot. St. Deptuszewski 1956. 141. Kobieta w odświętnym stroju z hacką, Górki Wielkie.Fot. St. Deptuszewski 1956. 142. Żywotek ślubny haftowany przez Skulimowąna pocz. X X w., Brenna.Fot. St. Deptuszewski 1956. 143. Żywotek ślubny haftowany przez Franciszkę Burjan Górki Wielkie 1949 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 144. Zdejmowanie wianka przed zaczepieniem panny młodej ubranej w strój cieszyński, Koniaków 1957. Fot. St. Dep­ tuszewski. 145. Fragment lnianego płóciennego kabotka z fałdami przy lemcu wyszytym skręcatką, region cieszyński RC, koniec X I X w. Fot. A Pustka. Zbiory muzeum w Opawie. 146. Klocki do drukowania płócien z warsztatu Lewińskiego w Cieszynie, 1909 r. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory muze­ um w Cieszynie Et. 7278, 7282, 632. 147. Drukowany fartuch płócienny do stroju cieszyńskiego, pocz. X X w. Fot. Arch. autorki. 148. Narożnik chusty spuszczonej - czepinowej wyszyty ściegiem krzyżykowym dwustronnym, (strona lewa), różowabawełna, Pruchna koniec XLX w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory M G B Et. 7446. 149. Jednobarwne wyszycie na lemcu kabotka ściegiem płaskim i dziurkowanym, Cieszyn pocz. X X w. Fot. St. Deptu­ szewski. Zbiory muzeum w Cieszynie. 150. Wyszycie ściegiem warkoczykowym i skręcatką na obujku kabotka, brązową i kremową bawełną Czechowice koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory muzeum w Gliwicach Et. 1498. 151. Obuj'ek kabotka wyszyty ściegiem skręcatką i półkrzyżykiem, Cieszyn koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbio­ ry muzeum w Cieszynie. 152. Dziurkowany haft biały przeznaczony na kabotek, wykonała Anna Lipowczan w latach międzywojennych, Golszów. Fot. St. Deptuszewski 1958. 153. Rękaw kabotka z haftem białym i czarnym dziurkowanym, Mnisztwo, pocz. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1958. 154. Biały haft na narożniku chustki spuszczowej - czepinowej, Nierodzim, koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1958. 155. Anna Lipowczan wykonująca białe hafty, Goleszów-Równia. Fot. St. Deptuszewski 1958. 138 �156-157.Starszy i nowszy żywotek ze złotym wypukłym haftem, Wisła koniec X I X w. Fot. St. Deptuszewski. Zbiory muzeum w Gliwicach. 158. Żywotek kupiony w Bielsku w 1909 r., własność Heleny Plinta, Nierodzim. Fot. St. Deptuszewski 1956. 159. Etykietki nici do haftowania żywotków kupowanych w Czechach, Brenna.Fot. St. Deptuszewski 1956. 160. Rama do haftowania żywotków i tamborek do haftowania chustek i fartuchów, własność hafciarki Jadwigi Wojnar, Brenna.Fot. St. Deptuszewski 1956. 161—162.Tył i przód żywotka haftowanego w większe kwiaty przez Annę Cyfkową 1928 r., Skoczów. Fot. St. Deptu­ szewski 1956. 163—164.Tył i przód żywotka haftowanego w szyszki, kupiono w Jasienicy „za starej Polski", Jaworze. Fot. St. Deptu­ szewski 1959. 165.Żywotek haftowany szklanymi perłami w 1915 r. przez Franciszkę Burjan, Górki Wielkie. Fot. St. Deptuszewski 1956. \66.Żywotek kupiony w Skoczowie w latach międzywojennych, własność Emilii Śliwka, Brenna. Fot. St. Deptuszewski 1956. \61.Żywotek haftowany w 1932 r. przez Stefanię Dziadek, Ligota. Fot. St. Deptuszewski 1959. \68.Żywotek haftowany w 1930 r. przez Ewę Chałupską, Jasienica. Fot. St. Deptuszewski 1959. 169. Żywotek ślubny haftowany w 1932 r., własność Marii Figna, Mniszfwo. Fot. St. Deptuszewski 1956. 170. Żvwore/c haftowany w 1930 r. przez Ewę Chałupską z Jasienicy, Goleszów. Fot. St. Deptuszewski 1957. 171. Narożnik chusty spuszczowej wyszytej skręcatką i obszytej klockową koronką, własność Zuzanny Gembołyś, Isteb­ na, I I pol. X I X w. Fot. St. Deptuszewski 1967. 172. Czółko czepka z koronki klockowej w płócienkowe ornamenty, Nierodzim I poł. X X w. Fot. St. Deptuszewski 1957. 173.Stefania Romańczyk przy robocie koronki klockowej, Nierodzim. Fot. St. Deptuszewski 1956. MA.Czółka do czepka haftowane na tiulu, wykonała Anna Szlauer, Pastwiska 1952 r. Fot. St. Deptuszewski 1967. 175.Czepek czółkowy z haftowanej wiązanej siatki, wykonała koronkarka Bogdanowicz z Wisły-Jawornika 1949 r., własność Ewy Nogowczyk, Wisła. Fot. St. Deptuszewski 1967. Md.Romek do haftowania siatki, własność Stefanii Romańczyk, Nierodzim. Fot. St. Deptuszewski 1956. 177. Pieczęć cechu szewskiego, Skoczów 1565 r. Fot. St. Deptuszewski. 178. Zeszytowy wzornik do robienia koronek klocowych po zmarłej koronkarce Marii Gruszczyk, własność Stefanii Romańczyk, Nierodzim. Fot. St. Deptuszewski 1956. 179. Przywilej cechu płócienników wydany przez Wacława, księcia cieszyńskiego, zabraniający „szturarzom" wytwa­ rzania i sprzedawania płótna, Cieszyn 1563 r. Fot. B. Bazielich. 180. Złotnik Franciszek Horak przy swoim warsztacie, Cieszyn 1962 r. Fot. St. Deptuszewski 1956. 181. Tancerze z zespołu cieszyńskiego, Cieszyn 1970 r. Fot. Arch. autorki. Tabl. I Dziewczyna w stroju cieszyńskim, rys. J. Manes 1854 r. Tabl. I I Strój z Cieszyna, akwarela H . Jastrzembskiego, ok. 1846 r. Reprod. I. Adamczyk, M . Dembiniok, G. Studnicki, Korowód naszych przodków, Cieszyn 2004, i l . nlb. katalog muzeum w Cieszynie. Tabl. III Mężatka i dziewczęta w strojach cieszyńskich. Fot. St. Gadomski 1972. Tabl. I V Mężatki w cieplejszych strojach. Fot. St. Gadomski 1972. �CIESZYN F O L K COSTUME The Cieszyn folk costume is one of the forms of clothing which occurs in the region of Silesia, the former Cieszyn Duchy with the capital in Cieszyn. The town, situated in the southern part of Silesian voivodship, has a long history going back to the Middle Ages, to the beginning of the Polish State. The oldest information on the local folk clothing is recorded in the municipal archives from the XVIth century. The records mention different items of clothing and jewellery as well as their names, which were used not only by the bourgeois circles of the Cieszyn region. This region, which was later divided by the border separating Poland from Bohemia, remained faithful to the traditions of its folk clothing. On the both sides of the political border, one can observe the same regional variants of the folk costume, - the clothes of the Silesian, Lachian and Cieszyn highlanders. The Cieszyn folk costume was originally connected with the court, bourgeois circles and rich peasants but over the course of time it became more commonly used especially in the first half of the XlXth century after the abolition of serfdom. It was considered to be elegant and formal and it reached as far as the Pszczyna region in the north and the mountainous area in the south, where it was worn by the local women with fondness. The representative character and wealth of the Cieszyn female folk costume (the male folk clothing disappeared at the end of the XlXth century) are manifested by its embroidery, lace and jewellery, which have survived despite having gone through different transformations. The study describes in detail not only the individual items of female and male folk costumes, but also other related questions. The author prepared the material on the basis of her own field studies, which had been thoroughly conducted in the period of 1956-1959 and sporadically in the subsequent years. She published the results in several books and papers. Apart from her own studies, she made use of archive sources of Cieszyn and Skoczów, museum collections in Cieszyn, Bytom, Gliwice, Opawa, Ostrawa and others. The author also used the diaries of local embroiderers and the family pictures of informants coming from the mm of the XlXth and XXth centuries as well as later years such as the well known iconography from the first half of the XlXth century. In the introduction the author presents the reasons why she decided to take up this subject. The following chapters deal with the sources and the condition of the studies, the characteristics of the region, the history of the Cieszyn folk costume, its range and the folk clothing of the neighbours. The subsequent chapters generally and in detail describe the female and male costumes and show their diversity. Separate chapters are devoted to materials used for making clothes, embroidery, lace and the manufacturers. The conclusion, with some additio­ nal information, recapitulates the topic. It is worth stressing that in spite of the many changes, which took place after the Second World War, the Cieszyn folk costume is still highly respected and is worn on special occasions. Tłum. Joanna Leszkiewicz 140 �DIE TESCHENER TRACHT Die Teschener Tracht ist eine der vorkommenden Kleidungsform in Schlesien in dem ehemaligen Te­ schener Herzogtum, dessen Hauptstadt Teschen ist. Diese in dem südlichen Teil der Wojewodschaft Schlesien gelegene Stadt hat eine weit ins Mittelalter zurückreichende Geschichte, d.h. bis zu den Anfängen des polnis­ chen Staates. Die ältesten Notizen in den städtischen Büchern zu der lokalen Kleidung reichen bis ins XVI. Jh. zurück. Diese erwähnen einige Kleidungs- und Schmuckstücke sowie deren Bezeichnungen, die nicht nur von dem Bürgertum der Teschener Region benutzt wurden. Und diese Region, im Laufe der Zeit durch die Staats­ grenze zwischen Polen und Tschechien geteilt, ist hinsichtlich der Trachten ihrer Tradition treu geblieben. Auf beiden Seiten der politischen Grenze kommen nämlich die gleichen Varianten der Regionaltrachten, d.i. der schlesichen Bergbewohner, die lachische und die Teschener Variante. Die Teschener Tracht, ursprünglich in Verbindung mit dem Bürgertum und mit dem Hof sowie mit dem reichen Bauerntum, verbreitete sich im Laufe der Zeit immer mehr, insbesondere in der 1. Hälfte des XIX. Jh. nach Abschaffung der Fron. Als elegant und repräsentabel angesehen gelangte sie sogar bis außerhalb der Teschener Dörfer im Norden, d.h. in die Pszczynaer Region und in den Süden, in die Bergregion, wo sie die Frauen mit Wohlgefallen getragen haben. Die Repräsentanz und den Reichtum der Frauentracht (die Män­ nertracht ging bereits gegen Ende des XIX. Jh. verloren) drücken ihre Stickereien, Spitzen und ihr Schmuck aus, die zwar mit der Zeit Veränderungen erfuhren, jedoch nie gänzlich verschwanden. In der vorliegenden Arbeit werden nicht nur die Bestandteile der Männer- und der Frauentracht detailliert behandelt, sondern auch sonstige mit ihnen zusammenhängende Fragen. Die Arbeit der Autorin basiert auf ihren eigenen in den Jahren 1956-1959 und gelegentlich noch in den darauffolgenden Jahren durchgeführten eingehenden Felduntersuchungen. Diese Ergebnisse hat sie in einigen Monographien und Artikeln veröffen­ tlicht. Darüber hinaus hat sie die Archive der Städte Cieszyn, Skoczów, die Sammlungen der Museen in Cieszyn, Bytom, Gliwice, Opawa, Ostrawa und in anderen Städten ausgewertet. Hinzu kommen Tagebücher der lokalen Stickerinnen und aus dem XIX. und XX. Jh. stammende und auch spätere Familienfotos der Infor­ manten, ferner die bekannte Ikonographie aus der 1. Hälfte des XIX. Jh. Insgesamt, ausgenommen das Vorwort, das die Beweggründe der Autorin für das Thema nennt, behandeln die folgenden Kapitel die Quellen und den Stand der Forschung, eine Charakteristik der Region, die Geschichte der Teschener Tracht und deren Verbreitungsgebiet sowie die Trachten der Nachbarn. In den darauffolgenden Kapiteln werden allgemein und detailliert die Männer- und die Frauentrachten dargestellt. Separate Kapitel sind den Kleidungsstoffen, Stickereien und Spitzen und deren Herstellern gewidmet sowie einer Zusammen­ fassung samt Anmerkungen in dem Schlusswort. Es wäre zu unterstreichen, dass die Teschener Tracht trotz vieler Veränderungen nach dem II. Weltkrieg weiterhin respektvoll behandelt und gelegentlich getragen wird. Tłum. Artur Krupa 141 �T E Ś I N S K Y KROJ Teśinsky krój je jedna z forem odevu, ktera se vyskytuje na Slezsku v davnem Teśinskem Kniżectvi, jehoż hlavnim mestem je Teśin. Toto mesto se nachazi v jiżni ćasti slezskeho vojvodstvi a ma svoji davnou historii, ktera saha aż do stfedoveku, tj. temef vzniku polskeho statu. Nicmene nejstarśi zpravy tykajici se mistnich odevu jsou zaznamenany v mestskych knihach z XVI. stoleti. Vyjmenovavaji nektere ćasti odevu, biżuterie a take j ej ich nazvy, ktere se użivaly nejenom v mesfanskem prostfedi tesinskeho regionu. Tento re­ gion, rozdeleny statni hranici delici Polsko od Ćeska, zustal pod vzhledem odevu verny svym tradicim, protoże se po jedne i druhe strane politicke hranice vyskytuji ty same varianty regionalnich kroju, tj. slezskych horalu, laśsky a tesinsky. Teśinsky kroj byl prvotne spojeny z meśfanskym a dvorskym prostfedim, v prubehu ćasu i bohatymi sedlaky, nejvice se zaćal rozśifovat v I polovine XIX. stoleti po zruseni poddanstvi. Byl povażovany za ele­ ganta! a reprezentativni, proto na severu pronikl i mimo teśinske vesnice, tj. do regionu pszczyńskeho a na jihu do regionu horalskeho, kde ho s oblibou nosiły zdejśi żeny. Reprezentativnost a bohate zdobeni żenskeho tesinskeho kroje (mużsky kroj se vytratil jeśte pfed końcem XIX. stoleti) vyjadfuji hlavne vyśivky, krajky a biżuterie, ktere prochazely ruznymi obmenami, ale nezanikly. V teto prąci były dukladne probrany nejenom jednotlive ćasti żenskeho a mużskeho kroje, ale rovneż vśechny zależitosti s nimi spojene. Autorka toto vśechno vykonala na zaklade vlastniho badani v tomto regio­ nu, ktere podrobne provedla v letech 1956-1959 a rovneż sporadicky jeśte v nasledujicich letech.Vysledky sve prace uvefejnila v nekolika pracich a ćlancich. Mimo to vyużila archivni prameny mesta Teśina a Skoczowa, muzealni sbirky w Teśine, Bytomi, Gliwicich, Opave, Ostrave a jinych, rovneż pamatniky mistnich vyśivaćek a takteż rodinne fotografie svych informatoru, ktere pochazeji z I poloviny pfelomu XIX. a XX. stoleti a nasle­ dujicich let a rovneż ze zname ikonografie z I poloviny XIX. stoleti. V soućtu, krome uvodu, kde se hovofi o tom, co pfimelo autorku k vyberu tohoto tematu, nasledujici kapitoly probiraji prameny a stav vysledku badani, charakteristiku regionu, historii tesinskeho kroje, jeho dosah a sousedni kroje. Nasledujici kapitoly se tykaji obecneho jak i podrobneho popisu mużskeho kroje, dale obecneho a podrobneho popisu kroje żenskeho a jejich rozruzneni. Nasledne jsou samostatne kapitoly venovane latkam na kroje, vyśivkam, krajkam, jejich zhotovitelum a rekapitulaci z dodatećnymi poznamkami shmutymi v zaveru. Stoji za to zduraznit, że se teśinsky kroj stale tesi velke ucte a je pfileżitostne nośeny bez ohledu na to, że prośel mnoha zmenami po II. svetove valce. Tłum. Marketa Wełpa 142 �Zasięgi ubiorów w monografiach kolejno publikowanych: 1. Strój Górali Szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13 Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój Górali Śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój Krakowiaków Wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 27. Strój świętokrzyski, 28. Strój orawski, 29. Strój Lachów Śląskich, 30. Strój kołbielski, 31. Strój kielecki, 32. Strój Lachów Limanowskich, 33. Strój Górali Łąckich, 34. Strój wilamowicki, 35. Strój rozbarski. �ISBN 83-87266-61-2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e4f6bbe51baf80705a48f9fa23ac214.pdf 58f7dd4333a5c207009b8e44fd98216d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5658 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5260 Title A name given to the resource Strój dolno-śląski: Pogórze/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych,cz.3,Śląsk; z.9; 35 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Serweryn, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH T . S T R Ó J S E W D O L E N R Y O N Ś L Ą S K P O G Ó R Z E POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE I �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H HI S T R O J Ó W Ś L Ą S K T A D E U S Z S T R Ó L U D O W Y C H J D O ZESZYT S E W E R Y N L N O - Ś L Ą S K ( P O G Ó R Z E ) L U B L I N 1 9 9 5 0 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W LUBLINIE Z ZASIŁKU MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI I MINISTERSTWA ROLNICTWA I �KOMITET REDAKCYJNY ATLASU POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH: E. FRANKOWSKI, J. GAJEK, K. P I E T K I E W I C Z , R. R E I N F U S S , T. S E W E R Y N , T. ZYGLER ORAZ DELEGAT MIN. KULTURY I SZTUKI REDAKTOR NACZELNY JÓZEF WYDAJE POLSKIE TOWARZYSTWO W Z GAJEK LUDOZNAWCZE LUBLINIE, ULICA CURIE - SKŁODOWSKIEJ L. 2 ZASIŁKU OKŁADKA PLANSZE MINISTERSTWA ADAMA KULTURY I SZTUKI MŁODZIANOWSKIEGO BARWNE: JERZEGO KAROLAKA UKŁAD GRAFICZNY H. MORTKOWICZ-OLCZAKOWEJ DRUKARNIA Nr 17 PKZG W KRAKOWIE, UL. ZWIE­ RZYNIECKA 2 — KLISZE JEDNOBARWNE I TRÓJ­ BARWNE: ODDZ. 24 PKZG, KRAKÓW, KARMELICKA 16 Rękopis otrzymano 17. XI. 1949. Zam. 1007/49. M-54943. Nakład G.200 egz. Druk 2 ark. ukończono 24. V. 1950. Papier bezdrz. ilustr. sat. 61x86, 100 g �A T L A S składa P O L S K I C H STROJÓW L U D O W Y C H się z szeregu monografii obejmujących wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski A T L A S P O L S K I C H STROJÓW typy L U D O W Y C H obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawie­ rające monografie poszczególnych strojów. Część I . POMORZE Strój: kaszubski, kociewski, borowiacki, tucholski, kraiński, cheł­ miński, lubuski, dobrzyński, malborski, słowiński, pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA Strój: szamotulski, borowiacki, leśniacki, pałucki, wieleński, łęczycki, kujawski. Część I I I . ŚLĄSK Strój: bytomski (rozbarski), wałaski, górali śląskich, opolski, Jacków jabłonkowskich, pszczyński, raciborski, dolno-śląski. Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE Strój: mazowiecki (centralny), opoczyński, łowicki, sieradzki, kurpiow­ ski, poborski, podlaski, mazowiecki (północny), Mazurów pruskich. Część V. MAŁOPOLSKA Strój: krakowski (z okolic Krakowa, Powiśla Dąbrowskiego, pogranicza śląskiego), kielecki, radomski, lubelski, Lachów sądeckich, Pogórzan, Dolinian sanockich, rzeszowski, przeworski, łańcucki, łesiacki, boro­ wiacki, górali żywieckich, babiogórskich, orawskich, szczawnickich, podhalańskich, spiskich, gorczańskich oraz Łemków, skalbmierski, szczyrzycki. Wymieniona kolejność poszczególnych monografii nie jest kolejnością ukazywania się zeszytów w druku i nie jest ostatecznym pełnym wykazem typów stroju. Zamówienia i przedpłatę przyjmuje Administracja Atlasu Polskich Strojów Ludowych — Polskie Towarzystwo Ludoznawcze — Lublin Curie-Skłodowskiej 2. Skrytka pocztowa 82. �1. STAN OBECNY Właściwy rozwój s t r o j u dolno-śląskiego zakończył się koło połowy w. X I X . Nie­ mniej żywotność jego utrzymała się jeszcze w w. X X dzięki ruchowi regionalnej swoj­ szczyzny, który siedzibę miał w Szklarskiej Porębie. Wtedy t o zaczęto otwierać kursy k r o j u i szycia oraz hafciarsko-koronkarskie, które między i n n y m i zaspokajać miały potrzeby odrodzonego stroju ludowego. Inicjatywa t a w małym stopniu spełniła swe zadanie. Gdzie niegdzie t y l k o przyjmować się zaczęła nowa moda zdobienia perkalowych zapasek szlakami h a f t u — naogół jednak renesans stroju dolno-śląskiego pole­ gał n a nawrocie ostatnich odblasków mody z l a t r. 1880, n a chronieniu i używotnianiu zabytków pozostałych po przeszłości. Kolorowe pocztówki z l a t około 1920 ze strojami regionalnymi Dolnego śląska, dają wyraz typowemu n a owe czasy łączeniu zabytko­ wych części odzieży z niezabytkowymi, a więc współczesnymi. Dlatego w poszukiwa­ n i u t y p u stroju dolno-śląskiego sięgnąć musieliśmy do okazów muzealnych, aczkolwiek w ilustrowaniu całokształtu tego stroju nie gardziliśmy fotografiami sprzed r. 1920. 2. ZARYS HISTORYCZNY Strój dolno-śląski w w. X I V Najstarsze wizerunki stroju dolno-śląskiego są jednocześnie najstarszymi materia­ łami do stroju ludowego w Polsce. Wedle m i n i a t u r z r. 1353, znajdujących się w tzw. Kodeksie Ostrowskim z legen­ dami o św. Jadwidze śląskiej, a ilustrujących strój dolno-ślą­ ski, najprawdopodobniej nizin­ nej części Śląska, nosili Ślą­ zacy w w. X I V kierpce, które przysznurowywali rzemieniami do połowy łydki, j a k czynili to do niedawna górale karpaccy. Szatę wierzchnią kształtu kró­ tkiej t u n i k i podpinali z przodu dla mody. Ramiona i plecy przykrywali czworobocznym płatem, zdaje się, z brązowego sukna z chwastami u dolnych rogów. Ten duży, luźny koł­ nierz, t o prototyp „suki" u kierezji. Służył o n do zarzucania na głowę podczas słoty. Starsi . l e miniatury z r. 1353. mężczyźni nosili n a głowie albo (Kodeks Ostrowski). R y ć 7 L s t r 0 J e ś l ą s k ł e w w X I V w e d 55 �sukienny częsty w średniowieczu kaptur, albo płócienny zawój, a starsze kobiety wkładały tzw. podwiki opinające głowę, szyję i ramiona. W miejsce podwik z otokiem karbowanym wokół twarzy weszły później czepki. Tego rodzaju charakterystyczna dla go­ t y k u chustka sfałdowana w ryszkę, to odblask mody, która powstała w Pradze za Karola IV. Najdawniejszym jej udokumentowaniem na śląsku jest pieczęć Agnieszki, małżonki Bolka I I ze Świdnicy, pochodząca z r. 1342. Dziewczęta chodziły z odkrytą głową, no­ sząc sukienki wydekoltowane. Materiałem odzieżowym było nie t y l k o folowane sukno z owczej wełny oraz płótno lniane, ale i t k a n i n y bawełniane, gdyż „parc h a n " (barchan) z Brzegu wspominany jest już w r. 1318. Ryc. 2. Chłopi dolno-śląscy w w. XV, wg mi­ niatury w Kodeksie Wrocławskim z r. 1451. S t r ó j w w. X V W 100 l a t później, wedle Kodeksu Wro­ cławskiego z r. 1451, nosili chłopi dolno-śląscy włosy podstrzygane z przodu do połowy czoła, a z tyłu po ucho. Odziewali się w kró­ tkie sukmany ze stojącym kołnierzem, z brzegu bramowanym i rękawami rozciętymi u końca. Przepasywali się pasem rzemiennym, u którego z boku zwisała skórzana ka­ letka wraz z pochwą n a nóż. Na nogach skórzane b u t y z cholewami. Czapka futrzana ze spuszczoną opuszką, grzybkowata magierka, futrzany szłyk, wła­ ściwy Polsce oraz Mało i Wielkorusi, albo wreszcie wysokie, miękkie czapki rogatywki, których wieko kwadratowe przechylało się k u t y ­ łowi — oto nakrycie głowy chłopa dolno-śląskiego. W stroju t y m znajdują się pierwiastki „narodowego" stroju szlacheckiego w Polsce. Materiały odzieżowe wyrabiali chłopi sami. W w. X V jednak czynne już były na Dolnym śląsku liczne ośrodki przemysłu tkackie­ go — w Kożuchowie, Legnicy, Lubinie, Bolkowie, świdnicy i Kłodzku, które dostarczały wyborowego towaru do wrocławskich Sukiennic. W stroju kobiecym tego wieku pojawiły się czepki, które pod koniec średniowiecza przybrały wachlarzykowate otoki. Strój wdów podobny był do stroju zakonnic. Zresztą w jednym z kazań z r. 1415 znajduje się uwaga, że ciemny kolor szat jest dla wdowy najwłaściwszy, że powinna zrezygnować z przyjemności świata, bo stała się już napół zakonnicą. Strój w w. X V I W w. X V I uległ poważnym przeobrażeniom strój kobiecy. Weszły wówczas w modę pod wpływem miejskim renesansowe k a t a n k i , które odtąd n a stałe utrzymały się w stroju dolno-ślązaczek. Cechą t y c h katanek były duże wykładane kołnierze, przykrywające całkowicie ramiona. Naówczas weszła również w modę chustka trójkątna, biała, której końce krzyżowano na piersiach. T a odmiana rańtucha rozpo8 g chłopa polDolnym śląsku, wg m i niatury z r. 1451. s k i e g 0 n a �Ryc. 4. Strój chłopów dolno-śląskich w w. XVI, wg drzeworytu z r. 1571. wszechniła się w w. X V I w całej Europie środkowej (w Kronice Bielskiego z r. 1564 nosi go nawet Sybilla Hellespontska). Druga chustka t j . odziewacza, którą otulała się kobieta, była również biała. Nadawała ona kobietom znamię prostoty słowiańskiej. Chustki takie znane były n a Dolnym śląsku jeszcze w pocz. w. X I X . Najdłużej zacho­ wały się n a Łużycach. Jak w w. X V I odziewali się Ślązacy, poucza drzeworyt pomie­ szczony w bezimiennej książce drukowanej w r. 1571 prawdopodobnie we Wrocławiu pt. „Grizella, nadobny przikład y historia Margrabi iednego, k t o r i ubogiego kmiecia swoiego corke poiął za żone iako ją cieszko próbował". Chłopi noszą t u czapki baranie takie same, j a k pasterz n a płaskorzeźbie W i t a Stwosza w kościele Mariackim w K r a ­ kowie. Jeden m a n a sobie płótniankę z kołnierzem leżącym, zapiętą pod brodą i spiętą w pasie krajką l u b rzemieniem. Na nogach nosi długie do kostek spodnie, również płó­ cienne, oraz płytkie buty, spięte z przodu. D r u g i zaś chłop zamiast płótnianki nosi k a f t a n bez rękawów, zapinany z przodu na guziki. Na nogach nosi b u t y z cholewami wywiniętymi n a zewnątrz czyli tzw. przez chłopów polskich „wywrotki". Spodni ten chłop nie posiada. „Córka ubogiego kmiecia" odziana jest w strój miejski. W w. X V I wedle i n n y c h materiałów historycznych nosili chłopi śląscy, podobnie j a k i w Polsce środkowej z pocz. w. X V I , krótkie, wąskie lub szerokie, często skórzane spodnie, nadto pończo­ chy i b u t y płytkie. Wtedy również pojawiły się u mężczyzn kamizele zw. n a Śląsku „bruclikami", kaftany długie bez rękawów i krótkie z rękawami, zdobne w guziki me­ talowe, a z tyłu w dwie grupy fałdów (w okolicach Nysy obszyte były kaftany futer­ kiem), wreszcie kapelusze z szeroką krezą. S t r ó j w w. X V I I W w. X V I I nosiły kobiety czepki, obszyte koronką spadającą na czoło, k a t a n k i wy­ szyte kolorowymi sznurkami, koszule lniane z bufiastymi rękawami i szeroką krezą, 7 �chustkę trójkątną rańtuchową, której je­ den róg zarzucano n a plecy, a dwa pozo­ stałe krzyżowano n a piersiach i wtykano pod opaskę zapaski. Stroju dopełniała duża biała chustka odzie wacza, zastępująca płaszcz oraz wysokie, białe, wełniane trze­ wiki. Strój męski nie uległ w t y m wieku ża­ d n y m zmianom. S t r ó j w w. X V I I I Pod wpływem rozwoju przemysłu teks­ tylnego i mody miejskiej weszły w w. X V I I I do stroju kobiecego materiały kwieciste i w ogóle barwiste. Szczególnie w terenach słowiańskich oraz w i c h sąsiedztwie barwistość stroju — j a k stwierdzają to niemieccy badacze — była cechą rzucającą się w oczy. Na uświetnienie stroju dolno-śląskiego wpły­ nął w w. X V I I I rozwój fabryk adamaszku w Gryfowie, Kowarach i Jeleniej Górze, Ryc. 5. Amory. Obrazek dolno-śląski na szkle, z pocz w. x i x . osiągnęły wysoki poziom techniczny. W tymże czasie rozwinął się przemysł odzie­ żowy w Brzegu, Brochowicach (w pow. leg­ n i c k i m ) , Prusicach, Kożuchowie i Szprota­ wie, a wytwarzane t a m drelichy, barchany, kanewy (kanawasy, kanafaski), d r u k i na t k a n i n a c h , pończochy, półwełniane i półlniane t k a n i n y , a w Dzierżoniowie szych złoty," pasamony, krepiny, pajetki, antualarze i t p . — wpłynęły przemożnie n a strój miejscowy. k t ó r e U mężczyzn utrzymał się k a f t a n błękitny zdobny w guziki, kamizelka z manchestru lub adamaszku, zapięta pod szyję. Szyję owijano pstrą chustką jedwabną l u b cienką wełnianą, a końce jej wypuszczano n a kamizelkę. Przelotnie t y l k o i t o wśród ludno­ ści niemieckiej zaznaczył się wpływ u n i f o r m u wojskowego z czasów frydrycjańskich: szczelnie przylegające spodnie, jasne, krótkie, z tyłu fałdziste kabaty z wysokimi koł­ nierzami l u b płaszcze z obłogami u kieszeni i obszyte guzikami, n a łydkach sztylpy sukienne, zapinane n a guziki i trójkątne kapelusze zw. dreimastry. Naówczas weszło też w modę podpinanie n a k a r k u włosów grzebieniem. Kobiety zaś nosiły tołubki (katanki) z rękawami bufiastymi, spódnice długie do kostek, zdobne u dołu naszytą krepiną falistą, n a spódnicach zapaski kwieciste, a u pasa sakiewki n a pieniądze. Ryc. 6. Katanki dolno-śląskie (wg Hottenrotha) noszone w w. XVI, XVII, X V I I I i XIX. S �a 6 a 7 8 Ryc. 7. Kroje poszczególnych części męskiego stroju dolno-śląskiego: 1) żupan frakowy, a-a — rękawy, b — tył, c-c — boki wraz z klinami, d-d — przody, e — kołnierz. 2) Kamizelka męska ze stojącym kołnierzem; posiada klapy zachodzące wzajemnie na siebie. Zapina się na jeden z dwu rzędów zbieżnie biegnących guzików. 3) Żupan frakowy z przodu, zapinany na haftkę lub na ostatni guzik na wysokości pasa, pozostałe guziki mają charakter czysto dekoracyjny. 4) Krój kamizelki męskiej z kołnierzem leżącym, a — płaty przednie, b — plecy, c — kołnierz. 5) Żupan frakowy z tyłu; widoczne wszycie dwu klinów między płaty boczne i tył. Rękawy zakoń­ czone wywiniętym mankietem. 6) Spodnie. 7) Krój spodni, a — nogawice, b — pasek do ściąga­ cza. 8) Spodnie z tyłu. Rys. Zdzisław Szewczyk. 9 �Codzienny strój kobiecy z pocz. w. X V I I I od­ znaczał się wielką prostotą. Koszulę z krótkimi rękawami szyto z płótna lnianego. Zamiast gor­ setu, który noszono w miastach, używano su­ kiennego lejbika, którego jedyną ozdobą były zmarszczki w pasie. Spódnica miała przód z płótna workowego, gdyż część t a była zakryta zapaską lnianą l u b perkalową, drukowaną zwy­ kle w groszki. Spódnice takie noszono szczegól­ nie w okolicy Zielonej Góry. W stroju t y m prze­ ważają materiały lniane. Jeszcze bowiem w pocz. w. X I X rozpowszechniona była uprawa l n u i przędzalnictwo ludowe u stoków Karkonoszy, w okolicach Kamiennej Góry i Dzierżoniowa. 3. ZASIĘG Badacze stroju dolno-śląskiego zgodnie wypo­ wiadają pogląd, że strój t e n jeszcze w w. X I X istniał n a całym Śląsku, a wszędzie, gdzie wystę­ pował, „był w istocie t a k i s a m " i że wobec tego, pomimo drobnych różnic lokalnych, należy go traktować jako jeden t y p . Ryc. 8. Dolno-ślązak w świątecznym żupanie frakowym w w. X I X (według akwareli Tilkego). Niemniej na podstawie materiałów ikonogra­ ficznych i okazów, znajdujących się w muzeach regionalnych województwa wrocławskiego, wolno n a m twierdzić, że w I poł. w. X I X istniały na Dolnym Śląsku trzy typy stroju ludowego: jeden obejmował najbliższe okolice Wrocławia i stąd zwał się wrocławskim, d r u g i okolice Głogowa od Szprotawy po Góry, a trzeci południową część Śląska z wyłączeniem Ziemi Kłodzkiej. Ten trzeci t y p stroju, będący przedmiotem pracy niniejszej, zaczął ginąć już w I poł. w. X I X , a szczególnie w nizinnej części Śląska Dolnego i to naprzód strój męski. Ze stroju kobiecego najwcześniej gi­ nąć zaczęły t u h a f t y ręczne n a chustkach i za­ paskach, a najdłużej opierały się modzie miej­ skiej czepki i katanki. W I I poł. w. X I X zwarty zasięg posiadał t e n strój jedynie w południowej, wyżynnej części Śląska Dolnego, n a szlaku roz­ ciągającym się wzdłuż Gór Olbrzymich. Obszar ten zwężał się od zachodu skutkiem ekspansji stroju łużyckiego n a powiat lubański, z południa Ryc. 9. Stroje ludowe w Jedlinie koło Wałbrzycha (wg litografii A. Kretschmera z r. 1864 — 1870). 1) Kobieta w tołubku trawiasto zielonym, spódnicy granatowej. 2) Chłop w czarnym cylindrze i kapocie jasno granato­ wej. 3) Chłop w czarnym kapeluszu, modrym brucliku i czarnych spodniach. 10 �skutkiem oddziaływania stroju czeskiego od strony Ziemi Kłodzkiej, a od wschodu skutkiem rozszerzania się stroju górnośląskiego na wschodnie powiaty Dolnego śląska. Do lat 1860 — 1870 dotrwał w całej okazałości regio­ nalny strój n a obszarze, zakreślonym przez miejscowości: Jakuszyce, K a r p n i k i , Karpacz, Kamienna Góra, Jedlina i Nowa Ruda, po Ząb­ kowice, świdnicę, Jawor, a wreszcie sięgnął po Bolesławiec i Lwówek, ale najdłużej zachował się w Szklarskiej Porębie w powiecie jeleniogór­ skim. Stąd też wyszło hasło odrodzenia stroju dolno-śląskiego. Przyczyny zanikania Trzy były przyczyny zaniku stroju regio­ nalnego na Dolnym śląsku. Postępująca po­ wszechna urbanizacja życia pod wpływem roz­ woju przemysłu:, a w ślad za t y m przejmowa­ nie kosmopolitycznych mód mieszczańskich, następnie wzrost kapitalizmu nowoczesnego, który uznawał tezauryzację kapitałów w stro­ Ryc. 10. Strój dolno-śląski z w. X I X (Ma­ nekin naturalistyczny w Muzeum w Jele­ jach (w czepkach) — za jednoznaczną z za­ niej Górze). mrażaniem kapitałów, a wreszcie trzecią przy­ czyną, powstałą n a tle dwóch poprzednich, jest zanik pewnych zawodów, j a k np. czepkarek i hafciarek n a batyście, których ilość przerzedzała się skutkiem braku zamówień. Z t y c h trzech czynników najsilniejszym był prąd kosmopolityzmu, wyrosły z pod­ łoża kapitalizmu, który j a k walec stalowy przetoczył się przez wszystkie k u l t u r y na­ rodowe. Rozkładowe siły kapitalizmu o znamionach powszechności zaznaczyły się naj­ silniej w bezpośrednim styku kapitalistycznych f o r m produkcji z indywidualną pro­ dukcją tradycyjną o cechach narodowych. Nic więc dziwnego, że nagły zanik stroju regionalnego dolno-śląskiego przypada właśnie n a okres rozwoju kapitalizmu n a Dolnym Śląsku. Tak działo się wszędzie, gdziekolwiek burżuazja podporządkowała wieś nakazom miasta. Na śląsku jednak prąd ten zaznaczył się najraptowniej. Nigdzie t a k szybko, j a k t u t a j , nie ginęła tradycyjna k u l t u r a , a z nią i strój ludowy, który cofając się przed zalewem kosmopolitycznej mody, chronił się w podgórskie obszary. Ryc. 11. Zapinka metalowa u butów. Ryc. 12. Krój butów. 11 �4. OPIS OGÓLNY STROJU MĘSKIEGO W stroju męskim, dominuje granat lub błękit. T a k i m bowiem jest długi, sięgający omal do kostek żupan i taką barwę noszą spodnie wpuszczone do czarnych cholew. Żupan t e n nadaje mężczyźnie znamię po­ wagi. Dlatego przysługuje osobom star­ szym. Z uroczystym charakterem żupana harmonizuje wysoki, czarny cylinder, który dawniej miał kształt walca wklęsłego. . Nie brak w t y m stroju poważnym — także akcentów żywej barwy. Rozmieszczo­ ne są one w t e n sposób, że stanowią prze­ ciwwagę g r a n a t u i czerni. Cylinder n p . opa­ sany jest barwistą wstążką z naszytymi czarnymi centkami. Od miękkiego dużego kołnierza białej koszuli odbija b u j n y węzeł jedwabnej, zielonkawej chustki, i n n a znów chustka, zwykle czerwonego l u b różowego koloru zwisa z bocznej kieszeni żupana. Ryc. 13. Kamizelka dolno-śląska (okaz Właściwą jednak ozdobą tego stroju jest w Państw. Muzeum Etnograf, w Krakowie). adamaszkowa kamizelka w kolorze złota­ wego brązu ze złotymi k w i a t k a m i , ceglasto srebrnego l u b zielonkawo srebrnego ko­ loru, ozdobiona bakfonowymi guzami oraz srebrnymi t a l a r a m i , użytymi jako wisiory u łańcuszka zegarka. Kamizelka t a bywa zawsze odsłonięta, gdyż należało do mody noszenie żupana zawsze rozpiętego z przodu. Obok cylindra poważnym nakryciem głowy w stroju ludowym dolno-śląskim jest wysoka czapka z popielatego baranka z denkiem modrym, a związywana trzema ko­ k a r d k a m i z niebieskiej wstążki. W środkowej Polsce zwała się ona rozłupą l u b wścieklicą. Czapy takie noszono do żupana l u b kożucha. D a w n y m nakryciem głowy była też czapka rogatywka z granatowego sukna, ob­ szyta od dołu czarnym, psim futerkiem, dającym się spuszczać n a k a r k i uszy, a z przodu w kształt daszka. Czapka t a k a nie nadawała się do żupana, lecz do błękit­ nego kusego kabatka, posiadającego z tyłu dwie grupy złożonych po trzy fałdków. Kolor tego kabatka harmonizował z żółcienia jeleniaków t j . spodni z jeleniej skóry, wpu­ szczonych w czarne wysokie b u t y z cholewami. Odmienny zarys formy dawała czapka ro­ gatywka i kabatek oraz krótkie do kolan spod­ nie, białe pończochy i b u t y płytkie, zapinane z przodu n a klamrę. Ten t y p stroju, charakte­ rystyczny dla w. X V I I I , nie został reaktywo­ wany w w. X X , w okresie n a w r o t u do swoj­ szczyzny regionalnej. 5. OPIS SZCZEGÓŁOWY STROJU MĘSKIEGO Ostatnia faza rozwoju stroju dolno-śląskiego przypada n a wiek X I X . Na podstawie literatury opisowej, luźnych okazów znajdu12 Ryc. 14. Dolno-śląska czapka rogatywka. �jących się w muzeach regionalnych n a Dolnym śląsku, fotografii, rycin, a szczegól­ nie litografii kolorowych, wykonanych przez A. Kretschmera, można dokonać szczegółowszego opisu tego stroju. Strój codzienny Strój męski nie jest t a k typowy dla Dolnego Śląska, j a k np. strój kobiecy, który zachował wiele pierwiastków bardzo dawnych. Niemniej stwierdzić należy, że utrzy­ mało się w n i m wiele cech właściwych Górnemu śląskowi i Czechom, a wyraźnie od­ różniających go od stroju typowo niemieckiego. K o s z u l e męskie, lniane, były dwojakiego rodzaju: jedne związywane były nie pod brodą, lecz n a k a r k u , drugie zapinane były z przodu i posiadały kołnierz wysoki wywijany n a zewnątrz. Koszula, którą szyła panna młoda dla kawalera, posiadała oszewki z b a r w n y m okładem. S p o d n i e były skórzane, barwy żółtej l u b wełniane. Były krótkie do kolan l u b długie, wiązane u kostek. Jeśli spodnie sięgały do kolan, wtedy n a nogi wdziewano białe pończochy i b u t y płytkie. Była t o pozostałość mody rokoka. Jeśli spodnie były długie — t o wpuszczano je w buty z cholewami. B u t y — w górzystej części śląska Dolnego wybitną przewagę w w. X I X n a d b u ­ t a m i płytkimi t y p u średniowiecznego miały b u t y z cholewami. Nadawały one figurze mężczyzn specjalny charakter. Kształt butów płytkich podaje ryc. 10 a krój ryc. 12. Cechą i c h znamienną jest zapinanie przyszw n a żelazną klamrę, której kształt wedle okazu znajdującego się w Muzeum w Jeleniej Górze podaje ryc. 11. P o ń c z o c h y . Pończochy były białe, wełniane. Prawa po stronie prawej, a lewa po lewej posiadały zygzak haftowany nicią żółtą, zieloną l u b błękitną. K a m i z e l k a z manchestru modrego, ale częściej z połyskliwego adamaszku wzo­ rzystego l u b kwiecistego usianego kwiat­ kami. Jeśli kamizelka była z sukna „angiel­ skiego", to kolorem dostosowywała się do barwy kabatka. Była dwurzędowa z dwiema kieszonkami po bokach, a zapinała się n a stożkowate, śrubowate skręcone guzy bakfonowe l u b mosiężne płaskie guziki. C h u s t k a . Wokół szyi okręcano sza­ l i k t j . chusteczkę perkalową l u b wełnianą (na święta jedwabną) i związywano ją w węzeł pod brodą. K a b a t e k . W porze chłodnej n a ka­ mizelkę wdziewano kabatek, sięgający do pasa, z sukna granatowego, z kołnierzem leżącym (klapy), nieco wcięty w pasie z dwiema małymi połami z tyłu, zapinany na guziki metalowe, błyszczące albo owite nićmi i obciągnięte suknem. C h u s t e c z k a . Z kieszeni zwisała ko­ lorowa chusteczka. N a k r y c i e g ł o w y . Bardzo starym nakryciem głowy jest granatowa roga­ tywka, obszyta z tyłów i z boków czarnym futerkiem z psiej skóry. Czapki tego ro- Ry . 15. Strój zimowy C ze Szklarskiej Poręby. 13 �Ryc. 16. Stroje kobiece w Karpiukach, pow. Jelenia Góra. 1) Kobieta z lewej ma czepek broka­ towy z kwiatami złotymi na tle ugrowym, na plecach chustkę sepiową w żółte kwiaty, gorset liliowy, spódnicę czerwono-cynobrową i zapaskę popielatą. 2) Kobieta w środku ma zielony cze­ pek z koronkami, na szyi chustkę czerwoną, katankę modrą, spódnicę cynobrową i zapaskę kre­ mową w kwiaty. 3) Kobieta po prawej ma skrzyżowaną chustkę w pasy czerwone, zielone, żółte i liliowe (wedle litografii A. Kretschmera). dzaju noszą chłopi na miniaturze Kodeksu Wrocławskiego z r. 1451 z legendami o Św. Jadwidze Śląskiej (ryc. 3). W zasadzie czapki te niewiele różniły się od rogatywek noszonych przez polską szlachtę zagrodową jeszcze w okresie Sejmu Czteroletniego. Tego rodzaju rogatywkę dolno-śląską posiada Muzeum w Jeleniej Górze. Egzemplarz ten (ryc. 14) jest repliką z r. 1892 starego oryginału ze zbiorów lokalnych. Kapelusze dolnośląskie z czarnego filcu były dwojakiego kształtu: płaskie albo wysokie. Płaskie miały główkę cofniętą k u tyłowi. Kreza ich wyginała się z boków łódkowato, a z przodu i z tyłu opadała k u dołowi. Strój świąteczny Ż u p a n. Na święta i uroczystości noszono zamiast krótkiego kabatka długą, nie­ m a l do stóp sięgającą kapotę z sukna czarnego lub granatowego, rzadziej brązowego, zawsze z guzikami tego samego, co i sukno koloru. U Niemców zwała się t a kapota „Gottestischrock". Krój jej uwydatniony (na ryc. 8 ) , świadczy, że mamy t u do czynienia z żupanem frakowym t j . żupanem skrojonym w pasie i plecach, j a k frak. Poza t y m do męskiego stroju świątecznego mogą wchodzić wszystkie powyżej wy­ mienione części stroju, jeżeli są nowe i z wyborowych materiałów uszyte. Najwłaściw­ szym kolorem męskiego stroju świątecznego jest n a D o l n y m Śląsku kolor czarny. C y l i n d e r czarny, był świątecznym nakryciem głowy. Dawniej wybitnie rozsze­ rzający się u góry, a w w. X X walcowaty, wysoki na 30 cm. Cylindry takie przepa­ sane były szeroką, barwistą wstążką z naszytymi czarnymi centkami. Charakterystyczną ozdobą stroju męskiego na Dolnym śląsku były laski z metalo­ w y m i gałkami oraz duże zegarki kieszonkowe z rozpiętymi n a środku brzucha srebr­ n y m i wisiorkami z talarów. 14 �Strój zimowy Z pocz. w. X I X noszono n a głowie wysokie czapki podobne do polskich „wścieklic", obszyte wokół popie­ l a t y m futerkiem, a górą suknem granatowym. Czapki te występujące w części zachodniej śląska Dolnego jeszcze w poł. w. X I X , są wyrazem wpływów sąsiednich Łużyc. W zimie noszono też zielone k u r t k i obszyte futrem, albo wdziewano serdak barani pod granatowy lub czarny żupan. Najlepiej jednak chronił przed zimnem suty, biały kożuch z dużym, czarnym kołnierzem baranim (ryc. 15). 6. OPIS OGÓLNY STROJU KOBIECEGO Kobiecy strój dolno-śląski jest, obok stroju z ziemi pyrzyckiej, najefektowniejszym strojem regionalnym n a Ziemiach Odzyskanych. Wielka jego różnorodność spro­ wadza się w zasadzie do wielości odmian czepków, które Ryc. 17. Strój codzienny góralki ze Szklarskiej Poręby (Wedle rzeźby na świeczniku). różnią się między sobą zarówno krojem, j a k i barwą oraz bogatym przystrój em: szy­ chem, wstążkami, koronkami i t p . Jak w Ziemi Krakowskiej rozpoznawały się ko­ biety wedle różnorodnego sposobu wiąza­ nia chustki czepcowej, właściwego dla po­ szczególnych parafii, a nawet wsi — t a k n a Śląsku Dolnym pochodzenie kobiet można było odczytać z rodzaju czepka i sposobu jego ozdabiania. Poza t y m na t y p stroju dolno-śląskiego składa się koszula z krótkimi bufiastymi rękawami, trójkątna chustka jedwabna kwiecista, której jeden róg zarzucano na plecy, a dwa pozostałe krzyżowano n a pier­ siach, wsuwając je pod opaskę fartuszka. Najpopularniejszym kolorem spódnicy był koralowy. Dołem obszywano ją dla ozdoby szeroką n a 15 cm wełnianą wstęgą w kolo­ rze jasnego cynobru zielonego, a z tyłu układano ją w płaskie fałdy. Spódnice te okrywała z przodu zapaska bawełniana Ryc. 18. Stroje kobiet z Jedliny koło Wałbrzy­ zwykle w prążki żółte. Zupełnie i n n y t y p cha w poł. w. XIX. Wg A. Kretschmera. 15 �nadawała kobiecie biała, haftowana przyodziewa, n a którą składała się przede wszystkim batystowa chustka trójkątna, zarzucona n a gorset z modrego aksamitu oraz równie bogato wyszywana zapaska. Wiele odmian posiadała również krótka katan­ ka, bardzo charakterystyczna dla Dolnego śląska. Szyta była z m a t e r i i wełnianych l u b atłasu w ko­ lorze liliowym, brązowym, zielonym l u b czarnym. Duży kołnierz przykrywający całe ramiona zdobny naszywaną krepiną kolorową i rękawy suto b u ­ fiaste u ramion, a wąskie od łokci do dłoni — na­ dawały tej odzieży cechę dawności. K a t a n k i no­ szone były przeważnie przez mężatki — podobnie zresztą j a k w Wielkopolsce l u b n a Górnym Śląsku. Do katanek noszono wełniane spódnice oraz jed­ wabne zapaski zwykle ciemnego koloru. Do wszystkich powyżej zarysowanych typów odzieży niewieściej nadają się płytkie buciki n a niskich obcasach tzw. czółenka. 7. OPIS SZCZEGÓŁOWY STROJU KOBIECEGO Strój codzienny Codzienny strój góralki ze Szklarskiej Poręby wedle rzeźby sprzed 50 l a t (ryc. 17) składa się z żółtej chustki perkalowej związywanej pod brodą, koszuli płóciennej, obszernej spódnicy, zapaski, Ryc. 19. Dolno-ślązaczka ze Szklarskiej gorsetu z długimi ramiączkami, prostokątnie na Poręby. piersiach wyciętego, białych pończoch i butów płytkich. Strój ten, pochodzący z czasów upadku stroju ludowego n a D o l n y m śląsku, nie m a w sobie właściwych znamion regionalnych. Dlatego, chcąc przedstawić kobiecy strój dolno-śląski z okresu rozkwitu, trzeba n a m sięgnąć do okazów conajmniej l a t 1860tych. C z e p e k d o s t r o j u c o d z i e n n e g o . Czepki noszone na codzień wykonane były z białego płócienka albo pstro wzorzystego perkalu, rzadziej jedwabiu. Główka szczelnie przylegająca. Nosiły je n a codzień dziewczęta i gosposie. T e n t y p czepków zwany „kamodą", rozpowszechniony n a całym śląsku D o l n y m , był najcharakterysty­ czniej szy dla okolic Jawora i Strzegomia. Uczesanie pod tego rodzaju czepek polegało n a opasaniu głowy warkoczami w wie­ niec l u b też n a upięciu i c h n a karczku w pukiel. K o s z u l a lniana miała rękawy bufiaste, krótkie, sięgające zaledwie do połowy ramienia. Na piersiach była głęboko wycięta. S p ó d n i c e szyto z materiałów kwiecistych, pasiastych l u b jednobarwnych (gład­ k i c h ) . Jednobarwne szyte były z czerwonej kuczbaji, a więc m a t e r i i wełnianej, obramione dołem szeroką jasno-zieloną bortą wełnianą. Były z tyłu fałdziste (w 15 — 20 płaskich fałdów) i sięgały do połowy łydek. Obficie fałdowane były też spódnice półjedwabne l u b perkalowe, oraz wełniane spódnice granatowe. Sięgały one prawie do sa­ m y c h stóp. Czerwone (zdobne u dołu szeroką wstęgą zieloną) występowały w pow. je­ leniogórskim, a fałdziste, ciemne w okolicach Wałbrzycha. Do ciemnych spódnic nada­ wała się zapaska czarno-oliwkowego l u b stalowego koloru, obszyta z dołu i z boków 16 �bortą z zakładek tej samej materii. Spódnicy zielonej przystała biała zapaska katunowa l u b półjedwabna. Z a p a s k i do stroju codziennego szyto z perkalu i płócienka lnianego barwionego. Opasywały one z przodu prawie całą spódnicę. Zapaski te zdobiono z pocz. w. X X w Szklar­ skiej Porębie szlakami h a f t u , który nadawał strojowi kobiecemu regionalne piętno (ryc. 43, 44 i 45). C h u s t k a . Perkalowa chustka trójkątna, którą zarzucano n a plecy i ramiona, była krzy­ żowana n a piersiach, a końce jej wpuszczano pod opaskę fartucha. G o r s e t y . Gorset nie jest charakterysty­ czny dla stroju dolnośląskiego. Wprawdzie z pocz. w. X I X pod wpływem mody miejskiej noszono usztywnione gorsety aksamitne czar­ ne lub szafirowe, a do n i c h koszule z rękawami krótkimi, bufiastymi, jednak już koło r. 1830 w miejsce gorsetów weszły bluzki czarne l u b czerwone z obkładem borty, a zapinane n a h a f t k i . Utrzymał się tylko błękitny gorset su­ kienny, stanowiący silny kontrast do krótkich białych rękawów koszuli zakończonych okrą­ głymi bufami. Ryc. 20. Stroje kobiece w Jedlinie koło Wał­ brzycha (według litografii A. Kretschmera). 1) Kobieta w środku ma czepek z główką zieloną, chustkę wokół szyi czerwoną, to­ łubek fioletowy z naszyciami krepiny zie­ lonej, spódnicę granatową i zapaskę oliw­ kowo czarną. 2) Dziewczyna z boku ma skrzyżowaną na piersiach chustkę czer­ woną w żółte kwiaty, gorset modry, spód­ nicę czerwoną i zapaskę w pasy kremowe i brązowe. T o ł u b e k czyli k a t a n k a dolno-śląska sięga swym krojem mody renesansu — po­ siada więc kilkowiekową tradycję w Polsce. Spokrewnią się to odzienie z tołubkiem wielko­ polskim i górno-śląskim, a chociaż zindywidu­ alizowane w szczegółach, posiada n a ogół t y p jeden. Wszędzie wycięcie n a szyję jest bardzo szerokie, gdyż spod tołubka wokół szyi m a wyglądać czerwona l u b różowa chusteczka nałożona n a szyję j a k szalik. W r a ­ mach jednego t y p u krojów dadzą się zauważyć dwie odmiany: jeden z okolic Wał­ brzycha (Jedlina), d r u g i z K a r p n i k z pow. jeleniogórskiego. Tołubek z Jedliny ma kołnierz duży, sięgający do ramion, wycięty wokół w duże zęby, ozdobiony naszyciem zielonej krepiny, wijącej się w meander. Takie same dwie tasiemki zielone zdobią to­ łubek u przedniego rozkroju. Rękawy są t u od ramienia do łokcia niepomiernie bujne, a od łokcia do przegubu dłoni obcisłe. W pasie spięty jest paskiem z tej samej materii, szerokim n a dwa palce. Dołem spod paska wokół wystaje rąbek tołubka również n a tę samą szerokość. Tołubek zaś od K a r p n i k m a kołnierz duży, wycięty w równe koło, rozłożysty, sięgający poza barki. Rękawy m a równo obcisłe od b a r k u do przegubu dłoni. Paska nie posiada. Dolny jego rąbek wciśnięty jest pod opaskę Ryc. 21. Krój katanki (A — tył i przód oraz spódnicy w pasie. pasek, B — kołnierz, C — rękaw). 17 �Tołubki szyto z atłasu czarnego, grana­ towego, niebieskiego, zielonego i sepiowego. Bywały też k a t a n k i z perkaliku kawowego w kwiaty z kołnierzem wyciętym w ząbki i ozdobionym wokół podwójną falbanką. P o ń c z o c h y były modre i białe — bez ozdób. B u c i k i z czarnej skóry płytkie, łódkowato wycięte. Strój świąteczny Czepki świąteczne wykonane były z ukwieconego adamaszku l u b aksa­ m i t u zdobionego haftem wielobarwnym, lamą, drucikiem srebrnym i złotym, naszyw a n y m i blaszkami metalowymi, k o r o n k a m i złotymi (forbotkami), wstążkami szerokimi na 9 — 1 0 cm i k w i a t a m i sztucznymi. Za­ leżnie od materiału użytego do ozdób zwały się złotymi l u b srebrnymi. U przedniego . „„ rąbka obszyte były koronkami, które albo Ryc. 22. Czepek dwudzielny z ogromną krezą ^ •> ' tiulową, noszony nad rzeką Bóbr, w Górach zwisały albo rozpięte były n a stolarzu d r u Olbrzymich oraz ziemi Kłodzkiej. Wg obrazu cianym. olejnego P. Nitscha z r. 1911. Różnica między czepkami n a codzień, a czepkami n a święto polegała przede wszystkim n a materiale. Czepki n a codzień wykonane były z perkalu i taniej koron­ k i — czepki n a święto z adamaszku l u b aksamitu i posiadały lepsze g a t u n k i koronek, wstęgi jedwabne, ozdoby z h a f t u płaskiego, przekłuwanego i t p . C z e p k i o b r z ę d o w e . Do pogrzebów oraz podczas postu używano czepków czarnych t j . wykonanych z czarnego aksamitu haftowanego nicią srebrną l u b białą, a nadto ozdobionego czarnymi paciorkami. Wachlarzowaty otok czepka w stroju ża­ łobnym z K a r p n i k w pow. jeleniogórskim jest czarny. Również wstęgi są z krepy czar­ nej. Czepki takie noszono także na znak pokory l u b pobożności podczas niektórych uroczystości organizowanych przez Kościół. Gdy okres żałoby miał się k u końcowi, noszono czepki błękitne, ozdobione złotą lub srebrną krepiną lub haftem, a t y l k o czar­ n y m i k o r o n k a m i i wstążkami. B i ż u t e r i a . Obok kolczyków w uszach noszono n a szyi uwiązany n a czarnym sznurze dukat (złoty), a w jego braku srebrne monety, także paciorki z bursztynu, granatów l u b szkła. D u k a t nie zwisał n a piersi, lecz przypadał n a środek mostka. Pa­ ciorki wiązane były n a k a r k u kolorową wstążką opadającą n a plecy. K o s z u l a lniana, haftowana u zapięcia z przodu, obszyta była u rękawów krót­ k i c h koronkami. S p ó d n i c e wdziewano trzy (były to czasy tezauryzacji kapitału), albo też w ślad za odpryskami mody rokoka przywiązywano u bioder poduszkę, która rozdymała spód­ nicę wszerz. Używano też spódnicy wełnianej czerwonej z zielonym szlakiem u dołu. Z a p a s k a szyta była z jedwabnych lub półjedwabnych materiałów wyrabianych w Kostrzy koło Jeleniej Góry. Dziewczęta uważały zielony kolor spódnicy za codzienny, a granatowy za świą­ teczny. J 18 J �Zapaska biała, batystowa, haftowana była ście­ giem płaskim, dziurkowana i ząbkowana, albo też szyta była z m a t e r i i półjedwabnej lub lnianej wzorzystej w deseń niezbyt jaskrawy i nie rzuca­ jący się w oczy, a dołem zdobiona w fałdzistą okładkę. Piękny efekt dawała też zapaska liliowa w białe k w i a t k i , posiadająca w odległości 25 cm od dołu falbankę. C h u s t k a . Do świątecznego stroju należała też w takiż sposób zdobiona chustka biała, trój­ kątna, zarzucana n a plecy i ramiona j a k rańtuch i krzyżowana n a piersiach. Ten sposób noszenia właściwy jest także ludności polskiej n a Górnym Śląsku. Koło Głogowa, w miejsce ręcznie haftowa­ nych, noszone były chustki jedwabne z ornamen­ tem drukowanym, zaś koło Gór chustki ciemnopasiaste. Osoby starsze nosiły też chustki czarne zszywane (ryc. 24) z dwóch trójkątnych płatów. Obszyte były one cienkimi k o r o n k a m i k u p n y m i i posiadały rozpiętość około 3 metrów. Na wyróżnienie zasługuje w dawnym stroju dolno-śląskim zaginiona w połowie w. X I X , ale ongiś rozpowszechniona n a Łużycach oraz całym ślą­ sku, płachta biała, noszona jako strój żałobny. W płachty takie odziane są kobiety n a epitafium na kościele św. Małgorzaty we Wrocławiu z r. 1547. Chusty takie, zwane u górali polskich łoktuszą, trwają w stroju wrocławskim jeszcze z końcem w. X V I I I . W późniejszych czasach występowały Ryc. 23. Strój kobiecy w Karpiukach na Śląsku Opolskim i Górnym, w Ziemi Kłodzkiej, P - Jelenia Góra (według Tilkego). n a Śląsku Cieszyńskim, w Czadeckim, i n a Mora­ wach. Znane są także z Wielkopolski, z Pomorza Wschodniego i Mazur, gdzie uży­ wane były jako strój żałobny. w ow W poważniejszych okolicznościach używano stroju w barwach ciemnych. Kolory takie przystały również osobom starszym, jasne zaś, żywe — osobom młodszym. Barwy stroju w dużo większym stopniu, niż krój, odróżniały strój panien od stroju mężatek, strój weselny od żałobnego oraz wielkopostnego. B u c i k i miały kształt czółenek. Wykonane były ze skóry lub aksamitu, czasami zdobne w rozetki. C h u s t e c z k a . Do elegancji należało w święto trzymać w ręce chusteczkę do nosa, wydającą zapach liści muszkatułowych, merumferum i t p . Strój Ryc. 24. Krój chustki. zimowy W zimie noszono c z e p k i z futrzaną obsadką albo grubo watowane i pikowane, a nadto zaopatrzone w fałdzistą krezę (okaz w muzeum w Karpaczu). Krótki tołubek przeobrażał się w wydłużony k a b a t e k, który sięgał do połowy 19 �11 12 13 Ryc. 25. Typy kroju czepków dolno-śląskich. 1) Czepek kulisty, charakterystyczny dla epoki biedermajeru, występował przeważnie na nizinnych obszarach śląska. Kroje 2, 3, 4, 5, 6, 7 i 8 od­ noszą się do typu czepków dwudzielnych, czyli składających się z dwóch części, przy czym egzemplarz 2 przedstawiający dwa równej wielkości płaty trójkątne, wyraźnie różni się od egzemplarzy 3 — 8, składających się z denka przypadającego na tył głowy, oraz nałęcza czyli otoku opasującego denko. Od modyfikacji kształtu denka i nałęcza zależy krój i kształt czepka. Typ czepka dwudzielnego dominuje na Dolnym śląsku. Występuje bowiem zarówno na pogórzu, jak i na obszarach nizinnych. Egzemplarze 9, 10 i 11 przedstawiają typ czepków trójdzielnych t j . składających się z trzech płatów — dwóch trójkątnych nausznic i środkowego prostokątnego płata z trójkątnym „ząbkiem" przypadającym na czoło. Występowały one na obszarze pogórza i jego peryferiach w pow. Jawor, Bolesławiec i Lwówek. Egzemplarze 12 i 13 przedstawiają typ kroju czepków czterodzielnych, spośród których 12 jest właściwie czepkiem trójdzielnym, na który nałożona bywa z wierzchu szeroka opaska. 20 �Tablica I STRÓJ DOLNOŚLĄSKI ZE SZKLARSKIEJ PORĘBY Malował: Jerzy Karolak �ud, a od pasa był fałdowany. Wolno przypuszczać, że główną szatą zimową kobiet dolno-śląskich była podobnie j a k naogół w całej środkowej Europie tzw. s u k i e n k a , noszona zarówno n a Łużycach, w Wielkopolsce, j a k w ogóle w całej Polsce w pocz. w. X I X . Szyta była j a k świtka, podbita i bramowana kożuszkiem, z wykładanym kołnie­ rzem barankowym popielatym, a zaopatrzona dla ozdoby n a piersiach w 4 pary po­ trzeb z chwastami. Świtkę taką nosi mężczyzna n a obrazie z poł. w. X I X znajdującym się w muzeum w Karpaczu. Krój czepków Śląsk Dolny nazywano krainą czepków. Ogromna rozmaitość tej najefektowniej­ szej części odzieży niewieściej wyraża się jednak w zdobnictwie i gatunkach materia­ łów użytych do przystroju czepków, nie zaś kroju, który da się wyrazić w czterech typach. Pod względem k r o j u dzielą się one n a : 1) kuliste, wygniatane w formach (ryc. 25, 1), wykonane były z jednego kawałka brokatu l u b aksamitu n a podkładzie z płótna l u b miękkiej papy. Zdobione były lamą, wokół twarzy koronką marszczoną, a z tyłu wstążkami, usztywnionymi podszewką pa­ pierową. Czepki te pojawiły się dopiero około r. 1810, a noszone były początkowo przez zamożne j a r z y n i a r k i z pobliskich okolic Wrocławia, ale w późniejszych dziesiątkach lat stwierdzono je w Miłocicach, pow. Strzelin; w Ostroszowicach, pow. Dierżoniów; w Wigancicach i Rudnicy, pow. Ząbkowice; w Jedlinie, pow. Wałbrzych; w Strzegomiu i żelazowie, pow. świdnica; w Roztoce i Małuszowie, pow. Jawor; w Krotoszycach, pow. Legnica; w Dalkowie, pow. Głogów. 21 �Ryc. 28. Czepek dwudzielny z oko­ lic Głogowa. Ryc. 29. Czepek dwudzielny z pogra­ nicza izersko-karkonoskiego. 2) Dwudzielne, składające się z dwóch płatów trójkątnych albo też denka przypa­ dającego n a tył głowy oraz podłużnego różnokształtnego otoku (ryc. 27). Szyte były z brokatu złotego lub srebrnego zdobnego lamą, forbotkami (koronkami z drucików) i otokiem z koronki l u b ryszki. Niekiedy uzupełniane były bardzo szeroką wstęgą t i u ­ lową rozpiętą n a szkielecie drucianym, układaną wokół szyi w kształt sutej krezy (ryc. 22). Dwudzielne czepki występowały zarówno n a północy w powiecie Kożuchów; w Sieniawie, pow. Żary; w Brzostowie, pow. Głogów; w Witoszycach, pow. Góry; w Kędziu, pow. Milicz, jako też n a południu w Ziemi Kłodzkiej, w Międzylesiu, w Orłowcu, Lądku i t p . Występują one n a całym obszarze stroju ludowego, właściwego pogórzu Ryc. 30. Czepek dwudzielny z okolic Bolkowa. 22 Ryc. 31. Czepek kulisty z Jedliny k. Wałbrzycha. �Dolnego Śląska. Poza t y m obszarem stwier­ dzono je nadto: w Osieku, pow. Strzelin; w Chrośnicy, pow. Złotoryja; w Chmielnie, pow. Lwówek; w Kozłowie, pow. Bolesła­ wiec; w Golance, pow. Legnica. 3) Trójdzielne składające się z płata je­ dwabiu, b r o k a t u l u b adamaszku, nakrywa­ jącego głowę od czoła aż do karczku oraz dwu płatów nausznicowych. Zdobione były haftem wypukłym, ściegiem płaskim i łań­ cuszkowym, naszyciami z pajetek i barwistych płytsk metalowych, a nadto kokard­ k a m i i koronkami. Występowały w powie­ cie jeleniogórskim (Kopaniec, Sobieszów, Szklarska Poręba, Wojanów, Chromiec), na wschodzie sięgały po Wałbrzych, a n a pół­ nocy obejmowały pow. Jawor, Bolesławiec i Lwówek. 4) Czterodzielne, składające się zasadni­ czo z dwóch różnych typów k r o j u (ryc. 25, t y p 12 i 13) występowały w Bolkowie, Ja­ worze i Szprotawie. Podział czepków wedle Ryc. 32. Dziewczyna w czepku trójdzielnym ze Szklarskiej Poręby. cech zdobniczych 1) Czepek biały, haftowany, szczelnie opinający głowę posiadał n a czole wiązanie. U boków j a k skrzydła sięgające r a m i o n — sztywne kokardy. W okolicach Zielonej Góry nosiło się ten czepek pod czarną, trójkątną chustką z tafty. 23 �2) Cały koronkowy l u b haftowany z wstaw­ k a m i koronkowymi albo też cały z sztucznych kwiatów lub wstążek wiązanych w kokardki — występował w części północnej Dolnego śląska. 3) Naj charakterystyczniej szą cechą czepka z Kamiennej Góry były dwie wąskie, białe wstążki z materiału nadającego się do prania, a więc lniane l u b perkalowe, przyczepione z bo­ ków od strony uszu i opadające z przodu poniżej pasa. Poza t y m biała wstęga przeciągana t u była w skos n a wysokości głowy i upinana w dwa od­ stające skrzydła, które opadały n a plecy. 4) W t y m samym powiecie, w Karpnikach, cechą czepków jest wachlarz z t i u l u marszczo­ nego, rozpięty n a drucikach, okalający twarz wedle mody średniowiecznej. Kokardy jedwabne upięte są n a karczku. 5) W Jedlinie otok z białej k o r o n k i nie roz­ pina się u czepka w wachlarz l u b falującą krezę, lecz od czoła opada w dół k u końcowi nosa, two­ rząc n a d n i m charakterystyczny dzióbek rozchy­ lający się w dwa półkola n a d oczyma. Nie posiada on sztywnych kokard, a jest t y l k o z tyłu mar­ szczony. Zdobnictwo stroju Od r. 1855 rozwijał się w Karkonoszach prze­ mysł koronkarski w oparciu o szkoły i dobrze zorganizowaną centralę handlową — nie oddzia­ ływał o n jednak n a dolno-śląski strój ludowy, który naówczas zaczął już chylić się do upadku, podporządkowując się modzie miejskiej. Zresztą koronki niciane służące do obramiania czepków tzw. w Polsce w w. X V I I I antualarze, nie były Ryc. 34. Haft na końcu wstęgi czepcowej wykonywane ręcznie. Przywożono je n a Śląsk z Jawora. z Saksonii, gdzie w okresie baroku wytwarzano je masowo w specjalnych fabrykach. Same zaś czepki brokatowe i adamaszkowe obywały się bez h a f t u , a nawet czepki aksamitne, z wyjątkiem czarnych, żałobnych, nie były ręcznie haftowane n a podobieństwo np. czepków krakowskich, kaszubskich l u b warmińskich. Ograniczano się do naszywania na n i c h dookoła srebrnych l u b złotych maszynowych koronek zwanych forbotkami. Forboty, wytwarzane w wielu miastach środkowej Europy, a n a f i a s k u D o l n y m w Dzierżoniowie, należały do zwykłego przystrój u dolnośląskiej odzieży niewieściej. Nietylko więc do szlachcianek mazowieckich, ale i do Dolno-ślązaczek z l u d u odnosiły się słowa Koszutskiego w Lorychiuszu: „Teraz i ubogiego człowieka żony nie masz, która by czepków nie nosiła z t r o j a k i m i forbotami albo t k a n i c a m i złotymi bramowanych,". Właściwa twórczość zdobnicza wyraziła się w naszywaniu paletek l u b pajetek n a jednobarwne tło atłasu czepka. Pajetki czyli złote l u b srebrne, a najczęściej barwione cynowe, cienkie blaszki różnego kształtu, którymi szlachcianki i mieszczanki w. X V I I I w Polsce zdobiły kapelusze, pantofelki, gorsety itp., weszły w modę również n a Dolnym Śląsku. Miały one kształt palmetek, serc, gron winnych, liści, stokrotek, tulipanów, 24 �Ryc. 35. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby, pow. Jelenia Góra. Ryc. 36. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby, pow. Jelenia Góra. gwiazdek i t p . Pajetkami wyszywano nie tylko denka t j . tylne części czepków ale i ko­ kardy umieszczane n a k a r k u oraz zwisające w dół wstęgi. Układy zdobnicze z pajetek uzupełnionych jeszcze szelążkami (cekinami), cechuje symetria w rozmieszczeniu ele­ mentów zdobniczych. Zazwyczaj do schematu kompozycyjnego należy naszywanie ceki­ nów w kształt garnka, z którego wyrasta łodyga z bocznymi rozgałęzieniami. Na końcu łodygi naszywano dużą barwną pa jętkę kształtu palmetki, a n a końcach bocznych rozwidleń — inne elementy zdobnicze. Druga technika służąca do ozdoby czepków — to h a f t wykonany ściegiem płaskim podkładanym, łańcuszkowym, wodnym, supełkami, przekłuwaniem i wypręganiem (mereżką). Haftem t y m zdobiło się czepki n a codzień, szyte z kwiecistego perkalu, a obramione z przodu szerokim n a 12 c m naczelnikiem t j . przypadającą n a czoło taśmą z cienkiego płócienka. Z tyłu zaś zdobione bywały lnianą wstążką szer. 11 cm, marszczoną w 12 fałdków tworzących n a oko szereg kokard, a końce tej wstążki opadały z karczku w dół n a długość 30 — 40 cm. Otóż za­ równo naczelniki j a k i końce wstążek zdobione były haftem, którego głównymi elementami zdobniczymi są koła (różycz­ k i , słoneczka) l u b l i s t k i wrze­ cionowatego kształtu, wypeł­ nione siatką wypręgu, a oto­ czone dużymi dziurkami. Zwy­ kle n a czoło czepka przypadał układ z trzech l u b czterech „róż" z majestatycznym jed­ n y m listkiem po bokach tego układu zdobniczego. Brzegi na- Ryc. 37. Haft u rąbka chustki białej ze Szklarskiej Poręby. 25 �czelników i wstążek były obdziergane, a nadto wykończone w półkoliste ząbki z klockowej koronki, prócz tego n a końcach wstążek dawano koronkę kloc­ kową, składającą się z kwadra­ tów w układzie szachownico­ wym. Ten sam t y p h a f t u , t y l ­ ko szlachetniejszego zarówno w technice, j a k i zdobnictwie, występuje n a batystowych za­ paskach oraz n a takichże trój­ kątnych chustkach do zarzu­ cania n a plecy i krzyżowania Ryc. 38. Haft u rąbka chustki białej z Bolkowa. ich końców n a piersiach. Tyl­ ny narożnik chustki oraz bo­ czne rogi zapasek oraz rąbki boczne chustek i zapasek (ryc. 42) ozdabia bogata kom­ pozycja motywów kwiatowych, wykonanych ściegiem płaskim podkładanym, łańcusz­ kowym, siatkowym, wypręgiem, dziurkowaniem oraz supełkowaniem. Dbałość o symetryczność układu wyraża się t u t a j w czytelności kompozycji zdobniczej, która w istocie składa się z luźnych motywów. Te misterne hafty, zachwycające bogatą skalą operowania motywami jednoro­ d n y m i w stylu, stanowią najwyższy w y k w i t zdobnictwa dolno-śląskiego, a zarazem jedno z ogniw, które łączą h a f t y wielkopolskie, górno- • i dolno-śląskie w jedną rodzinę. Odmiennym typem h a f t u są szerokie n a 4 — 1 2 c m szlaki, wyszywane nićmi bia­ łymi. Haft ten zdobi bawełniane zapaski brązowe l u b błękitne, używane do stroju codziennego. Na niektórych haftach, występuje, obok n i c i białych, także nić czerwona, Ryc. 39. Narożnik zapaski batystowej ze Szklarskiej Poręby. 26 Ryc. 40. Haft na rogu białej chustki z Bolkowa (okaz w P. Muzeum Etnogra ficznym w Krakowie). �gdy zapaska m a kolor błękitny, albo niebieska, gdy zapaska m a kolor brązowy. Głównym elemen­ tem zdobniczym są t u podwójne krzyżyki, a zatem 8-promienne gwiazdki, układane w linie zygza­ kowate l u b duże zęby. Tego rodzaju zdobnictwo jest ostatnią fazą h a f t u dolno-śląskiego, przypadającą n a okres odra­ dzania się tego stroju w wieku X X . Zastosowanie h a f t u krzyży­ kowego, nie występującego da­ wniej n a odzieży dolno-śląskiej, wiąże się t u jednak ściśle z ma­ teriałem, a mianowicie drobnogroszkowym perkalem, n a którym białe k r o p k i są p u n k t a m i orientacyjnymi dla hafciarek. R . 41. Narożnik chustki białej ze Szklarskiej Poręby (okaz w Państw. Muzeum Etnograficznym w Krakowie). yc 8. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Powyższą monografię opracowano n a podstawie zabytków stroju dolno-śląskiego, znajdujących się w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Krakowie, w Państw. Muzeum w Jeleniej Górze, a nadto w muzeach — w Szklarskiej Porębie Średniej, Karpaczu, Kamiennej Górze, Bożkowie, Jaworze i Bolkowie. Poza jednym typem znaj­ dującego się w Jeleniej Górze stroju męskiego, reprodukowanego na ryc. 10, w żadnym z muzeów dolno-śląskich nie m a kompletu lokalnego ubioru regionalnego. Trzeba było te disiecta membra układać w całość n a podstawie studiów literatury etnograficznej oraz litografii kolorowych wykonanych przez artystę malarza A. Kretschmera, który w latach 1864 — 1870 z podziwu godną zawziętością odtwarzał w rysunkach i akwarelach swych przeróżne typy ludowe. Niemiecka literatura opisowa nie posiada żadnej pracy poświęconej stro­ j o w i dolno-śląskiemu. J . Klap­ per (Schlesische Volkskunde, Wrocław 1925), widzi n a Śląsku w średniowieczu i okresie Odro­ iii .ST dzenia jedynie strój miejski oraz nikłe jego odbicie u ludu. W i l h . Schremmer (Schlesische Volks­ kunde, Opole 1928) traktuje strój śląski jako jeden, stroju dolno-śląskiego nie wydziela w t y p odrębny, a historię tego stroju opiera głównie n a ryci­ nach w Breslaurischer Erzähler szklarskiej Poręby (okaz Z r. 1800 i 1801. To zaś pismo Państw. Muzeum Etnograficznym w Krakowie). R y c 4 2 H a f t n a b r z e g u z a p a s k i z e w 27 �Ryc. 43. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. podaje ryciny i krótkie opisy tylko strojów najbliższych okolic Wrocławia. Stroje te noszone przez jarzyniarzy podmiejskich różnią się zdecydowanie od t y p u stroju dolno­ śląskiego, panującego n a pogórzu — dlatego w pracy niniejszej zostały pominięte. Niektórzy autorzy niemieccy, j a k np. W. Steller (Schlesische Volkstrachten, Wro­ cław 1938) zacierają różnice etnograficzne między śląskiem Górnym a D o l n y m oraz Łużycami Górnymi. Historyczne materiały do stroju zarówno górno- j a k i dolno-śląskiego zawiera monografia Guntera Grundmanna i Konrada Hanna: Schlesien (Deu­ tsche Volkskunst T. V I I I , Weimar) oraz F. Hottenrotha: Deutsche Volkstrachten vom 16 Jahr, an, bis zur M i t t e des 19 J h r h . Najdawniejszych jednak materiałów historyczno-ikonograficznych Ryc. 44. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 28 do stroju dol- Ryc. 45. Haft u dołu zapaski do stroju codzien­ nego w Szklarskiej Porębie. �Tablica II STRÓJ DOLNOŚLĄSKI Z JEDLINY Malował: Jerzy Karolak �no-śląskiego zaczerpnęliśmy z Kodeksu Ostrowskiego z r. 1353 oraz Kodeksu Wrocław­ skiego z r. 1451 z m i n i a t u r a m i średniowiecznymi z życia społeczeństwa polskiego i niemieckiego n a śląsku. Oba opracowane zostały przez St. Stronczyńskiego jako Le­ genda Obrazowa wyd. PAU, Kraków r. 1880. Z i n n y c h prac wymienić t u należy monumentalne dzieło W. B r u h n a i M . Tilkego: Das Kostümwerk, B e r l i n 1941, w którym znajdujemy duże kolorowe plansze, przed­ stawiające typy stroju kobiecego z okolic Głogowa, a zatem t y p u , który nie jest przed­ miotem niniejszej pracy, dolno-ślązaczkę w majestatycznym czepku z czarnymi skrzy­ dłami, a nadto mężczyznę w granatowym żupanie frakowym. Z i n n y c h prac omawiających szczegóły stroju, a osobliwie nakrycie głowy, n a uwagę zasługuje J . Hanika: Sudetendeutsche Volkstrachten I . Grundlagen der weib­ lichen Tracht. K o p f t r a c h t u . A r t u n g . Reichenberg 1937, praca, która użyta została tutaj dla celów porównawczych, oraz G. B a r t h e l : Die Hohe Strasse — Schlesische Jahrbücher für Deutsche A r t u . K u n s t i m Ostraum. B. I Wrocław 1939 (Tamże str. 231 — 252 E. Mayer-Heisig: Formen u . Verbreitung der schlesischen Hauben), skąd zaczerpnięto materiał do rozprzestrzenienia niektórych typów czepków dolno-śląskich oraz i c h k r o j u . Badania własne autora niniejszej monografii rozszerzyły ten mate­ riał w oparciu o zbiory znajdujące się w muzeach regionalnych n a D o l n y m śląsku. W celach porównawczych korzystano z sumiennej pracy Agnieszki Dobrowolskiej: „Strój ludowy n a Łużycach" (Biblioteka S t u d i u m Słowiańskiego U. J.) Kraków 1948, w której historyczne zjawiska stroju łużyckiego zestawia autorka z analogicznymi przemianami w strojach środkowej Europy. Ryc. 46. Guziki u kamizelek dolno-śląskich. Po bokach guziki mosiężne z ornamentem maszy­ nowo wytłaczanym, w środku guz bakfonowy, pryzmatycznie profilowany, zdobiony drobnymi zygzakami ręcznie, przy pomocy radełka. 29 �COßEPJKAHHE OÄHHM H3 npeKpacHeñfflHx CHJie3HH. HapaaoB Ha Bo3BpameHHBix 3esi.aax, aBaaeTca H3 aaBHBIX BpeSieH H3BeCTHBI Ha>I HKOHOrpaCpHieCEHe HCTOHHHKB 9THX Hapaa HaatHeË HapaaOB, OTHOCH- maecH K X I Y BeKy (MBHHaTiopBi OT 1353 r.). Ha ocHOBaHaa MHHHaTiop OT 1451 r . npeanoaaraeM, HTO B cpeĄHeBeKOBHM Hapaae Hn;KneË Caae3HH HaxoaaTca nepBoacToiHHKH niaaxeTCKoro Hapaaa IIOviLiun. B X V I Beite KOTopsie npecymeciBOBaaH naa OBoe pa3BHTne xapanrepHBie Hapaae, ÜOHBHJIHCB B STOM ao KOHna X I X Bena. IIOITH OKoao 1880 r . XOTH aaa peHeccaHca, »ceHCKae «KaTamca», Hapa,a; HajKHeË CH.ie3HH 3aK0H- THUBHHBIË X X Beice OTMeiaerca B ero pa3BHTHe noa BinarnieM HBHïceHHH perHOHaatHoñ canoÖBiTHOcra. 9ror Hapaa oxBaiaa BO BTopoË noaoBBHe X I X B. npearopHyro nacTB HaatHeË Caae3aa Ha m a p o K o t MecTHOCTH, THHymeäca BaoaB Boatmoro TopHoro xpeöTa CyaeTOB. Hoi. BaaaHHeM TeneHaa KOCMO aojiHT03Ma, B03HHKiuero B pe3yiBTaTe KanHTaaa3¡via, STOT Hapaa, Hanaa BBipoaiaaTBca, K 3 K cociaBHBie qacTH HapOiHOH KyjIBTVpBI. B MyjKCKOM Hapaae CTOHT o5paiHTt BHHMaHae Ha CHHK)K> manny cpeaHeBeuoBoro Tana, KOTopoñ HoaB30BaaacB eme B 1870 r., npaÖaBHceHHOE K anaiorHiHBiM HianKaM BO BceË IIojiBuie. OHa BBepxy KBaapaTHyio (popxiy, a ÜMeeT BHH3y oßniHTa lepHBin coöanBBii MexoM. IlHTepecHoñ Hacino Hapaaa aBaaeTca roayöoE KopoTKHił KaM3oa c pynaBaMH, HMeromBfl C3aan ase xapaKiepHBie CKaaaKH CaeayeT — oseaba ynoTpe6.iae.Maa eme oöparaTB BHHMâHHe Ha Ha 6OJ£BHIOË MHHHBIË naaiii, leppHTopna CpeiHefl EßponBi. Ha3BiBaeMBifl HO-HOJIBCKH «HtynaH». H3 HteHCKHx HapaaoB 9(p(peKTHoË lacTBH) oaessati ÔBian n e n n t i . HajKHaa Cnaesaa Ha3BaHa icpaeii nenn,0B. BoaBHiaa pa3H0BiiaH0CTB a x BBipaaiaerca B yspauieHHax n KanecTBax MaTepaaaa, HcnoaB3yeMBix aaa aeKopauan fl KpoflKH. HpnaaraeMaa 3aecB Taójrana KpoËKH noaaeT ipopsiti lennoB: 1. UlapoBaaHBie, 2. ,ÜByx-nacTHqHBie 3. Tpex-iacTHiHBie, 4. ^eTBipex-iac-THiHBie. B Hapaaax oyaHanHBix, npa3ĄHaiHBix H 3MMHHX, B OCHOBHOM oiMeieHBi Te nacía oaescaBi, KOTopBie aBMioTca TpaĄaaaoHHBiiiH B TeneHaa i i H o r n x BeKOB H HiieiOT apTHCTanecKyio neHHOCTB. KpoMe nennoB caeayeT OTMCTETB öoraTo BBiniBTBiä ÖaTHCTOBBiä naaTOK, oaaH KOHen, KOToporo HaópacBíBajica Ha naenn, a ana a p y r n x nepeKpeiHHBaaacB Ha r p y a n H BKaaaBiBaancB noa (papTyK. <3?apTyK TaKHe ÓBia aeaoM HCKyccTBa. BBIHIHBKH cBa^eTeaBCTBOBaan o öoaBinoM xyaoacecTBe HapoaHBix pyKojeaBHíHn, íapTjK Ha,a,eBaaca Ha IOÖKY, KoTopaa c3aflH HMeaa CKaaaKH, BHB3y ÖBiaa oôpasiaeHa niapoKOË 3eaeH0Ë jieHTOË. Bo BpeMa xoaoa.oB B HaatHeË Caae3HH 6y<pBi, BHH3y 6BLIH Hocnas KacpTaHBi, pynaBa KOTopBix BBepxy y3Kae, BOPOTHBKB miipoKHe, noKpBiBaiomHe naein. HMean B aaHHOM Hapaae BHaeH xapaKTep HapaaoB, B3BecTHBix c BpesieH peHeccaHca, a oa,HOBpeMeHHo MHoro nepi, KOTopBie cpo^HaioT c Hapa^oM noaBCEBx 3eMeat. 30 �CÏÏIICOK HMlOCTPADJIU 1. Hapa:ibi B CaaesHH X I V Bena no sraHnanope 1353 2. KpeoTBHBe HnacHefl Cnae3nn B X V BeKe no MiiBnanope Bpon,.iaBCKoro KoxeKca 1451 r. r. 3. H a p a x noabCKOro KpecibHHHHa B Haaieeñ Cnae3nn no MHHnaTiope 1451 r. 4. KpecTBHHCKnft Hapax HnaiHefl Ciiae3nn B X V I BBK© no rpaBiope Ha aepeBe 1571 r. 5. A i i y p M . Kaprana D3 aai3Hii HnatHen Cn.ie3na, aaiaao X I X ciojieinH (aa creKae). 6. «KaTaHKii» HiDKaeä Cn.ie3nn (no rorreHpoTTy), KOTopHe HOCE.TH B X V I , X V I I , X V I I I H X I X Bet;ax. 7. KpoËKa oTjiejiBHbix naeieä iiyatcKoro Hapaxa HnaíHeñ Cnae3nn. 8. JKnTeab HnatHen Cn.ie3nn B npa3XHniH05i atynaHe, no aKBapean 3>naŁKe. 9. HaposHBie Hapaxbi MeereiKa ExauHa, OKoao Baaôacnxa (no anTorpaíJurn Kpo*»iepa c 10. Hapax Hnameii Craeanii X I X Bera. 11. Meiaaameeitaa 12. KpOH ÖOTHHOK. 1864—1870 r. r.) sacreacKa y ÖOTHHOK. 13. HnasHe-cnjie30KHii KaM3oa. 14. HatiHOHajTBHaa mantea e yraama (KOHíJiexepaTKa) B HnacHeft Crae3nn. 15. 3HMHHH Hapax B HlKaapcKoft IIopeMÓe. 16. ŹKeHCKHe HapaxBi B KapnenKax p-Ha EaeHeii - Iopbi) no jiHTorpa^nn Kpoiiiepa). 17. Toperait HceHCKuft 6yxHniHŁiit Hapax B HlMapcKoñ Hopeiiöe. 18. ÎEeHCKHft Hapax Mecrema Exanaa OKoao Baaöaoixa, noaoBnHa X I X B. 19. T u n HœHirmHBi HnatHeñ Cnjie.sHti H3 HlKaapcKoä Hopeiiôbi. 20. VKeHCKne Hapaxti MeereiKa Exanna OKoao Baaoacnxa (no anTorpaijmn K p o i i i e p a j . 21. Kpoä 22. "leñen XByx-iaeTiKHbifi, c TioaeBOñ oôopKoit, KOToptie Hocrtan B ropax, Hax peicoft By6p Boabmoro Topuoro xpefrra 23. jKeHCKHä Hapax 24. 25. Kpoá 26. Hemna HnatHeñ Cnae3HH (no rorreHpoTTy). «KaTaHKH». CyxeTOB H siecTHOcTH Kaox3Ka. KapnmiKax p-Ha EaeHeft-ropbi (ao (De-ibue). B naaTKa. (BopiiŁi Kpoa ienn,0B HniKHeft Cnae3nn. 27. Henubi Hecre'iKa EXXHHBI C 28. lenen. xByx-iacniTHbifi oKpecTHOCTii EaoroBa. 1790—1870 29. ""leñen, XByx-iacrrnHBiH. 30. Henen, xByx-iacTHiHLDi OKpecTHocTii BojBKOBa. r.r. 31. Heneu niapoBHxnHH. 32. "íenen. Tpex-iacTnqHBiä B HlfuiapcKoft nopeuôe. 33. BHmHBita Ha nepexHefi l a e r n l e n n a MecreiKa ÎÏBopa. 34. BtiinnBKa Ha KOHiiax aeai genua MecieïKa 35. MOÏHB BBiinnTBiä ßnccepoM Ha ienn.e H3 HiKaapcKOH nopeitiôbi (EaeHa-Topa). 36. MoTHB BbiniHTbnï önccepon Ha Henne H3 H I o a p c K o f t Hopeiiôbi (p-n EjeHH-Topa). flßopa. 37. BtimnBKa H oöpyÖKa ßejioro naaTKa n3 IHiiaapcKoii Hopeuöbi. 38. BbiniBBKa n ofipyÓKa ßeaoro naaTKa H3 BoaBKOBa. 39. yroaBHHK ôamcTOBoro (¡¡apTYKa H3 HlKaapcKOË Hopesiôn. 40. BBimHBKa Ha Konnax Seaoro naaTKa H3 BoabKOBa. 41. yroabHHK 6eaoro naaTKa ma IÜKaapcKOE nopeiiöu. 42. BbimuBKa no Kpaaii (JiapiyKa n3 HlKaapcKoü Hopeuöbi. 43. BbiiHHBKa BBH3y ([lapTyKa öyxHHiHoro Hapaxa HS HlKJiapcKofi Hopeiiöbi. 44. 45. * » » » » » » » » » » » 46. nyroBHn,Bi KairaoaoB B HnacHeñ Caae3HH. 47. K a p i a pacnpexejieHHa Hapaxa Hnacnen Cnae3nn. » » Ta6aHn,a I . Hapax HHSKHOÄ Cnae3HH H3 H l r a a p c K o i t HopeMÖbi. E ) . KapoaaK. Ta6ann;a I I . Hapax Hiiaffloit Cnae3Hn n3 ExanHbi. K ) . KapoaaK. CHHCOE COJEPaCAHHÍI 1. CocToaHHe B HacToam.ee BpeMa — 2. HcTopnieoKnił o^epK 5 — Hapax HnacHefi Cnae3irH X I V BeKa 5 — Hapax HBHCHeñ Cnae3HH X V BeKa 6 — Hapax HnKHeü Cnaesan X V I BeKa 7 — Hapax HiiKHefi Caaesmi X V I I BeKa 7 — Hapax HiiHtnefi Cnae3HH X V I I I BeKa 8 — 3. PacnpexeaesHe 10 — HpinHBŁi ncHe3H0BeHna 11 — 4. Oönnan enncoK MyaccKoro Hapaxa 11 — 5. HoxpoÔHbnî cnncoK Myaicicoro Hapaxa 12 7. HoxpoÖHbiii cnacoK ateHCKoro Hapaxa 16 yKpameHna 23 — — Kpoñ ienn,0B 21 — — 6. Oömnfl CopinpoBKa CBHCOK aieHCKoro Hapaxa 15 — lennoB no xapaKrepHbiM ^epTaw YKpameHae Hapaxa 24 — 8. XapaKTepnennta HCTOHHTIKOB 27 — CnHCOic naaiocTpanHÖ. 31 �SUMMARY One of the most beautiful costumes of the Regained Territories, Western Poland, is t h a t of Lower Silesia. The earliest k n o w n iconographic sources relating t o i t go back as far as the fourteenth century (miniatures of 1353). F r o m the miniatures of 1451 we can discover t h a t certain elements of the garment w o r n by the ancient Polish nobility can be traced i n the costumes of Lower Silesia. I n the sixteenth century women's jackets, w h i c h were characteristic of the Renaissance period, appeared i n the Lower Silesian costumes and survived nearly to the end of the nineteenth century. The typical local costume ceased to be w o r n about 1880 an Lower Silesia, t h o u g h i t became p a r t i a l l y restored i n the twentieth century i n connection w i t h the prevailing currents of regional revival. The area over w h i c h this costume was w o r n i n the second half of the nineteenth century comprised the highlands of Lower Silesia extending over a broad strip of the country along the Giant Moutains (Riesengebirge). W i t h the spread of cosmopolitan currents, generated by capitalism, this costume began to disappear as a part of national life. I n the study of the male costume special attention should be directed to the navy blue cap of distinctly medieval design w h i c h was still i n use i n 1870 and w h i c h is closely related t o a corresponding cap found i n the rest of Poland. I t is square at the top and has t r i m m i n g s made of black dog's fur at the bottom. Another interesting item of dress is a short navy blue jacket w i t h characteristic t w o pleats at the back — a type of garment w h i c h can be traced over wide areas of Central Europe. Also a long coat, called i n Polish z u p a n , must be mentioned i n this connection. As far as women's costume is concerned, the most spectacular p a r t of the whole attire was the headdress — the celebrated bonnet. Lower Silesia has been called the l a n d of bonnets. Their variety is expressed equally i n t h e i r ornamental features, the type of material used and i n their interesti n g cut. The tables showing their cut, w h i c h are given above, p o i n t t o various types of Lower Silesian bonnets, i . e. 1) the r o u n d bonnet, 2) the two piece bonnet, 3) the three piece bonnet, and 4) the four piece bonnet. The types of bonnets, grouped according t o t h e i r ornamental features, have been described separately, while i n the survey of the articles of everyday, festive, and winter clothing special attention has been given t o those parts of dress w h i c h have several centuries' old traditions behind t h e m and w h i c h possess special artistic merits. Here belongs — apart f r o m specially fine bonnets — the t r i a n g u l a r lawn kerchief r i c h l y embroidered, one end of w h i c h h u n g behind, the two remaining ones being crossed over the breast and p u t under the straps of the apron. The apron itself was also a l i t t l e work of a r t , a n d the embroidery w h i c h i t contained testifies to the h i g h artistic taste of Silesian womanfolk. The apron contrasted by its l i g h t colour w i t h the vermilion skirt, w h i c h was pleated at the back and t r i m m e d all the way round w i t h a broad dark green ribbon at the 32 �bottom. I n colder seasons short jackets were worn w i t h puffed sleeves gathered at the wrist (bishop sleeves) and w i t h broad shawl-like collars covering the shoulders. I n this costume the elements of the Renaissance garment can be traced as well as var­ ious traits w h i c h testify to its close affinity w i t h the type of dress w o r n over the neighbouring Polish territories. L I S T OF PLATES 1. 2. 3. 4. 5. 6. Silesian costume i n X I V century according to a miniature of 1353. Lower Silesian peasants i n X V century according to a miniature i n the Wrocław Code (1451). The costume of a Polish peasant i n Lower Silesia according to a miniature of 1451. The costume of Lower Silesian peasantry i n X V I century according to a woodcut of 1571. Courting. Lower Silesian glass painting, the beginning of X I X century. Lower Silesian „katanka" (jacket) (according to Hottenroth) worn i n X V I , X V I I , X V I I I and X I X century. 7. Cuts of individual parts of the male costume i n Lower Silesia. 8. A Lower Silesian i n a festive tunic „żupan" (according to a watercolour by Tilke). 9. Peasant costume i n Jedlina near Wałbrzych (according to a lithograph by A. Kretschmer of 1864— 1870). 10. Lower Silesian costume i n X I X century. 11. A metal shoe clasp. 12. The cut of shoes. 13. Lower Silesian waistcoat. 14. Lower Silesian four-cornered cap. 15. Winter garment i n Szklarska Poręba. 16. Woman's costume i n Karpniki, the district of Jelenia Góra (according to a lithograph by A. Kretschmer). 17. Everyday dress of a womanhighlander from Szklarska Poręba. 18. Woman's costume from Jedlina near Wałbrzych i n the middle of X I X century. 19. A Lower Silesian woman from Szklarska Poręba. 20. Woman's costume i n Jedlina, near Wałbrzych (according to Kretschmer's lithograph). 21. The cut of a „katanka". 22. The two-piece bonnet w i t h an enormous tulle ruching worn on the river Bóbr i n the Giant Mountains and i n the region of Kłodzko. 23. Woman's costume from Karpniki, the district of Jelenia Góra (according to Tilke). 24. The cut of a kerchief. 25. Types of cut of Lower Silesian bonnets. 26. Lower Silesian bonnets (according to Hottenroth). 27. The bonnets from Jedlina of the period 1790 — 1870. 28. The two-piece bonnet from the region of Głogów. 29. The two-piece bonnet. 30. The two-piece bonnet from the region of Bolkowo. 31. A round bonnet. 32. The three-piece bonnet from Szkalrska Poręba. 33. The embroidery on the front part of a bonnet from Jawor. 34. The embroidery at the end of a bonnet ribbon from Jawor. 35. Motif embroidered w i t h sequins on the bonnet from Szklarska Poręba, the district of Jele­ nia Góra. 36. Motif embroidered w i t h sequins on the bonnet from Szklarska Poręba, the district of Jele­ nia Góra. 37. The embroidery on the hem of a white kerchief from Szklarska Poręba. 38. The embroidery on the hem of a white kerchief from Bolkowo. 39. The corner-part of a batiste (lawn.) over-skirt from Szklarska Poręba. 40. The embroidery i n the corner of a white kerchief from Bolkowo. 41. The corner of a white kerchief from Szklarska Poręba. 42. The embroidery on the edge of an over-skirt from Szklarska Poręba. 43. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska Poręba. 33 �44. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska Poręba. 45. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska Poręba. 46. Buttons worn w i t h Lower Silesian waistcoats. 47. Map of the territorial distribution of Lower Silesian costumes. Plate I . A Lower Silesian costume from Szklarska Poręba. By G. Karolak. Plate I I . A Lower Silesian costume from Jedlina. By G. Karolak. CONTENTS 1. Present state 5 — 2. Historical development 5 — Lower Silesian costume i n X I V century 5 — Lower Silesian costume i n X V century 6 — Lower Silesian costume i n X V I century 6 — Lower Silesian costume i n X V I I century 7 — Lower Silesian costume i n X V I I I century 8 — 3. Area 10 — The causes of disappearance 11 — 4. General description of man's costume 12 — 5. Detailed description of man's costume 12 — 6. General description of woman's costume 15 — 7. Detailed description of woman's costume 16 — Cut of bonnets 21 — Bonnets according to ornamental de­ sign 23 — Costume ornamentation 24 — 8. Sources 27 — List of plates. 34 �SPIS ILUSTRACJI 1. Stroje śląskie w w. X I V wedle miniatury z r. 1353 (Kodeks Ostrowski) 2. Chłopi dolno-śląscy w w. X V wedle miniatury w Kodeksie Wrocławskim z r. 1451. 3. Strój chłopa polskiego na Dolnym śląsku wedle miniatury z r. 1451. 4. Strój chłopów dolno-śląskich w w. X V I wg drzeworytu z r. 1571. 5. Amory. Obrazek dolno-śląski na szkle z pocz. w. X I X . 6. K a t a n k i dolno-śląskie (według Hottenrotha) noszone w w. X V I , X V I I , X V I I I i X I X . 7. Kroje poszczególnych części męskiego stroju dolno-śląskiego. 8. Dolno-ślązak w świątecznym żupanie frakowym (według akwareli Tilkego). 9. Stroje ludowe w Jedlinie koło Wałbrzycha (wg litografii A. Kretschmera) 10. Strój dolno-śląski z w. X I X 11. Zapinka metalowa u butów. 12. Krój butów. 13. Kamizelka dolno-śląska 14. Dolno-śląska czapka rogatywka 15. Strój zimowy ze Szklarskiej Poręby 16. Stroje kobiece w Karpnikach pow. Jelenia Góra (wedle l i t . A. Kretschmera). 17. Strój codzienny góralki ze Szklarskiej Poręby (Wedle rzeźby na świeczniku) 18. Stroje kobiet z Jedliny koło Wałbrzycha w poł. w. X I X (wg A. Kretschmera) 19. DaLno-śiązaczka ze Szklarskiej Poręby 20. Stroje kobiece w Jedlinie koło Wałbrzycha (według l i t . A. Kretschmera). 21. Krój katanki (tył, przód, pasek, kołnierz i rękaw) 22. Czepek dwudzielny z ogromną krezą tiulową, noszony nad rzeką Bóbr, w Górach Olbrzymich i w ziemi Kłodzkiej (wedle obrazu olejnego P. Nitscha z r. 1911) 23. Strój kobiecy w Karpnikach w pow. Jelenia Góra (według Tilkego). 24. Krój chustki. 25. Typy krojów czepków dolno-śląskich 26. Czepki dolno-śląskie (według Hottenrotha) 27. Czepki z Jedliny z l a t 1790 —1870. 28. Czepek dwudzielny z okolic Głogowa. 29. Czepek dwudzielny z pogranicza izersko-karkonoskiego 30. Czepek dwudzielny z okolic Bolkowa. 31. Czepek kulisty z Jedliny koło Wałbrzycha 32. Czepek trójdzielny ze Szklarskiej Poręby. 33. Haft na czole czepka z Jawora. 34. Haft na końcu wstęgi czepcowej z Jawora. 35. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby (pow. Jelenia Góra). 36. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby (pow. Jelenia Góra). 37. Haft u rąbka chustki białej z Bolkowa. 39. Narożnik zapaski batystowej ze Szklarskiej Poręby. 40. Haft na rogu białej chustki z Bolkowa. 41. Narożnik chustki białej ze Szklarskiej Poręby. 42. Haft na brzegu zapaski ze Szklarskiej Poręby. 43. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 44. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 45. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 46. Guziki u kamizelek, dolno-śląskich 47. Mapa zasięgu stroju dolno-śląskiego Tablica I . Strój dolno-śląski ze Szklarskiej Poręby. Mai. Jerzy Karolak. Tablica I I . Strój dolno-śląski z Jedliny. Mai. Jerzy Karolak. 35 �SPIS TREŚCI 1. Stan obecny 5 — 2. Zarys historyczny 5 — Strój dolno-śląski w w. X I V 5 — Strój dolno-śląski w w. X V 6 — Strój dolno-śląski w w. X V I 6 — Strój dolno-śląski w w. X V I I 7 — Strój dolno­ śląski w w. X V I I I 8 — 3. Zasięg 10 — Przyczyny zanikania 11 — 4. Opis ogólny stroju męskiego 12 — 5. Opis szczegółowy stroju męskiego 12 — 6. Opis ogólny stroju kobiecego 15 — 7. Opis szczegółowy stroju kobiecego 16 — Krój czepków 21 — Podział czepków wedle ich cech zdobni­ czych 23 — Zdobnictwo stroju 24 — 8. Charakterystyka źródeł 27 — Coaepacamie. — Cnncoic HJIJUOcTpamiit. — CIIHCOK co^epacaraa. Summary — List of plates — Contents — Spis ilustracji. — Spis treści. �ZASIĘG STROJU LUDOWEGO NA P O G Ó R Z U D O L N E G O ZASIĘG TYPU ŚLĄSKA CZEPKÓW DOLNOŚLĄSKIEGO � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61b8a081e80a099e81877e93bcbe368f.pdf de24569c393582e924dd0b16aefb9e81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5525 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Wielkopolska- stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5140 Title A name given to the resource Strój dzierżacki / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część II, Wielkopolska zeszyt 2 ; 74 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH A D A M STRÓJ G L A P A DZIERŻACKI POLSKIE T O W A R Z Y S T W O LUDOZNAWCZE �A T L A S P O L S K I C H CZĘŚĆ II S T R O J Ó W L U D O W Y C H ZESZYT 2 WIELKOPOLSKA A D A M STRÓJ G L A P A DZIERŻACKI ' — I — i P O Z N A N 1 9 5 NAKŁADEM POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A 3 LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH, WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE PRZY WSPÓŁUDZIALE PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI KOMITET REDAKCYJNY: EUGENIUSZ FRANKOWSKI JÓZEF GAJEK, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ. KSAWERY PIWOCKL ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, BOHDAN URBANOWICZ REDAKTOR NACZELNY JÓZEF GAJEK R E D A K C J A A T L A S U : P O Z N A Ń , F R E D R Y 10 OKŁADKA: ADAM MŁODIANOWSKI PLANSZE BARWNE: JERZY K A R O L A K U K Ł A D G R A F I C Z N Y : E. F R A N K O W S K I DRUK: ZAKŁADY GRAFICZNE IM. MARCINA KASPRZAKA W POZNANIU CZCIONKI MONOTYPOWE - SKŁADAŁ I ŁAMAŁ: SZKUDLAREK BOLESŁAW DRUKOWALI KLAUSE ALEKSY I STRUGAŁA JÓZEF KLISZE JEDNOBARWNE I TRÓJBARWNE WYKONALI: URBANEK CZESŁAW, SĘPIŃSKI ANTONI I GIELNIK WŁADYSŁAW Nakład 6.200 egz. — Arkuszy wydawn. 7 — Arkuszy druk. Papier bezdrzewny ilustracyjny kl. I I I , 61x86, 100 gramowy. Oddano do składania dnia 3. 12. 1952 — Podpisano do druku dnia 20. 4. 1953 - Druk ukończono dnia 28. 5. 1953 - Zam. 3891/52 Zakłady Graficzne im. M. Kasprzaka w Poznaniu, Wawrzyniaka 39 K-4-21240 Cena zł 27,- �Tablica I STRÓJ DZIERŻACKI WSPÓŁCZESNY Malował Jerzy Karolak �WSTĘP P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Strój cbierżacki występuje na terenie zwanym dawniej Biskupizną. Nazwa ta w znaczeniu etnograf iczno-kulturowym obejmuje południową część po­ wiatu gostyńskiego t j . obszar, należący do południowej Wielkopolski, na którym znajduje się ponad 30 wsi, leżących wokół Krobi, Domachowa i Żytowiecka (patrz mapa). Na powstanie tej nazwy wpłynęła przynależność tego obszaru w ciągu 600 lat do biskupów poznańskich, którzy posiadali w Krobi swą letnią rezydencję. H i s t o r i a r e g i o n u . Na terenie byłej Biskupizny, od neolitu po dni dzisiejsze, możemy śledzić ciągłość życia ludzkiego i przekształcanie się różnych form jego bytowania i go­ spodarki . Wiele szczegółów z życia ludności w okresie najdawniejszym wyjaśniają ślady osadni­ ctwa pierwotnego istniejącego na przestrzeni kilku okresów archeologicznych i wielkie cmentarzy­ sko z okresu późno-lateóskiego i rzymskiego w Wymysłowie , wiosce leżącej w środku interesu­ jącego nas obszaru etnograficznego. Podobnie jak Pałuki w północnej Wielkopolsce nawiązują przez Biskupin do odległych czasów, tak też i Biskupizną w południowej Wielkopolsce, poprzez jedno z największych w Polsce stanowisk archeologicznych w Wymysłowie, wiąże współczes­ ność z odległymi wiekami. Jednym z ciekawszych dowodów dawności kulturowej tego obszaru są niezmiernie stare i ciekawe nazwy zachowane po dzień dzisiejszy oraz liczne relikty etno­ graficzne . 1 2 3 4 Krobia, dzisiejsze centrum byłej Biskupizny, o której pierwsze wiadomości historyczne posia­ damy z X I w . jest osadą młodą w stosunku do Starej Krobi i archeologicznego stanowiska w Wymy­ słowie. Mieścina ta, w okresie wczesno-średniowiecznym była zapewne opolem , a w X I I I w. — kasztelanią . W 1232 r. Krobia była już własnością biskupa poznańskiego , a w 1374 r. kroni­ karz Janko z Czarnkowa nazwał tereny leżące wokół Krobi, powiatem krobskim . W 1564 r. do biskupiego klucza krobskiego należało 12 wsi: Chumiątki, Żychlewo, Potarzyca, Posadowo, Suł­ kowice, Rębowo, Domachowo, Kościelna Wieś, Bukownica, Stara Krobia, Sikorzyn, Grabianowo. Wioski te nie odrazu zostały włączone do posiadłości biskupa poznańskiego, wcześniej zostało np. nabyte Domachowo (przed 1290 r.), Rębowo (po 1293 r . ) , znacznie zaś później Grabianowo ( I I poł. X V w.) i Potarzyca (w 1510 r.). Wymienione wsi należały do posiadłości biskupich aż do upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej, do 1796 r., w którym to czasie majątki kościelne na obszarze b. Wielkiego Księstwa Poznańskiego zostały częściowo skonfiskowane na rzecz pruskich zaborców . Ostatnim dziedzicem Krobi i całej Biskupizny był biskup poznański, Ignacy hr. Raczyński . W czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej Biskupizną należała do powiatu kościań­ skiego i Ziemi Wschowskiej, w okresie zaboru, t j . od 1793—1918 r. rozwijała się w ramach germanizacyjnego reżimu państwa pruskiego i należała najpierw do powiatu krobskiego a póź­ niej t j . od ok. 1880 r. do pow. gostyńskiego. W latach 1808—1823 r. chłopi tego obszaru zostali uwłaszczeni. Manifestowali oni niejednokrotnie swój patriotyzm biorąc udział w powstaniach i walkach o wyzwolenie narodowe i społeczne. W 1918—1920 r. Dzierżący i okoliczna ludność brała czynny udział w powstaniu Wielkopolskim . W okresie polskich rządów kapitalistycznych, od 1918—1939 r. uwidoczniły się na byłej Biskupiźnie wielkie kontrasty społeczne i ekonomiczne. Obok wielkich i zamożnych gospodarstw istniało tu sporo bezrobotnej biedoty wiejskiej, która z braku zajęcia i środków do życia zmuszona była emigrować . W latach okupacji hitlerowskiej, od 1939—1945 r. Dzierżący doświadczyli wszystkich okropności faszyzmu. W okresie tym zgi5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 3 �Ryc. 1. Drużba na koniu — w kapeluszu ozdobionym „wianeczkiem", wołoszce, białych rękawiczkach, butach wysokich, w ręce trzyma bat obrzędowy, ozdobiony barwną chustką. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. nęło też sporo zabytków kultury ludowej: rzeźba figur przydrożnych, instrumentów muzycznych, strojów itp. oraz cennych zbiorów, rękopisów, fotografii i klisz. Po wyzwoleniu omawianych terenów przez wojska radzieckie w 1945 r. wieś biskupiańska zaczyna się odradzać. Urodzajna ziemia w dolinie ongiś wielkiej rzeki, po której do dzisiaj zachował się Rów Polski i rzeczka Kania wraz z podmokłymi łąkami stwarzały lepsze warunki bytowania. Położenie tego obszaru na zacisznym uboczu, w pobliżu wielkiego szlaku handlowego, ciągnącego się z południa na północ przez Wrocław—Poznań, wzdłuż dawniejszych mokradeł i pustkowi, oddzielających Śląsk od Wielkopolski — stwarzało lepsze warunki rozwoju kultury ludowej. C e c h y s t r o j u . Do charakterystycznych części stroju dzierżackiego z pierwszej po­ łowy X I X w. należał u mężczyzn szeroki skórzany, podszyty czerwonym suknem pas, a u kobiet 4 �15 barwne pończochy, spódnice białe w czerwone prążki i „kuse ubranie" . Przypuszczalną ilu­ stracją dawnego stroju jest rysunek z 1693 r. przedstawiony na dokumencie erekcyjnym szpitala św. Ducha w Krobi. Obecnie z wyobrażeniem stroju dzierżackiego łączą się wszystkie te elementy ubioru, które wyodrębniają Dzierżaków od otaczających ich sąsiadów, a w szczególności: amarantowa „jaka", czarna kamizelka, białe spodnie wpuszczane w buty, czarne buty o sztywnych cholewach, czarny pilśniowy kapelusz, wąski biały kołnierzyk, „świtka" i „wołoszka". (Tablica I ) . W kobiecym stroju dzierżackim wyróżnia się biały skrzydlaty czepek — „kopka", nakładanie chust na głowę w tzw. „budę", pastelowe kolory letnich spódników panieńskich, kaftanik z pelerynką, wreszcie charakterystyczne zakładki u spódnic i zapasek oraz rozwijający się po 1945 r. haft kolorowy na zapaskach (Tablica I , ryc. 7, 52 i 53). Strój dzierżacki nabrał specjalnego znaczenia od mniej więcej 1920 r. kiedy to na sąsiednich obszarach, otaczających Dzierżaków strój ludowy zaginął. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Fragmentaryczne wiadomości za­ warte w kilku źródłach w formie przyczynków nie pozwalają uchwycić i podkreślić dokładnie istotnych różnic. Graniczący bezpośrednio z Dzierżakami od północy, wschodu i południa Człoki ubierali się w pojęciu Dzierżaków biedniej i mniej starannie. Kobiety nosiły płaskie czepki, bez skrzydeł — „okapu", kaftany sukienne zwane kabatami były znacznie dłuższe, w X X wieku ko­ biety nie nosiły zapasek. Mężczyźni odróżniali się od Dierżaków czerwonymi — w odcieniu cynobro­ wym „jakami", szamerowanymi sukniami i karbowanymi butami. Charakterystyka stroju Człoków odnosi się również w dużej mierze do stroju Rybków, mieszkających na zachód od Dzierżaków. Bardziej charakterystyczne różnice stroju zaznaczają się w stosunkowo bardziej odległych okolicach Śremu, Koźmina, Krotoszyna, Rawicza, Leszna i Kościana. Wyjątek stanowią okolice Ponieca, stykające się bezpośrednio z byłą Biskupizną (ryc. 63) na południowym zachodzie. Charakterystyczną cechą tego regionu jest zapaska kobieca zarzucana na ramiom, uważana np. przez Niemców za wybitnie polską część stroju. 16 17 ls ROZDZIAŁ I OBECNY S T A N STROJU LUDOWEGO N A B A D A N Y M TERENIE Ż y w o t n o ś ć s t r o j u . Jakkolwiek podczas badań nad dzierżackim strojem ludowym stwierdzono w wielu wsiach silny jego zanik, to jednak w wielu jeszcze innych uderza jego żywot­ ność. Zaznacza się to wzrostem kolorowego haftu oraz tym, że do dziś szyje się tu prawie wszyst­ kie części stroju kobiecego z wyjątkiem „kabata". Ważkim dowodem żywotności stroju jest też zjawisko przystosowywania najnowszych materiałów (np. nylonu na zapaski) do starych form. Zanikło natomiast prawie już zupełnie szycie strojów ludowych dla dziewczynek. Podczas badania stroju męskiego stwierdzono, że obecnie wykonuje się bardzo rzadko kom­ pletne, oryginalne ubiory dzierżackie; tylko kamizelka jest częścią dawnej odzieży dzisiaj jeszcze często szytą, ale już nie w dawnych kolorach. Funkcja społeczna stroju. Strój dzierżacki roboczy jak i odświętny ma jeszcze obecnie na terenie zamieszkania Dzierżaków a niekiedy i w wioskach przyległych zasto­ sowanie latem i zimą w życiu codziennym; w wioskach okolicznych noszą go przeważnie osoby pochodzące z Biskupizny. Wkładany bywa do pracy, na święta rodzinne, kościelne, narodowe, państwowe i społeczne, przez ludność zaś powiatu i województwa uważany bywa za reprezenta­ cyjny strój ludowy tego obszaru. Często też miejscowe zespoły ludowe i świetlicowe wyjeżdżają w stroju dzierżackim na regionalne i ogólnokrajowe imprezy. W okresie międzywojennym strój dzierżacki wielokrotnie malowany był przez Wacława Boratyńskiego i popularyzowany w formie jednobarwnych lub kolorowych pocztówek; był też między innymi wystawiany np. na światowej wystawie w Nowym Jorku . W Polsce Ludowej w 1951 r. ludowy strój dzierżacki utrwalono na taśmie filmowej pierw­ szego filmu morskiego „Załoga". Stró) ten byl również przedmiotem opisów literackich; Leonard Turkowski w wierszu zatytułowanym „Biskupizną" tak opisał strój dzierżacki: 19 5 �„Stare stroje, polskie stroje, Kaftany, spódnice, kopki, wstążki, chusty, hafty, Kryzki, jedwabnice, Piękne stroje, żywe stroje, Kwieciste koronki, Barwy, barwy jako kwiaty prosto z polskiej ł ą k i " . 20 Dzierżący są świadomi wartości swego stroju i starają się zachować go, by przekazać przy­ szłym pokoleniom. Przyczyny zanikania. Główną przyczyną zanikania stroju dzierżackiego jest brak tradycyjnych materiałów, z których był szyty; obok tej przyczyny działają i inne, do nich należy zaliczyć niepraktyczność białych czepków, kryzów, watówek, długich spódników i wołoszek. Dodać należy, że strój taki jest kosztowny, a poza obrębem byłej Biskupizny — nieco krę­ pujący ze względu na swą odrębność. Dane zebrane przy pomocy ankiety i badań terenowych wykazały, że w dzierżackie stroje ubierają się zarówno chłopi małorolni, średniacy jak i bardzo zamożni gospodarze. Strój poszczególnych tych warstw nie różni się żadnymi istotnymi cechami; różnice społeczne wyrażają się raczej w ilości posiadanych części stroju i jakości materiału. Za­ znacza się to szczególnie w ilości zapasek kobiecych lub kożuchów męskich. Poważną przyczyną zaniku stroju jest przeprowadzenie dróg kolejowych i autobusowych przez tereny dzierżackie, co umożliwia ludności żywszą wymianę dóbr kulturowych, a w zakresie stroju wpływa na zanik form tradycyjnych. Odrodzenie stroju ludowego. Obok zjawiska zanikania stroju ludowego na terenie dzierżackim widzimy pewne poczynania zmierzające do jego regeneracji. Działają tu przede wszystkim względy artystyczne, to też krzewieniem stroju ludowego zajmują si^ głównie takie organizacje jak: Związek Samopomocy Chłopskiej, Koła Gospcdyń Wiejskich, Związek Młodzieży Polskiej. Z a g a d n i e n i e r o z w a r s t w i e n i a w s i . Rozpatrując zagadnienie to w cza­ sie badania nad dzierżackim strojem ludowym stwierdziłem, że najchętniej obecnie nakładają strój ludowy małorolni i średniorolni chłopi. Różnice znamionujące rozwarstwienie wsi uwidoczniały się jaskrawiej między ludnością folwarczną a gospodarzami oraz najemną służbą (parobcy i dziewki) a ich panami, szczególnie — sołtysami. Zaznacza się to też w piosence: „Miałeś porczyska, same łaciska a ja miałam trzy sukniska jakby sołtyska" . 21 Aktualne przemiany. Analiza dzierżackiego stroju ludowego wykazuje, że ulegał on poważnym przemianom wynikającym przede wszystkim z produkcji nowych materia­ łów, deseni i kolorów. Tradycyjne surowce, takie jak len, wełna, skóra, bawełna, jedwab są coraz częściej zastępowane przez tkaniny z włókien sztucznych jak nylon, stylon, sztuczny jedwab. W ubiorze ludu ostatnimi czasy pewną rolę odgrywają wyroby z gumy, jak płaszcze i buty oraz korek używany przy wyrobie trzewików kobiecych. Pewne części odzieży pod wpływem zmiany surowców i nowej mody zmieniają również krój i formę. W męskim ubiorze największe zmiany zaznaczyły się w tych częściach odzieży, które są produkowane w skali fabrycznej, są to bielizna, ubrania, płaszcze, skarpety, kapelusze. Także ulega przemianom i strój kobiecy np. bielizna, pończochy, obuwie oraz części odzieży pochodzenia fabrycznego. Specjalnym zaś przemianom podlegają obecnie odświętne zapaski. Chwilowy brak materiałów w okresie powojennym wpłynął na rozwój barwnego haftu po 1945 r., prawie nieznanego Dzierżakom przed 1939 r. Nowym przedmiotem włączającym się do odzieży ludowej staje się parasol. Resumując należy stwierdzić, że strój dzierżacki upodabnia się obecnie do stroju miejskiego, a fakt ten dotyczy w większym stopniu stroju męskiego niż kobiecego. 6 �ROZDZIAŁ Zarys historyczny rozwoju II dzie. r ż a c k i e g o s l t o j u Rekonstrukcja pełnego stroju ludowego z okresu przedhistorycznego jest na terenie dzierżackim niemożliwa, pewne światło rzucić mogą na zagadnienie to wykopaliska archeologiczne jak igły, szpile metalowe i ciężarek do krosna znaleziony w Krajewicach . Na podstawie znale­ zisk z Grabonoga, Ponieca i Przyborowa, miejscowości leżących tuż poza dzisiejszą granicą zasięgu stroju dzierżackiego dowiadujemy się, że w czasach tych używano ozdobnych brązowych szpil, naramienników, bransolet i pierścionków . Większa ilość elementów ubioru przechowała się z okresu późno-lateńskiego. Ciekawego materiału dostarcza zbadane przez Stanisława Jasnosza stanowisko w Wymysłowie, znajdujące się w środku omawianego obszaru. Z ubiorem wiążą się ścisłe takie przedmioty wykopane w licznych grobach jak noże, szydła, przęśliki, szczypce, zapinki (fibule), klamry do pasa i guzy brązowe do spinania odzieży . 22 23 24 Z okresu wpływów rzymskich zachowały się podobne przedmioty co z okresu poprzedniego, prócz nich, jako nowość pojawiają się nożyce, które poza Wymysłowem znaleziono również w K a r c u ; szpile, pierścionki, wisiorki, paciorki, sprzążki do pasa, okucia końców pasa, wresz­ cie brzytwy i grzebienie . Wymienione przedmioty nie upoważniają nas jednak do twierdzenia, że były one powszechnie przez ludność wówczas używane . Prawdopodobnie już wówczas strój był zróżnicowany; pewne przedmioty, jak np. kolie z paciorków szklanych pochodziły z odległych krajów . Podstawowymi materiałami dla szycia odzieży były zapewne tkaniny konopne, lniane i wełniane. Nie jest wykluczone, że były one barwione naturalnymi barwnikami na kolor czerwony, granatowy lub niebieski . Zmianę w produkcji tych surowców wpro­ wadziły zapewne krosna poziome, których użycie w Polsce stwierdzono już w X I I w . , potwierdzenia jednak występowania ich na terenie dzierżackim dotąd nie posiadamy. Pod wpływem przemian ustrojowych w Polsce i coraz większej eksploatacji chło­ pów przez feudałów, koniec X V i X V I w. przyniósł chłopom pogorszenie warunków życiowych, co wpłynęło również na wygląd odzieży. Nie zmieniły faktu tego ani rozwój wytwórczości, ani specjalizacja poszczegól­ nych cechów. Z wymienionych czasów posiadamy już wiadomości dotyczące nowego materiału — sukna, oraz wyraźne potwier­ dzenie, że produkcją płótna zajmowała się głównie ludność wiejska . Ciekawym źród­ łem dla badania historii rozwoju stroju ludowego jest przywilej cechu szewskiego w Krobi z 1453 r., przekazujący nam wiadomości dotyczące organizacji pro­ dukcji obuwia . Z tych dwóch dokumen­ tów dowiadujemy się, że w X V i X V I w. strój dzierżacki kształtował się pod wpły­ wem warsztatów małomiasteczkowych znaj­ Ryc. 2. Dudziarz w rogatywce. K. W. Wójcicki, Pieśni dujących się w Krobi i Gostyniu, podobnie Ludu, Warszawa, 1836, 25 26 27 28 29 3 0 31 32 7 �zresztą jak i dzisiaj. Dodać trzeba, że wielki wpływ na produkcję sukna i foluszu, a pośrednio i na strój ludowy wywierała wówczas szlachta, która była w posiadaniu warsztatów sukienniczych i foluszniczych. Analizując np. portrety trumienne z powiatu gostyńskiego z X V I I i X V I I I w., stwier­ dzamy wyraźny wpływ stroju szlacheckiego na ludowy strój dzierżacki . Wpływ ten zaznaczył się w kamizelkach męskich, małych kołnierzykach i w białych, wąskich wypustkach, wystających spoza kołnierzyków; w stroju kobiecym przejawił \ się w kształcie czepca obrzędowego i sposobie wiązania chustki nad czołem. Występuje to szczególnie wyraźnie na portrecie przedstawiającym żonę Dzierżanowskiego . Pewne nawiązanie do ludowego stroju z X V I I w., daje wspomniana już rycina na dokumencie erekcyjnym szpitala w Krobi z 1693 r . Wymienione źródła podają kolory strojów (czerwony, niebieski, zielony), ogólny kształt okrycia głowy, wykazują również kusość spódników podkreślaną przez O. Kolberga jako charakterystyczną cechę ubioru kobiet dzierżackich. 33 34 35 Ryc. 3.| Stroje z okolic Kościana z pierwszej połowy XIX w. podobne do ówczesnych strojów Dzie­ rżaków. Sposób wiązania jedwabnicy na głowie oraz kaftanik z peleryną zachował się do dnia dzi­ siejszego. J. J. Lipiński, Piosnki Ludu Wielko­ polskiego, 1842 r. Rys. K. W. Kielisinski. Więcej szczegółów dotyczących stroju ludowego zachowało się w danych cechowych, pochodzących z X V I I I w. Na ich podstawie przypuszczać możemy, że używano płótna surowego, blechowanego, białego, drelichowego, cienkiego, pacześnego i zgrzebnego . Cechy płócienników w Krobi i Gostyniu powstały pod wpływem konkurencji jaką stwarzały warsztaty wiejskie . Z dalszych materiałów cechowych dowiadujemy się, że rzemieślnicy gostyńscy wykonywali dla chłopów buty męskie, trzewiki kobiece, kożuchy i kabaty ze skóry oraz suknie i kabaty z materiału , a dalej — że kobiety spały w kopkach i chustkach , a mężczyźni nosili suknie niezbyt „ k u s e " . Pewne wyobrażenie jak wyglądały te suknie męskie daje rycina przedstawiająca szewców z Krobi w 1777 r . — osady liczącej pod koniec X V I I I w. ledwie 864 mieszkańców . 36 37 3s 39 41 40 42 Znany materiał ikonograficzny oraz pierwsze opisy stroju podane przez „Przyjaciela Ludu" i Kolberga pochodzące z X I X w. są jeszcze wciąż na ogół szczupłe i nie orientują nas w jego wyglądzie. Przypuszczać należy, że strój ludowy na obszarze dzierżackim uległ znacznym zmianom po uwłaszczeniu chłopów w 1823 r. Zaszły w nim również wielkie zmiany pod wpływem rozwoju manufaktury w Wielkopolsce pod koniec X V I I I i w początkach X I X w.; mogły też wywrzeć wpływ na strój ludowy tego obszaru ruchy wolnościowe z 1846 i 1848 r. Decydującym jednak wydarzeniem, które wpłynęło na poważne zmiany w ubiorze to wojna niemiecko-francuska w 1871 r., po której rozpoczęła się na większą skalę urbanizacja wsi i odpływ elementu wiejskiego na zachód, co z kolei wpłynęło niewątpliwie na zniwelowanie różnic regionalnych i stanowych. Ogólnie stwier­ dzić można z dużą dozą prawdopodobieństwa, że strój ludowy do 1823 r. był biedny, wykonywany w domu lub też chałupniczo, a charakterystyczną częścią jego w tym okresie są męskie suknie podobne do szlacheckich. W latach 1823—1848 zanikły starsze formy odzieży jak np. szerokie pasy w stroju męskim, granatowe sukmany z czerwonymi wyłogami — a w stroju kobiecym — spódniki w białe i czer­ wone pasy, pończochy o wrobionych kolorowych niciach. Okres od 1848 — 1871 r. to okres dalszych gruntownych przemian w stroju ludowym, zaznaczający się już użyciem wyrobów fabrycznych; jest to zresztą okres pojawienia się na wsi i użytkowania maszyny do szycia. W stroju zaś zaznacza się wielki wpływ miasta — w męskim występują kołnierzyki, cylindry, w kobiecym — czepki. 8 �Koniec X I X i początek X X w. zaznaczył się stopniowym upadkiem przemysłu chałupniczego, a wtargnięciem wielkiego przemysłu, opartego na zasadach kapitalistycznych. W okresie tym, uchwyt­ nym dość szczegółowo dla badań, zaznacza się również zjawisko rozwarstwienia wsi wyrażone zróżnicowaniem się stroju ludowego. Granatowe sukmany męskie zostają zamienione na czarne, wysokie cylindry — na kapelusze o niskich główkach a szerokich rondach (ryc. 20), buty wykonywane dawniej bez uwzględnienia kształtu nogi, otrzymują określone kształty. W okresie tym giną kobiece czepki złotolite, jak również niskie, białe, natomiast używa się czepków wyższych o szerokich skrzydłach (porównaj ryc. 31 i 32). Wreszcie pod koniec tego okresu skracają się spódniki a modna staje się watówka (ryc. 44. 45). Cechą charakterystyczną stroju dzierżackiego z okresu 1918— 1939 r. jest powszechne stosowanie bryczesowego kroju białych spodni, a dalej białe rękawiczki, nowy fason kapeluszy (ryc. 11) oraz poszywane kożuchy. Kobiecy strój charakteryzuje dalsze skrócenie spódników, podwyższenie czepków i „okapu", t j . części zwisającej z tyłu, zwiększenie wiązań pod szyją (ryc. 32), wreszcie noszenie chust w formie „budy" (ryc. 34). Po 1945 r. widoczny jest zanik stroju ludowego zwłaszcza wśród kułaków, którzy w ten sposób pragną podkreślić swój negatywny stosunek do socjalizacji wsi. Do specyficznych cech tego okresu należy zastępowanie czarnego koloru przez kolory: siwy, popielaty, zielony i brązowy (spodnie, kamizelki, kapelusze) oraz zarzucenie „wołoszek" a używanie płaszczy i jup, a także wysokich butów , zwanych „oficerkami". W strojach kobiecych tego okresu znikają chusty nakładane w kształcie „budy", tak charakterystyczne dla okresu poprzedniego. Obecnie kobiety nakładają Ryc. 4. Chłop wielkopolski, dowódca oddziału chusty bezpośrednio na głowę (a nie na czepek — jak powstańczego. Rys. J. Minutoli, 1846. poprzednio, ryc. 35). Wyszły też z mody wysokie trze­ wiki na obcasie zwanym „warszawskim". Szyje się zapaski z nylonu, wzbogacone kolorowym haftem. Powszechnie noszony w latach 1871—1918 ludowy strój dla dzieci zanikł niemal zupełnie w latach 1918-1939. Najmniejszym zmianom uległy w stroju męskim białe, lniane koszule, takież spodnie oraz czerwone „jaki" i buty. W strojach kobiecych — koszule i spódniki. f Do najtrwalszych elementów stroju dzierżackiego należy kolor, związany ściśle z gatunkiem materiału (surowiec) i krój kilku części odzieży. Mimo tych zmian wewnętrznych strój dzierżacki posiadał i posiada wiele cech odmiennych od stroju grup sąsiednich i był widocznym wyrazem odrębności etnicznej Dzierżaków. Odręb­ ność ta była często podkreślana przez wszystkich badaczy tego regionu. Pierwszy opis stroju dzierżackiego jest podany w „Przyjacielu Ludu" w 1839 r . . Jan Kilarski, wymieniając charak43 �terystyczne cechy obszaru dzierżackiego tak pisze: „Strój, śpiew, taniec i obrzędy Biskupian, świetnością, rozmaitością i pięknem zachwycają turystę i krajoznawcę^ . 44 Strój chałupników, bezrolnych robotni­ ków, rzemieślników wiejskich i sklepikarzy, był w przeszłości zbliżony do stroju robot­ ników folwarcznych, lub gospodarzy względ­ nie posiadał wiele cech stroju miejskiego. Obecnie nakładają oni głównie strój miejski, względnie wiejski, określany „na wyjazd do miasta". R O Z D Z I A Ł III. Zasięg badanego stroju. Zasięg stroju dzierżackiego łączy się w wiel­ kiej mierze z osadami należącymi do klucza krobskiego. Do wiosek tych należą wspomniane już wsi: Sikorzyn, Rębowo, Domachowo, Stara Krobia, Bukownica, Żychlewo, Wymysłowo, Sułkowice, Posadowo, Potarzyca, Grabianowo, Chumiątki i miasteczko Krobia. Niezależnie Ryc. 5. Stroje robocze z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866. od tego strój dzierżacki występuje mniej licznie lub w formie szczątkowej w miejscowościach: Ziółkowo, Krajewice, Czachorowo, Czajkowo, Bog­ danki, Pijanowice, Żytowiecko, Łąka Mała, Teodozewo, Rokosowo, Kokoszki, Pudliszki, Karzec, Ziemlin, Ciołkowo, Rogowo, Chwałkowo, Kuczynka, Kuczyna. Miejscowości te, według opinii okolicznych mieszkańców, zamieszkują Dzierżący, a strój przez nich noszony na­ zywają dzierżackim. Dodać należy, że cała ludność nosząca strój dzierżacki dzieli wszystkich mieszkańców tego obszaru na B i s k u p i a n , podległych ongiś biskupowi, a mieszkających wokół Krobi i Domachowa, na Z a b ł o c i a n , mieszkających wokół Żytowiecka, za łąkami i błotami, przez które przepływa rzeczka Kania i Polski Rów, oraz D z i e r ż a k ó w zwanych inaczej D z i e r ż o k a m i lub D z i e r ż a n a m i , utożsamianymi przez starych mieszkańców z Biskupianami i Zabłocianami. Obszar za­ mieszkania przez Dzierżaków bywa określany szeroko a niekiedy już ogólnikowo. W Krobi np. informowano nas, że „Dzierżoki miesz­ kają tam dalej, za Bukownica, Krajewicami, "koło Gostynia", w Nieparcie zaś utrzymy­ wano, że „Dzierżanie to Biskupianie". Dzierżacy-Biskupianie zaś twierdzą, że wszyscy mieszkańcy wsi nie należący dawniej Ryc. 6. Stroje odświętne z Potarzycy. Rys. Bogumił do klucza biskupiego, to C z ł o k i . Człoki Hoff, 1866. 10 �jednak do tej nazwy się nie przyznają, gdyż jest to nazwa pogardliwa, podobnie jak Zabłocianie, którzy uważają siebie za rdzennych Biskupian. Właściwy ton jednak modzie nadają Dzierżący, mieszkańcy wiosek leżących w pobliżu Krobi. W oparciu o literaturę i badania terenowe można przypuszczać, że zasięg stroju dzierżackiego był pierwotnie większy i że począł zmniejszać się w drugiej połowie X I X w. Obecnie zasięg poszczególnych części stroju jest różny. Na załączonej mapie przedstawione są zasięgi najważ­ niejszych elementów, uchodzących w mniemaniu Dzierżaków za typowo dzierżackie. Do nich na­ leżą: „jaka" amarantowa (ryc. 13), buty o sztywnej cholewie (ryc. 22), „wołoszka" z wykładanym kołnierzem (ryc. 15); w stroju kobiecym zaś — czepek z „okapem" — „skrzydlaty" (ryc. 32, 54), sposób nakładania chustki w „ b u d ę " (ryc. 34), kabat z peleryną (ryc. 49) i zapaska z 4—5 zakład­ kami („zagiętkami", ryc. 36). Najściślej jednak z terenem dzierżackim związany jest zasięg amarantowej „jaki". W okolicy Żytowiecka jeszcze około 1910 r. noszono obok „jak" amarantowych rów­ nież „jaki" czerwone w odcieniu cynobru, podobne noszone są i na krańcu południowej części oma­ wianego obszaru, t j . w Przyborowie i Szczurkowie — miejscowościach, leżących poza obszarem wytyczonym przez Jana Bzdęgę. Znacznie większy obszar obejmuje zasięg butów, jego wschod­ nia i północna granica pokrywa się mniej więcej z zasięgiem „jaki", granica zaś zachodnia sięga aż za Poniec, a południowa biegnie przez Skoraszewice, Gogolewo, Przyborowo, Sarbinowo i Sowiny. Zasięg „wołoszki", jest obecnie taki sam co i amarantowej „jaki", dawniej sięgał aż do Bodzewa. Ostatni mężczyzna, który nosił „wołoszkę" w Nieparcie, zmarł w 1948 r. Z zasięgiem „jaki" pokrywa się zasięg obrzędowej rózgi weselnej na północy i południu, w nie­ dawnej jednak przeszłości granica jej występowania sięgała na południu do Skoraszewic (1911 r.), a w 1939 r. rózga obrzędowa miała jeszcze zastosowanie w Nieparcie. Na zachodzie, w okolicy Żytowiecka wyszła już prawie z mody. Przy tej sposobności stwierdzić należy, że zachodnią gra­ nicę omawianego obszaru należy uznać za otwartą i pcdatną na różne wpływy. Na północy za­ sięg rózgi obrzędowej sięga jeszcze do Czajkowa. Elementy stroju kobiecego nie posiadają również jednakowej granicy zasięgu; czepek „skrzy­ dlaty" n.p. występuje obecnie przeważnie w tych samych miejscowościach co i jaka, około jednak 1900 r. sięgał na północy aż do Brzezia pod Gostyń, w 1910 r. zanikł w Czajkowie, a około 1920 r. w Bodzewie, w którym obecnie noszą go już tylko trzy kobiety, pochodzące z środkowego obszaru dzierżackiego. W Sowinach przestały go nosić kobiety około 1912 r., a w Sarbinowie — 1925 r. W innych miejscowościach na południu od Krobi rzadko już można zobaczyć czepek. Zasięg chusty, układanej i wiązanej w „budę", sposób tak powszechny w okresie między­ wojennym, obecnie zaś stosowany tylko w momentach wyjątkowo uroczystych, pokrywa się z za­ sięgiem „jaki" z małym odchyleniem w kierunku Bogdanek na północy, a Sarbinowa na połud­ niu. Zasięg ten jest mniejszy od obszaru noszenia czepka z „okapem". Zasięg kabata z peleryną jest taki sam, co i chusty układanej w „ b u d ę " z tą różnicą, że nie sięga Bogdanek i Sarbinowa. Natomiast zasięg zapaski z 4—6 zakładkami jest największy, na północy sięga Łąki Wielkiej, Czajkowa, Czachorowa i Krajewic, na południu od Gogolewa przez Szczurkowo, Kawcze aż do Sowin, na zachodzie i wschodzie biegnie tradycyjną granicą większości elementów. Porównując granice zasięgów widzimy, że wschodnia granica jest jednakowa dla wszystkich części stroju. Przechodzi ona przez wsi: Rębowo, Domachowo, Sułkowice, Posadowo, Potarzyce i Chwałkowo. Na regularność tej granicy wpłynęły prawdopodobnie lasy ciągnące się na wschód od wymienionej granicy . Na południu granice zasięgów kończą się na nisko położonych tere­ nach łąk i pól, na południowym-zachodzie opierają się w okolicy Ziemlina i Karcą o lasy, by dalej na północ biec przejściem wzniesienia zabłociańskiego. Północną granicę stroju dzierżackiego wytyczają również lasy, łąki i miasto Gostyń. Poza opisanymi granicami strój dzierżacki jest jeszcze noszony we wsiach, do których Dzier­ żący dotarli poprzez małżeństwa. Również na pograniczu wśród Człoków spotyka się sporadycz­ nie elementy stroju dzierżackiego, jak np. formy szycia amarantowych spódników, czepków, obu­ wia; znamiennym jest też, że obszar występowania stroju dzierżackiego pokrywa się z granicą wymowy śyeno, która to cecha występuje także na Pałukach i Kujawach ). 45 453 11 �Ogólny ROZDZIAŁ IV opis męskiego stroju Męski strój dzierżacki posiada kilka odmian uzależnionych od tego, kto i kiedy go wkłada. Ubiór roboczy np. szyty jest z trwalszych materiałów, względnie z poważnie podniszczonych części stroju odświętnego; inny jest też ubiór „do wyjścia" lub wyjazdu do miasta(ryc. 21), a inny na codzień koło domu (ryc. 17). U b i ó r r o b o c z y l e t n i c h ł o p c ó w . Letni ubiór chłopca składał się około 1900 r. z białej, sięgającej kolan i posiadającej długie rękawy koszuli, szytej z płótna fabrycznego. Spodnie szyto z szarego materiału, zwanego „cajgiem", nogawki sięgały kostek. Spodnie takie nosił chło­ pak na staniku — „sznurówce" z tyłu zapinanym, szytym zazwyczaj z tego samego materiału co spodnie. Na stanik wkładał marynarkę uszytą również z tego samego materiału co spodnie. Na głowę wkładał słomiany kapelusz, a chodził boso. Współczesny ubiór chłopców składa się z białej koszuli z krótkimi lub długimi rękawami, z krótkich siwych lub szarych, sięgających kolan spodni, noszonych na pasku, oraz siwej, szarej czapki z daszkiem. U b i ó r r o b o c z y l e t n i k a w a l e r ó w . Młodzieńcy około 1900 r. nosili spodnie cajgowe, siwe na szelkach, kamizelkę również z cajgu, na nią nakładali „jakę" brązowo-czerwoną, w kratę, o kroju jak na ryc. 13. Na głowę nakładali kapelusz brązowy lub czarny filcowy, rza­ dziej słomiany. Chodzili boso. Obecnie roboczy ubiór młodych mężczyzn składa się z bawełnianej lub lnianej koszuli (ryc. 10), takich samych kalesonów, ciemnych bawełnianych spodni, czarnych skarpetek i robo­ czych butów. Na koszulę nakładają modrą lub siwą bluzę zwaną „litewką". Na głowę nakładają czarny kapelusz, rzadziej sportową czapkę z daszkiem. W dni deszczowe wkładają „jupę" (ryc. 21), względnie podniszczoną marynarkę odświętną. U b i ó r r o b o c z y l e t n i m ę ż c z y z n . Ubiór letni mężczyzn żonatych nie różnił się pod koniec X I X w. w zasadzie od ubioru kawalera; jedyną ważną różnicę stanowiły buty. Tak też przedstawił strój Dzierżaka Bogumił Hoff w 1866 r. (ryc. 5). Roboczy ubóir mężczyzn skła­ dał się z niebieskiej kamizelki, zielonej marynarki, białych spodni i czarnych butów. Spod kami­ zelki wystawał modny wówczas przy koszuli wielki, biały kołnierz . Ubioru dopełniał czarny cylinder. Obecnie ubiór mężczyzn żonatych jest taki sam jak kawalerów. 46 U b i ó r r o b o c z y l e t n i s t a r c ó w . Starcy odziewali się w lecie podobnie jak męż­ czyźni młodsi, żonaci. Ze względu na większą wrażliwość na temperaturę nakładali podniszczone odświętne marynarki, a niekiedy kożuszki. Rozpatrując różnice poszczególnych ubiorów stwierdzamy, że ubiór chłopców od ubioru dorosłych mężczyzn dawniej odróżniał się tym, że chłopcy nosili spodnie na staniku, a obecnie coraz częściej noszą krótkie spodnie. Żonaci przy robocie noszą buty a kawalerowie częściej — drewniaki. Starcy noszą cieplejsze ubiory, niekiedy nakładają na siebie większą ilość tych samych części ubioru. Poważną różnicę między dawnym ubiorem roboczym a obecnym wykazuje krój spodni współ­ czesnych, które obecnie są od kolan bufiaste (spodnie bryczesowe) w przeciwieństwie do daw­ nych, które były u dołu węższe, jednak niewiele poszerzone u kolan (ryc. 5). Spodnie bry­ czesowe rozpowszechniły się wśród Dzierżaków po 1920 r. (ryc. 11, 12, 21). U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y c h ł o p c ó w . Zimowy ubiór chłopca był podobny do letniego, tylko wykonany z cieplejszych materiałów. Bieliznę szyto z barchanu lub kupowano gotową, trykotową. Na głowę nakładał czarną czapkę „krymerkową" (ryc. 19). Szyję obwiązywał chustką iglicową, czarną lub siwą. Ręce zabezpieczały przed zimnem rękawice, wykonane z wełny lub materiału. Nogi owijał w barchanowe „onuce" i wkładał w buty wyściełane wiechciem słomy. Buty były czarne z dwóch boków zszywane sięgające pod kolana. Nazywano je „szewkowymi", wyszły zaś z mody w latach 1914—1918. 12 �U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y k a w a l e r ó w . Około 1900 r. nosił kawaler bieliznę barchanową, siwą i „portki" cajgowe. Na koszulę nakładał siwą jakę, na nią czarną kamizelkę, a na nią niekiedy i drugą jakę; czasem nakładał podniszczoną marynarkę odświętną lub krótki kożuszek (ryc. 16). Szyję obwiązywał chustką w ciemnym kolorze. Na ręce wkładał rękawice, a na nogi „onuce" i buty wyściełane wiechciami słomy. Ubiór uzupełniał czarny kapelusz (ryc. 20). Obecny ubiór kawalera charakteryzują spodnie manczestrowe, brązowe lub siwo-zielone, ciemna marynarka, czapka obszerna dająca się naciągać na uszy i buty zwane „kujuny". U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y m ę ż c z y z n ż o n a t y c h . Ubiór mężczyzn żona­ tych podobny był do kawalerskiego. Pod koniec X I X wieku aż do 1910 r. nosili mężczyźni spodnie zwane „skórzokami" z owczej skóry, kożuszek, a na głowie czarną czapkę „krymerkową". Chu­ stka na szyi i rękawice dopełniały stroju. Niekiedy nakładał na głowę „rogatywkę" bez daszka z siwym barankiem, i sukiennym zielonym denkiem. W dni zimne opuszczał baranek z tyłu i bo­ ków. Na nogi wkładał skórzane buty, podszewkowane filcem. Obecnie odzież mężczyzn żonatych różni się od ubioru kawalerów tylko nakryciem głowy, mężczyźni bowiem noszą czarną, „krymerkową" czapkę (ryc. 17, 18, 19). U b i ó r r o b o c z y z i m o w y s t a r c ó w . Odzież starców nie różniła się od odzieży młodszych mężczyzn, czasem jednak nakładali starcy podwójną ilość „jak", lub częściej kożu­ szek. Obecnie spotyka się jeszcze wśród starców osoby, które noszą tzw. „skopioki" lub „skórzoki" tj. spodnie z owczej skóry, runem zwrócone bezpośrednio do ciała. Różnicę pomiędzy ubiorem chłopców a dorosłych mężczyzn, w zimowym stroju, stanowi głównie k o ż u s z e k lub zastępcza ciepła „jaka" oraz „skopioki". Wśród ubioru dorosłych specjalnych różnic nie stwierdzono, poza ilością i grubością odzieży, wynikającą raczej z indywidualnej wrażliwości na zimno lub warunków ekonomicznych. 47 Strój odświętny c h ł o p c ó w . Odświętny strój chłopców był • cały czarny . Zamożniejsi gospodarze, włodarze lub stangreci dworscy szyli ubrania dla chłopców z sukna, robotnicy zaś dworscy z materiału tańszego t j . z cajgu. Całość składała się ze spodni wpuszczo­ nych w buty, kamizelki, marynarki i czarnego kapelusza. Strój taki jest obecnie już rzadko no­ szony, natomiast utrzymuje się ubiór będący połączeniem stroju miejskiego i wiejskiego a stano­ wiący charakterystyczną mieszaninę okresu przejściowego. S t r ó j o d ś w i ę t n y k a w a l e r ó w . Młodzież męska posiadała dwa rodzaje stroju odświętnego, W dni uroczyste lub z okazji większego wydarzenia ubierała się na czarno. Około 1914 r. nakładano na czarną kamizelkę czerwoną „jakę" (ryc. 13), ale od 1920 r. zarzucono amarantowe „jaki", a w miejsce ich zaczęto używać dwurzędowej, czarnej, lekko wciętej do figury marynarki, posiadającej wykładany kołnierzyk. Obecine, jeśli nakłada się marynarki, to bezpo­ średnio 'na kamizelkę wciąga się jakę a na nią „wołoszkę", zwracając uwagę, by końce rewersów jaki były trochę widoczne spod rewersów wołoszki. Spod kołnierzyka kamizelki wystaje biały kołnierzyk i przypięta szpilkami różowa „świtka", tj. mała kokardka (ryc. 56, 6, t, u). Na gło­ wę nakłada się pilśniowy, czarny kapelusz. Drugim rodzajem stroju odświętnego jest ubiór noszony głównie latem (na zabawę, wesele itp.). Składa się on z białych spodni, czarnej kamizelki i czerwonej jaki. Inne części są takie same, jak w ubiorze odświętnym. Wołoszki jednakże w stroju tym nie nakłada się nigdy na jakę (tabl. I , ryc. 11). S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż c z y z n ż o n a t y c h i s t a r c ó w . Żonaci i starcy no­ sili głównie strój czarny; amarantową „jakę" traktowano jako miłe wspomnienie młodości i pod­ kreślenie dobrego samopoczucia. Od 1920 r. miejsce wołoszek zaczęły zajmować miejskie palta. Mężczyźni, szczególnie młodsi, przywiązują mniejszą wagę do kolorów tradycyjnych (czarny, granatowy), szyją więc sobie spodnie, kamizelki, marynarki, kupują kapelusze różnego koloru, przeważnie siwo-zielonego; krój jednak i kształt pozostał tradycyjny. „Świtek" już w ogóle nie nosi się. Różnice w męskim stroju odświętnym występują wyraźnie, szczególnie między strojem chłopców a młodzieży dorosłej, ta ostatnia nosi wołoszki i „kolorowy strój": amarantowe „jaki" 13 �i białe spodnie. Żonaci i starcy nakładają amarantowe jaki rzadziej, w żadnym wypadku do stroju odświętnego nie nosząc białych spodni. Strój o b r z ę d o w y : chrzciny — strój dziecka i dorosłych. Dziecko do chrztu noszono dawniej w bogato haftowanej poduszce, używanej kiedy indziej przez osoby dorosłe za podgłówek do spania. Aby dziecko nie wypadło, wciskają jedną połowę poduszki w drugą i w utworzone w ten sposób gniazdo, wkładają dziecko (podobnie jak w Szamotulskiem). Ojciec chrzestny niosący dziecko na­ kładał ubiór odświętny, którego składową część stanowiła „wołoszka". Za wstążkę ka­ pelusza zatykał kwiatek pelargonii a niekiedy gałązkę rozmarynu. Obecnie dziecko do chrztu niosą w mod­ nej poduszce składanej. Ojciec chrzestny, podobnie jak dawniej, obowiązkowo winien być ubrany w „wołoszkę". Jeśli jej nie po­ siada, powinien ją pożyczyć. Ryc. 7. Młoda para w ślubnym stroju. Mężczyzna trzyma rózgę, przewiązaną zieloną wstążką. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Zaręczyny. W okresie zaręczyn, szcze­ gólnie od dnia zapowiedzi, nosił narzeczony w niedzielę i święta gałązkę rozmarynu, zatkniętą z przodu za wstążkę kapelusza. Gałązkę tę zwano „wianuszek", a przewiązy­ wano zieloną wstążeczką (tabl. I ) , zatykała ją narzeczona. W okresie zapowiedzi narze­ czony nosił „świtkę" zieloną. Obecnie narzeczeni wianuszka już nie noszą, tylko z boku, z lewej strony kapelusza, zatykają małą gałązkę rozmarynu, imitującą dawny wianuszek noszony na przodzie. Wesele. Strój kawalerów, drużby, młodego, żonatych, starców. Młodzież wkładała na wesele strój odświętny. Do kościoła jechała w „wołoszkach", białych rękawiczkach; w rękach trzymała obrzędowe baty (ryc. 1, 8, 9). Po przyjeździe z kościoła i przetańczeniu trzech tańców w „wołoszkach", zdejmowała je pozostając w amarantowych jakach i białych spodniach. Oznaką przynależności do drużyny weselnej była gałązka rozmarynu, przewiązana różową wstążeczką i za­ tknięta za wstążkę kapelusza oraz różowa „świtka". Dodatkową ozdobą młodzieży był bat we­ selny z przypiętą chustką turecką (ryc. 8, 9), którą po przyjeździe z kościoła druhna wymieniała na białą. (ryc. 9) Drużba wyróżniał się od reszty młodzieży przypiętym z lewej strony „wianuszkiem", który otrzymywał od swej druhny. Wianuszek był taki sam jak zatknięty za kapelusz. Zwyczaj ten powszechny przed 1914 r. zachował się w szczątkowej formie do obecnych czasów. W okolicach Ponieca, jak i w wielu dawnych wsiach „dworskich" oraz na terenie innych obszarów Wielkopolski, drużbowie odznaczali się przewiązanymi przez ramię i pas ręcznikam, zdobionymi rozmarynem i wstążkami. Szczegółowe opisy stroju drużby z omawianych okolic podaje I.S.S . Pan miody wyróżniał się od kawalerów czarnymi spodniami, zieloną „świtką", takim samym wianuszkiem oraz brzozową rózgą / m długości, przewiązaną przez środek zieloną wstążką (ryc. 7). Do ślubu szedł pan młody ubrany w wołoszkę . 48 l 2 49 14 �Od około 189,0 r. żonaci i starsi mężczyźni po przyjeździe do domu ze ślubu coraz częściej w miejsce czerwonych „jak" zaczęli nakładać czarne, sukienne marynarki. Jadąc do kościoła nakładali wołoszki lub kożuchy (ryc. 18). Pogrzeb. Strój zmarłego i biorących udział w po­ grzebie. Podług informacji zebranych podczas badań tere­ nowych odzież zmarłych od dawna składa się z białej bielizny, czarnych skarpet, czarnych spodni, białego kołnierzyka, czarnej kamizelki i wołoszki oraz czarnych, papierowych, płytkich trzewików, wykonywanych specjalnie na pochówek. Osoby, które nie posiadały wołoszki, chowano w czarnych marynarkach. Mężczyźni biorący udział w pogrzebie nakładali wołoszki, lub jeśli ich nie posiadali — ciemne marynarki; na pogrzeb nie nakładano nigdy białych spodni ani czerwonych „jak". Dożynki. „ W wieńcu" bierze udział tylko odziana w białe spodnie i czerwone jaki. młodzież, Gwiazdka. Strój gwiazdora i mężczyzn. W wigilię Bożego Narodzenia wieczorem chodzą grupami gwiazdorzy od 2 - 1 0 . Okrycie gwiazdora składa się: z wywróconego futrem na zewnątrz kożucha, słomianej, stożkowatej czapki, „larwy" czyli maski. „ M l u n " , t j . 2-metrowy kij, bat — rózga, łańcuch Ryc. 8. Drużba w wołoszce z obrzędowym batem w ręce. Rys. W. Boratyński, 1935. („różaniec") oraz krzyż dopełniają całości. Gwiazdor przynosi podarki w torbie wyko­ nanej ze słomy, jest też kilkakrotnie prze­ wiązany powrósłami w pasie, przez ramiona, ręce i buty. Święta narodowe i kościelne. W święta narodowe ubiera się młodzież jak na zabawę, tzn. w białą koszulę, czarną kamizelkę, koł­ nierzyk, białe spodnie, amarantową jakę, kurtkę, czarne buty i czarny kapelusz. Cza­ sem dla podkreślenia dostojeństwa i powagi nakłada się wołoszkę. W święta kościelne młodzież i żonaci nakładają wszystkie wyżej wymienione czę­ ści stroju z wyjątkiem amarantowych jak, w miejsce których używa się marynarki lub wołoszki. Młodzież biorąca udział w świętach na­ rodowych i kościelnych na koniach ubiera się zawsze kolorowo; prowadzący ubrany Ryc. 9. Baty obrzędowe. Bat z lewej strony, z barwną jest zazwyczaj w wołoszkę (ryc. 1). chustą, używany podczas uroczystości; bat z prawej Porównując strój odświętny ze strojem strony, z białą chustką, używany do tańca. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. obrzędowym można zauważyć, że do elemen15 �tów wyróżniających strój pierwszy od drugiego należą w stroju zaręczynowym — wianuszek, zielona „świtka"; w stroju weselnym, u członków drużyny weselnej — gałązka rozmarynu przewiązana różową wstążką, różowa „świtka" i bat weselny, obrzędowy, ozdobiony turecką albo białą chustką. Drużba odznaczał się wianuszkiem po lewej stronie na piersi, „dworski" drużba — przewiąza­ nymi ręcznikami, pan młody — czarnymi spodniami, zieloną „świtką", zieloną wstążką przy wia­ nuszku oraz rózgą. Natomiast strój noszony w święta narodowe świeckie różni się od stroju noszonego w święta kościelne — barwnością, w przeciwieństwie do ciemnych i czarnych szat nakładanych w święta religijne. Strój ten zdejmuje się zaraz po powrocie z kościoła do domu. Wy­ mienione, charakterystyczne części stroju odświętnego, poza białymi rękawiczkami i białymi spodniami kroju bryczesowego należą do starszych, tradycyjnych części stroju dzierżackiego. ROZDZIAŁ Szczegółowy opis V stroju męskiego Bielizna O najdawniejszej koszuli z około 1860 r. pisze Kolberg, że posiada wysoki, stojący kołnierz „aż uszy zakrywa". Koszule pod szyją zawiązywano czerwoną Jub zieloną wstążką, w Skoraszewicach „kolorową jedwabną wstążeczką". Gatunku materiału wobec braku danych nie mo­ żemy dokładniej określić. Obecnie, zimą i latem, w dzień roboczy i odświętny noszą młodzieńcy, żonaci i starcy ko­ szule jednakowego kroju, uszyte na lato z białego, fabrycznego płótna, a na zimę z barchanu. Głównymi częściami koszuli jest płat przedni i tylni, karczek oraz rękawy (ryc. 10). Przednia część jest prawie do połowy przecięta w celu łatwiejszego nakładania. Przecięcie to od dołu, poniżej klatki piersiowej jest zabezpieczone przed rozdarciem pliską; koszula za­ pina się na 3 guziki. Dla dekoracji, wzdłuż przecięcia posiada koszula dwie zakładki. W tylnim płacie dla poszerzenia zakłada się 4 fałdy, każdy szerokości 6 cm, wszyte w karczek. Oba płaty są po bokach zszyte płaskim szwem z wyjątkiem 12 cm od dołu. Karczek wykonany jest z jednakowych dwóch części nałożonych na siebie, pomiędzy które wszywa się przedni i tylni płat koszuli. Dla ozdoby miejsce zszycia stebnuje się. Rękaw składa się z głównego, jednego kawałka płótna, mankietu — szerokości 6 cm i kwa­ dratu wszytego pod pachę o wymia­ Ryc. 10. Koszula męska: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu rach 8,5 x 8,5 cm. Mankiet zapina się d — krój tyłu, e — obojczyk, f — części rękawa, g — kołnierzyk na jeden niciany guzik. Przy zapięciu h — podpasze. rękaw ma rozporek długości około 10 cm. Wykończenie koszuli wokół szyi stanowi niski, 1,5 cm kołnierzyk zapinany również z przodu. W drugiej połowie X I X w. noszono koszule z wielkimi, sięgającymi uszu kołnierzami (ryc. 5, 6); później weszły w modę kołnierzyki, które nosi się obecnie przeważnie w dni świąteczne. Przy­ czyną oddzielenia kołnierzyka od koszuli był prawdopodobnie wzgląd na to, że kołnierzyki bru­ dzą się szybciej niż koszule. Kołnierzyk jest wykonany z białego płótna (ryc. 56, 5, r, s). Składa się on z 4 części: z podwójnie złożonego paska otaczającego szyję oraz 3 części wszytych w niego małymi 16 �Ryc. 11. Młodzież wiejska w strojach letnich. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. fałdkami, kilkakrotnie dla ozdoby przystebnowanymi; zapina się na guzik i dziurkę, poza opisanym typem kołnierzyka Dzierżący noszą kołnierzyki takie same jak Szamotulanie. Dawniej noszono zimą wyłącznie „skopioki" wykonane z owczej skóry, które nakładano bezpośrednio runem do ciała. Obecnie nosi się kalesony fabrycznego wyrobu płócienne lub try­ kotowe, „skopioki" zaś należą do rzadkości. . Spodnie Do starszych form okrycia nóg należą spodnie skórzane, „kożuchowe", o których wspomina Kolberg ; noszono je jeszcze około 1860—1875r. O kroju ich dzisiaj nic już nie wiemy, Kolberg zaś mówi o nich ogólnie, że są: „krótkie, t j . dochodzące do bioder, ściągnięte i na jeden guzik zapinane, które schodziły w buty". Zapewne dotyczy to też ówczesnych, białych, lnianych spodni, farbowanych niekiedy na kolor niebieski. Poza tym noszono w okresie badań Kolberga spodnie 50 Ryc. 12. Spodnie współczesne: a — przód, b — tył, c — krój przodu lewej nogawicy, d — krój tyłu lewej nogawicy, e — połowa paska 17 V �sukiennej granatowe i ciemne (czarne?). Spodnie te w przeciwieństwie do poprzednich były dhigie, noszone na szelkach. Obok spodni długich, kroju fabrycznego,, znormalizowanego, wpuszczonych w buty, około 1920 r. Dzierżący zaczęli nosić spodnie bryczesowe, które uważają za swoje, ludowe (ryc. 12). Spodnie tego kroju są jednakowe dla wszystkich mężczyzn. Dla młodzieży, na zabawę, szyje się spodnie z białego płótna, (ryc. 11) Na dni uroczyste szyje się dla żonatych i młodzieży spodnie z czarnego sukna zwanego „kre­ powym" przypominającego ryps. Spodnie te składają się z 4 części zszytych w kroku, z tyłu i po bokach nogawek. Przednia część nogawki w najszerszym miejscu posiada 37 cm, tylna 50 cm. Kieszenie dług. 15 cm są od zewnątrz wcięte; spodnie nosi się na szelkach i wpuszcza w buty. Obecnie szyją coraz częściej spodiie z materiałów siwych, zielonych, ciemnych, nigdy jas­ krawych. Kurtki. Kamizelki 51 Około 1866 r. jak widać na planszy Bogumiła Hoffa (ryc. 5) noszono błękitne kamizelki , szyte latem „ z rozmaitych lekkich materii", a zimą noszono „westki sukienne" . Kamizelki te zapinały się na świecące guziki . Do dzisiaj kamizelki pozostały najbardziej charakterystyczną częścią odzieży. Obecnie nakładają latem na koszulę, a zimą na koszulę i flanelową „jakę", swetr albo cie­ mną kamizelkę. W kamizelce chodzą często w mieszkaniu, jest to odzienie zwierzchnie, szczególnie w niedzielę; wychodząc jednak do pracy, na podwórze, do sąsiadów nakładają na nią jakę. Kamizelka jest uszyta z przodu z czarnego sukna, tego samego co spodnie, z tyłu zaś z czar­ nego, cieńszego, lśniącego materiału, używanego powszechnie na podszewkę. Kamizelka jest cała podszewkowana białym materiałem w kolorowe paski. Przód w miejscu zapięcia jest o 10 cm dłuższy od boków. Kamizelka zapina się z przodu na 6 obciągniętych czarnym materiałem guzi­ ków, posiada 2 kieszenie o wymiarach 3 X 12 X 2 x 12,5 cm. (tabl. I ) Kołnierzyk składa się z 2 części, z przodu nie zapina się. Obecnie ze względu na trudność nabycia tradycyjnych materiałów, szyje się kamizelki i inne części odzieży ze wszystkich dostępnych materiałów, w siwym, siwo-zielonym, brązowym, granatowym i czarnym kolorze. 52 53 Jaki 54 Kolberg podaje , że około 1860 r. „na codzień noszą parobcy j a k i , zwykle ciemno-zielonej barwy". W tym samym czasie pod Rawiczem, w Ugodzie i Zawadach nakładali parobcy na codzień czerwone, czarno kropkowane jaki, które prawdopodobnie posuwając się na północ wy­ eliminowały kolor zielony. Obecnie na zabawy i wesela, jak również podczas przebywania w obrębie zabudowań go­ spodarskich nakłada się jakę amarantową (ryc. 13). Jaki odświętne są czer­ wone, a robocze siwe, szare. Jedne i drugie są lekko wcięte do figury, sięgają niżej bioder, (ryc. 11) Jaki odświętne szyje się z sukna koloru amarantowego, a na podszewkę używa się białego barchanu lub flanelki. Kiedy kolor amarantowy wszedł w modę nie zdołano ustalić . Jaki robocze szyje się z bawełny mieszanej z wełną w kolorze siwym lub szarym, za podszewkę służy flanela. Jaka skła55 Ryc. 13. Jaka męska: a - przód, b - tył, c - krój przodu, d - krój pieców, e - krój rękawa, f - mankiet. 18 d si< z 3 * ? głównych części: rękawów uszytych każdy z jednego płata oraz �ze stojącego, wysokiego 2 cm kołnierzyka. Na rewersach są przyszyte dla dekoracji 2 białe guziki, przy mankietach po 3 guziki; jaka zapina się na 4 guziki. Z lewej strony od środka znajduje się kieszeń. Dla ozdoby wszystkie krawędzi jaki oraz mankiety są stebnowane. Normalnie nie chodzi się w niej do kościoła, wyjątek stanowią większe uroczystości, kiedy to mężczyźni idą w kolumnie zwartą grupą. Od 1945 r. zanikają coraz bardziej dawne jaki robocze, zastępują je zaś jaki cajgowe, kupo­ wane w Krobi, tzw. „litewki". Nie szyje się również jak amarantowych, a spotykane w terenie szyte są przed 30—50 latami. Marynarki Pod koniec X I X w. a może i wcześniej jaki zastępowały marynarki, szyto je wówczas w kolorze zielonym, brązowym, czerwonym w czarną kratkę. Obecnie coraz częściej w miejsce jak noszą marynarki fabryczne lub wykonane przez miejscowych krawców z szarego lub ciem­ nego materiału. W uroczystości weselne, w miejsce jaki nakłada się pod płaszcz lub kożuch (lecz nigdy pod wołoszkę), dwurzędową marynarkę, uszytą podług żurnala — z czarnego sukna. Marynarka taka jest na środku pleców zszywana. Okrycia zwierzchnie. Sukmany Za najstarsze źródło mogące rzucić pewne światło na zagadnienie sukmany dzierżackiej na­ leży uznać rycinę pochodzącą z 1777 r. . Każdy mężczyzna ma tu na sobie 2 fałdziste sukmany, wierzchnią — sięgającą prawie kolan i posiadającą stojący kołnierzyk, zapinaną z przodu na jeden rząd guzików. Z tego to okrycia (delii, bekieszy) należy moim zdaniem wyprowadzić wniosek na temat genezy powszechnego w Wielkopolsce w połowie X I X w. „brzuszlaka" — kaftana, który na obszarze Szamotulszczyzny przetrwał do dzisiaj i nie posiada rękawów. Druga sukmana, dłuższa, sięga prawie kostek. Obie ściągano pasem, zależnie od upodobania, tak że gdy spodnią sukmanę przewiązywano, wierzchnią noszono luźno. 5 6 Następna wiadomość dotycząca sukman pochodzi z 1839 r. Dowiadujemy się z niej, że wów­ czas noszono w okolicy Krobi modre sukmany z czerwonymi wyłogami . Pewne wyobrażenie o wyglądzie sukmany z tego czasu daje ryc. 3. W związku z granatową sukmaną zachowała się na terenie dzierżackim do dzisiaj piosenka: 57 „Świeci mi miesiączek na królewskim zamku, Granatowy ubiór na moim kochanku, Granatowy ubiór, wiksowane buty, Najładniejsze chłopcy, same bałamuty . 58 W 27 lat później, jak to widzimy na planszy barwnej, malowanej przez B. Hoffa w 1866 r. (ryc. 6) nosili Dzierżący z Potarzycy czarne długie sukmany z wykładanymi kołnierza­ mi, podobnymi do współczesnych wołoszek, których obcisły w górze a szeroki od pasa kloszowaty w dole fason żywo przypomina noszone w połowie X I X w. kożuchy (ryc. 4 ) . Pod sukmaną w tym czasie noszono „brzuszlak" t j . rodzaj kaftana koloru granatowego, błękitnego lub czar­ nego. Brzuszlak był „na jeden rząd świecących guzików zapięty aż po szyję". Więcej wiadomości o tej części oozieży Kolberg nie podaje. W tym samym okresie wkładano na codzień „kamizelę" uszytą z białego albo niebieskiego płótna. Bardziej szczegółowych wiadomości nie posiadamy , możemy tylko przypuszczać na drodze porównania nazw z podobnymi na terenie Szamotulszczy­ zny, że brzuszlak, to krótki sięgający ledwie kolan płaszcz bez rękawów o stojącym kołnierzyku, a kamizela — to długa sukmana bez fałdów z t y ł u . 59 60 61 W o ł o s zk a 62 Współczesna wołoszka jest uszyta z czarnego, w dobrym gatunku sukna i jest podszewkowana (ryc. 14, 15). Składa się z kilku części, które wyraźnie dzielą wołoszkę na część 19 �Ryc. 14. Młodzież wiejska w wołoszkach. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 15. Wołoszka: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój dolnej części, f — krój rękawa. �górną („marynarkę"), dopasowaną dokładnie do figury i część dolną („spódnik"). Obie te części są zszyte w talii. Wołoszka jest okryciem długim, sięgającym do kostek. Górna jej część posiada wykładany kołnierz z rewersami. Wołoszka jest na plecach zszywana w dwóch liniach, biegną­ cych łukami od szwów rękawa do talii. Odległość tych dwóch łuków w talii wynosi 20 cm, zakoń­ czone są dwoma guzikami. Z przodu górna część jest ozdobiona 8 czarnymi guzikami, pod czte­ rema znajdują się haczyki i haftki, na które wołoszkę się zapina. Dolna część wołoszki składa się z trzech wielkich kawałków materiału i z dwóch klinów. Wołoszka posiada ogółem w pasie, z tyłu i po bokach aż do kieszeni 50 fałdów. Kieszenie są umieszczone w przednich płatach, trochę z boku i są stebnowane. Rękaw krojony jest z jednego kawałka, posiada 13 cm szer. mankiet i jest stebnowany podobnie jak wszystkie krawędzi wołoszki. Wołoszkę nakłada się bezpośrednio na kamizelkę, czasem jednak młodzi mężczyźni nakładają ją na jakę, wówczas zwracają uwagę, by amarantowa jaka była widoczna spod rewersów wołoszki. Kożuchy Kożuchy należą do starych części odzieży. W okresie zbierania materiałów przez Kolberga noszono je nieposzyte (1860—1875 r.). Podług określeń zebranych podczas badań były one bar­ dzo podobne do kożucha na ryc. 4; takie kożuchy zachowały się w nielicznych egzemplarzach do 1880—1890 r. Patrząc na rycinę widzimy, że w kroju są one bardzo podobne do współczesnej wołoszki. Ryc. 16. Kożuszek roboczy: a — z przodu, b — z tyłu, # — krój przodu, d — krój tyłu, e — kołnierz, f — rękaw. Obecnie w porze zimowej nakładają mężczyźni 2 rodzaje kożuchów: jeden krótki w rodzaju współczesnej kanadyjki do pracy, drugi długi jak wołoszka, do wyjścia i na wyjazd. Kożuch roboczy jest wykonany z owczej, nieposzytej skóry (ryc. 16,17). Składa się on z 3 ka­ wałków zszywanych z boku i na ramionach, z rękawów wykrojonych każdy z jednego kawałka i niskiego kołnierzyka odchylonego i nie zapinającego się. Kożuch ten sięga do połowy ud, zapina się na 3 lub 4 skręcone ze skóry guziki i specjalnie doszyte skórzane tasiemki z otworami. Krawędzi kożucha są podwinięte do środka i stebnowane. Kożuch ten jest dalszą formą rozwo­ jową serdaka i posiada bardzo stare tradycje; w X I X w. powszechnie nakładano go do pracy. Kożuchy takie noszono także w okolicy Nowego T a r g u . Kożuch odświętny, noszony przez bogatych chłopów, uszyty jest przeważnie z czarnej, owczej skóry i poszyty dobrym, czarnym suknem (ryc. 18). Sięga prawie do kostek. Na kołnierz używa się czarnych karakułów lub innego cennego futra. Tył takiego kożucha składa się z dwóch części. Zszyty jest w środku szerokości, u dołu posiada przecięcie. Boczne krawędzi przy rękawach tworzą łagodne łuki. Kożuch zapina się na 3, obciągnięte czarnym materiałem guziki, pozostałe 3 guziki służą za ozdobę. Kożuch posiada wewnątrz, z lewej strony, kieszenie. Rękaw krojony jest z dwóch części i posiada charakterystyczny mankiet, całość zdobi dobry materiał, dobre 63 21 �/ wykonanie i stebnowane krawędzi. Biedniejsi gospodarze nakładają czarne płaszcze o kroju po­ dobnym do kożuchów, często fabrycznej roboty. Okrycia głowy. Czapki 56 Na rycinie z 1777 r . widzimy charakte­ rystyczne okrycia głowy noszone w X V I I I w., składające się z „główki" otoczonej barankiem. Podobne nakrycia nosiła szlachta i mieszczanie od X V do X V I I I w. W połowie X I X w., a w nielicznych wy­ padkach i pod koniec X I X w. noszono ten sam rodzaj „rogatywek" bez daszków z siwym lub czarnym barankiem, zawiązanym na zielonym denku. W mroźne dni i zamieć opuszczano baranek na uszy i kark; było to nakrycie zimowe. Obok niskich czapek noszono również czapki wysokie . Do dziś zachowała się w terenie odmien­ na, czarna, „krymerkowa", watowana lub flane­ lowa czapka kształtu walca (ryc. 17,18,19). Noszą ją.głównie mężczyźni żonaci i starsi do kożu­ cha; nakładając zagłębiają denko. W X I X w., noszono podobne czapki z kolorowymi wstąż­ kami z tyłu (tabl. I I ) . Obecnie coraz częściej kawalerowie nakła­ dają zimą powszechnie noszone „narciarki", w lecie czapki sportowe z daszkiem — „sportówki". Kapelusze 64 Ryc. 17. Gospodarze w roboczych strojach zimowych Fot. A. Glapa, Grabianowo., 1951. Za znane, najdawniejsze kapelusze, które rów­ nież były noszone przez chłopów w okolicach Poznania w X V I I I w., należy uważać czarne ka­ pelusze z wielkim rondem . Następnie nosili Dzierżący „kapelusz pilśniowy wysoki, opasany czerwonym, białym, czarnym, żółtym sznurkiem, czasem z wpiętym zań kwiatkiem" . Pewien ro­ dzaj cylindrów, widocznych na reprodukowanej planszy Hoffa (ryc. 5, 6) noszono mniej więcej do 1870 r.; po nich nosili Dzierżący do 1914 r. kapelusze z małą okrągłą główką i wielkim rondem (ryc.20) . Od zakończenia wojny do czasów obec­ nych nosi się czarne pilśniowe kapelusze (ryc. 14,21). Ze względu na brak ich w handlu coraz częściej używa się kapeluszy różnokolorowych, takich jakie można kupić w sklepach. 05 66 CT Onuce, p o ń c z o c h y , skarpety Onuce są to flanelowe kawałki materiału (o wymiarach ok. 40 X 60 cm), którymi owija się Ryc. 18. Gospodarze w kożuchach. Fot. A. Glapa^ stopy przed nałożeniem butów. Posadowo, 1951. 22 �Wełniane skarpety i pończochy do połowy ły­ dek wykonują kobiety na iglicach. Są one koloru czarnego i siwego, rzadziej brązowe i białe. Skar­ pety letnie są pochodzenia fabrycznego. Obuwie, drewniaki, trzewiki, „kujun y", buty Drewniaki zwane przez Dzierżaków panto­ flami składają się z grubej pcdeszwy drewnianej oraz kawałka skóry zakrywającej palce i pół stopy, a przybitej do drewna drutem i klamerkami. W pan­ toflach chodzą mężczyźni po obejściu rano oraz wieczorem; rzadko kiedy chodzą w pantoflach kawalerowie. Drewniaki wykonują z drzewa olszy­ nowego albo topolowego, skórę kupują i obijają sami. Ryc. 20. Gospodarz w kapeluszu sprzed 1914 r. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. „Kujuny" są to buty z cholewami o drew­ nianej podeszwie. Cholewa skrojona jest na wzór butów „saperek" i pochodzi zazwyczaj ze starych podniszczonych butów. Chodzi się w nich przewa­ żnie zimą przy pracy w podwórzu i przy wywo­ żeniu mierzwy w pole. Dawniej tj. około 1900 r. do tych samych prac nakładano na nogi „filcoki", buty mające cholewy filcowe a podeszwy skó­ rzane. W nowych „filcokach" chodzono nawet w dni świąteczne. Trzewiki są obuwiem noszonym przez naj­ biedniejszych Dzierżaków zamiast butów. Noszą je przeważnie ci, którzy zarzucili już strój ludo­ wy, względnie wyjeżdżający na pracę poza oma­ wiany rejon. Wysokie czarne trzewiki nakładane są do roboty, niskie trzewiki brązowe lub czarne noszone są w dni świąteczne. Buty stanowią najdogodniejszą i zasadniczą formę obuwia dzierżackiego. W1777 r., jak widzimy na dawnej rycinie, buty noszone przez Dzierżaków były zszywane z boku. Ten krój butów zachował się aż do 1939 r. Nosili je ostatnio wyłącznie chłopcy lub dzieci. Opisy butów z około 1860 — 70 r. podają, że były one wysokie, skórzane, na obie nogi jednakowe. W początkach X X w. do pierwszej wojny światowej noszono częściowo buty „kropowe", zwane „kropusy" z harmonijką, a przywożono je głównie ze Zdun z pow. kroto­ szyńskiego. „Kropusy" nie miały jednak po­ wodzenia, daleko popularniejsze były buty dzierżackie, mające usztywnioną przez specjalne wkładki cholewę, zszytą z tyłu (ryc. 22). 68 Obecnie coraz częściej wchodzą w użycie buty zwane „oficerkami" i buty gumowe. Ryc. 21. Dzierżący w strojach do wyjścia. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1951. 23 �Pasy, r ę k a w i c z k i , Uzupełnienia stroju n a u s z n i k i , c h u s t k i , t a b a k i e r k i , baty, laski W dawnym stroju, dzierżackim pasy spełniały dwojaką funkcję: przyciskały odzież do ciała i pełniły rolę sakiewek przez wszyte weń schowki. Pasy przedstawione na rycinie pochodzącej z 1777 r. są zapewne wykonane z materiału. „Przyjaciel Ludu" pisze w 1839 r., że chłopi z okolicy Krobi nie noszą już „szerokich pasów skórzanych, czerwonym suknem podszytych" . Chodzi tu zapewne o takie same pasy, jakie noszono jeszcze w 1841 r. w okolicach Kórnika . Po tych pasach weszły w użycie tzw. „trzosy", o których mało wiadomo, a w które kładziono pieniądze. Po nich ok. 1890 r. funkcję pasa — schowka przejęły zielone sakiewki, wykonane z moc­ nych nici. Obecnie mają zastosowanie wąskie pasy skórzane do spodni roboczych. W porze zimowej noszą Dzierżący rękawice, wykonane z materiału lub łat, o jednym palcu; nakłada się je przeważnie do pracy. Do wyjścia nakładają rękawice o pięciu palcach, wykonane z wełny. Na wesele, pogrzeb lub inne uroczystości wkładają białe, fabrycznej roboty. Przed wojną, około 1910—1939 r. noszono czarne nauszniki, składające się z owalnych łatek połączonych blaszką sprężynową, albo też nauszniki wykonane całe z wełny, z poszerzoną częścią zakrywającą uszy i wąskimi paskami, skrzyżowanymi na czubku głowy. Obecnie naciąga się na uszy czapki „krymerkowe" lub opuszcza górną część narciarki. W połowie X I X w. niezbędną częścią stroju męskiego była czerwona lub zielona chustka, którą obwiązywano szyję . Spełniała ona tę samą funkcję, co obecnie noszone powszechnie krawaty. Poza chustkami, służącymi jako ozdoba, używano dawniej do wycierania nosa, wielkich kolorowych chustek, przeważnie czerwonych z paskami wzdłuż krawędzi. Obecnie używa się jeszcze chustek do obrzędowych batów — weselnych (ryc. 9). W drogę do kościoła przypinają swachny kawalerom barwne chustki kolorowe, tzw. „tureckie" i „francus­ kie". Są to brązowoczerwone i „beżowe" chustki z barwnym szlakiem wzdłuż brzegów (o wymia­ rach 1 m ) . Po powrocie drużyny weselnej do domu swachny zmieniają chustki kolorowe na białe, przez które trzyma tancerz partnerkę podczas tańca. Chustki białe są mniejsze (60 cm ). Pierwsze tabakierki przywieźli przed 1914 r. „Westwaloki" tj. chłopi wyjeżdżający na sezonową pracę do Westfalii. Były one fabrycznej roboty. W okresie międzywojennym do 1939 r. zażywano tabaki na weselach dla żartu z tabakierek wykonanych samodzielnie z rogu. Dzierżący mają wielkie zamiłowanie do koni, na tym prawdopodobnie podłożu rozwinęły się tu baty obrzędowe, któ­ rych używa się podczas jazdy konnej np. w korowodzie wesel­ nym, podczas tańca lub dla fantazji na przechadzkę, obok gałązki brzozowej lub innej (ryc. 1, 8, 9). Bat składa się z 4 części: z nóżki sarniej, plecionych rzemieni, „pękówki", służącej do „strzelania" oraz skórzanego uchwytu. Baty zdobi się wspom­ nianymi już chustkami. Laski nie miały na terenie dzierżackim prawie wcale zastosowaRyc. 22. Buty męskie. Fot. A. Glapa a przed ostatnią wojną rzadko były używane. Wykonywano je Posadowo, 1951. z drzewa wiśniowego albo z trzciny. Obecnie lasek nie używa się. 69 70 71 2 2 ROZDZIAŁ Ogólny opis stroju VI kobiecego Charakterystyka ogólna. Strój kobiecy, podobnie jak męski, znajduje się wśród Dzierżaków w stadium zaniku, zanik ten jednak jest powolniejszy, W pewnych wio­ skach, jak np. w Posadowię, Sułkowicach widać żywe występowanie ludowego stroju kobie­ cego, a nawet rozwój, maloznanego dawniej haftu kolorowego na zapaskach. W przeciwień­ stwie do stroju męskiego, ubiór kobiecy jest jeszcze w szeregu wsiach nakładany powszechnie 24' �Tablica I I STRÓJ DZIERŻACKI DAWNY Malował Jerzy Karolak �w dni robocze, odświętne, zimą i la­ tem, podczas obrzędów i uroczystości. Natomiast można zauważyć silny zanik stroju ludowego u dziewcząt, które wkładają już ubiór zbliżony do miejskiego, ubiór ludowy zaś noszą tylko w dniach szczególnie uroczystych. Ryc. 23. Ubiór roboczy przy sadzeniu ziemniaków. Krobia, 1938. Zachowany dzierżacki strój ko­ biecy składa się z szeregu części, które bywają noszone zależnie od wieku, stanu lub pory roku. Silnemu zróżnicowaniu podlega ubiór kobiecy ze względu na porę roku, dni świą­ teczne i robocze, przyczyną tego jest z jednej strony oszczędność, z dru­ giej zaś — chęć ukazywania się w jak najokazalszym ubiorze w dni uroczy­ ste. Na terenie dzierżackim występują często zapaski, chustki, „jaczki" i spódnice; z tych najbardziej cha­ rakterystyczne i zróżnicowane są zapaski. Ryc. 24. Starsze kobiety przy domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. 25 �U b i ó r r o b o c z y l e t n i d z i e w c z ą t . Około 1900 r. dziewczęta wkładały białą płócienną koszulę bez rękawów, na nią wierzchni spódnik perkalowy, płócienną zapaskę w paseczki kolorowe, perkalikowy kabatek przeważnie modry, rzadziej różowy. Włosy plotły dziewczęta w „drabkę", tzn. z przodu od przedziału na środku głowy do tyłu w dwa warkocze. Na głowę nakładały białą lub czerwoną chusteczkę, na szyję — czerwone korale; staranniejsze wykładały białe, marszczone kołnierze koszul. Dziewczęta chodziły w lecie boso. Dorosłe dziewczyny gospodarskie nakładały do pracy lnianą, białą koszulę, spódnicę kolorową, wierzchnią spódnicę niebieską lub różową, zapaskę modrą albo różową, a w zimniejsze dni „jaczkę" tj. płócienny ka­ batek (ryc. 47). Włosy czesały gładko z przedziałem na środku, z tyłu układały dwa warkocze w ósemkę nad karkiem (ryc. 28), na głowę wciągały biały, płó­ cienny czepek, na szyję 4—5 sznurów czerwonych ko­ rali, związanych z tyłu barwną wstążką. Wykonując pracę chodziły boso lub w drewniakach. Dziewczyny pracujące w majątkach ubierały się trochę odmienniej, w miejsce spodniej spódnicy nakła­ dały rodzaj halki, czerwony „barchaniok", spódnicę zwaną „modry druk", na głowie zamiast roboczego czepka wiązały czerwoną, perkalikową chusLkę w kwiatki. Obecnie odziewają się dziewczyny podobnie, z tą tylko różnicą, że dawniejsze materiały, takie jak „modry druk", zastępują materiałami współczesnymi o różnych deseniach, czepków zaś roboczych nie nakładają. U b i ó r r o b o c z y l e t n i m ę ż a t e k . Ubiór mężatek — żon gospodarzy i chłopów pracujących w majątkach różnił się od ubioru dziewczyn spokojniej­ szymi i ciemniejszymi kolorami oraz kształtem białego czepka, który posiadał swoisty daszek z karbowaną ko­ ronką. Mężatki nosiły włosy przycięte na wysokości karku. Na czepek nakładały białą chustkę „tulkę", albo chustkę perkalikową. Przy pewnych pracach kobiety podwiązywały spó­ dnice specjalnym sznurem — „podkaską" (ryc. 5), lub 'podwijały wierzchni spódnik wraz z zapaską do połowy Ryc. 25. Ubiór roboczy dziewczyny przy pracy i z tyłu na krzyżach spinały go szpilką. Czasem zdejw domu. Fot. A. Glapa^ Posadowo, 1951. mowały go, by po zakończonej pracy odziać się jak najstaranniej. Innym sposobem zabezpieczenia odzieży od zniszczenia przy wykonywaniu brudnej pracy było nakładanie drelichowej lub uszytej ze starego worka zapaski, nakładanej głównie podczas karmienia trzody chlewnej i wyrzucania mierzwy; po wykonaniu tych czynności zapaskę taką zdejmowano. Specjalną uwagę na czystość i piękno stroju roboczego zwracały kobiety podczas sianoko­ sów, podług ludowego określenia, kobiety wyglądały wówczas „jak kwitnący mak". Także do żniw ubierano się staranniej. By uchronić odzież od zniszczenia podczas zbierania, zgarniania i wiązania zboża w snopy, nakładały kobiety ciemne zapaski z grubego, silnego materiału. Obecnie mężatki nie obcinają włosów i nie noszą czepków. Ubiór ich roboczy ilustruje (ryc. 23, 24, 25). 26 �U b i ó r roboczy letni staruszek. Staruszki odziewały się podobnie jak mężatki, dodatkowo tylko wkładały „szadronowy" spencerek, który ongiś noszono wyłącznie zimą. Na głowę wciągały kolorową czapkę z barankiem i wstążkami lub taką — jaka jest przedstawiona na ryc. 26. Odzież starszych kobiet była prze­ ważnie w kolorze ciemnym lub szarym. Porównując robocze ubiory kobiece możemy stwierdzić, że różnica zaznaczała się głównie w ubiorze głowy, w uczesaniu i w kolorach ma­ teriałów; dziewczęta chodziły z gołą głową lub w chustkach, panny i mężatki w czepkach i chust­ kach, staruszki w czapkach i chustkach. Z wie­ kiem kobiety rzadziej nakładały korale. Dziew­ czyny folwarczne zamiast drugiego spódnika nosiły rodzaj czerwonej halki. U b i ó r roboczy z i m o w y dziewc z ą t. Zimowy ubiór dziewcząt był znacznie cie­ plejszy niż ubiór letni. Koszulę nakładano bar­ chanową z dłu­ gimi rękawami, Ryc. 26. Starsza kobieta w „czapce' Fot. A. Glata, watówkę, suknię Krobia, 1951. koloru ciemne­ go, białą zapaskę, pończochy wełniane lub sukienne, koloru czarnego albo czerwonego i wysokie, skórzane trzewiki lub drewniaki. Na głowę wciągano watowaną czapkę. W dni wyjątkowo zimne obwiązywano szyję szalem i okrywano się chustą. Rękawic nie noszono, ręce przed zimnem chroniono w „rękawkach" (mufkach) (ryc. 27). 1 Ryc. 27. Strój starszej kobiety. Fot. A. Glapa, Krobia, 1951. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y d z i e w c z y n . Dziewczyny dorosłe nakładały zimą do pracy barchanową koszulę, czerwoną watówkę z ciepłą sznurówką, różnokolorową, flanelową spódnicę, a na nią spódnicę wierzchnią przeważnie czerwoną, wełnianą, sze­ wiotową lub cajgową, na to kładły taką zapaskę jak w lecie, pończochy fioletowe sukienne, później wełniane czarne, czer­ wone lub rzadziej zielone — które uchodziły za paradne. Dziewczęta chodziły w drewniakach lub starych, wysokich sukiennych trzewikach tzw. „berlaczach". Szyję zdobiły czasem kryzką, zawsze czerwonymi koralami, zawiązanymi z tyłu czerwoną lub różową wstążką. Głowę ochraniały watowaną czapką szytą „w kwaterki" z lśniącego materiału. Kiedy pra­ cowano w stodole, w oborze lub w polu, obwiązywano głowę chustką koloru ciemnego, najczęściej wełnianą. W mieszkaniu chodziły dorosłe dziewczęta w czapce, chodzenie bowiem bez czapki uznane było za obrazę godności, a osobami takimi po­ gardzano. Na ręce nakładano rękawice o jednym palcu i rę­ kawki naciągane powyżej dłoni, zwane „pulswermy". 27 �Ryc. 28. Uczesanie włosów dziewcząt. Fot. A. Glapa, Posadowe 1951. Dworskie dziewczyny odziewały się jak córki gospodarskie z tą różnicą, że nosiły czerwone „gacie" z barchanu i buty z cholewami. Watówek nie nosiły z powodu wysokich kosztów uszy­ cia. Dworskie dziewczyny nosiły się wszędzie jednakowo, np. wWymysłowie podobnie jak w Żychlewie. Dworze lub w Dzięczynie. O kobietach dawniej mawiano: „Byleby była głowa i noga w porządku — to jest porządna, kiedy włosy są roztośtane i obuwie brudne — to jest glugla" (niechlujna). Obecnie nie noszą dziewczęta watówek w dni robocze, lecz wkładają majtki tzw. „majdy". Głowy obwiązują przeważnie chustkami (ryc. 25). Kolory ubioru zimowego były ciem­ niejsze niż ubiorów letnich. Ubiór roboczy zimowy mężatek i kobiet starych. Zimowy ubiór mężatek był podobny do stroju panieńskiego z tą tylko różnicą, że starsze mężatki zamiast „jaczek" nosiły obcisłe spencerki lub krótkie bluzki. Obe­ cnie spencerki nie są używane. Stare kobiety odziewały się tak samo jak mężatki. Pod koniec X I X w. nakładały na koszule „mideroki", t j . spódniki z ob cisłymi sznurówkami, uszyte z owcz j skóry, zwrócone runem do ciała. T? ie mideroki były dawniej podobno w po­ wszechnym użyciu . Obecnie mideroków się nie nakłada, a nawet mało kto zna tę nazwę. Zestawiając kobiece ubiory zimowe stwierdzamy, że składają się one z dużej ilości rozmaitych części odzieży. Do cha­ rakterystycznych należą: dla dziewcząt su­ knia, watówka, pończochy, trzewiki, cza­ pka, szal, chustka; dla dziewczyn doro­ słych — te same części bez sukni, w miej­ sce której używano spódnice. Dziewczęta dworskie w miejsce watówek nakładały „gacie", a miast trzewików buty. Do Ryc. 29. Dziewczynka w czepku, bez okapu. Fot. F. Go­ charakterystycznych części odzieży mężałębiowski, Krobia, 1950. 72 28 �tek należy spencerek, a odzieży staruszek — miderok. Do ciemnych i ciepłych ubiorów zi­ mowych nosiły wszystkie kobiety często białe kryziki wokół szyi. S t r ó j o d ś w i ę t n y l e t n i dzie­ w c z ą t . Odświętny strój dziewcząt skła­ dał się z następujących części: z białej, płóciennej koszuli z rękawami, upraso­ wanego sztywno, białego spódnika z fal­ banką, na który nakładano spódnik różo­ wy, niebieski, seledynowy lub żółty z takąż sznurówką. Na te spódnice nakładano ozdobną zapaskę, na nogi — białe poń­ czochy i wysokie, czarne sznurowane trze­ wiki. Pończochy przymocowywano pod­ wiązkami ze sznurka lub gumy. Na szyję kładły białą fryzkę i kolorowe, szklane ko­ rale, zawiązywane z tyłu barwną wstążką. Na głowę wkładały białe czepki ozdobione koronką „karbowaną pod słońce" tj. ukła­ daną w drobne fałdki. Czepki wiązano „bandkami" pod szyją, w motyla. W d i bardzo uroczyste, wielkie święta i wer la noszono czepki „układane" wysoko: w dni chłodniejsze nakładano czarne jac? a. Obecny letni strój dziewcząt przed­ stawia (ryc. 29, 30, 32, 33 i tabl 1). Dziewczyny dorosłe, g<" p o d a r s k i e córki nakładały w dni ś .ąteczne białą, płócienną koszulę z krótkimi rękawami, na nią koszulkę z białego batystu, watówkę czerwoną z półsznurówką, białą hafto­ waną, nakrochmaloną spódnicę, na nią Ryc. 30. Dziewczyna w stroju odświętnym w czepku spódnicę wierzchnią zszytą wraz ze sznu­ z okapem. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. rówką koloru różowego lub niebieskiego. Na spódnice nakładano zapaski różnego koloru, zawiązywane z tyłu (ryc. 33). Na nogi wkładano białe pończochy i czarne wysokie trzewiki; na szyję kryzkę i barwne szklane korale, związane z tyłu wstążką. Prawdziwe korale zwane „prawymi" weszły w modę około 1900 r. Głowę przy­ krywano i zdobiono czepkiem, zawiązanym kolorowymi wstążkami w kokardę pod brodą (ryc. 30). W dni chłodniejsze nakładały dziewczyny czarną jaczkę z koronką (ryc. 50); idąc do kościoła niosły pod pachą białą, płócienną haftowaną chustkę albo chustkę „francuską", na którą kładły książkę do nabożeństwa (ryc. 34). Ubiór dziewczyn dworskich był podobny do ubioru gospodarskich córek, zachodziły tylko nieznaczne różnice. Zamiast koszulki — wkładały one kolorowe lub białe, przezroczyste „jaczki" z cienkiej tkaniny. Czepki nosiły okrągłe bez „skrzydeł", zawiązane pod szyją haftowanymi wią­ zadłami (gospodarskie córki miały wstążki gładkie). Z tyłu spadały od korali dwie szerokie wstążki, zawiązane przy koralach w kokardę. Dziewczyny gospodarskie nosiły wąskie (3 cm) wstążki. Wreszcie dziewczęta dworskie nakładały przeważnie jaczki różowe, niebieskie, kremowe i białe, gdy dziewczęta gospodarskie czarne. S t r ó j o d ś w i ę t n y l e t n i m ę ż a t e k i k o b i e t s t a r y c h . Różnica między ubiorem mężatek a dziewczyn polegała na tym, że mężatki nosiły czepiec i obwiązywały go „jedT 29 �Ryc. 31. Kobiety w stroju odświętnym. Posadowo, 1910. Ryc. 32. Dziewczęta w stroju odświętnym. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. 30 �wabnicą" dokoła, zawiązując z przodu nad czołem w kokardę, (ryc. 37). Drugą różnicę stanowiła „jedwabnica" noszona pod jaczką i złożona na krzyż na piersiach, tak że końce jej wy­ chodziły po bokach spod jaczki. Zazwyczaj mężatki nosiły 3 spódnice w kolorach nieco ciemniejszych. Kobiety dworskie odróżniały się od żon gospodarzy okrągłymi czepkami; nie nosiły też jedwabnicy pod jaczką. Obecnie do odświętnego stroju nie nakładają kobiety czepków, lecz na przewiązaną białą chustką głowę nakładają chustkę zielonkawo-beżową. Charakterystyczne w latach 1920 do 1939 „budy" prawie już nie są stosowane (ryc. 34), można czepiec zobaczyć tylko na weselu. Ubiór starszych kobiet nie różnił się od ubioru mężatek. Pewne różnice zaznaczały się jednak w gatunku materiału; kolorowe zapaski były płócienne, jeśli zaś jedwabne, to prze­ ważnie żółte; fryzki były węższe, obszyte koronką. Jeszcze i dzisiaj noszą staruszki sznurówki z „kiszką" t j . ze zwiniętym u dołu w rolkę materiałem , trzewiki na niskich obcasach, chusty ciemne, często czarne. Obecnie staruszki odsiewają się jak mężatki w ciemne kolory, głównie w czarny. Porównując strój odświętny letni ze strojem roboczym stwierdzamy, że dziewczęta kładły w d i i świąteczne drugą spódnicę, w dni chłodne jaczkę, pończochy trzewiki. Gospo­ darskie córki wkładały dodatkowo na koszulf. koszulkę, watówkę, wreszcie pończochy i trzewiki. Strój dzi wczyn folwarcznych wyróżniał się okrągłym kształtem czep a i barwną jaczką oraz majtkami i halką, noszonymi w m ijsce kosztownej watówki. Strój mężatek składał się z 3 s- ódnic, nakładanych na watówkę oraz czepca i 2 jedwabnie. S rój kobiet dworskich od73 R y c 3 3 t e c z n y r n _ ot. Foto-Kamera, Domachowo, 1949. D z i e w c z y n a . F w s t r o j u świą różniał się innym kształtem czepk i oraz jedną jedwabnica noszoną na czepku. Kobiety te v odróżnieniu od żon gospodarzy nosiły majtki i halkę. Strój staruszek różnił się tańszym g i n k i e m materiału i trzewikami na niskich obcasach. Strój odświętny zimowy dziewcząt. Zimą dziewczęta odziewały się podobnie jak latem z tą różnicą, że materiały były cieplejsze, barchanowe i wełniane. W miejsce białego krochmalonego spódnika oraz drugiego spódnika czerwonego, flanelowego na pasku na­ kładały watówkę. Klatkę piersiową okrywano flanelową, czerwoną sznurówką, na którą nakładano czarną, krepową, watowaną bez kołnierzyka jaczkę. Głowę okrywała chustka, a ręce „rękawki". • Zimowy strój odświętny dziewczyn dorosłych był także uszyty z cieplejszych materiałów i częściowo podobny do ubioru letniego. Specjalną uwagę zwracano by cieplejszą była koszula, spódnicę nakładano na watówkę szytą z czerwonej flaneli. Wierzchnia spódnica bywała zwykle wełniana, jaczka zaś — czarna pluszowa, watowana. Na głowę kładły dziewczyny czapkę „z barankiem" ze wstążek barwnych, zawiązywaną pod szyją kolorową wstążką; na czepek — chustkę wełnianą, na ręce — zarękawki naszywane barwnymi koralikami. Strój uzupełniały różno­ kolorowe pończochy wełniane, czarne, czerwone, żółte i wysokie, podszyte kożuchem lub cienkim filcem czarne trzewiki. Różnice w zimowym ubiorze dziewczyn dworskich zaznaczały się noszeniem ciepłych „gaci", sukiennych jaczek podszywanych watą lub owczą skórą, a wywiniętych dla ozdoby u dolnej krawędzi runem na zewnątrz. Watowane jaczki były zdobione aksamitną plisą lub kolorową bortą, zwano je paradnymi. r Obecnie panny nie noszą czepków, zarękawków ani czapek z barankami; pończochy nakła­ dają wełniane, niciane lub bawełniane brązowe, czarne, rzadziej siwe. S t r ó j o d ś w i ę t n y z i m o w y m ę ż a t e k i k o b i e t s t a r y c h . Zimowy strój mężatek był również wykonywany z cieplejszych materiałów niż strój letni. Około 1880—1890 r. 31 �mężatki nosiły jeszcze zimą watowane spencerki, w miejsce ich weszły później w modę jaczki (ryc. 48, 50). Obecny zwierzchni strój mężatek składa się z czarnej chustki z frędzlami, nakładanej na głowę, z czarnej pluszowej jaki, spódnicy zwanej „kuczbaja". Pończochy, czarne trze­ wiki i 6—8 szuutćw czcrwcTiych. kota.lv — &opdtua\ą całości. Pod kuczbają noszą mężatki czerwony, flanelowy spódnik i watówkę. Strój staruszki różnił się głównie noszeniem mideroka i spencerka. Staruszki obwiązywały głowy wielką chustką skrzyżowaną pod brodą a zawiązaną na wielki węzeł z tyłu na karku, na nogi kładły fioletowe pończochy. Obecnie staruszki odziewają się tak jak mężatki. S t r ó j o b r z ę d o w y : Chrzciny — strój dziecka i dorosłych. Dziewczynkę odziewano do chrztu w białą ko­ szulkę, „jaczkę" z przodu rozciętą a zawiązaną pod brodą białymi lub różowymi wstążkami. Na głowę nakładano czepek ozdobiony różową wstążką, po czym zawijano dziecko w 2 fla­ nelowe pieluszki obrębione różowymi, grubymi nićmi. Dziecko niesiono w poduszce, którą przewiązywano dwiema wstążkami zdobionymi w kwiaty; przykrywano zaś zimą chustką „szytą w gajory", wełnianą, przetykaną jedwabiem, zwaną też „turecką", Ryc. 34. Mężatka w typowym stroju s'wiątecznym. Rys. W. Boratyński, 1935. oraz drugą „francuską". W lecie używano tylko chustki „francuskiej". Chrzestna matka, jeśli była panną, odziewała się jak panna młoda (ryc. 7), lecz z tyłu do czep­ ka nie przypinała wstążek w kwiaty. Mężatki nakładały strój odświętny, a na głowę „kapicę" tj. czepiec ze wstęgami z tyłu (ryc. 38,39). „Kapica" była obwiązana jedwabnicą (ryc. 37). Zaręczyny. W okresie narzeczeństwa, od dnia zapowiedzi, nosiła panna przez trzy niedziele przypięty do czepka lub chusty „wianek", tj. ga­ łązkę rozmarynu ze wstążeczką i „pozłotkiem" (staniol w paski, ze zło­ tymi drucikami). Odświętne jej odzienie w tym okresie składało się z czepka, kryzika, korali, kaftanika, spódnika, zapaski 32 Ryc. 35. Mężatki w stroju świątecznym, w chustkach już rzadko nakła­ danych na czepki w t. zw. „budy" Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. �Ryc. 36. Dziewczęta w chustkach na' adanych bezpośrednio na głowę. Strój wiosenny i jesienny. Fot. \ . Glapa, Posadowo, 1951. i wysokich trzewików. Zazwyczaj wówcz, , sprawiała sobie panna kabatek. Jeżeli nie posiadała kaftanika — nakładała jaczkę z tiulowymi ozdobami u dołu (ryc. 50). W czasie zapowiedzi musiała co tydzień zmieniać kolor spódnicy i 7 paski. W pierwszą i trzecią zapowiedź przypinała białą wstążkę do .„kopki", w drugą — wst?zkę żółtą. Wesele. Strój panny młodej, pierwszej druhny, swachny, mężatek, staruszek. Panna młoda ubierała się do ślubu w strr, odświętny, zupełnie nowy. Nakładała najpierw białr bieliznę, „jaczkę", czerwoną watówkę, białą spódnicę bogato haftowaną, na którą nakładała spódnicę wierzchnią, koloru zielonego i bladozieloną lub białą zapaskę. Kabatek z pelerynką, spod którego po bokach wystawały końce jedwabnicy nałożonej na plecy i skrzyżowanej na piersiach, biały, najpiękniejszy kryz, na który nakładała czerwone, prawdziwe korale, pończochy i wysokie, czarne trzewiki uzupełniały całość. Istotną cechą ubioru wyróżniającą pannę młodą od innych kobiet, było 6 wstęg haftowanych w barwne kwiaty przypiętych z tyłu do czepka (ryc. 38). Po oczepi­ nach — chodziła w „kapicy" t j . w czepcu nałożonym w komorze (ryc. 37) oraz przebierała się w czerwoną, wierzchnią spódnicę, tzw. „kuczbaję" . Swachny i druhny t j . niezamężne dziewczyny ubierały się na wesele podobnie jak panna młoda z tą tylko różnicą, że zamiast kabatka z peleryną nakładały czarną „jaczkę" z tiulowymi ozdobami u dołu, nie przypinały też z tyłu do czepka wstążek i nie nakładały „jedwabnicy" (ryc. 37). Po powrocie z kościoła dziewczyny przebierały się w lżejszy przyodziewek, w koszulę, barwną spódnicę ze sznurówką i odmiennej barwy zapaskę (ryc. 30 i 40). Podczas wesela swachny zakładały do wiązania czepków w pierwszy dzień wstążki różowe, w drugi — żółte, a w trzeci — białe, umawiały się też przed weselem, jakiego koloru nałożą spódnice i zapaski. Specjalną oznaką przynależności do drużyny weselnej były wianuszki rozmarynu przypięte do czepka, które zdejmowano na trzeci dzień po ślubie. Mężatki biorące udział w weselu ubierały się do kościoła jak swachny z tą tylko różnicą, że wkładały czepce, gdy było chłodniej — żółto-pomarańczowe chusty. Po powrocie uczestnit 74 33 �czyły w weselu tylko w czepkach lub czep­ cach (ryc. 37,39). Mężatki wkładały na we­ sele czarne jaczki bez tiulowych ozdób przy dolnej krawędzi. Wygląd drużyny weselnej z 1949 r. ilustruje ryc. 40, na której obok osób w stroju dzierżackim widzimy osoby w innych ubiorach Pogrzeb. Ubiór zmarłej i biorących udział w pogrzebie. Zmarłe dziewczynki odziewano w strój odświętny wraz z czep­ kiem; panny — w strój nakładany do tańca, z tą tylko różnicą że zakładano białą jedwabną zapaskę, noszoną zwykle do ko­ ścioła (ryc. 36). Zmarłą młodą mężatkę ubierano w strój ślubny; starszą — w strój ślubny z czepcem obwiązanym jedwabnicą oraz w ciemną, zieloną, lub czarną za­ paskę. Kobiety biorące udział w orszaku pogrzebowym nakładały strój odświętny w najciemniejszych kolorach, na głowę kłar y chustki (ryc. 35). 1 Dożynki. Strój przodownicy i in­ nych. Dziewczyny biorące udział w do' ynkach ubierały się jak na zabawę do -ańca. Święta narodowe i kościelne. W dni świąteczne nakładały kobiety strój od­ świętny lecz dostosowywały swój ubiór do Ryc. 37. Mężatka w czepcu obrzędowym i kryziku. ubioru mężczyzn, gdy np. mężczyźni naFot. F. Gołębiowski, Krobia, 1951. kładali amarantowe „jaki" i białe spodnie — kobiety brały czepki, koszulki, sznurówki, zapaski jak swachny; gdy mężczyźni nakładali wołoszki — kobiety stroiły się w kabaty, jaczki z tiulem i haftem oraz chusty. Porównując kobiecy strój roboczy ze strojem odświętnym, strój letni z zimowym i codzienny z obrzędowym stwierdzamy, że strój roboczy posiada w kroju formy prostsze i jest szyty z ma­ teriałów tańszych o kolorach ciemnych. Części składowe powtarzają się we wszystkich odmia­ nach; w stroju odświętnym przeważają materiały barwniejsze i jaśniejsze, a także materiały lepsze pod względem jakości. W kobiecym stroju zimowym zachowały się jeszcze części odzieży ze skóry np. „miderok" względnie takie, które wyparte zostały przez spencerki, jaczki i kabaty. Charakterystycznymi częściami są chusty i zarękawki, które obecnie całkowicie już zanikły i zostały zastąpione przez „mufki" (ryc. 27). W strojach kobiecych zaznaczają się wyraźnie różnice majątkowe i społeczne; kobiety dwor­ skie, uboższe, charakteryzuje strój prymitywniejszy w kroju i mniej urozmaicony. Oszczędność zaznacza się stosowaniem bielizny spodniej zamiast skórzanych ,,mideroków", grubych kosztow­ nych watówek, kabatów i spencerków. W kobiecym stroju obrzędowym do ciekawych przejawów należy zaliczyć kolor zielony i czerwony w stroju panny młodej oraz stosowanie kwiatów i szeleszczącego „pozłotka" w przy­ braniu głowy. 34 �R O Z D Z I A Ł VII S z c z e g ó ł o w y opis kobiecego stroju Bielizna Wiadomości z 1860 r. dotyczące koszul podają, że koszule szyto z białego płótna, „ z szerokimi rękawami, z kryzką koło szyi niezbyt szeroką, o ile możności haftowaną i u rąk toż samo. Pod szyją koszule wiązano wstążką" . 75 Obecnie noszą kobiety dwa rodzaje ko­ szul, „staroświeckie" i współczesne, różniące się krojem. Są to zarazem koszule robocze i odświętne (dzienne i nocne) szyte są z płótna lnianego, fabrycznego wyrobu. Koszula dawnego kroju jest bardzo po­ dobna do koszuli męskiej, różni się tylko krótszymi, sięgającymi łokcia rękawami, które są wszyte do przedniego i tylnego płata pod kątem prostym (ryc. 42). Rękawy przy łokciu lyc. 38. Mężatka w czepcu obrzędowym ze wstęgami. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. w.s. Ryc. 39. Gospodyni w obrzędowym czepcu, z córką. Rys. W. Boratyński, 1935. są obszyte wąską koronką, guziki wykonane z masy. Koszula współczesna (ryc. 41) składa się z dwóch głównych płatów zszytych na ra­ mionach, z czterech klinów poszerzających boki oraz krótkich, sięgających łokcia rę­ kawów, wszytych skośnie w główne płaty. Krawędzie koszuli przylegające do szyi, rozcięcie z przodu oraz rękawy są przystebnowane. Koszula nie posiada często ża­ dnych specjalnych ozdób ani kołnierzyka; sięga kolan. Oprócz koszuli nakładają kobiety jesz­ cze koszulkę tj. rodzaj bluzki uszytej z de­ likatnego, białego płócienka lub opalu, żor­ żety (ryc. 43), której przody i tył są kro­ jone z jednego kawałka, rękaw zaś składa się z płata głównego, kwadratu pod pa­ chą, mankietu i koronki przy dłoni. Na ramieniu są rękawy marszczone, wszyte w naramiennik o wymiarach 9,5 X 11 cm. Pod naramiennikami koszula jest zszy­ ta; nakłada się ją pod spódnicę z sznu­ rówką . 76 35 �Ryc. 40. Część drużyny weselnej. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1949. Starsze osoby zwą dolną część bieli? ly kobiecej „gaciami". Obecnie kobiety noszą bieliznę fabrycznej roboty, która zależnie od pc y roku jest jedwabna, trykotowa lub wełniana. Staniki Kobiety stare noszą sznurówki t . obcisłe staniki posiadające przy dolnej krawędzi „kiszkę". Kiszka jest to materiał zwinięty w r u >nik, na który nakłada się spódnicę. Sznurówkę przeznaczoną donoszenia w zimie szyje się z ciemn ch materiałów wełnianych; przeznaczoną na lato — z płótna dowolnego koloru. Zapina się ją ot xnie na haczyki i haftki, dawniej — jak nazwa wskazuje, sznurówki sznurowano. Nieco odmienny typ sznurówek oszą kobiety młodsze. Są to staniki nie posiadające „kiszki", lecz przyszyte wprost do spódnicy i tworzące z nią jedną całość. W ten sposób przytrzymują one spódnicę, zastępują gorsety i ogrzewają. Spódnice Spódnice zwą t u „spódnikami". Ogólny i przypuszczalny wygląd dawnego ubioru dziew­ czyn i sposobu nakładania spódników daje rycina z roku 1693 . „ P r z y j a c i e l L u d u " informuje w 1839 r., że „kobiety różnowzorcowemi sycami zastępują piękne, a teraz już rzadsze spódniki białe z czerwonymi prążkami, których czeskie wieśniaczki, mimo dawności obcego wpły­ wu, dotąd nie zaniechały dla barw narodowych, które z niemi mamy wspólne" . Na podstawie akwarel B. Hoffa z 1866 r. dowiadujemy się, że w Potarzycy starsze kobiety nakładały w dni świąteczne spódnice błękitne, młodsze — różowe, w dni robocze „modrakowe" z różowym pasem u dołu (ryc. 5, 6). Obecnie, zależnie od pory roku i dnia oraz wykonywanych prac, nakłada się odpowiednią spódnicę, którą nosi się na pasku lub sznurówce. Charakterystyczną ich cechą na Biskupiźnie jest 3—6 zakładek przy dolnym brzegu. Spódnice świąteczne szyje się z sukna, wełny lub jedwabiu w różnych kolorach, robocze — z bawełny, flaneli lub płótna. Na uszycie spódnicy trzeba 3—4 m materiału. 35 77 Spódnica świąteczna uszyta jest z 4 kawałków materiału i posiada z przodu około 60 ma­ łych — a z tyłu około 140 większych fałd, które są zszyte w odległości paru cm od paska, aby się 36 �lepiej trzymały. Pasek usztywnia się „miderkiem" czyli sztywnikiem. Z przodu spódnica posiada rozcięcie zwane rozporkiem. Spódnice robo­ cze mają mniej zakładek. Z lewej strony u dołu spódnica jest podszyta paskiem z materiału podszewkowego (szer. 10 cm). Dolny brzeg spódnicy umacnia szczoteczkowata taśma, tzw. „borta" wystająca na pół cm. Spód­ nicę zapina się na haczyk i haftkę, Ryc. 41. Koszula kobieca współczesna: a — przód, b — tył, c z tyłu ma przyszyty do paska wie­ rękaw. szak. Starsze kobiety noszą spódnice do kostek (ryc. 24, 27), młodsze — noszą krótsze zakrywające łydkę, Cm\ tak że widać pończochy (ryc. 25, 33). I •10 W chłodne dni nakłada się różnoko­ 20 lorowe spódnice sukienne i wełniane, • 30 w lecie — jedwabne. Pod spódnicę • 10 . . 50 / wierzchnią nakładają, szczególnie zi­ • • 60 / mą, spódnicę czerwoną, uszytą po­ • - 70 dobnie jak poprzednie, nie posiada­ Ryc. 42, Koszula kobieca robocza: a - przód, b — tył, c — krój jącą jednak zakładek. Spódnica taka przodu, d — krój tyłu, e — rękaw, f - podpasze, g — kołnierz, jest krótsza, trochę węższa i posiada h — karczek. zazwyczaj z przodu kieszeń. W lecie zamiast tej spódnicy nakładają spó­ dnice białe, bogato zdobione koron­ kami, haftem i falbankami (ryc. 46). Białe spódnice są zawsze krochma­ lone. Niektóre kobiety nakładają zimą i latem białą i czerwoną spódnicę. Trzecią względnie czwartą spódnicą jest czerwona watówka połączona z białą płócienną sznurówką (ryc. 44, 45). Watówka jest po wierzchu szyta z czerwonego lub z ciemnoróżowego płóciennego materiału, u spodu jest szyta z materiału tańszego, w innym Ryc. 43. Koszula odświętna: a — przód, b — tył, c — części rę­ kolorze; tylko osoby zamożniejsze kawa, d — krój przodu i tyłu, e — podpasze, f — naramiennik, mają watówki uszyte po wierzchu i g — kołnierzyk. u spodu z tego samego materiału. Między częścią watówki zewnętrzną wewnętrzną znajduje się warstwa wataliny. U dolnej krawędzi jest watówka kilka razy przystebnowana. Na przedłużeniu linii guzików sznurówki jest watówka rozcięta, z prawej strony rozcięcia posiada zwykle prostokątną kieszeń. Obwód wa­ tówki u dołu wynosi ok. 2 m. Watówka jest w pasie, z tyłu pofałdowana, fałdy są zebrane w pasek, do którego jest przyszyta sznurówka, składająca się z trzech części i zapinana na guziki lub haftki, ażeby ściśle przylegała do klatki piersiowej. Po bokach i na ramionach sznurówka jest zszyta, Watówkę nakłada się bezpośrednio na bieliznę. Nosi się ją przy okazji wyjścia z domu bez względu na porę roku. W domu zamiast watówki nakłada się flanelową, różnokolorową spódnicę. Pod koniec X I X w., jak wspominają starsze osoby, noszono w miejsce watówki „miderok" tj. spódnik uszyty z owczej skóry, zwrócony runem do ciała, a skrojony tak samo jak watówka . Ze 0 : 78 37 �słów satyrycznej piosenki dowiadujemy się, że „miderok" należał do cennej części odzieży kobiecej i noszony był przez osoby zamożne . Spódnica letnia na dni świąteczne i za­ bawy jest uszyta z jedwabiu lub satyny w ko­ lorze żółtym, niebieskim, seledynowym („majewym") i różowym, w odcieniach pastelo­ wych. Spódnica taka jest właściwie suknią bez rękawów, składającą się ze „spódnika" i sznu­ rówki . Stanik składa się z 3 części zszytych na ramionach i po bokach; zapina się z przodu na ok. 13 haftek i haczyków. Przednia część sznurówki posiada, podobnie jak stanik, po Ryc. 44. Watówka: a — przód, b — tył. dwie zaszewki. Na tylne części stanika są na­ szyte 2 łukowate taśmy koloru spódnicy. Taśmy oddzielone są w pasaniu 4 cm w miejscu zszycia stanika ze spódnicą. Spódnica składa się z 4 części. Obwód jej u dołu wvnosi 3,5 m. W pasie z tyłu posiada spódnica ok. 130 fałd, z przodu po każdej stronie rozpork ok. 35 fałd. U dołu posiada 4—6 za­ kładek. Dół spódnicy jest podszyty z lewej strony płocie j y m paskiem, do którego są przyszyte białe, delikatne ząbki, wystające na zewnątrz. Stanik je ń. podszewkowany płócienkiem lub flanelą, spódnice natomiast — bardzo cienkim, gazowyn materiałem zwanym „muliną". 79 • 80 Bluzki Do bluzek powszechnie używanych należą jaczki. <soby noszące je wspominają o nich, jako o częściach ubioru noszonego od najdawniejszych czasów. Ze względu na porę roku, święta lub dni robocze, a nawet porę dnia nakłada się inną jaczkę; różnią się one głównie kolorem i gatunkiem materiału, krój zaś wszystkich jaczek jest w zasa­ dzie jednakowy (ryc 47, 48) Jaczka składa się z płata tylnego, z dwu części przednich oraz rękawów, składających się również z dwóch części i mankieta. Letnia jaczka nie po­ siada kołnierzyka, u zimowej jest 2 cm kołnie­ rzyk. Krój jaczki jest luźny; zapina sieją na guziki lub zatrzaski, na których od strony zewnętrznej przyszyte są guziki. Zależnie od pory roku są one podszewkowane lub watowane. Jaczki ro­ bocze, letnie, szyją z perkali lub kretonów o róż­ nych kolorach i deseniach, przeważnie jednak w kwiatki i paski czerwone, różowe i brązowe na białym tle. Do pracy wkładają niebieskie, „ m o drakowe" w białe kropki lub kwiatki. Wycho­ dząc w pole do pracy, nakładają kobiety jaczki jaśniejsze i piękniejsze. W zimie używa się szy­ tych z barchanu i flaneli, często podszewkowanych flanelą. Na przełomie X I X i X X w. szyto świąteczne i letnie „jaczki" z rypsu i jedwabiu koloru czarnego; posiadały one u dołu ozdoby w formie tiulowych falbanek, wyszywanych fabry­ cznie W różne desenie . Były one noszone jeszcze dość często w okresie międzywojennym, głównie Ryc. 45. Watówka. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. 81 38 �Ryc. 46. Spódnik odświętny nosi ny pod „suknią". Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. do kościoła; niektóre zachowały się d dni dzisiejszych. Obecnie w dni świąteczne noszone są czarne jaczki z materiału zwanego , mongolem", są one podszewkowane lekką flanelą i nie posiadają już ozdób u dolnej krawędzi Bogatsze gospodynie nakładają w niedzielę popołudniu jaczki białe, kremowe lub bladobrąz* ve, ozdobione z przodu dwoma pionowymi zakładkami i białymi guzikami. Rękawy mają pr pięć fałd. Za najstarsze jaczki zimowe, odświętne, noszone jeszcze przez kobiety dworskie pod koniec X I X w. należy uznać czarne jaczki wełniane, watowane,- obszyte „barankiem", t j . skórkami owczymi, wywiniętymi wełną na wierzch, przy krawędzi dolnej, rękawach i wzdłuż zapięcia z przo­ du. Była to prawdopodobnie pozostałość dawniej noszonych owczych kożuszków, przekształco­ nych później w jaczki. Po nich przyszła moda na podobne jaczki czarne, mające jednak za­ miast obszycia ze skór owczych, obszycie z pluszu; te noszono do 1920 r. Potem jaczki wykonywano całe z pluszu, grubo watowane i mające podszewkę z siwej flaneli, a kołnie­ rzyk w postaci jednocentymetrowego rulonika. Tego rodzaju jaczki są noszone po dzień dzisiejszy. Poza tymi jaczkami które — jak się wydaje — pochodzą od roboczych i świątecznych kożusz­ ków, noszono ok. 1860 r. spencerki . Była to ocirniana jak męskich koloru czerwonego lub w kratę. Bliższych szczegółów o spencerkach brak. Powszechnie też noszono kabaty bardzo zbliżone krojem do obecnie nakładanych kaftani­ ków. O starodawnych kabatach kobiecych pisze Kolberg, że noszono „zimą kabaty krótkie, 82 39 �z ciemnogranatowego sukna . . . z szeroko rozłożystym kołnierzem czyli peleryną . . . latem kabaty z materii lekkiej . . . zimą kabaty sukienne z modrego sukna" . 83 Kabaty i kaftaniki z pelerynami noszono już w pierwszej połowie X I X w. także w okolicy Kościana (ryc. 3) oraz w okolicy Poznania, na co wskazuje reprodukcja umiesz­ czona w „ L u d z i e " . Pewne dane, znajdujące się w Państwowym Archi­ Ryc. 47. Jaka starodawna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, wum w Poznaniu wskazują, że kabat d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet. z peleryną rozwinął się prawdopo­ dobnie z lamki chłopskiej . 84 85 Obecnie noszony kabat zwany też kafe ikiem ukształtował się pod ko­ niec X I X w. (ryc. 49 ). Spotykane pod :zas badań terenowych kaftaniki są s yte z czarnego jedwabiu zwanego „sz dronem", z prawej strony mato­ wej i , z lewej o powierzchni lśniącej. Kai anik jest podszewkowany białym barc \anem. 86 ^rój kaftanika składa się z sze­ regu części (ryc. 49). Plecy stanowią dwie symetryczne połowy każda z pię­ Ryc. 48. Jaczka letnia odświętna: a — przód, b — tył, c — krój ciu łukowatych kawałków, rysujących przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa. linie od pasa w kierunku rękawów. Każdy kawałek zakończony jest fałdą, tak że kaftanik posiada ich dziesięć. Układ fałd ilustruje ryc. 49, f. Kafta­ nik przylega ściśle do klatki piersio­ wej, duże, przednie części kaftanika, wcięte w dolnej krawędzi zapinają się na 8 haczyków i haftek oraz na 2 gu­ ziki, naszyte na dekoracyjnie wyko­ nanym pasku. Rękaw kaftanika jest krojony z dwóch części i posiada man­ kiet. Peleryna wokół szyi przylega gładko, u dołu tworzy falbankę. Pe­ Ryc. 49. Kaftanik zwany też kabatem: a — przód, b — tył lerynka nie jest podszewkowana, skła­ c — krój połowy przodu, d — krój połowy pleców, e — falbana da się z 2 części zszytych na ple­ przednia, f — falbana tylna, g — krój rękawa, h — mankiet cach. Kaftanik nie posiada kołnie­ — kołnierz. rzyka; zwykle kupowała go matka niedzielę, w dniu pierwszej zapowiedzi. córce w okresie zapowiedzi, dziewczyna zaś nakładała go w Zapaski Opisy dotyczące zapasek odświętnych z ok. 1860 r. informują, że noszono wówczas „fartu­ chy szerokie, najczęściej w czerwonym, różowym, błękitnym („szorce") lub zielonym kolorze w kraty, paski albo kropki i t p . " . Na akwarelach B. Hoffa z 1866 r. widzimy zapaski w podobnych 87 40 �Ryc. 50. Jaczka odświętna ozdobiona koronką tiulową. A. Glapa, Posadowo, 1951. kolorach. Odświętne są w kolorze różo­ wym i błękitnym, robocze tylko w różo­ wym. Wszystkie te zapaski są gładkie i nie posiadają ozdób ani zakładek. Ozdoby na zapaskach prawdopodobnie zaczęły się pojawiać pod koniec X I X w. N foto­ grafiach z tego okresu widzimy, i - ma­ teriały na zapaski posiadają proste dt enie tj. pionowe wąskie paseczki na bi łym tle. Zapaski te są ozdobione charak irystycznymi zakładkami oraz tiulów m i , haftowanymi falbankami. Na początku X X w. Dzierżą :zki, podobnie jak kobiety w powiecie g( tyńskim i leszczyńskim, zdobiły pan* ńskie zapaski wstawkami, a mężatki — falban­ kami. Moda ta zachowała się do dzisiaj. Zapaski „malowane" w kwiaty, szyte z jedwabiu, tafty i atłasu w różnych kolorach (ryc. 36) nosi się do kościoła, zapaski zaś z koronkami, falbankami i wstawkami nakłada się do wyjścia lub na zabawę (ryc. 32,53). Zapaski są szyte z woalu, żorżety, nylonu, batystu lub innych, przejrzystych materiałów. Po drugiej wojnie światowej, pod wpływem chwilowego braku materiałów, Ryc. 51. Zapaska płócienna odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. 41 �rozwinął się na zapaskach barwny haft, stosowany przedtem tylko sporadycznie. Haftem zdobiono początkowo białe, płó­ cienne, a obecnie rozmaite zapaski (ryc. 51). Szczególnie rozwinął się bogaty haft w Posadowię. Zapaskę odpowiednio do­ braną nakłada się przy każdej uroczy­ stości, toteż zamożna dziewczyna na wydaniu ma 10—15 odświętnych zapasek. Zapaski robocze szyje się zazwyczaj z płótna koloru modrego i białego w wąs­ kie, najczęściej czerwone, paski. Do pracy gospodarskiej wkłada się zapaski uszyte z grubych, szarych lub granatowych, szerokich materiałów. Suknie i .ukniami bez rękawów są odświętne spód iice wierzchnie zszyte ze sznurówkarr z tego samego materiału; ten rodzaj stn u jest szczegółowo opisany w rozdzi ie o spódnicach i stanikach. Ryc. 52. Zapaska woalowa odświętna, ozdobiona barwnym haf­ tem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. Płaszcze Płaszcze damskie weszły w modę ok. 1810 r . , lecz dotychczas w stroju dzierżackim nie są stosowane, kupują je tylko biedni, których nie stać na droższy strój ludowy oraz osoby pracujące w miastach i wyjeżdżające poza omawiany teren. Dzierżaczki twierdzą, że „płaszcz do ich stroju nie pasuje". 88 Kołnierzyki Do charakterystycznych ozdobnych części odzieży dzierżackiej należą kryzy zwane też kryzkami, które wywodzą się z falbankowatych kołnierzyków, przyszy­ tych do koszuli, wykładanych na zewnątrz i ściąganych tasiemką wokół szyi a no­ szonych jeszcze pod koniec X I X w . Kryzy obecnie noszone szyje się z białego tiulu, na który naszywa się białą bawełniczką ozdobne motywy (ryc. 55, 62). Do ozdób zawsze spotykanych należą „wiel­ kie zęby" opadające na ramiona i piersi. 8 9 Ryc. 53. Zapaska nylonowa, ozdobiona kolorowym haftem. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Okrycia głowy Wianki, czepki, chustki W X I X w. swachny i druhny nakładały na głowę wianki z rozmarynu i mirtu, z których z tyłu opadały kolorowe wstęgi . 90 �Ryc. 54. Czepek tiulowy, widok z tyłu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 55. Kryzik tiulowy haftowany. Fot. L. Perz, Krobia, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 1952. 91 Spośród notatek Kolberga odnoszących się do stroju najszczególowiej opisane są czepki . Większość tych czepków obrazuje rysunek Hoffa (ryc. 5, 6), lecz w terenie do dzisiaj czepki takie już się nie zachowały. Szczegółowy opis czepka noszonego w Rokosowie z 1900 r. podaje, że „ U mężatek czepce inne z bandami, obwiązane chusteczką jedwabną. Zamiast ryżki po dwóch stronach twarzy ko43 �ronka szeroka, niemarszczona, zakrywająca ucho i policzek, zaokrą­ glona ku dołowi: znika ona w górze Cm pod jedwabną chusteczką, pod którą r 0 ¿ złożona jest i nad czołem przecho­ 10 dzi. Ta koronka, właściwie ta część 20 jej na policzku widoczna, nazywa się e • 30 „szlarką" (ślorką w wymowie ludo­ • 40 wej) . 50 9 • Opisu dawnego czepka robo­ h • - 60 czego nie posiadamy: na ryc. 6 - 70 widzimy, że czepek stanowiła X iła, 80 3 O J płócienna czapeczka zakryv ająca kk 18 m. » — iL część głowy i uszy, zawią? ?wana pod szyją na dwie tasiemki Cze­ m pek ten był tak nakładany, &e duża część włosów nad czołem yła w i ­ n r doczna. W tym samym okresi nakła­ dano czepki o odmiennych ormach, których moda szła na teren byłej z : Biskupizny od południa; są to pier­ wotne formy noszonych obecnie czepków. Dawne opisy podają, że Ryc. 56. Czepki i kołnierzyki, kopka: a — denko, b — kwaterki, c — wiązadło, d — część stojąca„dziewczęta mają na głowie białą nad czołem t. zw. „baranek", e — okap. Porównaj ryc. 59. kapkę, nie zakrywającą od przodu 2. Czepek dziewczęcy: f — denko, g — wiązadło, h — taśma z tiulu włosów, zawiązaną pod szyją na na część stojącą nad czołem. Porównaj ryc. 29. 3. Czepek kobiecy: i — denko, j — kwaterki, k — wiązadło, 1 — szerokie bandy" , a na codzień za­ taśmo tiulu na część stającą nad czołem m-okap. Porównaj ryc. 30,54. rzucają na głowę czerwoną chustkę. Kryzik: n — korona, o — pasek przylegający do szyi, p — część „Kobiety zamężne mają na gło­ paska w powiększeniu. Porównaj ryc. 55. wie czapkę białą lub kolorową z Kołnierzyk męski: r — uszyty kołnierzyk, s — krój kołnierzyka. uszami i obrąbkiem, przewiązaną Kokardka przypinana na kołnierzyk t. zw. „świtka": t — za­ nad czołem chustką fiołkową lub wiązana świtka, wielkość naturalna około 3 cm, u — kawałek innej barwy, a czapka podwiązana wstążeczki ok. 10 cm używany na świtkę. pod brodą szerokimi, białymi ban­ d a m i " . „Mężatki mają na święto czepiec obszerny z szerokimi kryzami, często ze złotem przetykanej materii wstęgami, które obwija do połowy w podłuż założenia, chusta jedwabna, fiołkowa w kokardę na przodzie związana" . Obecnie dziewczęta noszą czepek uszyty z tiulu, składający się z denka, z taśmy tiulu 18 m długiej i dwóch wiązadeł, którymi są białe wstążki a dawniej białe płótno (ryc. 56,2). Czepki dziewczyn dorosłych i mężatek, poza wymienionymi częściami posiadają „kwaterki", tj. boczne ścianki i część tylną tzw. „okap", który jest swoiście ułożony w wysokie, a wąskie fale, co z przodu daje wrażenie skrzydeł (ryc. 56,3). Okryciem głowy noszonym wyłącznie przez mę­ żatki jest tiulowy czepiec pięknie haftowany, obwiązany jedwabnicą, ozdobiony z tyłu barwnymi wstęgami, z przodu zaś podwiązany różową wstążką (ryc. 58,57,37). Innym rodzajem okrycia głowy jest „kopka" zwana też „klapicą" uszyta z jedwabnych materiałów w desenie, na wzór czepka (rys. 59). Chusty biskupiańskie posiadają różne wymiary (60 X 60, 80 X 80, 160 X 160 cm), są przezważnie kwadratowe składane po przekątni i zawinięte w pas na wierzchu. Podczas pracy domowej zakładają kobiety płócienne chustki, białe lub w drobny deseń na białym tle; nosi się je mocno od czoła i wiąże z tyłu w jeden węzeł (ryc. 27). Do pracy, na dworze, nakładane są chustki zależ­ nie od pogody/jaśniejsze lub ciemniejsze, z płótna lub flaneli. W niedzielę po południu nakładają f \b c I l : : 92 c • : OTO 93 94 95 44 �Ryc. 57. Czepiec tiulowy, obrzędowy. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. białe, flanelowe chustki, które wiążą pod brodą (ryc. 24). W dalszą drogę obwiązują głowę chus­ tami, zimą — „tureckimi" żóhawo-pomarańcżowymi lub czarnymi, albo pluszowymi, w lecie — „francuskimi" t j . drukowanymi w brązowo-czerwono-czarne wzory. Przed 1939 r. chustami takimi obwiązywano głowę, okrytą poprzednio czepkiem lub „kopką"; w ten sposób powstawała na głowie wysoka „buda" (ryc. 34). Obecnie już tak chust się nie nakłada, lecz obwiązuje głowy białymi, małymi chustkami, na które nakłada się wielkie kolorowe chusty (ryc. 36). Chustek uży­ wają tak kobiety jak i dorosłe dziewczyny (ryc. 35, 26). Ryc. 58. Czepiec tiulowy i jego krój. Krobia 1951 Pończochy Na pocz Jat X I X w. używano pończoch z różnobarwnymi klinami po bokach lub poń­ czochy białe z „czerwonymi Wrabianiami" . W 1833 r. noszono tylko pończochy białe , około zaś 1860 r. noszono białe i modre. Przed 1939 r. noszono głównie na święta pończochy białe w „ r ę b k i ' \ niciane, a do pracy takież — czarne. 96 97 Ob' „nie panny nakładają latem, w dni świąteczne, jedwabne pończochy beżowe, grubsze; fabrycne — zimą „wrębkowane" lub wełniane, wykonane w domu w kolorze czarnym, brązo­ wym lub popielatym. Mężatki noszą pończochy takie jak panny, starsze mężatki przeważnie w kolorze czarnym; staruszki tylko czarne. Do pracy wkładają pończochy bawełniane, tzw. wrębkowane względnie podniszczone świąteczne, na które zimą nakładają wełniane skarpety siwe, brązowe, granatowe lub czarne. Osoby starsze noszą pończochy na okrągłych podwiązkach gumowych, nakładanych niżej kolan, młodsze — na nowoczesnych paskach, dzieci — na sznurówkach. 45 �Obuwie 3 5 Materiał ikonograficzny z X V I I w . pozwala nam przypuszczać, że dawne obu­ wie kobiet było bardzo podobne do współ­ czesnych kierpców góralskich. Około 1860 r. noszono „trzewiki tylko skórzane, czarne, lecz podług upodobania, niskie lub wysokie" . 98 Obecnie chodzą kobiety latem i zimą po domu w różnokolorowych „laczkach", tj. pantoflach uszytych z materiału, posiada­ jących podeszwę, a przykrywających tylko przednią część stopy; obok tych są uży­ wane skórkowe sandały fabrycznej roboty. „Drewniaki" zwane pantoflami nakładają wychodząc na podwórze lub do chlewów. Zimą do wyjścia noszą kobiety wy­ sokie skórkowe trzewiki, latem — przewa­ żnie niskie, koloru czarnego lub brązo­ wego, osoby zaś starsze wyłącznie koloru czarnego. Staruszki używają w zimie wy­ sokich, ciepłych trzewików, czarnych, zwa­ nych „berlaczami", podszytych wewnątrz kożuszkiem. Nowoczesnych, modnych trze­ wików kobiety dzierżackie z zasady nie nakładają, bo „nie pasują do stroju". U z u p e ł n i e n i a stroju kobiecego: wstążki, korale, rękawiczki, kolczyki, p i e r ś c i o n k i , parasole, torebki Ryc. 59. Nakrycie głowy mężatek, kopka. Wedle: J. Bzdęgi Poznań, 1935. Wiatach 1860—1875 noszono „wstążki najczęściej w czerwonym, różowym, błę­ kitnym lub zielonym kolorze" . Obecnie kupują wstążki różowe, błękitne, seledynowe, białe i czerwone do podwiązywania czepków oraz korali. Wstążki do czepka panny młodej są fabry­ cznie tkane w czerwone kwiaty, róże i zielone liście. Wstążki służące do zdobienia obrzę­ dowych batów, wianeczków i „świtek" są w tych samych kolorach. Dawniej używano częściej wstążek koloru zielonego. 99 W X I X w. nakładały kobiety na szyję szklane korale w różnych kolorach; na pocz. X X w. weszły w modę czerwone korale „prawe", których przeciętna cena wynosiła tyle, ile wartość do­ brej krowy. Korale kupują córkom rodzice przed wyjściem za mąż. Dawniej nie noszono rękawiczek tylko zarękawki — ,,mufki", które wychodzą dziś z mody. Obecnie w zimowej porze wkładają przeważnie rękawiczki fabrycznej roboty, niektórzy zaś wy­ konują je w domu z wełny na „igliczkach". Są one koloru czarnego, granatowego, brązowego lub popielatego, przeważnie o jednym palcu. Dzierżaczki kolczyków nie noszą, nakładają natomiast pierścionki gładkie, złote, inne wy­ jątkowo. Są to przeważnie prezenty. Przedmiotami nowymi, które zaczynają powoli wchodzić w zastosowanie są parasole i to­ rebki. 46 �ROZDZIAŁ Wytwórcy i VIII materiały Źródło, które rzuca pewne światło na stosunki produkcyjne w zakresie wytwarzania ubio­ rów wśród Dzierżaków dotyczy przywileju cechu szewskiego w Krobi z 1453 r. Z dokumentu tego dowiadujemy się, że biskup poznański Andrzej pozwala na budowę 16 jatek „w miejscach na ten cel przeznaczonych" i przyznaje szewcom monopol na zakup skór wolich, cielęcych i koź­ lęcych, na targach w Krobi z wyjątkiem tzw. „targów wolnych" . 100 W tym samym mniej więcej czasie na północnym krańcu Biskupizny w Gostyniu, istniało też kilka cechów, m. in. cech krawców, sukienników i szewców. W cechu krawców podówczas „ 3 lata trwała nauka kunsztu krawieckiego", w 3. roku majster powinien był sprawić terminato­ rowi buty, koszulę i kabat z gostyńskiego sukna . Organizacje cechowe były wtenczas w pełnym rozwoju, oddziaływać więc musiały znacznie na ubiór i strój okolicznych mieszkańców. Sukien­ nicy byli zorganizowani w cech już w 1414 r . . W tym też roku — dowiadujemy się, że w Go­ styniu znajdują się w rękach szlachty folusze, które mają wiele pracy; produkcją więc materiałów zajmowali się nie tylko mieszczanie, ale i szlachta, a że to był przemysł rodzimy, świadczą o tym polskie nazwiska foluszników i rzemieślników, wymieniane w 1507 r. W 1528 r. Gostyń posiadał 15 warsztatów sukienniczych zgrupowanych głównie przy ul. Tkackiej. W tym czasie miasto produkowało sukno, a wieś p ł ó t n o . Cechu płócienników nie było, o ich istnieniu dowiadujemy się dopiero w X V I I I w. Statut cechu płócienników krobskich z 1759 r. mówi, że posiadali oni urządzenia blechowe, do bielenia płótna; za blechowanie 10 szt. płótna dwór krobski (biskupi) płacił „wierteł ż y t a " . Pośród przepisów cechowych, zawartych w statucie interesuje nas żywo rozdział mówiący o konkurencji wiejskiej i charakterystycznym dla cechowej organizacji niedopuszczaniu żywiołu chłopskiego i obcego do Krobi. Między innymi czytamy tam: „Gdyby który Płóciennik ze wsi albo z miast innych robotę przynosił, to jest Płótna nie bielonego czyli oprócz czyli podczas Jar­ marku na przeday lub na zamian za przędzę a był postrzeżony, ma bydź od Cechmistrza pod przepadkiem zabrana. Płótno zaś białe y drelichy obcym podczas iarmarków wolno sprzedawać będzie". O cenach za wykonanie statut tak mówi: „Żaden tegoż Rzemiosła Brat od sztuki iak cienkey tak paczesney y zgrzebney brać nie powinien więcey ani mniey tylko groszy ośmnaście". Dwór miał zniżkę, płacił tylko sześć groszy od sztuki. Tak jak produkcja surowca w X V I I I w. była uregulowana przez cechy, tak samo w stolicy Biskupizny — Krobi wykonanie odzieży regulował cech krawiecki, o czym mowa jest w zacho­ wanym egzemplarzu statutu z 1724 r . . Jaki wpływ wywierały miasteczka na modę i ubiór wiejski w początkach X V I I I wieku, infor­ muje nas „Inwentarz Majętności połowy Gostynia" z 1737 r . . Do obowiązków rzemieślników należało zaopatrywanie wsi w niezbędne artykuły i tak: „Szewcy, którzy należą do której części, powinni dawać buty nowe, podszycie ze swego rzemienia, ile potrzeba dla ludzi na folwarki, od których tak i m płacą, od chłopskich butów nowych po groszy ośmnastu, od białogłowskich bu­ tów i trzewików po groszy dziewięciu. Kuśnierze powinni skóry wyprawiać wiele im dadzą, ko­ żuchy i kabaty na folwarkową potrzebę robić ze skór dworskich od których roboty dają na nici po groszy sześć. Sukiennicy powinien każdy z nich dawać po złotych trzydziestu. Krawcy powinni na czeladź folwarkową i dworską suknie i kabaty robić co potrzeba, któ­ rym od sztuki na nici ze dworu powinni dać po groszy sześciu. 101 1 0 2 103 104 1 0 5 1 0 6 Płóciennicy powinni wyrabiać każdy z nich sztuk sto dworskiej przędzy, do tego ze dworu powinno dać żyta wierteli dwa i od każdej sztuki płacić po groszy sześciu. A co nadto sztuk wy­ robią tak im dwór powinien zapłacić od sztuki każdej jak kto inszy"'. Porównując obowiązki mieszczan gostyńskich i ceny za wykonanie prac z 1737 r. z cenami z 1790 r. nie widzimy żadnych zasadniczych zmian. Pozwala to nam wnioskować, że ubiory na wsi nie zmieniły się i tak jak poprzednio musiały się kształtować pod wpływem małych miaste47 �czek. A jak silne było wówczas oddziaływanie środowisk małomiasteczkowych mówią nam dane statystyczne dotyczące ilości rzemieślników pracujących. W Krobi, liczącej w 1793 r. 864 miesz­ kańców, pracowało: 14płócienników i tkaczy (tkających tylko płótno), 16 szewców, 8 krawców . 107 W Gostyniu w tym samym czasie, liczącym wówczas 1029 mieszkańców, było zatrudnio­ nych: 41 płócienników, 10 kuśnierzy, 5 krawców, 40 szewców . 108 W pocz. X I X w., pod wpływem rozwoju wielkich manufaktur upadły tradycyjne formy pro­ dukcji surowca na u b i o r y . Dotyczy to główme tkactwa i kuśnierstwa. Z zanikiem ich ginie i tra­ dycyjny strój, który pod wpływem wielu czynników natury ekonomiczno-produkcyjnej i mody, coraz częściej zmienia się. Poważny wpływ na technikę wykonywania, szycia ubiorów wywarło rozpowszechnienie się w ostatnim ćwierćwieczu X I X w. maszyny do szycia oraz rozwój przemy­ słu kapitalistycznego, dostarczającego licznych gatunków materiału mieszkańcom wsi. 109 Do 1914 r. głównym ośrodkiem zaopatrzenia w sukno, tiul, wstążki był Rawicz; szczegól­ nie fabryka sukna, której właścicielem był Geling. Obecnie za surowiec miejscowego pochodzenia można tylko uznać wełnę, którą otrzymuje się z hodowli nielicznych owiec. Z wełny tej, bardzo rzadko przędzonej na miejscu, a głównie otrzymywanej w drodze wymiany runa w placówkach handlowych, wyrabia się rękawiczki, poń­ czochy i swetry. Wszystkie inne materiały, służące za surowiec do wykonywania odzieży, nabywa się w spółdzielniach handlowych. Pewne części odzieży, charakterystyczne dla stroju z 1900 r., kupowano gotowe. Do nich należały czapki z siwym barankiem, rodzaj rogatywek, oraz czarne czapki krymerkowe, wykony­ wane przez czapników w Bojanowie. Na Dolnym Śląsku zaopatrywano się w cylindry noszone w latach 1860—70. Kapelusze z szerokim rondem a małą główką sprowadzali miejscowi kupcy również z Dolnego Śląska, podobno z Żar. Kożuchy i kożuszki zakupywano w Krobi, w Gosty­ niu i Poniecu. Ostatnim kuśnierzem w Gostyniu był Sobkowski. W latach 1910—14 szewcy ze Zdun przywozili buty z cholewami, tzw. „kropusy", rzadko noszone. Bardziej przyjęły się one w pozostałych częściach powiatu gostyńskiego. W inne części odzieży, surowce i ozdoby zaopa­ trywano się na miejscu. Głównym centrum zaopatrzenia do obecnych czasów pozostała Krobia. Towary, których nie można w niej nabyć, kupuje się w Lesznie lub w Gostyniu, a wyjątkowo na Śląsku i w Poznaniu. Bieliznę, szczególnie koszule szyją kobiety przeważnie w domu; inne części odzieży szyją wioskowe niekwalifikowane krawczynie, które swój zawód traktują jako zajęcie uboczne, podobnie jak „wyszywoczki", które haftują kryziki, czepki i zapaski. „Kopczorki" — piorące, krochmalące i prasujące kryziki czepki i kopki, również zajmują się tymi czynnościami ubocznie. Szyciem wołoszek, kamizelek, spodni i wykonaniem butów zajmują się wyłącznie krawcy i szewcy, prowadzący swe warsztaty w Krobi i okolicznych wioskach. Do obecnie znanych i cenionych wytwórców należą w Żychlewie: Joanna Sikora i Jan Rosik, którzy przędą na wrzecionach nici i wełnę, Joanna Paszkowiak i Franciszka Kołak znane „wyszy­ woczki" zapasek; w Posadowię ceniona jest Stanisława Jakubczak, w Krobi sławą cieszy się Sta­ nisława Chuda, hafciarka i kopczorka w jednej osobie, która wyszywa kryziki i czepki oraz pierze je, krochmali i prasuje. Do wybitniejszych szewców, wyrabiających buty w Krobi, należy Stefan Śmiesialski, a w Żychlewie Ludwik Nowak. ROZDZIAŁ IX t Zdobiny, hafty, koronki, s zamer unki aplikacje, W pierwszym, znanym nam opisie stroju dzierżackiego z 1839 r. autor notatki w „Przyja­ cielu Ludu" informuje, że dawniej noszono pończochy ozdobione „różnobarwnymi klinami po bokach" lub białe z „czerwonymi wrabianiami". Ozdoby te wykonane były z wełny, w kolo­ rach czerwonym, niebieskim lub zielonym. Tabl. I I . 48 �Ryc. 60. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia. 1951. Zdobiny w stroju biskupiańskim występują w bardzo skromnej formie maszynowych stebnowań krawędzi odzieży, o których była mowa w opisie szczegółowym. Pod koniec X I X w. spo­ tykano jeszcze wśród mieszkańców byłej Biskupizny kożuchy, które miały wzdłuż szwów ponaszywane wąskie paski, a na wysokości ramion i w pasie zwisały zdobne kutasy. W stroju kobiecym zdobiny przeważają na czepkach i kryzikach. Poza tym występują one na koszulach, spódnicach jaczkach i zapaskach, oraz na chustkach. Nie na wszystkich kobiecych koszulach białych spotyka się haft; częściej występuje na koszulach dorosłych dziewczyn. Na zdobiny składają się wykończenia krawędzi krótkich rękawów, wokół szyi i rozcięcia na piersiach. Zdobiny wykonane są nićmi różowo-czerwonymi, ściegiem dzierganym i okrętkowym; w ząbki, kropki, kwiatki i symetrycznie ciągnące się linie w formie jodełki. Odświętne spódnice (ryc. 46) są bogato zdobione pasami koronki, hafLU, zagiętkami i fałdami. Na białej spódnicy haft wykonuje się białymi nićmi, na innych haftuje się wełną barwy spódnicy lub kolorem innym, niezbyt jas­ krawo odbijającym od barwnego tła. Jaczki zdobią dwojako, zależnie od przeznaczenia ubioru; robocze, posiadają z przodu, wzdłuż rozcięcia po dwie lub trzy pionowe zakładki. Ilość zakładek zależy od upodobań estetycznych. Jaczki odświętne są zdobione w formie aplikacji naszytych z przodu i przy dolnej krawędzi materiału, od której zwiesza się falbanka tiulowa układana w fałdki i ozdobiona haftem maszynowym, ryc 50. Aplikacje te i falbanki tiulowe były charakterystyczne przed pierwszą wojną światową i w okresie międzywojennym. Obecnie omawianych ozdób się nie stosuje. Największe bogactwo zdobin i technik zdobniczych uwidacznia się na zapaskach odświęt­ nych, których na Biskupiźnie znanych jest kilka gatunków. Zapaski szyte z tafty „w malowane kwiaty" zdobi się tylko czterema lub sześcioma zakładkami, ryc. 36. Zapaski z batystu i woalu są zdobione zakładkami, wstawkami z koronki fabrycznej i fałdkami, akcentującymi sze­ roką falbanę, (ryc. 52) Często spotyka się zakładki zgrupowane w zwarty zespół (4—6), jak to Ryc. 61. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. 49 �widać na ryc- 51 — 3. Najwięcej zdobin występuje na zapaskach woalowych, żorżeto wy ch lub nylonowych, względnie szytych z cienkiego, bardzo delikatnego białego płócienka. Na tych za­ paskach (ryc 51-3) uwidacznia się^haft kolorowy, wykonany ściegiem okrętkowym i łańcuszkowym. Zasadnicze motywy zdobnicze, jak widzimy na ryc. 51-3 stanowią gałązki z kwiatami, girlandy opadające łukami lub sznury barwne, składające się z kwiatów i liści. Ozdoby te wyszywane są prze­ ważnie nićmi o kolorach pastelowych, choć niebrak i zestawień żywych i jaskrawych. Innym charakterystycznym elementem zdobniczym jest jednostronna mereżka, oddzielająca szeroką falbanę od reszty zapaski i mereżki dwustronne, stanowiące ażurowy motyw zdobniczy w środ­ kowej części zapaski. W pewnych wypadkach, dla podkreślenia falbany przez mereżkę jedno­ stronną przeciąga się barwną, wąską wstążeczkę, ryc. 51. Innymi zdobinami są zakładki. Wszyst­ kie stosowane techniki ozdoby głównej części zapaski mają zastosowanie również na wiązadłach. Ilość motywów zdobniczych wiąże się ściśle z funkcją ubioru. W ubiorze roboczym spoty­ kamy najmniej ozdób, w żałobnym „skromną" ilość, w innych strojach więcej. Najbogaciej zdo­ bione są stroje weselne. Specjalnej zależności motywów zdobniczych od obrzędowej funkcji ubioru nie stwierdzono. Osobny dział w zdobnictwie ludowym Dzierżaków tworzy biały haft, wykonywany na białym tiulu, (ryc. 57,60-1). Haft ten występuje na kryzikach i czepkach. Wykonuje się go ściegami: dzier­ ganym — stosowanym do wykończenia wszystkich krawędzi, motywy — ściegiem pełnym (okręt­ kowym), inne — ściegiem snutym, przeciąganym pomiędzy oczkami tiulu. Haft ten wykonuje się białą „bawełniczką". Elementami zdobniczymi są poza motywami geometrycznymi, zygza­ kami i kropkami, głównie motywy roślinne, ryc. 62. Obok tych zdobin spotyka się niekiedy mo­ tywy traktowane naturalistycznie (ryc. 57). Wiele ozdób na strojach wykonują same właścicielki ubioru, szczególnie osoby biedniejsze. Jednostki zamożniejsze, posiadające większe wymagania, a nie posiadające umiejętności technicz­ nych, powierzają wykonanie ozdób miejscowym fachowczyniom, o których mówiliśmy szczegó­ łowo w rozdziale „Materiały i wytwórcy". W czasie badań stwierdzono, że osoby zamożniejsze posiadają więcej sztuk odzieży zdobionej, jednakże wykonawcami tych ozdób rzadko są ich właś­ cicielki. Ozdoby stroju są wyrazem raczej możliwości finansowych niż upodobań estetycznych. Znamiennym jest też, że w miarę zaniku zdobienia czepków i kryzików rozwija się haft i zdo­ bnictwo innych części stroju, szczególnie zapasek. 50 �PRZYPISY 1. Wiele materiału dotyczącego czasów pierwotnych Biskupizny można znaleźć w pracy St. Jasnosza — Cmentarzy­ sko z okresu późnolateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie — Fontes Praehistorici vol 11/1951 — Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, Poznań 1952 oraz w pracy Zdzisława Rajewskiego — Pow. gostyński w czasach przedhistorycznych — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 8, 9, 10 — Gostyń 1932. 2. W Wymysłowie napotkano: „najstarsze ślady osadnictwa przedhistorycznego w postaci krzemiennych odpad­ ków, powstających przy produkcji narzędzi i ułamków naczyń z młodszej epoki kamiennej, pozostawionych przez ludność kultury pucharów lejowatych. Występują również drobne ślady innych kultur neolitycznych: amfor kulistych, ceramiki sznurowej i praugrofińskiej. Znaczna ilość typowej dla ludności kultury pucharów lejowa­ tych ceramiki wraz z kawałkami polepy świadczy o istnieniu dużej osady tej ludności. Wiadomo, że była to lud­ ność osiadła o charakterze rolniczo-hodowlanym". (S. Jasnosz, op. cit. str. 2). W dalszym ciągu tej pracy wy­ mienia autor inne kultury archeologiczne które rozwijały się na tym obszarze. 3. Stanisław Kozierowski z Winnej Góry — Ziemia gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średniowiecznych — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 5 — Gostyń 1930. 4. Ważniejsze źródła: Wacław Boratyński — Typy biskupiańskie spod Gostynia oraz inne pocztówki i prace — Kościan — Poznań 1936 — 1939. Jan Bzdęga — Biskupianie — Kościan 1936. Oskar Kolberg - Lud - W. Ks. Poznańskie - Seria 10, część I I , V. - Kraków 1876-80. Kronika Gostyńska — Czasopismo regionalne pod redakcją Władysława Stachowskiego — Gostyń 1928 — 39. I . S. S. - Przyczynki do etnografii Wielkopolski - 1900-1903. Materiały antropologiczne — archeologiczne i etnograficzne — t. VIII — Kraków 1906, t. X I I — 1912. Dnia 15. VI. 1952, podczas badań terenowych w Wymysłowie stwierdziłem, że Franciszka Kierończyk, lat 73 posługiwała się przy naprawie odzieży nożycami bardzo podobnymi do nożyc, wykopanych na pobliskim cmen­ tarzysku z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego. W Żychlewie, o kilometr odległego od Wymysłowa w rodzi­ nie Wawrzyna Glury i u Joanny Sikory stwierdziłem posługiwanie się wrzecionem przy przędzeniu. Przęśliki przez nich stosowane są bardzo podobne do przęślików znalezionych w Wymysłowie. Podług wypowiedzi Waw­ rzyna Glury z Zychlewa i zaobserwowanych faktów na obszarze Biskupizny i okolicznych terenów jako uprząż wołów stosuje się jeszcze uzdynice zupełnie podobnie nakładaną jak przedstawia ją Jasnosz w swej pracy — Cmentarzysko z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie — na stronie 157, ryc. 223, 24. Linie na pysku i łbie wołu, nie oznaczają jednak żadnych ozdób, lecz uzdynice, nakładaną zwykle silnemu bydłu. 5. Gumowski Marian — Pieczęcie i herb miasta Krobi, Piasków i Ponieca — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 7 — Gostyń — 1932 — Krobia w XI wieku posiadała już kościół. 6. ... „Drugiem opolem mogła być Krobia z parafią krobską o 20 wsiach, pępowską o 12 wsiach i z domachowską co stanowi razem przeszło 35 wsi" — Kozierowski Stanisław ks. z Winnej Góry — Ziemia gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średniowiecza — Kromka Gostyńska — Seria I I , Nr 5, str. 15 — Go­ styń — 1930. 7. - „Południowa część naszego obszaru (Ziemi gostyńskiej — przyp. autora) miała jako ośrodek organizacji woj­ skowej kasztelanię w Krobi, skąd w XIII wieku występuje w źródłach tylko dwu kasztelanów. Ponieważ Krobia znajdowała się w ręku biskupów poznańskich przeniósł pewnie książę Przemysław I I w ostatnich dziesiątkach XIII wieku kasztelanię na neutralne miejsce do Karcą" — Źródło j . w. 8. Źródło j . w., str. 116. 9. „Biskupiznę naokoło Krobi nazwał kronikarz Janko z Czarnkowa powiatem krobskim pod r. 1374, niewiadomo czy w ścisłem znaczeniu powiatu czy klucza biskupich majątków" — Źródło j . w. 10. Źródło j . w. 11. Stachowski Władysław Gostyń — 1952 — Rękopis w posiadaniu autora mniejszej pracy. Parę lat później do ekonomii krobskiej należały następujące osady: 1. Zamek i miasto Krobia 206 dymów 6. Wieś czynszowa i służebna Bukownica 10 dymów 2. Wieś czynszowa i służebna Żychlewo 20 „ 7. Wieś i folwark Sułkowice 23 ,, 3. ,, ,, „ ,, Grabianowo 8 ,, 8. ,, ,, „ Potarzyce 18 „ 4. „ ,, „ „ Posadowo 18 „ 9. „ ,, ,, Domachowo 21 „ ' 33 33 3) 33 Rębowo 14 „ 10. „ ,, ,, Stara Krobia 19 „ J 51 �11. Wieś i folwark Sikorzyn 12. „ „ „ Szczodrochowo pow. , . Kościan 13. 14. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 8 dymów 15. Wieś ernfiteutyczna i folwark Kunowo, P° y 16. Wieś „ „ „ Grodnica 10 „ 15 „ 17. „ „ „ „ Ostrowo 10 „ Folwark Chumiątki 3 „ ^ „ „ „ Gaworek, „ Wymysłowo 3 „ . ś 4 Dane przytoczono podług Klinkowskiego Edmunda — Nieudana próba osiedlenia niemieckich kolonistów w pow. krobskim 1804'5 - Kronika Gostyńska - Seria VII, Nr 12 - Gostyń - 1935. Klinkowski Edmund — Krobia w roku 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Gostyń — 1935. Klinkowski Edmund - Udział powiatu krobskiego w powstaniu kościuszkowskim — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 1 - Gostyń - 1935, Kołomłocki Władysław — Przygotowanie do powstania i udział Gostynia w powstaniu wielkopolskim — Kro­ nika Gostyńska — Zeszyt I I — Gostyń — 1929. Peisert Kazimierz — Przyczynki do udziału Krobi w powstaniu — Kronika Gostyńska — Seria VII — Go­ styń - 1935. Stachowski Władysław — Uczestnicy powstania listopadowego z dzisiejszego powiatu gostyńskiego — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 7 — Gostyń 1930. Stachowski Władysław — Rok 1848 w Gostyniu i okolicy — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 1 — Go­ styń - 1931. Stachowski Władysław — Gostyń w czasie powstania styczniowego - Kromka Gostyńska — Zeszyt IX i X - Gostyń - 1930. Śliwiński Dr — Miechcin forteca powstańców gostyńskich i krobskich — Kronika Gostyńska — Tom X, Nr 2 - Gostyń - 1939. Jan Bzdęga z Domachowa w cytowanych wyżej „Biskupianach" na str. 47 pod umieszczoną rzewną pieśnią o pługu tak pisze: „Piosenkę tę śpiewało na obczyźnie wielu „westwaloków", tęskniąc za ojczystym łanem". A niżej w dopisku czytamy: „Piosenką tą autor pragnie uczcić pamięć swego ojca, śp. Jana Bzdęgę, ur. w Żychlewie, który zginął śmiercią górnika we Francji w 1935 r., a piosenkę tę często śpiewał". Trzeba dodać, że drugi syn Bzdęgi Michał, mający zaledwie kilkanaście lat zmuszony był z biedy również opuścić ojczyznę i w tej samej katastrofie co ojciec stracił nogę. Znajdujący się w kraju Jan, autor „Biskupian" z braku warunków material­ nych — musiał pomagać znajdującej się w kraju matce — wdowie w utrzymaniu czworga dzieci — nie mógł więc ukończyć swego wykształcenia. Takich rodzin Bzdęgów w okresie kapitalistycznym na Biskupiźnie było więcej. Dzierżący — Biskupianie należący ongiś do klucza biskupiego na mieszkańców wiosek niepodlegających dawniej biskupowi mówią pogardliwie „Człoki". W okresie międzywojennym, jak informował mnie Jan Bzdęga często się mu zdarzało w czasie pracy społecznej, że zamożniejsza Dzierżaczka nie chciała iść w tej samej czwórce obok dziewczyny biedniejszej, mówiąc: „z koziarką razem nie pójdę". Dzisiaj jeszcze odbudowania, zamieszkałe przez mniejszych gospodarzy nazywają kułacy-Dzierżacy „dziadowem", a właścicieli ich „dziadokami". Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskie — Seria X, część I I — Kraków — 1876 — str. 345 — między innymi pisze: „Ubiór (w pow. krobskim — przypisek autora) odmienny od wschodnich i północnych okolic wielkopol­ skich; kobiety szczególnie mają wybitny pociąg do jaskrawych kolorów i kusego ubrania". Boratyński Wacław — Wnętrze chaty krotoszyńskiej — Pocztówka, Poznań — 1937. Cichowicz Wiesława — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych — Poznań — 1937. Horowski Jan — Dawny strój okolicy Śremu — Śrem — 1939. I . S. S. — Przyczynki do etnografii Wielkopolski — Cytowane wyżej. Kolberg Oskar — Lud j. w. Państwowe Muzeum Etnograficzne — Kraków — Teka Wielkopolska — 1952. Strój dzierżacki noszą Dzierżacy-Biskupianie, Dzierżący i Zabłocianie. Etnonim Dzierżący — Dzierżoki, Dzierżanie, znany jest już wśród nielicznych mieszkańców. Utożsamiany stąd bywa z Biskupianami. Dz erżacy zamiesz­ kują okolice Krobi, a według niejasnych wiadomości, także wokół Domachowa i obszary na północ aż do Gosty­ nia (możliwe, że ten etnonim powstał od nazwiska Dzierżanowski, właściciela majątku Dzięczyny i Golinki). Prof. Józef Gajek uważa etnonim „Dzierżący" za najstarszy w zespole innych miejscowych etnonimów. Po rozpadnięciu się grupy Dzierżaków powstał szereg mniejszych grup jak Biskupianie, Zabłocianie, Rybki, Człoki, Leśniaki i inne. Na zachód od Dzierżaków-Biskupian, za łąkami według opinii Dzierżaków mieszkają Zabło­ cianie, którzy uważają się za Dzierżaków-Biskupian i noszą strój dzierżacki. Rybki więc zamieszkują na zachód od Zabłocian, w Oporowie i innych wioskach. „Kobiety zamężne jako i dziewczyny, noszą spódnicę i stanik z jednej zrobione materii . . . . Fartuch z grubej materii zwykle ciemno-czerwonego koloru w żółte pasy, który podczas chłodu biorą także na ramiona, posłu­ gując się nim jakoby chustą lub peleryną. Fartuch ten i to używanie go w miejsce płaszcza jest głównie znamie­ niem kobiet pochodzenia polskiego". — Kolberg Oskar — W. Ks. Poznańskie, część I I I •- Kraków — 1877, str. 125 Eksponaty wywiezione w 1939 r. na wystawę światową w Nowym Jorku do dzisiaj jeszcze nie wróciły do kraju Turkowski Leonard — Biskupizna — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 4 — Gostyń — 1938. Bzdęga Jan — Biskupianie — Kościan — 1936 — Str. 34. Różnice te silniej występowały w sąsiednich rejonach. Dowodem tego między innymi są satyryczne pieśni, mówiące o nędzy parobków i ludności folwarcznej. w ś r e m 2 6 d m 6 w l g p o w r e m M ; 18. 19. 20. 21. 52 - �Od Środy (Dębicza) 1. Nie widziałem, nie słyszałem o takich parobkach Ożeniło ich się siedmiu a o jednych portkach. 2. Przyszedł jeden do drugiego i gadali sobie A ty Wojtek pożycz portek a ja butów tobie. 3. Przyjdę sobie przed grajczyków, tąpnę sobie z góry Wejzdrzę sobie na buciska widać mi pazury. Oskar Kolberg — W. Ks. Poznańskie — część V - Str. 171 - Kraków - 1880. Od Śmigla, Śremu 1. U dworaka wielka mina A w kieszeni grosza nima. 2. Surdut jego we dwie poły A wiatr zawiał i tył goły. 3. U surduta dwa rozpory Jak odwinie zadek goły. Oskar Kolberg - J. w. - Str. 175. r 22. Rajewski Zdzisław Adam — Powiat gostyński w czasach przedhistorycznych — Kronika Gostyńska — Seria IV Nr 8 — str. 121 — Gostyń — 1932. Z obszaru byłej Biskupizny znane nam są następujące stanowiska: Wymysłowo, Krobia Stara, Krobia, Krajewice, Grabianowo, Karzec, Żytowiecko, Rębowo, Potarzyca, Ziemlin, Rokosowo, Pudliszki. 23. „Charakter darów grobowych, mianowicie szpil, naramienników, bransolet i pierścionków brązowych świad­ czy, że były to groby kobiece. Przedmioty te były wykonywane na miejscu, ich ornament zaś (na bransoletach i szpilach) wskazuje na pewną łączność, względnie na stosunki handlowe z południem" — Rajewski Zdzisław — j . w. — str. 120. 24. „Ważnym i często spotykanym przedmiotem, zwłaszcza w grobach kobiecych są klamry do pasa, służące obok zapinek do spinania i podtrzymywania ubioru" — Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 254. Zabytki z późnego okresu lateńskiego sumarycznie ujmuje Jasnosz na str. 252 — 255. 25. Rajewski Zdzisław — j . w. 26. Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 256 — 259, 263 — 270. 27. Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 281. „Z materiału zabydcowego wynika, że istniały różnice w zamożności wśród ówczesnej społeczności. Bogaty inwentarz niektórych grobów jest niewątpliwie odbiciem stanu posiadania po­ grzebanych osób". 28. Jasnosz Stanisław — j . w. 29. Nosek Stefan — „Lud" — 1946 — Tom 36 — str. 306 — 307 — „Jako rośliny farbiarskie wymienić można przy­ tulię (galium), znalezioną w kilku odmianach, także i dziś bardzo pospolitą / , dającą kolor czerwony. Do roślin farbiarskich należał także bez czarny (sambucus nigra) oraz hebd (sambucus ebulus), dostarczające farby nie­ bieskiej lub czarnej" . . . . „jest rzeczą godną podkreślenia, że te same prawie, wyżej wyliczone rośliny, zbierane i użytkowane przez mieszkańców Biskupina występują w znaleziskach wczesno-historycznych, np. w Gnieźnie, w Poznaniu i innych". 30. Kostrzewski Józef — Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome (rękopis w druku) — Poznań — 1953. „Lud" t. XLI. 31. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu — Kronika Gostyńska — Seria I I I Nr 8 - str. 149-150 - Gostyń - 1932. 32. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453 — Kronika Gostyńska — Seria I I I , — Nr 9 — str. 162 — Gostyń — 1932. Z przywileju tego dowiadujemy się między innymi, że biskup poznański Andrzej pozwala na budowę 16 jatek „w miejscach na ten cel przeznaczonych". Przyznaje również szewcom monopol na zakup skór wolich, cielęcych i koźlęcych na targach w Krobi z wyjątkiem t. zw. „targów wolnych". 33. Prausmueler K. i Władysław Stachowski — Zapomniane pomniki (Portrety trumienne w pow. gostyńskim) — Kronika Gostyńska - Tom IX, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1938. 34. J. w. Nr 10 - str. 154. 35. Dokument z 1693 r. — Krobia — Św. Duch — Aj — 1946,5 — Archiwum Archidiecezji Poznańskiej — Poznań - 1952. 36. Szulc Paweł Teodor — Z życia płócienników krobskich w XVIII wieku — Kromka Gostyńska - Seria V, Nr 10 - str. 164-167 - Gostyń - 1933. 37. J. w. 38. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich w XVIII wieku — Kronika Gostyńska - VII — str. 7, S — Go­ styń - 1929. 39. Stachowski Władysław - Obrazki z XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria VI, Nr 7 - Str. 112 - Go­ styń - 1934. 40. Stachowski Władysław — Obrazki z XVIII wieku — Kronika Gostyńska — Seria VI, Nr 11 — Str. 171 — Gostyń — 1934. W „rok 1709 Jan Kubera z Tężycy zaskarżył krawca Jana Nawrockiego o złe zrobienie sukni. 50 53 �41. 42. 43. 44. 45. 45a. 46. 47. 48. Oskarżony tłumaczył się, że Kubera nie dał sukna „stępować", wobec czego suknia wypadła zbyt kuso. Sąd ferował oskarżonemu przysięgę, że z danego sukna „nic a nic nie skorzystał ani na swoją potrzebę obrócił". Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z 1453 r. — J. w. Klinkowski Edmund — Krobia w 1793 r. - Kromka Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Str. 83 - Gostyń - 1935. Przyjaciel Ludu - Leszno - 1839 - Str. 211. Jan Bzdęga — Biskupianie — Kościan — 1936 — Str. 58, 93. Przypuszczenie to podsunął mi Stanisław Błaszczyk, biorący udział ze mną wraz z Władysławem Stachowskim w badaniach nad zasięgiem poszczególnych części odzieży i etnonimów. Patrz: Tomaszewski Adam — Mowa ludu wielkopolskiego — Poznań 1934. Zasięg cechy śyno zaznaczony na mapie i omówiony w tekście, Pracę niniejszą wykonano w oparciu o trzy rodzaje źródeł: 1) wiadomości bezpośrednio zebrane w terenie, 2) wiadomości otrzymane od osób drugich, 3) wiadomości zdobyte z literatury i ankiet. Wiadomości, które zebrano bezpośrednio, pochodzą z następujących miejscowości: Bodzewo, Chwałkowo, Czajkowo, Domachowo, Gola, Gostyń, Grabianowo, Krajewice, Krobia, Krobia Stara, Łąka Mała, Niepart, Pępowo, Posadowo, Potarzyca, Pudliszki, Rębowo, Sarbinowo, Skoraszewice, Sułkowice, Wymysłowo, Żychlewo. Miejscowości, z których dane do pracy zebrano pośrednio, Baczyłaś, Bogdanki, Brzezie, Bukownica, Ciołkowo, Czachorowo, Drzewce, Dzięczyna, Gogolewo, Karzec, Kawcze, Kokoszki, Kuczyna, Kuczynka, Łąka Wielka, Oporowo, Przyborowo, Pijanowice, Poniec, Rogowo, Rokosowo, Sikorzyn, Sowiny, Szczurkowo, Teodozewo, Ziemlin, Ziołkowo, Żytowiecko. Miejscowości, z których dane pochodzą z literatury i ankiet: P o w i a t g o s t y ń s k i : Borek, Bukownica, Cielmice, Domachowo, Grabianowo, Gostyń, Gostyń Stary, Kokoszki, Krobia, Krobia Stara, Poniec, Potarzyca, Posadowo, Pudliszki, Rębowo, Sarbinowo, Skorasze­ wice, Skoków, Siedmiorogów, Sikorzyn, Sułkowice, Żychlewo, Żytowiecko. P o w i a t r a w i c k i (krobski): Gołejewko, Pakosław, Ugoda, Zawady. P o w i a t k r o t o s z y ń s k i : Borek, Borzęcice, Małgów, Orla, Pogorzela, Polskie Olendry, Skokowo, Targoszyce, Wziąchów. P o w i a t j a r o c i ń s k i ( p l e s z e w s k i ) : Broniszewice, Brzezie, Cerekwica, Chorzew, Chromice, Gutowo, Komice, Kolniczki, Kotlin, Lenartowice, Mieszków, Radlin, Roszków, Skoraczew, Szydłowo, Wilkowyja, Zakrzewo. P o w i a t ś r e m s k i : Biernatki, Bnin, Dusina, Grabianowo, Kadzewo, Księginki, Małpi Morki, Prusinowo, Pucołowo, Rogalinek, Zawory. P o w i a t l e s z c z y ń s k i ( w s c h o w s k i ) : Długie Stare, Lubonia, Święciechowa, Włoszakowice. P o w i a t k o ś c i a ń s k i : Charbielin, Chełków, Dalekie, Dłużyna, Głuchowo, Granówko, Jarogniewice, Karmin, Konojad, Kurowo, Lipno, Luszkowo, Łagowo, Machcin, Morowica, Piotrowo, Roszkowo, Skarzyń, Sokołowo, Spławie. Strój dzierżacki odróżnia się o od ubiorów sąsiednich grup, których krótki opis charakterystycznych cech, podano we wstępie na str. 5. Kołnierze takie modne był}' w Europie mniej mięcej od r. 1810 — 1850 — Maria Gutkowska — Historia ubio­ rów — Lwów — Warszawa 1932 na stronie 102 i 103 pisze: „Od roku 1810 na wysokim kołnierzu koszuli, który zachodził na policzki, noszono kołnierz sztywniony fiszbinem". . . . "po roku 1850 kołnierzyki wysokie przy koszulach wyszły zupełnie z mody". — Kołnierze wysokie u koszul 16 lat potym były jeszcze modne na Biskupiźnie. Dawny odświętny strój dziatwy dzierżackiej reprodukuje Jan Bzdęga w pracy pt. Strój biskupiański — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz — Poznań — 1936 r. Opis stroju drużby — I . S. S. — Str. 68 — Rokosowo — „Drużba miał u kapelusza bukiet rozmarynowy z czer­ woną wstążką i „pozłotkiem", podwijkę białą przez ramię i koło pasa, na niej wzdłuż naszytych kilka czerwo­ nych wstążek w rurkę ułożonych i „pozłotko". Z kieszeni wychodziła chustka czerwona w kwiaty merynusowe". Sarbinowo: „Druh ma przez piersi i plecy dwie wstążki na krzyż włożone, „szarfami" zwane, każda odmienna, zwykle w białe kwiaty; są one ubrane rozmarynem i obszyte przez całą długość ryżkami po brzegach. Wstążka kończąca się na prawym boku, związana jest w kokardę; u lewego boku zaś przypięta jest, tam gdzie się wstążka kończy jednym rogiem, chustka biała, koronką obszyta, ustrojona rozmarynem. U kapelusza na przodzie bu­ kiet ze sztucznych kwiatów i pozłotki zwanej „szychem" ze wstążką. W ręku bat pleciony rzemienny, albo dyscy­ plina z pojedynczych rzemyków — I . S. S. — Str. 71. 49. I . S. S. — Str. 68 — Rokosowo — „Strój pana młodego: sukmana sukienna, czarna albo granatowa, kapelusz z ogromnym, rozmarynowym bukietem na przodzie; na środku tegoż na środkowej gałązce, zawiązane były jedna pod drugą trzy kokardki z zielonej wstążki. U koszuli wstążka zielona zawiązana; z kieszeni wychodziła chustka biała z zieloną kokardą. Jadąc na koniu, miał pan młody rózgę z zielonymi wstążkami". Na str. 71 strój pana młodego I. S. S. opisuje następująco: „Strój pana młodego: ubranie odświętne, u kapelusza na lewym boku rozmarynowy z zieloną wstążką bukiet, który pan młody już od pierwszych zapowiedzi co niedzielę nosi. U ko54 I �50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. szuli wstążka różowa, kupiona przez pannę młodą. W ręku rózga brzozowa W warkocz spleciona, zieloną wstążką ubrana". Kolberg Oskar - J. w. - Część I I - Str. 156 i 157. Kamizelki (jaki) błękitne, bławatkowe noszono również w kolicach Poznania. Barwa ta wydaje mi się, weszła do ubioru ludowego pod wpływem mody panującej w XVIII w. i na początku XIX w. Często szyto wówczas fraki o barwie bławatkowej — Gutkowska — Str. 101. Kolberg Oskar - J. w. - Str. 157. Kolberg - J. w. - Str. 156. Kolberg - J. w. - 156. Jaczki koloru amarantowego w odcieniu fioletu biskupiego przyjęły się niewątpliwie w związku ze swoistą orga­ nizacją kościelną na Biskupiźnie. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi w 1453 r. — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 9 - Str. 162- Gostyń - 1932. Przyjaciel Ludu — Leszno — 1839 — Str. 211. Przypuszczam, że kolor modry dostał się do ludu pod wpływem mody i oficjalnych zarządzeń władz dotyczących szlachty. Od 1776 r. kontusz koloru szafirowego noszono jako mundur województwa poznańskiego, kaliskiego, Mazowsza, woj. płockiego, podlaskiego i bracławskiego. — Pisze o tym Trzaska Ewert i Michalski — Ilustrowana Encyklopedia — Warszawa — 1927 — Tom IV — Str. 439 -440. Gloger tak przedstawia tę sprawę na interesującym nas obszarze: „Na sejmie roku 1776 uchwalono dla posłów mundury wojewódzkie, czyli barwę ich kontuszów i żupanów, którą pozostawiono do uznania i wyboru woje­ wództwom. Na sejm w r. 1778 posłowie przybyli już w barwach przez województwa postanowionych, które były następujące: Woj. Poznańskie: kontusz jasno-szafirowy z wyłogami szkarłatnymi, żupan biały, woj. Kaliskie — takiż mundur — Gloger Zygmunt — Encyklopedia Staropolska — Warszawa — 1903 — Tom I , str. 125. Na innym miejscu Gloger pisze: „Granat i półgranacie, sukna koloru granatowego, jednego z najbardziej ulubionych w Polsce. Volumina leg. wyliczają w roku 1643 „sukna: szkarłaty, granaty, półgranacia, półszkarłacia alias wszyst­ kie weneckie sukna". Granat i półszkarłacie w jednej cenie chodziły. Powszechnie były noszone przez wszystkie warstwy narodu granatowe wysokie rogatywki sukienne z siwym barankiem" — Źródło j . w. — 1901 — Tom I I — Str. 209. Dane powyższe pozwalają nam twierdzić, że stare sukmany na byłej Biskupiźnie z początku XIX wieku wyraźnie nawiązywały do tradycji polskich, a szczególnie do urzędowego kontusza szlacheckiego woj. poznańskiego. Szyperski Alfons — Gostyńska pieśń ludowa — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 5 — Gostyń — 1932. Stachowski Władysław — Dawny ludowy strój biskupiański — Kronika Gostyńska — Seria IX, Nr 8 — Go­ styń - 1938. Kolberg - J. w. - Str. 156 i 157. Glapa Adam — Strój szamotulski — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Lublin — 1951 — Str. 17 i 18. „Wołoszka, suknia męska krojem wołoskim uszyta, noszona w Polsce w XVIII wieku" Trzaska Ewert i Michal­ ski — Ilustrowana Encyklopedia. — Warszawa — 1927 — Str. 1022. Kolberg w wymienionej pracy w części I I , na stronie 57 opisując strój w Sikorzynie i Bukownicy pisze, że w tych miejscowościach noszą mężczyźni suknie granatowe lub czarne podobne do dawnej kapoty. Cóż to jest ta ka­ pota? — „Wygodnym strojem wierzchnim były w wieku XVIII kapoty, które miały krój podobny jak kontusz. Kołnierz kapoty był stojący, pod kołnierzem były wyłożone klapy: Zapinano kapoty na guzy i pętle robione przez szmuklerzy, a szwy wszystkie i brzegi kapoty były naszyte sznurkiem. Kapoty noszono zawsze zapięte na żupanie" - Gutkowska - Str. 98. „Matlakowski wspomina (str. 158), że bogatsi górale miewają kożuszki białczańskie. Są to krótkie, białe do pół ud kożuchy z rękawami... Oprócz tych wyrabiają w Nowym Targu chrześcijańscy kuśnierze inne". — Frankow­ ski Eugeniusz — Wycinanki i ich przeobrażenie — Lwów — 1924 — Str. 27. Kolberg na str. 157 pisze: „Żychlewo (1860) Mężczyźni nosili dawniej czapki z siwymi lub czarnymi barankami dziś kapelusze". Podczas opisu stroju w Skoraszewicach notuje: „I czapki niektórzy noszą nizkie, okrągłe, inni wysokie z szerokim siwym barankiem". Baranek siwy i czarny był modny za Augusta I I I . Wysokość czapek zmieniała się. Patrz Gutkowska str. 95. Kapelusze z wielkim rondem i piórami były noszone przez modnisiów w Europie w XVII wieku (Gutkowska str. 75). W XVIII w. noszą je do stroju francuskiego podupadli obszarnicy (ryc. Norblina) oraz chłopi u któ­ rych przetrwały one poprzez XIX wiek do początku wieku XX. W okolicach Daków Mokrych, w pow. nowotomyskim ostatni okaz w r. 1949 Wojciech Borowczyk sprzedał do Muzeum Narodowego w Poznaniu. Kolberg — str. 156. O tych kapeluszach i innych częściach stroju pisze Helsztyński w jednym ze swych sonetów: „Łowiczanie stron naszych: noszą z dumą swoje Kapelusze okrągłe, czerwone kaftany. Pas wstążki wokrąg szyi u mężczyzn związane I kobiet niezwyczajne stanów i głów stroje". Helsztyński Stanisław: Gostyń w pieśni. Gostyń — 1931. Kolberg — str. 157 — wymienia Pudliszki, Kokoszki. 55 �69. Przyjaciel Ludu - Leszno - 1839 - Str. 211. 70. Reprodukcje z albumu K. W. Kielisińskiego — Poznań 1853 — umieściłem w Atlasie Polskich Strojów Ludo­ wych — Strój szamotulski — Lublin — 1951 — na stronie 14. 71. Kolberg — str. 156 — „Koszula z nader wysokim kołnierzem stojącym zawiązana czerwoną, lub zieloną wstążką z ogromną na przedzie szyi kokardą; u starszych czerwona chustka na szyję". — Gutkowska na strome 101 pisze „Wprowadzone jeszcze w wieku XVIII owijanie szyi chustką stosowaną dalej w wieku XIX ujmując z biegiem lat układ chustki, jej wymiary i barwę, w drobiazgowe przepisy. Chustkę (cravate) najczęściej batystową, długą, owijaną wielokrotnie dookoła szyi na wysokim, sterczącym aż do policzków kołnierzu koszuli i wiązano ją z przodu, pozostawiając na początku XIX wieku duże końce". 72. Noszenie mideroków, skopioków, skórzoków, kożuszków i kożuchów łączy się ściśle z tradycyjną hodowlą owiec na tym terenie, która dawniej na obszarze klucza krobskiego była bardzo powszechna... „Ten klucz miewał uro­ dzaje wielkie bywało same oziminy po 4000 kop, owiec chowało się po 5 000 lubo pastwiska dosyć szczupłe" — Archiwum Archidiecezji Poznańskiej w Poznaniu — C. P. — 126 — Rok 1664 — Str. 133. Cytatę tę zamieszcza Walerian Sobisiak w piacy: Uposażenie Katedry Poznańskiej (rękopis w druku) — Poznań — 1953. 73. Noszenie spódnic na sznurówkach z „kiszką" było dawniej powszechne i jest formą poprzedzającą „szorc" — noszenie spódnicy zszytej z sznurówką w jedną całość. 74. Około 1900 roku w Rokosowie „na strój panny młodej (składała się) suknia zielona, fartuch biały, kabatek czarny, gęsto fałdowany z tyłu. „Kopka" była ubrana mirtem i rozmarynem, a od niej zwieszały się białe i zielone wstążki". Druhna pierwsza miała u kopki czerwone wstążki (4 lub 5) i „pozłotko", także czerwoną spódnicę, zresztą fartuch i kabatek jak panna młoda — I . S. S. — Str. 68. 75. Kolberg - Str. 156. 76. Szyperski Alfons — J. w. , str. 78. Używanie woalu, żorżety lub delikatnego płócienka na koszulki przez „córy gospodarskie" jak również na jaczki odświętne przez dziewczyny pracujące u ziemian, sądzę, że wiąże się z panu­ jącą modą na początku XIX wieku. Gutkowska o tym okresie pisze: „Bez względu na wielkie różnice w klimacie różnych krajów Europy, wszechwładnie panowała w modzie tunika przejrzysta i biała" — Gutkowska — Str. 99. 77. Przyjaciel Ludu — Str. 211. Nazwa możliwie utworzona od miasta Sycowa leżącego na Śląsku w rejonie Wroc­ ławia. 78. Wydaje mi się, że watówki, które weszły w modę na byłej Biskupiźnie pod koniec XIX wieku, w miejsce staro­ dawnych mideroków są namiastką tiuiniury, modnej po latach 1870-ych. Gutkowska — Str. 104. 79. Ze zbiorów Stefana Skorupińskiego z Włoszakowic, pow. Leszno — 1952. Piosenka ta w odmianach podług opinii Sekcji Muzycznej w Poznaniu — Państwowego Instytutu Sztuki — jest znana na terenie byłej Biskupizny i południowych powiatów Wielkopolski w pow. Gostyń, Krotoszyn, Rawicz. 80. Dziewczyna ubrana w taką spódnicę ze stanikiem, spod którego widać białe rękawy koszulki, przypomina tym ubiorem starodawny strój polski. Gutkowska na str. 69 pisze: „Staniki przy sukniach kobiecych nie miały w tym okresie najczęściej rękawów, ramiona okrywały tylko rękawy cienkiej koszulki, szerokie i bufiaste, ujmo­ wane wąskimi pasami z wzorzystej tkaniny. Była to cecha charakterystyczna ubioru młodych kobiet polskich, podkreślana wyraźnie przez pisarzy włoskich XVI wieku. Podobnego stroju używały i dziewczynki, które no­ siły wycięte staniczki, koszulki pod szyją z wąską krezą i całe rękawy koszuli zawsze widoczne". Na stronie 80 czytamy dalej : „Na początku stulecia XVII zalecano jeszcze jako strój młodej dziewczyny polskiej sukienkę ze stanikiem bez rękawów, z białą cienką koszulką na ramionach i wianuszek na gładko uczesanych włosach, upięty na złotej tkaneczce (Zbylitowski 1600)". 81. Przypuszczam, że tiulowe ozdoby do stroju ludowego na terenie Biskupizny jak i innych obszarów (Np. północ­ nej Wielkopolski, Śląska) przeszły z mody ogólnoeuropejskiej, w której miały zastosowanie po r. 1850. Gutkowska w swej pracy na str. 103 pisze: „W cienkich balowych sukniach, ulubionych na dworze francuskim drugiego cesarstwa, szyto falbanki z cienkiego tiulu, białe lub w pastelowych barwach i bardzo drobne i liczne". 82. Kolberg - Str. 156 i 157. 83. Kabat jest niewątpliwie częścią odzieży, która do nas przyszła z zagranicy i zmieniła modę. Stąd też mówi się „przekabacić" — odwrócić. Kabatki były modne w połowie XIX wieku. Kielisiński maluje je jako charaktery­ styczne części stroju mieszczanek. 84. Fischer - „Lud polski" str. 119. 85. Renowacja powtórna sztuk krawieckich — Poznań — 1747 — Państwowe Archiwum w Poznaniu. 86. I . S. S. — Str. 33. Porównując krój kabatka z modą ogólnoeuropejską stwierdzamy wielkie jego podobieństwo do kroju górnych części sukien z okresu Biedermaier (1840 — 1850) i do kroju fraka wąskiego z około 1780 r. Jaskrawo to się uwidacznia, kiedy krój ludowy kabatka porównujemy z krojem przedstawionym w pracy Gutkowskiej na stronie 135 i na str. 111. 87. Kolberg - Str. 157 i 156. 88. Gutkowska — Str 99. 89. Wywijanie kołnierzy koszul męskich powszechnie było stosowane w XVII i XVIII wieku w strojach szlachec­ kich i mieszczańskich. Na początku XIX wieku wywijanie kołnierzy koszul, ściągniętych wokół szyi było częścią składową mody ogólnoeuropejskiej. 90. Gutkowska opisując stroje z XIV wieku, między innymi, na stronie 53 pisze : „Czepce białe o brzegach rurko­ wanych (w Niemczech zwane Kruseler) nosiły w Polsce kobiety zamężne, obok tych czepców z szerokim brze56 �91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. giem pozostały nadal w modzie chustki płócienne"... „młode zaś dziewczęta zdobiły włosy splecione w warko­ cze lub rozpuszczone, przepaską metalową, a częściej jeszcze wieńcem z róż, czy innych kwiatów." Inne znów opisy mówią nam o okryciach głów jakie przetrwały do dzisiaj. Oto opisy dawniejszych czepków: „Dziewki noszą także kapki haftowane, od których spada na ramiona i plecy kilka szerokich wstążek w rozmai­ tych kolorach, lecz głowy nie obwiązywane chustkami" — Kolberg, j . w. — Skoraszewice — 1860, str. 157. „Kobiety (mężatki — przyp. autora) — noszą kapkę (czepek) z batystu, obszytą tiulem na 3 palce szeroko, tak, że aż policzki nakrywa. Głowa przewiązana chustką jedwabną kolorową: dwie wstążki po dwa łokcie długie przy­ pięte przez pół w tyle do czepka, każda w innym kolorze, wiszą na plecach do pasa" — Kolberg, j . w. — Kokoszki, str. 155-156. I . S. S. - Str. 33. Kolberg - Ugoda, Zawady - Str. 159. Kolberg, - Ugoda, Zawady - Str. 159. Kolberg — Potarzyca, Posadowo, Sułkowice, Biskupizna — Str. 156. Przyjaciel Ludu — Str. 211. Przyjaciel Ludu - Str. 211. Kolberg - Str. 158. Kolberg - Str. 156. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453. Szulc Paweł Teodor — Statut cechu krawieckiego w Gostyniu z r. 1539. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu. Szulc Paweł Teodor — J. w. Szulc Paweł Teodor — Z życia płócienników krobskich. Szulc Paweł Teodor — Z dziejów cechu krawieckiego w Krobi — Statut c.chu krawieckiego w Krobi z r. 1724. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich. Klinkowski Edmund — Krobia w r. 1793. Klinkowski Edmund — Gostyń w r. 1793. Pod koniec XVIII wieku na obszarze dzisiejszego woj. poznańskiego istniało 8 ośrodków manufakturowych, w których wyrabiano sukno (S), płótno (P) i jedwab (J). Ośrodki te się znajdowały: w Poznaniu (S, J), w Między­ chodzie (S), w Wschowie (S, P), Lesznie (S, P), Bojanowie (S, P), Koźminie (S), Zdunach (S, P) i Rawiczu (S) — Wystawa Wieku Oświecenia — Warszawa — 1952. W Rawiczu, liczącym wówczas 7 000 mieszkańców pracowało 355 sukienników i 250 gremplarzy. Dane wg Bar­ bary Michalakówny. CHARAKTERYSTYKA Ź R Ó D E Ł Podstawą napisania niniejszej pracy są badania terenowe, które przeprowadziłem w okresie zimowym i wiosen­ nym 1951 r. oraz w maju 1952. Przy opisach pewnych szczegółów i ujęć korzystałem z materiału porównawczego, jaki zgromadziłem w czasie wyjazdów na Biskupiznę: do Domachowa, Krajewic, Ziółkowa, Rębowa i Pępowa w 1946 do 1949 r. W przedstawieniu stroju świątecznego oparłem się również o notatki, fotografie i film wykonany w 1942 r. w Poznaniu, w czasie okupacji, kiedy zaprosiłem do Poznania Dzierżaków w strojach odświętnych na zabawę ludową, którą zorganizowałem w zakonspirowanym, prywatnym mieszkaniu przy ul. Poznańskiej 38. Zebrany materiał opracowałem w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego. W toku pracy, korzystałem z cennych rad i uwag pracowników Zakładu a szczególnie prof,dr. Józefa Gajka, za co wszystkim na tym miejscu serdecznie dziękuję. Najwartościowszymi materiałami, przedstawiającymi stroje ludowe z byłej Biskupizny, z których skorzystałem wopisie stroju w jego rozwoju, jest 10 pocztówek: 4 kolorowe, 6 wykonane tuszem —opracowanych przez W.Boratyńskiego, na których poza małymi usterkami dobrze są przedstawione stroje ludowe z lat 1935 — 39. Drugą ważną pozycją jest praca W. Stachowskiego, dotycząca dawnego stroju ludowego powiatu gostyńskiego. W niej to, poza danymi znajdującymi się w „Ludzie" Kolberga, są reprodukowane dwie kolorowe plansze B. Hoffa, obok których autor podaje szczegółowy opis barw poszczególnych części stroju. Praca ta jest tym cenniejsza dla badacza, że szczegółowo podaje kolory odzieży z drugiej połowy XIX w. i wskazuje gdzie znajdują się dalsze plansze, niezbędne do ściślejszego ujęcia zagadnienia stroju na większym obszarze. Ludwik Sobkowski i Ludwik Krotowski w pracy swej „Stary Go­ styń" opisują dawny strój ludowy Starego Gostynia. Dzięki tej pracy mogłem porównać strój z południowej części powiatu z północną, w której strój ludowy znacznie wcześniej zaginął. Kolberg podaje cenne opisy ogólne strojów od­ świętnych, głównie z okolicy Krobi z lat 1860—75. Dzięki tym materiałom możemy porównać strój dzierżacki z innymi strojami ludowymi tego okresu. Na specjalną uwagę w pracy Kolberga zasługuje notatka informująca, że w 1850 r. nie nakładano jeszcze pierścionków ślubnych. Ważną również jest zachęta Kolberga by Hoff, namalował stroje z Potarzycy. I . S. S. „W przyczynkach do etnografii Wielkopolski" opisuje głównie stroje obrzędowe z około 1900 r., zaznaczając, że w okolicach Ponieca noszono barwne zapaski, którymi tamtejsze mieszkanki okrywały się, zarzucając je na ramiona lub głowę. Praca J. Bzdęgi, dotycząca opisów stroju ludowego z lat 1935—37 mimo, że posiada charak57 �ter popularny, Stanowi jednak cenny materiał porównawczy i orientuje w jakim zespole innych zjawisk kulturowych społecznych rozwijał się strój dzierżacki. Poważnym źródłem pozwalającym ująć zagadnienie stroju w czasie jest „Kronika Gostyńska", zawierająca liczne artykuły wielu autorów (11 tomów), dające sporo materiału źródłowego do poznania życia regionu. Inne źródła, podane w wykazie literatury oraz kilka czasopism niewymienionych w wykazie podają drobne wia­ domości, czasami bardzo wartościowe, nie mające jednak zasadniczego znaczenia dla opracowania opisanego stroju WYKAZ LITERATURY 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 58 Archiwum Diecezji Poznańskej — C.P. 126, r. 1664 — Poznań, 1952. Archiwum Diecezji Poznańskiej — Krobia, Św. Duch, Al — 1946,5. Archiwum Komisji Historycznej, seria 2 tom I I I (ogólnega zbioru tom XV) — Kraków, 1939. Boratyński Wacław — Typy biskupiańskie spod Gostynia. Pocztówki wydane przez Wydawnictwo Wielkopol­ skie - 1936-39. Boratyński Wacław — Wnętrze chaty krotoszyńskiej — pocztówka, Poznań — 1937. Bzdęga Jan — Biskupianie — Kościan — 1936. Bzdęga Jan — Strój biskupiański — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz — Poznań — 1936. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich w XVIII wieku — Kronika Gostyńska — VII — 1. XII. 1929. Fischer Adam — Lud polski — Lwów — 1926. Frankowski Eugeniusz — Wycinanki i przeobrażenia — Lwów — 1924. Gajek Józef, Instrukcja dla współpracowników redakcji „Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Poznań 1952. Gloger Zygmund — Encyklopedia staropolska ilustrowana — t. I , I I , IV — Warszawa — 1900, 1901, 1903. Glapa Adam — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Strój szamotulski — Lublin — 1951. Gumowski Marian — Pieczęcie i herby miasta Krobi, Piasków i Ponieca — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 7 - Gostyń - 1932. Gutkowska Maria — Historia ubiorów — Lwów — Warszawa — 1932. Helsztyński Stanisław — Gostyń w pieśni — Gostyń — 1931. Hilaire and Meyer Hiler — Bibliography of Costume — A dictionary catalog of abaut eight thousend books and periodicals - The H. W. Wilson Company - New York - 1939. Hładyłowicz Konstanty Jan — Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV —XIX w. — Lwów — 1932. Horowski Jan — Dawny strój w okolicy Śremu — Śrem — 1939. i . s. S. — Przyczynki do etnografii Wielkopolski — 1900—1903 — Materiały antropologiczne — archeologiczne i etnograficzne — tom VIII — Kraków — A. U. — 1906. Janowski Aleksander — Na Biskupiźnie i Pałukach — Kościan — 1935. Jasnosz Stanisław — Cmentarzysko z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie, pow. Gostyń — Fontes Praehistorici vol. I I (1951) — Poznań — 1952. Kanter J. J. - Regni Poloniae. Mapa 1 : 675 000. Królewiec - 1770. Klinkowski Edmund — Gostyń w r. 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VI, Nr 7 — Gostyń — 1934. Klinkowski Edmund — Krobia w r. 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Gostyń — 1935. Klinkowski Edmund — Nieudana próba osiedlenia niemieckich kolonistów w powiecie krobskim — 1084/5 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 12 — Gostyń — 1935. Klinkowski Edmund — Stosunki i zajścia w krobskim zarządzie miejskim w czasach południowo-pruskich — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 10 — Gostyń - 1937. Klinkowski Edmund. Udział powiatu krobskiego w powstaniu kościuszkowskim. Kronika Gostyńska. Seria V I I , Nr 1. Gostyń - 1935. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część I I — Kraków — 1876. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część I I I — Kraków — 1877. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część V — Kraków — 1880. Kołomłocki Władysław — Wypełniona luka — Kronika Gostyńska — tom VIII, Nr 0 — Gostyń — 1937. Kołomłocki Władysław. Przygotowanie do powstania i udział Gostynia w powstaniu wielkopolskim. Kronika Gostyńska. Zeszyt I I . Gostyń — 1929. Korytkowski Jan. Brevis descriptio histórico — geographica ecclesiarum Archidioecesis Gnesnensis et Posnaniensis. Gniezno — 1888. Kostrzewski Józef — Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome (rękopis w druku) — Poznań — 1953. Kostrzewski Józef — Wielkopolska w czasach przedhistorycznych — Poznań — 1923. Kozierowski Stanisław — Ziemia Gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średnio­ wiecza — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 5, 6 — Gostyń — 1930. �38. Kozierowski Stanisław. Szematyzm historyczny ustrojów parafialnych dzisiejszej Archidiecezji Poznańskiej. Po­ znań — 1935. 39. Kronika Gostyńska — Czasopismo regionalne pod redakcją Władysława Stachowskiego — Gostyń — 1928 — 1939. 40. Kronthal Arthur — Werke der Posner Bilden den Kunst - Berlin-Leipzig — 1921. 41. Lipiński J. J. — Piosnki ludu wielkopolskiego, część I — Poznań — 1842. 42. Łuka Leon Jan — Grób ciałopalny z okresu halsztackiego w Wymysłowie, w pow. gostyńskim — Z Otchłani Wieków — rok XVII, zeszyt 1 — 2 — Poznań — 1948. 43. Łuka Leon Jan — Groby kult. pomorskiej z Wymysłowa w pow. gostyńskim — Z Otchłani Wieków — Rok XVII, zeszyt 7-8 — Poznań — 1948. 44. Mapy Departamentu Poznańskiego. Powiat Krobia Nr 14. Biblioteka Miejska im. Raczyńskich w Poznaniu. Poznań — 1952. 45. Mazela Jan — Mapa pow. gostyńskiego 1 : 100 000 - Gostyń — 1930. 46. Mendyczanka Franciszka — Wesele biskupiańskie — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 4 — Gostyń — 1931. 47. Michalakówna Barbara — Strój biskupiański — Recenzja, rękopis — Poznań — 1952. 48. Miejskie Archiwum w Poznaniu — A, Disp Nr 563 — Inwentarz rzeczy do szafami miasta Poznania należących 1707 - Poznań - 1952. 49. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Archiwum klisz i fotografii — Poznań — 1952. 50. Nowicki Andrzej. Chłopi a biskupi. Warszawa - 1950. 51. Nitsch Kazimierz — Dialektyka języka polskiego — § 28 Wielkopolska i Krajna — Gramatyka języka polskiego — Kraków — 1923. 52. Nosek Stefan. Znaleziska w Biskupinie a współczesna kultura ludowa Słowian. Lud, Tom XXXVI. Lublin — 1946. 53. Nowacki Józef — Księga uposażenia Diecezji Poznańskiej z roku 1510 — Poznań — 1950. 54. Nowak Leon — Zwyczaje i obyczaje w Pudliszkach — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 8 — Gostyń — 1937. 55. Państwowe Archiwum w Poznaniu — Renowacja powtórna sztuk krawieckich — Poznań — 1747. 56. Państwowy Instytut Sztuki — Sekcja Muzyczna w Poznaniu — Zbiór pieśni (nagrania) — Poznań — 1952. 57. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie — Teka Wielkopolska — Kraków — 1952. 58. Peisert Kazimierz. Przyczynki do udziału Krobi w powstaniu. Kronika Gostyńska. Seria VII. Gostyń — 1935. 59. Polska Akademia Nauk — Gabinet rycin — Kraków — Teka 244 — Akwarele Kielisińskiego — Kraków — 1952. 60. Prausmueller Kazimierz i Stachowski Władysław — Zapomniane pomniki (portrety trumienne w pow. gostyń­ skim) - Kronika Gostyńska - Tom IX, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1938. 61. Przyjaciel Ludu - ' Rok V, tom I I , str. 221 - Leszno - 1839. 62. Rajewski Zdzisław Adam — Powiat Gostyński w czasach przedhistorycznych — Kromka Gostyńska — Seria IV, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1932. 63. Rutkowski Jan — Historia gospodarcza Polski - Tom 1 i 2 - Poznań - 1947, 1950. 64. Skorupiński Stefan — Zbiór pieśni (rękopis) — Włoszakowice, pow. Leszno — 1952. 65. Śliwiński Dr. — MJechcin forteca powstańców gostyńskich i krobskich. Kromka Gostyńska. Tom X, Nr 2. Go­ styń - 1939. 66. Sobkowiak Ludwik i Krotowski Ludwik — Strój ludowy — Stary Gostyń — Poznań — 1938. 67. Sobisiak Walerian — Uposażenie Katedry Poznańskiej od XVI do XVIII wieku (praca w druku) — Poznań — 1953. 68. Stachowski Władysław — Dawny strój ludowy w powiecie gostyńskim — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 8 — Gostyń - 1938. 69. Stachowski Władysław - Obrazki z XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria VI, Nr 7, 11 - 1934, Seria VII, Nr 5 - 1935, Tom VIII, Nr 12 - 1937 - Gostyń - 1934-37. 70. Stachowski Władysław — Pierwsza wystawa robótek w Gostyniu — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 5 — Gostyń - 1938. 71. Stachowski Władysław. Uczestnicy powstania listopadowego z dzisiejszego powiatu gostyńskiego. Kronika Go­ styńska. Seria I I , Nr 7. Gostyń - 1930. 72. Stachowski Władysław. Rok 1848 w Gostyniu i okolicy. Kronika Gostyńska. Seria I I I , Nr 1. Gostyń — 1931. 73. Stachowski Władysław. Gostyń w czasie powstania styczniowego. Kronika Gostyńska. Zeszyt IX i X. Gostyń — 1930. 74. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 8 - Gostyń - 1932. 75. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453 — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 9 — Gostyń — 1932. 76. Szulc Paweł Teodor — Statut cechu krawieckiego w Gostyniu — z r. 1539 — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 11 - Gostyń - 1937. 77. Szulc Paweł Teodor — Z dziejów cechu krawieckiego w Krobi — Statut cechu krawieckiego w Krobi z r. 1724 — Kronika Gostyńska - Seria VII - 1. XII. 1929. 78. Szulc Paweł Teodor - Z życia płócienników krobskich w XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria V, Nr 10 Gostyń - 1933. 79. Szyperski Alfons - Gostyńska pieśń ludowa - Kronika Gostyńska - Seria IV, Nr 5 - Gostyń - 1932. 80. Tomaszewski Adam — Mowa ludu wielkopolskiego — Poznań — 1934. 59 �81. Turkowski Leonard — Biskupizna — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 4 — Gostyń — 1938. 82. Urząd Wojewódzki Poznański, Wydział Pomiarów — Starostwo Gostyńskie — Referat pomiarów — Powiat Gostyński — Mapa administracyjna i komunikacyjna w skali 1 : 100 000. 83. Urząd Wojewódzki Poznański, Wydział Pomiarów — Starostwo Rawickie — Referat Pomiarów — Powiat rawjcki — Alapa administracyjna i komunikacyjna w skali 1 : 100 000. 84. Wójcicki Kazimierz Władysław — Pieśni ludu — Warszawa — 1836. 85. Żegota Pauli — Spis blach rytowanych przez K. W. Kielisińskiego — Rękopis 5442 — Biblioteka Jagiellońska — Kraków - 1952. SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Drużba na koniu — w kapeluszu ozdobionym „wianeczkiem", wołoszce, białych rękawiczkach, butach wysokich, w ręce trzyma bat obrzędowy, ozdobiony barwną chustką. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 2. Dudziarz w rogatywce. K. W. Wójcicki, Pieśni Ludu, Warszawa 1836. Ryc. 3. Stroje z okolic Kościana z pierwszej połowy XIX w. podobne do ówczesnych strojów Dzierżaków. Sposób wiązania jedwabnicy na głowie oraz kaftanik z peleryną zachował się do dnia dzisiejszego. J, J. Lipiński, Piosnki Ludu Wielkopolskiego, 1842 r. Ryc. 4. Chłop wielkopolski, dowódca oddziału powstańczego. Rys. J. Minutoli, 1846. Ryc. 5. Stroje roDocze z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866. Ryc. 6. Stroje odświętne z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866. Ryc. 7. Młoda para w ślubnym stroju. Mężczyzna trzyma rózgę, przewiązaną zieloną wstążką. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 8. Drużba w wołoszce z obrzędowym batem w ręce. Rys. W. Boratyński, 1935. Ryc. 9. Baty obrzędowe. Bat z lewej strony, z barwną chustą, używany podczas uroczystości; bat z prawej strony, z białą chustką, używany do tańca. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 10. Koszula męska: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — obojczyk, f — części rę­ kawa, g — kołnierzyk, h — podpasze. Ryc. 11. Młodzież wiejska w strojach letnich. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. Ryc. 12. Spodnie współczesne: a — przód, b — tył, c — krój przodu lewej nogawicy, d — krój tyłu lewej nogawicy, e — połowa paska. Ryc. 13. Jaka męska: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet. Ryc. 14. Młodzież wiejska w wołoszkach. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 15. Wołoszka: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój dolnej części, f — krój rę­ kawa. Ryc. 16. Kożuszek roboczy: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — kołnierz, f — rękaw. Ryc. 17. Gospodarze w roboczych strojach zimowych. Fot. A. Glapa, Grabianowo, 1951. Ryc. 18. Gospodarze w kożuchach. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 19. Czapka krymerkowa: a, b — różne formy noszenia, c — krój. Ryc. 20. Gospodarz w kapeluszu z przed 1914 r. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 21. Dzieiżacy w strojach wyjściowych. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1951. Ryc. 22. Buty męskie. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 23. Ubiór roboczy przy sadzeniu ziemniaków. Krobia, 1938. Ryc. 24. Starsze kobiety przy domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 25. Ubiór roboczy dziewczyny przy pracy w domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 26. Starsza kobieta w „czapce". Fot. A. Glapa, Krobia, 1951. Ryc. 27. Strój starszej kobiety. Fot. A. Glapa, Krobia, 1951. Ryc. 28. Uczesanie włosów dziewcząt. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 29. Dziewczynka w czepku, bez okapu. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 30. Dziewczyna w stroju odświętnym, w czepku z okapem, Fot.*F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 31. Kobiety w stroju odświętnym. Posadowo, 1910. Ryc. 32. Dziewczęta w stroju odświętnym. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. Ryc. 33. Dziewczyna w stroju świątecznym. Fot. Foto-Kamera, Domachowo, 1949. Ryc. 34. Mężatka w typowym stroju świątecznym. Rys. W. Boratyński, 1935. Ryc. 35. Mężatki w stroju świątecznym w chustkach już rzadko nakładanych na czepki w t. zw. „budy". Fot. F. Go­ łębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 36. Dziewczęta w chustkach nakładanych bezpośrednio na głowę. Strój wiosenny-jesienny, Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 37. Mężatka w czepcu obrzędowym i kryziku. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1951. Ryc. 38. Mężatka w czepcu obrzędowym ze wstęgami. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 39. Gospodyni w obrzędowym czepcu, z córką. Rys. W. Boratyński, 1935. Ryc. 40. Część drużyny weselnej. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1949. Ryc. 41. Koszula kobieca współczesna: a — przód, b — tył, c — rękaw. t 60 �Ryc. 42. Koszula kobieca robocza: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — rękaw, f — podpasze. g — kołnierz, h — karczek. Ryc. 43. Koszula odświętna: a — przód, b — tył, c — części rękawa, d — krój przodu i tyłu, e — podpasze, f — naramiennik, g — kołnierzyk. Ryc. 44. Watówka: a — przód, b — tył. Ryc. 45. Watówka. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 46. Odświętny spódnik noszony pod „suknią". Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 47. Jaka starodawna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet. Ryc. 48. Jaczka letnia odświętna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa. Ryc. 49. Kaftanik zwany też kabatem: a — przód, b — tył, c — krój połowy przodu, d — krój połowy pleców, e — falbana przednia, f — falbana tylna, g — krój rękawa, h — mankiet, i — kołnierz. Ryc. 50. Jaczka odświętna ozdobiona koronką tiulową. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 51. Zapaska płócienna odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. Ryc. 52. Zapaska woalowa odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. Ryc. 53. Zapaska nylonowa, ozdobiona kolorowym haftem. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 54. Czepek tiulowy, widok z tyłu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 55. Kryzik tiulowy, haftowany. Fot. L. Perz, Krobia, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 1952. Ryc. 56. Czepki i kołnierzyki. 1. kopka: a — denko, b — kwaterki, c — wiązadło, d — część stojąca nad czołem tzw. „baranek", e — okap Porównaj ryc. 59. 2. Czepek dziewczęcy: f — denko, g — wiązadło, h — taśma tiulu na część stojącą nad czołem. Porównaj ryc. 29. 3. Czepek kobiecy: i — denko, j — kwaterki, k — wiązadło, 1 — taśma tiulu na część stojąc nad czotem m — okap. Porównaj ryc. 30, 54. 4. Kryzik: n — korona, o — pasek przylegający do szyi, p — część paska w powiększeniu. Porównaj ryc. 55. 5. Kołnierzyk męski: r — uszyty kołnierzyk, s — krój kołnierzyka. 6. Kokardka przypinana na kołnierzyk tzw. „świtka": t — zawiązana świtka, wielkość naturalna ok oło 3 cm u — kawałek wstążeczki ok. 10 cm używany na świtkę. Ryc. 57. Czepiec tiulowy, obrzędowy. Fot. St. Kusza, T^robia, 1951. Ryc. 58. Czepec tiulowy i jego krój. Ryc. 59. Nakrycie głowy mężatek, kopka. Z pracy: W. Cichowicz, XXV-lecie Zbiorów Ludoznawczych, Poznań 1935. Ryc. 60. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. Ryc. 61. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. Ryc. 62. Motywy zdobnicze w hafcie na tiulu. Rys. A. Glapa, Żychlewo, 1952. Ryc. 63. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Zasięg ubioru. Ryc. 64. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Zasięgi składników ubioru. Tablica I . Strśj dzierżacki współczesny. Malował: Jerzy Karolak Tablica I I . Strój dzierżacki dawny. Malował: Jerzy Karolak DO TEGO ZESZYTU WYKONALI: Rysunki: Jeziorkowska Barbara Mapy: Woźnieńska Krystyna Reprodukcje fotograficzne: Perz Leon ryc. 2, 3, 4. SPIS TREŚCI 1. Wstęp str. 3. 2. Obecny stan stroju na badanym obszarze str. 5. 3. Zarys historyczny rozwoju stroju str. 7. 4. Zasięg badanego stroju str. 10. 5. Ogólny opis stroju męskiegs str. 12. 6. Szczegółowy opis stroju męskiego str. 16. 7. Ogólny opis stroju kobiecego str. 24. 8. Szczegółowy opis stroju kobiecego str. 35. 9. Wytwórcy i materiały str. 4710. Zdobiny: hafty, koronki, aplikacje, szamerunki str. 48. 11. Przypisy str. 51. 12. Charakterystyka źródeł str. 5713. Literatura str. 58. 14. Spis ilustracji str. 60. 15. Spis treści str. 61. 16 Cosepraaraie — eroicoK iMjiiocTpaiijMi — str. 62. 17. Summary — List, ot plates - Contents. str. 65. 61 �fl3EP3KADiKMÎÏ ^3ep5Kat(KMÍÍ nojibine HapOflHŁlfł okojio K p o 5 n , MejK^y CKyio s n o x y . K CTpMJKKG paCnpOCTpaHëH ,H|OMaxoBa m J K i i T O B G H K a . ffpyrmm6bijiii Hari^eHM KOCTIOM B IOJKHOÍÍ TeppuTopuH BepereHa m HaCTK ye3fla rOCTBIHCKOrO Stijia 3Ta hojkhmltm oÔMTaeMa yate B BejIbKO- b hgojimtmhg- eme ynoTpeônHeMbie cgto^hh OBeij. SCwTejiM CTOJieTMíí KOCTIOM HAPOflHblïï HecKOJibKHX flepeByiueK. ot X I I — X V I I I npwHafljiejKaBiiiMx b. ô j i a r o s a p H bjimhhmio anwcKony ugpkbm era.™ B MX CTappIHHOM KOCTIOMe, C O X p a H M B I I i e M C H JIO H b l H C I U H e r O B OKpeCTHOCTHX Hapo^Hbifi KpoÔM. koctiom Pmc. no3HaHCKOMy BpGMGHM B Ä3ep>KamtHÜ noflBGpraGTCH HapoflHbiíí tgmghmm hto AGpGByUXKaX iiiecTpi npoHBJiHGTCH HaXOflHIUMXCH 63, 64. b tghshpím X I X b. m h o t o m nepeMeHaM, B H S M 3 K 0 H 0 M M H e C K 0 M M C O H M a j I b H O H JKM3HH M BJIMHHMIO 3 a n a f l H O - e B p o n e M C K O f Í HBJIHIOTCH B n p a 3 f l H M H H 0 M b KOHcepBaTMBiibi, koctiom hocht H OÔpHflOBOM KJIMMaTMHeCKMX yCJIOBMM, B 0 3 p a C T a B3pocjibie HapHflG, m fleTM. KOTOpblM Ero B HOBbiM y c j i o - MOflbI. xapaKTepHbie M3M6HH6TCH M nOJIOTKGHMH B J i a ^ e j I b U a ÔJiaroflapH ocoSghhoctm n p o - 3aBMCHM0CTM OT BpGMGHM, KOCTIOMa. M y Ä C K O H fí 3 G p JK a I I K M Ü KOCTIOM k o c t i o m M o j i o f l o r o n a p H H n p G f l C T a B J i e H H a TaÖJi. I . K o c t i o m c j i o j k g h Ma 10, 6 g j i m x „ r a u n " ( K a j i b c O H ) , va 6ejibix i n T a H O B p u e . 12, H e p m , i x h o c k o b , h g p h m x c a n o r o B p u e . 22, 6ejioro B o p o T H M K a p u e . 56, 5, p o 3 0 B O ń „ c b m t k m " , j i g h t o h k h p m c . 56, 6, H G p H o r o K a i a 3 0 J i a TaSji. I , ajioñ „ h k m " p u c . 13 m h g p h o í í n j i r o u i G B O M u i j i H n b i . . JIgthmm, npa3flHMHHbiM Sgjiom p y S a u i K M B pnc. XOJIOflHOe B p G M H BMGCTO ÖGJIblX „BOJIOLLIKy" PMC. 15. B 3MMH6G B p e M H U I T a H O B OflGBaiOT e H CK MM JleTHMM BblX flGBMHMM pbaÔpMHHblX jKeTHOÍí n a H T a j I O H , IHGJIKOBblX 43, Sgjiom 6jiy3KM pnc. 3 G P ÎK a I I K M i ł HPGflCTaBJIHGT KOCTIOM CyKOHHbIG, CBepX KaM30fla uianKy HOCHT p u c . 19. KOCTIOM 41, U I G J I K O 33, TOHKOM J K O p - T a Ô J I . I . COCTOMT OH M3 SejIOÍÍ p y 6 a i H K M pMC. HVJIKOB, KOCpTbi p M C MjiM 3 K 6 J I T M M pMC. 33, „ 3 a n a c K M " , HGpHbIG OflGBaiOT K O J K V X p M C 18, H a TOJIOBy S a p a n i K O B y i o 49, nGpejiHMKa K O J K a H b l X 6OTMHOK, ,,BaTOBKH" PMC. b g p x h g m K)5km b U B G T a x 3 e j i 6 H M M , rojiySbiM, po30BWM p m c . 52, 53, 6ejioro t i o j i g b o t o r o o b p M p o B a H H o r o BopoTHMKa PMC. 55, K p a C H b l X , H a C T O H I U M X K O p a j I J I O B C B H 3 a H H b I X P030B0M JI6HT0Ü pMC. 28, HGITUa Ha3. „KonKa" 31, 54, 56, 3. Pmc B XOJIOflHOG B p G M H SÍ6HCKMM flGBVUIKM OflGBaiOT HHKM pMC. 50, 34. KOCTIOM OTJIMHaGTCH OT K O C T I O M a fleBMIJ HGnnOM-.,KOnKOH" pMC. 57, 59 M KOCJpTOHKOM PMC. 45. B G P X H H H lOÖKa 3âMV5KHGM JKGHLLTMHbl OObIK HOBGHHO TGMHOrO U,BGTa. 3MM0ÎI JKGHIHMHbl M M y î K H M H b l B e p X H H H 3MMHHH O f l e j K f l a B npescHee . B bpgmh HblHeiUHeG HBJIGHMG HOCHT T 6 I U I 0 6 bmgcto pyKaBMii ynoTpGÔJiHjiM B p G M H B ynOTpeÔJIGHMM HapOflHOrO ÔGJIbG, C U I M T a M3 TGn.HblX U i e p C T H H b l X IHGpCTHHHblG HyjIKM M BbICOKMG 6OTMHKM. T K a H G M pMC. 47. 3apyKaBKM. H a X O f l H T C H T K 3 H M dpaÔpMHHOrO np0M3B0flCTBa. CB065pa3H06 T B O p H G C T B a C O C T a B J I H e T B b l I H M B K a T K W i e B b l X HGIIMMKOB M B b l U I M B K a npa3flHMHHMX nepGflHMKOB. HbiHeuiHHH 1950 paôoTa r. McTopMHecKaH paTypHbix ocHOBaHa nacTb H a nojiGBbix MCCjieflOBamiHX npoM3BeflGHHbix aBTopoM m nGpGMGHW n p o i i c x o ^ H r n M G jimtg- PMCYHKOB Pmc. 1. „ Ä p y j K S a " , l u a p b G p b CBaflGÔHOM H a p a ^ G . « S o t . A . Tjinna, I T o c a f l O B o 1951. 2. Ko63ap b u i a n K G „ p o r a T b i B K G " . K . B . B o m l î m i ^ k m , I T g c h m Jiiofly. B a p r n a B a Pmc. 3. 62 1942, 1947— flaHHbix. OnMCAHME Pmc. b b k o c t i o m g M C C J i e f l O B a H M H a ocHOBaHMM Hapn^bi b okpgcthocthx KoCTHHa. IlGpBaH nojiOB. X I X b. Hapnflbi 1836. 3tm noxosiM Ha «3Gp- �xauKMÜ KOCTKDM. IIIëjiKOBbiM nJiaTOK M. M . JIiotmhckm, IlëCHKM J I m ^ v m KoppTa c nejiepMHoii Be.nbKonojibCKoro Pmc 4. BejibKonojibCKMM KpecTMHHMH-napTH3aH. Pmc. 5. EyflHHHHbiM Pmc. Pmc 6. I l p a 3 f l H M H H b i i í Hapa^ b I T o T a j K H U b i . P m c . B o r y M M J i P o c b c p . 1866. 7. Mojioflwe b CBafleÔHOM Hapa^e. O o t . O . rojieMÔëBCKii. KpoSa. 1950. 8. „ f l p y j K S a " , m a ç p e p b C B a f l e S H O M H a p a f l e c r a p n y H O M b p y K e . P m c . B. Pmc. 9. Pmc. HapHfl CßazieÖHbiii khyt, JibiM. y n o T p e ô j i a e M b i M Pmc 10. MyjKCKaa f Pmc pyôaxa, — pyKaB, 11 J l e T H M M bo BpeMH BbiKpoÜKa, g — BopoTHMK, koctiom P m c M . O . MwHyTOJiw B IIoTajKHnbi. Pmc. Eoryivniji Ha3. „rapnyHMK", m TaHueB. a, c — nacTb MOJioaëjKH. BbiKpoiîKa: 1846. uBerabiM b, d — BopaTMHCKM. njiaTKOM, O o t . A . Tjiana. ITocaflOBO. nacTb 1935. cnpaBa — 6e- 1951. 3ajrHaa, e — njieno, nacTb. O o t . A . rjiana. a, c — ceroflHa. 1866. nepeaHHa, h — noflMbiineHHan flepeBeHCKOü P m c . 12. C o B p e i v i e H H b i e u i T a H b i , Tocpcp. cjiesa nepeBH3aHHbiii BeHiaHua eine BCTpenaiOTCH 1842 r . nepe^Haa CyjiKOBMue. nacTb, 1952. d •— 3 a f l H a a b, naci*, e — nojio- BMHa noHca. PMC 13. MyjKCKaa „HKa", a, c — BbiKpoiîKa: nepe^Haa nacTb, d— b, 3a#Haa e — pyjcaB, nacTb, f — MaHiueT. cepMarax P m c . 14. M o j i o f l b i e napHM Pmc BbiKpoÜKa: 15. B o j i o u i K a , KpoiîKa Pmc. b Ha3. bojiohikm. O o t . O . TojieMBeBCKM, a , b — nepe/rHaa n a c T b , b, d — 3 a a H a a KpoSa. 1950. nacTb, f — pyKaB, e — Bbi- HMJKHeM H a C T M . 16. E y f l H M H H b i ü BbiKpoiîKa ; a, c — KOîKyrnoK, nepe^Haa d — 3 a j ; H a a nacra», nacTb. b, e — BopoT- HMK, f — p y K a B . Pmc PaSoHHÜ 3Mmhmm P m c . 18. 17. Xo3aeBa b Tyjiynax. Pmc 19. BapauiKOBaa Pmc 20. IUjiana Pmc. 21. npa3flHHHHbiiî Pmc. 23. P m c . 25. fl3ep5Kau,KMH canorM. CTapuiMX P m c . 27. Hapafl Kpo6a. Tjiana, ITocaflOBO. TpaSaHOBO. 1951. 1951. 1951. O o t . O . rojieMÔëBCKii. IIocaflOBO. 1951. Tjiana. n o c a ^ o B O . 1951. 1938. jkchiumh. Pjiana, I T o c a f l O B O . 1951. r.nanPjiana, KpoSa. 1951. O o t . A . KpoSa. 1951. A . r j i a n a , a , I l o c a f l O B O . 1951. Oot. A. koctiom. jKeHiqMHa CTapbix Hapafl. Oot. A. ĘewimA p a S o H M i î P m c . 26. C T a p m a a Oot.A. r. O o t . A. T j i a n a , I I o c a f l O B O . PaSoHMÏÏ koctiom, P m c . 24. Hapafl KpecTMaH. O o t . A . Pirana, inanKa. c 1900 P m c . 22. M y j K C K M e koctiom Oot. A. b „nanKe". jkghiumh. Oot. P m c 28. /{eBHHMH npMnecKa. O o t . O . ToneMSeBCKW, üocaflOBO. 1951. Pmc. 29. ß e B O H K a b n e n i H K e . P m c . 30. n p a 3 f l H M i H b i M Pmc. 31. SCeHCKMM <Î>ot. O . P o j i e M S ë B C K H , Kpo6a. 1951. seBMHMiî Hapaa, npasflHMHHbiü P m c . 32. rXpa3flHMHHbie jxemnvie Pmc. fleBHHMH 33. IIpa3flHMHHbiii nennMK koctiom. Hapaflbi. Hapaa. jKeHiirMHa b tmiimhhom, Pmc. sceHiqMHa 3aMyjKHaa „öyflbi". b <Î>OT rojiOBHbix Oot. TojieMÓeBCKM, CyjiKOBMiie. KpoSa. 1950. 1952. A . b o . 1910. njiaTKax, .HoMaxoBO. 1951. B. BopaTMHCKM. 1935. Hapa^e. Pmc. npa3flHMHH0M b npa3flHMMHbix ofleBaeittix M3peflKa noBepx neniiOB, H a 3 . Kpo6a. 1950. O o t . O . TojieMSëBCKM, P m c . 36. J l e B y r a K M „OKaneM". Oot. OoTo-KaMepa. P m c . 34. 3 a M v j K H a a 35. c ITocaflo T j i a n a , njiaTKax, BecHoiî ofleBaeMbix m oceHbio. O o t . A . Tjiana, IIocaflOBO. 1951. P m c . 37. H e n e u , Pmc. m Kpw3MK 3aMyjKHeií 38. HennMK 3aMyjKHeü Pmc. 39. 3CeHCKMÜ npa3flHMHHbiii Pmc. 40. CßafleÖHaa P m c . 41. J K e H C K a a , c Pmc. 42. flpyjKMHa. O o t . A . Tjiana, Hapa«. Pmc. B . BopaTMHCKM. O o t . O . ro.neM6ëBCKM, coBpeMeHHaa ÏIocaflOBO. pySauiKa, 1935. IlocaflOBO. BbiKpoñKaa: a Kpo6a. 1951. 1951. 1949. — nacTb nepe^Haa, b — 3aflHaa »iacTb, nepe^Haa nacTb, d — 3aflHaa nacTb, — pyKaB. >XeHCKaa e jKeHiirMHbi. O o t . O . TojieMSëBCKM, HieHmMHbi. paôonaa — pyKaB, pySauiKa, B b i K p o i î K a : a, b f — noflMbiiueHHaa pyßauiKa, P m c . 43. I T p a 3 f l H M H H a a nacTb, BbiKpoiîKa: — g — bopothmk, a. c — nepe^Haa c, h — uieÜKa. nacTt. h. d— 3a^Haa nacTb, e — py- KaB, g — bopothmk, f — njieno. P m c . 44. B a T O B K a , a — nepe^Haa n a c T b , Pmc. 46. IIpa3flHMHHbiii „cnyflHMK" b — 3aaHaa hocmmłih nofl MacTb. BepxHMM njiaTiieM. Oot. A . Tjiana, IIocaflOBO. 1951. P m c . 47. O r a p M H H a a K a , BbiKpoÜKa: — a nepacTb nepe^Haa, b , d — n a c T b 3aflHaa, e — pyKaB. f MaHineT. Pmc. 48. IIpa3flHMHHaa Pmc 49. KacpTaHHMK anKa, BbiKpoiîKa: Ha3. „Ka6aTeK", a, c — nacTb BbiKpoÜKa: e, f •— C K a f l K M , g — p y K a B , h — M a H i n e T , Pmc 50. „a^Ka" c TioJieBbiM Pmc. 51. ITojiOTHaHHaa 3anacKa (nepe^HMK) IIpa3flHMHHaa a. neeflHaa. b , d — n a c T b c — nacTb i — KpyjKeBOM. nepe^Haa, 3aflHaa, b, e — pyKa. d — ^acTb 3aflHaa, bopothmk. dpoT. A . Tjiana, IToca^oBO. 1951. c i^BeTHOiî b w i i i h b k o m . O o t . A . T j i a n a , I l o T a j K M t ( a . 1951. 63 �PMC. 52. npasßHMTHaH PMC 53. 3anacKa H3 3anacKa c HbuiëHa c uBeTHoîi B b i i m i B K O M . <Î>OT. A. P j i a n a , I T o c a f l O B O . 1951. n,BeTHOM B b i i i i M B O H . <3?OT. A. r j i a n a , PMC. 5 1 TrOJieaoft ^ e i r a ï K . <Î>OT. A . Tirana, IIocaROBo. 1951. P M C 55. T i o j i e B O M K p w 3 M K c B Ł i n i i i B K O f i . <£>oT. _ 31. P l e i K , Kpo5a, 1952. PMC. 56. H e r r a ï K M M BOPOTHMKH: 1. „ K o n i c a " , B b i K p o M K a , 4. „ K p b I 3 M K " , JKeHCKMM B O p O T H M K , B b I K p O M K a . BopoTHMicy npa33HHHHbiii npMniMTbiM PMC. 57. TiojieBoii. PMC. 58. BbncpoMKa PMC. 59. Konica, K TiojieBoro TOJIOBHOM C K O i ł KOJIJIGKI^MM, MVJKCKOM 2. ^eBMHMfi 5. MVÎKCKOM TOHHIIK. Hapafl 3SM}'ÎKH'-ÎX B. HceniuMH. IJMXOBMH BbiniMBKa TiOJieBoro l e n w a . OOT. CT. TKwieBoro ÇE>OT. C T . K y i u a , KpoSa. 1951. PMC. 62. y3opbi BbiuiMBKM PMC. 63. KapTa MCCJieflOBaHHofí TeppMTopiiM, ye3fl PMC. 64. KapTa MCCJieflOBannoii TeppnTopMM ye3fl TocTbiHb. <Î>OT. p e n p o f l y K L ( M M PHcyHKM no TKJJIIO. PMC. fl3epjKairKMñ Bo3bHeHbCKOií 3TH0rpad»rqe- SCMXJieBO. JleoHOM. 1 — ye3flHbiM H o M e p a o6o3HaMaioT ropofl, aBTopoM, 4 — MecTHOCTH M C C J i e f l O B a H H b i e c n o M SKOHOMMnecKMe PMC KapoJiaK KOCTIOM. 1952. TocTMHb. KyjibTypHbie H 3 e p j K a n K M Í í KOCTHDM. E3ëpK0BCK0M X X V roflOBiHMHa Kyrua, Kpo6a. 1951. A. Tjiana, 5 — rjiaBHbie MCnojmeHM ü e s c o M McnojiHeHM K a p T b i McnoJiHeHbi nenniiKa. 3 — MecTHOCTM M C c j i e ^ o B a H H b i e I . CTapMHHbiił ÔâHTMK 1935. BbimwBKa ÜJiaHineT I I . Cero^HHinHMM nenHMK, „CßMTKa", C T . K y n i a , KpoSa, 1951. <POT. 60. ÜJiaHnieT 2KeHCKMii 6. nenHMKa. Il03HaHb. una 3. B Il03HairMM. pyoaiiiKM. 61. flpyrMX nerroiK, My3eíí BOpOTHMK, PMC. M0114MK) 1951. HauHOHajibHbiH PMC. 2 —• r o p o f l O K , ITocaflOBO. u,eHTpa. lOpMM. PMC KapoJiaK rOpMü. P M C . 2, 3, 4. BapSapoM. KPMCTMHOM. C o f l e p x a H M e. 1. B ß e f l e H M e . HapoflHoro CTioMa. 6. n o f l p o Ö H o e xceHCKoro KOCTioMa. annJiMKai^MM, 64 2. C o B p e M e H H o e c o c T o a m i e HapoflHoro K O C T i o M a . 4. P a c n p o c T p a H e m i e e r o onMcaHMe. 9. HauíMBKM. 7. a3epjKaiiKoro 05m.ee onMcaHMe KOCTioMa ^ 3 e p 3 K a K 0 B . K O C T i o M a . 5. aseHCKoro IIPOM3BO/ICTBO H a p o f l H o r o KOCTioMa. 11. X a p a K T e p w c T M K a MCTOHHMKOB. 10. OSmee 3. MCTOPMH onMcaHMe KOCTioMa. yKparneHMa: 8. pa3BMTMa MHCCKOro K O - PIOflpoOHoe onMcaHMe BbiniMBKM, KpyaceBa, �ENGLISH SUMMARY The area of the folk costume, worn by the so-called "'dzierżaki'" comprehends the southern part of the district Gostyń i n Western Poland (Wielkopolska), round Krobia, Domachowo, and Zytowiecko. On this area we find traces of human existence already in the neolithic age. There are remainders of the culture of funnel cups and of other cul­ tures. Some tools and techniques of production like spinning whorls and spindles yet used, are related to the late La T éne period. Shears used by old women for mending clothes and for sheep-shearing have their very analogical forms in the period of roman influences. These data had been exactly confirmed by prehistorical founds of Wymyslowo situated i n the center of the investigated area. I t is one of the greatest i n Poland. I n medieval times the inhabitants of several villages of this area were directly dependant on the bishops of Poznan and the church organisation from the X I I - t h to the end of X V I I I - t h century. Among this population deve­ loped a greater conservatism which strongly appears in some vital forms of the folk costume, preserved to the present day amidst few villages i n the vicinity of a small country town of Krobia (Plate I , Fig. 63, 64). — Considerable changes i n this folk costume took place during the X I X - t h century. I t lost many characteristic ele­ ments common to greater areas of Western Poland, and generally estimated as national. The principal cause of these changes was the great overthrow i n economic and social life that happened i n the last century and, besides, the influence of european fashion appearing in several forms of the costume. Nowadays the peasant costume called „dzierżacki" is worn by grown up persons (Plate I ) and by children (Fig. 39) for festive and ceremonial occasions. A certain variety according to the season of the year, to place and atmospherical conditions, to age and position of the wearer may be noticed. The present work deals with two costumes most frequently worn by men and women. M a n's costume Plate I represents a bachelor's summer costume which consists of a white shirt (Fig. 10), white drawers cal­ led "gacie", white trousers (Fig. 12) black socks, black boots with stiff leg (Fig. 22), white collar (Fig. 55, 5), a pink "świtka" or ribbon fastened to the collar (Fig. 55, 6), a black waistcoat, a sort of amaranthine jacket called "jaka" (Fig, 13) and a black hat of plush. Such is also the costume worn by younger men when taking part i n national and social festivities. Married men and bachelors take i n summer, during cool days, black trousers of cloth on festive occasions and when going to church. Directly upon the waistcoat they take a "wołoszka", a sort of overcoat, (Fig. 15). I n winter they wear a sheepskin fur and a black cap on their head, (Fig. 19). Woman's dress A n unmarried girl's summer dress (Fig. I ) is composed of a white shirt (Fig. 41), of silken factory made dra­ wers, silken stockings worn on a string, low or high black shoes, a "watówka" — or skirt stuffed with wad (Fig. 45), a shirt of veil or georgette (Plate 43), a white skirt (Plate 46) and overskirt of green, blue, rosy or yellow colour (Fig. 33) an apron (Fig. 52, 53), a white net-lace ruff (Plate 55), a coral neclace tied at the back with pink ribbon (Fig. 28), a bonnet called "kopka" (Fig. 50, 34). On cool days the girls take jackets "jaczki", (Fig. 50, 34). The dress of a married woman differs from that of a girl i n the bonnet (Fig. 57) which is of silk (Fig. 59) and the bodice (Fig. 48). The colour of a married woman's overskirt is usually darker. I n winter women as well as men wear woolen worsted stockings and always high shoes. Their overcoats are chiefly woolen or of plush and they make jackets stuffed with wad (Fig. 47). Formerly muffs had been worn instead of gloves. The materials serving now for peasant costumes are factory made. The embroideries of the bonnets and ruffs as well as those upon festive aprons testify to an original artistic taste and the desire to please by dressing amidst the "dzierżacki" womanfolk. This monograph bases upon a material chiefly obtained by the author's fieldwork conducted i n winter and spring 1951 and i n May 1952. Some data had been obtained i n 1942, 1947—50. The historical part concerning the changes occurred i n the costumes is due to the works enumerated on the list of literature. 65 �PMC. 52. n p a s f l H M ^ H a a 3anacKa c U B e T H o i i BMLUMBKOM. O O T . A . T j i a n a , ü o c a f l O B o . 1951. 53. 3anacKa r i 3 HbuiëHa c ErseTHOM BMUIMBOM. 4>OT. A . r j i a n a , I I o c a f l O B O . 1951. PMC 54. PMC. TroaeBOH neniMK. O O T . A . Tjiana, FiocaflOBO. 1951. 55. T i o j i e B O í í K P Ł I 3 M K C B M I U M B K O H . 4>OT. 31. I T e j K , KpoSa, H a n M O H a j i b H b i M My3ew B I l 0 3 H a H M i i . 1952. PMC. 56. HemuKn M BOPOTHMKM: 1. „ K o n K a " , BWKpoiiKa, 2. /^eBMHMM *renHMK, 3. 2 K e H C K M M nenHMK, PMC 4. „ K p Ł I 3 M K " , JKeHCKMM B O p O T H M K , B b I K p O M K a , 5. M y j K C K O M BOpOTHMK, 6. „ C ß M T K a " , ÖSHTMK n p M l I I M T b l M K B O p O T H M K y MySKCKOM p y Ó a i U K M . PMC. 57. T r o j i e B o f í . npa3flHMHHbiíí n e n w . 58. B b i i c p o i i K a TiojieBoro nenniiKa. PMC. 59. PMC Koruta. TOJIOBHOM Hapafl <3>OT. C T . K y m a , Kpo6a, 3aMysŒi'ix CKOM KO.njieKIÍMM, I l 0 3 H a H b . j K e n u r M H . B . IJMXOBMH 60. B b i H i M B K a TiojieBoro Hemma. <E>OT. C T . K y i u a , Kpo6a. 1951. 61. B b i u i M B K a TiojieBoro H e m i o a . <E>OT. C T . K y m a , KpoSa. 1951. PMC. 62. y3opw BbiinMBKH X X V roflOBUTMHa STHorpacpMHe- 1935. PMC PMC 1951. n o TIOJIIO. PMC A. ruana, XMXJieBO. 1952. 63. K a p T a M C c j i e f l O B a H H O M TeppMTopMM, y e 3 f l P o c T b i H b . PMC. 64. K a p T a MCCJie^OBaHHOM TeppMTopMM ye3s rocTMHb. H o M e p a o6o3HaMaiOT 1 — y e 3 f l H b i f i r o p o f l , PMC 2 — ropoflOK, MomMK) FIjiaHUieT 3 — MecTHOCTM MCCJieflOBaHHbie JIMII, I I . CeroflHaiiiHMM aBTopoM, 4 — M e c T H O C T M MccjiesoBaHHbie c n o - 5 — rjiaBHbie K y j i b T y p H b i e M S K O H O M M H e c K M e i i e m - p a . I . C T a p M H H b I M H3ep5KaiTKMM UJiaHineT OOT. flPymx KOCTIOM. P M C K a p O J I H K KDpMM. fl3epjKan.KMiï KOCTIOM. PMC. KapoJiaK lOpMü. penpoflyKiiMM M c n o j m e H b i I l e j K O M JleoHOM. P M C 2, 3, 4. PMcyHKM McnojiHeHbi K a p T b i McnojiHeHbi E3ëpK0BCK0M Bo3bHeHbCKOfi BapöapoH. KPMCTMHOM. CoflepscaHMe. 1. B ß e f l e H M e . 2. C o B p e M e H H o e c o c T o a H M e HapoflHoro K O C T i o M a / J ^ e p j i c a K O B . 3. M c T o p M a pa3BMTMa HapoflHoro KOCTioMa. 4. P a c n p o c T p a H e H M e A 3 e p j K a i i K o r o K O C T i o M a . 5. OSuiee o n M c a H M e MJKCKoro K O CTKDMa. 6. noflpo6Hoe e r o onMcaHMe. 7. OSuiee o n M c a H M e ZKeHCKoro KOCTioMa. 8. U O f l p o S H o e onMcaHMe îîîeHCKoro K O C T i o M a . 9. I I p o M 3 B O f l C T B O HapoflHoro K O C T i o M a . 10. yKpameHMa: BBIUIMBKM, KpysceBa, ann.nnKau,MM, 64 HaniMBKM. 11. X a p a K T e p M C T M K a MCTOHHMKOB. �ENGLISH SUMMARY The area of the folk costume, worn by the so-called "dzierżaki" comprehends the southern part of the district Gostyń in Western Poland (Wielkopolska), round Krobia, Domachowo, and Zytowiecko. On this area we find traces of human existence already i n the neolithic age. There are remainders of the culture of funnel cups and of other cul­ tures. Some tools and techniques of production like spinning whorls and spindles yet used, are related to the late La Tene period. Shears used by old women for mending clothes and for sheep-shearing have their very analogical forms i n the period of roman influences. These data had been exactly confirmed by prehistorical founds of Wymyslowo situated in the center of the investigated area. I t is one of the greatest i n Poland. I n medieval times the inhabitants of several villages of this area were directly dependant on the bishops of Poznan and the church organisation from the X H - t h to the end of X V I I I - t h century. Among this population deve­ loped a greater conservatism which strongly appears in some vital forms of the folk costume, preserved to the present day amidst few villages i n the vicinity of a small country town of Krobia (Plate I , Fig. 63, 64). — Considerable changes in this folk costume took place during the X l X - t h century. I t lost many characteristic ele­ ments common to greater areas of Western Poland, and generally estimated as national. The principal cause of these changes was the great overthrow i n economic and social life that happened i n the last century and, besides, the influence of european fashion appearing in several forms of the costume. Nowadays the peasant costume called „dzierżacki" is worn by grown up persons (Plate I ) and by children (Fig. 39) for festive and ceremonial occasions. A certain variety according to the season of the year, to place and atmospherical conditions, to age and position of the wearer may be noticed. The present work deals with two costumes most frequently worn by men and women. Man's costume Plate I represents a bachelor's summer costume which consists of a white shirt (Fig. 10), white drawers cal­ led "gacie", white trousers (Fig. 12) black socks, black boots with stiff leg (Fig. 22), white collar (Fig. 55, 5), a pink "świtka" or ribbon fastened to the collar (Fig. 55, 6), a black waistcoat, a sort of amaranthine jacket called "jaka" (Fig, 13) and a black hat of plush. Such is also the costume worn by younger men when taking part i n national and social festivities. Married men and bachelors take i n summer, during cool days, black trousers of cloth on festive occasions and when going to church. Directly upon the waistcoat they take a "woloszka", a sort of overcoat, (Fig. 15). I n winter they wear a sheepskin fur and a black cap on their head, (Fig. 19). Woman's dress A n unmarried girl's summer dress (Fig. I ) is composed of a white shirt (Fig. 41), of silken factory made dra­ wers, silken stockings worn on a string, low or high black shoes, a "watówka" — or skirt stuffed with wad (Fig. 45), a shirt of veil or georgette (Plate 43), a white skirt (Plate 46) and overskirt of green, blue, rosy or yellow colour (Fig. 33) an apron (Fig. 52, 53), a white net-lace ruff (Plate 55), a coral neclace tied at the back with pink ribbon (Fig. 28), a bonnet called "kopka" (Fig. 50, 34). On cool days the girls take jackets "jaczki", (Fig. 50, 34). The dress of a married woman differs from that of a girl i n the bonnet (Fig. 57) which is of silk (Fig. 59) and the bodice (Fig. 48). The colour of a married woman's overskirt is usually darker. I n winter women as well as men wear woolen worsted stockings and always high shoes. Their overcoats are chiefly woolen or of plush and they make jackets stuffed with wad (Fig. 47). Formerly muffs had been worn instead of gloves. The materials serving now for peasant costumes are factory made. The embroideries of the bonnets and ruffs as well as those upon festive aprons testify to an original artistic taste and the desire to please by dressing amidst the "dzierżacki" womanfolk. This monograph bases upon a material chiefly obtained by the author's fieldwork conducted i n winter and spring 1951 and i n May 1952. Some data had been obtained i n 1942, 1947—50. The historical part concerning the changes occurred i n the costumes is due to the works enumerated on the list of literature. 65 �L I S T E OF P L A T E S Fig. Fig. Fig. 1. Bride-man on horse-back witha hat decorated with a "crown", i n a "wołoszka", white gloves, highboots and holding a traditional whip adorned with coloured kerchief. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. 2. Bag-piper i n a four-cornered cap. K . W . Wójcicki, "Pieśni L u d u " , Warsaw 1836. 3. Costumes from the neighbourhood of Kościan first half of the 19-th century, resembling the "dzierżacki" costumes of that time. The mode of tying kerchiefs and the jackets with cape being preserved till now. J. J. L i ­ piński "Piosnki L u d u Wielkopolskiego", 1842. Fig. Fig. Fig. Fig. 4. 5. 6. 7. Fig. 8. Fig. 9. Fig. 10. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. Fig. 50. 66 Peasant from Western Poland (Wielkopolska), insurgent commander. Drawn by J. von Minutoli, 1846. Work-clothing from Potarzyca. Drawn by Bogumił Hoff, 1866. Festive costume from Potarzyca. Drawn by Bogumił Hoff, 1866. Young couple in wedding-dress. The man with whip tied by a green ribbon. Phot, by F . Gołębiowski, Krobia 1950. Bride-man i n "wołoszka" (sort of overcoat), with a traditional whip in his hand. Drawn by W . Boratyński, 1935. Traditional whips. The whip on the left with coloured ketchief is used on ceremonial occasions, that one on the right, with a white kerchief being used for going to dance. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Man's shirt: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-shoulder-strap (obojczyk), f-part of sleeve, g-collar, h-gusset. Peasant bachelois i n summer costumes. Phot, by A. Glapa, Sułkowice, 1952. Contemporary trousers: a-front, b-back, c-cut of left front, d-cut of left back, e-half. Man's jacket: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve, f-cuff. Young peasants i n overcoats (wołoszki). Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. «Wołoszka" (overcoat): a-front, b-back, c-cut of front, d-cut o back, e-cut of lower part, f-cut of sleeve. A fur used for working: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-collar, f-sleeve. Landholders i n winter work-clothing. Phot, by A . Glapa, Grabianowo, 1951. Landholders i n furs. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Bonnet: a, b-different modes of wearing, c-cut. Landholder with hat dating from before 1914. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. "Dzierżacki" garment for going out. Phot, by F . Gołębiowski, Posadowo, 1951. A man's boots. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Work-clothing used when planting potatoes. Krobia, 1938. Elder women at home. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. A girl's everyday garment for home-work. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Elder woman's dress. Phot, by A . Glapa, Krobia, 1951. A n elder woman with hood. Phot, by A . Glapa, Krobia, 1951. Hair-style of a girl. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. G i r l i n a bonnet without wings. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. G i r l i n festive dress. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Women in festive dress. Posadowo, 1910. Girls i n festive dress. Phot, by A . Glapa, Sułkowice, 1952. Girl i n festive dress. Phot, by "Foto-Kamera", Domachowo, 1949. A married woman i n festive dress. Drawn by W . Boratyński, 1935. Married women with kerchiefs put upon their bonnets 1935 i n so-called "budy". Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Girls i n kerchiefs put upon their heads. Spting and autumn dress. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Married woman i n traditional bonnet and ruff. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1951. Married woman i n ceremonial bonnet with strings. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. A landholder woman with daughter i n traditional bonnet. Drawn by W . Boratyńska 1935. A part of wedding group. Phot, by F . Gołębiowski, Posadowo, 1949. Contemporary woman's shirt: a-front, b-back, c-sleeve. Woman's work -shirt: a-b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve, f-sleeve, g-collar, h- shoulder-strap or '"''karczek". Festive shirt: a-front, b-back, c-parts of sleeve, d-cut of front and back, e-gusset, f-shoulder-strap, g-collar. Skirt called "watówka": a-front, b-back. A cotton padded skirt calli d "watówka". Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Festive skirt worn with an oveiskirt joined to a bodice or ""suknia". Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Ancient "jaka" a-front, b-back, c-cut of the front, d-cut of the back, e-cut of the sleeve, f-cuff. A festive summer-jacket: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve. A jerkin called "kabat": a-front, b-back, c-cut of one half of the front, d-cut of ione half of the back, e-front furbelow, f-back furbelow, g-cut of sleeve, h-cuff, i-collar. A festive jacket (jaczka) adorned with net-iace frill. Phot, by A . Glapa, Posadowo. 1951. f �Fig. 51. Linen apron adorned with coloured embroidery, worn on festive occasions. Phot, by A . Glapa, Potarzyca, 1952. Fig. 52. Festive apron of veil with coloured embroidery. Phot, by A . Glapa, Potarzyca, 1952. Fig. 53. A nylon apron with coloured embroidery. Phot. A . Glapa, Posadowo, 1951. Fig. 54. A net-lace bonnet, back-view. Phot. A . Glapa, Posadowo, 1951. Fig. 55. Embroidered net-lace ruff. Phot. L . Perz, Krobia. National Museum of Poznań, 1952. Fig. 56. Bonnets and collars. 1. 2. 3. 4. 5. 6. "kopka": a-bottom, b-quarters, c-string, d-part of the forehead called "baranek", e-wings. See Fig. 59" A girl's bonnet: f-bottom, g-strings, h-a net-lace string of the fore-head. Woman's bonnet: i-bottom, j-quarters, k-string, 1-band of net-lace m-wings, see Fig. 30 aud 54. ruff: n-crown, o-string lying close to the neck, p-part of string-enlarged, see Fig. 55. man's collar: r-a ready collar, s-cut of collar. Little cockade or "świtka" fastened to the collar, t-a tied "świtka", large about 3 cm, u-a piece of ribbon about 10 cm large used for a "świtka". Fig. 57. A festive net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951. Fig. 58. A net-lace bonnet and its cut. Fig. 59. Married woman's head-dress called "kopka". From the work of W . Cichowicz "XXV-lecie Zbiorów Ludo­ znawczych", Poznań, 1935. Fig. 60. Embroidery upon wings of a net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951. Fig. 61. Embroidery upon wings of a net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951. Fig. 62. Ornamental motives realised i n net-lace embroidery. Drawn by A . Glapa, Zychlewo, 1952. Fig. 63. Map showing the investigated area of the district of Gostyń. Fig. 64. Map of the investigated area, district of Gostyń. The numbers indicated i n the text mean: 1. district town, 2. borough, 3. localities under direct investigation, 4. localities from which data had been obtained indirectly, 5. principal cultural and economic centers. Table I Contemporary "dzierżacki" costume. Drawn by George Karolak. Table I I Ancient "dzierżacki" costume. Drawn by George Karolak. Drawings by Graphic drawings: Jeziorowska Barbara Graphic maps: Woźnieńska Krystyna Photographic reproductions: Perz Leon fig. 2, 3, 4. Contents. 1. Introduction p. 3. 2. The present position of the folk costume in the area under investigation p. 5. 3. A n account of its historical development p. 7. 4. The area of the costume under investigation p. 10. 5. General description of man's costume p. 12. 6. Detailed description of man's costume p. 16. 7. General description of woman's dress a. 24. 8. Detailed description of woman's dress p. 35. 9. Materials and makers p. 47. 10. Ornamentations: embroideries, frills, applications, trimmings etc p. 48. 11. Sources p. 51. 12. Notes p. 57. 13. Literature p. 58. 14. Plates p. 60 15. Contents p. 61 16. Summary p . 62,65. 67 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h wszystkie t y p y strojów ludowych z całego obszaru Polski ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH obejmuje 5 części. W skład każdej z n i c h wejdą zeszyty zawierające monografie p o s z c z e g ó l n y c h strojów Dotychczas ukazały się d r u k i e m n a s t ę p u j ą c e Część I. Część I I . Część I I I . POMORZE: WIELKOPOLSKA: 1. A D A M G L A P A — Strój szamotulski, 2. A D A M GLAPA - Strój dzierżacki, ŚLĄSK: 1. T A D E U S Z S E W E R Y N - Część I V . monografie: MAZOWSZE I Strój dolnośląski (Pogórze) SIERADZKIE: 1. M A R I A Ż Y W I R S K A - Strój kurpiowski Puszczy Białej, Część V. MAŁOPOLSKA: 1. R O M A N R E I N F U S S 2. F R A N C I S Z E K KOTULA - 3. J A N U S Z Ś W I E Ż Y - W Część II. Strój G ó r a l i Szczawnickich, Strój d r u k u znajduje krzczonowski. się: WIELKOPOLSKA: 3. H A L I N A M I K U Ł O W S K A - Część I V . Strój rzeszowski, MAZOWSZE I Strój kujawski. SIERADZKIE: 2. J A D W I G A Ś W I Ą T K O W S K A - Strój łowicki. �Ryc.63.Mapa terenu badań, pow. Gostyń Ryc. 64. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Podane nume­ ry w legendzie obok znaków oznaczają: 1 — miasto powiatowe, 2 — miastecz­ ka, 3 — miej­ scowości, w których prze­ prowadzano bezpośrednio badania, 4 — miejscowości, z których ze­ brano dane pośrednio, 5 — główne ośrodki życia kulturalnego i gospodarcze­ go. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e58d147aa309492796247aa467271da.pdf 38c263ddf8c3ddb577ddb019ab626c01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5531 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource stroje ludowe Kaszuby - stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5146 Title A name given to the resource Strój kaszubski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.1, Pomorze, z.2; 68 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH BOŻENA STELMACHOWSKA STRÓJ KASZUBSKI P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E �A T L A S C Z Ę S C P O L S K I C H i S T R O J Ó W L U D P O M O R Z E B O Ż E N A STRÓJ O W Y C Z E S Z Y T H 2 S T E L M A C H O W S K A KASZUBSKI w W R O C L A W 1 9 NAKŁADEM 5 9 POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU �A T L A S P O L S K I C H WYDAWANY S T R O J Ó W PRZEZ POLSKIE LUDOZNAWCZE K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : ADAM GLAPA, ADAM MŁODZIANOWSKI, WICZ, ANNA ROMAN R E D A K T O R O K Ł A D K A : P L A N S Z E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O . J Ó Z E F G A J E K , K U T R Z E BA - P OJ N A R O W A , KAZIMIERZ REINFUSS, Z E S Z Y T U : A D A M B A R W N E : TADEUSZ SEWERYN TADEUSZ S E W E R Y N M Ł O D Z I A N O W S K I J E R Z Y DRUKARNIA UNIWERSYTETU KLISZE JEDNOBARWNE: PIETKIE­ K A R O L A K JAGIELLOŃSKIEGO KRAKOWSKIE ZAKŁADY OFFSETOWE T A B L I C E D R U K A R N I A W I E L O B A R W N E : N A R O D O W A K R A K Ó W Nakład 6.200 egz. — Ark. druk. 4,25+2 tablice. — Papier ilustrac. k l . I I I , 70x100/80. — Oddano do składania 17. X . 1958. — Druk ukończono w lipcu 1959 r. Zam. 639/58 DRUKARNIA Cena zł 29 C-7 UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO ��OD REDAKCJI Odkilku lat przygotowywany do druku zeszyt Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych poświęcony ubiorom kaszubskim ukazuje się dopiero teraz, po śmierci autorki, prof. dr Bożeny Stelmachowskiej. Prof. Bożena Stelmachowska poświęciła Kaszubom i Pomorzu szereg opracowań, takich jak «Podkoziolek» i «Rok obrzędowy na Pomorzu», pełniła też po I I wojnie światowej obowiązki profesora etnografii na Toruń­ skim Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, przez co jeszcze bardziej związała się z tym regionem. Autorka podejmując się opracowania monografii stroju kaszubskiego stanęła wobec dużych trudności, gdyż łudowe ubiory, zwłaszcza kobiece, wcześnie, bo w połowie XIX w. zaginęły. Ocałałe składniki tego ubioru, a także ogółnikowe opisy i nieścisły materiał ikonograficzny, nie ułatwił autorce tego zadania. Duże trudności spiętrzyły się zwłaszcza w zakresie problemu historii przemian ubioru kaszubskiego i jego zróżnicowania. Autorka była zmuszona podjąć w wielu wypadkach trud rekonstrukcji różnych elementów tego stroju; natrafiła też na trudności w zakresie materiałów porównawczych z Kociewia i Borów Tuchołskich. Z tych właśnie przyczyn długo toczyły się dyskusje między Redakcją Atłasu Polskich Strojów Ludowych, a Autorką i recfa/ceorem zeszytu, prof. dr Tadeuszem Sewerynem, autorem studium o złoto­ głowiach kaszubskich. Niestety, przedwczesna śmierć prof. dr Bożeny Stelmachow­ skiej uniemożliwiła jej wykończenie tej pracy. Ofiarnie podjął się tego dzieła prof. dr T. Seweryn, rozszerzył on poważnie zakres dokumentacji historycznej do stroju kaszubskiego oraz uzupełnił syntezę przez uwzgłędnienie podłoża gospodarczego i społecznego zagadnienia, rozszerzył materiał dowodowy, obrazujący formy tego kroju i jego zdobnictwo zabytkowe oraz wykonał serię rysunków przedstawiających ty­ powe ełementy regionalne, jako też obiekty przeważnie już dzisiaj nie istniejące. Prof. Seweryn dostarczył również krojów do niektórych części stroju kaszubskiego i po­ święcił wiełe czasu i pracy, aby monografia o stroju kaszubskim przygotowywana od kilku lat mogła wyjść drukiem. Nadał on też pracy jej kształt ostateczny tak pod względem konstrukcji, jak też ujęcia stylistycznego. Pracą tą oddał redaktor zeszytu kaszubskiego najlepszą przysługę pamięci Bożeny Stelmachowskiej, doprowadzając do końca jej dzieło o ubiorze Kaszubów, z których kulturą ludową była Ona tak ser­ decznie uczuciowo związana. (—) Józef Gajek �W S T Ę P Obszar l ą d u r o z p o ś c i e r a j ą c y się na z a c h ó d o d Z a t o k i G d a ń s k i e j w z d ł u ż B a ł t y k u do O d r y , czyli Pomorze, s k ł a d a się n a p ó ł n o c y z pasa d o l i n p r z y b r z e ż n y c h , a n a p o ł u d n i u z w y ż y n y g ę s t o usianej j e z i o r a m i , zwanej Pojezierzem P o m o r s k i m . U k s z t a ł t o w a n i e p i o n o w e tego jest przede w s z y s t k i m d z i e ł e m c o f a j ą c e g o obszaru się lodowca, k t ó r y t o p n i e j ą c p o z o s t a w i a ł płaskie m o r e n y denne, widoczne dziś w t z w . k ę p a c h , a z w a ł y m o r e n c z o ł o w y c h — w kopulastych w y niosłościach wyżynnych. G o s p o d a r c z ą p o d s t a w ę rolnictwa a jednocześnie odwieczny wyznacznik rzadkości zalud­ nienia i m a ł e j z a m o ż n o ś c i tego k r a j u stanowiła jałowa gleba. P r z y m o r z e m i ę d z y G d a ń s k i e m a Szczecinem z w a ł o się w ś r e d n i o w i e c z u P o m e r a n i ą . Cassubia obejmowano Nazwą Z i e m i ę B i a ł o g a r d z k ą nad P r o ś n i c ą , a nawet M e k l e m b u r g i ę . W z m i a n k a Casshubii, a w k r o n i c e B o g u f a ł a z X I I I w . odnosi się w ł a ś n i e do l u d n o ś c i zwanej p r z e z e ń kającej w Z i e m i K o ł o b r z e s k i e j i B i a ł o g a r d z k i e j . W X V i X V I I w . u s t a l a ć się z a c z ę ł a K a s z u b ó w d l a c a ł e g o obszaru z a m i e s z k a ł e g o przez K a s z u b ó w , z w a n y c h Cassubi, a grawitującego gospodarczo ku Gdańskiego w epoce wczesno-feudalnej. Gdańskowi. K o l e j n e przechodzenie własnych książąt pomorskich p o d panowanie ludności z a k o n u k r z y ż a c k i e g o , czy Szczecińskiego spod panowania Brandenburczyków, a w z w i ą z k u z t y m częste zmiany granic posiadłości p a n ó w feudalnych na Pomorzu, czają wiele t r u d n o ś c i w z o r i e n t o w a n i u się w p o h t y c z n y m i etnicznym u k ł a d z i e tych D l a t e g o d o c e l ó w A t l a s u S t r o j ó w L u d o w y c h p o z w a l a m y sobie w p r o w a d z i ć u k ł a d grup etnicznych na nazwa Cassubitae, Cassubae, H i s t o r i a K a s z u b ó w jest f r a g m e n t e m d z i e j ó w P o m o r z a , m i a n o w i c i e k s i ę s t w a i miesz­ nastrę­ obszarów. następujący Pomorzu: Obszar o d W o l i n a , K o ł o b r z e g a , przez B i a ł o g a r d , K o s z a l i n , J a m n o , S ł a w n o p o r z e k ę Słu­ pię, a n a p o ł u d n i e p o Szczecinek Słupi Na po linię Pomorzu zachodnich Gdańsk—Chojnice, nazywamy Pomorzem to Pomorze Z a c h o d n i m . Obszar na w s c h ó d wschodnie, zamieszkane t y m wyróżnić jednak należy grupę K a s z u b ó w wchodzili mieszkający nad jeziorem Gardno przez wschodnich i zachodnich. i Ł e b a — Słowińcy, od Kaszubów. na Do południe od nich Kabatkowie, a na w s c h ó d o d nich — Kaszubi nadłebscy. D o wschodnich zaś Kaszu­ b ó w zaliczamy l u d n o ś ć m i e s z k a j ą c ą na obszarze o d j e z i o r a Ż a r n o w i e c k i e g o i rzeczki P i a ś n i c y po linię — ogólnie b i o r ą c — Chojnice i G d a ń s k , a raczej po Bory Tucholskie i niwy K o - ciewia. M i ę d z y Ł e b ą a z a c h o d n i ą g r a n i c ą K a s z u b ó w wschodnich m i e s z k a j ą K a s z u b i l ę b o r s k o bytowscy, k t ó r y c h obszar zasiedlenia uważamy za strefę przejściową między Kaszubami wschodnimi a zachodnimi. Kaszubszczyzna Zachodnia stała się w p o ł o w i e X V w . i n t e g r a l n ą częścią Rzeczypospolitej, ale j e j ł ą c z n o ś ć z P o l s k ą u t r w a l i ł a j u ż w c z e ś n i e j w s p ó l n a a d m i n i s t r a c j a k o ś c i e l n a . Z b i e g i e m w i e k ó w ziemie Kaszubszczyzny P o d koniec wieku X V I I książąt zachodniej o d p a d ł y od Polski. ziemia S ł o w i ń c ó w w powiecie s ł u p s k i m po w y m a r c i u ostatnich zachodnio-pomorskich (Anna Gryfitka ze Smołdzina) stała się w ł a s n o ś c i ą Hohen­ z o l l e r n ó w . K a s z u b s k i e p o w i a t y l ę b o r s k i i b y t o w s k i n a l e ż a ł y jeszcze w d w u d z i e s t o l e c i u 1 6 3 7 — 1 6 5 7 d o P o l s k i , p o t e m i te z i e m i e z a g a r n ę l i B r a n d e n b u r c z y c y . ewangelicko-augsburskiego, mimo podlegania Prusom, M i m o jednak przyjęcia Słowińcy, Kabatkowie wyznania i Kaszubi �nadłebscy wywali cyjne, nym język i bardzo polski poczucie całym badania skimi na dzone administra­ w życiu codzien­ a co wspólnoty ludem o tym d ł u g o zacho­ urządzenia kulcie religijnym, żywili z jeszcze polskie kaszubskim. nad resztkami pobrzeżu Bałtyku , przez więcej, kulturowej Mówią słowiń­ 1 kaszubskiego prowa­ regionalistę F . Cenowe, rosyjskiego lingwistę A . H i l - ferdinga, A. przez skiego F. prof. oraz J. Parczew­ niemieckiego uczonego Lorentza. Niemniej ludności zwłaszcza dników oraz niemieckich i upośledzenie polityczny językowy czenie s i ę skiej gospodarcze kaszubskiej, ucisk, napływ osa­ spowodował kur­ obszaru Kaszubszczyzny pol­ przesuwanie się jej granicy ku wschodowi. Pracą niniejszą ludowy Kaszubów szarze graniczącym szubami łudnia Ryc. 1. Chłop kaszubski w czapie baraniej zw. „muca' (ryc. 23) do strój na ob­ zachodzie z Ka­ lęborsko-bytowskimi, n o s i się : na z borowiakami, Kociewiakami. pie obejmujemy wschodnich a z ze po­ wschodu Przedstawiony na zasięg tego ostatniej fazy nia w 50-leciu o d r. ma­ stroju jego od­ istnie­ 1800—1850. W s t r o j u t y m w y r ó ż n i a j ą s i ę t r z y z a s a d n i c z e t y p y : 1) s t r ó j r o l n i k ó w , 2 ) r y b a k ó w nadmor­ s k i c h o r a z 3) k a s z u b s k i e j p o d m i e j s k i e j l u d n o ś c i G d a ń s k a . P i e r w s z y c e c h u j e u m ę ż c z y z n c z a p a b a r a n i a ( r y c . 1), s u k m a n a g r a n a t o w a l u b m o d r a , a s p o d n i e d ł u g i e w p u s z c z o n e d o b u t ó w z c h o ­ lewami (ryc. 2). R o b o c z y u b i ó r r y b a k ó w c h a r a k t e r y z o w a ł d u ż y k a p t u r p r z y k r y w a j ą c y plecy l u b m u c a barania, g r u b y szal, k u r t k a g r a n a t o w a i b u t y s i ę g a j ą c e l a n a ( r y c . 3, 4 , 6 i 7 ) . H i e r o n i m D e r d o w s k i pisze b o w i e m w s w o i m wysoko także ponad kaszubskim ko­ eposie: Obleczeni bele w kęse rebaccie surdute j na nogu mieli skorznie po sąm pas obute. Jeich żółtawe włose bele skrete pod mucami A koszule jak ciej majtcie mnieli pod wampsami . 2 Strój "zaś [podmiejski Kaszubów g d a ń s k i c h c e c h o w a ł y spodnie k r ó t k i e , białe p o ń c z o c h y k o l a n i p ł y t k i e t r z e w i k i (ryc. 4 i 5). Inne części ubioru jak np. bardzo do charakterystyczne dla K a s z u b ó w wschodnich czapy baranie z o s ł o n ą uszu i k a r k u — noszone b y w a ł y zarówno przez r o b o t n i k ó w podmiejskich, j a k i r o l n i k ó w z Pojezierza kartuskiego. T o samo odnosi się do kamizeli, z a r ó w n o z p ł ó t n a barwionego na bionych granatowo lub grubego warpu, jak i zdo­ tkanin. Przedstawiony na tablicy I K a s z u b z Pojezierza n o s i d u ż ą c z a p ę b a r a n i ą , k o s z u l ę z k o ł n i e ­ r z y k i e m z w i ą z a n y m c z e r w o n ą w s t ą ż e c z k ą , k a m i z e l k ę d w u r z ę d o w ą z d w o m a szeregami g u z ó w m e t a l o w y c h , s p o d n i e ż ó ł t e ze s k ó r y baraniej oraz b u t y krampówki. W i e r z c h n i ą jego odzież stanowi m o d r a s u k m a n a sięgająca nieco p o n i ż e j k o l a n , z l e ż ą c y m k o ł n i e r z e m , z a m a r a n t o w y m i w y k ł a d k a m i u klap oraz na k o ń c u r ę k a w ó w , a zapinana na guziki. �Stojąca czepek złotą kaszebska biolka obok z błękitnego aksamitu nosi haftowany nicią, opasany w o k ó ł j e d w a b n ą chu­ s t k ą . D o b o k ó w c z e p c a p r z y s z y t e s ą szero­ kie wstęgi białe z czerwonymi r ó ż a m i , zwią­ zane p o d b r o d ą w d u ż ą k o k a r d ę . Koszulę c e c h u j ą d ł u g i e , szerokie r ę k a w y z o s z e w k ą . G o r s e t g r a n a t o w y bez o z d ó b . S p ó d n i c a się­ gająca po połowy czerwona z łydek, gęsto czarnymi fałdowana, kwiatkami druko­ wanymi, p o ń c z o c h y białe z k r o p k o w a n y m l a m p a s i k i e m p o b o k a c h , a wreszcie czarne trzewiki do kostek. Strój przedstawiony na tablicy I I był charakterystyczny dla kaszubskich żeglarzy z I I poł. X V I I I w. Cechował go z fantazyjnie p o d w i n i ę t ą krezą, często pękiem piór ptasich. kapelusz ozdabiany Szyję opasy­ w a ł a c z e r w o n a c h u s t k a j e d w a b n a o paste­ l o w y m odcieniu. Z w i ą z y w a n o j ą p o d b r o d ą , a końce wypuszczano na opiętą katankę g r a n a t o w ą , z a p i n a n ą n a srebrne guzy. R ę ­ kawy jej, zwykle przykrótkie, posiadały u k o ń c ó w z b o k u rozcięcie oraz z i k i . Z za r ę k a w ó w wysuwał trzy się gu­ obcisły m a n k i e c i k k o s z u l i oraz bujnie w o k ó ł niego sformowane fałdy. Resztę n i a ł y buchaste Spodnie odzienia dopeł­ Z «lacem», białe, Ryc. 2. Para kaszubska z poł. X I X w., wykonał J. Karolak 1954. w b ł ę k i t n e p a s k i p i o n o w e , spinane u k o l a n taśmą niebieską, czarne do związywaną kostek, zapinane z b o k u w obwisłe kokardki. P o ń c z o c h y były białe, a na metalową trzewiki klamrę. M ł o d e zaś kobiety nosiły kolorowe czepki z białą ryszką otaczającą twarz o d g ó r y i b o k ó w , a z w i ą z y w a n e z tyłu w s t ą ż k ą na k o k a r d ę . N a koszulę z g ł ę b o k o wyciętym dekoltem wdzie­ w a ł y gorset sznurowany na piersiach, uszyty z materii jednobarwnej lub prążkowanej, na szyję z a r z u c a ł y c h u s t k ę , k t ó r ą k r z y ż o w a ł y na piersiach i w c i s k a ł y p o d s z n u r ó w k ę . O d m o d r e g o gorsetu o d b i j a ł a biel r ę k a w ó w o g r o m n i e szerokich a kunsztownie p o d p i ę t y c h a ż p o łokcie. S p ó d n i c ę z i e l o n ą u k ł a d a j ą c ą się w szerokie f a ł d y o k r y w a ł a zapaska, na c o d z i e ń b i a ł a , b a w e ł ­ n i a n a , zawsze bez o z d ó b , n a ś w i ę t o z a ś j e d w a b n a k o l o r o w a . D u ż o stom odbijające od białych pończoch szyku użyczały niewia­ kolorowe pantofelki, zawiązywane na safianowego motylka. Właściwy wygląd strojem z zachodu, Strój stroju kaszubskiego w dużym s t o p n i u o k r e ś l a s k o n f r o n t o w a n i e go ze sąsiednich grup etnograficznych: K a b a t k ó w , S ł o w i ń c ó w i K a s z u b ó w nadlupawskich Borowiaków 3 Kabatków . t u c h o l s k i c h z p o ł u d n i a , a K o c i e w i a k ó w i M a l b o r ż a n ze Rabatkami nazwano wschodu. g r u p ę K a s z u b ó w mieszkających między jezio­ r e m G a r d n e m a Ł e b ą , o d s u k m a n k i podobnej do kaftana, a zwanej kabot. W stroju m ę s k i m d o m i n o w a ł a t a m biel. B i a ł y m był więc zapinany na haftki k r ó t k i sukienny l u b p ł ó c i e n n y kabot, b i a ł a k a m i z e l k a i spodnie k r ó t k i e oraz p o ń c z o c h y . T y l k o trzewiki na niskich obcasach i kapelusz o b w i e d z i o n y c z e r w o n y m s z n u r k i e m b y ł y czarne. Ś w i ą t e c z n i e o d z i a ł się c h ł o p , jeśli s w ó j b i a ł y kabat p r z e k a b a c i ł na czarny. S t ą d K a b a t k ó w do b i a ł y c h m e w p r z y r ó w n y w a n o , a i c h niewiasty do czarnych wron, do bioder, czarnego b o strój k o b i e t s k ł a d a ł się z czarnego gorsetu obszytego w szwach płóciennego kabatka czarnym sznurkiem, a sięgającego zasznurowanego z p r z o d u c z e r w o n ą w s t ą ż k ą o r a z z czarnej s p ó d n i c y p ł ó c i e n n e j g ę s t o f a ł d o w a n e j , oblamowanej 7 �dołem szeroką czarną taśmą, z czarnych trzewików. a wreszcie Tylko zapaska była biała, p o ń c z o c h y i koszula z w ą s k i m i r ę k a w a m i , chustka zaś piersiach czerwona. skrzyżowana na Gdy zaś niewiasty szły d o ś l u b u , d o w y w o d u lub komunii, o k r y w a ł y się d u ż ą b i a ł ą p ł a c h e t k ą , w y g l ą ­ dały jak siostry strojowi zakonne. użyczało czółko p o d k ł a d k i oblepionej rem, Powagi temu z tekturowej niebieskim którą dziewczęta papie­ opasywały czar­ n y m raszem. Jak widać, strój ten wschodnio-kaszubskiego kim barwą. ściowa — Koszula tak różni się przede jest samo j a k od wszyst­ tu dwuczę­ u Kaszubek w s c h o d n i c h . S p ó d n i c e s ą znacznie k r ó t s z e , ale b a r d z i e j f a ł d z i s t e — w s z a k ż e d o jej uszycia 13—16 łokci używano barwionego p ł ó t n a . Bijąca w oczy jest r ó ż n i c a w na­ kryciu głowy. Nie ma złotnic szubskich t u wschodnio-ka- czyli wspaniale hafto­ wanych czepców, są natomiast czółka. N a zachodzie Ryc. 3. Rybak kaszubski z nad jeziora Wdzydzkiego, fot. I . Gulgowski 1903. zachowała płachta żałobna, Słowiańszczyzny niana już na się jednak właściwa biała dla Zachodniej, a Kaszubach zapom­ wschodnich. «Łoktusza» występuje też u wińskich, asystujących kościele d o ż e ń c o m podczas Strój w kobiet sło­ mło­ ślubu. Słowińców. U tej n i e l i c z n e j g r u p y etnograficznej istniały dwa skład typy stroju. W wego w c h o d z i ł a całej czarna zasadniczo stroju czapka zimo­ barania z czerwonym denkiem, biały kabat cienny z b a r c h a n o w ą k r ó t k i e spodnie, podszewką, białe pończochy płó­ białe z czer­ w o n y m lampasikiem oraz k o ż u c h uszyty z d w ó c h skór baranich, do k t ó r y c h doda­ wano rękawy. Do stroju letniego należał t a k i sam, j a k u K a b a t k ó w , kapelusz, nadto s u k m a n a granatowa z c z e r w o n y m p o d b i c i e m , sto­ j ą c y m k o ł n i e r z e m , ale bez kłapci u ręka­ w ó w , zapinana na haftki, a p o t e m zelka barwista, k r ó t k i e z boku czerwonym trzewiki cowym i oraz 8 sznurkiem, pończochy układzie o kwadratów kami­ spinane płytkie szachowni­ czarnych białych. Kobiety Ryc. 4. Miotlarz gdański — sztych. M . Deisch r. 1763. spodnie czepek słowińskie nosiły zaś biały l u b czapeczki z naszyciami, albo �też czarną chustkę wiązaną wokół głowy, koszulę d ł u g ą , gęsto f a ł d o w a n ą z pasiastym o b l a m o w a n i e m z długimi rękawami, u dołu, spódnicę s z n u r ó w k ę t j . gorset czerwoną, z trójkątną w s t a w k ą w białe i czerwone paski, k r z y ż o w a n ą c h u s t k ę c z e r w o n ą na piersiach oraz pończo­ chy niebieskie. Strój Kaszubów nadlupawskich. Grupa Kaszubów m i ę d z y r z e k ą L u p a w ą , a Ł e b ą w y r ó ż n i a się k o l o r o w y m mieszkających na obszarze strojem kobiecym. (Męski ubiór tej g r u p y nie jest n a m znany). S z n u r ó w k a b y ł a t a m obszyta c z a r n y m i s z n u r k a m i , j a k u K a b a t k ó w , c h u s t k a k r z y ż o w a n a n a p i e r s i a c h i w c i s k a n a p o d g o r s e i s k ł a d a ł a s i ę z w y k l e ze z s z y t y c h k o l o ­ rowych s k r a w k ó w jedwabiu lub perkalu, spódnica miała kolor czerwony z czarną oblamówką u d o ł u , zapaska z a ś b y ł a zielona, strojna w haft b i a ł y i a ż u r y . D o ś l u b u szły niewiasty w su­ kiennej s p ó d n i c y niebieskiej, czarno u d o ł u o b r z e ż o n e j , zapasce b i a ł e j i w w i e ń c u z i e l o n y m a k w i e c i s t y m , n a d t o w c z ó ł k u bogato z d o b n y m , b ł y s z c z ą c y m m e t a l o w y m i p a j e t k a m i i guzicz­ k a m i . S t r ó j t e n p o d o b n i e j a k s ł o w i ń s k i w y k a z u j e w i e l e p o k r e w i e ń s t w a ze s t r o j e m Kaszubów gdańskich. Strój Borowiaków suknią, bach t u c h o l s k i c h . S u k m a n a zwie się w B o r a c h t a k samo j a k n a K a s z u ­ lecz p o s i a d a c z e r w o n y k o ł n i e r z i k a p t u r n a p l e c a c h . S k ó r z a n e s p o d n i e s ą d l a o b u grup w s p ó l n e . B o r o w i a c y n o s z ą p o n a d to k u r t k i s k ó r z a n e czyli jelonki. Kaszubskie krampówki są w T u c h o l s k i e m d w u k o l o r o w e , t j . brunatne i czarne, latem c h o d z ą ludzie « n a p r z y b o ś » , g d y ż wdziewają także n a bose korki. nogi obuwie płócienne. Miewali Okrycie czapryga, r ó ż n i m ę ż c z y z n zwane głowy się t y l k o klęki z ś r o d k o w y c h K a s z u b , mucy. B o r o w i a c y n o s i l i p r ó c z t e g o rogatkę c z y l i r o g a t y w k ę o r a z poznanionkę nazwą od to jest to jest c z a p k ę z daszkiem. wielkie płaszcze z kidlon, Kaszubach Wspólne były pelerynami od zwane czego w powiecie k o ś c i e r s k i m kidlonami. zwano Pas c z e r w o n y , k t ó r y w s t r o j u spotykamy, występuje tutaj na Kaszubów kaszubskim tylko spora­ dycznie. W stroju borowiaczek wiązanie zarówno do znajdujemy Kaszub, jak na­ i do b l i ż s z e g o geograficznie K o c i e w i a . Wedle wy Bernarda 4 Sychty k r ó j k o s z u l i kobiecej T u c h o l s k i c h t a k i sam, przyramko- jest co n a w Borach Kaszubach, ale r ę k a w y s i ę g a j ą t y l k o n i e c o p o z a ł o k i e ć , a wokół szyi w y s t ę p u j e czerwona ob- szywka. Sznurówka staniczkiem zwana przez autora pod- b y w a ł a w lecie p ł ó c i e n n a a n a z i m ę szyta z « b a j u » i obrębionego podwójnie kolorową złożonego wełną. Gorset, w k ł a d a n y l a t e m przez d z i e w c z ę t a i m ł o d e m ę ż a t k i na koszule lniane, j a k na Kaszubach z był podobnie czarnego aksamitu albo też podobnie j a k na K o c i e w i u z bru­ natnego sukna. pod brodą Borowiaczki zawiązywały długą szeroką rzystą, zwykle niebieską, lub białą. wstążkę modrą, wzo­ zieloną Ryc. 5. Roznosiciel mleka — sztych. M . Deisch r. 1765. 9 �Dawna spódnica borowiacka była towana paździerzem, o b c i ą g n i ę t a p o d b i t a warpem. N a s p ó d n i c ę wa­ płótnem i tę wkła­ d a n o d r u g ą , p ł ó c i e n n ą z k o r o n k ą l u b fal­ b a n k a m i . Jeżeli k t o nie p o s i a d a ł gano zimą Około po końca watowanej gburki, spódnicy, k t ó r ą nosiły tylko wcią­ kilka spódnic płóciennych. X I X w. Borowiaczki po kilka spódnic z białego nosiły barchanu, na w i e r z c h w k ł a d a ł y n a j l e p s z ą , a w r a z i e desz­ czu n a k r y w a ł y się nią. Tego na nie było, choć nakrywanie Kaszubach się spódnicą znane jest w i n n y c h regionach, n p . w W i e l ­ kopolsce. Kaftan kobiecy, w przeciwień­ stwie d o s p ó d n i c y , jest nieledwie identyczny z kaszubskim. W y r ó ż n i a się t y l k o u B o r o - wiaczek stojącym k o ł n i e r z e m z ryszką. Far­ tuszki dziewczęce tak samo j a k na Kaszu­ bach r o b i o n o z b i a ł e g o , swojskiego ale i c h n i e w y s z y w a n o . z czarnego l u b Zapaski płótna, mężatek brunatnego jedwabiu przy­ b r a n e b y ł y k o r o n k ą , czego r ó w n i e ż n i e s p o ­ tykamy na Kaszubach. Z i m ą o k r y w a n o się szalami tureckimi wełnianymi noszonymi z a r ó w n o na Kaszubach, j a k i na czy t e ż w i n n y c h regionach. Pałukach, Występujące j e d n a k w regionie B o r ó w T u c h o l s k i c h chu­ sty w k r a t ę nie Do m są znane na Kaszubach. b o r o w i a c k i e g o s t r o j u kobiecego nie m o ż n a natomiast kieca lub zaliczyć półsuknia, odzieży gdyż zwanej n i e j e s t t o oso­ bliwość ani b o r o w i a c k a ani kaszubska. N a Ryc 6. Rybak jeziorny z r. 1954. nio seknja. Było to połączenie w pół­ całow- K a s z u b a c h zachodnich zwie się t a k ż e suknia, a na Kaszubach wschodnich j e d n ą całość staniczka lub kabatka ze spódnicą, szytą już w kliny. Interesujące szczegóły podaje B . Sychta o n a k r y c i u g ł o w y : « Z w y c z a j e m Kaszubek i Ko- ciewianek u b i e r a ł y B o r o w i a c z k i w niedzielę i święta g ł o w ę w czarny, aksamitny l u b j e d w a b n y c z e p e k , w y s z y w a n y z ł o t y m i l u b ż ó ł t y m i n i ć m i i o z d o b i o n y d o k o ł a c z a r n ą k o r o n k ą n a szero­ k o ś ć d ł o n i . Czepek o b w i ą z y w a ł y zieloną, m o d r ą l u b b r u n a t n ą c h u s t k ą j e d w a b n ą z haftowa­ n y m i na brzegach kwiatami. C h u s t k a t w o r z y ł a n a czole kobełkę albo rożki czyli k o k a r d ę » . N a d t o d o d a j e jeszcze t a k i e o g ó l n e o b j a ś n i e n i a : « B e z n a k r y c i a g ł o w y n i e p o k a z y w a ł a s i ę n i g d y omnażona kobieta z B o r ó w , zwłaszcza poza domem, zarówno bogatsza, jak biedniejsza. N o s i ł a o n a czepiec n i e t y l k o w d n i ś w i ą t e c z n e , lecz t a k ż e w p o w s z e d n i e z w y j ą t k i e m barwnej c h u s t k i , z w i ą z a n e j w k o k a r d ę » . « S t a r y ś w i ą t e c z n y czepiec z a m i e n i a ł a n a c o d z i e n n y a n a n i e ­ d z i e l ę i ś w i ę t a s p r a w i a ł a sobie n o w y . W czepcu c h o d z i ł a o d r a n a d o w i e c z o r a , nie zdejmując go p r ę d z e j , a ż d o p i e r o na noc, w czepcu p r z ę d ł a i g o t o w a ł a , s p r z ą t a ł a i o d p o c z y w a ł a , j e d y n i e l a t e m g d y s z ł a w pole, w k ł a d a ł a zamiast czepca c h u s t k ę p ł ó c i e n n ą . Po j e d w a b n y c h czepcach wyszywanych złotem przyszła m o d a na s ł o m k o w e czepki na Strój i lato». k o c i e w s k i . I d ą c w k i e r u n k u na w s c h ó d o d c e n t r u m kaszubskiego Kościerskiem, natrafiamy na rejon Kociewia, obejmującego w Kartuskiem okolice Starogardu, Tczewa, Ś w i e c i a , G n i e w u i P e l p l i n a . R e g i o n t e n t y m r ó ż n i s i ę o d K a s z u b , ż e silniej n a w i ą z u j e k u l t u r o w o 10 �Ryc. 7. Rybak jeziorny z „kleką" na głowie r. 1915. d o p o ł u d n i o w y c h o b s z a r ó w P o l s k i zachodniej. K r z y ż u j ą się tutaj z s o b ą w p ł y w y kaszubskie i kujawskie. M . i n . nieznana np. na K a s z u b a c h b r u n a t n a p e l e r y n k a u starszych k o b i e t a n a l o g i ę do kujawskich stanowi k a b a t k ó w z pelerynką, m i m o różnicy w barwie. Kujawskie nasilenie c z e r w i e n i s ł a b o o d b i ł o s i ę n a K o c i e w i u , ale i b ł ę k i t k a s z u b s k i n i e j e s t d o m i n u j ą c y . Ulubione 5 b a r w y n a K o c i e w i u t o z i e l e ń i k o l o r b r u n a t n y . Z a s t a n a w i a t e ż f a k t , ż e d o tej p o r y n i e z n a l e ­ ziono na K o c i e w i u haftowanych z ł o t e m Strój malborski. 6 czepców . K i e r u j ą c się dalej na wschód, na p r a w y brzeg W i s ł y i N o g a t u , do­ li �Ryc. 8. Chłop w ubiorze codziennym ucierający tytoń na tabakę z r. 1947. cieramy do Z i e m i Malborskiej. w y g a s ł y m stroju G a r ś ć w i a d o m o ś c i , ale b a r d z o ks. dr W ł a d y s ł a w Ł ę g a 7 zasadniczych, zebrał o tym . M a l b o r ż a n i e n o s i l i d ł u g i e , s i ę g a j ą c e p o z a k o l a n a s u k m a n y n i e b i e s k i e l u b z i e l o n e . Jeszcze w r . 1913 s p o t k a ł W . Ł ę g a w M i r a n a c h c h ł o p a , ubranego w rodzaj czamary zapinanej pod s z y j ę n a h a c z y k i . S u k m a n a b y ł a w pasie o d c i ę t a , a d o l n a c z ę ś ć s f a ł d o w a n a . P i e r w o t n e j b a r w y w t y m u b r a n i u t r u d n o się b y ł o d o p a t r z e ć , okaz b o w i e m m i a ł k o l o r szaro-zielony. W Malborskiej z a c h o w a ł y się t a k ż e granatowe płaszcze z p e l e r y n ą . N a nogi w k ł a d a n o tak na Kaszubach zamszowe buksy Strój m a l b o r ż a n e k oraz względem koloru: « U kobiet Poza t y m k o b i e t y n o s i ł y gorsety oraz d u ż e chusty w e ł n i a n e l u b z e s t a w i e ń — specyfika stroju występuje suknia niebieska l u b w r o t n i e , ale f a r t u c h z a w s z e n i e b i e s k i . C z e p k i d z i e n n e z d a j ą s i ę b y ć i d e n t y c z n e z tle p o w y ż s z y c h g d a ń s k i , p r z y c z y m b a r w a jego b y n a j m n i e j nie jedwabne.» kaszubskiego zarysowuje się wcale s p r o w a d z a ł a się, j a k dotychczas m n i e m a n o , granatowego. o z d ó b . Posiada o n j e d n a k specjalny u k ł a d b a r w oraz k s z t a ł t , k t ó r y zarysem s w o i m 12 się na wy­ mówiąc D r u g ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą j e g o c e c h ą j e s t b r a k w y s t r o j u , a w i ę c h a f t ó w , n a s z y w e k czy nia od­ kaszubskimi. r a ź n i e . C h a r a k t e r y s t y c z n ą j e g o c e c h ą j e s t p o d z i a ł n a t y p w i e j s k i i p o d m i e j s k i , ściślej jedynie do k o l o r u jak skórznie. charakteryzuje W . Ł ę g a p o d silnie b a r w a niebieska i czerwona, — c z ę s t o b l u z k a jest czerwona, Na Ziemi tle s t r o j u sąsiadów. innych wyodręb­ �Ryc. 9. Kaszubki w stroju z I . poł. X X w. Rozdział OBECNY STAN I STROJU LUDOWEGO Jeszcze g d z i e n i e g d z i e w i d u j e s i ę n a K a s z u b a c h r e s z t k i d a w n e g o m ę s k i e g o r o b o c z e g o s t r o j u l u d o w e g o ( r y c . 3, 6, 7, 8 ) , n i e m n i e j s t w i e r d z i ć n a l e ż y , ż e w c h w i l i o b e c n e j s t r ó j l u d o w y n a Ka­ szubach nie istnieje we w ł a ś c i w y m tego s ł o w a znaczeniu. L u d n o ś ć wiejska u b i e r a się t a k samo, j a k m i e s z k a ń c y m i a s t i m i a s t e c z e k i t a k s a m o stosuje p e w n e r o d z a j e o g ó l n i e u ż y w a n e j zawodowej, m . i . M i m o to widuje się w niedzielę i święta, a szczególniej z okazji u r o c z y s t o ś c i k a s z u b s k i s t r ó j w g r u p a c h m ł o d z i e ż o w y c h . Jest t o s t r ó j ś w i e t l i c o w y ( r y c . Mamy odzieży rybackiej. państwowych 9). t u d o c z y n i e n i a ze z j a w i s k i e m k o s t i u m o l o g i c z n y m , k t ó r e w P o l s c e d o t y c h c z a s nie m a procedensu. S t r ó j ten nie p r z e n i ó s ł się b o w i e m b e z p o ś r e d n i o z c h a t y na e s t r a d ę m u z y c z n ą , c z y t a n e c z n ą , j a k w w i e l u i n n y c h r e g i o n a c h P o l s k i , ale p o w s t a ł p o ś r e d n i o , d r o g ą r e k o n s t r u k c j i . W pracy nad rekonstrukcją starano się n i e w ą t p l i w i e k i e r o w a ć w s p o m n i e n i a m i l u d u . Te z n a t u r y rzeczy b y ł y n i k ł e . S t w i e r d z i ć j e d n a k trzeba, ż e ludzie, k t ó r z y w drodze zaś wywiadów t e r e n o w y c h s i ę g a l i p r z e d p ó ł w i e c z e m d o ż y w e j jeszcze t r a d y c j i u s t n e j , n i e w y w i ą z a l i s i ę d o b r z e ze s w e g o z a d a n i a . N i e u m i e l i b o w i e m o d r ó ż n i ć c e c h t y p o w y c h stroju o d jego cech p r z y p a d ­ kowych. 13 �P i e r w s z ą p r ó b ę r e k o n s t r u o w a n e g o s t r o j u k a s z u b s k i e g o p o k a z a n o w r . 1910 n a w i e c z o r n i c y 8 T o w a r z y s t w a Czytelni Polskiej w K o ś c i e r z y n i e . O d t ą d ś w i e t l i c o w y strój kaszubski w a ł się w wiejskich teatrach amatorskich i u ż y w a n y b y ł podczas u r o c z y s t o ś c i przyjmo­ dorocznych. N a j b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i ł się o n w takiej f o r m i e , j a k ą m u n a d a ł a r e g i o n a l i s t k a kaszubska, Franciszka M a j k o w s k a , siostra dra A l e k s a n d r a M a j k o w s k i e g o . P o s ł u g i w a ł się n i m m . in. z e s p ó ł c h ó r a l n o - t a n e c z n y « W e l e c j a » w K a r t u z a c h , a w r . 1930 u c z e s t n i c y u r o c z y s t o ś c i dożyn­ k o w y c h w Warszawie. Inne grupy amatorskie w p r o w a d z i ł y do owego k o m p l e t u tylko drobne zmiany. Najstarszy strój świetlicowy dziewcząt gorsika b l u z k i , z czarnego aksamitnego składał się więc z białej, haftowanej kolorowo o l u ź n y m k r o j u , z f a ł d o w a n e j niebieskiej wełnianej i białego płóciennego fartuszka z k o l o r o w y m szlakiem haftu. D o spódniczki górnego brzegu gorsetu przypinano o g r o m n ą k o k a r d ę s z k o c k ą z d ł u g i m i k o ń c a m i , a nakrycie g ł o w y s t a n o w i ł a c h u s t e c z k a , n o s z o n a j a k czepeczek z h a f t o w a n y m denkiem. S t r ó j t e n z a w i e r a ł p o m i e s z a n e ze s o b ą e l e m e n t y s t r o j u k o b i e c e g o i d z i e w c z ę c e g o , a c y m szczegółem była w n i m funkcyjnie rażą­ nie u z a s a d n i o n a k o k a r d a . K o s z u l ę i z a p a s k ę o z d o b i o n o k o l o r o w y m i h a f t a m i , k t ó r e k o m p o n o w a ł a o d r. 1906 T e o d o r a G u l g o w s k a w e W i e l u i W d z y ­ dzach, przetwarzając na malowanej lub technikę hafciarską rytowanej. Tego rodzaju zabytkowej kaszubskiej ozdoby stroju a były tylko zastosowaniem indywidualnych który posiadać motywy nie miały żadnej p o m y s ł ó w zdobniczych do ornamentyki tradycji stroju lokalnej, regionalnego, chciano. R e k o n s t r u k c j a stroju kaszubskiego w X X w i e k u p r o w a d z o n a b y ł a przez k o b i e t y i to dość egoistycznie, b o o d n o s i ł a się w y ł ą c z n i e do stroju kobiecego, a c a ł k o w i c i e p o m i j a ł a strój m ę s k i . T o t e ż m ę s k i s t r ó j ś w i e t l i c o w y nie n a w i ą z y w a ł do ż a d n e j t r a d y c j i historycznej. Nie rewindy­ wępsa c z y l i kaftana. C h ł o p c ó w u b r a n o do t a ń c a w czarne spodnie i c z a r n ą k a m i z e l k ę , z b i a ł y m i r ę k a w a m i koszuli. k o w a n o w n i m ani kaszubskiej, granatowej sukmany, ani ciemno-zielonego Ten k o m p l e t i s t n i a ł jeszcze p o jeszcze w z a k o ń c z e n i u o s t a t n i e j w o j n y i d o tej p o r y g d z i e n i e g d z i e terenie. P o 1945 r . p o d j ę t o p r ó b y r e k o n s t r u k c j i s t r o j u ś w i e t l i c o w e g o w o p a r c i u o ź r ó d ł a n a u k o w e a k c j ą t ą z a i n t e r e s o w a ł y się organizacje s p o ł e c z n e i instytucje, j a k Kaszubskiego w Kartuzach, jak Samopomoc Chłopska w Tow. Gdańsku, Przyjaciół CPLiA w obcą strojowi ; Muzeum Gdyni W y n i k i e m t y c h w y s i ł k ó w b y ł k a s z u b s k i s t r ó j ś w i e t l i c o w y z a p r e z e n t o w a n y w r . 1949 n a w a l u Sztuki L u d o w e j w Sopocie. W 9 ś l a d za n i m p o s z c z e g ó l n e g r u p y m ł o d z i e ż o w e itp. Festi­ zarzuciły d z i e w c z ę c e m u wielką, k r a c i a s t ą k o k a r d ę przy gorsiku, a komplet stroju męs­ k i e g o z a m i e n i ł się z czarnego na g r a n a t o w y . W y n i k i e m dalszych p o s z u k i w a ń b y ł s t r ó j z e s p o ł u k a r t u s k i e g o « K a s z u b y » , k t ó r y w y s t ą p i ł w r . 1953 n a e h m i n a c j a c h w W a r s z a w i e w k o s t i u m a c h z r e f o r m o w a n y c h nieco p o d Próby rekonstrukcji wpływem w y m a g a ń społecznych i krytyki trwają nadal, przy czym zgłaszają etnografów. swoje koncepcje scenografowie i plastycy. S t w i e r d z i ć należy, że wszystkie p r ó b y « r e k o n s t r u o w a n i a » stroju c e c h o w a ł o głównie t o , ż e o g r a n i c z y ł y się d o p r o j e k t o w a n i a coraz to n o w y c h o z d ó b e k d o koszul, zapasek i bluzek, a nie z a j m o w a ł y się a n i r e a k t y w o w a n i e m k r o j u o d z i e ż y tradycyjnej, a n i p r z y w r ó c e n i a d o ż y c i a dawnych kształtów ubioru i zestroju jego b a r w w oparciu o historyczne badania k o s t i u m o - logiczne. D l a t e g o w y n i k i tzw. r e k o n s t r u k c j i stroju kaszubskiego nie m o g ł y b y ć z a d o w a l a j ą c e . Rozdział ZARYS HISTORYCZNY II STROJU KASZUBSKIEGO Pierwsza w i a d o m o ś ć o stroju kaszubskim sięga X I I I wieku, a p o d a ł j ą k r o n i k a r z B o g u f a ł . I n f o r m a c j a jego ogranicza się do stwierdzenia, że b y ł a to o d z i e ż szeroka, d ł u g a i fałdzista, oraz do podania etymologii s ł o w a Kaszuba, tj. 14 guby czyli 1 0 fałdy . k t ó r e wedle niego m a w y w o d z i ć się o d kąsaj huby �W X I V w. Długosz zapisał o «...po długich sukmanach kach łatwo m o ż n a i ści o d z i e ż y odnoszącą t y m powtarza się do fałdzisto- kaszubskiej. Więcej szczegółowych stroju czap­ ich było odróżnić od ich niemieckich s ą s i a d ó w » . Poza uwagę Bogufała Kaszubach: baranich kaszubskiego danych do dostarcza sztuki. N a dalszym planie obrazu pt. Zdjęcie z krzyża, historii n a m historia z r. umieszczonym 1495 w ko­ się pa­ sterz o k r y t y o p o ń c z ą w k s z t a ł c i e k a p u z y otu­ ściele ś w . Jana w T o r u n i u , lającej g ł o w ę i barki, znajduje a nadto odziany w płó­ cienne p o r t k i wpuszczone poniżej kostki. tego o b r a z u w buty związane Z uwagi na do Szkoły przynależność Pomorskiej, można p r z y j ą ć , że u b i ó r ten m ó g ł o d p o w i a d a ć najtypowszej odzieży w X V w. szkoły Drugi pasterza obraz i pochodzący na Kaszubach należący do tejże z t e g o ż czasu (1490— 1497), a m i a n o w i c i e t z w . O ł t a r z J e r o z o l i m s k i w kościele Panny M a r i i w Gdańsku, przed­ s t a w i a w t l e d w ó c h ż n i w i a r z y ( r y c . 10). U b i ó r ich s k ł a d a się t y l k o z koszuli, k a m i z e l k i i b u ­ tów. Spodnie widocznie nie należały do u b i o r u roboczego podczas u p a ł ó w . K o s z u l a z a ś Sięgała d o p o ł o w y u d Zaledwie i posiad a ł a szerokie wycięcie na szyję, krótkie. Kamizele nakrywające a nadto cechowało je a górną rozcięcie po Ryc- 10. Żniwiarze— fragment z obrazu „Ołtarz Jerozolimski" (1450—1497) w Gdańsku. Fot. E. Kozłowska. rękawy część bioder miały krój zwany w etnografii p o n c h o , bokach u dołu. Buty zaś miały cholewy o d góry na wierzch w y w r ó c o n e . W X V I w . k r o n i k a r z k s i ą ż ą t p o m o r s k i c h Tomasz K a n z o w , z w r ó c i ł u w a g ę na strój szlachty kaszubskiej, z a c h w y c a j ą c się jego przepychem: «Jest to w s p a n i a ł y l u d i bardzo przebiera m i a r ę w o d z i e ż y oraz ozdobach, ż e o t o w ś r ó d szlachty u m ę ż c z y z n a k s a m i t i j e d w a b , a u k o b i e t z ł o t e i srebrne części, p e r ł y i d u ż e z ł o t e ł a ń c u c h y u c h o d z ą za strój z w y k ł y » 1 2 . Strojem ludowym K a s z u b ó w się nie i n t e r e s o w a ł . W a r t o ś c i o w s z e g o m a t e r i a ł u z w . X V I dostarcza n a m ikonografia. 1 S T . R o u s s e a u , k t ó r y w y k o n a ł r y s u n k i do m a p y G d a ń s k a G . B r a u n a r. 1572—1617 , przed­ stawił wcale w y r a ź n i e Kaszuba, i d ą c e g o wraz z n i e w i a s t ą o d r a b i a ć p a ń s z c z y z n ę pieszą we d w o ­ rze. N o s i o n w y s o k i s t o ż k o w a t y k a p e l u s z z w ą s k ą k r e z ą p o d w i n i ę t ą k u g ó r z e , k o s z u l ę , s e r d a k b a r a n i o r a z zdaje się s k ó r z a n e spodnie p o k o l a n a z c h a r a k t e r y s t y c z n y m k l i n o w a t y m wycię­ c i e m z b o k ó w ( r y c . 1 1 ) . K o b i e t a z a ś n o s i n a g ł o w i e p ł a s k i czepeczek p ł ó c i e n n y , p o z a t y m m a s p ó d n i c ę ciemnego k o l o r u , białą p ł ó c i e n n ą z a p a s k ę i k a t a n k ę z d u ż y m k o ł n i e r z e m wającym r a m i o n a oraz w i e l k i m i m a n k i e t a m i u przykry­ rękawów. N i e p o m i e r n i e bogatszy m a t e r i a ł ikonograficzny i t o d o s k o n a ł y p o d w z g l ę d e m graficznym o d n o s i się do o d z i e ż y p o j a w i a j ą c e j się n a ulicach G d a ń s k a . D o s t a r c z a j ą go m i e d z i o r y t y g d a ń ­ skiego artysty A n t o n i e g o M o l i e r a 1 4 (1563—1620) . Przedstawiony przezeń strój rybaczek g d a ń s k i c h z k o ń c a X V I w i e k u s k ł a d a ł s i ę : 1) z k o s z u l i z w ą s k ą k r e z ą w y k ł a d a n ą , 2 ) g o r s e t u z j e d n o b a r w n e j m a t e r i i , 3) d w ó c h s p ó d n i c o b s z e r n y c h , s f a ł d o w a n y c h , z k t ó r y c h wierzchnia jest k r ó t s z a o p ó ł stopy o d spodniej, 4) b i a ł e g o czepka (spod niego w i d o c z n a jest ryszka na karczku), na k t ó r y n a ł o ż o n a b y w a ł a w porze c h ł o d n e j kapuza obszyta w o k ó ł futerkiem, a p o ­ s i a d a j ą c a p r o s t o k ą t n e k l a p y nauszne. K o b i e t a i d ą c a p r z o d e m p o s i a d a zdaje s i ę c z e p e k z k o ­ lorowej materii, obszyty w o k ó ł k o r o n k ą l u b t k a n i n ą innego k o l o r u ( r y c . 12). 15 �Ryc. 11. Para kaszubska w odzieniu roboczym. Rycina z mapy B. Brauna (1572—1617), wykonał T. Rousseau. S t r ó j t e n w y k a z u j e , ż e plebs g d a ń s k i z k o ń c e m X V I w . nie p o d d a ł się m o d z i e skiej, której naówczas hołdowała szlachta i bogate mieszczaństwo. Do hiszpań­ charakterystycznej cechy tego stroju, z r e s z t ą w y s t ę p u j ą c e j n a c a ł y m P o m o r z u , n a l e ż a ł o noszenie d w ó c h spódnic 1 5 rozmaitej d ł u g o ś c i , n p . k r ó t s z e j zielonej i dłuższej c z a r n e j . D o m o d y n a l e ż a ł o t e ż niskie p o d w i ą z y w a n i e s p ó d n i c y i zapaski, aby m i ę d z y n i m i a k r ó t k i m gorsetem lud spódnica widoczna była koszula spodnia. Rybaczki g d a ń s k i e przedstawione są w ubiorze roboczym. W i d a ć , że jedna założyła z tylu rodzaj ochronnego fartucha, czy t e ż w o r k a , a d o pasa p r z y w i ą z a ł a d r e w n i a n y czerpak. Mimo to w y g l ą d a j ą wcale dostatnio i zgrabnie. W stroju i c h w y r a ż a się wzrost p o m y ś l n o ś c i gospo­ darczej G d a ń s k a z k o ń c e m X V I w . i p o c z ą t k u w . X V I I I 1 6 . N o s z ą j a k w i d a ć czepeczki g ł a d k i e , ściśle p r z y l e g a j ą c e d o g ł o w y , rodzaj k a p t u r k a p o k r y w a j ą c e g o uszy. G ó r n a część o d z i e ż y w y ­ kazuje k r ó j obcisły. R ę k a w y k o s z u l i s ą p o d w i n i ę t e p o w y ż e j ł o k c i a . N a n o g a c h z a ś p o ń c z o c h y i spiczaste p a n t o f e l k i m a t e r i a ł o w e b e z o b c a s ó w . D o s t a t n i e j o d z i a n e s ą j a r z y n i a r k i Przedstawione przez M o l i e r a ( r y c . 13). « z a p r a s z a c z k i » na uroczystości rodzinne to p o w a ż n e nie­ w i a s t y o d z i a n e t a k s a m o , j a k r y b a c z k i . N i e i d ą o n e d o p r a c y , lecz w o d w i e d z i n y , p r z e t o u b r a n e s ą s t a r a n n i e . O k r y c i e g ł o w y s t a n o w i czepeczek b r a m o w a n y f u t e r k i e m , a o p a d a j ą c a w r ó w n y c h fałdach s p ó d n i c a posiada u dolnego obrzeżenia ich okrywają d w a pasy z ciemnego l a m o w a n i a . R a m i o n a peleryny. I n n a rycina przedstawia mieszczkę r o z m a w i a j ą c ą z dwiema ogrodniczkami podmiejskimi, k t ó r e n o s z ą szerokie s p ó d n i c e i obcisłe s t a n i k i z r ę k a w a m i z a w i n i ę t y m i p o w y ż e j ł o k c i a . G ł o w ę j e d n e j p o k r y w a z n a n y n a m j u ż czepiec z f u t e r k i e m , ale d r u g a p o s i a d a r o d z a j z a w o j u - c h u s t k i . S z c z e g ó ł e m w y r ó ż n i a j ą c y m jest t u wierzchnie o k r y c i e u ż y w a n e j a k peleryna. P r a w d o p o d o b n i e jest t o f a r t u c h zarzucony n a plecy, g d y ż w i d a ć w y r a ź n i e t a s i e m k ę , z b i e r a j ą c ą f a ł d y t k a n i n y . M a t e r i a ł p o d a n y p r z e z M o l i e r a m a d l a nas o g r o m n ą w a r t o ś ć . D z i ę k i n i e m u b o w i e m m o ż e m y stwierdzić, k t ó r e elementy stroju plebsu g d a ń s k i e g o z X V I w . p r z e t r w a ł y w stroju t y m a ż d o końca X V I I I w. i początków w. X I X . Posiadamy zespół rycin przedstawiających robotnice gdańskie. Stroje i c h cechuje elegancji, ż e z pierwszego wejrzenia b u d z ą w ą t p l i w o ś ć co d o i c h a u t e n t y c z n o ś c i . 16 tyle Ale znako- �m i t y k o s t i u m o l o g n i e m i e c k i F r . H o t t e n r o t h o b a l a w s z e l k i e nasze w ą t p l i w o ś c i , przytaczając 1 7 opis o d z i e ż y g d a ń s k i c h d z i e w c z ą t s ł u ż e b n y c h s p o r z ą d z o n y przez w ł o s k i e g o a u t o r a V e c e l l a : «...ubierają się z w y s z u k a n y m s m a k i e m , a i c h o d z i e ż b u d z i szacunek. N o s z ą czepek, który o b e j m u j e w ł o s y , d a l e j — s p ó d n i c ę z g r u b e g o s u k n a w b a r w i e p o p i e l a t e j , . . . w r a z ze s t a n i k i e m oraz g r u b y p ł ó c i e n n y fartuch... W o k ó ł szyi i r a m i o n n o s z ą zamiast chusty sukiennej — k o ł ­ nierz. G d y i d ą d o ź r ó d ł a , czy d o studni, w y p o s a ż o n e są w d w a drewniane kubły, którymi w o d ę n o s z ą s p r a w n i e . » O b s e r w a c j ę t ę o d n i e ś ć m o ż e m y d o znanej ilustracji B r a u n a z XVI końca w. Rzecz bardzo charakterystyczna, że H o t t e n r o t h opisując strój kobiecy z X V I I w., przed­ s t a w i a s ł u ż ą c ą g d a ń s k ą , k t ó r a m a o k r y c i e pasiaste z a r z u c o n e n a r a m i o n a , a w i ę c n o s z o n e w p o ­ dobny tam s p o s ó b , j a k kieleckie, sieradzkie, k r ó t s z a , n i ż w s t r o j u mieszczek mają opoczyńskie, suknie do ziemi. Bramuje je p o d w ó j n y Z X V I I I wieku dokumentarnego ciemny Deischa 1 8 . lampas. W przeciwieństwie do albumu I n t e r e s o w a ć m u s i przede w s z y s t k i m plansza, w y o b r a ż a j ą c a r y b a c z k i . rycin lat późniejszy się t a k ż e Moliera, fizyczny jest tamte dostar­ Moliera D e i s c h n i e t y l k o t y p y k o b i e c e , ale i m ę s k i e . pięćdziesiąt zmieniła Spódnica i obfitego m a t e r i a ł u do stroju plebsu g d a ń s k i e g o c z a j ą n a m p l a n s z e z r . 1763 M a t e u s z a obejmuje czy ł o w i c k i e , z a p a s k i . g d a ń s k i c h , sięga b o w i e m kostek, gdy tymczasem maniera które pracujących od rycin Moliera. artystyczna, Stąd odbiegająca pewne zmiany daleko wiernie, c h o ć z p e w n y m nalotem od w Sztych ten jest o sto odzieży. realizmu Poza karykaturalnym, oddawały ludzi. Rybaczki, k t ó r e n a m pokazuje tym XVII-wiecznych wysiłek Deisch, są po p a ń s k u w y t w o r n e . A l b u m D e i s c h a j e s t g a l e r i ą t y p ó w p o d m i e j s k i c h o w ł a ś c i w e j i m o d z i e ż y , ale z r ó ż n i c o w a n e j w s z c z e g ó ł a c h . N p . k o b i e t a s p r z e d a j ą c a k o n w a l i e ( r y c . 14) o d z i a n a j e s t w czepeczek z n a m a r s z c z o n y m o b r z e ż e n i e m i s p o w i t y ciasno c h u s t k ą , k t ó r a z r ę c z n i e p o d k r e ś l a k s z t a ł t g ł o w y . L a - Ryc. 12. Rybaczki kaszubskie — drzeworyt A . Moliera r. 1601. Strój Kaszubski — 2 17 �Ryc. 13. Jarzyniarki kaszubskie — drzew. A . Moliera z r. 1601. m o w a n a u d o ł u s p ó d n i c a zapewne uszyta jest z s a m o d z i a ł u , g d y ż f a ł d y jej o d s t a j ą w pasie. R a m i o n a k w i e c i a r k i rówki. R ę k a w y rozszerzają o k r y w a kraciasta się na ł o k c i a c h i nie są K a s z u b k ę ze w s i w y o b r a ż a p r a w d o p o d o b n i e czyli koszykiem do j a r z y n zawieszonym na sztywno chusta, zapuszczona p o d g ó r n y brzeg sznu­ zapinane. kobieta z kaszubską karynką na plecach, rzemieniach. Mieszczki i służebne gdańskie wdziewały, j a k widać, koszulę z głęboko wyciętym dekoltem bez m a n k i e t ó w , p o t e m z a k ł a d a ł y n a s z y j ę k o l o r o w ą c h u s t k ę , k t ó r e j k o ń c e k r z y ż o w a ł y n a p i e r ­ siach, n a n i ą w d z i e w a ł y gorset, k t ó r y z p r z o d u z a s z n u r o w y w a ł y k o l o r o w ą w s t ą ż k ą do figury. stosownie Potem w d z i e w a ł y s p ó d n i c ę , której opaska p r z y p a d a ł a na d o l n y w a ł e k gorsetu w pa­ sie, a w r e s z c i e n a s p ó d n i c ę p r z y w d z i e w a ł y z a p a s k ę . T a k o d z i e w a ł a s i ę s p r z e d a w c z y n i w a r z y w , r y d z ó w ( r y c . 15) c z y i z o p u ( r y c . 16), k r a b ó w , ł o s o s i i ż y w y c h p o m u c h l i c z y t e ż kolorowych p a l e m e k ( r y c . 17) l u b s k u p u j ą c a stare, z n i s z c z o n e k r z e s ł a w y p l a t a n e . N a w e t m a ł e dziewczątka t a k samo się u b i e r a ł y , b o strój dzieci b y ł t y l k o m i n i a t u r ą stroju ludzi d o r o s ł y c h (ryc. 17). A l e s t r ó j ten nie b y ł m u n d u r e m . I n d y w i d u a l i z o w a n o go b o w i e m b a r w ą . K o b i e t a sprzeda­ j ą c a p a l e m k i n a ł o ż y ł a n a r a m i o n a c h u s t k ę c z y szal w k o l o r o w e p a s y , i n n e g u s t o w a ł y w s z a l a c h jednobarwnych, przeważnie zielonych, kremowych, czerwonych lub różowych. W jasnych b a r w a c h u t r z y m a n y jest t e ż gorset. K o b i e t a s p r z e d a j ą c a i z o p nosi gorset p i o n o w o p r ą ż k o w a n y , a p o d gorsetem b l u z k ę z w ą s k i m i r ę k a w a m i p o sprzedająca rydze w d z i a ł a bluzkę o długich łokcie, rękawach uszytą z m a t e r i i pasiastej. z rozciętymi kłapciami u Kobieta końców. K o b i e t a z a ś z b i e r a j ą c a zepsute s t o ł k i posiada b l u z k ę z r ę k a w a m i , k t ó r e k o ń c z ą się m a n k i e t a m i z d w o m a d u ż y m i guzikami dla ozdoby. Z całego u b i o r u najciemniejszą b a r w ę m i a ł a s p ó d n i c a . L u b o w a n o się n a ó w c z a s w kolorze zielonym, granatowym, czarnym, czerwonym lub b r ą z o w y m o odcieniu orzechowym. s p ó d n i c y nie p o s i a d a ł ż a d n e j b o r t y a n i o z d o b n y c h n a s z y ć . N i e znaczy t o , aby tego Dół rodzaju o z d o b y nie b y ł y znane K a s z u b k o m p o d m i e j s k i m . G a l e r i a t y p ó w przedstawionych przez M . D e i scha i l u s t r u j e j e d n o c z e ś n i e r ó ż n i c e s t r o j u z a l e ż n e o d r ó ż n i c m a j ą t k o w y c h . kobiety c h o d z ą w eleganckich, p ł y t k i c h pantofelkach na w y s o k i m 18 Rysowane przezeń obcasie, k t ó r e t o o k r y c i e �n ó g u ż y w a n e b y ł o p r z e z K a s z u b k i p o d m i e j s k i e , ale t y l k o o d ś w i ę t a . P a n t o f e l k i te p r z y p i n a n e były na kości skokowej w s t ą ż k ą z w i ą z a n ą w m o t y l k a lub k l a m e r k ę na p o d k ł a d z i e z kolorowego safianu. Jak z a ś w y g l ą d a ł o o b u w i e na c o d z i e ń , w y r a z i ł wiającym Deisch jedynie na rysunku przedsta­ k o b i e t ę s p r z e d a j ą c ą r y d z e ( r y c . 15). N a k r y c i e g ł o w y u K a s z u b e k g d a ń s k i c h t e ż nie b y ł o jednolite. N a o g ó ł k o b i e t y przedsta­ w i o n e przez Deischa n o s z ą czepki, s k ł a d a j ą c e się z k o l o r o w e j g ł ó w k i , obwiedzionej b i a ł ą r y s z k ą , z w i ą z a n e z tyłu w s t ą ż k ą . A l e g ł o w ę dziewczyny p r z y k r y w a chustka w o l n o o p a d a j ą c a na barki, niewiasta z a ś s p r z e d a j ą c a rydzne osi na g ł o w i e k o l o r o w ą c z a p e c z k ę o k r ę c o n ą w o k o ł o zawojem z białej chustki. Kaszubki rysowane przez Daniela Chodowieckiego w r. 1773 mają głowy nakryte k a p u z a m i w r o d z a j u k a p t u r ó w , k t ó r e s p a d a j ą n a r a m i o n a , z a k r y w a j ą c j e a ż d o b a r k u ( r y c . 18). Jest t o o s t a t n i a f a z a ś r e d n i o w i e c z n e j na XV-wiecznym «gugli» 1 9 , której f o r m ę p i e r w o t n ą przedstawia obrazie w kościele św. Jana w T o r u n i u . pasterz K a s z u b k i ozdobiły ten kaptur na­ szyciem jasnej szerokiej b o r t y z p r z o d u , a n a d t o s p i n a ł y go u szyi sznurem p a c i o r k ó w , zapewne bursztynowych. H o t t e n r o t h na podstawie kobiecy, charakterystyczny częściową kiem, z suto mały kładany, rękawy zebranej i k o n o g r a f i i , analizując typowy gdański ubiór w Niemczech, wymienia koszulę dwu­ poplecz- kaszubskim marszczoną posiadającą bogato dla stroju słowiańskiego na piersi, kołnierzyk wy­ sięgające do prze­ g u b u i ujęte w w ą s k i pasek. N a s t ę ­ pnie koszule z r ę k a w a m i i szerszymi, z a k o ń c z o n e falbanką poniżej krótszymi sfałdowaną łokcia. szuli b y ł w i d o c z n y , Przód ko­ albo też piersi o s ł a n i a ł a chusta. P o s i a d a ł a ona nad­ ruk ornamentu pasowego, ale by­ wała też jednolita, kitajkowa. stę tę składało którego jeden plecy, a dwa się w koniec Chu­ trójkąt, opadał k r y ł y się p o d na sznu­ rówką. S z n u r ó w k i — n i e z a l e ż n i e o d tego. czy je nazwiemy s t a n i c z k a m i , czy gorsikami — są rodzajem sięgającego poniżej pasa. P o d o b n e z n a m y opasania, piersi u aż do Kaszubek z okolic Koszalina i Słupska, szki­ cowane przez C h o d o w i e c k i e g o w r. 1773. Z a p i n a n e b y ł y n a h a f t k i i h a ­ czyki z boku. Jedna ich odmiana posiadała o d przodu zapięcie na gu­ ziczki, głębokie wycięcie i długie rę­ k a w y — i n n e z a ś szerokie sznurowa­ nie na piersiach i z w ę ż a j ą c e się k u dołowi. W z w i ą z k u z gorsetami zwraca H o t t e n r o t h u w a g ę na sztywne w k ł a d ­ k i , zwane po niemiecku Brustlack, które przejęte z o s t a ł y u nas z Z a ­ chodu. Są to obciągnięte barwnym 2* Ryc. 14. Dziewczyna z „konwaliami" — sztych M . Deischa r. 1763. 19 �m a t e r i a ł e m t r ó j k ą t n e w k ł a d k i , zasuwane z p r z o d u p o d sznurowanie gorsetu, którego brzegi b y ł y szeroko r o z s u n i ę t e . S p ó d n i c e , wedle Hottenrotha, w y s t ę p o w a ł y w d w ó c h rodzajach: j a k o wierzchnia i spodnia, a obie o p a d a ł y w szerokich przyszyte do tasiemki. T a k fałdach naturalnych. właśnie było na N i e k t ó r e w drobne fałdy, były Kaszubach wschodnich. Z innych ułożone części stroju l u d o w e g o w s p o m i n a a u t o r szerokie zapaski, p o k r y w a j ą c e cały p r z ó d s p ó d n i c y , a zwraca u w a g ę na p e w n ą specyfikę kobiecego stroju ludowego w G d a ń s k u , a mianowicie b r a k kaftana. N a w e t p o d c z a s c h ł o d u n i e n a k ł a d a ł y k o b i e t y k a b a t a , lecz o k r y w a ł y pasa, s u k i e n n ą , p o d b i t ą f u t r e m Omawiając i zaopatrzoną w kołnierz się p e l e r y n ą sięgającą nakrycie głowy, zwraca H o t t e n r o t h u w a g ę na czepek z p l e c i o n k i o b a r w i e naturalnej l u b czarnej. T a k i e okrycie g ł o w y o d r y s o w a ł C h o d o w i e c k i u ł u ż y c k i c h w okolicach Berlina. W Gdańsku używane były one przez r ó ż n e uliczne, a n a d t o mniejsze czepeczki z m a r s z c z o n y m i w o k ó ł t w a r z y W poniżej szalowy. słomianej wieśniaczek wywoływaczki koronkami. kolekcji t y p ó w m ę s k i c h w Albumie Deischa specjalną u w a g ę poświęcić należy chłopcu z m i o t ł a m i (ryc. 4). R ó ż n i się on innych mężczyzn w tymże przede wszystkim t y m , albumie że rokokowego warkoczyka od nie nosi ani roko­ kowej kamizelki i że jego kaftanowi brak kołnierzyka, mankietów, na- szywanych kieszeni oraz charaktery­ stycznego k r o j u z w c i ę c i e m w pasie. Jest t o w i ę c u b r a n i e w r o d z a j u wępsa. szubskiego Jedynie spodnie, pończochy i trzewiki nawiązują do mody miejskiej. jednakże ka­ krótkie materiałowe ówczesnej Najważniejszym szczegółem tej ilustracji jest n a k r y c i e g ł o w y , c z a p k a f u t r z a n a , kaszubska muca. W y g l ą d e m swoim odbiega wprawdzie o d czapek opi­ sywanych przez D e r d o w s k i e g o , nie­ mniej stanowi wczesny okaz czapki kaszubskiej. Elementy ludowe w stroju ka­ szubskim widzi Hotteroth w nakry­ ciu głowy mężczyzn, wiu. Zwraca on oraz ich uwagę na obu­ jedną z rycin Deischa wyobrażającą czarka w mle- czapce z s u k i e n n y m d e n ­ kiem karminowego koloru. ta s k r o j o n a jest w ten Czapka sposób, że od p r z o d u brzeg jej w z n o s i się k u gó­ rze, a o p a d a k u t y ł o w i . A n a l o g i c z n e czapki z denkiem mina GulgoWski styczne d l a zielonym jako powiatu wspo­ charaktery­ kościerskiego, a Lorentz wzmiankuje o kaszubskich k o ł p a k a c h z czerwonym wierzchem j a k o znamiennych dla Pomorza Za­ chodniego. Ryc. 15. Sprzedawczyni grzybów — sztych M . Deischa r. 1763. 20 Obuwie, k t ó r e widzimy na ryci- �nach Deischa, nego, j a k Buty te to zdaje się nic i n ­ krąmpówki. kaszubskie sięgają do k o l a n i posia­ dają cholewki o d s t a j ą c e szeroko g ó r ą , jak mankiet. Spodnie Reszta u b i o r u posiada są bufiaste. cechy miej­ skie. S t r ó j m ę s k i , j a k w i d a ć , z u r b a ­ n i z o w a ł się w c z e ś n i e j stroju kobiecego w Zatrzymaliśmy ubioru skiej Gdańsku, X V I I I wieku, ludowego Gdańsku. się na rystyce w od charakte­ ludności a podmiej­ gdyż z końcem z początkiem XIX w i e k u l u d n o ś ć ta była w d u ż y m p r o ­ cencie k a s z u b s k a . N i e bez przyczyny o język kaszubski w kościele walczył w b r e w uchwale sejmu w r. 1842, Mrongowiusz, pastor w królewieckiego Chrystofor przy Celestyn alias Mrąga kościele św. 2 0 , Anny Gdańsku. Nie z a j m o w a l i ś m y się dokumentacją skiej n a ubiorów pojezierzu, a natomiast wsi kaszub­ to dlatego, p o n i e w a ż nie dostaje n a m materiału z tego zakresu, a c z k o l w i e k strój ka­ s z u b s k i p r z e d 100 l a t y b y ł t a m j e s z ­ cze ż y w y . P o s ł u g i w a ł a nak tylko się nim warstwa gburów, a jed­ nie wszyscy c h ł o p i . Ludność Kaszub W rozwarstwięniu klasowym składała z: się Ryc. 16. Zielarka sprzedająca izop — sztych M . Deischa 1763. bowiem 1) w ł a ś c i c i e l i z i e m s k i c h , t j . s z l a c h t y , 2 ) g b u r ó w , 3) z a g r o d n i k ó w , tj. c h ł o p ó w bezrolnych, a n a d t o 4) z c h ł o p ó w f o l w a r c z n y c h . N a j n i ż s z a w a r s t w a s p o ł e c z n a , do k t ó r e j n a l e ż e l i nie m i a ł a u b i o r u l u d o w e g o o charakterze r e g i o n a l n y m . F o r n a l e b o w i e m żący panom przeważnie niemieckim, mieszkający w w domach robotniczych, g ł ó w n i e n a t u r a l i a m i , w z a m i a n z a co k a ż d a r o d z i n a m u s i a ł a d o s t a r c z y ć fornale, X I X wieku a słu­ wynagradzani czterech r ą k d o pracy na p a ń s k i m , nie p o s i a d a l i w a r u n k ó w do k u l t y w o w a n i a j a k i e g o k o l w i e k stroju reprezentacyjnego. Podobnie miała s i ę rzecz z z a g r o d n i k a m i , t j . n i e z a l e ż n y m i wprawdzie i samodzielnymi r o b o t n i k a m i r o l n y m i , p o s i a d a j ą c y m i t y l k o d o m z o g r ó d k i e m , a w e g e t u j ą c y m i dzięki sezonowej p r a c y n a e m i g r a c j i , czy t e ż c h o d z ą c na frejkę do gbura w sąsiedztwie lub na pańskie. w z a m i a n za o k r e ś l o n ą i l o ś ć d n i « o d r ó b k i » w czasie ż n i w l u b w j e s i e n i o t r z y m y w a l i Jedni od pana l u b g b u r a k a w a ł e k z i e m i p o d z i e m n i a k i l u b ż y t o , i n n i w p o s z u k i w a n i u p r a c y szli n a Ż u ł a w y , Saksonii, M e k l e m b u r g i i i Prus, a na z i m ę wracali do swych rodzin, p r z y w o ż ą c d l a siebie z a ś i r o d z i n y o d z i e ż z a k u p i o n ą n a nieco do grosza, obczyźnie. N i e z a z n a c z y ł a się o d r ę b n o ś c i ą stroju szlachta kaszubska. P o d n a p o r e m niemczyzny prze­ stała ona i s t n i e ć w I I p o ł o w i e X I X w . , a miejsce jej zajęli o b s z a r n i c y niemieccy. D r o b n a z a ś s c h ł o p i a ł a szlachta z a g o n o w a w s i ą k ł a w stan g b u r s k i , w z w i ą z k u z c z y m zasadniczo nie wy­ o d r ę b n i ł a się o d g b u r ó w s t r o j e m z a r ó w n o m ę s k i m , j a k i k o b i e c y m . T o t e ż s ł u s z n i e w j e d n y m a r t y k u l e « G r y f a » z r. 1910 c z y t a m y : « g b u r a szlacheckiego p o c h o d z e n i a opisuje Derdowski, ale t e n w i e r n y o p i s g b u r a n i e s t r a c i ł b y n a w i e r n o ś c i , g d y b y z a m i a s t s z l a c h c i c a C z a r l i ń s k i e g o , bohaterem epopei był j a k i ś nieszlachcic: K ą k o l , M i o t e k lub Krewta». 21 �Niemniej między schłopiałym szlachcicem a g b u r e m u t r z y m a ł y się różnice w stroju. Z a u w a ż y ł to Lo­ rentz, p o w o ł u j ą c się na świadectwo D e r d o w s k i e g o z r . 1840, ż e szlachta w powiecie k a r t u z k i m nosiła czapki obszyte b a r a n k i e m czarnym, chłopi białym, nosiła poza tym szlachta płaszcze z cienkiego sukna fabrycz­ nego, a w i e ś n i a c y z grubego warpu, tj. osnowa samodziału, i wątek były Jedyną sem w którym wełniane. warstwą społeczną, pacierzowym ludności skiej, która i odróżniała sto­ kaszub­ utrzymała własny się od strój kosmopolitycz­ nego u b i o r u p a n ó w , j a k o też fabrycz­ nej odzieży zagrodników 2 1 warstwa gburska . Strój — ten, j a k i gdzie indziej, z a l e ż a ł w stopniu od dochodów była tak dużym z ziemi. Na Kaszubach jest k l i m a t surowy, zimy długie, ziemia na dzajna a p l o n y ogół liche 2 2 mało uro­ . Toteż strój l u d o w y , a s z c z e g ó l n i e m ę s k i , nie n o ­ sił znamion dostatku. Z końcem X I X w . i w w i e k u X X z a c h o w a ł y się jedynie jego nikłe resztki i to w for­ mie wybitnie przetworzonej pod w p ł y w e m m i a s t a ( r y c . 19). N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , Ryc. 17. Kobieta sprzedająca palmy —sztych M . Deischa r. 1763. że tylko bogate g b u r k i m o g ą c e sobie p o z w o ­ lić na z a k u p czarnego a k s a m i t u jedwabiu i złotych skach ubogich d o b ó r się g ł ó w n i e na nici paradowały materiałów tle m a j ą t k o w y m . był wówczas nader w czarnych skromny. Różnice kaszebska biołka Każda gorsikach, więc w stroju miewała pewną uwydatniały ilość niebieskich z a p a s e k , ale p u n k t h o n o r u s t a n o w i ł o p o s i a d a n i e j e d w a b n e j , c i e m n o z i e l o n e j z a p a s k i n a czyste o k a z j e . R z e c z z n a m i e n n a , ż e P e r n i n , w y m i e n i a j ą c n i o w y c h K a s z u b , nie w y m i e n i a w o g ó l e zhtnic, czy tymczasem w w i o ­ odzienie u b o g i c h kobiet z uro­ połud­ t j . c z e p k ó w z ł o t y c h . « K o b i e t y — pisze o n — n o s z ą , p r ó c z c h u s t e k n a g ł o w i e o d n i e d z i e l i i ś w i ę t a b i a ł e , a t a k ż e c z a r n e czepce z w y s t r o j e m czarnych i kolorowych wstęg i kokard» 2 3 . Kaszubskie złotogłowie było nakryciem głowy jedynie kobiet z a m o ż n y c h . 2 4 R ó w n i e ż w stroju ś l u b n y m z a z n a c z a ł y się r ó ż n i c e w z a l e ż n o ś c i o d m a j ę t n o ś c i m ł o d o ż e ń c ó w . Strój biedniejszych g b u r e k s k ł a d a ł się z czarnej b l u z k i a d a m a s z k o w e j z b u f i a s t y m i g ó r ą r ę k a w a m i z w s t a w k a m i t i u l o w y m i , h a f t o w a n y m i m a s z y n o w o — j e d n a k ż e z a m o ż n i e j s z e k o b i e t y k u p o w a ł y sobie kom­ p l e t b i a ł y ze s p ó d n i c ą a d a m a s z k o w ą u k ł a d a n ą w f a ł d y z c z t e r e c h l u b p i ę c i u s z e r o k o ś c i . C z e p c e zaś w y k o n y w a ł y dla nich pucmacherki w mieście szywanych o d p r z o d u , ryszek i w s t ą ż e k tak Pod względem kroju i wystroju z jedwabiu, samo dodając wystrój perełek nie b y ł o r ó ż n i c m i ę d z y u b r a n i e m o d ś w i ę t n y m i c o d z i e n n ą . N a niedzielę w k ł a d a n o nowe ubranie, a na- czarnych. do roboty gospodarskiej odzieżą stare ruchna. W lecie n a w e t z a m o ż n i e j s z e g o s p o d y n i e p o s ł u g i w a ł y s i ę o d z i e ż ą p ł ó c i e n n ą , w z i m i e z a ś k o g o nie b y ł o s t a ć na w e ł n i a n e ubranie, m u s i a ł z a d o w a l a ć się 22 lnianym. �A l e służące g d a ń s k i e nadal zacho­ w y w a ł y strój p e ł e n elegancji. P o w i ę k ­ szony fragment l i n a z r . 1841 ze stalorytu Schu- przedstawiający dwie dziewczęta zakupujące jajka od śniaka, noszą pantofelki, spódniczki, białe chustki wie­ fałdziste krzyżówki, k t ó r y c h t y l n i r ó g zaznacza się w y r a ź ­ nie na tle gorsetu, a peczki z tyłu i zdobne białymi tuszkami, cze- wstążeczką powiewnymi zwisającymi z b o k ó w czepca (ryc. wreszcie wiązane aż rań- efektownie poniżej ramion 20). Również i w stroju m ę s k i m za­ z n a c z a ł y się r ó ż n i c e , z a l e ż n e o d stanu m a j ą t k o w e g o g b u r ó w . P a t o k podaje, że «bardziej uprzywilejowani k o w o c h ł o p i nosili spodnie mająt­ skórzane czyli zamszowe b u k s ę . Była to k a ż d e g o syna c h ł o p s k i e g o » . zaś zaznacza, że duma Lorentz biedniejszych nie s t a ć b y ł o na b u t y z cholewami, g d y ż «buty nosili tylko bogatsi rze i r y b a c y » . gate g b u r k i tały w ich — było i XIX W czasach, g d y tezaurowały złotogłowiach, w srebrnych jeszcze na wieku. gospoda­ swe to mężowie guzach. przełomie Wspomina K e l l e r p i s z ą c y w r. bo­ kapi­ Tak XVIII te czasy 1818: « A l e s p y t a ć s i ę t a k i e g o K a s z u b y , c z y o n s o b i e te g u z y s p r a w i ł , t o p o w i e , ż e j e m a p o s w o i m o j c u , a l b o s t a r k u . W i ę c t e n j e g o ojciec a l b o s t a r e k , c o jeszcze p o l s k i e r z ą d y p a m i ę t a ł n a Ka­ s z u b a c h , m ó g ł s o b i e k u p i ć t a k i e d u ż e , c z ę s t o s r e b r n e g u z y — m u s i a ł s i ę z a t e m lepiej m i e ć , j a k j e g o syn dzisiaj, a l b o w n u k n a t y m s a m y m gospodarstwie, co m u l e d w i e stanie na po­ datki i sól». W kapitalistycznym u k ł a d z i e s t o s u n k ó w p o ł o ż e n i e gospodarcze l u d u kaszubskiego uległo pogorszeniu, w z r ó s ł wyzysk ekonomiczny i ucisk polityczny, k t ó r y budził ś w i a d o m o ś ć r o d o w ą Kaszubów, skutkiem pruskiej p o l i t y k i eksterminacyjnej, wyrażającej czaniu, u t r u d n i a n i u z a k u p u posiadłości i uprzywilejowaniu żywiołu się w niemieckiego. ten j e d n a k nie o d d z i a ł a ł bynajmniej na u b i ó r regionalny, j a k o w y r a z p o d k r e ś l e n i a Czynnik odrębności i k u l t y w o w a n i a tradycji, g d y ż w r o g i stosunek K a s z u b ó w do N i e m c ó w z a c z ą ł się wtedy, 2 5 r o z k ł a d ludowego stroju kaszubskiego został j u ż d o k o n a n y . Co więcej, m o ż n a ż e na u p a d e k tego stroju p o w a ż n y w p ł y w w y w a r ł a m o d a w m i e j s c o w o ś c i a c h przez N i e m c ó w , przyjmowana bez zastrzeżeń np. że w okolicy Pucka « n i e m c z y z n a na przez l u d n o ś ć kaszubską. koloru gdy stwierdzić, zamieszkałych Pernin stwierdza ogół przeważa», gdyż ludność przejęła tam miejską, a w z w i ą z k u z t y m upodobanie do na­ wywłasz­ czarnego. N a t o m i a s t l u d n o ś ć modę uboższa, a szczególnie m i e s z k a j ą c a w zwartej masie i to z d a ł a o d ognisk niemieckich u t r z y m y w a ł a tra­ dycyjną b a r w n o ś ć ubrania kobiecego. P r o c e s z a n i k u s t r o j u k a s z u b s k i e g o r o z w i j a ł s i ę r ó w n o m i e r n i e i w czasie i w poszczegól­ n y c h o k o l i c a c h , a r o z k ł a d a ł się rozmaicie na p o s z c z e g ó l n e f r a g m e n t y o d z i e ż y . K e l l e r w łowie X I X wieku s t w i e r d z a , ż e s t r ó j k a s z u b s k i « n o s z ą t y l k o s t a r z y K a s z u b i » , ale po­ młodzież 23 �przyjmuje j u ż m o d ę miejską... Jak p a r o b c z a k a — pisze o n — w e z m ą w r e k r u t y . . . k i e d y w r ó c i d o d o m u , t o j u ż n i e z a p u s z c z a d ł u g i c h w ł o s ó w i d ł u g i e j k a m i z e l k i nie w e ź m i e , j e n o z n i e m i e c k a , jak bocian podkasany chodzi». W r . 1874 jeszcze K u j o t pisze o s u k m a n i e , ale P e r n i n w r. 1886 d o w o d z i , ż e w najuboż­ szych o k o l i c a c h K a s z u b s u k m a n a s a m o d z i a ł o w a z a n i k ł a i « u s t ą p i ł a t a ń s z e m u odzieniu o ciem­ nej t o n a c j i z m e t a l o w y m i g u z i k a m i » i bytowskiego p o c h o d z ą z tego 2 6 . Parczewski, k t ó r e g o relacje z p o w i a t u samego czasu, wymienia surdut zamiast kościerskiego sukmany. Gul- g o w s k i z a ś w r . 1911 w o g ó l e s u k m a n y j u ż n i e w i d z i a ł , a n a z w ę j e j p o w t a r z a z a i n n y m i . w terenie zapytujemy l u d z i o s u k m a n ę — najczęściej otrzymujemy opis surduta z lat Gdy osiem­ d z i e s i ą t y c h u b . w i e k u . Z a c h o d z i t u pomieszanie o k r e ś l e ń , g d y ż d o oznaczenia owego przesta­ rzałego surduta u ż y w a n a była t a k ż e nazwa seknja. Sukmana n a l e ż a ł a do odzienia o d ś w i ę t n e g o . Przechowywana starannie w malowanej skrzyni nie n i s z c z y ł a się przez wiele lat. D a w n y s u r d u t m o ż n a o g l ą d a ć na starych fotografiach. Różni s i ę o d s u k m a n y k r o j e m , g d y ż nie m a p o ł y , a n i p r z y c i ę c i a w pasie, a c o n a j w a ż n i e j s z e , j e s t c z a r n y . Czerń stanowi j e d n ą z cech u n o w o c z e ś n i a j ą c y c h odzież kaszubską u styku dwu ostatnich stuleci. wępsa P o d o b n ą e w o l u c j ę j a k sukmana p r z e c h o d z i ł y i inne części u b i o r u m ę ż c z y z n . Miejsce c z y l i k a f t a n a zająłżoktk c z y l i m i e j s k i ż a k i e t o c z y w i ś c i e t a k ż e c z a r n y , k t ó r y t a k ż e U t r z y m u j e s i ę jeszcze r o k o k o w y kwiecisty liwk wępsem zwano. czyli k a m i z e l k a w pomniejszych miastecz­ k a c h k o ł o G d a ń s k a , a t a k ż e p ł a s z c z z k a p t u r e m , n o t o w a n y p r z e z D . C h o d o w i e c k i e g o w r. 1773. półkoszulcze Z t y c h m a ł y c h miasteczek d o s t a ł o się t e ż na w i e ś tzw. czyli sztywna w k ł a d k a z paseczkiem nierzyka surdut. do łub też Moda ta przypinania koł­ zasuwana pod jest doskonale z n a n a nie t y l k o z K a s z u b — p r z e d 20—30 laty. Zupełnie inny tok przemian obserwować można biecym. W w połowie ub. wieku d z i ł y jeszcze K a s z u b k i za­ ubiorze ko­ w cho­ regional­ n y m stroju l u d o w y m . Orientuje w nim opis 1800—1868 sporządzony przez nas latach Cenowe, k o l w i e k jest to relacja ryczna. sztychu Wedle w acz­ fragmenta­ A. Char­ c z ę w s k i e j (ryc. 21), odnoszącego się 1880, do stroju z lat nosiły Kaszubki głęboko w y c i ę t y na siach gorset, p o d którym przerzuconą chustkę, i do szyję krzyżowaną jedwabną z przodu głowę nakrywały białym czepecz- kiem a przez pier­ wsuwały z kolorową kokardą przytrzymywanym boków zanymi pod czepka w s t ę g a m i tyłu, zwią­ brodą. Wedle fotografii K o l b e r g a z przyszytymi zr. spod Wejherowa ze 1882 nosiła zbiorów O. dziewczyna na głowie czepeczek z k o k a r d a m i c z a r n y m i po bokach, na ramionach c h u s t k ę wełRyc. 19. Typ stroju miejskiego z x x w. 24 nianą prążkowaną skrzyżowaną na �piersiach i w p u s z c z o n ą p o d o p a s k ę s p ó d ­ nicy, b l u z k ę z w ą s k i m i płócienną i zapaskę sięgającą rękawami, bez białą żadnych poniżej kolan, a spódnicę po kostki, gładką bez ozdób wreszcie naszyć (ryc. 22). Wedle świadectwa G u l g o w s k i e g o , za­ n i k dawniejszej o d z i e ż y kobiecej z k o ń c e m X I X w i e k u n i e d o k o n a ł s i ę jeszcze w z u ­ pełności. Obok bowiem kabatka noszona cełownja seknja c z y l i sta­ bywała także nik z rękawami połączony Był to raczej strój ze spódnicą. odświętny. Kabat zaś należał w dalszym ciągu do roboczego kobiet, a O gorsecie h a f t o w a n y m , widywał Pernin w odzienia często i dziewcząt. r. który rzekomo 1886 n i e m a j u ż mowy. Dokładne więc przedstawienie tego na duże trudności, gdyż stroju natrafia w terenie nie z a c h o w a ł y się resztki daw­ nego stroju a ż a d n e z b i o r y muzealne nie p o s i a d a j ą jego k o m p l e t u . N a w e t mięci starszego pokolenia w pa­ kobiet nie p r z e t r w a ł y nigdzie d o k ł a d n i e j s z e mości o stroju ludowym. wiado­ Słyszy się na­ t o m i a s t o d a w n y c h « m o d a c h » z ostatniej doby stylów historycznych. Informatorki czyli krynoliny, kreoliny wspominają zapinane na fiszbinach. O d nich d o w i a d u j e m y się, że dziewczęta Ryc. 20. Służące na targu — staloryt Schulina z r. 1841. u m a c n i a ł y swoje s p ó d n i c z k i n a o b r ę c z a c h , z d j ę t y c h K r y n o l i n k i dziewcząt utrzymane z w a ł y k r y n o l i n z ciemniejszych t k a n i n w e ł n i a n y c h , p o w a ł a nie t y l k o w m a ł y c h beczek, były w barwach jasnych, miastach, a chcąc dorównać natomiast starsze bogaczkom. kobiety nawet jedwabnych. M o d a ale t a k ż e n a w s i w o k o l i c a c h Kartuz, ta uży­ wystę­ Kościerzyny Wejherowa, Pucka itp. W n a s t ę p n y m e t a p i e t j . k o ł o r . 1880 w y s t ę p o w a ł a s p ó d n i c a c z a r n a , s z e r o k a , b a r d z o długa nieraz z t r e n e m w l o k ą c y m się p o ziemi, a d o tego n a l e ż a ł a r ó w n i e ż czarna, j e d w a b n a m a n t y l k a , obszyta czarnymi k o r o n k a m i . N a k r y c i e g ł o w y k o b i e t u l e g ł o r ó w n i e ż m o d z i e m a ł o m i e j s k i e j . N a t e n t e m a t starsze k o b i e t y l u b i ą r o z w o d z i ć się szeroko, też kapotek, jakie nosiły pamiętając ich matki i r ó ż n e fasony p r z e w a ż n i e czarnych c z e p e c z k ó w , babki 2 7 . Wieś gatych g b u r ó w w y g l ą d a ł a na p r z e ł o m i e ub. w i e k u j a k kaszubska czy z a m i e s z k a ł a przez b o ­ wyjęta żywcem z żurnalu m ó d ów­ czesnych. N i e w s z ę d z i e o c z y w i ś c i e t a k b y w a ł o . W o k o l i c a c h bardziej o d d a l o n y c h o d w i ę k s z y c h cen­ t r ó w miejskich l u d wiejski b y ł bardziej konserwatywny, silniej p r z y w a r ł d o s w o j e j mniej u l e g a ł z m i e n i a j ą c y m się p r ą d o m , n a p ł y w a j ą c y m z szerokiego tradycji, świata. Ubogich chłopów na p u s t k o w i a c h w ś r ó d l e ś n y c h nie s t a ć b y ł o na z a k u p k o s z t o w n y c h m a t e r i a ł ó w i na zamawia­ nie u b r a ń u k r a w c ó w miejskich. Tu przetrwała także wierna pamięć do s a m o d z i a ł ó w , a szacunek d o dawnego moedrej seknji stroju kaszubskiego, lub dawne zamiłowanie złotnicy. 25 �Ryc. 21. Kaszubka — sztych A. Charczewskiej. Ryc. 22. Dziewczyna spod Wejherowa, fot. z r. 1882. Rozdział III OBSZAR I ZASIĘG Obszar Ziemi Kaszubskiej na żadnej G r a n i c e te z r e s z t ą z m i e n i a ł y s i ę w c i ą g u STROJU KASZUBSKIEGO z istniejących map U s t a l e n i e m z a s i ę g u K a s z u b z a j ą ł s i ę w r . 1876 H i e r o n i m nych b a d a ń 2 8 terenowych . W nie z o s t a ł dotąd wyznaczony. dziejów. wytyczaniu granic wychodził D e r d o w s k i na podstawie włas­ on z założeń etnograficznych, ale z b y t s c h e m a t y c z n i e t r z y m a ł s i ę b i e g u r z e k i s t ą d p o z o s t a w i a ł n i e k t ó r e w i o s k i poza przyjętym p r z e z siebie kaszubskie obszarem. F l o r i a n Cenowa, piszący w t y m samym mniej więcej czasie, d o s t a r c z y ł m a t e r i a ł u d o r o z ­ m i e s z c z e n i a g r u p l u d o w y c h n a K a s z u b a c h , ale n i e d o w y z n a c z e n i a i c h ś c i s ł y c h g r a n i c . N a t y c h p o d s t a w a c h p o w s t a w a ł y u nas m a p y o b e j m u j ą c e c a ł o ś ć P o m o r z a , a w i ę c i c a ł o ś ć t e r y t o r i u m k a s z u b s k i e g o , j e d n a k ż e z a w s z e jeszcze bez w y r a ź n y c h l i n i i g r a n i c z n y c h . P r o b l e m e m granic z a j m o w a l i się j ę z y k o z n a w c y i t o o s o b n o d l a K a s z u b z a c h o d n i c h i osobno dla wschodnich. D l a Kaszub zachodnich m i a r o d a j n y m dla wszystkich późniejszych 2 9 był uczony rosyjski H i l f e r d i n g , który ustalił granice zasięg Słowińców, badaczy Kabatków oraz K a s z u b ó w N a d ł e b s k i c h w r . 1862. N a n i m o p a r ł s i ę T e t z n e r , j e d n a k ż e w k s i ą ż c e swej o S ł o - 26 �Ryc. 23. Zasięg stroju kaszubskiego w latach 1800—1850. w i a n a c h w N i e m c z e c h o g r a n i c z y ł się t y l k o do narysowania o g ó l n e g o i c h z a s i ę g u . W 0 S ł o w i ń c a c h i K a s z u b a c h N a d ł e b s k i c h , w y d a n e j w r . 1899, p o d a ł j e d n a k zasięgów językowych, posługując się tekstami wyraźnie pracy granice Hilferdinga. J ę z y k o z n a w c y p o l s c y , j a k J . B a u d o u i n de C o u r t e n a y , K . N i t s c h , M . R u d n i c k i , T . Lehr- S p ł a w i ń s k i oraz L . Z a b r o c k i b a d a l i g w a r y o b u g r u p kaszubskich i wyznaczali granice i c h zasię­ g ó w , p o d o b n i e i F . L o r e n t z . N a t y m materiale o p a r ł a się etnografia p o l s k a . M i ę d z y i n . A . Fischer p o d a ł przebieg granic o k a l a j ą c y c h K a s z u b y wschodnie na podstawie w y n i k ó w prac K . Nitscha 1 T. Lehr-Spławińskiego. wschodnich w ujęciu Fischer naszkicował również pierwszą m a p ę etnograficzną ramowym, z wypunktowaniem niektórych pozycji z zakresu Kaszub kultury m a t e r i a l n e j l u d u . J. G a j e k z a ś u s t a l i ł g r a n i c e n i e k t ó r y c h g r u p e t n i c z n y c h n a P o m o r z u i w y ­ znaczył je na Nazwa mapie. obszaru nazwanego Kaszubami w historycznym i geograficznym znaczeniu 3 0 b y ł a ś c i ś l e o k r e ś l o n a . O b e j m o w a ł a o n a b o w i e m w r ó ż n y m czasie z i e m i e n a d P r o ś n i c ą , b o w ą , Słupią, Ł u p a w ą , Ł e b ą i R e d ą aż do ujścia Wisły. Kaszubami współcześnie nie Gra­ nazywamy obszar w geograficznie z w ę ż o n y m zakresie, o b e j m u j ą c y p o d w z g l ę d e m p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a ­ cyjnym 1/3 c z ę ś ć w o j . g d a ń s k i e g o , a m i a n o w i c i e p o w . g d a ń s k i , p u c k i , kościerski i północno-wschodnią wejherowski, kartuski, część p o w . chojnickiego. Obszar ten w y t y c z o n y został p o d ł o ż u z a s i ę g ó w g w a r o w y c h , ale t a k ż e sieci m i e j s c o w o ś c i , z których czerpano na materiały 27 �do historii stroju były w kaszubskiego w drodze b a d a ń etnograficznej. Miejscowości literaturze m a p i e (ryc. terenowych lub też które te zostały specjalnie wzmiankowane wyszczególnione na kaszubskiego nie m o ż e m y k i e r o w a ć się 23). Rzecz naturalna, że w w y t y c z a n i u z a s i ę g u stroju rozprzestrzenieniem charakterystycznych cech istnieje nader m a ł o . D l a stroju kobiecego t y m tegoż stroju, bo jego signum delimitationis zabytkowych okazów m o g ł y b y b y ć czepki z ł o t o ­ g ł o w i e , ale te z n a m y n i e ze w s z y s t k i c h p o w i a t ó w K a s z u b s z c z y z n y . D l a s t r o j u m ę s k i e g o z a s i ę g kaszubskiej krakowskiej mucy baraniej z nausznicami m ó w i n a m w Polsce p o ł u d n i o w e j . Z a s i ę g u stroju również mało, kaszubskiego nie jak zasięg rogatywki wyznacza granatowa s u k m a n a , k t ó r ą u z n a l i ś m y za j e d n ą z w a ż n y c h cech kaszubskiego stroju r o l n i k ó w . Sukmana t a b o w i e m w y s t ę p o w a ł a z c a ł ą p e w n o ś c i ą k o ł o r . 1830 u n i e m i e c k i c h K o s z n a j d r ó w , zaludnia­ j ą c y c h o d d a w n a , b o o d I p o ł o w y X V stulecia p o ł u d n i o w ą część p o w i a t u chojnickiego, a są­ siadujących z zaborskimi Kaszubami, Borowiakami regionalista B e n w i t z s ł o w a m i : « W e wsiach Silno, i Krajniakami. Stwierdza to chojnicki Ostrowite, Piastoszyn i innych leżących m i ę d z y T u c h o l ą a Chojnicami oraz w wioskach leżących opodal, j a k niemiecki Cekcyn, Sław ę c i n , O b r o w o i t d . n o s i l i m i e s z k a ń c y ( N i e m c y — k a t o l i c y ) jeszcze n a p o c z ą t k u t e g o ( t j . d z i e ­ w i ę t n a s t e g o ) stulecia d ł u g i e , n a p o l s k i s p o s ó b szyte s u k m a n y ( R o e c k e ) z h a c z y k a m i z a m i a s t 8 1 g u z i k ó w , pasy (Schaerpen) i w ą s y — c h o c i a ż wszyscy m i ę d z y s o b ą t y l k o p o n i e m i e c k u m ó w i l i ) ) . D o t y c h o g ó l n y c h u w a g n a l e ż y d o d a ć , ż e spory obszar o d P i a ś n i c y do Ł e b y p o w i a t lęborski, a na p o ł u d n i e w s c h o d n i ą część pow. słupskiego, obejmujący pow. bytowski i póln.-zach. c z ę ś ć p o w . c h o j n i c k i e g o u z n a j e m y za strefę p r z e j ś c i o w ą . W y s t ę p o w a ł y t a m b o w i e m z a c h o d n i o kaszubskie k a b a t k i p ł ó c i e n n e , j a k o oraz kaszubskie muce z charakterystyczna odzież letnia, t a k ż e długie sukmany s i w y m b a r a n k i e m , j a k o o d z i e ż z i m o w a . Z r e s z t ą o s t r o j u t y c h obsza­ r ó w w i e m y m a ł o . W i a d o m o n a m n a t o m i a s t , że l u d n o ś ć t y c h p o w i a t ó w b r a ł a w r. 1863—1890 b a r d z o ż y w y u d z i a ł w e m i g r a c j i z a m o r s k i e j , p r z y c z y m z p o w . b y t o w s k i e g o a ż w 5 5 % — co n i e w ą t p l i w i e p r z y c z y n i ł o się d o p r z y ś p i e s z e n i a t e m p a z a n i k u noszonego t a m u b i o r u Rozdział OGÓLNY ludowego. IV OPIS S T R O J U MĘSKIEGO Strój r o l n i k ó w i r y b a k ó w z Pojezierza Kaszubskiego jest j e d n ą z o d m i a n polskiego l u d o w e g o . F a k t ten znajduje swoje uzasadnienie w c a ł o k s z t a ł c i e zjawisk k u l t u r o w y c h , stroju czemu zresztą d a ł w y r a z znawca Kaszub, Fr. Lorentz, p r z y z n a j ą c , że « m i m o p e w n y c h r ó ż n i c regio­ n a l n y c h k u l t u r a kaszubska, o ile c h o d z i o zjawiska odziedziczone, jest identyczna z p o l s k ą » 3 3 W stroju j e d n a k d a d z ą się z a u w a ż y ć wybitne o d r ę b n o ś c i . N a Kaszubach wyróżnić 3 2 . się d a d z ą zasadniczo d w a t y p y stroju, z a l e ż n i e o d tego, czy w j e g o s k ł a d w c h o d z i d ł u g a k a m i z e l k a i k r ó t k i e b i a ł e spodnie d o k o l a n , b i a ł e p o ń c z o c h y i p ł y t k i e t r z e w i k i , czy t e ż s u k m a n a i d ł u g i e , p ł ó c i e n n e spodnie g r a n a t o w e l u b czarne, ewentualnie s k ó r z a n e , czarne l u b ż ó ł t e , wpuszczone w w y s o k i e b u t y z w y w r ó c o n y m i o d g ó r y c h o l e w a m i . O b a t y p y n o t o w a n e s ą o b o k siebie n a t e r e ­ nach rolniczych. Typ pierwszy, m ł o d s z y , występował przeważnie na Kaszubszczyźnie nadmorskiej, czyli p r z y m o r z u , g d z i e k o ł o r . 1800 z a n o t o w a n o ś w i ą t e c z n y , l e t n i s t r ó j m ę s k i , s k ł a d a j ą c y s i ę z k a ­ pelusza z b l i ż o n e g o k s z t a ł t e m do przysadzistego cylindra o główce rozszerzającej się u k o s z u l i z k o ł n i e r z y k i e m , z czerwonej c h u s t k i usianej b i a ł y m i i z i e l o n y m i k w i a t a m i , szyję a z w i ą z y w a n e j p o d b r o d ą w b u j n ą k o k a r d ę , z ciemnozielonej, długiej kamizelki, b i a ł y c h s p o d n i , s i ę g a j ą c y c h d o k o l a n i z d o b n y c h 2—3 z białych pończoch i płytkich góry, opasującej krótkich guzikami przyszytymi z b o k u u dołu, trzewików. Z i m o w y z a ś strój s k ł a d a ł się z takiejże koszuli, spodni, k a m i z e l k i , p o ń c z o c h , o b u w i a , nadto 28 z okrągłej czapki obszytej białym barankiem dokoła, a z sukiennym ale wierzchem ��granatowym lub zielonym oraz z granatowej kłap.ci u k o ń c ó w , a zdobnej j e d n y m r z ę d e m Drugi starszy t y p stroju charakteryzuje kołnierzem czerwone wypustki, a dwa szeregi b ł y s z c z ą c y c h g u z i k ó w z p r z o d u 3 4 w czerwone w y ł o g i u sukmaną z końca . R e s z t ę o d z i e ż y tej d o p e ł n i a ł a k a m i z e l k a szowe buksę, zwanymi wywrotkami. le­ rękawów, szyję, spodnie d ł u g i e granatowe, t a k ż e czarne p ł ó c i e n n e , sukienne l u b wpuszczone w b u t y z cholewami, tak bez guzików. się przede w s z y s t k i m g r a n a t o w ą żącym pinana pod zdobnym w kurtki z kołnierzem stojącym, rękawami za­ skórzane, Spodnie s k ó r z a n e tzw. b y w a ł y też żółte, j a k na Ś l ą s k u lub w K r a k o w s k i e m . N a k r y c i e g ł o w y zam­ stanowiła czapa barania d a j ą c a się s p u s z c z a ć na uszy i k a r k . T ę s i w ą c z a p k ę u s z a t ą , z w a n ą t e ż k a p u z ą , specjalnie w y r ó ż n i a n o z c a ł o k s z t a ł t u k a s z u b s k i e g o . N i e bez przyczyny Hieronim Derdowski pisał o odzienia niej: «Chto kapuze na łbie nie mo, nie jest też Kaszuba Ta doch kaszubściego rodu je nowiększą chlubą, Ona mocno grzeje w usze barankowym klatem Zawde strojem je nolepszym zemą, jak i latem». Z w i ę z ł y opis u b i o r u kaszubskiego p o d a ł F l o r i a n C e y n o w a : «Bjeło p ł ó t n j a n o koszela, l i v k p o d ł u g y j e k u jasneho abo cemneho k o l o r e d ł u g o v a r p o v o suknja, parcane abo s k ó r z a n e buxe e n j s k j k ł o b u k w lece a w z e m j e k o ż e c h o v o m u c a e j e s z s z e r o k j p ł o s z c z ze s u k n a a b o k o ż e c h z p o r ę vovczech s k ó r , k u r t k ą abo krótką, kęsą, p o d k a s a n ą szubą zwani» 3 5 krótki . O czapie baraniej oraz m o d r e j sukmanie, j a k o w a ż n y c h c z ę ś c i a c h stroju kaszubskich r o l ­ ników wspomina kolęda 3 6 . Starosta weselny w t a k i m tylko zamiast kamizelki właśnie stroju pełnił swą funkcję obrzędową, przywdziawszy z g r u b e g o w a r p u — j e d w a b n ą k w i e c i s t ą , m o d n ą w czasach r o k o k a ; zamiast czapy baraniej — kapelusz p o d o b n y do cylindra, a nadto przepasywał* s w ą czerwoną O sukmanę szarfą. o b r z ę d o w y m ubiorze pogrzebowym X I X w. w s p o m n i a ł jedynie Derdowski: «Chto Kaszuba tern też pięknie w muce so umiero Bez ty żoden sę do nieba w drogę nie webiero» . 37 A l e jeszcze w X V I i X V I I w . u b i ó r podstawie Stryj k o wskiego Wacław ten z a w i e r a ł e l e m e n t y n i e z m i e r n i e d a w n e . Pisze Aleksander Maciejowski, że na Kaszubach na «zmarłego m y t o , a n a s t ę p n i e odziewano w b i a ł ą k o s z u l ę , sadzano na krześle, przypijano do niego, ż a ł o ­ w a n o go i z n o w u p i t o na siekierę, a d o b r a n o c . P o t e m odziewano go, przypasywano u b o k u k o r d szyję o b w i ą z y w a n o robocze w X X wieku nie ręcznikiem, odznaczało do się na którego wkładano kilka groszy» 3 8 Kaszubach niczym szczególnym. . Odzienie «Tabacznik» u c i e r a j ą c y w m i s i e t ł u c z k i e m t y t o ń n a t a b a k ę ( r y c . 27) j e d y n i e z a r o s t e m t w a r z y o k r e ś l a przynależność lub swą regionalną. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS S T R O J U MĘSKIEGO Koszula i k o ż u c h była dawniej g ł ó w n y m odzieniem K a s z u b ó w . Stary typ koszuli kaszub­ skiej nie jest nam jednak znany. Z miedziorytów m o ż n a , że do elegancji n a l e ż a ł o n o s i ć k a b a t l u b M . Deischa tyle kamizelkę z nieco tylko dowiedzieć skróconymi się rękawami, a b y z p o z a n i c h w y s t a w a ł y k o ń c e r ę k a w ó w k o s z u l i . R ę k a w y te nie p o s i a d a ł y m a n k i e t ó w , lecz j e d y n i e o s z e w k ę , w o k ó ł k t ó r e j w o k o ł o g r u p o w a ł y się bujne f a ł d y . W y n i k a z tego, że w rękawy koszuli były u k o ń c ó w wybitnie kroju rozszerzone. 29 �Ryc. 24. Krój spodni,, wykonał Z. Szewczyk. Z k o ń c e m X I X w . k o s z u l a m ę s k a b y ł a szyta z p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o . O k r o j u j e j n a p o d ­ stawie i n f o r m a c j i zany p o d szyją starych k r a w c ó w na c z e r w o n ą można w n i o s k o w a ć , że miała kołnierz wykładany, tasiemkę, a rękawy zakończone wąskim mankietem, wią­ również w i ą z a n y m . K r ó j jej b y ł p r z y r a m k o w y . W n o w s z y c h czasach t a s i e m k i d o w i ą z a n i a rękawów i k o ł n i e r z y k a wyszły z użycia, a z a s t ą p i o n o je guzikami. K o ł n i e r z zaś uległ redukcji, a w jego miejsce weszła lamówka Półkoszulek. W przystosowana pierwszej do przypinania ćwierci X X wieku sztywnego kołnierzyka w k ł a d a n o na koszulę tzw. pólkoszulcze. Umieszczano go na piersiach. Jeżeli b y ł biały, w ó w c z a s z a h a f t o w y w a n o go r ó w n i e ż n a b i a ł o . W p r o w a d z e n i e m o d y na k o l o r o w a n e p ó ł k o s z u l k i nie u t r z y m a ł o się j e d n a k . Spodnie Najuboższa szubskiego ludność nosiła były spodnie spodnie skórzane tj. parciane, jednakże zamszowe buksę, charakterystyczne dla stroju k t ó r y c h tradycja przetrwała ka­ zarówno u r y b a k ó w , j a k i u l u d n o ś c i rolniczej. Według informacji terenowych były one jelonkowe, tzn. w barwie naturalnej skóry o tonacji beżowej. Patok wspomina też o czarnych s k ó r z a n y c h spodniach z białymi szwami w po w. morskim. P r ó c z spodni p ł ó c i e n n y c h i s k ó r z a n y c h w y s t ę p u j ą nadto spodnie s a m o d z i a ł o w e , W i d z i m y je na fotografiach Gulgowskiego. «Pon Czorlińsci» u Derdowskiego wełniane. wybrał się w d r o g ę w « g r u b y c h nogawicach». S p r a w ę tę wyjaśniają informacje Patoka: « M a t e r i a ł z a r ó w n o kaftana, j a k k a m i z e l k i i spodni u t k a n y b y ł z w e ł n y , a f a r b o w a n y w W e j h e r o w i e . Jedynie latem noszono odzież płócienną» K t o nie p o s i a d a ł 3 9 . grubszej t k a n i n y , w k ł a d a ł w p o r z e c h ł o d n i e j s z e j k i l k a par płóciennych s p o d n i . D o d z i ś s ł y s z y s i ę n a w s i a n e g d o t ę o d a w n i e j s z y c h c h ł o p a c h n o s z ą c y c h z i m ą 12 p a r spodni płóciennych. Kolor s p o d n i w e ł n i a n y c h przystosowany jest d o c a ł o k s z t a ł t u o d z i e ż y . Daje t e m u F . Lorentz, p i s z ą c : «Istniały j e d n a k t a k ż e dłuższe spodnie granatowe, granatową sukmanę» sili n a j c h ę t n i e j samodziałowe 4 0 Oprócz granatowy zarówno spodni noszono . Potwierdza to Gołębiewski: « N a Półwyspie Helskim mężczyźni ubiór, złożony ze s p o d n i , k r ó t k i e j wełniane, jak i płócienne mógł występować również i w ubraniu nadmorskich. do k t ó r y c h wyraz długich istniały kurtki» 4 1 . Ponieważ były farbowane — przeto ton no­ tkaniny granatowy letnim. krótkie. Szczególnie powszechne b y ł y one w o k o l i c a c h D o w o d z ą tego r y s u n k i M . D e i s c h a z X V I I I w i e k u oraz p ó ź n i e j s z a relacja na­ u c z y c i e l a J a n a P a t o k a ze S t r z e l i n a w p o w . m o r s k i m : « K r ó t k i e s p o d n i e s i ę g a ł y z a l e d w i e k o l a n . Na 30 zewnętrznych stronach nogawic znajdowały się guziki. O k r y c i e m n ó g były długie, się- �gające powyżej pończochy, a ^olan białe do tego szyte z j e d w a b i u płytkie trzewiki» T o samo Fr. L o r e n t z : buksę nie 4 2 . «Spod- były krótkie, białego k o l o r u i obszyte g u z i k a m i po stronach z e w n ę t r z n y c h » . Ustalenie k r o j u spodni szubskich natrafia na trudno­ ści z b r a k u j a k i e j k o l w i e k kumentacji. W jota czytamy butów jedynie, «zapuszczano tując się do­ artykule modziałowe spodnie» ka­ 4 3 wedle Ku- że do też sa­ . Orien­ fotografii w książce Gulgowskiego, spod­ nie robocze były stosunkowo wąskie i długie, ściągnięte skiem, rybackie zaś pa­ obcisłe p r z y k o l a n a c h , a szersze g ó r ą . Podobne do nich młodego Kaszuba w są węps, nie n i c h (ryc. ubranego bardziej ale b y ć m o ż e , sadniczo spodnie że luźne, krojem różniły się za­ od R y c ' 2 5 ' M l e c z a r z ( n a l e w °) 1 żeglarz (na prawo), sztych. M . Deisch z r. 1763. 24). S t a r y k r a w i e c W o j c i e c h K o s t u c h z S i e r a k o w i c u d z i e l i ł w tej m i e r z e n a s t ę p u j ą c y c h dopóki nie więc było buta 2 8 zapanowała wciągać na nie moda buty, miejska, a chłopi wówczas nosili tkanina bardzo marszczyła wąskie się nad informacji: nogawice. Można g ó r n y m brzegiem . B y ł y t e ż spodnie tzw. «z l a c e m » c z y l i o k r o j u f a r t u s z k o w y m . Pasek u n i c h z a c h o d z i ł o d t y ł u do p r z o d u , a przednia klapa p r z y p i ę t a b y ł a 3 g u z i k a m i . Kieszenie umieszczano z b o k u . Sto­ s o w a ł o się ten k r ó j d o gdy zamszowech buksę. S p o d n i e te m i a ł y więc kolor żółty b y ł y szyte ze s k ó r y , p ł ó c i e n n e z a ś b i a ł y l u b b i a ł y w n i e b i e s k i e p a s k i ( r y c . lub czarny, 25). Kamizela K a m i z e l a nosi k a s z u b s k ą n a z w ę liwk, a w k ł a d a się j ą na k o s z u l ę . K a m i z e l ę w y m i e n i a n o w a dla całego obszaru Kaszub, Keller dla Mirachowskiej Z i e m i , G o ł ę b i e w s k i dla Helskiego, Patok i Lorentz dla pow. Ponieważ Morskiego, G u l g o w s k i zaś dla p o ł u d n i o w y c h k a m i z e l a nigdzie się nie z a c h o w a ł a , o d t w o r z y ć na podstawie zmuszeni j e s t e ś m y w y g l ą d Ce­ półwyspu Kaszub. tej c z ę ś c i odzieży opisów. K e l l e r zaznacza: « p r z y k a m i z e l k a c h i kaftanach to d u ż e n o s z ą guzy, c z ę s t o srebrne i to po dwa t u z i n y w j e d n y m r z ę d z i e » . L o r e n t z pisze, ż e « p o d s u k m a n ą n o s i l i m ę ż c z y ź n i zelkę, sięgającą do szyji — l i w k — z j e d n y m r z ę d e m O k o l o r z e tej c z ę ś c i o d z i e ż y w z m i a n k u j e krótko kami­ guzików». Cenowa: «liwk, p o d ł u g wieku jasnego, a l b o c i e m n e g o k o l o r u » . W y n i k a z tej u w a g i , ż e u b i ó r s t a r s z y c h i m ł o d s z y c h m ę ż c z y z n różnił się k o l o r e m . K r a w i e c K o s t u c h z S i e r a k o w i c t w i e r d z i , ż e starsi m ę ż c z y ź n i w o l e l i n o s i ć ka­ mizele, z a p i n a j ą c e się w y s o k o p o d gdy s z y j ę ( r y c . 26) — b y ł t o w i ę c z a p e w n e s t a r s z y k r ó j — tymczasem m ł o d z i miewali kamizele wycięte przy szyi i zakończone wykładanym r z y k i e m . O ile starzy n o s i l i g r a n a t o w y , czy ciemno-zielony l i w k , o tyle m ł o d z i e ż sobie kamizele p r ą ż k o w a n e : czerwono-zielone l u b ż ó ł t e , a do ślubu pan młody kołnie­ upodobała występował 31 �w kamizeli w białe i czerwone k w i a t k i . N a zdjęciach u Gulgowskiego kamizele robocze zapi­ nane są na jeden rząd guzików, mają O pewnej odmianie kamizeli w y c i ę c i e p r z y szyi i sięgają p o n i ż e j słyszymy w Ż u k o w i e w pow. kartuzkim. pasa. Jeszcze p r z e d laty m n i e j w i ę c e j 30 n o s z o n o t a m s k ó r z a n e k a m i z e l k i , s t o s u n k o w o w o l n e i n a d a j ą c e s i ę d o s k o n a l e d o p r a c y c o d z i e n n e j . P o r ą z i m o w ą n o s z o n o k a m i z e l k i f u t r z a n e , szyte ze s k ó r e k k o t ó w , a w i ę c lekkie, przy czym o w y m futerkom przypisywał l u d właściwości lecznicze. D a w n a sukmana, czy późniejszy surdut t o b y ł o ubranie uroczyste. W ę p s czyli ż a k i e t w k ł a ­ d a n o , w y c h o d z ą c d o m i a s t a , ale z d e j m o w a n o n a t y c h m i a s t p o p o w r o c i e d o d o m u . N a t o m i a s t kamizelka b y ł a p r z e w a ż n i e odzieniem codziennym i d o m o w y m . Jeśli j e d n a k uszyta b y ł a z k u p ­ nego m a t e r i a ł u jedwabnego, n a l e ż a ł a d o stroju reprezentacyjnego. Kaftan W albo n o m e n k l a t u r z e g w a r o w e j istnieje n a oznaczenie k a f t a n a m ę s k i e g o n a z w a węps, wamps kurtka. D l a C e y n o w y kaftan jest okryciem czyli ż e m a j ą tylko zimowym, gdyż p o r ą letnią chłopi ubrani są na liwk, kamizelkę. D e r d o w s k i w swoim poemacie wymienia kaftan r y b a k ó w z C h a ł u p na półwyspie Helskim n a s t ę p u j ą c y m i s ł o w y : « o b l e c z e n i bele w k ę s e rebaccie s u r d u t e » , a u w a g a t a p o k r y w a się z i n ­ formacją Ceynowy, g d y ż «kęse» znaczy k r ó t k i e . Ryc. 26. Krój kamizelki z kołnierzem wykładanym i stojącym — wykonał Z. Szewczyk. P a t o k w opisie stroju z p o w . morskiego podaje więcej s z c z e g ó ł ó w : « K r ó t k i kaftan zwał się « w ę p s » a m i a ł b a r w ę c i e m n o - z i e l o n ą , albo g r a n a t o w ą . O d p r z o d u i o d t y ł u z d o b i ł y go d w a rzędy guzików». Lorentz do bioder, kawów» 4 4 z a ś pisze: z stojącym «zamiast tej s u k m a n y kołnierzem, jednym noszono tylko też krótką rzędem guzików kurtkę i sięgającą bez w y ł o g ó w tylko u rę- . T a k i właśnie kaftan widzimy u m ł o d e g o Kaszuba w książce Gulgowskiego. W porowi m i u ze s u k m a n ą k a f t a n j e s t o c z y w i ś c i e 32 krótszy. �Ryc. 27. Krój sukmany (widok z przodu i z tyłu), wyk. Z. Szewczyk. Węps j e s t Przysługiwał to rodzaj kamizeli z r ę k a w a m i , w k ł a d a n e j b ą d ź to p o d s u k m a n ę , b ą d ź p o d płaszcz, o n przede wszystkim młodszym mężczyznom. Szyty do figury, lecz n i e nadto o b c i s ł y , sięgał p o z a b i o d r a . P o s i a d a ł m a ł e w y ł o g i p r z y k o ł n i e r z u , nie m i a ł m a n k i e t ó w , a za­ o p a t r z o n y b y ł p o b o k a c h w d w i e k w a d r a t o w e , naszyte n a w i e r z c h kieszenie. W ę p s z a p i n a ł się n a d w a r z ę d y m o s i ę ż n y c h / g u z i k ó w , u k ł a d a n y c h p o t r z y . T a k i e same d w a guziki znajdowały s i ę o d t y ł u w pasie. P o s i a d a ł b a r w ę c i e m n o - z i e l o n ą , m o d r a k o w ą l u b g r a ­ natową. Bywał też wełniany węps Materiał i do brunatny. wyrabiania kaftanów był tkaniną «samorobną», z której szyto sukmany spodnie. N a j c h ę t n i e j szyto go z baju c z y l i materiału podobnego do flaneli. B y ł a to t k a n i n a grubsza, p r o d u k o w a n a z w e ł n y g a t u n k o w y c h owiec. Z w ł a ś c i w y m w ę p s e m nie n a l e ż y m y l i ć tzw. jupy męskiej, której wieku zadokumento­ w a ć nie m o ż n a . K a s z u b i nie zaliczają jej d o s t r o j u regionalnego, p o n i e w a ż jest rozpowszech­ n i o n a po c a ł y m P o m o r z u i Wielkopolsce, a należy do odzienia Jupa b y ł t o l u ź n y kaftan z grubej, sztywnej roboczego. t k a n i n y w kolorze czarno-szarym. Nie po­ s i a d a ł a n i kieszeni, a n i k o ł n i e r z a , t y l k o w y c i ę c i e w ostry t r ó j k ą t p r z y szyi, a z a p i n a ł się nieraz tylko na jeden guzik. Z i m ą d o p r a c y w lesie w k ł a d a s i ę j ą n a kamizelę. Sukmana B y ł a szyta z granatowego l u b m o d r e g o s a m o d z i a ł o w e g o w a r p u l u b u b o g a t y c h z k u p n e g o sukna. K r ó j jej c e c h o w a ł y plecy z tzw. « s ł u p e m » czyli w ą s k i m pasem sięgającym a ż do dołu oraz sześć k o n t r a f a ł d ó w z t y ł u , czyli p o trzy z k a ż d e j s t r o n y « s ł u p a » (ryc. 27), n a d t o w p o ł a c h t y l n i c h p o t r z y f a ł d y mniejsze, i d ą c e o d pasa i akcentowane metalowym guzikiem błyszczą­ c y m . K o ł n i e r z tej s u k m a n y b y ł l e ż ą c y a p o s i a d a ł z p r z o d u c z e r w o n e k l a p y r o z c h y l o n e n a b o k i ( T a b l . I ) i o d s ł a n i a j ą c e g ó r n ą część k a m i z e l k i zapinanej p o d s a m ą szyją. P o d p a c h a m i b y ł y czwo­ r o b o c z n e ł d i n y z j e d n y m b o k i e m sferycznie w g i ę t y m o d s t r o n y p a c h y ( r y c . 2 8 ) . U rękawów c z e r w o n e w y ł o g i z t a k i e j samej c z e r w o n e j l u b a m a r a n t o w e j f l a n e l i , j a k n a k l a p a c h u k o ł n i e r z a , albo też samo bramowanie u b r z e g ó w kołnierza, klap i Strój Kaszubski — 3 mankietów. 33 �Ryc. 28. Krój sukmany, wykonał Z. Szewczyk. Kożuch O kroju kożuchy i wyglądzie Kaszubów kaszubskiego kożucha wschodnich, używane nic bliższego w XVII nie w i e m y . i XVIII wieku Słowińców znad jeziora Gardzieńskiego, a K a b a t k ó w znad Ł e b y z d w ó c h skór baranich: jedna przykrywała przód, a druga t y ł na głowę robiono okrągły otwór, a z b o k u przyszywano 4 6 4 5 Prawdopodobnie przypominały kożuchy . K o ż u c h t a k i s k ł a d a ł się . Zeszywano je na ramionach, rękawy. Płaszcz Dłużej niż sukmana przetrwał na Kaszubach płaszcz z peleryną, przypominający wierzchni u b i ó r w o ź n i c ó w d y l i ż a n s o w y c h z X V I I I i pocz. X I X wieku, tzw. z wełnianego był bardzo samodziału, farbowanego na kolor roąuelaurl. granatowy l u b czarny. Był o n uszyty Sięgał do kostek, obszerny, z t y ł u p o s i a d a ł u d o ł u r o z p ó r , a p o b o k a c h g ł ę b o k i e kieszenie. Górą o k r y w a ł a g o p e l e r y n a s i ę g a j ą c a d o k o ń c a r ę k a w ó w , a p r z y p i n a n a p o d k o ł n i e r z e m ( r y c . 18). Obawie Kaszubi przywiązywali człowieka. Bez d u ż ą w a g ę d o o b u w i a i w e d ł u g niego oceniali p o z y c j ę społeczną I s t n i a ł y liczne z w r o t y s ł o w n e i w y ś m i e w n e o k r e ś l e n i a , k t ó r e d a w a ł y t e m u w y r a z . Skorznie c z y l i b u t y z c h o l e w a m i b y ł y j e d n y m z w a ż n i e j s z y c h s z c z e g ó ł ó w skorzni n o w y c h i d o b r z e wywiksowanych c z y l i b ł y s z c z ą c y c h n i e uroczystościowy, a szczególnie Najpospolitsze stroju regionalnego. istniał żaden strój weselny. były b u t y z surowej, nie farbowanej skosy. W p o ł u d n i o w e j części Kaszub, j a k pisze K u j o t , u ż y w a n o « m o c n y c h j a ł o w i c z y c h b u t ó w , nieraz s m o ł ą n a s i ą k ł y c h » 1 1 . Rybacy jeziorni moczyli buty w r y b i m tłuszczu, aby s k ó r ę u o d p o r n i ć na działanie wody. Buty rybackie s ą d ł u ż s z e o d t y c h , k t ó r e n o s z ą r o l n i c y , c o p o d k r e ś l a D e r d o w s k i . Jego « p o n C z o r l i ń ś c i » dłudzie skorznie, Helskim, k t ó r z y « n a n o g u m i e ł i s k o r z n i e p o s ą m pas U ludności śródlądowej wysokie, rybackie buty z w ą wyszedł z wody Do ma — w i d o c z n i e j e d n a k nie t a k wielkie, j a k r y b a c y m o r s c y z C h a ł u p n a p ó ł w y s p i e skrampował na dół g ó r n y pracy gospodarczej, obute». krampówki, a to dlatego, że gdy r y b a k brzeg cholewy i wtedy b u t y sięgały m u t y l k o do k o l a n . codziennej, K a s z u b z w y k l e nie w k ł a d a ł skorzni, o s z c z ę d z a ł j e na n i e d z i e l ę . O b u w a ł n a t o m i a s t s t a r e b u t y c z y l i k u r p i e (1. p o j . k u r p a ) . P a w e ł S z e f k a s t w i e r d z a , ż e « j e s z c z e w r . 1914/18 starzy gburze z a m a w i a l i sobie s k i e » fasony b u t a . B u t t e n m i a ł k r ó t k ą , o k o ł o 16—18 c m w y s o k ą , a d o ś ć s z e r o k ą 34 «kaszubcholewkę, �sięgającą zaledwie do łydki. Charakterystyczną cechą kaszubskiego buta było, że robiono go z d w ó c h części m i ę k k i e j s k ó r y (przedniej i tylnej). P o ł ą c z e n i a t y c h d w ó c h części d o k o n y w a n o z a p o m o c ą s z w u z w k ł a d k ą p a s e m k a s k ó r y , p r z y c z y m szew w y s t ę p o w a ł p o o b u b o k a c h buta. N i e w y s t ę p o w a ł y t u c z ę ś c i g ó r n e ( c h o l e w a ) i c z ę ś ć d o l n a ( o k r y c i e s t o p y ) , lecz p r z e d n i a i t y l n a . Przednia część g ó r ą przechodziła w cholewę, a dół w przednią, wierzchnią część stopy. P r z y g o t o w a n i e przedniej części « s k o r z n i » p r z y s p a r z a ł o zawsze s z e w c o m s p o r o okrycia kłopotu, p o n i e w a ż trzeba j ą b y ł o p r a s o w a ć do kształtu n o g i na specjalnym kopycie-prawidie. T y l n a c z ę ś ć k u g ó r z e s t a n o w i ł a t y ł c h o l e w y , z a ś d ó ł — p i ę t ę . W y k o n y w a n i e tej c z ę ś c i n i e p r z y s p a ­ r z a ł o s z e w c o m j u ż t y l e k ł o p o t u . B u t y l u d o w e r o b i o n e b y ł y zawsze z czarnej s k ó r y , z t a k z w a ­ nego « b o k s u » . W e w n ą t r z w c h o l e w k ę w s z y w a n o ucha z mocnego łatwiej ubierano but na płótna, z pomocą którego nogę. O b o k b u t ó w w y s o k i c h noszono na Kaszubach niskie obuwie w y d ł u b a n e z drzewa, «chodakami», podobne T a k samo pospolite j a k chodaki są 0 drewnianej podeszwie i s k ó r z a n y m Patok około twierdzi, że drewniane połowy wieku klumpa. koercze, czy korki t o znaczy m ę s k i e pantofle robocze brzmi kujona zwane albo d o « s a b o t ó w » . Jego n a z w a w y ś m i e w n a wierzchu. W i d z i m y je na fotografiach Gulgowskiego pantofle zaprowadzili na Kaszubach u b i e g ł e g o . Jest t o b a r d z o prawdopodobne, koloniści 4 8 . niemieccy gdyż np. w Wielkopolsce l u d r o z p o z n a w a ł k o l o n i s t ó w właśnie p o takich pantoflach. W komplecie o d z i e ż y roboczej o b u w i e nie w y s t ę p u j e nieraz wcale. C e y n o w a z a o b s e r w o w a ł : «kiedy ciepło było, chodzili oni na wsi « b o s k o » , t j . b o s o » . W z i m i e w k ł a d a się n a n o g ę ciepłe, grube skarpetki, a w razie przemoczenia nogawic w c i ą g a się w e ł n i a n e p o ń c z o c h y i w k ł a d a chodaki czyli Okrycie kloka lub klocka. zywać pod b r o d ą 4 9 w okresie muce, czapy futrzane z nausznicami a w Kamienicy Królewskiej w pow. kartuzkim Podczas m r o z u l u b ś n i e ż y c y m o ż n a b y ł o m u c ę s p u s z c z a ć n a uszy i z a w i ą ­ 1) w c a ł o ś c i szyte ze s k ó r y z f u t r e m n a w i e r z c h u , a l b o t e ż 2 ) z o p u s z k ą g ł o w y i d e n k i e m s u k i e n n y m o b a r w i e c i e m n o - z i e l o n e j . N o s z o n o j e jeszcze międzywojennym Aczkolwiek koercze. . S z y t o j e ze s k ó r y c z a r n e g o j a g n i ę c i a . J a k w y k a z u j e r y s u n e k ( r y c . 2 9 ) i s t n i a ł y d w a rodzaje czapek: baranią wokół kapuza, lub części głowy Barda© typowym na Kaszubach nakryciem głowy były 1 długim okryciem k a r k u . Z w a n o je także korki dolnej 6 0 . c z a p k ę f u t r z a n ą noszono na K a s z u b a c h o k a ż d e j porze, t o j e d n a k o b o k niej b y ł y w u ż y c i u r ó w n i e ż przez c a ł y r o k kapelusze, s z c z e g ó l n i e w m o m e n t a c h u r o c z y s t o ś c i o w y c h . Kapelusz czarny filcowy, o m a ł y m rondzie i niskiej g ł ó w c e n a l e ż a ł d o stroju pana m ł o d e g o , a t a k ż e starszego d r u ż b y . P o z a t y m i s t n i a ł y z p o c z . X I X w . k a p e l u s z e p o d o b n e d o c y l i n d r ó w . B y ł t o refleks s t y l u B i e d e r m a y c r a , k t ó r e g o p r z e j a w y z a c h o w a ł y się w p o w . m o r s k i m . P o d w z g l ę d e m k s z t a ł t u p o d z i e l i ć m o ż n a kapelusze kaszubskie n a cztery t y p y : 1) k a p e l u s z z w ą s k i m r o n d e m a w y s o k ą g ł ó w k ą w k s z t a ł c i e s t o ż k a ś c i ę t e g o — t y p w y w o d z ą c y s i ę jeszcze ze ś r e d n i o w i e c z a , 2 ) t a k a ż f o r m a t y l k o u s z t y w n i o n a p o s i a d a j ą c a k s z t a ł t o d w r ó c o n e g o stożka ś c i ę t e g o — t y p o k r e s u B i e d e r m a y e r a , 3) k a p e l u s z z g ł ó w k ą u s z t y w n i o n ą i p o c h y l o n ą k u p r z o ­ d o w i , w z o r o w a n y na czapkach « u r z ę d o w y c h » z p o ł o w y X I X w i e k u i 4) kapelusz z m i ę k k ą główką, a szerszą krezą — typ miejski z k o ń c a w. X I X . Ponad t o w lecie n o s z o n o kapelusze słomkowe o denku UZUPEŁNIENIE O pasach nie w s p o m i n a nic ź r ó d ł o STROJU najbardziej wysokim. MĘSKIEGO miarodajne — Cenowa. Mimo tego nie m o ż n a przeoczyć wzmianki Kujota, że na przełomie X V I I I wieku chłopi z p ó ł w y s p u Helskiego przepasywali s u k m a n y c z e r w o n y m i szalami. B a d a n i a w y k a z a ł y , ż e kaszubska, z u b o ż a ł a szlachta zagrodowa zachowała 3* dłużej strój tradycyjny, m . i n . sukmany, na k t ó r e zakładała pas 5 1 . 35 �Jeśli z a ś stwierdzamy, ż e m i ę d z y s z l a c h t ą z a g r o d o w ą i g b u r a m i nie b y ł o r ó ż n i c w t r z e b a w i ę c i t e n c z e r w o n y pas stroju, zaliczyć do całości historycznego stroju kaszubskiego. Szalik w i ą z a n y n a szyi nie s t a n o w i ł cechy charakterystycznej s t r o j u kaszubskiego. W l a t a c h p o r. b y w a ł o n zielony lub 1870 wzorzysty. J e d y n ą o z d o b ą stroju m ę s k i e g o b y ł y dawniej guzy bursztynowe i srebrne g u z i k i . N a Kaszubach zachodnich w y s t ę p o w a ł y powszechnie r ę k a w i c e w e ł n i a n e , w p o ł o w i e białe, a w p o ł o w i e wzorzyste. I s t n i a ł y one k o l w i e k nigdzie w literaturze nie w pow. kartuzkim Uzupełnieniem w formie niezawodnie r ó w n i e ż na Kaszubach wschodnich, spotykamy o nich żadnej wzmianki. Obecnie w y r a b i a acz­ się białe rękawice z długim mankietem, w e w n ą t r z grubo wymoszczone. stroju Kaszuba była rogowa tabakierka w kształcie rożka, lub puzderka oraz laska kunsztownie zagięta, w y k o n a n a na specjalnym wiśniowa przyrządzie. Ryc. 29. Nakrycia głowy, rys. T. Seweryn. Rozdział OGÓLNY VI OPIS S T R O J U KOBIECEGO O ile strój m ę s k i na K a s z u b a c h jest s k r o m n y , ciemny, p r z e w a ż n i e j e d n o b a r w n y i nie z d o ­ b i o n y — t o o d z i e ż k o b i e c ą cechuje u r o z m a i c e n i e b a r w i L u d o w y strój kobiecy na Kaszubach składa gorsetu dla dziewcząt, a kabacika dla m ę ż a t e k , dla starszych ciemnej — do tego pięknie strojność. się z p r z y r a m k o w e j koszuli dwuczęściowej, sutej s p ó d n i c z k i , z a p a s k i b i a ł e j d l a młodych, w y s z y w a n y czepeczek, c z y c h u s t k a w i ą z a n a pod b r o d ę , a j a k o wystrój całości wstęgi, w s t ą ż k i i hafty. O g ó l n y opis stroju kaszebściej biołki A l e to nie b y ł strój o b o w i ą z u j ą c y ze S ł a w o s z y n a w p o w . p u c k i m dał Florian 5 2 Cenowa . ogólnie. N i e p o w t a r z a j ą c tego, co j u ż p o w i e d z i a n o we w s t ę p i e , w y s t ę p o w a ł y na K a s z u b a c h n a s t ę ­ pujące typy stroju. spódnica, Letni strój na p ó ł n o c y był na zapaska i p o ń c z o c h y . wstążeczka i kołnierzyk koszuli krezę adamaszkową kwiatami. Tylko w ł o s y splecione w j e d e n w a r k o c z s p i n a ł a także. Tylko zakupioną w Czarne były też płytkie ogół biały. N a l e ż a ł y d o ń koszula, kabat, Gdańsku, na a na kabacik biały wyrzucały czerwona Kaszubki plecy c z e r w o n ą c h u s t k ę u s i a n ą wąską czarnymi trzewiczki. S t r ó j z i m o w y k o b i e t szyto z i n n y c h m a t e r i a ł ó w i innego k o l o r u . S k ł a d a ł się o n z d w u c z ę ś ­ ciowej koszuli, z kwiatami s p ó d n i c y bajowej, czerwonymi, kabata s u k n i zielonej z c z a r n y m i k w i a t a m i zielonego l u b granatowego, lub ciemno brunatnej pończoch białych i czarnych trzewików. C a ł k i e m inny wyraz posiada strój, k t ó r e g o cechą była koszula z długimi szerokimi r ę k a ­ wami 36 spinanymi w środku, kolorową wstążeczką niebieską, różową lub czerwoną. N a nią �wdziewano k r ó t k ą s p ó d n i c z k ę do p o ł o w y łydek, gęsto s f a ł d o w a n ą . K o l o r jej był r ó ż n y : w o n y l u b zielony z d r u k o w a n y m i k w i a t a m i albo jasno-niebieski z d r o b n y m i białymi t a m i . D o s p ó d n i c z k i p r z y s z y t y b y ł z t e g o ż m a t e r i a ł u s t a n i k bez r ę k a w ó w . Z a p a s k a , odmiennego koloru, najczęściej biała, płócienna, obszyta kupną koronką albo czer­ kwia­ zwykle jedwabna. W chłodniejsze d n i wdziewano g r a n a t o w y kabatek z r ę k a w a m i , k t ó r y opinano paskiem, a na plecy zarzucano dużą chustkę brunatną. Strojowi t e m u n a d a w a ł charakterystyczny wyraz czepek. D z i e w c z ę t a n o s i ł y czepki białe, strojne w k u p n e k o r o n k i oraz w d u ż e r ó ż o w e l u b b i a ł e w s t ą ż k i przyszyte po b o k a c h i z w i ą z y w a n e p o d b r o d ą w k o k a r d ę . W d n i powszednie nosiły k o l o r o w e c z e p k i p e r k a l i k o w e a starsze n i e w i a s t y w czasie c h ł o d u — k a p u z y . Na H e l u b y ł o w u ż y c i u z ł o t o g ł o w i e l u b obszyte c z a r n y m i k o r o n k a m i czepki, z o p a d a ł n a p l e c y p ę k r ó ż n o k o l o r o w y c h w s t ą ż e k . C z e p k i te p r z y p i n a n o p o d b r o d ą wonymi lub biało-niebieskimi, szerokimi wstęgami, związywanymi których biało-czer­ w efektowną kokardę. K o b i e c y strój o b r z ę d o w y przez n i k o g o nie z o s t a ł opisany. N a w e t C e n o w a więcej 0 w e s e l n y m s t r o j u S ł o w i ń c ó w i K a b a t k ó w , n i ż o s t r o j u ze swego r o d z o n e g o wiedział Sławoszyna. Rozdział VII SZCZEGÓŁOWY OPIS S T R O J U KOBIECEGO Koszula N a K a s z u b a c h , p o d o b n i e j a k w W i e l k o p o l s c e , w y s t ę p u j ą d w a rodzaje k o s z u l : z k r ó t k i m i 1 długimi widzimy rękawami. Wedle Cenowy «biołki nosiły zgło z k r ó t k i m i rękawami». Takie «zgło» na fotografii Gulgowskiego u d w u kobiet, n i o s ą c y c h drzewo z lasu. B y ć m o ż e , ż e na Kaszubach ś r o d k o w y c h kobiety z a m ę ż n e innych koszul nie w k ł a d a ł y , gdyż kryły je przecież pod kabatkfem. Koszula dziewczęca posiada r ę k a w y długie, z a k o ń c z o n e m a n k i e c i k i e m oraz m a ł y stojący k o ł n i e r z y k . N i e z a p i n a ł a s i ę n a g u z i c z k i , lecz w i ą z a ł a n a w ą s k i e , c z e r w o n e t a s i e m k i . N a t o m i a s t u d z i e w c z ą t n o s z ą c y c h gorsety r ę k a w k o s z u l i u w y d a t n i a ł się silniej, g d y ż s t a n o w i ł w a ż n ą c z ę ś ć stroju. Koszulę t a k ą z w ą dziś na wsi Pod względem część tzw. kroju popleck — «bluzka». koszula kobieca jest p r z y r a m k o w a , a n a d t o z p ł ó t n a lepszego, a d o l n a t z w . uzemk — dwuczęściowa: z p ł ó t n a grubszego 5 3 górna (ryc. 30,31). Gorset Na k o s z u l ę w k ł a d a K a s z u b k a gorset l u b staniczek, k t ó r e t o części o d z i e ż y nie posiadają odmiennej nazwy. P o n i e w a ż i c h funkcja zasadnicza jest t a k a sama, j a k m ę s k i e j kamizeli, przeto zarówno gorsik, j a k i staniczek o t r z y m a ł y g w a r o w ą n a z w ę liwk. Ponieważ żaden okaz sta­ n i k a n i e z a c h o w a ł s i ę a n i w m u z e u m a n i w t e r e n i e , c e n n e d l a nas s ą u r y w k o w e p r z e k a z y w l i ­ t e r a t u r z e o d n o s z ą c e s i ę d o tej c z ę ś c i o d z i e ż y . J e ś l i C e y n o w a m ó w i , ż e p r z y r o b o c i e r o z b i e r a l i s i ę w lecie t a k c h ł o p i , j a k b i a ł k i n a liwk, t o należy rozumieć, że p o d kabatem nosiły kobiety stanik. Staniki m i e w a ł y nieraz r ę k a w y , g d y ż G u l g o w s k i podaje, ż e « O b c i s ł y stanik p o s i a d a ł bufiaste r ę k a w y , k t ó r e w p o ł o w i e z a w i ą z y w a n o tasiemką». S t a n i k i n o s z o n e l a t e m b y ł y p ł ó c i e n n e , b i a ł e . B y w a ł y t e ż i g r a n a t o w e , a szyte b y ł y z m n i e j ­ szych resztek s a m o d z i a ł u f a r b o w a n e g o na g a r d e r o b ę m ę s k ą (ryc. 32). J e ż e l i j e d n a k P e r n i n , w s p o m i n a j ą c K a s z u b y p o ł u d n i o w e , pisze, ż e K a s z u b k i « . . . m a j ą czer- w o n o - k o l o r o w e pasiaste s p ó d n i c e i s t a n i c z k i » , t o m o ż e o d n o s i s i ę t o d o g o r s e t ó w . T a k i e w ł a ś n i e prążkowane sznurówki-gorsety widzimy na sztychach M . Deischa u rybaczek gdańskich. Pasiaste b y ł y t e ż c z e r w o n o - z i e l o n e k a m i z e l e m ę s k i e . D a w n e s t w i e r d z e n i e g o r s e t u w s t r o j u k o ­ biecym na Kaszubach znajdujemy w pieśni l u d o w e j : «Sznuruj-że się, sznuruj, k u p i ę j a ci wstęg a » , albo t e ż «Idzie K a s i u l a usznurowana, trzema chusteczki k o r o n o w a n a » 5 4 . 37 �rzestowa, pow. K a r t u z y , wierzchnia s p ó d n i c a , t o czife/, a « s p ó d n i c a » o z n a c z a h a l k ę . 11 halek m o g ł o być drugiej. 1 kilka, noszonych jedna miał kieszeń wnętrzną z boku, dłubaną, przy rozporze. J • na czyli we­ «Spódnica» miała dużą kieszeń naszywaną, w której i i ł • \ ¡1 f, li n !! EE3 EB 0 Czitel Takich nenka przynosiła dzieciom gruszki. W Wejherowie spódnica, gdy na spódnicę tymczasem na wsi mówiono nazywają spódnicę suknią. G a t u n e k m a t e r i a ł u na s p ó d n i c ę był r ó ż n y . ' i ' i "i!'J « S p ó d n i c a była biała, bajowa. Suknia z półw e ł n i a n e j m a t e r i i » — pisze G u l g o w s k i . nim zanotował Patok: «Spódnica o d s p o d u , z baju, b y ł a nie Przed noszona podszewkowana. Wierzchnia utkana z lnu i wełny». W k r o j u s p ó d n i c y z a u w a ż y ć się d a d z ą r o d z a j e : starszy i n o w s z y . Starsza Ryc. 30. Krój koszuli (widok z przodu). Ryc. 31. Krój koszuli, wykonał Z. Szewczyk. Z informacji terenowych teriał na gorsety był wynika, że ma­ wełniano-lniany. Gorsety kaszubskie z a r ó w n o g d a ń s k i e , j a k i wiejskie, nie b y ł y zdobione. wzmiankuje, że « w niedzielę biety idące do kościoła do Jeśli zaś Pernin widzieliśmy ko­ Swarzewa w czar­ nych, j e d w a b n y c h staniczkach, srebrem tykanych» 5 5 — to przyjąć należy, prze- że jest tu m o w a o g o r s e t a c h z b r o k a t u , g d y ż b y ł t o czas, k i e d y tego r o d z a j u gorsety u ż y w a n e b y ł y w r ó ż ­ nych okolicach Polski. Mało natomiast jest p r a w d o p o d o b n e , aby haft n i c i ą s r e b r n ą b y ł sto­ sowany jedynie w Swarzewie, a u s z e d ł wszystkich piszących o uwagi Kaszubach. Spódnica W kaszubskim stroju kobiecym niamy spódnicę wierzchnią i Wedle 38 informacji rozróż­ spodnią. pewnej staruszki z Bo- dwa spódnica Ryc. 32. Krój gorsetu, wykonał Z. Szewczyk. Ryc. 33. Krój zapaski. �b y ł a obszerna, s f a ł d o w a n a . U kobiet starszych do kostek, u dziewcząt na w y s o k o ś ć łydek. sięga Wykony­ wano j ą w ten sposób, że r o z k ł a d a n o tkaninę w pro­ stokąt, fałdowano jeden fałd gumowano czyli te f a ł d y t a s i e m k ą . K r o j o n o r o k o ś c i zeszywano Drugi i to tak gęsto, zachodził na drugi. Następnie aby podszywano w z d ł u ż , a n i e ś c i n a n e sze­ razem. krój późniejszy polegał n a t y m , ż e poszcze­ g ó l n e s z e r o k o ś c i b y ł y k l i n o w a n e k u g ó r z e . W ten spo­ sób spódnica od góry oblegając biodra, kość w pasie u k ł a d a ł a a mimo się gładko, to dół zachowywał szero­ tradycyjną. Na spódnice mające ś c i o w y c h nie s z c z ę d z o n o dej p o t r z e b a b y ł o służyć do celów materiału. 14 ł o k c i o Dla szerokości w i a d a n o W C h m i e l n i e , Że Ś l u b n ą Suknię dole, n a klepisku, aby b y ł o d o ś ć uroczysto­ panny mło­ 70 c m . O p o ­ SZytO W StO- R y c . 3 4 J u p kobieca. Okaz w Muzeum a miejsca n a r o z ł o ż ę - w Kartuzach, nie d u ż e j sztuki m a t e r i a ł u . Wierzchnie s p ó d n i c e s a m o d z i a ł o w e b y w a ł y jednolite w barwie, spodnie z a ś jednobarwne l u b wzorzyste. D o wzorzystych o z d ó b t k a c k i c h zaliczyć n a l e ż y pasiaki oraz k r a t k i . p a s i a k ó w kaszubskich j a k o m a t e r i a ł u n a wierzchnie odzienie jest dziś t r u d n y d o Wiemy, w że w X I I wieku istniało na Kaszubach osadzie r y b a c k i e j w Gdańsku dowodzą, tkactwo pasiakowe. że w t y l k o z c z a r n e j i b i a ł e j w e ł n y , ale i b a r w i o n e j n a średniowieczu kolor Problem rozwiązania. Wspaniałe wykopaliska tkano żółty, czerwony u nas pasiaki a może nie i niebieski. Czy j e d n a k w n a s t ę p n y c h w i e k a c h tego rodzaju t k a c t w o b y ł o k o n t y n u o w a n e , b r a k n a m d o k u m e n t a r n y c h p r z e k a z ó w . K a r o l P e r n i n w relacjach swoich z K a s z u b p o ł u d n i o w y c h z r. w s p o m i n a j ż e k o b i e t y « m a j ą czerwone l u b c z e r w o n o - k o l o r o w e , pasiaste w e ł n i a n e 1886 spódnice» 5 6 i u w a g ę t ę p o w t a r z a t e ż w i n n y m miejscu. Najstarsze j e d n a k k o b i e t y z p o w . kartuzkiego, k o ś cierskiego, chojnickiego i wejherowskiego nic o tkactwie p a s i a k ó w na K a s z u b a c h powiedzieć n i e m o g ł y . W p r a w d z i e z a g a d n i e n i e b a r w y s p ó d n i c p o r u s z a G o ł ę b i e w s k i w r . 1880, ale u w a g i jego nie o d n o s z ą się z c a ł ą p e w n o ś c i ą do b a r w i s t o ś c i uzyskiwanej t e c h n i k ą t k a c k ą : «Kobiety nosiły g ł a d k i e s p ó d n i c e , nie m a j ą c e j e d n a k ani jednolitego k r o j u ani b a r w y . M o ż n a t o było z a o b s e r w o w a ć na n i e m i e c k i m H e l u , gdzie k o b i e t y n a c o d z i e ń c h o d z i ł y w s p ó d n i c a c h z jasno­ niebieskiej etaminy z białymi p u n k t a m i , gdy natomiast we wsiach kaszubskich panowała największa rozmaitość pod względem spódnic, k a b a t ó w i chustek». Na o g ó ł m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e w ostatniej ć w i e r c i X I X w i e k u K a s z u b k o m p o d o b a ł y się suknie brunatne i granatowe, « b r u n e i m o e d r e » , gdy tymczasem dały spódniczki dziewczęta najchętniej wkła­ niebieskie. W s z y s t k i e te w i e r z c h n i e s p ó d n i c e b y ł y g ł a d k i e , b e z w z o r ó w c z y p a s ó w . Z r e g u ł y b y ł y samodziałowe, wełniano-lniane lub one bawełniane. Inaczej p r z e d s t a w i a ł a się sprawa u ż y c i a d o s p ó d n i c t k a n i n r ę c z n i e d r u k o w a n y c h we w z o r y . W k o ń c u u b . w i e k u pisze P a t o k o regionach p ó ł n o c n y c h , że «...spódnica, i w e ł n y m o g ł a b y ć albo ciemno-brunatna w czerwone k w i a t y , utkana z lnu albo t e ż zielona, a wówczas m i a ł a c z a r n e k w i a t y » , a G u l g o w s k i o k . r . 1911 z p o w . K o ś c i e r s k i e g o n o t u j e , ż e « s u k n i e p o s i a ­ d a ł y zazwyczaj w z ó r n a d r u k o w a n y i t o z czarnych k w i a t ó w na c z e r w o n y m czy z i e l o n y m t l e » . I n f o r m a c j e te o d n o s i ć się m o g ą z a r ó w n o rękodzielni do farbiarstwa fabrycznego, j a k i w y r o b ó w l u d o w y c h farbiarsko-drukarskich. Przejawem m o d y miejskiej s ą r ó ż n e naszywki na s p ó d n i c a c h . W Wejherowie stare k o b i e t y , ż e n a s z y w a n o t r z y c z a r n e l a m p a s y u b r z e g u s p ó d n i c y . W p r o w a d z e n i e t a ś m o w e j d o s p ó d n i c i sukien kobiecych datuje dekoracji się o d 70—80 lat, o c z y m m o ż n a się prze­ k o n a ć , p r z e g l ą d a j ą c ó w c z e s n e ż u r n a l e m ó d . O z d o b y te w p r o w a d z o n o n a w s i p o d mody pamiętają wpływem miejskiej. 39 �Zapaska Fartuszek dziewczęcy dopełnienie stroju. Szertuch k o b i e c y czy f a r t u c h k o b i e t z a m ę ż n y c h różnił się o d zapaski dziewczęcej. stanowi na Kobiety Kaszubach zamężne nosiły konieczne fartuchy obszerne, z a c h o d z ą c e d o t y ł u , sięgające dolnego brzegu s p ó d n i c y , n i c z y m nie z d o b i o n e . święto—jedwabne, na codzień — płócienne. K o l o r ich kontrastował z b a r w ą Na spódnicy, od k t ó r e j b y w a ł y z w y k l e ciemniejsze. K a ż d a « b i a ł k a » m i a ł a k i l k a niebieskich f a r t u c h ó w n a co­ d z i e ń , ale j e d n ą j e d w a b n ą , c i e m n o - z i e l o n ą z a p a s k ę n a u r o c z y s t e okazje. K o b i e c y f a r t u c h w i ą z a n o w t e n s p o s ó b , ż e z p r z o d u n a k ł a d a n o g o w pasie n a k a b a t , na­ tomiast z tyłu w i ą z a n o fartuch p o d kabatem, aby tylne fałdy kabata p o z o s t a w a ł y na wierzchu, a wiązanie było Fartuszek niewidoczne. d z i e w c z ę c y b y ł biały, p ł ó c i e n n y , a w r o z m i a r a c h swych znacznie kobiecego (ryc. 33). — I n f o r m u j e Szefka, mniejszy od że m a o n 35—40 c m d ł u g o ś c i oraz s z e r o k o ś c i w pa­ sie 4 0 c m , a u d o ł u o k o ł o 55 c m , n a d t o d o d a j e , ż e « f a r t u s z k i s z y t o z c i e n k i e g o , b i a ł e g o p ł ó t n a » . P o r . 1870 z a m i a s t p ł ó t n a z a c z ę t o u ż y w a ć b a t y s t u , ż o r ż e t y , m a r k i z e t y l u b p e r k a l u . » Zarówno f a r t u c h y kobiece, j a k f a r t u s z k i d z i e w c z ę c e szyto w s p o s ó b p o d o b n y , j a k s p ó d n i c e , m i a n o w i c i e z jednej sztuki p ł ó t n a , k t ó r e f a ł d o w a n o z jednego brzegu p ł a t a . « S z e r t u c h » , j a k podaje Tetzner, obszyty b y ł k o r o n k ą . W c h o d z i ł y t u w g r ę k o r o n k i kupne fabryczne, bo k o r o n k a r s t w o l u d o w i kaszubskiemu było nieznane. Fartuszki do stroju świetlicowego zdobiono u d o ł u szlakiem haftu wielobarwnego, k t ó r y w y t w o r z o n y z o s t a ł , j a k w i a d o m o , w l a t a c h 1906—1920. M ł o d e K a s z u b k i p o s ł u g u j ą się dziś h a f t e m s i e d m i o b a r w n y m w g ł ę b o k i m p r z e k o n a n i u , że n a n i m w ł a ś n i e polega specyfika regio­ nalna reprezentacyjnego stroju kaszubskiego. Ryc. 35. Krój jupy — rys. Z. Szewczyk. 40 �Jupa były wierzchnim, czańskiej tego z samego czarnym świątecznym końcem X V I I I w. koloru, lub który sepiowym. i kabat okryciem mężatek przejętym Wykonywano występował je w przeważnie przez wieś z m o d y z aksamitu, czepkach-złotogłowiu jup kaszubskich więc kobaltowym, skomplikowany k r ó j , znamienny dla e p o k i r o k o k a , a przede wszystkim wielka ilość k l i n ó w , umożliwiających figury. cechą a był podkreślenie talii Charakterystyczną miesz­ przypuszczalnie C e l o m t y m s ł u ż y ł y r ó w n i e ż w y c i ę c i a w p ł a t a c h p r z e d n i c h . S i l n e za­ o k r ą g l e n i e r ę k a w ó w u r a m i o n p o z w a l a ł o na uzyskanie f a ł d ó w , k t ó r e n a d a w a ł y sylwecie k o b i e ­ cej s p e c j a l n y w y g l ą d ( r y c . 34, 35). * * Sukmanki w k s z t a ł c i e m ę s k i c h ( r y c . 27, 28) tylko więcej w c i ę t y c h w pasie, noszone były w dni chłodne. Czepce i chusty W s t r o j u k o b i e c y m w y s t ę p u j e t r o j a k i e n a k r y c i e g ł o w y : w i a n e k , c h u s t k a i czepiec. C h u s t k a w s p ó l n a jest k o b i e t o m i d z i e w c z ę t o m . Czepiec jest przede w s z y s t k i m n a k r y c i e m g ł o w y k o b i e t zamężnych, wianek natomiast przysługuje wyłącznie dziewczętom. N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że najdawniejszym powszechnym zwyczajowym nakryciem głowy d z i e w c z ą t b y ł w i a n e k k w i e t n y . W X V I I — X I X w i e k u z m i e n i ł się o n w u r o c z y s t y w i e n i e c z a ś l u binowy, i wielki wzbogacając pęk barwnych skromniejszy Dziewczęta na złoty do papierowymi — Bywał też uzu­ kwiatkami. w wian­ częściej w p l a t a ł y włosów i w zredukowanym szych «lawendowy», stale n i e c h o d z i ł y głowie przypinały o wstążek. ruciany, pełniony białymi, kach się w pęczki ten lub kwiatów sposób wianku szły do t a ń c a . T a k a r e l i k t o w a f o r m a w i a n k a z a c h o w a ł a się w zwyczajach i świętojańskich dożynkowych. Odpowiednikiem dziewczęcego j e s t czepiec k o b i e t z a m ę ż n y c h . wianka Czepki no­ szone b y ł y r ó w n i e ż p r z e z m ł o d z i e ż żeńską. 0 t a k i c h d z i e w c z ę c y c h czepeczkach w z m i a n ­ kuje Gulgowski, pisząc, że «na codzień dziewczęta n o s z ą włosy, przedzielone g ł a d k o 1 zakręcone w węzeł z tyłu głowy, pokrywają kiem białym lub kolorowym perkalikowym». a głowę czepecz- O tym zwyczaju, z n a n y m z r e s z t ą t a k ż e w W i e l k o p o l s c e , pisze Lorentz: «...dziewczęta nosiły czepki koron­ hulka, k o w e , zwane lub różowymi przystrojone wstążkami białymi jedwabnymi, które zawiązywały pod brodę w k o k a r d ę » Zwykle wkładały jednak na głowę dziewczęta chusteczkę C h u s t k a z a ś nie w y r ó ż n i a grup zasadniczo w t y m stopniu, j a k Kobiety zamężne nosiły 5 7 . kaszubskie (ryc. 36). kobiecych czepek. kilka odmian Ryc. 36. Dziewczyna z Wdzydz. Fot. r. 1911 I . Gulgowski. 41 �Ryc. 37. Kobieta w białym czepku z pocz. X X w. c z e p c ó w . Z a c z y n a j ą c o d najskromniejszych, w y m i e n i ć cisłe c z a p k i w k ł a d a n e do snu, celem ochrony należy nocnice t j . białe, płócienne, ob­ włosów. — N a codzień były w użyciu wymie­ n i a n e p r z e z G u l g o w s k i e g o « k i t a j k o w e czepce ( r y c . 37) b i a ł e l u b k o l o r o w e » . C z e p c e o d ś w i ę t n e możemy oraz podzielić na dwie grupy, rembowane muce. którymi Gołębiewski z d w ó c h nakryciach głowy: « N a głowach złotogłowa, złotnice, są: zwane p ó ł w y s p u Helskiego nosiły kobiety w złotogłowy też r. 1888 dawniej z ł o t e m (ryc. 38), informuje o tych wyszywane czepce: k t ó r e j e d n a k j u ż w y c h o d z i ł y z u ż y c i a . Obecnie n o s z ą one c z a r n ą , nieraz j e d w a b n ą czapkę, obszytą wieloma drobnymi rąbkami, zwaną wstęgi na plecy, a do k t ó r e j na biało-niebieska. Podobne czepki noszono Kaszubskie złotogłowie, ze rabowana muca, przodzie przymocowana względu była z k t ó r e j s p a d a ł y szerokie wstążka też w sąsiednich parafiach na na kosztowność materiału i biało-czerwona wykonania gło b y ć powszechnym i j e d y n y m nakryciem g ł o w y kobiet. O b o k niego noszono z rąbkami. Odmianę rabowanej mucy p r z e d s t a w i a lub 5 8 lądzie...» . nie mo­ t e ż czepiec f o t o g r a f i a z p o c z . X X w . Jest t o , j a k w i d a ć , czepiec z d o b n y b i a ł ą f a l b a n k ą z h a f t e m a ż u r o w y m . Z r e s z t ą p r z y j ą ć n a l e ż y , ż e czepiec p r z e ­ chodził różne przemiany. P i e r w o t n i e b i a ł y — n o s i ł y go p r z e c i e ż « b i a ł k i » — szyty z p ł ó t n a , z m i e n i ł się w ostatnim s w o i m etapie n a czarny, j e d w a b n y , z d o b i o n y c z a r n y m i k o r o n k a m i i w i ą z a n y c z a r n ą wstążką. Zatracił też swoją właściwą o b o k siebie 5 9 rodzimą nazwę czepc lub czopka. R ó ż n e jego odmiany istniały . Czepki-złotnice charakteryzują się przede w s z y s t k i m m a ł y m i b o w i e m nie w f o r m i e k a p u z k i , opuszczonej rozmiarami. Noszono je na uszy. D e n k o p o k r y w a ł o zaledwie t y ł g ł o w y , a o t o k n i e d o s i ę g a ł c z o ł a i s k r o n i ( r y c . 39, 4 0 ) . Czepiec szyty b y ł z d w ó c h c z ę ś c i : z o w a l u , o ściętej p o d s t a w i e czyli z d e n k a i z o t o k u c z y l i z pasa o z w ę ż a j ą c y c h się k o ń c a c h (ryc. 41). P o d s p ó d d o d a w a n o sztywne wymoszczenie, np. z p a p i e r u l u b p ł ó c i e n n e j p o d s z e w k i . U d o ł u , p o b o k a c h czepca p r z y s z y w a n o w ą s k i e s k r a w k i m a t e r i a ł u z t a s i e m k a m i d o w i ą z a n i a , a b y czepiec n i e z m i e n i a ł swej p o z y c j i u t y ł u g ł o w y . W s z y s t ­ k i e te s z w y b y ł y m a ł o 42 widoczne. �Ryc. 38. Kaszubka w złotogłowiu. Fot. I . Gulgowski r. 1909. Używany materiał na z ł o t n i c e t o j e d w a b , aksamit, rzadziej brokat. B a r w a tego mate­ r i a ł u przedstawia p e w n ą r o z m a i t o ś ć . N a j c z ę s t s z y jest k o l o r b ł ę k i t n y , szafirowy, t a k ż e m o d r a k o w y o b o k szmaragdowego i ciemno-zielonego. S ą także czepce-złotnice z tłem b r u n a t n y m a w ó w c z a s m a o n t o n a c j ę c z e r w o n ą o r a z czepce c z a r n e l u b c i e m n o - g r a n a t o w e . N a z w ę swoją otrzymały złotnice o d haftu wykonanego złotymi lub srebrnymi nićmi. g r u p y tej j e d n a k ż e n a l e ż ą t e ż czepce z d o b i o n e h a f t e m k o l o r o w y m . się nazwa gwarowa wyszywane muce, w odróżnieniu D o n i c h zapewne od «złotnicy» czy Do odnosi «złotogłowy». K a s z u b k i n i e n o s i ł y n a g ł o w i e s a m e g o czepca, ale o w i j a ł y go c h u s t k ą n a l i n i i c z o ł a — s k r o n i — k a r k u . W t y m celu c h u s t k ę kwadratową, zwykle j e d w a b n ą w kolorze dobranym do czepca s k ł a d a ł y w t r ó j k ą t , a n a s t ę p n i e z w i j a ł y d o k s z t a ł t u o p a s k i , k t ó r ą k i l k a k r o t n i e koloru otaczały głowę. K o ń c e upinały w węzeł z dwoma odstającymi nad czołem rożkami, który to z n a n y jest d o s k o n a ł e w p o l s k i m stroju ludowym. Do dolnego b r z e g u czepca, szyte s ą m a ł e k l a p k i u s t y k u o t o k u z d e n k i e m , p r z y p i n a n o z k a ż d e j sposób gdzie p r z y ­ strony p o jednej wstążce i w i ą z a n o r a z e m w k o k a r d ę p o d b r o d ą . W s t ą ż k i te b y ł y n a d ł o ń s z e r o k i e , j e d w a b n e , białe z d e s e n i e m r ó ż w b a r w a c h z i e l o n e j i c z e r w o n e j , a o p a d a ł y k o ń c a m i n a 10 c m p o n i ż e j pasa. Rozróżniamy chustki nakrywające głowę oraz chusty naramienne. Według informacji K u j o t a z r . 1874 « . . . n i e w i a s t y k a s z u b s k i e . . . l a t e m n o s z ą n a g ł o w i e b i a ł ą , c i e n k ą c h u s t k ę , p o d b r o d ą w w ę z e ł z w i ą z a n ą , s t ą d « b i a ł k a m i » j e p r z e z w a n o » . P a r c z e w s k i w r . 1896 z a o b s e r w o w a ł 43 �Ryc. 39. Czepek złoty. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. w pow. kościerskim, że «kobiety zawiązują głowę białymi chustkami, tak że gdy w święto t ł u m n i e i d ą d o k o ś c i o ł a w y g l ą d a j ą z d a l e k a , j a k b y s t a d o g ę s i » . P a t o k ze S t r z e l i n a w p o w . m o r ­ s k i m podaje, z lat ostatnich u b . w i e k u : « D o pracy w p o l u , l a t e m d z i e w c z ę t a w k ł a d a ł y białe kabatki i wielkie białe chustki na głowę». W z m i a n k i lnia­ nych lub bawełnianych te o d n o s z ą s i ę d o b i a ł y c h c h u s t e k służących do nakrywania głowy. U ż y w a n o Za pamięci Gołębiewskiego o k o ł o r . 1888 n a p ó ł w y s p i e H e l s k i m «noszono też... wprowadzone dopiero o d k i l k u lat w e ł n i a n e wyłącznie czarne, obecnie t a k ż e j u ż czerwone, t e ż chustek wełnianych. i w parafiach okolicznych chustki na głowę, pierwotnie niebieskie, białe a nawet różnokolorowe*. Były to chustki fabryczne, w e ł n i a n e i k o l o r o w e . Te, k t ó r e w i d z i m y u k o b i e t na fotografiach Gulgowskiego, a p o c h o d z ą c e z p o c z ą t k ó w bie­ ż ą c e g o stulecia, c h a r a k t e r y z u j ą się przede w s z y s t k i m t y m , ż e s ą m a ł e , tyle t y l k o , aby s t a r c z y ł o na pokrycie głowy i mocne związanie p o d b r o d ą . T o właśnie mocne związanie naprowadza na wniosek, że były to białe chustki płócienne kwadratowe, składane w trójkąt, którego dosięgały końce pleców. N a t o m i a s t m ł o d a d z i e w c z y n a , k t ó r e j z d j ę c i e z n a j d u j e s i ę w tej samej k s i ą ż c e o k r y ł a głowę inaczej. Chusta ta jest b r ą z o w a , w e ł n i a n a , z d ł u g i m i f r ę d z l a m i , z w i ą z a n a l e k k o p o d brodą i posiada b i a ł y szlak o r n a m e n t o w a n y sta n a r a m i e n n a bione były kobiet ciężkie starszych. wełniane, O motywem takich s t o k r o c i . Jest t o w y r ó b chustkach gruntowane b r ą z o w o wspomina chusty fabryczny, Gulgowski, naramienne, że noszone chu­ ulu­ n p . we Wdzydzach». Na Kaszubach noszono też chusty zwane szalami tureckimi, rozpowszechnione kilkudziesięciu laty na c a ł y m zachodzie Polski. W i e l k o ś ć i c h w y n o s i ł a 4 x 3 p o s i a d a ł a d w a « l u s t r a » czarne bez ornamentacji. Koloryt metry. ogólny czerwono-brązowy. tzw. « o g ó r k ó w » z n a j d o w a ł się na szerokich szlakach u d w ó c h b o k ó w chusty oraz n a przed Całość Wzór węższych s z l a k a c h p o d ł u ż n y c h , ale w n i e c o o d m i e n n y m k o l o r z e . C h u s t y t a k i e z a z w y c z a j p r z e c i n a ł o s i ę na dwie części, dzieląc je na d w a kwadraty, k a ż d y z w ł a s n y m lustrem. T y m sposobem jedna chustka k a l k u l o w a ł a się taniej. K w a d r a t s k ł a d a ł o się w trójkąt, c z a r n ą jego część, czyli lustro, dawano na wierzch głowy, a resztę wyrzucając na 44 ramiona. �Ryc. 40. Czepek srebrny i złoty z Żarnowca, pow. Puck, okaz w Muzeum we Wdzydzach. Okrycie Kaszubki nosiły na nogach p o ń c z o c h y nóg czyli j a k m ó w i modre z czerzwionymi szwikłami po stronach. B y ł y i noszone w święta. Ceynowa nogawkę to pończochy wełniane, białe abo robione w d o m u N a nie o b u w a n o czarne t r z e w i k i , sięgające kostek, sznurowane i wy- wiksowane t o z n a c z y b ł y s z c z ą c e . K a s z u b k i n i e n o s i ł y skorzni t j . b u t ó w z c h o l e w a m i , a n i t e ż chodoków t j . o b u w i a w c a ł o ś c i d r e w n i a n e g o . Szlupki b y ł y t o m i ę k k i e p a n t o f l e , szyte z r e s z t e k m a t e r i a ł ó w o d z i e ż o w y c h , p o g a r d l i w i e z w a n e szłore. W W i e l k o p o l s c e o d p o w i a d a j ą i m laczki. W p a n t o f l a c h c h o d z o n o t y l k o p o d o m u . Uzupełnienia stroju — ozdoby W s t ą ż k i w y s t ę p o w a ł y z a r ó w n o w stroju dziewczęcym, j a k i w ubraniu o d ś w i ę t n y m kobiet z a m ę ż n y c h . W ą s k i e tasiemki służyły do spinania koszuli, gorsetu i naszyjników, wstęgi do ozdoby czepców. Wąskimi tasiemkami czyli blewiączkami a wiązano szerokie kołnierzyk, r ę k a w y koszuli p r z y mankiecikach, p o ń c z o c h y p o d k o l a n a m i oraz zasznurowywano U gorsik. koszuli b y ł y one zazwyczaj czerwone, u gorsetu przystosowane d o jego k o l o r y t u . Szerokich wstążek używano brodą w do przymocowywania czepców złotych na głowie. Zawiązywano je pod kokardę. G o ł ę b i e w s k i p i s z ą c o r ą b k o w a n e j czapce w s p o m n i a ł , ż e z n i e j « . . . s p a d a ł y s z e r o k i e w s t ę g i na plecy, a d o k t ó r e j na przodzie przymocowana była w s t ą ż k a biało-czerwona lub n i e b i e s k a » . N i k t n a t o m i a s t n i e z a n o t o w a ł , a b y ze w s t ę g t y c h w i ą z a n o k o k a r d y u Stare w s t ę g i o d czepców-złotogłowi, biało- gorsetów. przechowywane w M u z e u m w Kartuzach były białe, zdobne w czerwone r ó ż e i zielone Ustki. O i n n y c h o z d o b a c h s t r o j u pisze P e r n i n : « M a j ą . . . r a z p o r a z t a k ż e o z d o b y n a s z y i z b u r ­ sztynów, z kolorowych paciorków 6 0 kolczyki, krzyżyki...» . sztynu są niewątpliwie szklanych. P o s i a d a j ą odziedziczone pierścionki, bur­ krajowego pochodzenia. D o dziś a m b i c j ą k a ż d e j K a s z u b k i jest posia­ danie b u r s z t y n ó w . Przechowywano je w skarbczyku kobiecym w przegródce malowanej srebrne Szklane p a c i o r k i p o c h o d z i ł y z i m p o r t u . N a t o m i a s t o z d o b y z skrzyniówku, t o jest w wąskiej skrzyni. 45 �Ryc. 41. Czepek z powiatu kartuskiego. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. K a ż d a n i e o m a l w i e ś z a o p a t r y w a ł a się w o z d o b y b u r s z t y n o w e we w ł a s n y m zakresie. D a w ­ niej b u r s z t y n i a r z e l u d o w i wykonywali podłużne kolczyki i paciorki do naszyjników c z ę c y c h , d z i ś z a ś p r z e w a ż n i e b r o s z k i najczęściej w k s z t a ł c i e s t o k r o c i . S ł u ż y ł y one do dziew­ ozdeby o d ś w i ę t n e g o o d z i e n i a . N a w s i w i d u j e s i ę jeszcze u l u b i o n e p r z e d k i l k u d z i e s i ę c i u l a t y b u r s z t y ­ n o w e k r z y ż y k i , zawieszone na w s t ą ż e c z c e u szyi. Z i n n y c h o z d ó b stroju kobiecego w y m i e n i ć n a l e ż y t a ś m y , pasy i naszywki, k t ó r e miejska zaszczepiła na w s i , szych, cekiny, b ł y s k o t k i j a k o p r z y s t r ó j z ł o t o g ł o w i a oraz p a n n y m ł o d e j , a wreszcie ż y w e l u b p a p i e r o w e k w i a t k i w p l a t a n e d o warkoczy moda wieńca otaczających w krag głowę. Rozdział MATERIAŁY W na WYTWÓRCY okresie s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i wsi kaszubskiej p r z e r ó b k a surowców i zużytkowanie ich odzież w y m a g a ł a współistnienia przędzalnictwa, tkactwa, krawiectwa, farbiarstwa, a póź­ niej r ę c z n e g o przemysłu Jak i I VIII to drukowania wzorów na tkaninach. Wszystko to miało pierwotnie charakter domowego. daleko p a m i ę ć ludzka sięga, mniejsze o w k a ż d y m d o m u z n a j d o w a ł się k o ł o w r o t e k strukturze pionowej zwane w pow. morskim piesk czyli oraz większe kółko, siodeł­ k o w e , istniejące o b o k tamtego. K o b i e t y p r z ę d ł y na n i c h len i w e ł n ę . P r z ę d z e n i e w e ł n y prze­ t r w a ł o dłużej od w y r o b u nici lnianych. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą przędzalnictwo zaczęło gwał­ townie z a n i k a ć na P o m o r z u . W wrotkach. Przeważnie sprzęt l a t a c h 1933—1938 j u ż t y l k o ten jako bezużyteczny stare wędrował nerki na przędły strych. Po na koło­ I I wojnie ś w i a t o w e j p r z ę d z a l n i c t w o k a s z u b s k i e o d ż y ł o , z a c z ę t o w y r a b i a ć o d n o w a k o ł o w r o t k i i sprze­ d a w a ć je na t a r g u w 46 Kartuzach. �Ryc. 42. Czepek z motywami palczastymi. Z p r z ę d z a l n i c t w e m łączy się nierozerwalnie tkactwo d o m o w e . Z a n i k ł o j u ż przed I ś w i a t o w ą . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m rzadko j u ż m o ż n a b y ł o znaleźć na wsi krosna. •gkorąbane i spalone lub Niemniej m o ż n a oddane do wojną Zostały muzeum. d z i ś jeszcze u z y s k a ć w t e r e n i e i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e l u d o w e j p r o d u k c j i p ł ó t n a d o m o w e g o . Z p r z ę d z y lnianej t k a n o w i ę c 3 rodzaje p ł ó t n a : na z w y k ł e b i a ł e na koszule, n a rącznici, t a k ż e b i a ł e , ale o r ó ż n y c h r a p o r t a c h c z y l i nasypy t j . p o s z w y w drobną rutkę, a w i ę c k r a t k ę r ó ż o w ą dalej na Około roku obecnie na p o s t a w Spodnie męskie Najdelikatniejsze na wagę bieliznę. W b a w e ł n ę , a t y l k o na w ą t e k marengowate s z y t o białe na d o l n ą jej część czyli Wielką i białą. 1 9 1 1 , j a k pisze G u l g o w s k i « . . . n a b i e l i z n ę w y r a b i a s i ę p ł ó t n o l e n n a l e n , k t ó r e p o t e m n a s ł o ń c u b i e l o n o » . A l e w 10 l a t p ó ź n i e j M a j k o w s k i atoli w z o r a c h , wreszcie t r z e c i r o d z a j płótno stwierdza, że «najczęściej len. T a k powstaje z tkaniny bawełniano-lnianej, przeznaczano na popleck k o b i e c e j biorą półpłótno». czy w e ł n i a n o - l n i a n e j . koszuli, najmocniejsze zaś uzemk. p r z y k ł a d a n o na Kaszubach do ś n i e ż n o - b i a ł e g o t o n u p ł ó t n a przeznaczonego każdej wsi z n a j d o w a ł y się bielniki, u ż y t k o w a n e gromadnie, a zwyczajowym o b o w i ą z k i e m m ł o d y c h d z i e w c z ą t b y ł o d o p i l n o w y w a n i e b i e l ą c e g o się na s ł o ń c u p ł ó t n a . Tutaj na m u r a w i e , n a d brzegiem jeziora z b i e r a ł y się w i ę c g r u p y d z i e w c z ę c e , tutaj p o w s t a w a ł y pieśni, ludowe baśni, Produkcja a z n a n e d o t ą d s ą n a w s i p o d a n i a , ł ą c z ą c e s i ę ze s t a r y m i samodziałów wełnianych, wchodzących w skład bielnikami. stroju ludowego o p i e r a ł a się n i e t y l k o n a k u l t u r z e r o l n e j , ale i n a h o d o w l i . W i e l k i e p r z e s t r z e n i e ł ą k p r z e c i n a n e rzeczkami, p a s t w i s k a l e ś n e , a p r z e d s t u l a t y p r a k t y k o w a n a g d z i e n i e g d z i e jeszcze g o s p o d a r k a trójpolowa z u g o r a m i — wszystko t o s p r z y j a ł o h o d o w l i owiec (ryc. 37). P o d koniec w i e k u u b i e g ł e g o g b u r kaszubski w y p a s a ł po kilkadziesiąt sztuk owiec i b a r a n ó w , a m a ł o r o l n y c h ł o p m i a ł i c h c h o ć b y dwie lub trzy sztuki. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , w okresie k u l m i n a c j i systemu kapitalistycznego, sytuacja ta u l e g ł a zasadniczym zmianom. Produkcja owczej w e ł n y nie o p ł a c a ł a się wobec zalewu wsi manu­ f a k t u r ą m i e j s k ą . Obecnie h o d o w l a ta w Polsce L u d o w e j r o z w i j a się p o m y ś l n i e , a z n i ą i p r z ę ­ d z a l n i c t w o , ale tkactwa j u ż nie z d o ł a n o uruchomić. 47 �48 �Ryc. 45. Czepek haftowany bajorkiem. Fot. S. Kolowca. Tradycyjny przemysł tkacki wctrp, w e ł n i a n e g o , zwanego 61 na Kaszubach a składającego charakteryzował się wyrobem samodziału się z o s n o w y w e ł n i a n e j i t a k i e g o ż w ą t k u , a n a s t ę p ­ nie w y r o b e m « s u k n a s a m o r o d n e g o * o osnowie b a w e ł n i a n e j , a w ą t k u w e ł n i a n y m . W ę p s y z i ­ m o w e szyto z « b a j i » t j . grubej t k a n i n y w e ł n i a n e j , p o d o b n e j do C e y n o w a pisze, że Seknja była warpowa. Dla fianeli. Z w a r p u szyto s u k m a n y . kobiet, j a k informuje Gulgowski, były ma­ teriały p o części p ó ł w e ł n i a n e t j . na postaw b r a ł o się len lub p ó ź n i e j b a w e ł n ę , a na w ą t e k w e ł n ę w różnych kolorach. D o tkactwa tradycyjnego należał prawdopodobnie w y r ó b krajek na d e s z c z ó ł k a c h tkackich znanych też w regionie p o b r a t y m c z y m u Kaszubek znad jeziora Ł e b s k i e g o i G a r d z i e ń s k i e g o . O produkcji krajek wspomina Ł ę g o w s k i w r. 1892: «...dziś o p r ó c z p ł ó t n a j u ż chyba tylko w s t ą ż k i n a r ę c z n y c h k r o s n a c h w y r a b i a j ą , a t e n w y r ó b j e s t n i e t y l k o n a K a s z u b a c h jeszcze d o s y ć r o z p o w s z e c h n i o n y u d z i e w c z ą t w i e j s k i c h , ale d a w n i e j b y ł i w i n n y c h o k o l i c a c h P r u s Z a c h o d ­ nich znany. W n o w s z y c h czasach zdaje się p r a w i e w s z ę d z i e z a g i n ą ł . W s t ą ż k i a t o l i , a i g r u b e , p s t r e m a t e r i e p ł ó c i e n n e d o m o w e j r o b o t y u ż y w a j ą jeszcze p o l e w e j s t r o n i e W i s ł y , ale pochodzą z p o l s k i e j W a r m i i , g d z i e w i d o c z n i e p r z e m y s ł d o m o w y jeszcze n i e z u p e ł n i e z a g i n ą ł » 6 2 . Oczy­ wiście m o w a t u o w y r o b i e krajek do z w i ą z y w a n i a zapasek i s p ó d n i c , a nie w s t ą ż e k do c z e p c ó w , k t ó r e t k a n e b y ł y za g r a n i c ą na T k a c t w e m na krosnach Kaszubach zajmowali żakardowskich. się z a r ó w n o mężczyźni, jak i kobiety. W Sławkach k o ł o G o r ę c z y n a w pow. k a r t u z k i m p r a c o w a ł o przed kilkudziesięciu laty k i l k u tkaczy na włas­ nych warsztatach. P a m i ę t a n o tkaczy r ó w n i e ż w innych wioskach w pow. kościerskim. Zamiesz­ kała zaś w Przyrowie koło Wygody w pow. kartuzkim rabia ludziom s a m o d z i a ł y z dostarczonego t k a c z k a T u s z k o w s k a d o tej p o r y w y ­ surowca. Z t k a c t w e m ł ą c z y się f a r b i a r s t w o . F a r b o w a n i e m n i c i i t k a n i n z a j m o w a ł y się dawniej k o b i e t y w d o m u , zanim p o w s t a ł y w miastach farbiarnie. Barwik brunatny uzyskiwano z wywaru w i o n e c h u s t k i d o o w i j a n i a c z e p c ó w z w a ł y się kory d ę b o w e j . S t ą d d o m o w y m sposobem ubar­ dambowe chusty. P o d o b n o u ż y w a n o też wywaru k o r y olchowej lub czarnych m r ó w e k leśnych do uzyskania b a r w i k a czerwonawego. W licach Łączyńskiej Huty miano farbować wełnę mechem z kamienia albo z Miejskie farbiarnie w Kościerzynie i Wejherowie p o w s t a ł y w ub. wieku, po zakończeniu rozwojem wojny 1870/71 w z w i ą z k u oko­ . prawdopodobnie z wzrastającym wówczas 6 4 przemysłu . Przechowywane nabijane niemiecko-francuskiej buku 6 3 w metalowymi Stroje Kaszubskie — 4 zbiorach muzealnych, gwoździkami oraz d u ż e szczególnie kollekcje w Chojnicach, matryc ręcznych klocki drukarskie znajdujących się 49 �Ryc. 46. Motywy zdobnicze haftu kaszubskiego z I . poł. X X w. 1, 2 kuronek, 3 pszczółka, 4 żuczek, 5 diamantek, 6 wisienka, 7 makówka, łeb, 8, 9, 10, 11, 12 tulipany, 13 gwiazda morska, 14 kwiat granatu, 15 bałwanki, 16, 17, 18, 19 makówka, łeb, 20 owoc granatu, 21 róża, 22 liść dębowy, 23 borowicze, 24 róża. w M u z e u m w K w i d z y n i u i Szczecinie być u ż y w a n a na Kaszubach i pozwalają przypuszczać, że pewna ich ilość mogła Kociewiu. D o fabrycznej d r u k a r n i o d n o s z ą się s ł o w a G u l g o w s k i e g o : « F a r b i a r n i a p r z y s z ł a w u p o d o b a n i o m l u d u przez n a d r u k m a t e r i a ł ó w k o l o r o w y m i wzorami» 6 5 pomoc . P r z e c h o d z ą c z kolei do krawiectwa obserwujemy na Kaszubach trzy jego etapy: domowe, gdy k o b i e t y same s z y ł y o d z i e ż d l a siebie i d l a mężczyzn; dalej d o m o k r ą ż n e , wykonywane przez k r a w c ó w w ę d r o w n y c h , a w k o ń c u k r a w i e c t w o wiejskie warsztatowe stałe, k t ó r e p r z e s z ł o w rzemiosło małomiejskie. Na tych etapach przekształcał się k r ó j odzieży. Pierwotnie był 6 6 czysto l u d o w y , b o k o b i e t y i n n e g o nie z n a ł y , z czasem k r a w c y w p r o w a d z i l i tzw. « k r ó j p a r y s k i » . 50 �Ryc. 47. Złotogłowie kaszubskie, Muzeum we Wdzydzach, rys. T. Seweryn w r. 1924. Również i produkcję futer i skór przejęli rychło wali surowiec do k u ś n i e r z y i czapkarzy miejskich k o ż u c h y i c z a p k i na specjalni r z e m i e ś l n i c y . Kaszubi w Wejherowie i Pucku, albo też odda­ kupowali jarmarkach. Rozdział IX ZDOBNICTWO Najstarsze w i a d o m o ś c i o hafcie na koszulach k o b i e c y c h K a s z u b zachodnich, a m i a n o w i c i e na przyramkach, k o ł n i e r z y k u i mankietach, p o c h o d z ą z X V I I I w., a p o d a ł je Wedle o k a z ó w znajdujących Briiggemann. się w M u z e u m w K a r t u z a c h i S ł u p s k u najstarszym haftem ka­ s z u b s k i m b y ł b i a ł y na b i a ł y m tle. W y s t ę p o w a ł o n przede w s z y s t k i m na czepcach oraz m a ł y c h obruskach w kapliczkach domowych. Ż a d e n jednak z o b r u s ó w i innych małych o ł t a r z y k o w y c h i k a p l i c z k o w y c h nie d o c h o w a ł Reprezentacyjnym lub złotnice (ryc. 42), się do naszych paramentów czasów. typem dawnego haftu kaszubskiego są czepki złote czyli noszone podczas uroczystości rodzinnych, dorocznych złotogłowie kościelnych o r a z c z e p k i j e d w a b n e z h a f t e m w i e l o b a r w n y m ( r y c . 4 3 , 44, 4 5 ) . O b a t y p y t y c h c z e p k ó w w y k o ­ nywane były w X V I I I w i e k u w klasztorze benedyktynek w Ż a r n o w c u w pow. puckim oraz n o r b e r t a n e k w Ż u k o w i e w p o w . k a r t u s k i m , a p o s e k u l a r y z o w a n i u t y c h z a k o n ó w w r . 1772 6 8 t a k ż e przez i c h świeckie w y c h o w a n k i . się nieco dłużej t r w a ł a na 4* — W I p o ł . X I X w . z a n i k ł o h a f c i a r s t w o z ł o t n i c , a zdaje Kaszubach sztuka wielobarwnego haftu jedwabnego. 51 �Ryc. 48. Czepek kaszubski z Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Złotogłowie wykonywane było z aksamitu w kolorze ultramarynowym, kobaltowym, c z a r n y m a rzadziej s e p i o w y m . D o h a f t u u ż y w a n o z ł o t y c h l u b srebrnych n i c i , t j . n i c i j e d w a b n y c h owiniętych cieniutką blaszką metalową, paseczków błyszczącej blaszki złotej lub bajorka, t j . cieniutkiego d r u c i k a spiralnie s k r ę c o n e g o w r u r e c z k ę (ryc. 49). Technika robienia złotnic obejmowała 1) h a f t w y p u k ł y , p o j a w i a j ą c y polegał na t y m , że celem 4 rodzaje 6 7 haftu : się z k o ń c e m X V I w., a t a k znamienny uwydatnienia wypukłości ornamentu dla epoki baroku, podwlekano poszczególne elementy zdobnicze g r u b ą nicią b a w e ł n i a n ą albo t e ż p o k r y w a n o je p o d k ł a d k ą z k a r t o n u l u b skórki, następnie układano gęsto odpowiednio metalowe przycięte nici, k t ó r y c h s k r a w k i nalepiano nie przewlekano na aksamit i dopiero przez aksamit, lecz na nich przyszywano ściegami n i t k i jedwabnej. P o d haft srebrny d a w a n o z w y k l e p o d k ł a d k ę białą. N i t k i z a ś z ł o t e przyszywano j e d w a b i e m ż ó ł t y m (ryc. 47). 2) O d m i e n n y m o d e ń b y ł haft p r z e k ł u w a n y , p o s ł u g u j ą c y się ściegiem p ł a s k i m , a w i ę c prze­ w l e k a n y m przez t k a n i n ę . Stosowany b y ł o n do szczegółów ornamentu. 3) H a f t k ł a d z i o n y p o w s t a w a ł w t e d y , g d y p o k i l k a n i c i m e t a l o w y c h , n p . b a j o r k a , układano wzdłuż poszczególnych form, tworząc z nich kontur, szypułkę kwiatu itp., a następnie te p r z y m o c o w y w a n o n i e z n a c z n i e (ryc. 48). T a k samo utwierdzano nitki w pewnych odstępach nitką j e d w a b n ą , ściegiem piaskowym paseczki blaszek, k t ó r y m i z a s n u w a n o n i e k t ó r e p a r t i e mo­ t y w ó w celem u ż y c z e n i a i m p o ł y s k l i w e g o b l a s k u , nie d a j ą c e g o się u z y s k a ć n i ć m i m e t a l o w y m i . 4) H a f t bajorkiem w y k o n y w a n o w ten sposób, że na poszczególnych częściach formy zdobniczej u k ł a d a n o k a w a ł e c z k i bajorka o d p o w i e d n i o przycięte, p o t e m s a m ą n i ć przewlekano od spodu, gano p o d 52 następnie przewlekano spód. przez r u r e c z k ę bajorka, p o c z y m z n ó w samą nić przecią­ �Ryc. 49. Denko złotogłowia kaszubskiego (Muzeum we Wdzydzach), rys. T. Seweryn 1924 r. Praca ta oczywiście, j a k w o g ó l e haft zloty, w y m a g a ł a o p r ó c z w p r a w y , t a k ż e skiej benedyktyń­ cierpliwości. Błyszczki zaś t j . cekiny przytwierdzano supełkiem bajorka. Ponad to stosowano p o m y s ł o w e urozmaicenia techniki hafciarskiej, użyczające złotogłowiu nowych efektów N p . na większe elementy f o r m y n a k ł a d a n o siatkę z nici o d r ó ż n i a j ą c y c h zdobniczych. się o d t ł a wyszycia l u b miejsca centralne n p . o w a l i d n o k w i a t o w e t u l i p a n u , z a h a f t o w y w a n o p l e c i o n k ą w k t ó r e j tkwiły blaszki złote, bardziej połyskliwe, niż n i ć z ł o t a p o k r y w a j ą c a (ryc. 50), k w i a t y i liście. K i e d y indziej z n ó w n a k ł a d a n o złote blaszki u k o ń c ó w siedmiopalczastego k w i a t u i t a k i c h ż e otaczających go liści, w y h a f t o w a n y c h r ó w n o l e g l e n a ł o ż o n y m i n i ć m i z ł o t y m i . A l b o wreszcie k o m b i n o w a n o haft z ł o t y z haftem w i e l o b a r w n y m . P i ę k n ą t e c h n i k ę i szlachetny haft hafciarki k a s z u b s k i e ze s z k ó ł e k k l a s z t o r n y c h i z i z b y c z e l a d n e j . J e d n a k ż e m o t y w y wyniosły zdobnicze n a c z e p k a c h n i e w y k a z u j ą r o d z i m e g o p o c h o d z e n i a . T u l i p a n y z a m k n i ę t e czy r o z w a r t e , m a r g e r i t y o r o z ł o ż o n y c h l i s t k a c h , serca z a h a f t o w a n e w k r a t k ę i t p . m o t y w y w y s t ę p u j ą c e c z ę s t o w c i a r s t w i e k a s z u b s k i m s ą w ł a ś c i w e sztuce l u d o w e j w s z e r o k i m z a s i ę g u haf- europejskim. Czepce kaszubskie p r z e c h o d z i ł y liczne p r z e o b r a ż e n i a . W I I p o ł o w i e X V I I I w i e k u i c h u k ł a d o r n a m e n t a c j i w y w o d z i ł s i ę ze z d o b n i c t w a k o ś c i e l n e g o . W c z e p k a c h z p o c z ą t k u X I X w . , m o ż n a z a u w a ż y ć , że k a ż d a g a ł ą z k a i k w i a t m i a ł swoje w ł a s n e tło i « p o w i e t r z e » . P o t e m z a h a f t o w y w a n o ś c i ś l e p o w i e r z c h n i ę d e n k a czepca, a c z ę ś c i o w o i o t o k u . Obok aksamitu u ż y w a n o a do k a ż d e g o rodzaju m a t e r i a ł u dostosowywano o d p o w i e d n i ą t e c h n i k ę hafciarską. jedwabiu, Haftowano złotą nicią i k o n t u r o w a n o k o r d o n k i e m , nadto przyszywano blaszki i cekiny. Margerity, t u l i p a n y , s t o k r o c i e , serca, k w i a t y w t y p i e r o z w a r t e j r ó ż y , w i c i o k a l a j ą c e centralny — zaliczamy do o r n a m e n t y k i ludowej, n a t o m i a s t o w o c g r a n a t u (ryc. 46), owe m i ł o ś c i » z w a n e t e ż « r ó ż ą M a r i i » p r z y n a l e ż y raczej d o sztuki o ś r o d k ó w motyw «jabłko zachodnio-europej­ s k i c h . P r z e j a w i a ł s i ę o n jeszcze w X I V w i e k u , j a k o s y m b o l C h r y s t u s a n a o r n a t a c h . Z kościo­ ł ó w i k l a s z t o r ó w p r z e n i ó s ł się ten m o t y w d o z d o b n i c t w a l u d o w e g o i t o nie t y l k o kaszubskiego. S p e c j a l n ą w a r t o ś ć m a j ą d l a nas w i e l o b a r w n e h a f t y j e d w a b i e m n a c z e p k a c h z u w a g i n a to, 53 �Ryc. 50. Denko czepka. Obraz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. ż e p o w i n n y b y s t a ć się w z o r c e m dla do haftu barwnego na Kaszubach oraz późniejszych p r ó b rekonstrukcji tradycyjnego zdobnictwa stroju. O k a z y ze z n a n ą n a m zamiłowania m e t r y k ą p o c h o d z ą sprzed stu lat z Ż a r n o w c a , p o w . P u c k , a w y k o n a n e są na jedwabiu haftem białym i łososiowym. szypułek obudzonego przed półwieczem najeżonych wyłącznie poziomymi cieniowanym w kolorach kremowym, cynobrowo-zielonym, z drobnymi wyhaftowany listkami, na drugich zaś — kwiat granatu dodatkiem ściegami nici jedwabnych, t y l k o dodatkowe ozdoby boczne w y k o n a n e s ą t a k ą ż t e c h n i k ą , ale bajorkiem. Hafciarki u p r a w i a j ą c e haft wielobarwny w y k a z y w a ł y wiele p o m y s ł o w o ś c i . A u t o r k a przedstawionego na żółtym, N a jednych centralnym m o t y w e m zdobniczym jest r ó ż a ryc. 43 stosowała wielokierunkowość ściegów zależną od czepca, haftowanej f o r m y , a n a d t o p o s ł u g i w a ł a s i ę j e d w a b i e m w ł o c h a t y m , k t ó r y d a w a ł specjalne e f e k t y b a r w n e . I n n a z n ó w na j e d w a b n y m tle b r ą z o w y m h a f t o w a ł a k w i a t y n i ć m i ż ó ł t y m i , r ó ż o w y m i i z i e l o n y m i , p r z e p l a t a j ą c swe ś c i e g i m i e n i ą c y m i s i ę n i t k a m i s r e b r n y m i , nadto kolorowym kwiatom dawała o b r z e ż e n i a z ł o t e . Jej u k ł a d z d o b n i c z y p o l e g a ł n a t y m , ż e k w i a t c e n t r a l n y w y s t ę p o w a ł w o t o ­ czeniu p ł a t k ó w r ó ż o w y c h i żółtych, a z pionowej szypułki w y r a s t a ł y dwie gałązki z pękami kolorowymi, ujętymi w srebrne listki. barwnymi Podobne pęki wyrastały również u szczytu. Z a r ó w n o z ł o t o g ł o w i e , j a k i h a f t w i e l o b a r w n y z a m a r ł y k o ł o p o ł o w y X I X w . N o s z o n o jeszcze długo po m a t k a c h i b a b k a c h o d z i e d z i c z o n e czepce, ale chciały w r ó c i ć do dawnej pięknej tradycji. Moda na b r a k ł o artystek hafciarek, k t ó r e czepce h a f t o w a n e minęła. Z by końcem X I X w i e k u d a w n e czepce o t r z y m a ł y o b s z y c i e z c z a r n y c h k o r o n e k p o d w p ł y w e m m i a s t a , h a f t z ł o t y czy k o l o r o w y j u ż n i e o d ż y ł . Z a l e d w i e n i e l i c z n e l e c i w e i n i e c o p r z y ć m i o n e ale okazy n i e g d y ś i m p o n u j ą c e przepychem, gdy z ł o t o i srebro d o d a w a ł o i m b l a s k u — p o s z ł y do m u z e u m . D o p i e r o z p o c z ą t k u X X w i e k u p r z y s z e d ł czas, k i e d y b a w e ł n i c z k a z a s t ą p i ł a z ł o t o , o w o c g r a ­ natu, m a r g e r i t y a nawet p ę d y w i n o g r a d o w e z c z e p c ó w z ł o t y c h p r z e n i o s ł y się na haft na serwety, r ę c z n i k i , bluzy, koszule, fartuszki, kolorowy, sukienki dla dzieci i t p . N i e b y ł a to j u ż sztuka l u d o w a w ś c i s ł y m tego s ł o w a znaczeniu. K o n t a k t z t r a d y c j ą z o s t a ł p r z e r w a n y . P i ę k n y c h dzieł dawnej kaszubskiej sztuki hafciarskiej nie mogły zastąpić wyroby przemysłu domowego, b ę d ą c e p r ó b a m i t y l k o l u d z i o d o b r y c h intencjach. Ż e j e d n a k haft k o l o r o w y t r w a na Kaszubach 54 �o d p ó ł w i e c z a i n i e u s t a n n i e w y s t ę p u j e t a m w ś c i s ł y m z w i ą z k u ze s t r o j e m k o b i e c y m , n i e go p o m i n ą ć w h i s t o r y c z n y m p r z e g l ą d z i e hafciarstwa H a f t k o l o r o w y w p r o w a d z i ł w r . 1906 kaszubskiego. do zdobnictwa kaszubskiego nauczyciel Gulgowski w e W d z y d z a c h w p o w i e c i e k o ś c i e r s k i m , a raczej j e g o ż o n a T e o d o r a . N i e c o p ó ź n i e j inne o ś r o d k i hafciarskie z haftem w i e l o b a r w n y m , j a k np. w K o ś c i e r z y n i e , dzięki rodziny w Lewandowskich, w Kartuzach za można współudziałem Sierakowicach, w Ż u k o w i e , Wejherowie i Ż a r n o w c u . Franciszki Zasługą powstały działalności Majkowskiej, Gulgowskich było nadto rozpo­ wszechnienie h a f t ó w w y t w a r z a n y c h p o d i c h k i e r u n k i e m przez d z i e w c z ę t a wiejskie w ubogiej w i o s c e W d z y d z e i z o r g a n i z o w a n i e z b y t u g a l a n t e r i i h a f c i a r s k i e j , co p r z y c z y n i ł o s i ę d o podnie­ sienia s t o p y ż y c i o w e j ludności. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t y c h h a f t ó w s ą p r z e d e w s z y s t k i m m o t y w y o r n a m e n t a c y j n e ( r y c . 50). W i d a ć t u w p ł y w y o ś r o d k ó w klasztornych, np. w m o t y w a c h o w o c u granatu, k t ó r e w hafciarek przekształciły się w w formie z a m k n i ę t e j dwulistnej, śliwę, makówkę albo lub też z dodatkiem rękach łby. M o t y w t u l i p a n a p o j a w i a s i ę t z w . kuronka t j . o r n a m e n t e m z a k o ń ­ w c z a j ą c y m t u l i p a n ł a m a n ą l i n i ą , p r z y p o m i n a j ą c ą g r z e b i e ń k o g u t a . Jest t e ż t u l i p a n szerokolistny z w i e ń c z ą c y m go m o t y w e m s ł o ń c a oraz r ó ż a kaszubska z p ł a t k a m i o trzech o d c i e n i a c h b ł ę k i t u . Jest t o róża wodna. P r z e t w o r z e n i e m zaś r ó ż są rozety, które mają ażurowe wnętrza zakrat- k o w a n e . D o h a f c i a r s k i e g o z d o b n i c t w a k a s z u b s k i e g o n a l e ż ą t e ż serca a ż u r o w e , s ł o ń c a , d r o b n e Ryc. 51. Haft nićmi złotymi na albie klasztornej w Żukowie. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. t r ó j k ą c i k i i z ą b k i . D r u g o r z ę d n y m m o t y w e m , lecz c z ę s t o u ż y w a n y m w y s t ę p u j ą c ą g ł ó w k ą i m a c k a m i . M ó w i się r ó w n i e ż o bałwankach. z ą b k ó w wykonywanych nićmi niebieskimi w k i l k u tonach Istnieją też Każdy koniczynki prawie większy wiśniami. Nie brak tu i są do diamantków mieczykowate, współczesnym U p o d o b n i ł y się one Dominującym ornament otaczają tj. kolorowych z silnie okrągłych barwnych. makowe oraz d r o b n e k u l k i , w i ę k s z e i mniejsze, Liście listki występują jagód k a s z u b s k i m s p o t y k a się m o t y w y z biegiem czasu do nazywane i małych owali z promyczkami. Żuczki podobne z w y p u s t k a m i u szczytu. hafcie pszczółki r ó ż o w e , czerwone, niebiesko-granatowe. żuków dębowe, są tzw. Są to kombinacje motywu tzw. w kilku borowiki odmianach: albo są one borowicze. We palmetowe przeniesione z czepców. stokroci. k o l o r e m wszystkich w s p ó ł c z e s n y c h h a f t ó w kaszubskich jest k o l o r w k i l k u odcieniach, o d granatu do jasnego błękitu. Zieleń występuje z p r z y m i e s z k ą niebieski oliwkową. B a r w a czerwona jest ognista. K o l o r ż ó ł t y m a k o l o r z ł o t a w y . R z a d k o w y s t ę p u j e k o l o r b r ą z o w y , fioletowy — nigdy 6 S . Według wersji ludowej haft kaszubski jest siedmiokolorowy. c h a r a k t e r y s t y c z n ą h a f t ó w kaszubskich jest k o n t u r o w a n i e i c h nicią c z a r n ą , co m a uwypuklić Cechą plastycznie ornament. Z kaszubskim strojem l u d o w y m ł ą c z y się haft d r o b n y . N a k o ł n i e r z y k u , na mankietkach oraz na p r z y r a m k a c h w y s t ę p u j e t z w . w i a n e k kaszubski, s k ł a d a j ą c y się z l i n i i falistej, n a której rozmieszczone są d r o b n e zielone listeczki b o r o w i k o w e , a w ś r ó d n i c h m a ł e niebieskie t u l i p a n k i . Zamiast tych kwiatów występują niekiedy z d w o m a albo trzema wypustkami u miniaturowe owoce granatu, puste wewnątrz, nasady. 55 �N a w i ę k s z e j p o w i e r z c h n i n p . na f a r t u s z k u o r n a m e n t d r o b n y nie m i a ł b y w ł a ś c i w e g o zasto­ s o w a n i a . P r z e t o stosuje s i ę te s a m e m o t y w y , ale w i ę k s z e i o k r a s z o n e w i ę k s z ą l i c z b ą a r o z p l a n o w a n e inaczej, n i ż na kolorów, koszulach. Z a s t o s o w a n i e tego h a f t u nie m a uzasadnienia historycznego, g d y ż ani w literaturze, ani w i k o n o g r a f i i nie z n a l e z i o n o dotychczas d o w o d ó w na t o , aby w k o b i e c y m stroju k a s z u b s k i m — poza czepkami — w y s t ę p o w a ł j a k i k o l w i e k haft k o l o r o w y na k o ł n i e r z y k u koszuli, na mankie- 6 9 c i k a c h i p r z y r a m k a c h l u b u d o ł u z a p a s k i . R ó w n i e ż h a f t o w a n i e k w i e c i s t e g o w i a n k a n a zapasce p o n i ż e j pasa nie p o p i e r a j ą ż a d n e przekazy historyczne, a nawet analogie w p o l s k i m ludowym. stroju Podobnie i zdobienie z ł o t y m lub srebrnym haftem w y p u k ł y m g o r s e t ó w z przodu n a o b u d o l n y c h n a r o ż n i k a c h o r a z z t y ł u w pasie n i e z o s t a ł o d o t y c h c z a s p o t w i e r d z o n e m a t e ­ riałem historycznym. Zastosowanie więc barwnego haftu zapasek i g o r s e t ó w na do artystycznego projektowania, m a j ą c e g o formy, do zdobnictwa kobiecych zdobnictwa i kolorystyki tymczasowo zastąpić brak naukowego dawnego autentycznego stroju OMÓWIENIE ŹRÓDEŁ Posiadamy szczegółowe w i a d o m o ś c i o kaszubskim stroju kobiecym w X V I wieku natomiast m a t e r i a ł u do stroju m ę s k i e g o . K o s t i u m o l o g z a j m u j ą c y się t o k i e m r o z w o j o w y m riał ikonograficzny, pozwalający określenia kaszubskiego. s z t y c h o m A n t o n i e g o M o l i e r a i G . B r a u n a . O d n o s z ą się one p r z e w a ż n i e d o s t r o j u Niedostaje n a m koszul, K a s z u b a c h n i e m o ż n a z a l i c z y ć d o p r ó b r e k o n s t r u o w a n i a , lecz r a c z e j dzięki gdańskiego. niemiecki Hottenroth stroju a ż do p o c z ą t k ó w X V I I I w i e k u podaje obfity mate­ obserwować oddziaływanie miany ubiorów w północnych i północno-wschodnich stylów historycznych na Niemczech, a także odzieży prze­ gdańskiej w okresie m i ę d z y X V a p o ł o w ą X V I I w i e k u . W dziele s w y m « D e u t s c h e V o l k s t r a c h t e n , s t ä d t i ­ sche u n d l ä n d i s c h e v o m X V I J a h r h u n d e r t a n b i s u m d i e M i t t e des X I X J a h r h u n d e r t s » podaje on trafne objaśnienia do s z t y c h ó w na m a p a c h analizę Brauna i jednocześnie przeprowadza stroju g d a ń s k i e g o z u w z g l ę d n i e n i e m j e g o cech s ł o w i a ń s k i c h . O p i e r a się p r z y t y m na innych ludowych znajomości s t r o j ó w s ł o w i a ń s k i c h , w y s t ę p u j ą c y c h na terenie Niemiec. U w a g i jego mają d l a nas d u ż ą w a r t o ś ć . W o d n i e s i e n i u d o o d z i e ż y k o b i e t pisze n a p r z y k ł a d : « . . . d ł u g i e , n a d p r z e ­ gubem ręki p o d w i ą z a n e r ę k a w y koszuli n i e m i e c k i e m u , ale nie b y ł y b y n a j m n i e j w ł a ś c i w e w y ł ą c z n i e kostiumowi stanowiły wybitne characteristicum słowiańskiego ubrania kobiecego i to n i e t y l k o n a P o m o r z u , ale t a k ż e w P o z n a ń s k i e m i w P o l s c e . N a w e t w czasie o s t r e j n i e p o g o d y k o b i e t y nie o s ł a n i a ł y się n i c z y m i n n y m , j a k r ę k a w a m i koszuli... J a k o n a k r y c i a g ł o w y u ż y w a ł y częściowo niemieckiego beretu, a częściowo słowiańskiego «gniazdka», owego pierścienia, g ó r ą o d k r y t e g o , a na o t o k u obwiedzionego albo p o ł ą c z o n e g o z czepcem f u t r z a n y m t e n r o t h d o p a t r u j e się w y r a ź n y c h cech s ł o w i a ń s k i c h w X V I - w i e c z n y m na zachód bałtyckiego pobrzeża zachowało ». Hot­ stroju mieszczek g d a ń ­ skich, w k t ó r y m p o d k r e ś l a przede w s z y s t k i m koszule i czepce: « . . . t a k samo, j a k w podobnie w kierunku 7 0 Gdańsku, się o d d z i a ł y w a n i e stroju s ł o w i a ń s k i e g o . . . j e d n a k ż e e l e m e n t y te z a n i k a ł y w g ó r n y c h w a r s t w a c h s p o ł e c z n y c h w t y m mym W s t o p n i u , w j a k i m w sferach t y c h w z m a g a ł y się cechy n i e m i e c k i e * XVIII wieku posiadamy album sztychów 7 1 sa­ . Mateusza Deischa zawierający 40 plansz, k t ó r e p r z e d s t a w i a j ą s p r z e d a w c ó w ulicznych i w y w o ł y w a c z y t o w a r ó w . N a ten m a t e r i a ł ikono­ g r a f i c z n y z w r ó c i ł u w a g ę J. St. B y s t r o ń o c e n i a j ą c g o , ż e « w i ę k s z o ś ć t o o c z y w i ś c i e m i e s z c z a n i e , c z y p o d m i e s z c z a n i e g d a ń s c y , ale p a r ę t a b l i c daje n a m szubskiej, t r u d n i ą c e j prawdopodobnie postaci ludności ka­ się s p r z e d a ż ą r y b , r a k ó w i j a r z y n » . W p o s z u k i w a n i u m a t e r i a ł ó w i k o n o g r a f i c z n y c h do s t r o j ó w k a s z u b s k i c h z w r a c a m y się c z ę s t o do D a n i e l a C h o d o w i e c k i e g o , G d a ń s z c z a n i n a , k t ó r y tyle u w a g i p o ś w i ę c i ł k o s t i u m o l o g i i nego miasta i tak świetnie o d d a ł polski strój narodowy z k o ń c a X V I I I wieku. rodzin­ Chodowiecki w czasie s w o j e j p o d r ó ż y k o n n e j z B e r l i n a d o G d a ń s k a w r . 1773 s z k i c o w a ł t y p y l u d o w e . w d z i ę c z a m y m u d o b r y p o g l ą d na strój kaszubski Pomorza Zachodniego. W samym Za­ Gdańsku K a s z u b ó w nie r y s o w a ł . P o d u w a g ę m o ż n a w z i ą ć j e d y n i e r y c i n ę z wczesnego o k r e s u t w ó r c z o ś c i 56 �artysty, a p r z e d s t a w i a j ą c ą ucieczkę k r ó l a Leszczyńskiego, k t ó r e m u na łodzi t o w a r z y s z ą kaszubscy u b r a n i w czapy futrzane i ś w i t k i czy D u ż e b r a k i w zakresie i k o n o g r a f i i sukmany. kostiumologicznej s p o w o d o w a ł y wiele P o n i e w a ż dla w y o d r ę b n i o n e g o j u ż w X V I I I chłopi nieporozumień. i X I X w. stroju K a s z u b ó w zachodnich istnieje m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y , a n a t o m i a s t b r a k go d l a K a s z u b w s c h o d n i c h , p r z e t o w r ó ż n y c h p u b l i k a ­ cjach zamieszczano z p o d p i s e m «strój k a s z u b s k i » — ryciny o d n o s z ą c e się w y ł ą c z n i e d o regionu Słowińców i Kabatków. przez Romana T a k np. dokumentacja Zmorskiego w warszawskim do stroju kaszubskiego, Tygodniku Ilustrowanym, p o d a n a w r . 1861 7 2 jest b ł ę d n a , gdyż autor p o s ł u ż y ł się w s w y m artykule m a t e r i a ł a m i z P o m o r z a Zachodniego, a p r z y p i s a ł je K a s z u ­ b o m w s c h o d n i m . Z a r t y k u ł u t e g o , j a k o t e ż z a m i e s z c z o n e j w n i m r y c i n y k o r z y s t a ł y r ó ż n e czaso­ pisma polskie, przyczyniając Gdańsk się do szerzenia n i e p o r o z u m i e n i a odziewali się K a s z u b i w s z ę d z i e Również nieproporcjonalnie ubogo jakoby od Kołobrzega przedstawia się bibliografia do etnografii Kaszub wschodnich. G d y w I I p o ł o w i e X V I I I wieku strój K a s z u b ó w zachodnich szczegółowo Bruggemann 7 3 po jednakowo. opisał , t o z c z a s ó w t y c h nie posiadamy w polskiej literaturze ż a d n y c h ź r ó d e ł d o stroju l u d o w e g o wsi kaszubskiej dzisiejszego woj. gdańskiego. Dokumentacja tego p r z e d m i o t u roz­ poczyna się w istocie dopiero o d p o ł o w y X I X w i e k u . Jedyna wcześniejsza w z m i a n k a w S ł o w ­ n i k u M r ą g o w i u s z a c y t o w a n a przez G u l g o w s k i e g o b r z m i : «Kaszubi mieszkając nad zimnym B a ł t y k i e m nosili d ł u g i e k o ż u c h y p r z e w a ż n i e z baraniej s k ó r y » — nie w n o s i nic nowego d o u w a g w y p o w i e d z i a n y c h jeszcze w ś r e d n i o w i e c z u p r z e z B o g u f a ł a Wszystkie z a ś posiadane m a t e r i a ł y dokumentacyjne i Długosza. z I I p o ł o w y w . X I X o d n o s z ą się nie d o o k r e s u r o z k w i t u , ale z a n i k u s t r o j u l u d o w e g o n a K a s z u b a c h tego stroju wyznaczają nam informacje wschodnich. T o k rozwojowy C e n o w y z r . 1866, K u j o t a z r . 1874, z r . 1880, P e r n i n a z r . 1886, G o ł ę b i e w s k i e g o z r . 1888, P a r c z e w s k i e g o Derdowskiego z r . 1896, Ł ę g o w s k i e g o z r . 1892, T e t z n e r a z r . 1899, G u l g o w s k i e g o z r . 1 9 1 1 , M a j k o w s k i e g o z r . 1924, — a w i ę c o k r e s z a l e d w i e 68 l a t . S ą t o n a o g ó ł d r o b n e p r z y c z y n k i , n i e d a j ą c e j a s n e g o p o g l ą d u n a stroju oraz jego całokształt chronologizację. Niniejsza monografia stroju kaszubskiego p o s i a d a w zasadzie c h a r a k t e r dokumentacyjny, ale w p e w n y c h s z c z e g ó ł a c h , g d y b r a k ł o m a t e r i a ł u i k o n o g r a f i c z n e g o i o p i s o w e g o , z k o n i e c z n o ś c i p o s ł u g u j e się m a t e r i a ł e m rekonstruowanym, a precyzowanym hipotetycznie we formie, nej n a p o d s t a w i e m e t o d y k o n f r o n t o w a n i a o p i s ó w z a n a l o g i c z n y m i k s z t a ł t a m i , na s ą s i e d n i c h terenach Polski. Odnosi się to przede wszystkim d o s u k m a n y kaszubskiej. stosowaniu t y c h d w ó c h m e t o d m o g l i ś m y p o k u s i ć się o przedstawienie rozwoju tego stroju, j a k o t e ż r ó ż n y c h jego o d m i a n . A c z k o l w i e k w o ś c i Seidel, p i s z ą c y w r . 1830 o K a s z u b a c h , zarówno określo­ występującymi Dzięki historycznego niemiecki radca sprawiedli­ stwierdził zbyt pochopnie, że « o stroju narodo­ w y m u l u d n o ś c i tej n a w e t m o w y n i e m a . I c h s t r ó j n i e p r z y p o m i n a a n i w e n d y j s k i e g o a n i p o l s k i e go» 7 1 , a d a l e j , a c z k o l w i e k G u l g o w s k i w r . 1911 t w i e r d z i ł , ż e « u b i o r y b y ł y j e d n a k o w e n a c a ł e j Kaszubszczyźnie 6 5 » , — to jednak d r o g ą analizy m a t e r i a ł ó w ikonograficznych z k o ń c a XVIII w i e k u , j a k o t e ż zestawienia go z o p i s a m i i w z m i a n k a m i w literaturze z X I X w i e k u — d o s z l i ś m y d o w n i o s k ó w o d m i e n n y c h : że strój K a s z u b ó w wschodnich istniał, różnił się o d stroju s ą s i a d ó w i p o s i a d a ł k i l k a t y p ó w oraz takie elementy p i ę k n a , które temu ubiorowi dodawały uroku i godnie r e p r e z e n t o w a ł y K a s z u b ó w na zwyczajach, o b r z ę d a c h i i n n y c h u r o c z y s t o ś c i a c h . LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Georgius Braun, Contrafactur und Beschreibung der vornemster Stat der Welt, Gdańsk 1572—1617. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des Herzogthums Vor- und Hinterpommern, Szczecin 1770. Andrzej Bukowski, Regionalizm kaszubski, Poznań 1950. Jan Stanisław Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, U I — I I , Warszawa 1933—1934. Jan Stanisław Bystroń, Typy ludowe J. P. Norblina, Kraków 1934. Florian Cenowa, Skórb kaszebskoslovjnskje möve, Svjece 1866. Daniel Chodowiecki, Von Berlin nach Danzig. Wydanie Oettingena z r. 1895. 57 �8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 17. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 58 Matthaeus Deisch, Dantziger Ausrufer, Gdańsk 1763. Hieronim Derdowski, O Panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachol, Toruń 1880. Adam Fischer, Zarys etnograficzny Wojew. Pomorskiego, Polskie Pomorze, t. I . Wyd. Inst. Bałt., Toruń 1929. Adam Fischer, Kaszubi na tle etnografii Polski, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, t. X V I , Toruń 1934. Eugeniusz Frankowski, Kaszubskie złotogłowie, Polska Sztuka Ludowa 1954, nr 3. H . Gołębiewski, Obrazki rybackie z półwyspu Helu, Pelplin 1880. Ernst Seefried Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland, Berlin 1911. Izydor Gulgowski, Kaszubi, Kraków 1924. Hilferding, Ostatki Sławian na jużnom beregu Bałtijskago Moria, Petersburg 1862. Fr. Hottenroth, Deutsche Volkstrachten, städtische und ländische vom X V I Jahrhundert an bis um die Mitte des Jahrhunderts, I I I Volkstrachten aus Nord- und Nord-Ost-Deutschland, sowie aus Deutsch-Böhmen, Frankfurt am Main, Verl. v. H . Keller, 1902. Thomas Ranzow, Chronik von Pommern, wyd. Gaebel, Szczecin 1897. Ks. Keller („Chłop z Mirachowskiej Ziemi") artykuł w czas. „Szkółka Narodowa" nr 5, rok 1948. Jan Kilarski, Gdańsk, wyd. Cuda Polski. Poznań. Stanisław Kujot, Pomorze Polskie, Szkic geograficzno-etnograficzny, Księga zbiorowa „Warta", Poznań 1874. Stanisław Kutrzeba, Gdańsk, przeszłość i teraźniejszość, wyd. zbiorowe, Gdańsk 1928. Fryderyk Lorentz, Zarys etnografii kaszubskiej (w książce tej piszą: Friedrich Lorentz, Adam Fischer, Tadeusz Lehr-Spławiński), Kaszubi kultura ludowa i język, Pamiętnik, Instytutu Bałtyckiego, t. X V I , Toruń 1934. Władysław Łęga, Ziemia Malborska, Toruń 1933. Aleksander Majkowski, Przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej, wyd. PTTK. Warszawa 1921. B. Makowski, Sztuka na Pomorzu, Toruń 1932. Omnium statuum foeminei sexus ornatus et usitati habitus Gedanenses ad oculos positi et divulgati ab Antonio Mollero ibidem pictore: Der Dantziger Frawen und Jungfrawen gebräuchliche Zierheit und Pracht (so itziger Zeit zu sehen) durch Antonium Möllern (Maler daselbst) in Abconverfeyung gestelt. A. Bestling, Gdańsk 1886. Nadmorski (pseudonim Łęgowskiego), Kaszuby i Kociewie, Poznań 1892. Alfons J. Parczewski, Szczątki kaszubskie w prowincji Pomorskiej, Poznań 1896. Karol Pernin, Wanderungen durch die sogenannte Cassubei und Tuchler Heide, Gdańsk 1886. Stefan Ramułt, Słownik języka pomorskiego, wyd. P A U , Kraków 1893. Tadeusz Seweryn, Złotogłowie kaszubskie i nowe hafty wdzydzkie, Lud, t. V I I I , 1929. Bożena Stelmachowska, Polskie grupy etniczne ludności rdzennej Pomorza, Poznań 1948. Bożena Stelmachowska, Sztuka ludowa na Kaszubach, Poznań 1938. Henryk Syska, Syn Mazowsza, Warszawa 1953. Paweł Szefka, Kaszubski strój ludowy (na prawach rękopisu), Wejherowo—Gdańsk 1954. Fr. Tetzner, Die Slaven in Deutschland, Braunschweig 1902. Fr. Tetzner, Die Slovinzen und Lebakaschuben, Berlin 1899. �PRZYPISY 1 A . Hilferding, Ostatki Slawjan na jużnom beregu Bałtijskago Morja, Petersburg 1862, Fryderyk Lorentz, Zarys etnografii kaszubskiej, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego X V I , Toruń 1934, Alfons Parczewski, Szczątki kaszubskie w pro­ wincji pomorskiej, Poznań 1896. Hieronim Derdowski, O panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachoł, Toruń 1880, str. 107. Opis stroju Kabatków podany wedle A. Parczewskiego, op. cit., s. 85—87 oraz F. Lorentza op. cit., s. 31—36, opis stroju Słowińców oraz Kaszubów nadlupawskich wedle F. Lorentza op. cit., s. 30, 31, 36, 37. 4. O stroju Borowiaków tucholskich wedle nie drukowanej dotychczas pracy ks. dr Bernarda Sychty „Kultura mate­ rialna Borów Tucholskich". Wedle zaś Sprawozdań Pol. A k . Um. Tom L (1949), nr 6, s. 171—172 tenże autor tak przed­ stawił ubiór Borowiaków tucholskich: „Mężczyźni chodzili dawniej zimą w kurtkach z jeleniej skóry (jelonka) lub bara­ nim kożuchu, w butach z cholewami lub w drewnianych pantoflach ze skórzanym wierzchem (korki) albo wreszcie w dłu­ bankach wyżłobionych z drzewa. Na głowę wkładają watowaną czaprygę z barankiem na kark i uszy. W czasie podróży okrywali się płaszczem lub burką. Latem chodzili w ubraniach płóciennych na bosaka lub przyboś. D o odświętnych gzarów mężczyzn należała modra lub brunatna sukmana (suknia) i czarny pókoszulek przybrany czerwonym lub zielo­ nym haftem tudzież niedziołki, czyli buty z niskimi cholewami. Strój kobiecy stanowił kaftan, stanik, wierzchnia sznórówka, jupa, koce i nieodzowny fartuch, ponadto w zimie płaszcz z peleryną, latem duża wełniana chusta na plecy. Zwyczajem Kaszubek i Kociewianek wdziewały Borowianki na głowę czarny aksamitny lub jedwabny czepek wyszywany złotymi lub żółtymi nićmi. W święta wiązały dziewczęta pod brodę długą, szeroką wstążkę. Dawna bielizna kobiet składała się z płóciennej koszuli z rękawami po łokieć, z gorsetu, zwanego sznórówka lub podstaniczkiem, tudzież z halki (spódnik), 2 3 spódnica, morówka, bajówka)". 5 Łęgowski, opisujący Kaszuby i Kociewie w r. 1892, nie różnicuje stroju kaszubskiego i kociewskiego, przyjmując, że różnice między tymi grupami istnieją w gwarze, a nie zjawiskach rzeczowych. Bernard Sychta jest zdania, że na Kociewiu też istniały złotnice, tak charakterystyczne dla stroju Kaszubów wschodnich. Dr Władysław Łęga, Ziemia Malborska, Toruń 1933. Gryf, Rok I I I 1910, zesz. I I , s. 61 : „Towarzystwo Czytelni Polskiej w Kościerzynie urządziło w niedzielę 23 stycz­ nia swoją pierwszą wieczornicę. Program składał się z odczytu literackiego, deklamacji, żywych obrazów i tańca w cztery pary w kaszubskich strojach ludowych. Szczególniej ten ostatni żywe wywołał brawa u publiczności, która się składała przeważnie z inteligencji miejskiej. Po raz pierwszy ukazały się dawne piękne stroje kobiet kaszubskich na scenie". Z inicjatywy prof, dr Stelmachowskiej, współdzałającej z dr Andrzejem Bukowskim z Gdańska i regionalistów kaszubskich. Jest niejaki lud słowiański, który się zwie Kaszubami; ci zaś zostali (tak) nazwani od długości i szerokości szat, które... trzeba było owijać wokół siebie. Albowiem huba po słowiańsku zwie się przegub lub fałd, stąd Casshubii, co się tłumaczy kąsaj fałdy (Est quaedam gens slavonica, quae Cassubitae dicuntur; et a longitudine et latitudine vestium, quas plicare ipsos... oportebat, sunt appellati. Nam huba in slavonico plica seu ruga vestium dicitur, unde Casshubii, id est plica rugas interpretatur). Z kroniki Bogufała, kantora poznańskiego i kanonika krak., a od r. 1242 biskupa poz­ nańskiego (Monumenta Polonicae Histórica, wyd. August Bielowski, T. I I , Lwów 1872, s. 470). 6 7 8 9 1 0 1 1 Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis Opera omnia, cura Alex. Przezdziecki edita T. I , Cracoviae 1873, 58 ; Item Kassubyanye, aplicatio. (Huba enim in Polonico seu Slavonico dicitur ruga, Kasz autem dicitur plica i n modo imperativo). W tłumaczeniu K . Mecherzyńskiego (Długosza Dzieła wszystkie, Kraków 1867, T. I , 48) brzmi to zdanie: „Huba bowiem w polskim czyli słowiańskim języku znaczy fałd, a kasz znaczy w sposobie rozkazującym fałduj". Thomas Ranzow, Chronik von Pommern, wyd. Gaebel, Szczecin 1897, s. 356: „Es ist durchaus ein prechtig volck und übernimmt sich sehr mit kleydung und geschmuck also das nun unter dem Adel bey den Mennern sammt und seydengewand und bey den Weibern gulden und silberstücke, perlen und grosse gol­ dene keten eine gar gemeine tracht ist" (wg Pernina op. cit., s. 116). Georgius Braun, Contrafactur und Beschreibung der vernemster Stat der Welt, Gdańsk 1572—1617. Album gdańskich strojów ludowych z r. 1601. Dwadzieścia drzeworytów z łacińskim i niemieckim tekstem, któ­ rych facsimile wydał A . A . Bertling w Gdańsku w r. 1886 nosi łączny tytuł: „Omnium statuum foeminei sexus ornatus 1 2 13 1 4 59 �et usitati habitus Gedanenses ad oculos positi et divulgati ab Antonio Mollero ibidem pictore: Der Dantzger Frawen und Jungfrawen gebräuchliche Zierheit und Pracht (so itziger Zeit zu sehen) durch Antonium Möllern (maier derselbst) in Abconterfeyung gestelt". Tadeusz Seweryn, Ikonografia etnograficzna, ryc. Rybaczki gdańskie, Lud, t. 37, 1947. Na ważność tego materiału ilustracyjnego dla etnografii polskiej zwrócił uwagę Bystroń, pisząc: „Nie obchodzą nas tu stroje mieszczan niemieckich, możemy jednak w zbiorze tym znaleźć nieco materiału także i do strojów polskich. Gdańsk, o niemieckim mieszczaństwie i niemieckiej kulturze hanseatyckiego miasta, miał jednak znaczną ilość ludności polskiej i polskie (względnie kaszubskie) okolice; wśród charakterystycznych typów gdańskich musiało więc być także i dość dużo polskich. Można by przypuszczać, że do nich zaliczyć wolno niańkę i mamkę, może także „Gemein Handwersks Frawen", żony rzemieślników, dalej „Unbitter Weiber", kobiety zapraszające na uroczystości rodzinne, jakby jakieś mistrzynie zwyczajowych ceremonii, służące, posługaczki w browarze, ogrodniczki podmiejskie, wreszcie najwy­ raźniej chyba rybaczki, w których śmiało możemy widzieć Kaszubki, sprzedające pomuchle i fladry" (Jan Stanisław Bystroń, Typy ludowe J. P. Norblina, wyd. Muzeum Etnograficzne, Kraków 1934, s. 10). 1 6 1 6 1 7 Cesare Vecello, Habiti antichi et moderni (Fr. Hottenroth, Deutsche Volkstrachten, städtische und ländische vom X V I Jahrhundert an bis um die Mitte des X I X Jahrhunderts, B I I I Volkstrachten aus Nord- und Nord-OstDeutschland, sowie aus Deutsch-Böhmen, Frankfurt am Main, Verlag von Heinrich Keller, 1922, s. 107, fig. 37). Matthaeus Deisch, Danziger Ausrufer, Gdańsk 1763. Od niem. Gugel. Ziemia, 1911, nr 22, s. 4. Mrongowiusz, tłumacz Ksenofonta, Teofrasta i innych klasyków greckich. Na strukturę stanu gburskiego, jego poczucie dużej niezależności, wolności i odrębności oddziałał stosowany jeszcze za czasów polskich z końcem X V I I I w. system osadnictwa emfiteutycznego. Polegał on na tym, że emfiteut zwol­ niony był od odrabiania pańszczyzny, że nie był glebae adscriptus, a za wpłatą pewnej sumy posiadał prawo spadkowe, mógł ziemię sprzedać za zezwoleniem pana itd. Emfiteutami byli na Kaszubach tylko bogaci: lemanowie, sołtysi i mły­ narze. System ten nie wiele się panom opłacał, ale był koniecznością ekonomiczną. Wobec braku sił roboczych był ko­ rzystniejszy od pozostawiania włości pustkami. Dla tych zaś bogatszych gburów, którzy odrabiali pańszczyznę sprzężajną, wielką ulgą było stosunkowo rychłe ich uwłaszczenie, (jeszcze w latach 1818—1848), gdy tymczasem dla biedniej­ szych gospodarzy, nie posiadających konia, a więc odrabiających pańszczyznę pieszą, ulga ta nastąpiła dopiero po r. 1850. 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 Klasyfikację wydajności ziemi ilustruje dosadnie zestawienie norm podatku gruntowego na sąsiednich terenach urodzajnych z wymiarem podatku tego na kaszubskich gruntach jałowych. Na podstawie Gemeindelexikon für die Pro­ winz Westpreussen z początkiem X X w. na żyznych madach nadwiślańskich wynosił podatek gruntowy od 1 ha 33,26 M k , na Kaszubach w powiecie puckim 5,58 Mk, wejherowskim 3,61 Mk. kartuskim 3,39 Mk, kościerskim 3,90 K k , ale w po­ wiecie tym były wioski o tak lichej glebie, np. nad jeziorem wdzydzkim, że dochód z 1 ha obliczano tam 70—93 fenigów. Taka właśnie baza gospodarcza oddziałała przemożnie na ubiór ludowy, który z natury rzeczy musiał być skromny. Oczywiście warstwa gburów nie była nigdy jednakowo zamożna. Np. „odnośnie mieszkańców trzech Kęp Bałtyckich — jak pisze w r. 1886 Pernin — mieszkańcy ci wyróżniają się od swoich rodaków w głębi kraju wyżynnego większą zamoż­ nością, która daje się zauważyć w lepszej odzieży... W niedzielę widzieliśmy kobiety idące do kościoła w Swarzewie w czar­ nych, jedwabnych staniczkach srebrem przetykanych". 2 3 Pernin, s. 123. Izydor Gulgowski (Kaszubi, Kraków 1924 s. 37) pisze, że jeden czepiec złotolity kosztował „trzy do ośmiu ta­ larów, gdy krowę można było nabyć za dziesięć talarów. Bogata gburka posiadała zwykle kilka czepków", ale biedniej­ sze zadowalać się musiały czepcami z rąbkami. Jan Karnowski: „W sprawie stroju ludowego na Kaszubach", „Kaszuby", dodatek do Gazety Kartuzkiej z dn. 30 września 1938. Rok I I I , nr 9, s.1/2. „Zanik strojów dopiero od wojny francuskiej 1870/71 stał się katastrofalny... Naj­ ważniejszym powodem była tania fabrykacja materiałów włókienniczych, przez co domowy ich wyrób, wymagający ogromnego nakładu pracy się nie opłacał... Natomiast przesadne jest twierdzenie, że niechęć władz pruskich do polskich strojów ludowych przyśpieszyła ten proces zaniku. O tej niechęci i jej wpływie nic pozytywnego dotąd nie wiemy. Wpływ władz pruskich, o ile chodzi o stronę kulturalną, w ogóle do gbura i robotnika rolnego nie docierał... Niektórzy księża stawiali w ostatnich dziesiątkach lat ubiegłego stulecia temu procesowi niwelacyjnemu opór stanowczy, jak np. pro­ boszcz bruski „Biber", który w zaniku kultury ludowej widział pierwszy stopień upadku obyczajów. Po długoletniej walce uległ i musiał ustąpić". 1 4 2 5 2 6 Kujot, s. 123. Urbanizacja stroju na wsi kaszubskiej dokonała się z pocz. X X wieku tak powszechnie, że informatorki na zapy­ tanie o okrycie głowy dziewcząt dawały odpowiedź: „Miały parasolki. Każda dziewczyna musiała mieć przynajmniej po dwie. Były w różnych kolorach. U nas na Pomorzu przed kościołem to wyglądało, jak morze parasolek. Do miasta koniecznie tak jechały". 2 7 2 8 Hieronim Derdowski, Lud Polski nad Bałtykiem, artykuł w Gazecie Toruńskiej z r. 1876. Przedrukowany w Ga­ zecie Kartuzkiej w dodatku „Kaszuby" z r. 1938 nr 1, R. I I I , s. 5/6 styczeń, z objaśnieniami dr Andrzeja Bukowskiego: „We wschodniej części dzisiejszej Pomeranii naprzód napotyka się Kaszubów mieszkających nad jeziorami Gardeńskim i Łebskim. Stąd idzie zachodnia granica narzecza polsko-kaszubskiego linią rzeki Łeby do Prus Zachodnich, a dalej gra­ nicą tychże prowincji ku południowi aż do rzeki Słupy, skąd znowu się ciągnie przez Pomeranię po prawej stronie By­ towa aż pod Miastko, gdzie się kończy. Południową granicę tego narzecza tworzy rzeka Brda aż po wieś Męcikał w po­ wiecie chojnickim, gdzie się zaczyna jego granica wschodnia, która się ciągnie od Brdy, zawsze w kierunku prostym ku 60 �jeziorowi Wdzydzkiemu, a dalej w środku między Skarszewami a Kościerzyną, trącając o źródła rzeczki Kłodawy wpada­ jącej do Motławy, aż do przedmieść Gdańska. Ta ostatnia odłącza na całej linii swej narzecze kaszubskie od poprawniejszego języka polskiego, jakim mówią tak zwani Boracy i Kociewiacy. Północną granicę Kaszub stanowi Bałtyk. Przestrzeń, granicami tymi objęta wynosi w przecięciu 16 mil wzdłuż, a 7 wszerz, czyli 110—120 m i l kwadratowych". A. Hilferding: „Ostatki Słayjan na jużnom beregu Bałtijskago Morja", Zeitschrift f. slav. Literatur, Kunst u. Wissenschaft, Petersburg 1859, tom I , s. 81—97 oraz 230—239 i tom I I , s. 81—111, Berlin 1864 przedrukowane u Tetznera „Słowińcy i Kaszubi nadłebscy, Berlin 1899, s. 11—13: „Kaszubi Słowińscy zajmują połowę północną i zachodnią Gdań­ skiego Okręgu Regencyjnego, która tworzyła ongi polskie Pomorze oraz wschodnią część regencji Koszalińskiej na Pomorzu. „W regencji Gdańskiej zamieszkują powiat Wejherowski i Kartuzki. Pierwszy stanowi północną część okręgu regen­ cyjnego i graniczy na północy i zachodzie z morzem; w kierunku na wschód z Pomeranią, a na południe z pow. kartuzkim. Tutaj znajduje się główne centrum Kaszubów. Jedynie południowo-zachodni wokół stacji Kack — mniej więcej 2 mile od Gdańska odległy region zasiedlony jest przez Niemców. „Powiat Kartuski przynależy w zupełności Kaszubom. Wyjątek stanowi pewna ilość kolonii niemieckich znajdu­ jących się w środku powiatu koło Kiełpina i na zachodzie koło Reinfeld. „Niektóre miejscowości na skraju powiatu Gdańskiego są również zamieszkałe przez Kaszubów. Na południe od pow. Kartuskiego jest powiat Kościerski również zajęty przez Słowian, jednakże tutaj gwara kaszubska przechodzi co­ raz bardziej w wielkopolską. Północna i zachodnia połowa powiatu tego należy więcej dialektowi kaszubskiemu, połud­ niowa i wschodnia więcej polskiemu. W mieście Kościerzyna przejście to doskonale daje się zauważyć, leży ona na po­ graniczu w pewnym stopniu obu gwar. „Powiat Starogardski jest już czysto polski za wyjątkiem ludności niemieckiej; jednakże na południowym zachodzie w pow. Chojnickim w okręgu regencyjnym Kwidzynia istnieje pasmo kaszubskie, ciągnące się aż pod samo miasto Chojnice. „Określiliśmy w ten sposób wschodnią i południową granicę Kaszub i zechcemy teraz opisać granicę od południa, począwszy od Chojnic w kierunku na północ. Kaszubi zamieszkują północno-zachodnią połowę pow. Chojnickiego, oraz przylegające zachodnie parafie: Konarzyny, i Borzyszkowo pow. Człuchowskiego. „Teraz przechodzimy z Prus Zachodnich na Pomorze. Tutaj należał do Kaszubów jeszcze przed niejakim czasem kąt południowo-zachodni, mianowicie powiat Bytowski. Obecnie jednak znajdują się tam już tylko słabe szczątki, jednak prawie we wszystkich wioskach. „Na północ stąd w pow. Lęborskim zamieszkują Kaszubi wąskie pasmo opierające się o Prusy Zachodnie. „Stąd musimy zwrócić się na zachód, a znajdziemy mowę kaszubską na wybrzeżu, które ciągnie się na zachód ku jezioru Gardzieńskiemu itd. itd.". Np. mapa Homann'a pt. Ducatus Pomeraniae novissima tabula, Novimbergae 1741, określa obszar od Sławna i Słupska po ziemię lęborsko-bytowską jako księstwo wendyjskie, a teren od Białogardu przez Kołobrzeg, Koszalin jako Księstwo Kaszubskie. Artykuł Benwitza w Preussische Provinzialblatter 1830, s. 17. Także wzmianka o stroju kaszubskim Zaborzan: „Powyżej wymienieni kaszubi są katolikami i noszą jeszcze dziś, szczególniej starzy, długie, na modłę polską szyte suk­ many z haczykami i wąsy". Lorentz, op. cit., s. 136. Przyjmujemy, że dawniej mniej więcej do X V I I w. strój ludowy mógł być na całym Pomorzu jednakowy, a zróż­ nicowania w nim nastąpiły później, gdy przerwała się łączność polityczna wschodniej grupy kaszubskiej z zachodnią. Dowodem tego są wspólne nazwy pewnych części ubioru np. liwk czyli kamizelka, węps czyli kaftan itp. Wspólne były też zapewne sukmany, skórzane spodnie, buty, czapy, kożuchy. Gdy zaś w X V I I w., a ostatecznie w X V I I I w. nastąpiła izolacja Kaszubów zachodnich, wytworzyły się inne warunki bytu na wschodzie, niż na zachodzie, co odbiło się również na stroju. Wbrew twierdzeniu Gulgowskiego, który utrzymywał, że na Kaszubach nie można mówić o różnorodności regionalnej stroju, jesteśmy zdania, że ubiór kaszubski jest wyraźnie zróżnicowany w typie. D r Nadmorsk, (Łęgowski) „Kaszuby i Kociewie", Poznań r. 1892, s. 95, „...jeszcze przed dwudziestu laty widziało się Kaszubów wszystkich ubranych w ciemno-granatowe, długie sukmany, o szerokim stanie, nawet chłopcy uczęszczający do gimnazjów przybywali w ubraniach własnej roboty, nie wstydząc się ani swego oryginalnego kroju, ani szorstkiej i grubawej materii, chociaż my, z innych okolic, patrzeliśmy na nich z pewnym zdziwieniem i niedowierzaniem. Dziś to się bardzo zmieniło... już tylko u starszych widzi się samodziały, reszta naśladuje modny strój miejski". Dr Florian Cenóva, Skórb kaszebskosłcjnskje móve, Syjece 1866. Jan Kaszycki, Kantyczki z nutami, Kraków 1911, s. 485: 2 9 3 0 3 1 32 33 3 4 3 5 36 „Odzieżę miałbyś nie ladajaką Z siwym barankiem czapkę bogatą Sukienkę z modrego Sukna kaszubskiego". 3 7 Derdowski, tamże, s. 70. Wacław Aleksander Maciejowski, Polska i Ruś aż do I połowy X V I I w. pod względem, obyczajów i zwyczajów, t. IV, Petersburg, Warszawa 1842, s. 55, 56 (według Stryj ko wskiego Kroniki, s. 162, 163). 3 8 61 �3 8 Informacje Jana Patoka, nauczyciela ze Strzelina w po w. morskim znajdują się w książce Gulgowskiego Von einem unbekannten Volke i n Deutschland, Berlin 1911, s. 160—164. Gdy białe, długie spodnie płócienne należące dawniej do codziennego i świątecznego ubioru Kaszubów włączono do rekonstruowanego kaszubskiego stroju świetlicowego, pomysł ten nie spotkał się z aprobatą społeczną, Kaszubi bowiem zaprotestowali i oświadczyli, że białych spodni nosić nie będą. Mamy tu do czynienia z gustami odbiorców, którzy chcą oddziaływać na kształt i barwę rekonstruowanego stroju ludowego. Lorentz, op. cit., s. 39. Hieronim Gołębiewski, Obrazki rybackie z półwyspu Helu, Pelplin 1910. Był to kostium rokokowy, który przyjął się w X V I I I wieku w Gdańsku, a w pierwszej połowie X I X panował jeszcze u Słowińców, Kabatków, a także na szerokim pasie pobrzeża od Gdańska do jeziora Żarnowieckiego. Stan. Kujot, Pomorze Polskie („Warta", księga pamiętkowa), Poznań 1874, s. 31. Lorentz op. cit., s. 40. Fr. Tetzner, Die Slaven in Deutschland, Braunschweig 1902, s. 456. Podane informacje Kazimierza Moszyńskiego (Kultura ludowa Słowian, cz. I , s. 438) nie odnoszą się do Kaszu­ bów wschodnich, lecz nadłebskich. Stan. Kujot, tamże również Gołębiewski (op. cit., s. 14) twierdzi, że na Helu „mężczyźni nosili... przy pracy buty smarowane smołą". O obuwiu z łyka nie wspomina nikt z piszących o Kaszubach. Dlatego mało prawdopodobne jest twierdzenie, że nazywanie Kaszubów „łyczkami" wywodzi się od obuwia. W ośrodkach plecionkarstwa np. we Wdzydzach lub Brusach w pow. kocierskim nie słyszano o wytwarzaniu obuwia z łyka. Podobnie nazwa „korczak" może odnosić się nie do stroju, ale do prac leśnych, np. karczowania. Derdowski, op. cit., s. 104: 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 6 4 6 4 7 4 8 4 9 Rebok wsadzał ją na usze, zakreł je klapami Chtorne sobie tej pod brodę związoł fest sznurkami 5 0 Aleksander Majkowski, Przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej, Warszawa 1924, s. 45: „Często widać jeszcze czapkę barankową charakterystycznego kształtu, noszoną zimą. Sprzedają ją jeszcze na jarmarkach jesiennych kuśnierze z Po­ meranii, a utrzymała się ponieważ na klimat kaszubski jest nadzwyczaj praktyczna". Około r. 1932 żył na małym gospodarstwie w Paczewie koło Sierakowic „pon" Treder, który jeżeli był zaproszony przez chłopów-sąsiadów na jakąś uroczystość rodzinną, wówczas wdziewał swoją starą sukmanę granatową, zzieleniałą od starości, a na jej wierzch zakładał pas, którego nie wiązał, lecz zapinał na jakąś spinkę z boku. Pas ten był sztywny i szeroki, a mienił się kolorem czerwono-złotym. Cenova, tamże, s. 78: „Bjałkj nosełe zgło s krótkjmj rekövamj, muce cepłe s długjmj wuszamj, livkj różneho ksztełte é farve; czérzvjoné abo módré pórlóki, krótkjé kóżuszkj, nogavice bjélé abo módré s czérzvjonémj szyjkłamj pó stro­ nach, boté abo szlupkj, rzódko skórznjé, abo chódókj. Przé robóce vézableklé sę v lece tak chłopj jak é bjałkj na liwk, a w zémje vóbleklé vónj zamjast suknje abo kózécha le kabót, czélé veps, w njechtéréch stronach karwótkę. Na pósyjętni dzenj przebjerałe wosoblévje dzévczeta różne wózdobé, chtere j i m kupcé z cézéch krajóv sprowodzalé". Co oznaczają wspomniane tutaj „modre portoki"? W języku niemieckim wyraz „Rock" ma znaczenie wieloznaczne (np. surdut męski, suknia kobieca, katana, spódnica, sukmana, sutanna). Dlatego korzystając z kostiumologii niemieckiej, trudno często orzec, co miał na myśli autor posłu­ gujący się wyrazem „Rock". Jeżeli łączy tę część odzieży z barwą granatową, chodzi o sukmanę. Użyty przez Cenowe wyraz „porlok" nie jest zanotowany w Słowniku Ramułta. Jest to przekręcony „Pohlrock", co w przytoczonym kontekście należy rozumieć jako spódnica (gdyż przedtem wspomniany był różnego koloru „liwk" tj. gorset). Spódnice kaszubek z przymorza były więc modre lub czerwone. Stefan Ramułt, Słownik języka pomorskiego, PAU, Kraków 1893, s. 153; „To też mówi się poplecek jest jaki taki, ale uziomek gruby jak djabeł". Łucjan Kamieński, Pieśni ludu pomorskiego, I Pieśni z Kaszub południowych, s. 298. Pernin, Wanderungen durch die sogenannte Cassubei und die Tuchler Haide, Gdańsk 1886, s. 178: „In schwarz­ seidenen, silbergenestelten Miedern", należy rozumieć, że „w czarnych jedwabnych srebrem przetykanych", a nie hafto­ wanych, gdyż nesteln odpowiada słowom binden, knüpfen, a nie sticken. Pernin zanotował więc przelotną w okolicach Gdańska modę na gorsety ze złotego lub srebrnego brokatu. Pernin, op. cit., s. 123. Lorentz, op. cit., s. 38. Gołębiewski, s. 15. W Muzeum Kaszubskim w Kartuzach znajduje się rzadki okaz białego tiulowego czepca, noszonego przed kilku­ dziesięciu laty. Denko jego ma rozmiar 12 x 12 cm, otok 10 cm, a szerokość rąbków 7 cm. Denko z otokiem stanowi całość, a tylko brzeg, gęsto marszczony jest przyszyty. Obcisłość czepca reguluje na karku biały, cienki kordonek zapusz­ czony w zakładkę. Tasiemki do wiązania pod brodę są płócienne. Całość zdobi bardzo ładny haft o regionalnych motywach. Pernin, op. cit., s. 123. W nazewnictwie samodziałów kaszubskich powstało duże zamieszanie. Ramułt w swoim Słowniku kaszubskim podał błędnie, że „vorp" = grube zgrzebłe płótno, a Majkowski, że „warp", „folusz", po kaszubsku „folisz" to wszystko 6 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 6 7 5 8 5 9 6 0 6 1 62 �jedno. Innym razem tenże autor informuje, że „folusz wychodzi z krosien biały, a barwiony bywa na kolor zazwyczaj modry u „tłuczka". Nadmorski, op. cit., s. 96. Pewien chłop mieszkający w okolicach Mirachowa miał przed 35 laty sprzedawać kobietom w małych torebkach sproszkowany barwik, wyprodukowany przez siebie z mułu torfowiskowego. Gulgowski w r. 1911 pisał: „Trzeba pójść do farbiarni w Kościerzynie, a wówczas ogarnia zdziwienie, że tyle tkanin przynosi się tu z okolicy do barwienia". W latach 80-ych czynnym był w Kościerzynie drukarz na tkaninach, Podhal. Z końcem ub. stulecia oba rodzaje krawiectwa tj. domowego i warsztatowego mieszały się ze sobą, czego dowodem są następujące trzy notatki, robione w odstępach 10-letnich. W r. 1911 Gulgowski pisał: „Krawiec przychodził do domu i pracował podług wskazówek gospodyni. Rzemieślnicy nie mieli tego znaczenia, co w innych stronach, nie narzucali swoich wyrobów ludowi, robili podług zamówień i potrzeb jednostek". W r. 1924 Majkowski zanotował: „Krawiectwo do niedawna jeszcze było zawodem domokrążnym. Kiedy gburka narobiła na krosnach dużo sukna i płótna, zawołano krawca, który z kilkoma czeladnikami, „pachołkami" rozgoszczą! się w domu gbura na dobre. Gbur mu dostarczał świecy i nitek, a krawiec z pomocnikami szył ubrania dla mężczyzn i białek na kilka lat. Dziś się takich domokrążnych krawców mniej spotyka. I sam materiał do ubrań i bielizny po części kupują już w mieście. Jednak robienie na krosnach jeszcze jest żywotne". Ale w rozprawie Fryd. Lorentza wydanej w r. 1934 czytamy: „Suknie wykonane były z małymi wyjątkami z samodziału i szyte przez kobiety same lub krawca wiejskiego. Ustało to z wejściem w użycie materiałów fabrycznych. W wielu wsiach mieszkają krawcy zawodowi, otrzymujący regularnie żurnale z nowymi modami". 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 Eugeniusz Frankowski, Kaszubskie złotogłowie, Polska Sztuka Ludowa 1954, nr 3. Tadeusz Seweryn, Złotogłowie kaszubskie i nowe hafty wdzydzkie, Lud, t. X V I I I , 1929. Paweł Szefka, Kaszubski strój ludowy, Wejherowo—Gdańsk r. 1954, s. 3, Lud, 1929. „Na najszerszej części rę­ kawa u dołu spotykało się niekiedy dyskretne wzory haftu... W kilku wypadkach haft nieco bogatszy spotykało się na tak zwanym naramiączku. O hafcie na naramiączku mówiono we wsiach: Darzlubiu, Luzinie, Szemudzie, Garczu, Sianowie, Starym Młynie i Starej Karczmie. Naramiączek nie należy utożsamiać z ramieniem, czyli rękawem". —• Powyższej in­ formacji w zasadzie zakwestionować nie można. Należy jednak uwzględnić, że starsze niewiasty w wymienionych wsiach, mówiące o barwnych haftach na koszuli, wspominały właśnie hafty wprowadzane do stroju kaszubskiego w r. 1906 przez Teodorę Gulgowską. Jeśliby bowiem przyjąć, że dziewczyna, która wówczas miała 20 lat, tedy w czasie udzielania infor­ macji p. Szefce — miała już 68 lat. 6 8 6 9 7 0 Friedrich Hottenroth, Deutsche Volkstrachten städtische und ländische — von X V I Jahrh. an bis um die Mitte des X I X Jahrh., Frankfurt am Main 1902, s. 106. Tamże, s. 108. Roman Zmorski, Tygodnik Ilustrowany 1861. Brüggemann, Beschreibung des Herzogtums Vor- und Hinterpommern, Szczecin 1779—1784, 1, s. L X I I I — L X X I I . Seidel, Preussische Provinzialblätter, 1830, I I I , s. 17. Ernst Seefried Gulgowski, Von einem unbekannten Volke im Deutschland, Berlin 1911, s. 161. 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 Ryc. 52. Hafciarska ozdoba paramentu kościelnego z Żukowa. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. 63 �SPIS R Y C I N Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 64 1. Chłop kaszubski w czapie baraniej zw. „muca". 2. Para kaszubska z poł. X I X w., wykonał J. Karolak 1954. 3. Rybak kaszubski z nad jeziora Wdzydzkiego, fot. I . Gulgowski 1903. 4. Miotlarz gdański — sztychował M . Deisch r. 1763. 5. Roznosiciel mleka — sztych. M . Deisch r. 1765. 6. Rybak jeziorny z r. 1954. 7. Rybak jeziorny z „kleką" na głowie r. 1915. 8. Chłop w ubiorze codziennym ucierający tytoń na tabakę z r. 1947. 9. Kaszubki o stroju z I . poł. X X w. 10. Żniwiarze — fragment z obrazu „Ołtarz Jerozolimski" (1450—1497) w Gdańsku. Fot. E. Kozłowska. 11. Para kaszubska w odzieniu roboczym. Rycina z mapy B. Brauna (1572—1617), wykonał T. Rousseau. 12. Rybaczki kaszubskie— drzeworyt A . Moliera r. 1601. 13. Jarzyniarki kaszubskie — drzew. A . Moliera z r. 1601. 14. Dziewczyna z „konwaliami" — sztych. M . Deisch r. 1763. 15. Sprzedawczyni grzybów — sztych. M . Deisch r. 1763. 16. Zielarka sprzedająca izop — sztych. M . Deisch 1763. 17. Kobieta sprzedająca palmy — sztych. M . Deisch r. 1763. 18. Kaszubki, rys. Daniel Chodowiecki r. 1773. 19. Typ stroju miejskiego z X X w. 20. Służące na targu — staloryt Schulina z r. 1841. 21. Kaszubka — sztych. A . Charczewska. 22. Dziewczyna spod Wejherowa, fot. z.r. 1882. 23. Zasięg stroju kaszubskiego — opracował T. Seweryn. 24. Krój spodni, wykonał Z. Szewczyk. 25. Mleczarz (na lewo) i żeglarz (na prawo), sztych. M . Deisch z r. 1763. 26. Krój kamizelki z kołnierzem wykładanym i stojącym. 27. Krój sukmany (widok z przodu i z tyłu), wyk. Z. Szewczyk. 28. Krój sukmany, wykonał Z. Szewczyk. 29. Nakrycia głowy, rys. T. Seweryn. 30. Krój koszuli (widok z przodu). 31. Krój koszuli, wykonał Z. Szewczyk. 32. Krój gorsetu, wykonał Z. Szewczyk. 33. Krój zapaski. 34. Jupa kobieca. Okaz w Muzeum w Kartuzach. 35. Krój jupy — rys. Z. Szewczyk. 36. Dziewczyna z Wdzydz. Fot. r. 1911 I . Gulgowski. 37. Kobieta w białym czepku z pocz. X X w. 38. Kaszubka w złotogłowiu. Fot. I . Gulgowski r. 1909. 39. Czepek złoty. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. 40. Czepek srebrny i złoty z Żarnowca pow. Puck, okaz Muzeum we Wdzydzach. 41. Czepek z powiatu kartuskiego. Okaz Muzeum we Wdzydzach. 42. Czepek z motywami palczastymi. 43. Czepek z Żarnowca pow. Puck. Fot. S. Kolowca. 44. Czepek haftowany jedwabiem. Fot. S. Kolowca. 45. Czepek haftowany bajorkiem. Fot. S. Kolowca. 46. Motywy zdobnicze haftu kaszubskiego z I . poł. X X w. 47. Złotogłowie kaszubskie, Muzeum we Wdzydzach, rys. T. Seweryn w r. 1924. �Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 48. 49. 50. 51. 52. Czepek kaszubski z Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Denko złotogłowia kaszubskiego (Muzeum we Wdzydzach), rys. T. Seweryn 1924 r. Denko czepka. Obraz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Haft nićmi złotymi na albie klasztornej w Żukowie. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Hafciarska ozdoba paramentu kościelnego z Żukowa. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. KAinyBCKHñ HAPfljj; PB3I0ME npHÓajiTHHCKHft p a i ł O H cyniH, H a 3 b i B a e M b i ñ Kamy6cKHM ÜOMopbeM, npiiHaniiejKaii B Tejerme 1000 n e T HCTopmecKOMy nonbCKOMy r o c y n a p c T B y . H3o6pa»ceHHaa H a pucymce 23 rpaHHiia pacnpocTpaHeHHH K a 1 my6cKoro H a p a n , a oxBaibiBaeT ¡3 nacib FnaHCKoro BoeBojidBa. 9ia K a p i ą HanepieBa Ha ocHOBaHHH p a e npocTpaHeHHH roBopoB ceTKH MecTHOCTeH, O T K y n a U B I U H nonepnHyTbi MaTepnairH no H C T O P H H HapanpB, HCCJien,OBaHHH H H H ynoMaHyibie B sraorpaclanecKOH nmepaType. KaniyócKHñ Hapafl pasnenaeTca, B O C H O B H O M , Ha nepeBeHCKHÉ H ropoflCKOił T H T I H , B C B a 3 n c i e M M O H C H O BH^ejiHTB H 3 Hero 3 pona: 1) H a p a n , 3eMjie3eabi;eB, 2) n a p a f l npHMopcrax pbiOaKOB u 3) Hapaji, KaniyóCKOro npHropojTHOro Hacenenna rnaHCKa. IlepBbiÉ H3 H H X , H 3 o 6 p a a c e H H b i H Ha H B e T H O H Taórane 1, coC T O M T flna MyaciiiH H 3 CapaHbeñ r n a n r a , CHHefi c e p M a r n , acejiTbix 6pioK H 3 OapaHbeft K O J K H n H3 canor c B H C O K H M H r o n e H H n r a M H , KOTopbie 3 a x o « a T B B I C O K O 3 a K O j i e H H . Bonee no3flHHM no Bpejienn T H I I O M Hap a n a , p a c n p o c T p a H e H H H M Ha nepenoine X V I I I H X I X B Ó K O B 6BIJI Hapan., B K O T O P O M 0Tpa3miHCb n p H 3 H a K H nojiyieHHBie nyTeM H TeppHTopnajibHbix CTHJia pOKOKO, H KOTOpBIH COCTOajI H 3 H H 3 K 0 r 0 KOJIHaKa C p a C m H p e H H e M B BepXHeft H a C T H , H3 KpacHoro nieimoro nnaTKa, nnHHHoro acHjieia, K O P O T K H X 6ejibix naniajiOH, n,oxonainiix n,o KOneHa, 6enHx l y j i O K H I D I O C K H X SaniMaKOB. H T O KacaeTca aieHCKoro H a p a n a , T O O T U H i H T e n b H O ń n e p T O i ł ero c X V I Beica no nojioBHHbi X I X Beita Ó B I M I ienen c H a K J i a n H O H 3 0 J I O T O H H J I H cepeópaÓHOił B H I U H B K O H H 3eneHaa H J I H K p a c Haa roÓKa c nenaraHM nepHbiM y3opoM. O T n m H T e n b H O H nepToń Hapa,n,a pbi6aKOB Ó H H H CojibniOH Kanion i O H , 6apaHba m a n K a , r p y u b i i ł nieftHbrn niap$, C H H a a KypTKa H B H C O K H e canora. 3 T H Hapanbi oraocaTca K 1800—1850 r o n a & i . Ha I I nBeTHOił Tafijmne H3o6paaceH Kaniy6cKHń MopenaaBaTejib co BTopofi nonoBHHH X V I I I roponHaa rjraHCKaa Bena u upn- ToproBKa. ConocTaBiiaa Hapanbi cocenHnx 9THHiecKHX r p y n n : K a f i o T K O B , c j i O B E H i j e B , KaniyOoB c óeperoB p e r a JIionoBbi, aarreneił TyxonbCKoro 6opa, KOTeBaTHHeń u M a j i b ó o p r n e B cjienyeT c K a 3 a i b , I T O KamyScKHń H a p a n , o r a n i a e i c a cneniiaiibHOH KOMno3HiiHen nBeTOB n $ o p M O i ł H onHOBpeMeHHO aBjiaeica O H H O H H3 pa3H0BHflH0CTeił nonbCKoro Hapo^Horo Hapana. HaceneHHHe Kaniy6nH cocioajio B npomnoM CTOneTHH H B 4 cnoeB: I ) noMeniHKOB, T . e. mnaxTH 2) r 6 y p O B , T . e. B a a c n T O H H H x KpeeibaH, 3) oa,HOflBopneB, T . e. 6e33eMenbHbix KpecTbflH H 4) H 3 ycajiefiHbix SaTpaKOB. H3 9 T H X cnoeB T O J I B K O r ó y p H coxpaHHJiH C B O É H a p a f l B I nonoBHHe X I X Beica. TojibKO 3aacHTOHHHe a:eHH(HHbi Mornn ce6e no3BOJiHTb Ha 30noryK n a p ^ y H m e j i K O B H e ronoBHHe nnaTKH H T O J I B K O SoraiHe MyatHKH Mornn yKpaniaib a c H n e T H , Ka$TaHbi H cepMarn cepeópaHHMH n y r o BHiiaMn. HcTopna K a n i y ó c K o r o H a p a ^ a TaKOBa; nepBbie H3BecTna o KamyScKOM Hapajje coxpaHHiHCb c X I I I B e « a H KacaiOTca ero c6opoK. Bn^ p a ó o n e r o K a m y f i c K o r o KOCTKMa XV B e n a n o ^ a e T p n c y H O K 10, a X V I B e n a p a c y H O K 11. IIpHropoaiHbie pbióaKH H 3 0 Ó p a a c e H H Ha KCHJiorpafH^ecKHX rpaB»pax A H T O H a Mennepa, KOHna X V I BeKa; O H H npeflCTaBneHbi H a pncyHicax 12 n 13. 3neraHTHOCTb H X H a p a j i , O B n o R U H H H a a , ^ T O n o « TBepacRaeT coBpeMeHHHÉ T O H anoxe H T a n b a H C K H É aBTop Hesap Beneirjio, KOTopbiñ O T M e m n , I T O nparopoflHbie raaHCKHe aceHruHHbi ofleBaKTca c H3HCKaHHbiM BKycoM. ^OKyMeHTajibHbix M a T e p n a j i O B no r^aHC K O M y Hapajry X V I I I B e n a nociaBnaioT HaM MHoroincneHHHe rpaBiopbi MaTBea JJ^eHina, OTHOcaruHeca K 1765 rofly (pac, 14, 15, 16 H 17). I l B e í a 8Toro H a p a j i ; a H3o6paacaeT 11 uBeTHaa Taónima. HecKOJibKO 6onee no3ffHHe 9 C K H 3 B I 9 T o r o B e K a flaHHna XoffOBeitKoro (1773 r.) H3o6paacaKT ateHmHH c ronoBHbiMH yfiopaMH B BHfle KanioniOHOB, KOTopbie npHKpbiBaioT nnein H cnnHy. r ^ a H C K n e c n y a c a H K H coxpaHHHH MecTHbiń Hapaíi;, npeHcnonHeHHbiñ aneraHTHOCTH, Tan K a n O H H H O C H I T H HerríHKH, B O 3 coópaHHBie B CKJia^Ky, Ty$enbKH. nocneMHHe cnenbi Mecraoro Hapaji,a, O T H O caru,eroca n p H M e p H O K 1880 r., M H B H J T H M H a p n c . 21, 22 H 27, C 1906 r. pa3BHBaeica B KainyOnH HOBbifi Hapafl. x a p a K T e p H O É H e p T O í i KOToporo a B J i a e T c a BŁimHBKa n B e T H O i ł H H T K O H H a pyóaniKax, nepeflHHKax H 6iry3ax. 9 T O He OTOÓpaateHHe HaposHoro KOCTBMa, a yKparneHHe ropo^CKoro H a p a f l a no HHnnnaTHBe HHTenjiHreHnnH ( p n c . 9), cHaiana no o6pa3ny 3 0 H O T H X H H H cepe6paHHbix B H U I E B O K H a niejiKOBHx ran fiapxaTHHX qeniHKax, H 3 r o T O B j i a e M b i x B X V I I I B e n e B aceHC K H X M O H a c T H p a x B JKyKOBe H B JKapnoBne, a H O T O M no $aHTa3HH caiibix B b i m H B a i i b n r H n . 3 T O T poH B H n i H B K H coxpaHHjica B KamyCnń non B e K a H y K p a n i a e T H a p a ^ npejrcTaBHTenbHHn KaniyScKnx TaHneBanberrj,é B 1811 rojry AymHHe niapcfibi, HHX H BeHHbix neBinx KÓO^KH, aHcaMÓneft, BbiCTynaiomHX Ha BeqepHHKax paSoHHX KJiyCoB H B M C C T H H X HJIH rocynapcT- TopacecTBax. Strój Kaszubski — 5 65 �OriHCAHHE PHCYHKOB 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. KaniyCcKHH KpecibHHHH B rJapaniKOBOfl manKe, Ha3biBaeM0ft „Myn,a". Kamy6cKaa i e i a I I O J I O B H H H X I X B . PncyHOK cneaaH fl. KapoaaKOM B 1954 r. KaniyucKHH pnCaK c 6eperoB Bn.3bi;ncKoro osepa. <t>OTorpa$HH H . ryabroBCicoro, 1903 r. Pa3H0CHHK MoaoKa. rpaBiopa M . Jlefinia, 1765 r TflaHCKHfi MeTejiLinHK. TpaBiopa M. JJeflnia, 1763 r . 03epHHil pH6aK B T O J I O B H O M y6ope, Ha3HBaeM0M „KaeK0fl". 1915 r, 03epHHfi pbiSaK, 1954 r . MyatHK B oyflHHHHOM KOCTKMe, pacTHpaioinHft Ta6aHHbie ancxba Ha HioxaTeabHHH TafiaK, 1947 r. KaniyScKHe aceHinHHH B Hapase I I I O I I O B H H H X X B . JKHenbi — $parMeHT KapTHHH „HepycaaHMCKHH aaiapb" (1450—1497) B T^aHCKe. <I>OT. E. Ko3JioBCKa. Kamy6cKaa ieTa B pa6onefl ofleayie. rpaBiopa c KapTH B . BpayHa (1572—1617), H3roTOBHa T. Pycco. Kamy6cKHe pbioaiKH. Kcnaorpa^HiecKaa rpaBiopa. A . Meaaep, 1601 r . KainyOcKHe ToproBKH OBouaMH. Kcnjiorpa$HiecKaa rpaBiopa A. Meaaepa, 1601 r. JleByniKa c saHSHmaMH. rpaBiopa M . JT,efinia, 1763 r. ToproBKa rpnfiaMH. rpaBiopa M. fleflnia, 1763 r . ToproBKa aeieSHHMH TpaBaMH, npoa,aioniaa nccon. rpaBiopa M . flefinia, 1763 r . JKeHiHHHa, nponaromaa Bep6y. TpaBiopa M. JJefima, 1763 r. KaniyOcKHe aceHrnHHBi. PncyHOK JIaHHaa Xo,n,OBeuKoro, 1773 r . Tan ropo,n,CKoro Hapa^a X X BeKa. CayacaHKH Ha ToproBOfl naomaflH. TpaBiopa Ha c i a a n IIIynHHa, 1841 r. Kaniy6cKaa aceHniirHa. TpaBiopa A . XapHeBCKOfl. JteByniKa H3 OKpecTHOCTefl BefirepoBa. <l>OTorpa<j)Ha 1882 r . KapTa pacnpodpaHeHHa Kamy6cKoro napa^a. BbiKpoflKa 6pKK. HepTeac 3. HleBHHKa. ToproBen; MoaoKOM(HaaeBo) H MopaKK(HanpaBO). rpaBiopa M. JleHiiia, 1763 r. BblKpOHKa jKHJieTa C OTKaaa,HbIM H CTOaiHM BOpOTHHKaMH. BbiKpoflKa cepMarH(BHfl cnepeflH H c3aa,H), lepTeac 3. UleBiHKa. BbiKpoflKa cepMHTH, HepTeac 3. IJieBiHKa. TojioBHOft y6op. P H C . T. CeBepHH. BbiKpoflKa py6aniKH ( B H S cnepea,H). BbiKpoflKa pyfianiKH, lepieac 3. IIIeB^nKa. BbiKpoflKa Kopceia. BbiKpoflKa nepejiHHKa. JKeHCKaa io6Ka. KapTHHa B My.3ee B K a p i y s a x . BbiKpoflKa K>6KH — pHcynoK 3. UleBiHKa. JleByniKa as Bfl3Hfl3. <l>OTOrpa$Ha 1911 r o « a I I . rynbroBCKOro. JKeHrnHHa B 6eaoM HenHHKe Havana X X BeKa. KaniyficKaa aceHmHHa B napieBOM Hg,paji,e. cDoiorpa^HH TyjibroBCKoro 1909 r. 3onoTOfl HeniHK. 06pa3eri B Mysee B Bfl3Hj;3ax. CepeOpaHHbifl H 3oaoTofi HeniHK H3 JKapHOBua, IlynKoro noBeia, o6pa3eij B My.3ee B B,n,3HA3ax. HeniHK H3 KapiyscKoro noBeia. 06pa3eir B My3ee B B,n,3bin,3ax. ^leHHHK C BeTBHCTHM y30pOM. ^ e n i H K H3 JKapHOBiia, I l y n K o r o ye3,n,a. <I>OTorpac()HpoBaii C. KoaeBua. HemHK c menKOBOH B M I H M B K O H . <t>OTorpa<J>HpoBaa C. KoaeBua. I e n i n K c BbiniHBKOfl 3oaoiofl H H T K O A . <t>OTorpa$. C. KoaeBiia. J I O H H H I K O nap^eBOro roaOBHoro y6opa (My3efl B Bfl3HA3ax) pHC. T. CeBepHH. 1924 r . KaniyficKaa n a p i a . My3efl B Bfl3bifl3ax. P H C . T. CeBepHH, 1924 r . Kamy6cKHfl ' l e n i H K H3 My3ea B BA3HH3ax. P H C . T. CeBepHH, 1924 r. J^OHHiriKO neniHKa. KapTHHa B My3ee B BnsHflsax. P H C . T. CeBepHH, 1924 r. 06pa3ijbi y3opiaTOH Kamy6cKOfl B H H I H B K H nepBOfl nonoBHHH X X B . y 3 o p i a T a a BbiuiHBKa nepKOBHbix yKparaeHHfl B jKyKOBe. 06pa3eii B My3ee B Bfl3bij],3ax. PncoBaa T. CeBepHH B 1924 r. 52. BbiniHBKa 3 O J I O T O H H H T K O H Ha 6eaOM MOHacTbipcKOM XHTOHe B jKyKOBe. P H C P. CeBepHH B 1924 r. x SUMMARY The area of the Baltic sea country called the Cashubian littoral, belonged before 1000 years to the first historical Polish State. The extention range of the Cashubian costume as represented in fig. 23 covers one third of the Province of Gdansk. This map has been drawn on base of dialect extention ranges and localities graticule providing materials for the history of the costume discovered during field investigations unless they were mentioned in the ethnographic 66 �literature. As a matter of fact one can divide the Cashubian costume into the country type and the urban one; in the way we can further differentiate it into 3 kinds. 1. the peasants' dress 2. the dress of the littoral fishermen and 3. the costume of the suburban population of Gdańsk. The first type is represented in the coloured plate I . Its characteristic feature is for men: a lambskin cap, dark blue heavy cloth coat, yellow trousers made of lambskin and boots with tops covering the knees. A more recent type of dress pre­ vailing at the end of the X V I I I t h and at the beginning of the X l X t h century was a costume with reminiscent features of the Rococo style, composed of a stocky top hat expanding in the upper part, a red neck kerchief, a long vest, short white, trousers reaching the knees, white stockings and shallow shoes. As to the women's costumes their characteristic feature since the X V I t h till the middle of the X V I I t h century was a bonnet with a plated golden or silven embroidery and a green or red skirt with a printed black decorative pattern. The typical fishermen's costume was composed of a big hood, a lambskin cap, a heavy shawl, a navy blue jacket and high boots. Such costumes were worn between 1800 and 1850. Coloured plate I I represents a Cashubian sailor of the second half of the X V I I I t h century and a suburban Gdańsk marketwoman. When comparing costumes of adjacent ethnic groups of the Kabotki, Slovince, and the Cashubians settled at the river Lupowa, the Boroviaki from the Tuchola forest, the Kocieviaki and the Malborgians, we must state that Cashu­ bian dress is notable for its special colour and shape composition and is at the same time a variety of the Polish folk costume. The Cashubian population was composed in the X l X t h century of 4 sections 1) of country squires or gentry 2) of rich peasants called „gburs", 3) of landless peasants called „zagrodniki" and 4) of farm-hands. Out of these sections only the gburs have kept their costume in the first part of the X l X t h century. Only wealthy women could afford to wear brocate and silk kerchiefs and only rich peasants coled be fond of silver buttons at their vests, jackets and cloth coats. The history of the Cashubian costume is as follows: The first information about the Cashubian dress comes from the X H I t h century and concerns its folds. The view of a Cashubian work-clothing of the XVth century is given in fig. 10 and of the X V I t h century in fig. 11. The suburban fisher­ men's wives from Anthony Moller's xylographs of the end of the XVth century are given in fig. 12 and 13. The smartness of their dress is genuine for it has been confirmed by an Italian author of that time, Caesare Vecello, who has noted that the suburban Gdansk women „dress with an exquisite taste". Documentary material concerning the Gdansk costume of the X V I I I t h century is supplied by numerous engravings of Mathew Deisch of the year 1765 (fig. 14, 15, 16 and 17). Colours of this dress are shown in the coloured plate I I . Some more recent engravings of Daniel Chodowiecki, dated 1773 represent women in bonnets like hoods, covering both shoulders and back. Gdansk maids kept up to 1841 their regional dress, full of charm. They have been wearing little caps, light shawls, folded skirts and slippers. The last traces of a regional costume dated about 1880 are seen in fig. 21, 22 and 37. Since 1906 a new Cashubian dress is developing, the characteristic feature of which is an embroidery made with red cotton thread on shirts, aprons and blouses. It is not a reconstructed folk costume but an ornamented urban dress composed according to artistic ideas of intel­ lectuals (fig. 9) first upon a model of golden or silver embroideries on silk or velvet bonnets, manufactured in the X V I I I t h century in female closters in Żukowo and Żarnowiec, and later according to individual conceptions of the embroideresses. This Cashubian fancy-work has already lasted for half a century and adorns the costume of Cashubian members of Song and Dance Companies, at folk-club parties or during regional and State festivities. LIST OF PLATES Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 1. Cashubian peasant in a lambskin cap called „muca". 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. A Cashubian couple from the middle of the X l X t h century. Drawing made by J. Karolak, 1954. A Cashubian fisherman from the Wdzydzke Lake. Photo by J. Gulgowski, 1903. A milkman. Etching by M . Deisch, 1765. A Gdansk sweeper. Etching by M . Deisch, 1763. A lake fisherman with a „klęka" on his head, 1915. A lake fisherman, 1954. Peasant in work-clothes preparing snuff from tobacco plant, 1947. Cashubian women in costumes; first part of the X X t h century. Reapers. A fragment of the picture „the Jerusalem Altar" (1450—1497) in Gdansk. Photo by E. Kozłowski. A Cashubian couple in work-clothes. Etching from B. Brauns's map (1572—1617) made by T. Rousseau. Cashubian fishermen's wives. Xylograph by A . Molier, 1601. » Cashubian market-women dealing in vegetables. Xylograph by A . Molier, 1601. A girl with lilies of the valley. Etching by M . Deisch, 1763. A mushroom - seller. Etching by M . Deisch, 1763. Fig. 16. A market-woman dealing in medicinal herbs, selling hyssop. Etching by M . Deisch, 1763. Fig. 17. A woman selling willow - branches. Etching. M . Deisch, 1763. Fig. 18. Cashubian women. Drawing made by Daniel Chodowiecki, 1773. 67 5* I �Fig. 19. A sample of an urban dress of the XXth century. Fig. 20. Servant-maids at the market. Steel-engraving by Schulin, 1841. Fig. 21. A Cashubian woman. Etching by A. Charczewska. Fig. 22. A girl from Wejherowo, photo made in 1882. Fig. 23. Range of the Cashubian costume (Map). Fig. 24. A cut of trousers. Drawing made by Z. Szewczyk. Fig. 25. A milkman (left) and a sailor (right). Etching. M . Deisch, 1763. Fig. 26. Cut of a waistcoat with turn-down and stand- up collar. Fig. 27. Cut of a heavy cloth coat (seen from the front and from the back). Drawn by Z. Szewczyk. Fig. 28. Cut of a heavy cloth coat. Drawn by Z. Szewczyk. Fig. 29. Different types of head — dress. Drawn by T. Seweryn. Fig. 30. Shirt - cut (seen from the front). Fig. 31. Shirt-cut. Drawn by Z. Szewczyk. Fig. 32. Cut of a corset. Fig. 33. Cut of an apron. Fig. 34. A woman's skirt, called „jupa". Picture in the Museum at Kartuzy. Fig. 35. Cut of a „jupa". Fig. 36. A girl from Wdzydze. Photo by I . Gulgowski, 1911. Fig. 37. Woman in a white bonnet. Beginning of the XXth century. Fig. 38. Woman in brocade dress. Photo by I . Gulgowski, 1909. Fig. 39. Golden bonnet. Sample in the Wdzydze Museum. Fig. 40. Silver and golden bonnet from Żarnowiec, district of Puck, sample in the Wdzydze Museum. Fig. 41. Bonnet from the Kartuzy district, sample in the Wdzydze Museum. Fig. 42. Bonnet with palm motives. Fig. 43. Bonnet from Żarnowiec, district of Puck. Photo by S. Kolowca. Fig. 44. Bonnet with silk embroidery. Fig. 45. Bonnet with embroidery called „bajorek". Photo by S. Kolowca. Fig. 46. Botton of a Cashubian brocade head-dress (Museum ał Wdzydze). Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 47. A Cashubian brocade. Museum at Wdzydze. Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 48. A Cashubian bonnet in the Wdzydze Museum. Drawn by Tadeusz Seweryn, 1924. Fig. 49. Bottom of a bonnet. Picture in the Wdzydze Museum. Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 50. Samples of decorative Cashubian embroidery from the 1 st half of the XXth century. Fig. 51. Embroidery of the church decorations at Żukowo. Sample in the Wdzydze Museum. Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 52. Golden thread embroidery on the priest's white dress (alba) in thecloster at Żukowo. Drawn by T.Seweryn, 1924" 68 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój zagórzan (w druku). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d1cbbb299e38067bed40edbbefb529b.pdf 07a3144f4b8d981e404d8d4612a543cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5654 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5256 Title A name given to the resource Strój krakowiaków wschodnich / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.9; 100 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Serweryn, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH T A D E U S Z S E W E R Y N STRÓJ KRAKOWIAKÓW WSCHODNICH P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E �A T L C Z Ę Ś Ć A S P O L S K V I C H S T R O J Ó W L U D M A Ł O P O L S K A T A D E U S Z S E W E R Y C H Z E S Z Y T O W Y 9 N STRÓJ KRAKOWIAKÓW WSCHODNICH W I N A K Ł A D E M P O L S K I E G O R O 9 C L 6 T O W A R Z Y S T W A A W 0 L U D O Z N A W C Z E G O W E W R O C Ł A W I U �A T L A S P O L S K I C H W Y D A W A N Y S T R O J Ó W P R Z E Z P O L S K I E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : A D A M G L A P A , A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , W I C Z , R E D A A N N A R E I N F U S S , K Z E S Z Y T U : O R O K Ł A D K A : Z D O B N I A D A M K : P L A N S Z E K R Y G A J E K , K A Z I M I E R Z R O M A N T J Ó Z E F K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , S P I E T K I E ­ T A D E U S Z S E W E R Y N J Ó Z E F G A J E K M Ł O D Z I A N O W S K I T Y N B A R W N E : A W R Ó B L E W S K A J E R Z Y K A R O L A K D R U K A R N I A U N I W K L I S Z E E R S Y T E T U J A G I E L L O Ń S K I E G O J E D N O B A R W N E : K R A K O W S K I E Z A K Ł A D Y O F F S E T O W E T A B L I C E D instytut R U K A R N I A W N A I R E L O O D O B N E A K R 12Vs+2 tabl. W A R W : A K Ó W Kulturoznawstwa Biblioteka Nr inwentarzowy £ 5 * 5 . . Nakład 6200 egz. bezdrz. 100 g w l i p c u 1960. A r k . wyd. 61x86. 137a A r k . Oddano do Z a m . 769/59 druk. skład. 3. X I I . 1959. C e n a zł 32.— Papier Druk ilustr. ukończ, E-17 �T a b l i c a K R A K O W I A N K A I S T A R S Z Y Z I P O W I A T U D R U Ż B A Z P I Ń C Z O W S K I E G O P O W I A T U B R Z E S K I E G O Wyk. Jerzy Karolak �W S T Ę P Obszar brzegu część zamieszkały Wisły, a wyżyny więc przez na Krakowiaków zachodzie małopolskiej z obejmuje kęs pasma nieckowatą jury sporą część dorzecza krakowsko-częstochowskiej, wklęsłością Nidy, a na wschodzie Wisły zachodnią część kotliny wiślańsko-sańskiej, zwanej też kotliną Ten geograficzny uwzględnimy, zarys że na obszaru krakowskiego, myśleniccy pasmo Z się po wschodnim zasięgu się aż po jary wyżyny omal po po południową obu brzegach się nam należące wyraźniej, do różnorakim geologiczny, skiej po bytu lewym a mologiczne drugiej u śląskiej, że na p o ł u d n i u stoki sandomierskie, Lachy Beskidu Wyspowego, a na północy — aż po że na górzyste na tych z nim jej zajęć Wisły da pionowym rozmaitość oraz na w związku wschodnich, taka mnogość, że same gleb, tego co obszaru miało czysto z rolniczą czym a inne da w obszarze prowincję się w y o d r ę b n i ć u zachodnich. względy idzie parze zasadniczy w p ł y w charakter jej stroju. N a się wydzielić zachodzie, krain na na Ziemi to, że kusimy prowincji. się Liczyć o się przeprowadzenie bowiem że lud krakowski wywodzi rolę w budowie zespoły A jest tych z e s p o ł ó w za ten batów \ historycznych zrębów Za stwa, wodny musimy linii demarkacyjnej przez nietylko się z jednolitego państwa po po zagarnęła skiego, państwa koncepcji polskiego na Liczwarkę 2 ten która rol- po jednej tego z tym, co dzieli. pnia plemiennego, i dość kulturę ma­ Należy więc że odegrał na i górny południu bieg z Nidy górskimi X oraz Pilicy, n a podstawowej rdzennej Chro- zachodzie zaś . wszedł rychło w skład rozrosła się n a inne terytoria dzielnicy plemienne pań­ — od Dolin . dzielnica ugruntowanej zmiany w sandomierska jeszcze w między i na kreśleniu innymi także granic politycznych administracyjnych. G d y krakowskie na południe od X V I I Wisły w i I wieku, co lepiszczcu raz po rozbiorze w część całą tych ziem, — w r. 1809 powiększono 1772 o i sandomierską Ziemi Krakowskiej zostało dokonane. włączona została do Królestwa Polskiego, zaś wraz z okręgiem utworzono brzegu 1807 departament organizmu Wisły lewym G d y z a ś w r. je do Austria sandomier­ krakowską Kongresie Wiedeńskim, z Krakowa po raz wracały r. województwa r. 1795 s i ę g n ę ł a p o r e s z t ę t y c h o b u w o j e w ó d z t w . świadczy plemiennym. ziemię od wieku siedzibami rozdarcie jednolitego północ ważną wcześnie korzystał z transmisji 3 W a r s z a w s k i e bez obejmujący graniczące Odrą zasięgów I I I rozbiorze w Niemniej i obszar spoistości, Księstwo po zachowała województwo krakowski, część ten upadku to w powstało Wisłą Wielkich układ staropolskich sięgnęło Wielkiego krainę ogół Wiślan, sandomierskiej, o jej w e w n ę t r z n e j Nawet plemię między Kazimierza dzielnicy Karpat N a zasiedlało a na północy dział a kostiu- przyjęciem kultury, idącej z g r o d ó w j a k o ognisk administracji politycznej z K r a k o w e m n a czele. W obszar bazę Krakow­ wschodzie, inne praktyczne przemawiają różny podziału. oznacza uwzględnić, związku Krakowiaków geograficznego Nie w brzegu stionie terialną ukształtowaniem ludności, niczo-przemysłową jej jeśli etnograficznego chęcińskie. tym układ po lewego krakowsko-sandomierską. przedstawi olkusko-sławkowskie, k r a k o w s k u sięgają Krakowiacy zapuścili materialną i Krakowiaków wzniesienie leży już we odziewający wschodzie zasiedlenia zachodzie górnego Wisły. Spora postanowionego Rzeczpospolitą na Krakowską. 3 �Wreszcie i ten miniaturowy organizm polityczny zniosła Austria w a austriackim i rosyjskim, więc z górą dzielająca po ziemię Historyczne 100 latach, krakowską losy tej runęła na ziemi granica dwie nie między zaborem r. 1846. Dopiero w r. dowodzą niespornie, pozostały Wspólne że jego bez wpływu na kształtowanie się stroju krakow­ Praca z świeckiej formy tj. p o w i a t ó w i których niespornie wytworzyły się n a o g ó ł w archidiakonatów niniejsza p o ś w i ę c o n a jest o m ó w i e n i u pośród mundur elementy tego stroju n a obszarze d w ó c h r ó ż n y c h podstawowe ś c i tej z i e m i . Z a s i ę g i z a ś t e g o s t r o j u m i e s z c z ą administracji roz­ części. skiego, jego charakter reprezentacyjny, a nawet rolę, j a k ą swego czasu o d e g r a ł on j a k o w o j s k o w y i strój narodowy. 1914, się w czasach dawnych w staropolskich X I V — X V I wieku jest strój przedstawiony na jedno­ granicach (ryc. wielu odmian stroju K r a k o w i a k ó w najefektowniejszym zaborów politycznej 33). wschodnich, I tablicy kolo­ rowej. Rzucającą rzami, się w oczy dawano wane suki czerwone haftem kłapcie u była i białe, lub bujny ubiorem kierezje A l e b y ł y też kierezje białe, lub czerwonym, rękawów Kierezja c e c h ą tego stroju s ą b r ą z o w e sukami. które zwano do granatowych aplikacją haft w tegoż dolnych poważnym, tj. s u k m a n y szare i granatowe. czerwone, koloru. rogach a do Czerwone z D o dużymi modrych były u kołnie­ białych sukman żółte, tych bramo­ kierezji pół. reprezentacyjnym, a jednocześnie nadającym człowie­ k o w i wiele dziarskości. S z y k jej zależał o d k r o j u d a j ą c e g o wcięcie w pasie, u k ł a d f a ł d ó w i zwężanie kadłami, Z się r ę k a w ó w czerwona kobiecych s z y m jest pychem, żupan krezą, tej trudno modry że strojem W tj. typów najbliższych szalami czyli biały nie jest się barankiem ze środka czerwonym, Dla do w przeważała w białej na z i też czapki zaś lub łoktuszy północ od zw. siekać, sobne d u ż y m stroju kobiecym zapaski z na tle płat biały brzę- z takim prze­ w białą z koszuli czepiec nicią ażurową i rańtuch. z pawimi i buty z K o ł o piórami, cholewami. K r a k o w s k i e j silniejsze stroju. Indywidualne na różnic Powiśla na paski Ziemi z haftowanej magierkę obszarze zachodzących i granatowe pąsowymi, u sukmany, czasem k o ń c ó w a 4 niż znamiona Krakowiaków między nimi, osnową, kucotkiem t j . w e ł n i a n y m zawściekle, współrozłupane z w a n e białym, a z uszyte którego ze skrawków krezie opadającej na wysokim rogatywka i wiązaną frędzlem też otokiem we frędzle. czar­ zwieszającym papuzy z denkiem barankowym. głowy różnokolorowego mężatek perkalu. 5 n a r a m i o n a , białej chustce a czarnymi granica ciągnie szamerowana zdobiona szerokim najcharakterystyczniejszą czerwonymi k a m i z e l e granatowymi podobne Poza tym czepcowej, piersiach. południowa rydelkiem, białe lub Sandomierzacy nosili obszyte z rzadko wiązanej także zielonymi najcharakterystyczniejszym było okrycie kapie , granatowa z w tego występujących wypuszczoną R a k o w a , cechuje czerwono też kasztkiet znajduje odmian dopiero rogate stroju kobiecym biel w spódnicy z najefektowniej­ młodej .mężatki hojnie białą spodnie c h y b a flisacy. P o n a d t o zielonym, ś w i ę t o k r z y s k i , W 4 kap wielości modre czapki S t r ó j klapą lub albo niebieskim, zwane I I chyba amarantowym strój oraz nosi brzękadłami, czerwonymi, włóczkowymi Sandomierzanek mitry, tylnich pas sąsiadów. granatowe denka skórzany cholewami. rozsiane brzeskiego mundurem» T a k i c h p a s ó w nie znali Krakowiacy, nym z wyraziście przepasywano pasami reprezentuje czarnym aksamitem kostiumologicznych się z na Tabl. czerwieni i bieli: czerwony pas s a n d o m i e r s k i m płótnianki buty biały indziej. powiatu potwierdzenie uwydatniają s t r o j u z ją jedwabiem czerwono-czarne bramowana ludowy oraz zdobiony zdobniczy hafty parobczak indziej poszczególnych a spódnicy, haftowany, «strój wschodnich gdzie tutaj zestaw kaftan Zasada, znaleźć katana piórami i pińczowski, Dominuje białej stojący gdziekolwiek pawimi uzupełniał krakowskich, przedstawionych charakter czerwona niewiasty z Doskonale odmienny Dąbrowskiego. tle rogatywka miechowski jakiego na końcowi. zaś strojów Całkowicie zapaski k u także się od wzdłuż szwów z jedną na czerwonymi D ę b n a piersiach wypustkami rondem. cechą są samodziałowe paskami Pierzchnicy do sukmana brązowa pionowymi. naramienne 6 i przed- �S t r ó j w k i e l e c k i . tywki wyrabiane Kielc występowało u dołu haftem ciennego rego skład gach siaków na o paskach W strój lub i po dwoma w 1 połowie z cholewami, białe z zaś we białej, sukiennego groszki, wsiach o Morawicy na odzienie, wełniana czarnych od zdobionej granatowego, się j u ż — roga­ południe spódnicy gorsetu modra pasiaka od i granatowe lnianej niego utrwalało na w odmianę południe po włoszczowską, Szczekociny. pasków bordowych kontrastujących czarnymi gorsetami, z płó­ w któ­ spódnica, oraz i czerwonych której Ciągnie nad « p o cechy prę­ dostrzec się tu nadal czarnymi. ciemnymi zdobnymi z białe i z przodu, z tyłu, na cechowały szaraczkowy też c z a p k a terenie łąka Widać spódnicami to w pa­ za­ kaftanikami, k r a k o w s k u » u dołu, spodnie z k a p u z i a t a u wiązana bogatszych jak safianem oraz oraz niebieski spódnica zawój z granatowa, a także w tasiemki, lub turecki wspomnieć granatowe łupa. o ale ząbki sąsiednim wpuszczone główką S t r ó j kołnierzem z kołnierzem doń, m a ł o m i a s t e c z k o w y c h z wysoką długa, kołnierzem magierki. lub z z podobna tj. p l e c i o n e ze s ł o m y w należy kapelusz w ś c i e k l i c a kabatek jupka z ę b a t e szaraczkowe czyli guziki, r z e m i e ś l n i k ó w pelerynką tj. j e d w a b n y chustka Nadto czarna lub na Kielecczyzny U b i ó r a posiadający jeden rząd guzików, zielonymi. sukmana zapinana czerwonym strojem górniczym. X I X wieku czy zdobione chłopskim płaszcz tu kielecka fałdami lecie białe p ł ó t n i a n k i , kapelusze zaś d e z a b e l k a bankami w przechodzi występuje Nadto w mieszczańskim różniała z Obok samodziałowego szerokości dużymi zaś kożuchy kaszkiet, butów. i naramiennych, aksamitnymi związku stroju kobiet się północ guzikami cekiny. krótsza kapota. W U z . Pilicę, równej stroju zaś m ę s k i m zimie 8 . i niebieskim, oraz z 7 na granatowe składające granatowa kielecki zachodzie wykładanym, i chustka przewadze sukiennymi czerwonym kieleckich kapoty Chęcinach odzienie, białej chłopów długie w i naramienna przedsobnich paciorki lub pionowym zachodzie dadzą czapników chustki wchodziła układzie N a się białym stroju były dawniejsze przedsobnia w cechą Sukowie przez rańtucha, zapaska w Ogólną Brzezinach, Bilczy i wiszącymi m i e s z c z e k wy­ rozwarty muślinowa frędzlami futrzanym, buty magiera, wykładanym, zapaska krótka w lub kryta z fal­ szafirowymi jedwabiem błę­ kitnym. S t r ó j g ó r n i k ó w znakowaną czarnej godłem czapce S t r ó j bogatsi czerwone chwastami stroiły kwiecistą, listymi i w zapaskę kołnierzem kami. Poza 9 N a spódnice tłumaczyła czerwonym lub wybijał koraliki, z jako w na Łysakowa szlakiem haftu także do ze wisiorami złotej buty oraz i i klamrą walcowatej niebieskie lub tj. paciorków gorset na sukmany tu zabiciu św. szerokie z pasy Stanisława. wysoką bordowymi czerwonymi A «kowane» aksamitny jednak przodzie Nidy, więcej bliżej zw. krepiny, jedwabne białe lub półko­ sukmany czerwonymi jedynie sznur­ i granatowe ko­ biało znamienne. Krakowa zdobna itp. W w oraz co etiologia białe kaftany trzosami. wisiory z przez m ę ż c z y z n strojne rycerski, Kobiety czerwoną cekinów. noszone główką, chłopi sukmanę karbowane. spódnicę przeważały wyszyte były i w z z noszono sukmany z czarnym wyszyciem, kapelusze srebrnej czarny Krakowianek znad Śląska płócienne z b o r k o w e w nosili małopolską lub czarne kaftany oszywkach, dołu, z Wodzisław białą k a m i z e l e odmianami, granic od Krakowa po u kwiatowe różnymi nie różnił się od czarne buty oblamowanym, się tutaj aż a się gorset lub k a t a n k a p o b ł y s k u j ą c a j a k pancerz naszycia w po haftowane, metalowych, kołnierzyku motywy żałobę i od biało brzękadłami, falował i zapaski obszyciem zielonymi z czerwono pojawiały południe i na zachód ludowa wymi pasy ten . Strój jednak kobiet Już koszule guzików haftowane zdobny strój tj. bluzie z p e l e r y n k ą , pasie z wpuszczonych a czarnymi wisiorami, granatowe niebieską stojącym, tym centkowane z a południowi piórami, szeregiem koszule spodniach wypustkami. z wyszyciami, kaletkami, K u biety wypustkami, się w było po czarnej k i t l i czarnych z a c h o d n i c h . rogatywki a p o d w ó j n y m wypustkami z niebieskimi K r a k o w i a k ó w z czerwonymi zaś z poznać m o ż n a górniczym, z sukmany amaranto- stroju zaś czerwone czepce kobiet szklane biało haf­ towane. 5 �Wreszcie lichowe na lub granatowy Letnim południe perkalowe kaftan strojem bez w przodu,'tyłu czarne O d wschodu Z k o ń c e m futro z bieska szula Z X V I I I w. istniał w wyszyciem, oraz U biały, kobiet lub Dopiero biały nie u U schyłku gwałtowne zniesienie Dziś na dlań fensywie, i z czapka sukienna koło C o o żółtymi lub zdaje biała sukmanka się takaż lewym brązowa a typie: lub nie­ nadto ko­ magiera z kukurydzą tzw. kołnierzem, zapinający do nosi się na dwa północy tam np. światowej, pozostała się spadku bez wpływu produkcja fabrycz­ życia, pojmowana spowodowała gładkie tj. w od że przeważnie na wsi pęd prążki gorsety lat do pasiaki w stroju, paski do to różowe żółte, tych wyszywane na zielonymi różowe, Niemniej z kaletkami, w de­ czerwonym tkać barwiste buraczkowe, fioletowe. aksamitne co granatowe po­ naramienne, kolorze zaczęto w krakowski w ciemno-niebieskimi, zapaski brązowe, strój zapaski jednolitym kilku istnieje strój się tutaj wszystko, także nie się kobiecy brązowymi, bywają w wschodnich Przyjmują Morawicy pasami noszone czarne nie zaostrzały odbijała się na zwiększona klasowych — znajdował zapaski z Kielc O B S Z A R Z E miejskiego. się krakowskimi, jako się « k r a k o w s k i e » wojnie chłopskich przez K r a k o w i a k ó w czarnego terenie I demokratyzacja przedziałów do Brzezinach kolo nazywa po Równocześnie stroju kieleckiego. noszono Korytnicy kolo po­ pstrych koralikami kwiatowe. od tego tylko białych brązowych. aksamitny, N a w ludowych w oznak koloru tymże ludowym. oraz postępująca N a B A D A N Y M c i e m n o - r ó ż o w e , jasno i ciemno-zielone oraz ślubu — również stroju agresją w N A zaś pauperyzacja mas ludowego 1935 te N a południe sukman decji r. L U D O W E G O anarchia w produkcji przemysłowej zamieszkałym więcej i zapaski motywy N a w ubioru przewadze wyrabiane strojów Rosnąca się przed jeszcze zapasek do ten szlaku — do w pow. jędrzejowskim amatorskich przedstawień sukman krakowskich, jako zaś, chcąc się ubrać niego czerwoną spódnicę naszytymi sposób strojną z już od teatralnych uznawanych Strojnisie po oraz bluzkę w y s z y w a n ą r. za krakowsku poziomymi 1905 używano oraz dożynek, elegantsze wdziewały wstążkami, na rękawach w czerwone lokalnych ale o d od święta dawnych czarny krótką gorset zapaskę kwiatki o ten- naturalis tycznej. południu zaś w wiejskie o r a z delegaci drużbowie 6 sukmana I X X wieku, a szczególnie najbardziej typowej. marańczowe, i całkiem wyraźnym też futro i czarnym borsukowym a wzrastająca obszarze «krakowskie». w samo o l a s o w i a c k i e g o . sukmana zewnętrznych od czarnym. albo pę­ na p r a w y m brzegu w y s t ę p o w a ł a tu ciemno-tabaczkowa odzieżowych cofając zapaski i na uznajemy S T R O J U przemiany przechodzenia lub zapinany brzegu Wisłoki ozdobiony rolnych. nych materiałów choć trzos. rękawami spódnica. X I X i narodzin artykułów staci i sama rękawów S T A N kryzysy ekonomiczne, jako tyłu, skórzane. O B E C N Y na albo drukowany R o z d z i a ł cen biały, dre­ z oraz stojącym zaś kożuch suknem z a ś takie pasiasty szwem . strój regionalny szafirowym zgrzebne ze guzikami czarnym strój ten j u ż nie istniał. Dlatego obszar po obszyciem kożuch guziki 1 0 spodnie polskie ołowianymi zimowym wyszywany powiecie mieleckim zieloną. fartuch X I X w. niebieskim i kołnierzem kątowato, powleczone krajką za teren przejściowy. z z białe paski, buty stojącym płócienica rękawach noszono czerwone kołnierzem była przycięte na baranków przepasana k o ń c e m i z lub po l e w y m brzegu W i s ł o k i istniał teren przejściowy do s t r o j u białych z kłapcie T a r n ó w — R z e s z ó w i niebieskie rękawów telki, z linii białe zwierzchnim zdobnymi a od w weselni pow. brzeskim i dąbrowskim na uroczystości i uczestnicy państwowe. dożynek kierezji N a brązowych u ż y w a j ą jeszcze o g ó ł jednak strój ludowy ogólnopolskich. Składa się on nosi z czerwonej kapele banderia, rogatywki �zdobnej z w sem lub a dalej ze podmiejscy N a ogół kaftany, kapiącą fałszywym (ryc. tanecznych tradycje jednak uproszczeniom. z koszuli aksamitnego, i haft nicy kwiatki, w szklanych, gorsetu, a pod­ ludowego. Strój wstążek wianka się bowiem czarnego zdobnego z korali D a w n y coraz a bardziej zmieniono lub strój spód­ do tybetki, zawiązywanej w szelążki paciorków sztucznych strój, j a k w i d a ć , Po roku w zielonej przypiętych ze dużym on czasem jeszcze z chustki wającej plecy częściej rękawami, jedwabny, z ko­ członkinie śpiewaczych Składa złociste weselne, oraz coraz gorsetu strój ubioru drużki i z bufiastymi od państwowych, stroju ulega bły­ kobiecy częściej regionalnych trzymują cekinów 1). Szczególnie zespołów ten od luksusem reprezentacyjny i nie­ wiejscy przebrać uczestniczki uroczystości ścielnych pasa się występuje męskiego. paski i Stroili się t a m w galonów krakowski w cza­ gęstwy krakowskich kierezję, przeładowaną szczących białej a niedawna jeszcze u eleganci mogli «po krakowsku». i spodni D o fotografów imitujące sukmany suką pobłyskującą od brzękadłami. których pawie, oblamówką,.wisiorami, czerwoną cekinów, z pióra czerwoną ramion kwiatów, przykry­ na piersiach. przeobraża się festynowy. 1920 c y n o b r o w y kolor zapasek na Powiślu Dąbrowskim na czar­ ny, k t ó r y to k o l o r u z n a w a n o w ó w c z a s z a w y ­ tworny. Czerń ustalać się zaczęła również w chustkach oraz gorsetach i łącznie z haftem wielobarwnym odbiegała od dawnej Ryc. 1. N a r z e c z e n i — o n a w l u d o w y m on w kierezji sem błyszczących H I S T O R Y C Z N Y N a przełomie wotnej X V i X V I wieku dadzą akumulacji. Ożywiła folwarczno-pańszczyźniany polskiego eksportu z b o ż a warstw posiadających. wyrobów W rzemieślniczych prowadzące rozległy się jako do Gdańska bierze ż y w y handel lądowy S T R O J U w luksu­ Stadler, pierwiastki kapitalizmu utrwalił n z obcych zagranicą Wschodem i Rzeczypospolitej . towarów z Polsce oraz udział przedsiębiorcze, ze St. L U D O W E G O towarowo-pieniężna ustroju i dowóz towarów fałszywym 1904 1500—1650 gospodarka wymianie r. II się z a u w a ż y ć podstawa Fol. Kraków. R O Z W O J U Okres stroju k r a k o w s k i m , przeładowanej galonów. tradycji. R o z d z i a ł Z A R Y S teatralnej, w krajów się system Wspaniały wzrost podnosił rozprowadzaniu a spolszczone za pośrednictwem pier­ już stopę życia krajowych mieszczaństwo jarmarków lwowskich, 7 �m \iW£*" '* Ywy^ I AfirfT\\ I > «*XY/7J!Pt\~^ lubelskich i jarosławskich, S SJ^M' w ° d n ą Y ^ M l t ifllMlI' przez u P ° k ° J r \ i e n l j ' r n a r z Te w u a n l tej te masą W coraz a nie w bazie i zmienną, wieku, a gdy jednym dzili. a od tenże kołpaku, Ten w sam jeszcze w a po się stawiają nam od riały w za ludowe, Norblina i nych w X V I I I odkryć się dadzą prze­ po na jakoby po ranu po usarsku, turecku mniej na typie za pierwsze drudzy» 3 po staro . Polsce odno­ do polskiego obfite, odzieży i to zabytków wierne przed­ tak od­ X I X wieku dopiero szkice naukowe mate­ ludowej. sposób przyjąć, że dawnych bowiem źródłach które 1 tak to mieszczańskiego, kostiumologii elementy, nas włosku, niezbyt podstawie stwierdzał « U dwojako, do zresztą kapie . krajowej Górnicki: poro­ w fałszurze, 1 2 białych» to się świata po tureckiej abo masz, dziwu, niemiecku, drudzy Ź r ó d ł a ikonograficzne polskiej w. W nie jedno niektórzy etnografowie Jest to z ł u d z e n i e . N i e buchnął» nie X V I w. co że do bowiem Polskę w Łukasz niejednolitym uznawali ikonograficzne chłopskim. cechowała charakterystyki u b i o r ó w w X V i Strój histo­ kostiumologii tatarsku, po chłopskiego. chłopa przeobrażeniach częściach chodzi liczby wszystkiego, uznaliśmy ko­ prawidłowość chodziwszy szlacheckiego, w po dalekich wieku im tu dwie do miennej chłopskiej Modrzewski inaczej, brunszwicku, stroju najmniej P. iż na X V I czerwonych polu kozacku, po do nie wieczór X V I po stroju ludowego J. na strojów, Przytoczone szą w półbotkach to w Frycz się ubierają bardzo zasię się wykazującą dziwniej, iż kto bezład hiszpańsku, i nowo, jedni I I połowie wiele jest lata chłopom «1 t o ć też jest nic bez wielkiego turecku, siebie to jeszcze włoskiej, w domu drudzy po A drogą podlega. ubiorów. bynajmniej, pisząc: różnych, a długie zamiana także jednorazowo. szczególnie sadził w życie odbiły się którym pstrokacizna włosku, w że szlacheckim, ale t a k ż e dokonały ruchliwą X V należy, umożliwiały wszystkim procesów, ogromna przez W r o c ł a w , dodać częściej czynsz zmiany przede Zmiany rycznych n J Zachodem prosperity. duże ubiorze jest e z Wreszcie wchodząca t rzystać Gdańsk. strój mutatis ludowy «wy- iknograficz- mutandis prze­ R y c . 2. ' C h ł o p w ż u p a n i e — drze­ w o r y t z r. 1512 S t a n i s ł a w a Z a b o ­ rowskiego « C o n t r a m a l o s divites trwały w stroju nawet do X I X a et u s u r a r i o s t r a c t a t u s » . niebieskim ludowym, i X X a w wieku. denkiem szczególności Np. czapkę sukiennym oraz z buty w krakowskim obłożką z futrzaną cholewami winiętymi u góry odnajdujemy na miniaturach krakowskiego deksu Behema, wykonanego niaturze przedstawiającej prawdopodobnie kramarza za­ K o ­ przez Stanisława Szeligę Żernickiego. T a m ż e n a m i ­ dostrzegamy wąski pas skórzany, nabijany okrągłymi krąż­ k a m i metalu, j a k s m y c k a , którą przepasywali swoje s u k m a n y b r ą z o w e krakowiacy naddunajeccy. W tymże świadczy w długi o czasie, tym żupan, domierskiem gdy rzemieślnicy drzeworyt zbliżony (ryc. 2) r. 1521. pod brodą niu, a kamizelą. 1 4 . Nie a wokół zawinięte nosili Stanisława cechami był to do takie pasy, jednak lędźwy szyi r ó w n o u k o ń c ó w bardzo Gęsto mankiet ubiór grubey» że r. w 1512 — typowy. była rękawy, tego chłop — odziewał Krakowskiem i był «chłop fałdowane świadczą, z zwanej zwierzchni ... f a r b y wycięta. w czapki i buty, Zaborowskiego płócienicy, X V I wieku była kusość. T a k odziany iego krotka aż do zapięta, niezdarnie krawieckie 8 «Sukna traktacie niektórymi ubioru chłopa polskiego w z w miejscy Cechą jak się San­ bowiem prosty» Marchołt od fałdzista, pasa obszerne l e t n i k a nie w szyły ramie­ ręce �G o d n y m uwagi kola. Tego pasach w skórzanych pochwie każdego nie chłopa. zwanych Z skiego który z na rzecz X V I kupno nito wedle buty ściętego, w. Było to też lub stroju w w w jest miewał , ustąpił do pozwalamy jeden sobie koła na pasa miejsca typ pół­ duży a zarazem nóż broń zwykłemu przywiązany. zespołów, ubioru formy, chłop­ przydatnych dokonać ludności i szerokich różnych elementów społecznym w pasa częściami wyobrażać poszukiwaniu krakowskiego, 1 5 z narzędzie, chłop będących mającej zróżnicowaniem zwisający tulich Polsce zdobiona późniejszych podręczne łańcuszku składanki skórzana, czasach uwagi dawniej zwany Dlatego a 1 6 . to w do także wiejskiej II prze­ połowy stroju r. Fernando 1563 ale nakryciem gło­ malowniczego konany 1 7 on rozcięte w ręce na poganiania wolowca zdobionym, stać a podobieństwo kapelusz w nie kształcie ulega wołów, było na rękawami skórzanych, ostrosłupa m u tego głowy; wy­ wizerunek polskiego (ryc. 3) w k a p e l u s z u z w a ­ chlarzem piór pawich, analogicznego drużbów spodnie Trzyma kołnierzem do prawdo­ to We- znane przedstawiający szlachcica X V I w. leżącym służący kmiecia — dworski, chłop, który nie p o m i n ą ł niego piką, tego Ż e to szla­ to Bertelli, nakrycia przez z zausznik z pańska. pysznili panowie sztychując Europie żelazną Otóż kmieć, jest krępą wieku, pióra okuty krótkie łydek. bogaty odziany do­ m ó g ł b y do w kij «falserucha» zupeł­ X I X wieku muzealnych. połowy Zadokumentaryzował stroje w ręce taki takim X V I janczarskiej, na szeroką posłowie, necjanin w zabytków obciągniętą ku strojnym nawet w mody z raport panu. niemieckiego należeć X V I wieku chta. z Kapelusz krakowskiego i bowiem przepasany wstążką wy drzeworycie sięgające z krezą nie dobrze z tworzyć składający dobrze kurty polskie łowi, na Trzyma nam krótkimi się torba kostiumologicznych określonych dziesiętnik znany w G o d n y m rzemyku X V I genetyki typów, wątpliwości. tj. i także się bowiem wieku. podobnie a sznurku, X V Przedstawiony a trzosami. szczegółów przełomu jego rozwinęła gałązkowym. naturalna, wyświetlenia glądu M a r c h o ł t a jest biegiem c z a s u n ó ż ten, przytoczonych można, do wizerunku z ornamentem kozikowi, Z w rodzaju ornamentyka u to źródło przystrój u g ł o w y Krakowiaków — wschod­ nich. Inny nego, tj. udział 1596 typ w Sebastian «Wnet pańszczyźnia­ przymusowo spławie, tetycznym biorącego naszkicował Klonowicz w w r. syn­ zarysie: będzie manie w chłopa flis u s w o i c h nowej szerokiej \ w l i suk­ karyzyjowej, krajce pięknej, prze- kobiałej z nowym przysiekiem, w zuchwałej biała szarawara...». magierce Rys. 3. T y p o w y szlachcic p o l s k i z X V I w. wg rys. F e r n a n d a Bertellego. 9 �A z zatem do stroju poprzecznymi Inaczej ścielnym, z chłopskiego białymi odziany paskami, dartym. główką o Z a kapelusz zuchowatego parobka była N a niż ogół pióra , bo pośredniego krótka, a nadto a z tyłu czynili. od kostiumologiczny kształtów walnych i literackich stwierdzamy, a do odzieży. N a C o go plebana, na głowę m a ł y m ko­ kapelusz i do góry Ubiorem- zwierzchnim pasa fałdzista. za­ tego Odzienia jego hajduckie p o b o k a c h rozcięte. C i u r y nosili w s i polskiej podstawie w X V Iwieku — zebranych że k o ń c o w y r. 1650, b y ł okresem że jednocześnie wśród krajką ciupaga. parobkiem tyłu materiałów do­ częściej okres kształtowania epoki nich przede kształtować wszystkim się zaczęły Odrodzenia, się nie tylko strój pewne obfitował regionalne w dużą roz­ ikonograficznych, trwający archi­ w Polsce stroju szlacheckiego, z górą przez trzy wieki pełnił funkcję polskiego stroju narodowego. dzenia, opięta ręce nadział okapie, a. z tak a w między się n a wojnę, z przodu panowie karazjowa magierka, kapelusze. krajobraz więcej 8 siermięga pończochy, maitość mniej 1 sukmana spodnie, Janas wybierający podniesionym zatknął pełniały krótkie spodnie, magierki, Klecha dużym wówczas: szerokie r. 1633 — c o ś był klecha w a nauczycielem. kopulastą wchodziła białe, M a m y podstawę odmiany stroju który do twier­ chłopskiego, krakowski. określało ten typ? J a n K o c h a n o w s k i słusznie stwierdził: «Jeśli kto c h ł o p w siermiędzeli widzi». Ale kształt zwierzchniego wej d l a s u k m a n y zwrócić uwagę odzienia, zwanego siermięgą b y ł różny. P o s z u k u j ą c formy Krakowiaków n a szeroki (a nazwa kołnierz, k t ó r y jest z a s a d n i c z ą c e c h ą kierezji zwany w karazjach sukmany tego sukiennego Siermięgi kolor krakowskiej, zwanej płata w to czarny, po przeto karazją, wieszanego X V I wieku nazywano sukno n a czarnym. «czarne» Ż e zwało 2 0 (od zmieniła tj. nawijania), b y ł a to l u ź n a c z ę ś ć a wtedy się n a samodziału zaś s u k a n i a specjalną odzieży, . Później weszła ona w skład kroju lub kierezją, barkach szyto z grubego prostu s u k ą krakowskiej. Otóż początkowo służąca d o n a k r y w a n i a g ł o w y c h ł o p a w czasie s ł o t y typu wyjścio­ sukmana była j u ż znana w X V Iw.) należy po 2 1 carisiacus. funkcja czysto zdobniczą. lub brązowego, szarego turecku się pannus dawna kyr — Stąd pewnego to szary, też poszła użytkowa który to kara — a kiere­ nazwa zji i karazji. Z tegoż płaszcze samodziału obszerne szyto spódnice kierejami zwane zimowe, zwane kirejami. lub kirówkami, Pomimo, że było szlachty w X V I I w. nie odziewał się w karazję, m a j ą c do w y b o r u importowanych materiałów z nich krótkie stojący, a sukmany pasane u bez kłapci dużymi u k o ń c ó w kołnierzami krajką lub pasem 2 4 . giermaki, katany lub długie rękawy z odzieżowych 1 5 Jedynie gęsto . W sukiennymi skórzanym, lud trwał fałdowane I I połowie a zaopatrzone przy z przodu wschodniej krótkie rozszerzone. X V I I jako w. i u dołu rękawy, Ludzie 2 6 . Szuba było albo puszczający długie, się w trwałe 3 posiadające ze cieńszych, robiąc niski kołnierz też długie albo oraz nikt karazjach, noszono w duży kołnierz leżący, to futro ale drogę brandyburę, prantypurę, że płaszcze pasie, taki wolny nosił C o kryte zwężone u suknem, końców, lub wychodzący wolne też wcięte, a rękawy chłop rzeczy) u te w y r a b i a n o j a k kiereja, a Krakowiaków w Szczekocinach. posiadający miano B y ł to zamiast grzywki w traktacie n a czole prze­ zwężone Klonowicz. zawadiacki. czyli z r. czupryna Uczesanie T a k bowiem należy płaszcz kołnierza podczas kopieniak, zwano też różnej kaptur. wedle wreszcie słoty odziewali czujka. szczekocką czuja lub burką długości, W mody nadmiernie nie wcinany X I X wieku płaszcz 1) p r z y s t r z y ż e n i e po pia- bunda. przycięcie Zaborowskiego j a k m ó w i o n o , podkreśla oraz posiadające albo z domu mantel, ormentel, kubrak do uczesania, zdaje się, d w a typy u c h ł o p ó w stowsku 10 2 kolorowych, na ramiona, się w płaszcz z kapturem, z w a n y z węgierska (kópenyeg) po polsku w sukno swych z tyłu, 2 2 żołnierskie k o ń c ó w (ryc.4 i 5). Bogatsi c h ł o p i l u b w ł o d a r z e nosili szuby z k o ł n i e r z e m f u t r z a n y m i t a k i m i ż obszyciami W to wiele X V I w. opadającymi kurty to 1512 i zadarta, jako rozumieć były dominujące włosów z tyłu u 2) zaczesanie którą, t e ż strój słowa: jako karku, włosów cechę nadawały «Kto idzie? j a k to do góry — bardzo chłopu wara». demonstruje k'rzeczy n a m (do charakterystyczną charakter zuchowaty, �Najważniejszych teriałów do biecego ko­ dostarczają archiwalia z ma­ stroju z których r. nam 1511 wynika, że niewieściej odzieży w nocnej części kowskiej dusia alias gzla ziemi do kra­ «in- muliebria et cingulus», , pół­ należały longa 2 8 a villa, item zatem długa koszula kobieca czyli czecheł lub i pas. gzło, D o kożuch tego d o d a ć leży serdak barani, zwaną a bluzkę kabatek tankę z niętym cym R y c . 4. C h ł o p i w s u k m a n a c h z d u ż y m i su­ ną Było ewangelia et epistolae, C r a c o v i a e 1598. które zapinały «na ozydlu», kabatków i się z były to spódnicy, one cem tj. odzież do drugie falbanką, się i też kropiga (od o kroju płótna lub dwóch «nakrapyana». gmentu epi­ i 2) nowsze, Krakowskiem tych bluzek lub renesansowych wpuszczano dołem pod baskinka. lub w wełnianego kiru. i zdobiono czarne Żony czyli w katanek szerzyn drukowanego boku Rękawy jedne zwisała z m ó w i cechą Nadto z się suknem. szerzyn robiono zagranicznego jedynie jak którego płócienka kropić) z czyli szerokości. zapaski et 1598. przez a zeszywane kolorowym spod książce Ewangelia stolae. C r a c o v i a e pon­ charakterystyczną łokciowych używano rańtuchami jest R y c . 5. C h ł o p i w s u k m a n a c h — d r z e ­ woryt w dwoja­ rozkroju, paskiem, czterech Świąteczne albo u rozmaitej opinano z szlarką. wdziewane lankotką lub co leżą­ zdobio­ odzienie rozkroju z przodu, końców, mankiety kostek. zwała centki, bogatych bisiora tj. je Się­ koń­ z która kmieci tkaniny to pyszniły podobnej batystu. Ze wzrastającym wzrastał i przywóz stroju ludowego. zencie pas batek, kawałek i u robiono się p o d w i k a m i do się dużym jedno czym ka­ wywi­ naszyciem, kie: przy bramowane naszyte Spódnice gały przodu, zwężały posiadały opaskę nie p o s i a d a j ą c e wąskim lub cho, otwór na głowę, wreszcie czyli kołnierzem, k i e n n y m i k o ł n i e r z a m i — drzeworyt w k s i ą ż c e szubę tolubem później torłopem, lub na­ żółtego eksportem towarów Przypominamy, aksamitny lub polskiego obcych, z zboża, potażu, wśród nich że flis « z a n k l e m » tj. sprzączką, tj. kitajki adamaszku czerwonego a i tabinu tekinu na Klonowicza butki. drzewa, i takich, które przywoził skór, przędziwa przemianę dla niderlandzkiej krakowscy na wołów swej muchajeru kawałek Flisacy i oddziaływały na dziewczyny 29 szatki brali w w ceglastego niewieście, tym pre­ na a ka­ m o ż e imporcie żywy udział. N a dzień lub ogół jednak chodziły dwa powego z warkocze. łubu, w głową wiejskim stroju odkrytą, na Korony ślubne obszytej płótnem. O białogłowskim święto robiono Usadzę w wsadzę dominowała głowę przywiązując koronie «Kwiatki I stroiły tej na pisał łubce nadobne na twoje Jan w biel. Dziewczęta wianki, zaplótłszy kwiatki do z łubki włosy na w czyli obrączki co- jeden z li­ Czarnolasu: obszytej koło czoło». II �M o w a tu weselnego «na o szczęście« Mężatki nakrywała barki soli, głowę druga okrywała nosiła rozmarynu lub chomełce, okruszynę owijały (od co którą okrawek zawiciem kobieta rańtuchami pod otulała niemowlę. szale, z w a n e rąbać), kwiatkach lub głowę, i plecy trzeby żywych chomli chleba dokoła, łoktuszą Płachetki z na W okresie w tym r. 1619 szyły osiągnął on kulminację, gwałtownie fala dowozu. czą, a obsłużyć podkopywanej tyzmem. W wyłącznie i zamieranie Zrujnowane nie m o g ł y nicą, się okresie o tym głównych się w do obrzędu ślubu której była której kształtu i przedmiotu, wkładała na czasem w podłużnego, który jedna plecy. część Łokcie, razie po­ używane jak także rąbkiem ona wyrażała. folwarczno-pańszczyźniana, podstawa w y w ó z arterii wsi. W zboża polskiego a szczególnie polskiego strój W z m o g ł a od w Jeszcze przyśpie­ się natomiast produkcją rzemieślni­ ścisłego kontaktu z przejawił szlachecki, się ustroju Gdańsk. najazd Szwedów, drobną kulturze Polski odciętej skrystalizował przez wywozu. miasta, poza narodowościowymi, ostatecznie krajową, tj. c h u s t k ą , płachetką, ale w o j n a u k r a i ń s k a , ustalił do 1650—1760 zmalał antagonizmami produkcję podwiką płócienka, najazdami i wyludnione potrzeb przystosowanej trzecia wypuszczona nazwy gospodarka Katastrofalnie o wyjeżdżającej Zawicie, łoktuszę lub rańtuch nazywano starożytność zachwiała szlacheckiej. lub tj. p o d ł u ż n ą Okres Polski córce pieniążek. a cieńszego (od Randtuch). wskazuje i płóciennym twarz barwinku i matka się zastój a strój zwany zagra­ sarma- chłopski, regionalnych oparty krojach, barwach formach. Przedstawiony chłopa w do na tańca, I I połowie X V I I kurpie, wieku przymocowane czesnego chłopa. sukmanę z toniu, 6 3 0 pas typowo nas to ubiór Widać tu w y s o k ą stopy że o na którym odzieży wacek niego u z stroju rogatywkę 3 1 to niezbyt drzeworycie w do smykany uwydatnia pióra, zdaje skórzane muzykanci ich ubiór nierzem, ze Te rych z niskim nosili czyli w jego 12 góry krakowski z a na dokładnie rozmaitość. się kapłonie, na uszy lub na kark. wierzch rękawami, a kabat kontusza, przejąć by z z I I połowy strój chłopów nadać od sobie porównując a od żółtych święta X V I I z Wszyscy w różni leżącym koł­ rodzaju rękawami, szuby które elegancji miejskich, wieku uzupełniają nićmi spodni granatowe je też kaftanami składał mógł lub zucho­ którzy jeszcze żupany, ludowy z końca X V I I I i z a p i s k i z r. się z jedwabnymi skórzanych (ryc. 9 opis stroju skalbmierskiego strój żupan widać czapkę natomiast żupan trochę rzemieślników pińczowskich ozdobionym lub kożucha, Zwano więc rozprutymi w błękitnej podbite 1755, z rogatywki, ornament i butów z przodu żeberka, j a k miejskie czamary, albo też niezwykle jedwabiem. wywiniętą, Drugi muzykant nosi trzeci — muzykus materiały płócienne, u ty­ ściągany. kabaty. kołnierzykiem, Najdokładniejszy który wyloty ó w takie się, ż e brązowej chłopi, dające niczym cholewą u niego kaletą. futrzanym, mógł ikonograficzne sukmany w y m ten nosili dowiadujemy szuli z Ubiór X V I wieku tył, z kaftan z wiszącą kołnierzem w której klapy dadzą się spuszczać buty Przeważa opięty pasem zarzucić watości. jednakowe zwierzchni. stojącym chłop w mają jednak noszenia jajowatą magierkę zawiniętą u dołu, stożkowaty kapelusz z zadartą k u górze krezą oraz rogatkę z barankiem rozciętym, ó w ­ narysował Wiernie (ryc. 7) obfituje Jednocześnie barankiem, a strojną pamięci, czyli mieszek z r. 1693 oraz codzienny fałdami. woreczek zaprasza krakowskiego był ubiór zasobnej kucotem północnych krakowskiego. opasaną z śmierć chłopa d o ł e m obszarpane zgrupowanymi wełnianym krakowiaków krakowskich n a cechy rysujący i niefortunnie koścista ubogiego owiniętej* onuczami — malarz, kołnierzem u muzykantów regionalne do tylko, krzesiwa i hubki zwany wyrażone obraz, dobrze . Szara s u k m a n a wełniana, spodnie Szkoda i wiszący barokowy względnie trokami niewydarzonym przedstawił Za ryc. informuje ko­ zygzakowaty, z wywrotkami. W czerwonym któ­ suknem, bogate wyszycia lecie posia­ amaranto- 10). dał nam wieku ks. ze Jędrzej strojem Kitowicz (ur. zapamiętanym 1728 z r.), czasów �swej młodości, ski strój co k t ó r y jest W stwierdził, że do 3 2 X I X swych chłopskich)) kowski chłop wełnianą, nierz u plecy sznurkiem koloru w y m rządków na i ozdoby kli i byli rych i dla ponieważ zwy­ niektórych nóż, 2, 6-ciu kółek końce biczów lub jakie rzemyki smagłe. do gruba kościoła, albo parciane krótka, soka Z roboty, drewniana drzewo, sukna baranem tej przydawszy do Ryc. laska za korę dopiero spuszczali drzewa na laski robili. i (sklepowego nie 6. C h ł o p k r a k o w s k i w t a ń c u ze ś m i e r c i ą — fragment z o b r a z u Dl. z I I p o ł . X V J 1 w. w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w w Krakowie, nasadzana; zasadzali odmiennym sukni ko­ wy­ wąskim, kapelusz, kramnego sznurkiem nad czerwona krzemieniem krzemień mień w sukienne wypuszczona czapka słomiany który cieńsza spodnie Czarnym latem u do na lano ale pra­ szydło, Koszula z stalową przy mosiężne, 5-ciu wygody, irn mający, przyprawione kółka przywiązywać do pasa do do rzemienny nabijany, sprzączkę do więcej, koł­ całe zapinany; rzemieniu 3 i wiszący, guzików na boku kutasikami pas żółtymi mosiężną szarą bramowaną okrywający, tern d r o ż s z y , oby­ «Kra- w ł ó c z k o w y m bokach z gwoździkami albo pamięt­ « 0 suknię sukni potężny więcej sam, pisze: nosił szyji, po różnego ten zatytułowanym czajach około był dzisiaj». rozdz. ników kroju (chłop­ nie pniu domowej stojącego; Takiegoż roboty) z kutasami włóczkowymi dawali kołnierza na plecach już dobrze sukni granatowego różnego koloru wiszącego, koloru, po cynowych, b i e d n i e j s z y c h tj. kierezji z s a m o d z i a ł o w e g o s u k n a s z a r e g o , nach szytych krakowskich, z granatowego sukna do pasa». stroju c h ł o p ó w m a j ę t n y c h kupnego, o których szyji, siermięgów, chłopów i czarnych oraz o kołnierza około guzików owiec białych od i do sukni wełny rzędem tylko krze­ używali szamerowanej bokach używanego wrósł majętniejsi M o w a tu o odzieży nanego z mieszanej wiszących gdy kroju wzmiankuje tj. wyko­ kafta­ pieśń lu­ dowa : Koniku, Daleko skiego, dzo 3 4 żyznych pokupnego trawieniowych, rabiając bogato na wiele na Granatowy surdut i guziki był inwenatrza haftowaną jedwabiem, strój gruntach szytym medicamentum tego, z zapaśnych a jak z 3 8 także mówiono, drogich spadkowego moim tj. r. w kochanku złote..." bogatych wyspecjalizowali kobiecych, sprzedaży a kasztanku na ludowe chorobach zdobionym, Podług jako koniku surdut efektowniejszym którzy koniku, Granatowy się w chłopów uprawie sprawach jako 3 powiatu kosmetycznych, przyprawa kminu, z pasternaku, do wódek tezaurowali swe i pińczow- anyżku, bar­ przypadłości pieczywa. kapitały w Z a ­ stroju materiałów. 1755 3 6 chłop w Pińczowskirn nosił koszulę s p o d n i e ze s k ó r y baraniej lub jeleniej, a t a k ż e c h a r a k t e r y s t y c z n y u lnianą, Skalb- 13 �R y c . 7. M u z y k a n c i k r a k o w s c y — drzeworyt w J . K . H a u r a , S k ł a d albo Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, Kraków mierzaków łem do i Sandomierzan zdobiony, pierwszej którym fartuch z szyciem, przepasywał 1693. a więc paradny się młodzieniec jadący C h ł o p s k i e p o r t k i szyte b o w i e m z lewego związywano w pasie. w W którą łubem boku._ T a m ż e T y m szczegółem rozpór, zimie od który owijano góry było chłopskie zakrywały w na tańca « A Dlatego była skór męski a także płócienny, gospodarz nawet biedacy, podłoga, bo słomy ci j a z się od kutasami « w okrączki» 5 palców. Pisze nasadzonym, wióry urżnę wiechcie z mieszkający z na w a drzazgi izbach z wierzch spodni i obuwano buty obrąb 3 8 aby . się P o d k ó w k a m i Odpowiada więc u koślawił takimi prawdzie 3 7 . cholewą, «napiętek nie «pro- wydawane» z wysoką Kitowicz, że obwarowany, podłogi. posiadały pochewkowaty szlacheckich z a w i ą z y w a n y c h Jędrzej krakowiaka z butów przez do­ idący zasłaniając ten s p o s ó b , ż e r o z p ó r przewleczonym różniły sznura były w żelazna n a 3 palce w y s o k a strugać jak pójdą gdzie końce szerokość środek sznurem spodnie napiętkiem podkowa podczas je stopę wiechciem zawijano drewnianym, marszczył, pod m o ż n a fartuszek ślubu, siejby. Z a p a s k a ta z a s t ę p o w a ł a pas lub z w i s a ł a spod p a s a r z e m i e n n e g o boczny r o z p ó r u spodni. sto do buta i nie istotnie piosenka: nogi z podłogi» klepiskiem, 3 9 . odprawiali wesela tylko tam, �Z chłopa Nie Podkówki ale Krakowiaków, przybite grubej na na 1/2 sztorc, cm, Krakowiaków, (ryc. a krakowskiego tańczy k t ó r y m i tancerz wygiętej doskonale w ubiorze chej dzieci sukmance, W w I połowie a częstokroć stroju kobiecym i zdobnictwa, ze p ę d do środkami granatowego, adamaszku minowego, nego, a ostrze 4 0 podłogę, ciosły. a bogatszych szyć . nie Kuto Rysunki charakterystyczną katanki były płaskie, jak je kawałka z Norblina cechę dziś, obręczy przedstawiające ówczesnego obuwia tkaniny szyciem» rzezanym» widać, w półkromrasu wełnianego odzieżowe. zielonego, muchajeru. Spódnice wiśniowego, Kabatki szyto czyli gorsety z a r ó w n o z z robiono czerwonego adamaszku muchajeru, jak bia­ szyciem podkładanym naówczas «z atłasko- jak barwy liczące rąbkowe, «z biety, do się z m i e s z c z k a m i i s z l a c h c i a n k a m i i nie tj. haftem w y m zrównania li­ . zielo­ lniane lub 4 2 wytrzymowały» tego, w bawełnia­ nosiły tj. głową do żółtego, . Ż o n y lub gołą się musimy ... p r z y k r o ś ć p o w i e t r z a kar­ bombasyny a zapaski Ograniczyć todziców głosu charakterystyczne dla baroku zamiłowanie drogiego sobie sztuczkowe łym z kmieci dawały z mało. n a pewne zagraniczne materiały córki kitliki z czerwieni tureckiej, a k s z t a ł t y lub 4 3 wiemy i ubogich koszuUnie k r o m r a s u lub i wzorzystej nej, mody kawowego, z drojetu do wieku chłopskie jednej przyszło czerwonego, błękitnego także w wełnianego lub z tybetu o barwie i szlachcica tarcicach» podkowiasty . właśnie X V I I I zewnętiznego grymasy importowanego lub tę po dewastował półkoliste kształt ilustrują kawałek ino 8). O z ziemi, przypominając co z a n o t o w a ł ks. K i t o w i c z : « D z i e c i się po nicią. K o ­ kochały barwie i się ozdo­ bach. W cem lecie otulały wiązanym głowę z gowej, która zwała jednego rogu obficiej wanego białym s z y c i e m , na wzór a bawełnie czerwonym czarnym («per W zaś zimie węzeł wijką lub nego płótna, którego piersi. siły pana T o rańtuchem białogłowy i szuby. wijki podczas wały wielkiego wiką bowiem pełniąc r o g ó w k i czołem. głowę z po- pacześ- tworząc zawój, wypuszczały nakrycie głowy nawet do Niektóre wesela na no­ żu- pod- dostępo­ zaszczytu. starszy funkcję — modum nad owijały końce od zaharto­ bawełnice»). Czepiec z w ro­ się tak lub nawet wiązały czep­ c h u s t k i Po- drużba, obrzędową R y c . 8. Krakowiak kosynier — okw. J . P. Norblina. 15 �Ryc. tego rodzaju otulała 9. Obszycie o charakterze nią głowę kołnierza amarantowym jedwabiem u błękitnego ż u p a n a sakralnym, pani młodej. Powicie spowijał parę zaś i czepiny pińczowskiego. młodożeńców, należały do potem zaś najważniejszych swacha m o m e n t ó w wesela. Koszule bawełniane jedwabnicami, czerwony lub zwane noszono uzupełniano bawełnicami, najczęściej szychem pozłocistym Hafty amarantowe wedle inwentarzy istniał w r. Pińczowa 1754 lub czarne albo w spadkowych haft tymże skrzyniach nadto nie się to moda posługiwać mania i się w a jedwabne Niekiedy jednak samych haftach — haft czarnych tenże sposób tylko do kołnierzyk w. przednich pół powiecie przetrwały r. a 1722, w X V I I I wieku białego 4 4 dąbrowskim, do Krakowa w Krzyżanowicach . Z tego p r z e g l ą d u mają w. X X , ale w adamaszku, tradycję formie jedwabi, roz­ występował, Skotnikach koło na północy (ryc. 9 i w 10). tego rodzaju białe wieśniaczek X X tj. krajkami stroju m o ż n a bardzo stadium koło dawną, zanikowego, kolorowych kromrasów, wieku, a szcze­ od kirem, kroju to, przyszła czym spodu, zdobiły i bowiem wieśniaczki a u służącymi dołu zapaski do białym ornamentykę od otoczyste. wełnianymi. na zaczęły wieś się wydy­ szyciem mieszczek. Spódnice Posługiwały się zaś nimi wieku. zapinane żupany jasno-amarantowym Zdobnictwo z krakowskich żupany podbite Tego wieku technikę szorce, zielonymi połowie wąskie. X V I I I związku F a r t u c h y te lub haftowane w kopiasty. dziurkowały przodu a rękawy bogato szerokie, noszonymi kształt i koszulach. W spódnicami przejąwszy się u z na spódnice tj. b i a ł y m i jeszcze przyjęły stojący, w w czerwonego i czarnego haft c z a r n y o b o k brokatów, czerwonymi rozpora, niezmiernie w haftu na wyszywały północne bez bocheńskim i 1763) oraz białe były obok w jakie o b f i t o w a ł k r a k o w s k i strój kobiecy w X V I I I barokowa owiązywały X V I I fałdowane, Haft biały miechowski. nie d z i u r c z a s t y m , zapaski były przepychu f a r t u c h a m i Krakowianki 16 też kochano czarne i czerwone pow. tej o d z i e ż y spódnicy wierzchniej w haftem W tego pińczowski spóźniona i albo koszulach kobiecych, wieśniaczek szychu i galonów, Odnosi W starych wyrażając gólnie i konopnicami, w i e k u wynika, ż e hafty czarno-czerwone, jakie jeszcze dziś o d n a l e ź ć że typowe części złocistego w czarny na czasie (tj. 1755 kobiecego w X V I I I a — i czarnym szyciem». złożonych. przestrzenione w całej Z i e m i Krakowskiej. w tak j a k konopne «z czerwonym mające na granatowe guziki granatowe jedwabiem przeważnie w i tj. k a p o t y pętelki, powiecie na z tyłu posiadające pińczowskim kołnierzu charakter linijny, i rogach przetrwało �bodaj jak do końca i kobiece W X V I I I kolorową, i złotymi tj. w. i i w Odzież Z do na ta innych srebrnymi W w. do baroku, rodzaj wieku do go, przodu z błękitnego kieszeni przez lub wcięte w dobrego łecznej. jako Jeśli tonu oraz dołem, szlachcianki ludu, a u K r a k o w i a k ó w niewiasta spinania która — wymieniają kożuch, oraz jeśli się m o d a i legitymację nosiła madzelanu bramowane zapinanej na także na bia­ pętle Mazowszu wschodnich utrzymała wieku. kobiecego zewnętrzne taśmą galonkiem zielonego pasie, nanizane o inwentarze rękawek wieś z Krzyżanowic turecki, korali siedem na sznurki paciorki polską chodzi, sięgnęła rurkowanych włosów, wstążek łoktuszę sznurków manifestowanie s z k a p l e r z , to przynależności do swego stanu wypuszczała go z czyli dwoma niebieskie. nawet omal gufrowanych, do posiadania, na kabatek a nawet zarówno połowy kołnierzyków 4 S koronkowych, zdobienie k o k a r d k a m i i wycinania b r z e g ó w zapaski w półkoliste z ę b y do rękawami, podobnie j a k i katanki, dołem, u dawniej przeszła kaftan z pasamonami. roboty. bekieszy rozkroju, noszona męski czyli gorset z a s z n u r o w y w a n y z obszywano pasamonicznej tj. sztuczkowy, X I X , przyjmowała szerokimi przedniego X X stroju guzikami epoce u X V I I I części zarówno złotymi, Czasami sukienka, początków obrus drelichowy lub nazywano osnowie lnianej, kloszowane tzw. w żupanem obszywano wsi k s z t a ł t sukienki rękawów, Wielkopolsce, się jeszcze na srebrnymi wstęgami przywdziewały barankiem u guzy. te amarantową. tkaniny wełnianej łym Zresztą Żupany znany j u ż jest najczęściej łub Zimą X I X wieku. sukmanki. . Należało pozycji jako spo­ ozdobę, bractwa. D o d a ć trzeba, że przedmioty zbytku także i dla wsi wyrabiali krakowscy złotnicy i pierściennicy r y n g m a c h e r a m i zwani. Szczególnie ków. do Z końcem koron X V I I weselnych Notowane w X V I I I odnoszą z oraz Pińczów. złociste do «blaszek» Okaz poszukiwane wyrabiano już w szelążki, ten z gęsto na pochodzący Ryc. Strój krakowiaków wschodnich — 2 czepków wykopany 10. były pierścionki miastach w w. czepce z « p ó ł j e d w a b i e m się niezawodnie mosiężnych pow. wieku sztuczne Wielkopolsce z blaszką» zwane z 4 6 naszytymi cekinami. Należy końca X V I I w. H a f t dolnego k ą t a p o ł y ż u p a n a , których niemiecka używano a b ś l a g (r. 1622) l u b z « b l a s z k a m i » cmentarzu położonym z z wianuszkiem krwawni­ kwiaty lub na z l (r. tu również grodzisku poł. X V I I I w w. 4 7 . 1762) czepiec Chrobrzu, kładziony pińczowskiego. 17 �Rye. 11. C z e p i e c « z blaszkami)) c z y l i c e k i n a m i , w y k o p a n y n a c m e n t a r z u z n a j d u j ą c y m pow. był wprost czepce z ó w na włosach pochodzące z I głowy a połowy na nim X I X w. dopiero z drugi Radłowa w czepiec pow. z 4 tiulu brzeskim, 8 Niesporny r. luksus w kobiecym oczywiście jedynie szlachty, (rys. 11). Takież nam z znane są czego 1744: dowodem «Zagęściły checkiemu stanowi w stroju ludowym, warstwie są następujące się także nierównych bogatych w słowa stanach ambitiosi którego instrukcji niższych, fastus, różnorakie kmieci. W y w o ł a ł że tak on formy przytoczyliśmy, silną sejmikowej miejskich, sprzeciwiało reakcję woj. oka­ jako ze wymyślne i modne stroje emulative sadzą Okres W okresie układzie tworzenia źródeł dochodu pracę w się gospodarczym. polskiego się, i chłopskich, się rodowitym burżuazyjnego małą opłacalność i zacnym samodziałową produkcję sta­ kosztowne, derogatią czynią». zaszły w Polsce duże tekstylną, się n a ó w c z a s rzucając na zmiany produkcji rolnej, zaczęła w przemyśle, w związku z czym zmieniała pańszczyznę na czynsz lub fabrykach i manufakturach. Rozwijający zrujnował szlacheckiemu szla­ 1760—1830 narodu Szlachta widząc stanowi strony krakowskiego n o m , k t ó r y m powinna b y ć dystynkcja i apparentiori ornatu, bez p o m i a r k o w a n i a n a w Chrobrzu metalowy. muzealnych. panował w się na grodzisku w P i ń c z ó w . N a o k a z i e z a c h o w a ł y s i ę r e s z t k i r a ń t u c h a tiulowego p o k r y w a j ą c e g o czepiec etatystyczny rynek coraz przemysł więcej szukać darmową tkacki materiałów odzieżowych. Jeśli w X V I I wieku w Ziemi Krakowskiej po lewym brzegu Wisły czynne były jedynie w K o ­ szycach folusze poruszane p r ą d e m cem X V I I I zwykłych sukno na użytek wsi w i e k u czynne były w Z i e m i K r a k o w s k i e j i Sandomierskiej szlacheckie gatunków tańszego dowicach, K o z i e g ł o w a c h 18 Szreniawy, wypuszczające 5 0 i w sukna w Józefowie, Staszowie, Klimontowie, gdzie A u g u s t Czartoryski Bogoryi, założył 4 9 , to z koń­ manufaktury Żarkach, W ł o d o - w r. 1780 fabrykę, �która wytwarzała sukna na skalbmierskie jednak Frystacki swoją cław doskonalił gich była Ten Ziemi i Duży wania, a wpływ kowskich w skowym. rozwój na 1794 d. 24 jego ujęciu W (ryc. Sam. je latach sukmany spiętą D o pasem pasem, Na za w garnuszkiem r. weszły 1831 a lub w gunie Oficera w kosa stroju masach ubioru. zestroję i form dotychczas pasy narodowe), jej z 1829 r. cześnej, w 1824 gm. spódnicę w stroju pow. K o r c z y n i e do Udział go­ oddziały­ chłopów kra­ się m u n d u r e m woj­ a popularne w Polsce Narodu typy Polskiego elegantów kwiatów. Norblin Kosynier objuczony używany natomiast, kościuszkowski blaszanką, przywiązanym pułku w do torbą pasa na zastosowaniu piechoty Krakusów z cie­ brzę- do potrzeb krakusów (ryc. 13). (regim. Noszono ramionach, a zawieszone u czerwona rogatywka blaszane —wyróżniały na go dziesiątkach i biała ramionach, szyji sukmana pistolet za sukmanę tylko buty z X I X w. duży wpływ wytwarzało tradycją cholewami^ szal typy, podyktowane Materiały sukienkę kwiaty białe wiśniowy, 5 3 tendencją z w tych sobą wtopienia c z a s ó w 5 jest granatowa z 4 wy­ i (francuskie Wymieniona czapka indy­ ze paski białe i niebieskie . miała do rozpoczęły nie archiwalne paski białe, czerwone w dogodne podłoże utrwalone stroju ludowego: niebieską spodni różnych pow. w sukiennych, r. terenach jędrzejowskim Stopnica, kożucha tejże m i e j s c o w o ś c i białych na Mierzwin w Wiżajnach, w a w swoich czer­ barwy tam także rydelkiem itp. indywidualizacji Motkowicach, sukienną, 2* przodu 2 koncepcje szczegóły merynosowy r. w wiejskich ludowy epolety grupy. czerwona, w Księstwie ludowego Powstaniu I X pułku starym, co zostały chustka a butach, nadto pierwszych oraz nowe wyodrębnienia nieznane w Zaatakowane barw ale ludowym perkalowa w pie­ nabita. w a l k a n o w e g o ze dużą, Proces w bukiet zuchowato brązową sztorc perkalową w ubo­ w Kosynier zaś nosił taką samą rogatywkę, białą chustkę z na przemysłu k r a k o w s k i stał glinianym wyróżniały g u n i ę masę, sprzączką w kostium wchodziła narodowe), i W a ­ krakowska» zasięgu jego polityczną. ówczesnych mundur zarzucone tego na wone (polskie rozszerzanie zamaszyste, mundurów kierezje j a k o ręce się w już skład zarzuconą nam strój niezgrabnych i w widualizowania mieniają że zdobny w i niej w ks. żebraków z a tanie szczególnie tkackiego się t y m wojskiem chłopskim. i na nowe «młodość obław owiec i uprawę lnu wolność przez wygląda brzękadłami. przemiany jednostki nosi pasem wzmagająca handlu, byt «Krakowiacy nożem umundurowania z pasem o wyraził krezą, szabla i długie spodnie błękitne. siekiera walkę tematu uporządkowano j a k peleryny sznurze. . 8). Różyckiego) spięta nadto Brązowe wówczas, na sukienna «na podłej 1 robić». oraz s t r o j u , ile sprawił, serii r y s u n k ó w wygiętą żałośnie następnych wojska. samego mniej entuzjazmował a dobrą wełną, 5 przemysło­ zatrudniał policyjnych zł przedstawia k o s y n i e r ó w w teatralnej pozie, przy c z y m jeden z nich j a k b y zuchowato dość i katedralny i ubóstwu» szyli 10—15 fabrykaty. narodowo-wyzwoleńcze malowniczości chlebakami, kadłami tyle za techniki, j a k o ż e z p o m o c ą hodowlę Przeważnie krawcy kupiec gdzie k a n o n i k wypadało ograniczać gdzie sukna. «Fabryka podważyły Litografia zatytułowana Marca» dużą. sukna tekstylne nie Kraków, nadto kapitalistycznej zaczęli się w w a gdzie podcieniowych cudzoziemskiej dysponując Kongresowym, przemiany 12). podkreślenia lęcą, produkcji Stachowicz (ryc. jako cudzoziemiec, w nikczemne Chłopi walki Michał z stąd był robotników ż e nie wygody krajowej». Skalbmierzu, kramach siebie m a n u f a k t u r z e a nadto, «dla dania wsparcia nędzy insurekcji Kościuszkowskiej kosynierów kapelusz i w sukna wedle «dla przez , odziewać wywarły miejscu zagranicznych)), 1786 Królestwie Krakowskiej. spodarstwach, 5 2 zł za łokieć Chmielniku i w z tego, ż e w e r b o w a ł a musiała ożywiony Warszawskim r. założonej łapanek przestać na gatunków w w p r o d u k c j i tekstylnej fabrykach Polsce i masowych niądze R. przy w w sprzedawali 24 4—6 wyrabiano ośrodkiem wyrabiał i bezrobotnych dla i Sierakowski, który głośna w chłopskie sukmany Największym wiec sukna ordynaryjne po sukmany do spiętego 1828 kitla fartuszka pasem się rozmaicie. kamizelki w granatowego szerokim zanotowano małego przejawiał noszono noszono 1823 chustkę czerwoną, składający prostaczego r. kolorowe, czerwonym kostium, W paski — zieloną czapkę się z koszuli pochodzenia, pa- sukiennej 19 �kamizelki ciemno-zielonej, ciemno-zielonej siadającej wierzch ze na wójta guziki i nowatorów kozacką bundę czapkę guziki oraz z tegoż sukna, czapki uszatej następnie z wołoszki zaopatrzonej w sukiennej daszek, a po­ stroju ludowego który w kozacką r. 1828 zakasował nosił czarnymi z czarnym baranem chyba. Stanisław szaraczkowe barankami spodnie, podszytą, a wierzchem Kopaczyński, wołoszkę czerwony czerwonym zapinaną pas a nadto na kozacki szyi chu­ czarną. Spod wielości barw i form romantyzmu przebija jednak stroju, już stkim typy które podkreślić karazji chowska Zauważył zwieszoną» Kolor wyszyciem wienią, od 15), już Ł. się od brązowa 5 epoki w tym prób indywidualizowania Odrodzenia okresie skalbmierska w sznurkami, r. z decydowały 1) b i a ł a (ryc. 1830, często nurt rodzimy. rozwinęły siebie k o l o r e m : Gołębiowski czarnymi 5 że oraz z całą wyrazistością schyłku należy, różniące (ryc. wyszywanej 20 na kuczbają, ciemno-zielonego. Opatówku, stalowe i również stkę w białą sukna Wszystkich jednak zastępca zapinanej podszytej że 16 u się u o 4) «Proszowiak szerokim jego ludowego się on typowości. Krakowiaków proszowska 17), ubioru Wyraża (ryc. szara używa kołnierzem, a 14, w w epoce elementach Przede wszy­ wschodnich 2) cztery granatowa mie­ wiślicka. białej sukmany raczej peleryną (karazji) na plecy . biały lub wełnianą dominujący czerwony suk u włóczką — w tym karazji doskonale stroju, proszowskiej z czerwonym, kontrastował z posiadał charakter ich tłem. manifestacji żółtym Zestaw barw lub brązowym z a ś bieli z czer­ narodowych. Nie- �zawodnie z tego kołnierzami sunki Michała stościach cistymi powodu żółto typ rantowym, kierezji . Jeszcze kierezje suki koloru rozwinął lub zaś wyszycia u dolnych w zachowało żołnierze X X wieku ozdobione z się kierezji kościuszkowscy, widzieć m o ż n a srebrnymi i białych jak o było złotymi z tym na czerwonymi świadczą różnych krepinami koloru, była brązowa, 13. krakusów jest mosiężne z charakteryzuje a kołnierz wzory» a krakowiak (ryc. 18 wyszycia na Ł. na karcie 19) oraz tym sukmanie okresu haft włóczką galonek. ry­ uroczy­ oraz pozło­ s a m y m kolorze, miechowskiej Księstwa 3 9 niej . przez D o d a ć często tytułowej plecy także i kolor ama- co suka czarne. Kaz. rękawów i suka. 5 S W białym kierezji W oraz połączeniu się tradycji . kierezję wyszywany że u dopatrujemy Warszawskiego należy, książki sukę zaś lub j e d w a b i e m Kłapcie Gołębiowski jednym zdaniem: przewieszony i Cechował ją kolor granatowy, granatowe zdobił cętki i mieszczańskiego różne zawsze Suki w sznurkiem w odziany Miechowie. . amarantowym kierezji kafowego 3 7 rogów pół utrzymane były w szlacheckiego typ się w granatowy amarantowe granatowego Trzeci Ryc. takie najwięcej Nosili je szelążkami. Drugi nosi 3 e Stachowicza narodowych amarantowy, żółty stroju względnie wyszywanymi. kierezję Brodzińskiego «Skalmierzak i czerwonym skalbmierskiej skalbmierską «Wiesław» 6 0 , Oficer I I p u ł k u w wojsku wstańczym 1831 podobnie jak po­ odziany i ulani w kierezje z h a f t o w a n y m i sukami. Z książki l.esius «Das Martin Ehrenhleid des S o l d a t e n , B e r l i n , 1936, 21 �a nie w I połowie cze białą w kierezję użyciu, O razji) i kształt Szara w jesz­ wspomina G o ­ (kołnierz małego ciemno-fiołkową z się ikonografii Wiślicka i uwagę i z reprezen­ rzadko krakowskiego. odmiana także tego zasługuje względu, które północną część Ziemi Krakowskiej aż po z cennych szących się do kierezji lorowany przedstawiający skich na sula tego, odziany był z szarą (ryc. 20) Drugą z 6 2 chłopów Siwe Sieradzanie, rogatywki rograniaste, Wielkopolanie, nosili konfederaci Kujawiacy, barscy, ale Kurpie, jedynie cechą kon­ Wedle śmiałków granatową drugi w stroju krakowiaków się w oczy już niska ro­ X V I I I wieku nosiła rogatywki zarówno , jak i mieszczaństwo, a Podlasiacy, czapki czarnym uważano Trzecią służące Jedne były się w trok, do wyplatane do którego pieśń oznakę częścią przepasywania ubioru rzemykami, przywiązany metalową. Z boku Lubliniacy. amarantowe, historii, g d y ż w e s p ó ł z Krakowiaków drugie zaś północnych były «kowane» tj. skóry zw. k u t a s t e c e k zwisały nie tylko w półkolach, u jeżeli ale pasa nie mi brzęcy» wisiorach. skó­ wierzch. mosiężnymi a u końca (ryc. 21). tj. b r z ę k a d e ł , więcy». i pionowych na nabijane cale s z e r o k o ś c i , 3 lub 4 półkola tencek dziewcyno Odtąd białe pasy koszul wypuszczonych 3—4 był wisior z naciętej zdobiły je czte- kaftanami . ludowa: Porachuj 22 6 3 o wypukłych łebkach. Miały «Siedemdziesiąt Brzękadła Polaka sukman, kamizel, a także zielonymi czyli g w o ź d ź m i się n a p r z e c k e wspomina zewnętrzną charakterystyczną rzane, p e c k a m i za szla­ spośród i sukmanami krakowskimi weszły w skład m u n d u r ó w wojskowych w czasach Kościuszki. rogatywkę kie­ czerwonym wejrzenia była Łowiczacy, w tych kierezję rzucającą kształtu krakowskie obszyte czarnym barankiem «zrobiły karierę» z 1848. amarantowa, obszyta różnego chta r. kołnierzem barankiem. W c h ó w . Fot. i . Krieger w Krakowie. Nagajew- K r a k o w e m czerwonym, pierwszego gatywka R y c . 14. B i a ł a k i e r e z j a p r o s z o w i c k a z K a l i n y W i e l k i e j pow. M i e - w braci w ko­ Zielińskiego, «. wschodnich, z napad jeden kołnierzem rezję Jana Kriega rysunku odno­ szarych jest rządzącego Franza Chęciny. dokumentacji rysunek sta­ sukman obejmowały Jedyną na że nowi p o ł u d n i o w y cypel zasięgu szarych, lub ozdobami». bardzo stroju jej szarą, zielonymi wypustkami pojawia ka- trójkąta sukmana kierezja j a k o najmniej tacyjna która tam Wiślicą podobnie jak błękitnymi była 21) typie «Pod m a barwę, lub (ryc. czwartym łębiowski: proszowską, X I X wieku zwężały Zapinały o których �D o tylko kierezji nie kowa. na K t o fajkę, nie miał też pasa z kapciuch nieobyczajnie szeroką noszono trzosy, tak szerokie, j a k k o ł o i lulkę cholewą, Kra­ kieszenią krzesiwo, z nosił cybuszkiem albo wprost za w za­ nadrzu. Mniej ru charakterystyczne dla Krakowiaków inne mniej Koszulę oraz wschodnich widoczne męską chowały ubio­ części sprzed były ubioiu. r. 1830 ce­ gęste zmarszczki w o k ó ł niski szyj i wykładany kołnierzyk z dziurkami, przez które przewlekano jazgier nych czyli wstążeczkę. koszul w ó w również związywano N a używano (holend. rzadko sits) z z w przykrywał J. J . Kauscha, nisława XVIII Spodnie buty z Augusta za spodnie, a Wedle czasów zwiedzał płóciennym kolan. nadto fatuchem kobiecym panowała biel. polnych kcję magiczną. ćwierci odziać koszulę siać się sięgającym do i len 6 5 świąteczna. roboczym ona Jeszcze X I X wieku kobieca robo­ nawet w fun­ ostatniej obowiązana się spódnicę , koszulę niektórych pełniła 6 4 opasywali odzieniu W tach Sta­ Polskę B y ł a to p r z y o d z i e w W ob­ wywrot­ fartuszek. który c y c prążkami chłopi krakowscy wypuszczali na ręka­ końcem cienkimi wpuszczane kami parad­ perkalu zwanego rozstawionymi. szerne U końce wstążeczką. spodnie już wieku i w była czystą laną, białą gdy szła R . y c 5. G r a n a t o w a s u k m a n a m i e c h o w s k a z d o s z y w a n y m k o ł n i e r z e m - kicrezjowym. D o ubioru ciasnocha, nierza, nik. z a codziennego więc ramion Zanotował rękawami której dla spódnicy, W lamą skich z rzadko pocz. i bukietami Wianki rokich w niebieskimi kwietnymi drużek wstążek dano bywa w oraz oraz już trochę dłuższy. ogólnym w w większej W tym wyciągały T o kształcie opadającymi dół z boku nosi części <z tylko węższa ten zwykle czółenko koronę część oraz błyskotek, aż do kolan. koszuli, dochodzi 6 6 pani ale i złotą krakow­ młodej, zielonymi, sztucznymi głowę a strojne w Rańtuch, do . obciągnięte dziewcząt opasującymi sta­ płócienny latem» weselną wstążeczek, pozłocistymi sam stanik karbowanymi wstążkami kokardkami z i opadających wreszcie Stanik nakrycie głowy przypominało i trzęsidłami tylko koszuli. komory efektowne nie albo chłopka stroju pracują były z sztucznych k w i a t ó w przyczepionych i rękawami, spódnicy rzeczywistej obszytego świecidłami wykonane to reszty wstążek. czepka ramionami «prócz dziewczęta kolorowych płóciennego że S t a n i k ten jest nie X I X wieku się z kołnierzem, J. J. Kausch, uroczystości kiść koł­ z koszuli. tylko lub strojne składającą żółtymi bowiem zamiast bez koszula oszczędności święta a koszula albo Fot. I . Kricgcr. należała który dokoła. pęki od sze­ X V I 23 �Ryc. 16. Ś w i ą t e c z n e ubiory ludowe z okolicy X wieku dynie N a używany u ludu. wsi był W należał aktów Michał on do i X I X wieku, w (ryc. związany drobnych w środku, miast obcasów. Proszowiankę a zaś u brzegu wstążek barwistych ramiączkach, zr. 1846 która 24 ale (ryc. u z tyłu. więc z Poza cenny roku 1875 kołnierzykach kołowy z bardzo wyszła wąskimi przez typy epoki pozę fantazyjnie dołem tasiemką cholewami wąskie, z czepeczek przystrojem Stachowicz 6 8 . mody, o którym Jest to wyraźnie wiedział właściwie ustąpiwszy w lub białej oraz W zapaska autor rodzaju się je­ szalom. weselnych przełomu z rzutkami motywem podkówki czapeczki z swym zy­ — za­ dwiema na­ kwiatów ryciny w « O d niepotrzeb­ drukowanymi w X V I I I Krakowiance szlaki i pękiem rysunku hafty Przyjacielu L u d u o z d o b a h a f c i a r s k a tego stroju, późniejszym z utrzymał rańtuch sztucznych Z innych cech zaznaczonych ramiączkami z wysokie zaznaczył główna miejsca z dwa ale kształcie żywych 1864 młoduchy. teatralną. perkalikowa w Ilustrowany z najważniejszych brata rozwichrzony zapaska z wieku różnego Krakowianek jest tym i mankietach. Jednym rańtuchem d l a tej X V I I I miejsca naszytą szczegół, z młodej. Szerner, Tygodnik środkowa). w ustąpił szkiców więc cechuje oraz pani serii butów 23) wstążkami a w ważną spódnica i chłopki, społecznych młodych jest Miechowa, (postać mieszczki właściwą o r a z M ą c z y ń s k i w r . 18 5 8 koło koszul, tzw. , i wreszcie szytymi na wyraził nieważny węzeł, spod przyodziewy owinięcie przedstawił 22) na gzaka 6 7 ślubnej których kwiatów szlachcianki zaś warstwach było Stachowicz Szkalmierza» nie przez innych obrzędowych S k a l b m i e r z a — rys. W ł a d y s ł a w s. 404. K r a k o w i a k tutaj haftom przez perkaliku na przodach artystę jest drobno gorset pasiastego. �N a koniec Augusta r. 1830 i także teatralne, to rokie na rychło gwasz krótkie dodać udziału w okresie szlaki falbanek z u z na ludowość. kostium zrezygnowały krynolinowato naszytą nausznice na u nasady kwiatów, czasu królewskiego Kościuszkowskiej, szlachty był Zaleskiego spódniczki tym już od insurekcji przetwarzany kolan stroju dopełniały że w emigracji m o d a Antoniego do należy, chłopów z wstążką kaftan Tancerki obowiązkowych i się w Stanisława kraju, Strój krakowski, zasobny taneczny. wydęte baletu z a wytworzyła na zdobne kolorową kołowy, wsi jak a po efekty dokumentaryzuje zapasek, wokoło lub białe — w aż błyszczącą pończoszki przyjąwszy w i cztery lamą. sze­ Reszty płytkie pan­ tofelki. Strój zaś partnera tak modnie odzianej tancerki składał się z rogatywki zdobnej pawie, z białych lub żółtych spodni wpuszczonych w miękkie cholewy b u t ó w oraz z kaftana, do galoników którego i dodawano błyszczących trójkątną sukę, .suto o r n a m e n t o w a n ą w pióra granatowego naszyciami ze srebrnych szelążków. / R y c . 17. S u k m a n a s k a l b m i e r s k a . F o t o - R e p . B o u l o g h e 1925. 25 �R y c . 18. K r a k o w i a k w k i c r c z j i z Z a b o r o w a , pow. B r z e s k o . Okres W okresie t y m g ł ó w n y m wadzenie między nowych ludźmi. W zaprojektowanej linię k o l e j o w ą kolej z Krakowa austriacką, Miało turze 26 r. to Polski Tomasza do do Mysłowic, ogromny w wybudowano Wrocławia dokończywszy ogóle, w a w na r. W 1848 budowy W r. r. 1847 połączono pierwszej powstawie stroju l u d o w y m kulturze materialnej wsi polskiej usprawniających pierwszy Łubieńskiego. Mysłowic. dzieła wpływ a przemian w komunikacyjnych, 1845 przez od motorem środków 1830—1914 zjawiska w odcinek 1846 w w kolei kolej wpro­ pracy pruskim austriackim wybudowano przeprowadzono warszawsko-wiedeńską żelaznej eklektyzmu szczególności. było produktów warszawsko-wiedeńskiej, zaborze zaborze kolei wymianę Z na i ziemiach z kosmopolityzmu czynnikiem tym granicą polskich w 6 9 . kul­ współdziałał �duży rozwój i to we Perkali chy, białych koszule na kobiece wanych na i Ginsberga w w sukna 190 za razy tyle, rs. X I X w W a w zaczęły prymitywną w sukna oraz białe i szare II dwa bo w 7 2 a ostat­ fabrykę sukna Ro­ Rembieszycach , który brązowe używane za połowie 1899—1904 Kozłowski Małogoszczy za omal upadać, łatach 16, wyrabiano te w prowadził koło 1850 tkackich, Koszycach nią bodaj muald p r z e d r. Miechowie, Fabryczki wieku prowa­ Miechowie Słomnikach rs, w w Bla­ Słom­ kapeluszy Słomnikach co PleGern- W Miechowie 1800 rs, a 3474 8, fa­ Lewka i Markusa majstrów w brzegu Szymona tabeli 25 czym zarzuciły , Chaima Żywicki. Koszycach 0 Mieście. wytwórnię pracowało w 7 1 Pińczowie N o w y m wedle urzędowej przy 7 lewym Pilicy, freunda Błażej ale rękodzielnie. Będzinie, w Żarkach nikach i w szowera dził pod bawełnianymi Szancera w spo- centko- dostarczały po wyrobami dego rańtu- a X I X wieku krakowską bryki i spodnie, zapaski, fabryki II ćwierci Wisły zaborach. nie tylko zagraniczne, krajowe wieś na spódnice dostatkiem W odzieżowego trzech prążkowanych dniki i przemysłu wszystkich wyrabiał na sukmany jako dery na konie. Gatunek ności W e w oddziaływał wsiach grunta w gleby many płonę nosili dzoziemiec i na Buczu, wsiach ludności. zazgi» tj. Powiślu — ziemi 19. Krakowiak — bogaci. D z i ś j u ż nikt tego nie z elementem Dęblinie, Ryc. Łazach dobrodziejstw zaś wsi pisał w r. strój urodzajnej przemysłu nie należały 1791, na «szumny np. w Gręboszowie i pamięta. i do od skalbmierskiej — f o t . T. K r i e g e r . wyjątku, okazali i paradny» Borzęcinie, innych — u się wsi po uwłaszczeniu przeszli podróżujący po wprost do Polsce cu­ nie b a r d z o p o w s z e c h n e i zdają 3 mężczyzn» " . chłopi, zmieniali Rząchowej, odziewali tych «lanych» jeżeli sukmany przepychu wsi Chłopi ubiorów że «sukienne wiejskiego postępowym nawet w kierezji suk­ małopolskiego, którzy o zamoż­ Mokrzyskach, Wymienione szczytem gowskiej, w J. J. Kausch flisactwie, we np. tylko Również i strój skorzystali fabrycznych. być na Rysiach, najrychlej się stopień «zapaśnych Slotwinie, Rudach, i się na Woli biorący udział w emigracji «nowomodny». Natomiast Przemykowskiej, Woli chłopi w tradycyjne R o ­ sukmany «kikle». Podstawę wadzono w majętności stanowiła więcej wielu wsiach na Zawiślu sama ziemia, niż kultura rolna. Pługi d o p i e r o k o ł o r. 1890. Orano zagony w żelazne cztery skiby, wpro­ siano 27 �R y c . 20, N a p a d braci N a g a j e w s k i c h n a r z ą d z ą c e g o K r a k o w e m austriackiego k o n s u l a b a r o n a F r a n z a K r i e g a w r. 1848 — kolorowy rysunek J a n a Zielińskiego. po jednorazowej ściernisku, czaj bez późno ziemia orce albo i za choć Znaczył więc majętny na chłop w o ł ó w krakowski koni uprawiano «przewłoki» i przewłokę ralna, samą tych iż szych «Wiesław» 28 P e t e r s b u r g 1857. Brodzińskiego ° d otrzy kamizelkę i w latach mywał na oraz 8—10 przewłokę 20 koszulę, 12—15 zł, zł, a pa­ i stare buty. warunkach, rzecz natu­ odzież morników, R y c . 21. W i e s ł a w — d r z e w o r y t w sielance K a z i m i e r z a płótno, «przewłoką». d ą b r o w s k i m jeszcze spodnie na i tkano służbę dziewka za swą indziej, łokci W względem Gdzie parobek sterz utrzymywał zagonów 1870—1885 płótna gospo­ parobek kilka len śred­ gospodarstwie anyżkiem. wynagradzano pow. kopy. posiadał obowiązków służbę otrzymywał W i w pana. W p i ń c z o w s k i m gdzie muły ziemi. morgach, lub to kiepsko, ćwierci z zapas pomocy odrabianiu obsiewek ją pańszczyźnianym 14—30 p a r o b k a do i sześć wiele okresie darzył parę M i m o uprawiano dawała nawet po nio gęsto na zazwy­ rędzinowa lub zasobna w wiślane, W wprost plodozmianu, służby kmiecej, zagrodników gospodarzy ubioru kmieci. k ó w zamożnych i musiała Zapewne należał ko­ biedniej­ się do różnić rolni- Skalbmierzak, �który jącą wedle aż akwareli poniżej pasa, Wojnarowskiego a kołnierz szecia ubierali się spanoszeni czańskie czamary czarne, Szarą, w poł. odziewali wisiory chłopi u kierezję i brązowe np. skórzane. bogaty. się z jego przez że niż w wało i i strój z — opadającym w pow. N a w krwią zaś noszenie okrągłe krakowskich — czerwone naszycia wspomina (ryc. dużą 24), sukę pow. ze 7 S . U bogatsi nosili granatowego oczy kołnierzy się nadto bogatsi jedwabiu sukmanami brązowe, bez którzy krakowskich ze sukmany które były tj. spodnie rękawów, nowej «luberii» mieszczan, kierezji a dąbrowskim kaftana ogół zaś w bogatsi bogatszych strzyżonego zadowalali wa- J. Kitowicz czerwoną, sznurkiem)) W z miesz­ natomiast sobie sprawiać s k ó r z a k i w opada­ barankiem. T a m z a ś , gdzie w y s t ę p o w a ł y guziki. N a kłuł suką cho­ natrząsali noszonych Warszawie, 6 pańską ' . stroju, w było w z r o k u 1880 czarnym kołnierzem biedniejsi n a plecy. Koło której włóczkowe. pińczowskim i cynowe, o biedni strojną przyszytym brązową sukman i płótnianek obszyte karmazynowym biedniejszych chłopów które uchwycić, poprzednich, tymże później fabrycznego, zamożności znajdo­ warunkach ekonomicznych. czynniki w u zamiast proszowicką, lat uboższych fioletowego chwasty d a ł o s i ę lepiej wiekach u 100 sukmany lub ozdób. uzasadnienie łecznych jest oznaką zróżnicowanie t y m okresie sukna Dzierążni m ó w i o n o poplamione To w w Dostatni kroju z kołnierzem czerwone flisów są to kierezję w nosząc kierezję na kierezję. rogatywki z a m o ż n i kmiecie lub ich synowie mogli Również a zdobnego w lub kożuch wypuścił Radłowa, jeszcze jedwabne, bordowego brązowym z srebrem — były tam droższe. Tylko dził lub opierzanki, karminowego, białe białą sukman skromnym sukmanę nosiły złotem nosili chłopi wieku, się w «wyszywaną na spodnie czarne i takież samodziałową X V I I I wdział barani kożucha okresie spo­ T e same złożyły się na powstanie zjawiska systematycznego zanikania stroju Rozwój darcze, ludowego. przemysłu i zmiany dokonujące Kongresowym, w życiu silał wsi. inaczej postęp rozwoju Zresztą Chłopi niczych a na biedniejsi postęp ten nie za­ ludo­ zaniku stroju terenach prze­ inaczej szybciej na rolniczych. na obszarach wyzbywali sunkowo drogich na przyodziewku rzecz gospo­ Królestwie stroju proces przebiegał mysłowych, w przyspieszyły Ale dalszego wego. się rol­ się strojów sto­ ludowych produkowa­ nego w mieście. Strój tradycyjny utrzy­ mywany był chłopów jednak przez zamożnych. nie brykatach. faktury głównie na Opierał samodziałach, Nawet tam, szlacheckie warstwę i się lecz gdzie on fa­ manu­ mieszczańskie, służące potrzebom stroju, przerwały s w ą produkcję, nej lów j u ż nie na w r ó c i ł do przystosowanej odzieżowych. kowiakom kno lud gospodarki, K o ł o r. daw­ do 1880 naddunajeckim brązowe sukmany sprowadzali ce­ Kra­ z SUgór R y c . 2 2. Krakowianka « o d Skalbmierza*, rys. M i c h a ł Stachowicz, ryt. Langer. 29 �flisacy, ale p r z e w a ż n i e skiego grubego trzeba było». Linia śledzić nych. i tak rozwoju i datować Jakież Koszula obszewkach, to Lasowiacy, których sztywnego, stroju ludowego m o ż e m y nie tylko b a r a n o w s k i e «mokra załamała zapinana wschodnich była na w s u k n o sama sposób w ceniono kącie wyraźny. wyżej stała, W ale i z a n i k p e w n y c h Związywano 1875 wstążeczką obywały nie od ani okresie form góral­ chłopa nie 1830—1914 kostiumologicz- się bez Bywajże Bede ci tu, z O koszuli, wiązaniu bywaj, wiązała wokół szyi, haftowana na piosenka: obszewkami kołnierzyk guzików. fałdowana Stąd faworkami fałdeczkami, tylko gęsto k o b y ł k ę . T koszulka z r. o k o ł o się powstawanie, wstążeczką z do sukmana formy? krakowiaków a że mój V, ale zresztą hultaju koszulkę i rękawy, na bo rękawów koszule mówi wiejskie pieśń ludowa: części pięści. Część koszuli wypuszczoną spodnie zwano żartobliwie i z tego wsi powodu różne opowiadano dykteryjki. szedł do roboty szulę na spodnie, kościoła W G d y gdy szule ją do naddunajeccy od haftowane o z e d l u Haft chłop na ko­ szedł do spodni. latach 1880—1900 nosili wiacy na wypuszczał wkładał Krako­ święta ko­ o z y r l u czyli tj. u r o z c i ę c i a n a piersiach. pokrywał nadto kołnierzyk zdobny w czerwoną stebnówkę czerwony oblamek wszyty w ny szew kołnierzyka. tem zdobiono kawów. nia na brzeżhaf­ oszywki u rę­ motywem zdob­ koszulach męskich kwiatowa. koszul k ó w oraz Niekiedy nawet G ł ó w n y m niczym rózga M o d a męskich haftowa­ u naddunajeckich była Krakowia­ trwała około lat 30, w y s z ł a z u ż y c i a k o ł o r. Spodnie to bywały wyprawnej cycu lub do parady. codzień, święto. raniej r. skóry, Jedne z Spodnie skóry do z sukna pracy, fa­ dru­ nosił na granatowe na jeleniej przestano lub nosić ba­ koło 1870. Buty z cholewami należały stroju reprezentacyjnego, chłop 30 żół­ pasiastego Parciane sukienne, 1905. z płótna, z granatowego brycznego. gie na o ś w i a t a miał do toteż gdy iść w k u m y lub na we- �je już koło r. 1890. czterech t y p ó w strzeniła ski się daleko kierezja natnego Zanik dość szybki, swych Nie wiem że z Kaliny w w suki powiat szyta typu z skalbmier- grubego bogatą kierezyj w kołnierze z był r. 1858 Wielkiej 1865 d o olbrzymie powyżej prawdą. białe bo­ dowodzi, przy trój­ gałęzistym. skalę przy sukman czerwonymi wzbogaca zano­ kołnierze k u c o t k a m i , naszycia czerwonych układzie chyba opisane». Okaz ( r y c . 14) białych bru­ haftowaną Szkalmierzanie mają zakończone centków dzaju r. także zdobne spośród rozprze­ Mączyński zgodne już koło kątne, zji jeśli karazjach pinano a innego to okresie a strojna w «tylko jedni jest tym krakowskich poza brązowa, kiru, sukę. tował: W kierezji sukiennych T y p tego r o ­ rozmaitości kiere­ krakowskich. W sukę 1 poł. nie tylko X I Xw. dodaje do sukmany, Jest to j u ż j e d n a k kostium się haftowaną ale i d o kaftana. baletowy lub libc- R y c . 24. C h ł o p i w stroju r o b o c z y m z o k o l i c S k a l b m i e r z a . Fot. sele, obuwał I . Krieger. cholewiaki, Jeszcze k o ł o r . choćby pożyczone. 1890 m ó w i o n o w T o p o l i w p o w . pińczowskim: «bogaty, bo bami». dawnych cholewiaków Opis piosenka I z początku buciki I przeszywane kroju uszeczkami, z pojawia 7 S . przełomie dzaju W się on dzenie jego 8 0 X V I I wieku w Kazimierzy Jakub Bojko ślad etnograf w 7 9 , a ale pocho­ dawniejsze. oglądał tego Wielkiej jeszcze w Kozłowie kustosz krótkiego włościańskich wieku, niezawodnie X I X i X X uchwycił jego wiecie używano inwentarzach w jest fartuszek chłopski kar- podaje przy wiązkami. Niekiedy zamiast pasa fartuszka z wywracane nitowane przy buty X I X wieku: Podkóweczki Z czyk m a polityk r . 1951 w tymże mgr Zdzisław N a ro­ po­ Szew­ . Stosunkowo płótnianki. W wcześnie zanikać pow. jędrzejowskim zaczęły zarzucono R y c . 25. L i b e r i a s ł u ż b y dworskiej z o k o l i c y P r o s z o w i c , fot. I . K r i e g e r . 31 �ria d w o r s k a , nie zie Jana około r. greta u Nep. 1835, widać jadącego bryczki natowy suką. pańskiej a że sztan- na koniu odzianego krakowski «panowie z prawie w czerwoną zano­ w o ź n i c o m chłopczykom umiejącym wła­ czterema k o ń m i j e d n y m lejcem) nierz wiszący świecącymi licach na plecach, 8 1 blaszkami» kierezje j a k o . świąteczna (ryc. 25, W i W wielu dwor­ pińczowskim wcześnie niejszym». brzu, ustąpiły Dlatego nych wsiach szedł do już ślubu towarzyszący m u czaj t e ż u p a d ł . w k ó w R y c . 26. Kaftan wicie dla c h ł o p a — liberia s ł u ż b y dworskiej całko- bo Z kapturem { cze szare w czasie niepogody (ryc. 28). Starzy c h ł o p i sukmany sukmany, których z s e r k i e m kaptur czarną lub c z e r w o n ą nicią datki kształtu serkami, nazywano u w naturze ornament składali aż był oraz s u k m a B ó g Stąd w 1900 b u n d y płaszcze W po- nielicznych ^ y w pow. bund kaptury z a p ł a ć , tzw. a n r. Krakowia­ b r kaptur do ą z o w e nacią­ b u s k i m pamiętają dziś jesz­ suknem, Stare okazy kaptura. też żartobliwie pasa czerwonym falisty. do do pow. cał­ a pińczowskim haftowany zdzierali te, a nazwę na zwane tę od nadawano z wsi białe brzegu żebracy, trójkątnego także sukom kierezji. Pochodząca z r. 1848 stawia Skalbmierzaków, nabitą kadeł niżej dużymi guzami mosiężnych. brzękadeł nie jest to polskich N a bionym 32 obramowany w którzy sięgającym w zwy­ i płót- koło szerokie i szare, zaopatrzone gania na głowę daw­ wyszły brązowe nosić, tj. z r y w a j ą c a z tradycjami zdobnictwa ludowego. w Ten obszarze wschodnich drożne 1914 jeszcze na całym d u d k i e m Ale pińczowskim. Wcześniej, przestano wieku obrzędowo wesela sukmany pow. X I X brązowych. r. Chro- sukmanie. drużbowie Po z użycia w Zagości i in­ końcem białej suk­ «parad- pan młody z w sukmanach nianki ludu brązowe nadal paradowali podczas kiem u białym Skotnikach Dolnych, nych odzież 27). pow. many oko­ liberie s ł u ż b y uroczystościowa 26, koł­ wyszywany skiej z a c h o w a ł y się d ł u ż e j , n i ż j a k o z gra­ zaś dają (małym częstokroć dzieciństwa obra­ właśnie wierzchem kaftan swoim dać N a malowanym Wojciech Szymanowski tował, od strój ludowy. Głowackiego tylko jeszcze ogół rycina K a j . Winc. metalowymi, Interesującym pochwa, z podręczne w X V i której w drugi wystaje X V I wieku. układy zaś szczegółem narzędzie, kierezję przepasywano ćwieczkami Kielisińskiego z których jeden nosi karazję ale tej duża i broń K o ł o białym krzyżów pasem w i r. zdobnym rękojeść noża. zwyczaj rzemiennym gwiazd. R o z m o w a rycinie jest przyboczna, 1868 pasem pt. spiętą pasem D o tego w 7 dużych zawieszona Wielkość znana ten karczmie czyli przed­ s m y c k ą kolistych na jego brzę- rapciach świadczy, na wizerunkach po­ że chłopów zaginął. szerokim na zaś w rzemiennym pasa a ozdo­ przymocowana 2—3 cali, była �R y c . 27. S u k a c h ł o p i ę c e j kierezji s k a l b m i e r s k i e j . kaletka na do przechowywania s m y c z e s i 8 2 talerzyka kowiak z D o kozik . Inną Sieciechowa, S t r ó j podczas więcej w bieli» kowsku» masom z korzystanie rystyczna C h u s t k i . chustka fularowa Demoraine'a Bez gorsecie Chustkę z dobrodziejstw barwiste, się na na z z przodu niebieska, i stojąca żółte zielonym, głowie, jakąkolwiek bardziej podczas syntetyzując mówiło się w i rozwój technicznego. się asortyment dnie żółte 8 obok krakowiaka z siwej i zapaskę tzw. skórzane, spódnicy, kolorystyczne. nosić ci nie też w do kra­ Krakowie, swoje stosownie Polsce: obserwacje ubrane, «ubrać W związku ozdób z tym odzieży, naj­ się po handlu umożliwiła a kwiatki», p ą k s ó w k a . kosą, kra- szerokim wzrosło a gama za­ kolo­ czepiec chustkę chodziła nawet na jaki podwiki symbolicznego nie żebraczka. i płótna jak na w pasy szafirową z chustki Stąd sztychu kierezję czer­ buraczkowej obszytym chustki kolorowe wypadało dru­ pąsowa, pokolorowanym w żupaniku, zaśmiecichy powinna W wiązany czerwonym chustki zdobione w chustka odzianego Zapotrzebowanie przechodziły do 4 nosi najzwyklejszej przeszłości służyły w pąsowa choćby do wesela grosza wisiorami nosi wytwarzane «Kobiety przemysłu biała, spodnie zestawienia zawieszony od fałdowaną. zanotowała: lat p ó ź n i e j nadto . koralem Hoffmanowa, 1824 a wielkości ozdobioną pomnożył czerwonym Kupiłam Coraz 8 S o znacznie. Żebyś które a Andriollego Tańskich r. klapą bakfonowe gęsto kilkadziesiąt tkaniny kobieta ciekawe chustki E . M . i pieniędzy, mosiężnych Fabryczna produkcja maszynowa «chustki bramowaną przy z z trójkątną spinki Krakowa grzebienia kółek P r z e d r. 1843 b y ł y j u ż w p o w s z e c h n y m u ż y c i u k o l o r o w e wzory: dawało do stroju poszerzyła kowane co należały (ryc. 29). W na przez Klementyna Kielc tj. b a r w i ś c i e . potrzebowanie wono rysowany 30—60 torby zapinali koszulę k o b i e c y . podróży czyli huby, oraz kształcie ludowych gospodarze żagiewki krzesiwo kaletę w biżuterii którymi i wyjść 8 3 , złotą lamą było duże. w pole 8 6 . piosenka: fartuch, obdartuch. do owijania zrękowania czyli głowy, białe wiązania rąk chustki, młodo­ żeńców. Strój krakowiaków wschodnich — 3 33 �R y c . 28. Zniszczenie kolei w a r s z a w s k o - w i e d . przez p o w s t a ń c ó w 1863 r. D r u k I . S. W e b e r w L i p s k u , n a k ł a d garni G r z y b o w s k i e j w K r a k o w i e M u z e u m C z a r t o r y s k i c h Nie tak kowskiej szybko, jak barwne chustki bajowe dopiero koło C z e p c e . 8 7 co należy rozumieć, ku — poza rańtuszkiem tyłowi. O dawniej rańtuchem, że brzeskiego nakrywano kokieteryjnie «E, r. brzeżek mężatki, tę m o d ę , będziecie ta zarówno umocowywano Koło r. strojąc je w ludowa: 34 i u czepce aż do na końcach, w się po ziemi kra­ wsi pow. pińczowskiego nosiły «czepce gładkie blaszkowane», węzeł w czepce kwiaty, a 8 9 koło 1914. tym czepce, . W r. Potem skopcu w dbając; krezką, pow. 1880, żeby żeby było dąbrowskim już młodsze mężatki Ale w szklanymi spod z chustek wianków kołnierzyka, wypuszczając dziewiczych, sznurowano że wystawał to nakrycie na upinanie się ze jędrzejowskim kartonowych w dół czepiec, prze­ starszych: jeszcze którego koło kształty nimi wiązano gorset i u nosiły również dziewczęta, warkocz. stroju dziewcząt znalazły też duże zastosowanie do chustki chustki «rogówki» wyśmiewały w nakry­ na chustki fabryczne rąbka i brzeskim moda pow. pocho­ takie główkami. białych zawoja Czepce wiadomo, ale białe, h a f t o w a n e (czepcu) ?» przewiązy­ wypuszczając . D w a takie o k a z y M o d a spod szelążkami takie a końce Krakowie. j a k i mniejsze chustki tureckie upinano wiązane 8 S gęsto Czepki nad czołem, też Bojko Etnograficzne fałdowaną nie kusił» wstążki. chustkami haftowanymi. kretonowe obszyty a jedynie wyszyte kolorowe tworząc M u z e u m trwała r. chodzić przypinano koszuli djabeł szpilkami ze W rozchodziły niektórych nie haftowane, zdobne potem białymi nimi pasówki, 1880 W s t ą ż k i . kocze, czepce drogą, posiada czepca «żeby tureckich w 1920 swoją haftowanym wano trzymały do czepcach z naszytymi szelążkami wspomina pow. chustek one w r. 1858, ż e m ę ż a t k i że wdziewały tym z głowy chustki drukowane, i kraty. Dotarły Mączyński dzące sprawiła, kartonowe pasy 1900. Zanotował mosiężnymi wały r. w księ­ r y c . 7392. wstążki. zapinek trzewiki, o biczów czym Wplatano je w korali, war­ u rękawów wspomina piosenka �R y c . 29. S t r ó j b i a ł y z o k o l i c P r o s z o w i c . F o t . I . K r i e g e r . N a kieleckim Sznuruje Czemże O te wstążki upominała narzeczony wstążkę lub chustkę bowiem otrzymała za pilną robotę Wstążki miechowskie Wstążki we fartuszki sypłoj, goła Podarunku woła, matki żniwa, wypierały kolorowe roz, . Wstążki od hafty trzewiczek się dziewczyna, dłuższym kieleckiej drodze na sznuruje — j e d w a b n ą Zapaseczka po 9 1 na dziewczyna je Sypłojze poczym polu, podczas m ó j nodze, wstążeczką... zabawy Wojtusiu przekomarzaniu się z tamte drugie przywiozła z z zapasek już przed «córki przyszywano możniejszych przeważnie od dziewczyną kmieci historię zalotników, odpustu 100 zaręczynowej w te wrzucał życia jej do zapaski dziewczyny: otrzymała w jedne podarunku Częstochowie. laty, g d y ż wstążkami n a fartuszek śpiewając: sypłoj barwiste d o k u m e n t a r y z o w a ł y chrzestnej, 9 0 biały, wedle w i a d o m o ś c i po brzegach starsze kobiety z r. 1850 wyszywają» zdobiły 9 2 9 3 . jasno- js 35 �modre zapaski świąteczne naszywką oraz Zapaski tak chło terenach na zywano zdobione je gorsety brokatowe, ale do pow. t a c k i oraz wełniane z się me­ wełny one kóz na pę- na krzyż kibić. W pa­ jedynie wykroje półkoliste potem dopiero dodawano — gęste albo długi o r g a n k i , linowata forma kobiecej. lub adamaszkowe, opasując kaletki w najczę­ miechow­ zasznurowały ciasno nich ry­ amarantowego także Zapinały lub wany X I X w. w jedwabne posiadały tzw. poł. koloru angorskich. sie I lub kamlotowe tliczki dołu naśladowano widzieć niebieskiego, wstążką, u falbankami. pozakrakowskich i na­ W ściej d a ł o się rynosowe i krakowskimi. G o r s e t y . skim czarną zakładkami pasek których urozmaicała Ozdób fałdo­ żadnych kryno- zarys figury gorsety te nie posiadały. Po r. 1873 wzorzysty który wszedł a w ' użycie potem utrzymał zdobionych czarny się do dziś kolorową w krepiną, j a n o w y m i porcelanowymi. tj. guziczkami sty starsze, Gorset z a okresu wstążką niebieską, przodzie motywem się tylu obszywane przeobrażeń, K r a j ki. Po używane nowe do S u k m a n y . na w z Z z ale Starsze tzw. z użycia spódnicy w pasie, końcem białe sukna, czerwone i Oczywiście strój pasa, kobiety i rodzaj o z d ó b . wyszywany na a gorsety tybetowe był kapsle. Żadna był kwiecistych. Po nich kwieciste część haftki rzeżuchą przyszły z ubioru lub prze- drobnymi nie przeszła zwane Gdzie związywano niebieskimi zdzierały zielone kobiety je wówczas zaś z koło wyłogami. krajki pokazały tylu r. odziedziczone «przyjaciółkami» zdobne na się nosiły 1905 po tj. same one matkach, muśli­ wstążkami. takie wyszły piersiach frędzlami, zapaski «szarfami» Buska K o ł o zakończone z jak użycia. ostatnie i poniżej żu- pleców mosiężne. zanikiem u przez i zapaski. tam X I X wieku i z niewiasty guziki wieszały niewia­ dziewki. bramowany klamerki, na wlekaną o w i e s k i e m . wytwórczości rymarskiej sakiewki z zielonego lub czerwonego wieśniaczki 36 Jeszcze okrągłe S a k i e w k i . riałów wyszły marszczone granatowego płaskie, wyrabiać i szklaną koń­ moda gorset. 1860 sukmany, Ż u p a n i k i . paniki co przewiązywania fałdziste mężczyźni r. sieczką przez ,«rózg» też zasznurowywany kaletkami, Z czerwonych przez tego Zapinał percy- ustalać się zaczęła noszenia czarnych gorsetów R y c . 30. « S u k i e n k a » p o d s z y t a b a r a n k i e m . F o t . T. K r i e g e r . błyszczą­ oraz X I X wieku ozdób, gorsetach, cymi szelążkami cem aksamit bez Tylko wypuszczając nie je safianu, na był jednakowy, żony i córki służącej potrzebom nabijanego stroju, przestano mosiądzem, które bogatsze chodziło gatunek zapaskę. szczególnie bogatych kmieci gdy mogły nosić w o zimie mate­ s u k i e n k ę �zwierzchnią, (ryc. podszytą 30), krótką, dzistą wedle która koło 20—24 m o ż n a było dostać reckie spódnice i kładały na lać po z wią­ zadowa­ pacior­ Bicze w szkiełkiem, z na B. albo chowianki koło niane. zależnie ostatecznie kamlo- zaś baweł­ zróżnicowanie stroju od siadaczki 1850 adamaszkowe, biedniejsze T o mie- r. «martynowe», także a — podarun­ Zamożne jedwabne, aksamitne, dorobkiem też nosiły amarantowe, wi­ Częstochow­ kawalera. gorsety malowanym własnym dziewczyny ko­ miniaturowym M . były po­ z odpustowe ręcznie zerunkiem ko­ rodzinach pokolenia pontaliki od lub meda­ paciorki zaś, spinka Częstochowie za­ 5—7 krzyżykiem. z ga­ a zawieszonym lub towe , gipsowymi lorowym kiem 9 4 szklanymi przechodziły skiej zł. tu­ Biedniejsze kmiecych w 10—12 «drogie srebrnymi czerwonymi kolenie, kobiecą gorsety» szyję łąkowymi rali za z się musiały likiem kosztowała nosiły takież korali. kami, fał kroju, sukmanę bogatsze zek 1875 gdy Tylko lonami dołem staropolskiego r. zł, barankiem a majętności odbiło się w jego po­ pieśni lu­ R y c . 31. S u k m a n a z d o b i o n a b ł ę k i t n ą « t u r e c c z y z n ą » z o k o l i c y S z c z u ­ dowej : cina, F o t . I . K r i e g e r . S t r ó j ślinowej a jej ślubny. spódnicy Chrobrzu płóciennej marszczonym. gorseciku, Były ja w zapaski bieda I I połowie pow. i w to mi ni a wąskim ostatnie z rodzonej głowie spodnia był pińczowskim bluzce bez na X I X wieku przeświecała kolorystycznym w z karczkiem marszczonym, spódnicy mi, Ni Jeszcze i odpowiednikiem Jeszcze w Bieda obcisły w r. należało przejawy gorset, 1910 mody, również a spod biało niebieski do wyszywanym wiejskiej, aby spódniczka szły kobiety zakładkami, mody do niebieska kołnierzykiem pionowymi matki, szmatki. ślubu w lub 9 5 . koszulce nićmi, okrągłym micjonowanej mu­ granatowy krótkiej czerwonymi dużym białej centkowana, w białej kołnierzem samodzielnie przez wieś. N a d Zaczęto tymi poszukiwaniami stroić bukszpanowy. « w kriszki» (w się w kremowe Potem ryszkę), robiono a wiejskiej reprezentacji spódnice i bluzki, a czepiec zdobnego stąpił welon ściągnięty n a szczycie się w pow. jędrzejowskim już koło u z szczytu głowy r. tiulu w 1890. w bukiecik Welon noszono zmoc» kremową niebieskiego pęczek. Albo «wziena także lub moda chustką idąca miasta. wianek różowego, sztucznych marszczonego kwiatów. i suknia kremowa tam od nakrywać spódniczki Po nim na­ rozpowszechniły kremowe z prężnej 37 �R y c . 32. G o s p o d a r z J a n S z y b o w s k i z M a g i e r o w a , pow. S t o p n i c a , w tzw. « s u k m a n i e wełny kamlotowej, fałdziste z tyłu i b o k ó w Zgodnie z cichą konwencją ze stroju ś l u b n e g o , co w miejsce jej na dawniej dawano z dużym oraz bluzeczki z długimi obszarze ziemi koronkowe rękawami krakowskiej uznawane było by za nieprzyzwoite przodu naszywki, imitujące dzikiej». i wcięte w wyeliminowano i nieobyczajne. Z zapaskę, potem pas. zapaskę początku i tego za­ niechano. R o z d z i a ł Z A S I Ę G W 2) przeprowadzeniu historyczno-etniczne, etnicznej, 5) i a 38 czasie, typowe wreszcie zasięgu cechy 6) stroju 3) gospodarcze, B A D A N E G O ludowego S T R O J U uwzględniamy: 4) s a m o o k r e ś l e n i e stroju uzasadniające względy I I I praktyczne, jego 1) ludności wyodrębnienie nakazujące łączenie czynniki co w do swej fizjograficzne, przynależności określonej drobnych przestrzeni odmian stroju �w zespoły większe, zasadniczych Spośród znaczenie zaś podkreśliły się w obszar ciągu 33) całego cały Północny i tzw. szają się z używalności Świadomość powyżej na nawet elementów na gwary Pierzchnicy, się z a Kielczan, to jest w buty składają się istotnie na r. z i wyraźne są na i ludzi cech uważa pow. nie i ale na na mieści piastowskich, epoce że odpowiada na piastowskiej, granica ogół a wschodnia nadto biegnie krakowskie elementy stroju że służy terytorium, zwie ono także do mie­ geograficznego stwierdzenia przedstawionym Samookreślenie Jeśli mówi, na jego wspomnianej nosi 9 8 się . Jeśli biało ludność strój podobnych zapaski liczbę i białe haftowane « d o tych z od przez tj. wiele zakresie Piotrkowic, ale uważa sukmany z chustki północy», noszone siewierkowych sukman krakowsko- zaś w czer­ czepcowe itp. ludność tych krakowski, niemniej pasiaste, bardzo tę uzasadnia k r a k o w s k u » , gdyż rogatywki czerwone « w ę g i e r s k i e » , kotliny wszystkim « p o jeszcze opiera się zaś nazwę przede nosowych że to ludność się M a z u r a m i , to północnych, samogłosek się za autorzy gdzie m ę ż c z y ź n i czerwone 1 0 0 . i na a za cechę kobiety na szarych, wy­ ramio­ obszytych Góry godzić się za z jarmarków obszar w Kielcach Sobkowem a 1858, granicę granicę stroju który 9 9 Kielc przeprowadził u nas z me­ się jeszcze kieleckie, zasięgu 1 0 1 kobiety Kra­ 1936 i sięga tę granicę stroju krakowskiego w ludności anonimowy koło w r. oko­ Chmielnika, 1878 po linię . w następnych naramienne, wytwarzane np. lub autor Wycieczki w tę granicę wymiarach statycznych. W s z a k ż e w r. ale sukmany i pasy słyszało krakowskiego, Siarkowski wytyczył Świętokrzyskie lub magiery na koszuli, — krakowsku, dostrzegł koło Władysław noszą krakowski koło się po lub obserwacji, ale przede w s ? y s t k i m s a m o o k r e ś l e n i a północną się n a jej n i e z m i e n n o ś ć krakowską, nosili « o d święta» białe piórami i białe hafty « m y ubieramy C h m i e l n i k a r. Natomiast pawimi południu». oznaczyć tę północną m o ż n a z gorsety granatowe na zasadzie własnej zasięg stroju nie mieści się w kieleckie pobliskich coraz z czasu około dziesiątkach lat, na X I X gdyż żaden tejże M o r a w i c y , gdzie zapaski pasiaste Brzezinach. Przyodziew bardziej połowy południe do ludność przywożone ta wtargnęła Chałupek między Pierzchnicą. Sąsiedni w i ę c kielecki strój kobiecy teren w różnicą, sprawdzalnych. Stopnica, rozróżnienia: Morawica, Przyjmując na czasów wschodnich którym charakteryzujący rogatywki a kobiety Pińczowa Kielc Łopuszno, na na etnicznej. Drugni przeważającą zachodzie różni Kielc, uważa X I X wieku, obszarze. h u t n i k z r . 1842, k t ó r y w i e l u K r a k o w i a k ó w wieku, tylko odzieży, samodziałowe naszyciami, kółkami, i tą Krakowiaków się bez zespół Kurozwękach, Niezawodnie Chęcin z rolniczy; jednolitości przedstawionym połowy ksiąski tej stroju ludowego nie m a n a celu jedynie obiektywnie karbowane uznaje mężczyzn w próbowali lice do zasięgu z przewodnie wybitnie czerwonym. 1952 kowiacy W rozmieszczenie wstępie, Tendencję powiat wiślickiego obszar, tym dużo prawdy, kielecka strój czerwonymi talowymi w jest ich Także z cały krakowiaków Dunajca i Nidy Górek naszyciami, u plemienna. we charakter etnograficzny powiatu i przynależności obywającej wonymi a typu związku Wisły, Suchowoli, sznurkiem i jego administracyjne. omal w., zasięgów przesłankach z nad wokalizmu miejscowości zaznaczyliśmy gleb na polskiego. . mazurskich w mowie różniającą państwa utwierdzana w ciągu dziejów także przez inne czynniki, w y r a ż a się dziś sandomierskiej nach, 9 7 określonym poczuciu jej o d r ę b n o ś c i często i czyli przez wzajemnego mapie, już materiał stroju X I V — X V I pewnego dawności podziały zasięg z tego, ż e badanie określenia to jednolitość zasięgowi przejściową, sandomierskimi historycznej jak przejrzysty p o g l ą d całego . wschodni z dające urodzajność konkretny 9 6 i obszarze proszowskiego wiślicki i różne o północnemu strefę Wynika w dziejów archidiakonatów przez obszaru, etnicznych — powiatu zaś na przyrodniczych, oparciu powiat wschodniemu granicy w tradycją ludowego dolinność czynników (ryc. nadto stroju czynników posiada spośród mapie usprawiedliwiane typów krakowski i to w ściśle dzięki swej b a r w i s t o ś c i w y k a z u j e tendencje określonym do ekspansji czasie. 39 �Przyjąwszy podstawę sekwentnej, czępach między nadto typy białe, zdobne sukman z z g l a n k a m i wano oraz a w wschodnich faktów. niebieskie po taśmowymi bokach, — latach z r. i to od 1850—1870, zmuszeni jesteśmy dowiadujemy 1914 r ó ż n e koło typy kieszeni obowiązani w szpic u i dlatego u ż y w a n o czerwonymi kieszeni nosili t a m ludzie stojącym, a na obszarze. w dużym Ciernie, do dziś nie wyszyciami kierezjach jako strój językami koło sukmany i południowej zanikać zaczęły z a piękniejsze. W biała z wypustkami, czerwonymi dych. ze Starsi suką, kołnierza zwane koło r. Skawinę, a pow. koło jego Kielcach N a tutaj potem zeszły w pewnych tradycji w buskim, czasie. typowego ośrodków foszmanów i Rakowie, zasięgu. analogicznej zasadzie sukna i kierezji należało w w Rudkach i Śladkowie fabrycznego, d r a b i n k ę , to j e d n a k że wyspę gospodarcza ziemi 40 wcięte w pasie, z z i a b k a m i tego a długie, czerwonego do chmielnickiego nie kieleckiej, krę­ mło­ brązowych zdobnych koło w starych nigdzie kołnierzem, koło albo 1890 płó­ Wiemy kołnierzem, kierezje r. latem białe, jednak, sięgające brzeskim do form r. w Miechowie Skalbmie­ obszarze brać i w predestynuje określonym pod uwagę i przemysłowej, oddziałała czasie także związanej stroju kieleckim wiązała Rembieszycach pow. 1939. stroju ludowego bowiem po a w i w t y m charakterze przetrwały w się. z sferę ze stro­ farbiarnią n a przedłużenie ży­ jędrzejowskim. do naszego p o w . Busko'. C h o ć fałdziste z przez kierezjach i sięgające do Pińczowa, z kołnierzem sukna n a przodzie, stroju w ł ą c z a m y grawitacja krakowskiej, D u ż y m , uwa­ Sukmana wisiorami zasięgu Chmielnik, jako wytwarzania białych sukman krakowskich, występujących wyspowo w jego okolicy dedworzu, po użycia starodawne brązowe. z brzękadłami. wspaniałe Należy pow. włączyć oraz z się białe, które oraz przy ze stojącym produkcji rękodzielniczej tak fabryka sukman i i pasy że zmienność koloru granatowego i czarnego brązowych haftki przejętą z południa ludzi stroju n a o k r e ś l o n y m wyznacznikiem wyłogami, Mierzwinie tylko — noszone tam całkiem rękawów ze s t o j ą c y m sukmany dąbrowskim cechy np. w m o d ą relacji białe amarantowym dowodzą, n a mosiężne wyszły pozostawali Proszowicach do stroju kołnierzem występujący falisty. zgodnej granatowe z czerwonymi oraz przy sukmanach brązowych lecz tylko różnym umowne w z nadal u brą­ okolicy krakowskie, miejsce i c h p o j a w i ł y stroju tego n o s z o n o k r a k u s k i te p r z e k o n y w u j ą c o J a k przewaga wotności wedle 1850 p a n o w a ł y b y ć jedynym gospodarczą Brązowe kłapciami ornament brązowych, pińczowskim, zasięgi same m o g ą jem. r. które Przykłady nie w bujnie haftowane jedwabiem miechowskim, Ale tkwiąc miechowskim, kitlami. D o rzu brązowe, różne czerwonymi brązowych noszono uzna­ od części pow. jędrzejowskiego tego p o w i a t u Imielnie końca «za pańszczyzny» biednych, sukmany a zapinanych r. 1890, a w tj. pomponiki sznureczkiem 1870 w y s t ę p o w a ł y granatowe w kutki noszono j u ż sukman cienne że w po szelążkami. z a ś części jednak gospodarze zwisały czarnym Również nie nastały u w te te­ pasie, T e n strój Białe zaś sukmany chłopów białe s u k n a j e d w a b n e g o b y ł a n a t y m terenie natomiast z której i koło pobliskim gdzie fałdzistych, haftem odzieży półn.-zachodniej Zdanowicach, sznureczka, zdobnymi żano conego czarnego j u ż typ czy wcięte w fałdziste z burego sukna, wprawdzie to uroczystościowy, r. 1910. W brązowe ale jest Cacowie z czerwonego z tj. s u k m a n y suką, Podobnie m a się rzecz w Przasławiu, tylko dopiero b u r o c h y trójkątną więc badań go do ślubu. Podobne przejście Gnojnie i Skadli. T u ­ a zbadać, obłogami i przodów. za kon­ tasiemką, n a podstawie Chmielnika wedle informacji ludzi starych, przyszły «gdy pańskie ustało» — zaś sukman, niebieską jesteśmy Otóż a do się, ż e w były tam noszone brązowe ozdobami sukman do białych da się stwierdzić w np. 1850—1870. wyciętymi i sznurowymi i poważniejszy w kołnierzu c y m b a ł y tej w s i w czasokres czasu, Jeśli występowały n a piersiach, w tegoż że przed sukmanami białymi tj. fałdami z Stopnicą dominujące z a dawniejszy zowych Krakowiaków stwierdzanych obszyte przodu były renowych stwierdzono, a oceny Szydłowem oraz rękawów stroju określenia przejawy kostiumologiczne historycznej granatowe a dla zasięgu jego zasięgu b y ł y to s u k m a n y z białego stojącym a zapinane krakowiaków ośrodka świętokrzyskiej krawieckiego czy też ośrodek np. w zdobnym w Przesukna czerwoną n a pętliczki i k o t e c k i wschodnich szła n a tej głównie sandomierskiej. w — zasadzie, kierunku �R y c . 33. Z a s i ę g i t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h , a r c h i d i a k o n a t ó w i p o w i a t ó w n a obszarze K r a k o w i a k ó w w s c h o d n i c h według Stan. A r n o l d a . D o wykreślenia dawno jeszcze punktach, co wątpliwości, zapaski z zachodziły z tego rodzaju zanikł w do Rzecz cech w Łęgu ubogo nie Dalej oczywista, stroju n a m a p ę . Krakowiaków Szczurowa, a k u na południe tymże pod że zasięg aż do względem Wisłoki ten sandomierskim, i Podlasie. krakowiaków strój metodą wyraźne z chłopi w w i białymi obszyciem, sukmanach Górze rozpływa różnice Zaborowem. Tarnowa w W po­ brązowych r. 1870 strój nikt ludowy się w obszarach rzutowania jednoczasowych, typowych sukmanom lubelskim tych cech. Nie tarnowskim, itd. Szare zaś sukmany, notowane Wreszcie granatowe sukmany pinczowskie i Dolnoślązaków, brą­ góralskim, z a s i ę g i e m tej o d z i e ż y , Górno określa ich guniom są południowym zachodnich, kieleckie przynależ­ czerwonym Lisiej ludowy sprecyzowanie w ł a ś c i w y jest także ziemi skaibmierskiej w w. X V I I I , się przynależności. stroju powstaje Chodzi jednak o zbiegają ulegać lat. o b r a m i e n i a te b y ł y n i e b i e s k i e . chodzili na nie brzeskim wyraźne brązowe nie­ niektórych wschodnio-krakowskim Zaborowie Żabna pow. w się bowiem wschodnich W wschodzie W wschodowi gdyż od uchwycenie kilkudziesięciu gdzie czasie świętokrzyskim, i jędrzejowskim, stroju krakowskiego. w Zdaje sprzed nosił. sukmanom sukmanach czasy Klikowej koło zdefiniowania mierskie, Mazowsze w ponadto ale j u ż w sukman, w pow. sukmany, nam dokumentacji. często sukmanami jest kostjumologicznych czarnymi nićmi, zowy kolor w sięga Tyniec w białe zjawisk Woli Przemykowskiej i Radłowskiej sukman ogóle. trudnych jest obszaru występowały potrzebne historycznej zachodnio-krakowską sąsiedniej wyszywaną nam kontrastów z brązowymi między przeszłości kontrastowych brak tych południowego dąbrowskim suką stroju w takich p u n k t ó w Szczurowej ale j u ż w wiecie których geneza naramienne nymi już do W do iż Jednym zasięgu dostrzegalnych obejmującej mają Sando­ odpowiedniki Wielkopolan, Kujawiaków innych. Rogatywka gatywka w Opatowiec wykracza daleko piórami i sięgnęła Ostrowiec 1 0 3 , nie poza Polskę tylko pod a nawet Kielce, północno-krakowski pas Europę do z 1 0 2 . Staszowa krążkami W i Polsce zaś czerwona Połańca, mosiężnych ale ro­ nawet pod brzękadeł wy- 41 �ZASIĘG S T R Ó J K I E L E C K Daleszyce Chęciny — Granica zaborów .Morawica Wegleszyn WSCHODNICH Granica zasięgu stroju Małogoszcz ^-f STROJU KRAKOWIAKÓW O 5 10 15 20Km V .Sobków Pitrzchnica O Jędrzejów 00 °Drug.» * 1 ^ © N D O - E R - J Chmielnik o o Kije gjcoo « °Skadla Łysaków - $ > > | „ A Kurozweki Yy-Staszow O I Tuczępy ) Pińczów \ \ c/ł S «A K I o Busko- Zdrój o O ? Wielki Książ Oleśnica Stopnica- Połaniec^ o Pacanów O Komorów o Slradow Kalina W Miechów Nowy Korczyn oWislica Skalbmierz O <40 ło - Opatowiec/y Kazimierza W. \pStomniki Gręboszów fsieciecho^- SA la.. - > r » .4~\JJ ID I .v&V I Zalipie I •T" T ^ ^ ^ ~" ^ V ^ - ^ Koszyce , 4 Proszowice Vtf. KRAKÓW 8 " " ^ - o ^ - i , .< 5 Radomyśl ^ \ ^ m*. , > Da_browa . Tarnowska ^ ^ - ^ . ^ ^ ^ - ^ J - Ł . ^ / / Radlowska [ZabnoV \ ^ A C H O D N I C H Rn K Wo/nlnikt Ryc. stępował trzos też w sandomierskim. skórzany Z tego 34. noszono Z a s i ę g strojów krakowskich wschodnich. Kaftany zarówno na zaś granatowe północy, jak materiału, obejmującego wykaz która by jako signum delimitationis orientowała wschodnich zarówno stroju a i zachodnich. białą jak i stanowi nierzem ze siadającą szarą, wyraźnie zachodnimi. zwierzchniej, a Niemniej kołnierz stojący zdobioną, pińczowskim, biem, 6) w pow. nymi wyłogami z bokach. szerokim osobne inne 42 T e n typy na peryferiach 1) w a na łanem stroju, czynniki, jako karazji tym m o ż n a oczywiście wyznacznik a przede południową przyjęliśmy wszystkim między kierezji stwierdzamy też całkiem od Stopnicy niebieską wojskowe chwasty, jasno-granatową obszytą krakowski. I tak nie 7) k o ł o sposób znajdują np. bogato się haftowaną odmian na stroju traktować, one na jako opierzanki z kołnierzem sukmanę kołnierzu, ze strzyżonej 0 4 po­ sukmanę pow. mie­ jedwa­ z odkłada­ na przodzie stykający wyodrębnione określonym 1 koł­ d z i k ą , 5) w krakowskiego, obszarze część odzieży amarantowym białą stojącym typy Chmielnika b u r o c h ę , ta puszystym sukmanę koło Proszowic sznurkiem wyspowych brązowych bardziej, że b u n d ę , czarnym drobnych 3) Chmielnika prymitywną gdyż kierezję wschodnimi inne z cechy, Krakowiaków brązową, południe od wybrać Krakowiakami 2) piersiach szeroki natomiast o p i e r z a n k ę na oraz strojem brązową buskim i pińczowskim archipelag nie dąbrowskim sukmanę i kołnierzem pow. 4) n a p ó ł n o c r ę k a w ó w stojącym południu, nas w różnicach między granatową, granicę ze na podobieństw, podstawowy niebieską, jedwabiu, chowskim, i taki określoną mianowicie: strzyżonego białą czerwono Z a i od także czarnej się innych i przez turec- �c z y z n y zaś a naszywane czerwone Bolesławiu aż po lub czarnymi nićmi, niebiesko opierzone noszono głównie noszono w w Oleśnie Ćwikowie, Sukmana i nie dadzą z a ś tzw. się n a mapie dzika obejmuje ująć w zasięg Bosowice, Bronina, Budy, Janina, Mietel, Szczeglin, Palonki, Suchowola, Ż u k ó w — kwadratowy Piasek obszar na wyniku tych rozważań południu do od Wisły, Mierzwy, z od Zasięg ten, naukowej ścisłości. sługiwanie Wielki ogóle zasięgi Niemniej się materiałem podany, mieszczenia o do i w M i e c h ó w strojów skim była sprawiał, też jego W oraz się w W e szacunku. części chłopskie ziemi pstry poplamionym i O P I S S T R O J U nie gorszył. zasobny guziczkami efekty z czerwono rękawami lub bez, z masy badań, Brak gdy Posądzę do rościć pretensji do skazani jesteśmy musi nam w na wystarczyć po­ zasięg do roz­ przestrzeni. a lasów roboczym. w gospodarskie 1 0 5 koszuli N a niedzielę, proszowickim wyglądały 1 0 6 teatralne. pióro N a u . 1870 Tylko mógł było r. i na skalbmier- nędznie. i tylko roboczy kowal N a to we Nędzna przyjść obszyty perłowej. W kaftana fruwające podczas jazdy gęsto do ubiór wierzch skórzanym okrasa stroju ubiór kowala parob- doznawał kościoła strojem zaszczytnym, bo Świąteczny na w święto też z a w ó d Krakowiaka jest ko­ bar- głowie czapeczki, przy nim wstążeczki słomiany faworek, prążkowane, wdziewał wyrzucanej przepasywano oczywiście skórę. wysoko parcianej koło . Jest to n o w ą odzienie bardzo wstążką lub niebiesko podciągnięte. lub białymi Drugnię, Łysakowa, Goszczę, sobie lub 1 0 7 , filcowy kapelusz albo magierka u lewego b o k u kiścią kolorowych wstążeczek. oszewki n a szyi c z e r w o n ą górę do przez M Ę S K I E G O które skórzanym robocze stawiała w się w fartuchu Jego kitle, a więc rogatywka czerwona z pawimi piórami, żarnówka z przypiętą w Skadle, stamtąd nie m o ż e świątecznym ubóstwo. i zabudowania Kapelusz, białe, Rawy, I V odzieniem płócienne Pawie u Tuczępy, zachodzie, Zbo­ (ryc. 33). następująco: Rzeczki Sieciechowice, stanie krakowskiej, obok jeszcze metalowymi tradycja ludowa wisty, Skrobaczów, Zaborze, nakreśliliśmy wzdłuż naukowej, z konieczności codzień — święta jednak oblekano W Wójcza, M a - codzienna. noszono i nikt się tym wala że chałupy ozdobionym skiego. na Kuchary, i Grzebowice nad Wisłą zjawisk kostiumologicznych kontrast między barw, odzież północnej spodni, pasem oczy bogactwo Kozłów, ścisłej d o k u m e n t a c j i historycznej i geograficznej, O G Ó L N Y Rzucał i zachód Ruczynów, Oleśnicę, na zaginionych, R o z d z i a ł wesele — Kotki, wschodnich przez dotychczasowym niezawsze typowych Stopnicy Biechów, Radomyśla, Węgleszyna D ą b r o w y 34). jako wynik metody niektórych Góry od od Prusy, Zabiec, K o m o r ó w Lisiej Książ, (rys. jak w Pików, K o m o r o w a przez P a c a n ó w , i Łęgu południe Wojaczka, Wolica, stroju K r a k o w i a k ó w Rembieszyce Wodzisławia, Radłowa zasięg po ominięciem potem Morawicę, Zabór owa, powyżej Łęgu Piestrzec, Włosnowice, Sukmany Samocicach alfabetycznym: Babice, Stare, K o ł a c z k o w i c e , Duży, z cyplem na południe na Pierzchnicę, Kąty Widuchowa, W Słupiec Kannie, przestrzelmy. i P a c a n o w a , ale zbyt m i n i a t u r o w y . O b e j m u j e o n w p o r z ą d k u rów, Swarzowie. i S z c z u c i n i e ( r y c . 3 2 ) . W s i e te b i e g n ą w j e d n y m k i e r u n k u , j a k s t r z a ł a , Dunajec gierów, i Podlipiu, granatowe nie zanadto spodnie na cholewy krakowiak granatowy kulistymi guziczkami odzieży tej g u s t o w a l i konnej lub A kaftan dalej koszula sukienne spuszczone sukienny cynowymi, przeważnie lub płaskimi parobcy, gdyż perkalowe i nie z — związana zanadto kołnierzem, mosiężnymi skrzek t a ń c a n a d a w a ł y postaci wiele dziarskości. tylne Potem. 43 �... p a s i k T a k i z białej owak Przeplatany Wybijany rzemyczkami gwoździczkami Złocistymi I N a to pasem a moda z a podczas w W teatralności miał ten Jadą, C o Dzieci biegały w lub barchanowane jędrzejowskim N a ogół noszonej nowych, szyto u przez siadające małych, chłopców, i okrągłych rogatywka bogaci. z się wyłącznie i Strój mak 44 w oraz oznaką do Tańskich kierezji, frędzlami cudowana Ciecioć(?) jakoś czer­ wyszywana sznureczkami hafteczkami... dostojności krótkimi do zimie których a zarazem ju- z szyto dzieciom przyszyto stwierdzić na specjalnego podobieństwo u granatowe płócienne rękawy. W czerwonej rękawów, włóczki. stanu były pasy rogami w oraz «Listach z pow. trójkątnymi w pasie a zdobione były Takim strojem piór podróży» kołnierzami i po­ rzędem pysznić oraz się czerwona pawich. w najwięcej u ż y w a n y przez m ę ż c z y z n » dużymi, odzieży grynszpa- zachodnich. wcięte z brzękadłami pękiem z rodzaju koralowych, Krakowiaków bez się z przodu n a haftki, Hoffmanowa z wprost 1 0 9 kostki. W bronowickich parobskiego tj. s u k m a n koszulę Krakowiaków. da się parobków — Zapinały «kolor kafowy grze­ bollero. niebieskie. nie lejbików na chustkę. Drugą z po kapotki i co sukmanę z Kierezyja Panie! półek, stroju były kaftany guzików że u Skalbmierzaków, miona także Krako­ funkcję, na na bronią obszyciem. wyraz powagi, Panie, się z wschodnich i brzękadła chłodnej lub jako Szkalmierzanie sięgającej chłopcom a także uprzęży, karczmie hiszpańskim Pętliczkami, temperament będzie koszuli czarnym barankiem, Klementyna to śliwkowych parobską z tyłu kieszeń tylko Już m a ł y m niebieskich strój jadą składające Krakowiaków Legitymacją mogli zgrzebnej gurmanki tańcu rze­ Brzę- akcentowania nimi samą Kółeczkami, podkreślający się kaftan wdziewano wonym zawadiackości, tę porze lub n a bitki w Podkówki pełniły do kaf­ koniec k o l a n (ryc. 35). tańcu posługiwano chotki barwnej aż do były w 1 0 8 opinano aby te, n i e g d y ś k o n i o m z d a r t e z wiaka i brzękadłami zwisał podręczną. Obok krzesiwko nakazywała, rytmu, Rycin Bibl. Jag. i przyodziewko... weselu Gabinet włożony fajka cudne tan, przydatne nackości kaletę nim T y m mienia R y c . 35. S k a l m i e r z a k , m a i . M i c h a ł S t a c h o w i c z , wyostrzony, cudną Przy kadła sprzążeczkami... koziczek W skóry wyszywany, u o r. 1824 . Kolor zauważyła, ten opadającymi odnosi na ra­ plecy. świąteczny cechowały jeszcze rogatki, białą j a k śnieg koszulę, inne kolory. perkalikowe Wszakże mężczyźni spodnie p r ą ż k o w a n e , nosili a zimą czerwone żółte jak jak wosk �1 1 1 spodnie skórzane kaftana, lub który modry strojem i czarne buty. przepasywał kaftan wdziewał ludowym była Kogo białym k a w o w ą również stać było pasem n a to, skórzanym z kierezję, wtedy pas liberia masztalerzów, dodawał do tych barw jeszcze brzękadłami. dawał Jeśli zaś na na wierzch. forysiów i Reprezentacyjnym furmanów dworskich, służba uważana była za ozdobę pana. Dlatego woźnica pański zakasować musiał chłopa puszem u piór pawich kadłami u pasa, czerwonych Strój u rogatywki, a nade wszystko majestatyczną bujnością suką ozdób brązowej mosiężnych obrzędowy, dawnymi stko, co akumulując elementami reprezentować dawne stroju. m o ż e pierwiastki Dlatego zamożność, do tradycyjne, stroju p a n a skórzane, buty pawich u jednego r. 1900 po z cholewami, lub w ślubnym. pierwszej po w. wojnie do czarne której dzonemu w bukiety po biały pas dwóch młodość i elegancję już światowej, od miast co czerwonej strój brzę­ zwykle tradycja ta uległa odziewał buty z cholewami lewej stronie przypinał towarzyszyli mirtu oraz długie przed aż do 100 a dla laty. mirtu drużbowie kolan wstęgi. koszula żółte spodnie bez r ę k a w ó w , w Pan młodego X X piór krótką odziani jednak Wreszcie i oni R y c . 36. R o g a t y w k a z w i e c h ą p i ó r p a w i c h i k w i a t ó w obowiązującym wieku, młody z czarnym obszyciem z wszy­ biała a nadto rzęsista wiecha pana Ale rozkładowi. i marynarka innymi zostało więc pod się czarno, a w jego pojęciu ideałem bukiecik między rogatej. krakowski był najmniej spodnie, młodzieńcowi czapki się włączone wiejską, z wielką ilością brzękadeł, b o k ó w pinczowskim T a k było stępującej m o d y idącej były błyszczącymi i barwistych, wyraża młodego z w i ą z a n a u szyi i r ę k a w ó w c z e r w o n ą wstążeczką, kaftan granatowy strojem bo pióro­ haftów. także D o kierezji, szelążków granat granatowy wstążeczką u a elegancji klap i białą. «po krakowsku», «przekabacili szczególnie wpływem rękawów, T a k wymo- strojni się» po po­ stroju nadto miejsku, sztucznych. 45 �R y c . 37. M a r s z a ł e k pozostawiając wstążką sobie o b r z ę d o w y R o g a t y w k a obszyta ze czarnym denka tylko kolorowe bukiety z różyczkowatą wiązanką z z ł o t ą głowy brzeskiego l a m ą . części D r u ż b ó w zdobna lamą czapki, a weselnych złotą nadto naszytą wyróżniała na przystrojona krzyż rogatywka po przekątni świecidłami i czerwona, o b i e c a j czterema z w i e c h ą mężczyzn zdobna jest z lewej p i ó r p a w i c h . rogatywka Najefektowniejszym drużbów u w Polsce Skalbmierzan, a w strony lub z przodu nad c z o ł e m w ludowym szczególności z oględy, bo funkcję tę spełniali starsi gospodarze. się musieli w rogatki z taką majestatyczną kłaniali śmigając tu się nasi do wasi, ciwa, a nie saną kolorową starszy dacie, duży wachlarz piór pawich Z a p a s k a w r. o zakręcima» wstążeczką. d r u ż b ó w . niej 1791 dookoła, 46 po 1 1 2 podłodze, wasą — sikulę niby Rogatywkę 1 1 3 Była to z inwentarze i późniejsze a związany W sprawiano Ziemi tę poczym za naszego graniastą wachlarzem swacia do obowiązkowo domu rodziców wygłaszali dacie, zieloną pawich z nosił ustroić dziewczyny orację: chlastawca, flaszkę piór K r a k o w s k i e j nosili archaiczna forma z poł. X V I I I źródła im w., mężczyźni krótkie o d z i e ż y gdzie indziej j u ż d a w n o cudzoziemiec J. J. Kausch archiwalne. F a r t u s z e k ten b y ł obficie był troczkami. W fartuszkach wychodzili chłopi zagrody aż dali Natomiast a wszedłszy prze­ opatry «Przysłali to szyjką odkręprzepa­ podczas wesela drużba. zdobione haftem. minają to piórami żebyście wiechą, nakry­ powiatu p l a t a n y c h b u k i e t a m i k w i a t ó w s z t u c z n y c h (ryc. 36). N i e w d z i e w a l i t a k i c h c z a p e k j a d ą c y w nas k i bukietami kwiatów. R o g a t y w k a lub krótką d r u ż b ó w barankiem, czyli górnej sztucznych ciem kapeluszy różową. S t r ó j tj. u weselny z b e r ł e m w r ę c e — m a i . J . S u c h o d o l s k i . do oblewankę celem orki lub pierwszego magicznego siewu fałdowany, wzmożenia 1 1 4 płócienne, zaginiona. podróżujący Krakowskiem był zwyczaj, że w pierwszej zapaski Przed wegetacji. Polsce otaczał takich właśnie . Wspo­ po ciało białych opuszczeniem Fartuszek ten, �R y c . 38. W y j ś c i e do ś l u b u — m a i . W ł a d . Szerner, ryt. A . Z a j k o w s k i . w używany nych. nieraz zamiast Opasywał C z e r w o n a zwana koło pasa się nim skórzanego, niekiedy c h u s t k a . pan G o d ł e m chorągiew, Krakowa Gabinet rycin w M u z e u m Narodowym Krakowie. najdłużej młody, starszych zachował osobliwie drużbów występująca w oraz tym się jako mniej strój drużbów swatów charakterze była na czerwona całej chustka, Słowiańszczyźnie i krajach sąsiednich. N a d Dniestrem przypinali ją drużbowie do pasa, w Wielkopolsce jak na Wołyniu i Polesiu, kaftana lub przywiązywali chustki spełniał B e r ł o . którego tylko o często szałek do była lub 1 1 5 przez biały mająca wychylając przed swą kształt któremu siebie — i gesty jego naśladujący szczytu przedstawione na dawał laski laską i lekkiej, służyć były których ryc. 37 przez symbolem to j u ż nie łubu lipowego, R ó z g a weselną, (ryc. 38). berło strojne w obciągniętego weselna. rózgę to uwitą Orszak złotą wysokiej rozkazy gestami podczas miała. zaś zaczepiali laski służbie wszystkich u zwykle dziurki jedwabnej rózga była weselna, ręce — pęk wstążek, i tańców marszałków ją do rozumiane. ale koronnych, uderzając obywając Szlachecki nadwornych, był znowu rózga marszałek, góry, i weselnikom, wielkich, naśladowany władzy uczty Podnosząc marszałków laski marszałkowskiej. Z takim g o d ł e m w ł a d z y w weselne. B y ł o Krakowskim Funkcję czerwonej, porządkiem trybunalskich i prymasowskich, «marszałków», w spinki u koszuli. podobnie ręcznik. celem, Ruchy do szlacheckich kierował z słów. weselny, zaściżką laska, zgodnie sejmowych, pojazdy z godłem bez nych, u dawniej weselach strojnej, podłogę cych N a przerzucali ją przez ramię, wesel­ zamożny. koron­ na weselach weselna. przedmiot Berło z kmie­ koroną istotnie zbliżony drużba weselny wyprzedzał a u góry w głowicę buławy się mar­ lub konne koronę lamą. weselny wyprowadził z barwinku i kwiatów z chaty sztucznych, starszy spiętych u drużba, dołu trzymając barwistymi w ręce wstęgami 47 �Baty. G o d ł e m bliwie należących h a r u p y tj. rzemyków strojne wane wstążki, u nogi jący na młodej która pro 1 1 6 quo dla z czyli Zamiast butów czykowi skarpetki 7 nigdy . niej i żano marszczonej w magierze, p ł ó t n i a n c e i k o s z u l i w o k ó ł szyi ( A . Patkowski, S Z C Z E G Ó Ł O W Y szyta wątku lub osnowy, stępnie z dwóch ćwikli, ciętych była 48 przyszycie domowego płótna odzieży odzież w przy czym jeden prostokątnych z jednego z płatów kwadratu, a w. wyobra­ jako blade, białą misterium nie w S T R O J U bielonego. rękawy, wszywanych miejscach pła­ wielkanoc­ Wilkowiecka czy­ bowiem: Pójdźcież za m n ą się w miłe dusze, łoktusze. M Ę S K I E G O Krój n a ciało dwóch w jej, który nazywamy tj. plecy, przyramków pachy c e c h ą t y p u tego k r o j u k o s z u l z a r ó w n o przyramków jak ludowy. V nich przypadał na skład podobnie ubiór okryte z na zmar­ kobieca, ona przyram- składał się z d w ó c h płatów prostokątnych, które m o ż n a było drzeć Charakterystyczną jest z O P I S D o X V I I Mikołaja podob­ kładziono dusze Zawinąwszy R o z d z i a ł K o s z u l a W albo przy- Sandomierskie, Góry świętokrzyskie). kowo-marszczonym, w trupki chetką. na czapkę szlafmy­ biały już płótna, dziadko­ też sobie chude C h ł o p spod B u s k a niebosz­ z żałobnego, Zresztą tamy dawano Przeszła dawny nym perkalu. Kawalerom należała ubioru płótna z pannom łoktusza. cały zaś obłóczyli trumnie wieniec. łych Koszulę płócienną Zwłoki jak qui śmiertelnicę wdziewano wie proszalni. nie sytuacją samodziałowego zamiast wepani dzieży i wpro­ z m a r ł y c h . — U asystu­ nimi . lnianego głowę ramkowej, ale błąd zmarłego szyto nóżki. trzymali strojniku na w O d z i e ż R y c . 39. sarniej w zasiadła ich końca, wesele obyczajnie, wadziła cę u przymoco­ p r z y o c z e p i n a c h bili selniczkę, były skręconych a biczyska z Zapraszający je ze dzwonkiem we oso­ banderii, batogi z do drużbów, do (ryb. wzdłuż drugi n a przód, i dwóch na­ trójkątnych 39). m ę s k i c h j a k i k o b i e c y c h (ryc. 60), wyznaczonych literami (co jest cechą koszul �przyramkowych), lecz n a o d c i n k u E . D o przyramków tych przyszywano zmarszczony rękaw w części D , przyczym do p ł a t ó w g ł ó w n y c h , przyszyty b y ło n tylko n a m a ł y m odcinku B . P o w s t a ł a tym sposobem koszula byłaby nazbyt zarówno Następnie zmarszczki stojącego. Potem zmarszczonych tendencji żenie przyramków i górnych zaś przyramki zw. wzmocnieniem jego części gdyby się jej nie z m a r s z c z y ł o i to wąską dołu partii i oszewką, wszywano płatów głównych przeto która pełniła oszewkę czyli sprawiało, tzw. ćwikle, rolę kołnierzyka mankiet. Zszycie że rękawy które nabierały likwidowały zwę­ śtryfle narażone niszczeniu — ewentualnie podwijanego. tego w a ż n e g o dawano płata działanie sił n a p i n a j ą c y c h wzmacniano je A b y jednak podwójny tylko koszuli n a przeto do było połowy potrójne długości przez podczas zastosowanie materiał po przyramka. przestębnowanie go zmarsz­ Dodatko­ wpoprzek dolnej. Świąteczne koszule faworek tego typu związywano zaś związywano ósemkę, r o ­ jakim okrow- Ciernie jędrzejowskim w u Wszywano też szyi, p o d w i n i ę c i e w y m żeczką w ramionach, zmarszczenia. rychłemu podwójnego, nie uciskał kończono rękawy skutkiem rąk, ulegałyby przyramka szyi się k u górze. powstałe Ponieważ ruchów bocze wokół marszczono podnoszenia pachy czeniu szeroka n a całej linii p ł a t ó w g ł ó w n y c h j a k o t e ż w p r z y r a m k a c h s t a n o w i ą c y c h i c h p r z e d ł u ż e n i e . lub u kołnierzyka czerwoną szlarecką tj. wstą­ kiem. W jeszcze szule w w pow. r. 1952 w s p o m i n a n o ze s t o j ą c y m nane na ramionach, gorsie i r. żołnierzy one haftowanych przez wojska wysłu­ carskiego 1910. Koszule krakowiaków były białą nicią dzie i kołnierzyku, n a także o czym Topoli szowie w w pow. ozedlu do połowy koszulę w bez się pamięć i Grębo­ po­ na wypust, je K t o wdziewał wał ramiącz- mężczyźnie Noszono krótko, kaftana dawniej tj. dąbrowskim. w lecie. tj. przo- ale buskim sięgały kolan. haftowane zachowała pow. Koszule wyżej na przyrębkach na kach, w na Powstały przywożonych żonych zapi­ a haftowane kołnierzu. zdaje się, p o d w p ł y w e m koszul ko­ kołnierzem ud, szczególnie kaftan, spodnie. rękawów wsu­ Noszenie na koszuli wypuszczonej n a spodnie u w a ż a n o nieestetyczne, nieobyczajne ne. N a szulę wyronioną wdziewano na i spodnie kamizelę za śmiesz­ ko­ lub suk­ szyto z płót­ manę. S p o d n i e na portasy, ski, a partu — na święto bogatsi Spodnie Się n a codzień zgrzebnego z Strój krakowiaków drelichu z sukna płótna parciaki, z stąd portki, w pa­ granatowego. parcianego Z konopnego zwały konopiaki, R y c . 40. K r a k o w i a k od Skalbmierza. F o t . I . Krieger. 49 �a ze skóry leniej buskim z baraniej lub skórzaki. — W robiono spodnie samodziałowego z ostrym je­ pow. sukna długim włosem, jakby plewami obsypał. N a święto noszono spodnie per- kalowe nie­ w paski białe i bieskie, t a k ż e czerwone i letowe. i Z a najparadniejsze najlepiej karazji nadające uznano kienne. Z . cajgowe na z do su­ spodni boku. orczyk przez części otwór rozporka. sznurkiem, rzemieniem. pod drugiej Opinano zimę spód lub pary się prze­ chustką N a barchanowe dwie przy­ Zapinał drewniany wano spodnie ciemno-szare. tykany je stroju noszono Rozporek padał się spodnie zanikiem ludowego fio­ lub wdzie­ spodnie po prostu zgrzebniaków. Wpuszczone do b u t ó w z cho­ lewami nie zackie lub obciskały skie — zwisały jak ko­ tureckie, ud jak nie węgier­ były jednak w miarę buchasłe t j . o b s z e r n e . P ł ó t n i a n k a , płócien ica, kamizela, kikla b y ł a o d z i e ­ niem zwierzchnim, stąd zwa­ no ją górnicą także w przeciwieństwie do i spódnicy, które były ciem klę R y c . 41. Krakowiak okry­ spodnim. R o b o t n ą szyto płótna, w płótniance z Ziemi Proszowskiej. — spodni ze ki- zgrzebnego płócienicę hasu do tj. d o p a r a d y r o b i o n o z p ł ó t ­ n a lepszego i lepiej bielonego. Krojem zaś z podobna otworem żadnego szwu połowę, a wycina na na potem do żupana szyję i składa rozcięty się z płata, na dwoje ramionach. Krój na wpoprzek, się podpasze, połowę a powstałe — tworzy jej powstaje stąd ale kątem na siebie. Rękawy Płótnianka płótnianki posiada powstają z więc dwóch dwoje i pikowania płatka podłużnego. płata, a u 50- dwa fałdy dołu — krój wszyciem o płata klinów. płótna nie pasie archaicznym płatów, uzyskuje a (ryc. na Następnie i kliny dolne u kołnierz nieco więc wzdłuż prostym. pół przednich 43). ze się odpowiednim D ł u g o ś ć jej sięgała drugi posiada złożonego nie się na kołnierz charakterze w o k r y w a plecy, krój umożliwiający zachodzenie prostokątnych Wcięcie koniec Płótnianka skośnym — zużytkowuje tylnich. D z i ę k i s k o ś n e m u złożeniu p o ł ó w e k powstaje pół przód. z jednego pod skrawki którego jeden poniżej złożenia we przycięciem kolan. Koł- �R y c . 42. P o lewej K r a k o w i a k nierz płótnianki lub nierzyki ostry czarno od kołnierz był i wone. na rękawów Zapinała i ledwie pół były pasie roboczy miała pod rękawy niebieskie, w brązowy, lub czerwone na trzy do ona kołnierz pow. lub styku z ale sobą, czerwonego zwierzchnich. dawano lub bielą Obszernie swą szyte ściągano rękawów jędrzejowskim w pow. a nigdy jedyną brzeskim w zwykle pow. noszono się nie ozdobą tylko czer­ przy czym rozpiętą, W aplikację z ale kontrastowała jako poły świąteczne (ryc. 40 i 41). P ł ó t n i a n k a j a k o strój (ryc. 42). nawet lamowania nakrywając jak ubrania dni chłodne noszono ją pod z na kamizeli do hasu zapi­ i uro­ codzienny Kazimierzy Wielkiej drobnych sukmaną ciemnymi pokrowce kąt buskim płócienicy buskim szyku m ę ż c z y ź n i e , j a k o odzienie doskonałe pow. ją zdobniczą sukna, i W koł­ w pińczowskim lamowany W granatowym wykrojone tasiemkami. brzegiem noszono zgrzebnego długich niebieskim, naddunajskich były obojczyków granatowego. wtedy ze i tylko wzdłuż płócienic u niebieskie, haftki, specjalnego biały te Brzeska. czerwonym, tj. o b ł o ż k i czarny dochodziły kołnierzem przepasanym — cienic klapki potrzeby były suknem charakterystyczną Czasem opinano ją pasem z brzękadłami posiadała sukna razie kołnierzu się w z naszytym Cechą i czarne W n a guziki. N a d a w a ł a czyste. stojący ząbki. kamizelki haft brzegi p ł ó t n a nane łokcia. łapki skromny w bramowane strony kołnierzy, i był zawsze czarnym, wyciętym o d P r o s z o w i c , po prawej o d barwami kożuchach. podbijano skrawków lub n a kaftanie tych okryć Podszewkę suknem płó­ czerwo­ nym. Nawet dwojono biedni posiadali lub trojono wdziewano spencery tyczki rozmieszczone nania, jak w na dwie płócienne w ubraniach płótnianki: sobie płótnianki, dwóch watowane rzędach, do komu lub z roboty i do kożucha podbite których parady. nie kożuchem, jeden W czasie dostawało. służył zapinane do tęgich m r o z ó w Albo też pod na ozdoby, guziory drugi do kikle tj. pa­ zapi­ dwurzędowych.' 51 �R y c . 46. K r ó j dawnej s u k m a n y szarej, rys. Z d z i s ł a w K a f t a n Sięgał on się c d do pasa. granatowy nie b y ł odzieniem powszechnie kolan, z przodu był zwykle rozpięty, sukmany haftki w 52 do przede Posiadał pasie, wszystkim czerwone pionowym podbicie a guziki cynkowe, zwane w z powodu używanym u Krakowiaków a kołnierz posiadał szwem i wypustki Szewczyk. w środku szwach pleców kształtu kroju i rozcięciem oraz ząbkach. kulistego wschodnich. stojący. W Zapinał baniakami, różnił od się n a naszyte dołu trzy suto �w dwóch dynie się rzędach funkcję w tym z przodu, zdobniczą. celu także miały guzikami mosięż­ nymi lub białymi z masy perłowej, kułkamitj. jedwabnymi przede kołnierzyk, wszystkim kroju z przodu, wet a także wisiorami i strzęp­ k a m i . O z d a b i a ł y one kieszenie, wykładany tył wzdłuż stojący w brzeski ale pionowego tworząc jeden, z Zaborowa dwa różni względem kroju od innych kowskich, jone ponieważ z jednego roz­ a na­ kontur płatów staje nie zmieniony rakterystyczną pod kaftanów kra­ plecy przy kro­ czym głównych (ryc. 44). kroju Kaf­ się posiada kawałka, sadniczy lub pasie, trzy ż e b e r k a tj. p i o n o w e szeregi. tan je­ Posługiwano tego za­ Ryc. 47. Cechą kaftana kołnierza. Trójkątne czemu Krój wycięcie uzyskuje Kaftan u W nym z widać, wycięcie i zaś tego umożliwia składa położonym kolor opierzanka w plecach trójkąta aż nałożenie się więc między z k u dołowi obydwu nadto pow. w rogu suknem dwóch od połówek połówek owego wszystkich przednich pół duże motywy o podstawie noszono sukna i granatowe jako odzienie również był kaftanem skrzele składało nych od kalitami. kaftana I się 4—5 Było łub czarne galowe — zdobiono rękawami. je pleców jest na trójkąta, ze a siebie, dzięki na sobą siebie. wąskim kołnierzem. innych krakowskich, oraz c m rozcięcie. zachodzących połączonych kwiatowe kaftany, na wcięte weselach. baniakami Spośród reprezentuje że dwie, był i sukman, część a z tyłu dwie dłuższy odmian cztery jego zachodzących odeń różnych należy kroju Dolna p ó l czyli p ł a t ó w ich z przodu wyróżnić najstarszy typ chowskiego, z bezrękawowego, S u k m a n y . wschodnich, 5—10 położonym na połach wyszycie czerwone przednich daty w pasie, Zimowe a obszyte wyko­ zaś kaftany kroju i czyli spódnica z a siebie, zwała obszytych szyto ustrojony sukman, w się tam sukmaną. skrzele. lamówką, lub trzy. P o z a t y m ż u p a n nie czerwo­ kutkami. B e z r ę k a w o w e kaftany były okryciem letnim. N o s z o n o je także pod p ł ó t n i a n k ą lub Ż u p a n Dąbrowa właściciela. jędrzejowskim brązowego pow. trójkąta wykonane z dwóch płatów wierzchołkiem błękitny, jaśniejszy wysokiego wierzchołek w punkcie strzępki z nici zielonych, żółtych i karminowych rozmieszczone nazwiska z Szewczyk. cha­ jest tyłu kaftana kaletę, utworzoną brzeski m a kieszeni, nania jak podstawy plecach przesmykiem lamowania, i w się z kaftana, niejako O d sukmany zw. T a r n o w s k a , rys. Z d z i s ł a w sięgającej pasa i w y d ł u ż o n y c h bokach tworzących poniżej Krój pozo­ tym a N a zwa­ różnił się chwasty. noszonych przez Krakowiaków typy: występujących granatowa sukmana na (ryc. obszarze 45), powiatu posiadająca: R y c . 48. K r ó j kierezji z Z a b o r o w a , pow. B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w pińczowskiego a) plecy o i mie­ kształcie Szewczyk. 53 �R y c . 49. K r ó j s u k m a n y p i ń c z o w s k i e j , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . wielobocznym, w przedniej Odmianą trójkąta zbliżonym pole tego typu sferycznego, przypadający Krój do także jest na b) łukowaty biodra, sukmana połę typu I, posiadała samodziałowego na zwróconego mierzan i Krakowiaków Burocha trójkąta, przypadający z a wykrój służący szarego wierzchołkiem do rękawów uzyskania samodziału, k u dołowi posiadająca oraz wykrój t e ż b u r o c h a tj. s u k m a n a n o s z o n a gonią lnianego. sukna burego wonym z Jedne lub nie Typ ogół w czerwonym tylko lub tj. z i e l o n k a w o - b r ą z o w e g o posiadała ani kłap (brak go zachodzą Opierzanka szystym cyzna. białym siebie kieszeni w (ryc. występująca w kształcie uzyskania przez ludność inne w fałdziste połowy fałdów, U Sandogrubego szarego. rękawów. Miała p o d s z e w k ę z a ś l a n ą tj. z płótna pasa Z i przepasywane biegiem Rudkach, u rzemieniem czasu zdobiono pow. je czer­ Chmielnik, sukmany też n a z y w a n o b u r o c h a m i , jeśli tylko b y ł y skromnie okrasy. której od łydek. W ubogą. Burochy noszono krój cechują oraz nacięcie w plecy płacie o jeszcze do kształcie przednim, r. 1914. występującym służące do płacie tylnym). Poza tym poły przednie opierzanki na kształtowa­ nieznacznie 47). pow. wykonanym i na a lub białego polskich natomiast za wykrój gunią ( r y c . 4 6 ) . S z y t o j ą z l u b sadego t j . s z a d e g o c z y l i na piersiach ani kłapci sznureczkiem. żadnej opierzanka, sukman kołnierzem, K o ł o i się bez I I reprezentuje «chude», j a k sukmany, do granatowego obywały większości nia fałdu były podobnie sukna czarnego, zdobione 54 burochy 50). Sięgały, plecy do lub k o ł n i e r z stojący j a k u płócienicy, a nigdy w i s z ą c y j a k u kierezji, (ryc. wąziutki przednią. wschodnich zwano ją też «za pańszczyzny)) oraz fałdów. ze dąbrowskim szczoteczki przedsobkach zdobiły była sukmaną brązową nakostrzewionego ją strzępki bez suki, jedwabiu, jedwabne. ale zwanego z pu­ turec- �Typ zowe I I I obejmuje z powiatu skiego, stopnickiego których krój cechą jest służący do formowania zarówno nim, tylnym. jak i many te nam z w I na częściej więc rękaw była i pachę (ryc. O d czyli sukman kiem zwanego cholew. w ramionach szerzeniu jej u bocznych szyta była dodat­ większą do połowy mężczyznę nadawał m u szyku pasie i sutemu roz­ dołu, skutkiem klinów. gładką oblamówką kikle. kołnierza nieco miała i długie lub K r ó j jej p o s z e r z a ł dzięki wcięciu w cia użyciu się tylko oraz Sięgać suk­ zimowym, trójkątnego suką długością. naj­ 48). kamizele różniła dużego oraz tak j a k każda lecie b y ł y b o w i e m w płócienice znane łukowate mana ubiorem przeważnie w suk­ o.kształcie spotykanym Kierezja przed­ tym cechy a t y p u I I tj. plecy wy­ fałdów, płacie Poza zachowują typu wycięcie brą­ brze­ ipińczowskiego, zasadniczą wykonany z kierezje dąbrowskiego, wszy­ Brzegiem lub ob­ ząbkowaną z niebieskiego lub czer­ wonego sukna, która u p ó ł przednich przechodziła w podszewkę. rowe sukno pokrywało ki lub 119 klapcie , przyszyte wnętrznej strony rozciętych i Z Kolo­ również końca klap­ do ze­ rękawów zapinanych na haftki. przodu rozchylała się na boki zapinała na 4 haftki, lub przyszyte piersiach, nie p o d szyją. Z r o g ó w kutki, zwisały a całą powierzchnię Ryc. trójkątnego kołnierza pokrywał Typ I V sadniczo na suki obejmuje sukmany, jednakowego kroju 50. Krakowiak w burosze. haft. których pleców, a cechą charakterystyczną wprowadzenie w kroju przodach jest bardzo zachowanie kroju k l i n ó w bocznych, łączących część r ę k a w a z g ó r n ą częścią poły przedniej w okolicy W związku wykroje w z tymi potrzebne połach przednich, marszczenia jest sunek (ryc. 49) ..Narzuca g ó w Kliny te a nie Sposób zszywania i nie swobodę charakteru da punkty tu decydującą Znajdują się pytanie: jaki cel m i a ł o Czy wchodziły cechą fałdów. tylnych. skomplikowany umożliwiały jej uformowania uwzględniający wykrojów? użyczały klinami znamienną do w się opisać o typie się one sukman zawsze klinów tych przejrzyście. połą, Wyjaśnia pachy. pinczowskich na wysokości z za­ skomplikowanego jako to pasa i też są to sposób natomiast ry­ łączenia. tak mozolne wszywanie grę względy ruchów, dawały użytkowe możność klinów czy oraz marszczenie estetyczne? pracowania w Jedne sukmanie, i brze­ drugie. a fałdy paradnego. Krój ten cechował dawniej sukmany brązowe, ale w II połowie XIX w. przejęły go również sukmany białe 1 2 0 . 55 �R y c . 51. S w a t y w k r a k o w s k i m — W ł a d . Szerner, K ł o s y 1878 1. S. 180. Typ V reprezentuje tzw. nierz stojący, oblamowany kucoty żółto-amarantowe, kulistych guziczków rantowe rabaty u lorowej szarfy sukmany, spornie jeśli się w w do uwzględni zapalające z i się, ż e jej Królestwa nieliczne główny przystrój, się na jako podczas w nie wcięte pętle. w K o ł o 1920 w do . i mody piersiach. kutasy, Sukmana znamy, ponieważ w rzędzie posiadały ta Sukmany wywodzą ko­ tej zasięg się nie­ napoleońskich, sporadycznie ż a d e n jej okaz pożarach, ama- noszenie Z a g a d k o w y jest zwarty szarfa noszona nie wznieconych zacho­ przez po­ 32). jędrzejowskim. pasie, r. 1 2 1 przepadły (ryc. pow. na typu koł­ niedbawne tyle wyszły suto z Były one fałdowane, na wzór mieszczańskich posiadały krój dwurzę- użycia. prandypurą, brandyburą, mantel, ormentel, burka szczekocka ( o d kopieniak, czuja l u b czujka, b y ł a s t r o j e m z w i e r z c h n i m , u ż y w a n y m n a c a ł y m dawniej khnami. D o wschodnich. jakie B y ł to p ł a s z c z z ciemno-szarego, a dołem zwany na sukna, długi, głowę, obszerny, sterczał, j a k czub czasem lekko dudka. dni słotne, c h ł o d n e i wietrzne. P o d sukmany, lub ciemno-brązowego, okrągłego i nieco stojącego kołnierza przyszyty był z tyłu kaptur że naciągnięty podróży w barchanowe wojny chłopi posiadająca znanych n a m z okresu wojen Kongresowego jej k r o j u tego należało dzyndzyków żółtych zaś egzemplarze ostatniej bogatsi przez k r a k o w i a k ó w poszerzony 56 Inne zaś sukmany ślubu, na dożynki i inną paradę. ciemno-zielonego lub czarnego dudek, oraz koloru, obu stronach n a piersiach n a piersiach, a wtedy koszuli, Dokładnego czasie zwana Szczekocin), i granatowego, zapinały B u n d a obszarze w nosili sukna dówki 1942. muzeach, B e k i e s z e szyte r. marynarskiego wzdłuż rozpięcia na przodzie po jednym mosiężnych. sukmany gorsie Warszawskiego była jeszcze ciski na z jasno obustronnie lub rozchylenia wskos sukmana z dystynkcji na mundurach wojskowych, Księstwa wał a nadto cynowych na wielki dzwon — używano tej dzika amarantowym sukienkiem, po spencery. , wcięty Bunda była w pasie, odzieżą kamizele i kapoty używaną wdziewano �S p e n c e r y w pow. z sukna skiego tanki tj. brązowego. Były lub wcięte kołnierzyk zbliżone szono w W pas i lecie to ka­ posiadające do a albo więc bez spencera no­ tenckami. z z cienkiego jesienią gospodarze miały szyto niebie­ rękawy fabrycznego sukman i i kamizelek, K a p o t y sukna pasie stojący do rękawów. buskim lakmusowego i czarnego nosili zamiast wiosną parobcy zamożniejsi. krój sukman, Kapoty podszewkę grubą, kołnierz stojący, rękawy ste bez mankietów, odcinane i nie zdobione, wcinane i lekko K a b a t kmany z a wdziewano lub pod do zamiast skórki łym szyto od żej z nich, że W jak go czasem zakrywający opadający Podczas mrozów silnych kołnierz do dwoma irchowych skórki. kołnierza pełniły przeważnie Z a skórki i u w na ponacinanej zielonego m o ż n a pow. po na safianu. rękawy pętle i 3 tym kożuchy upstrzeniu pińczowskim biało m o ż n a zaopatrzone lub 4 kościane z b o k ó w drabinkę, Poza R y c . 52. C h ł o p w k o ż u c h u wiślickim. zdobni­ rozkroju, w te plecy, szwach i u kieszeni w Najpiękniejsze w k o ń c ó w się k o ż u c h lub chwa­ Wisiory funkcję przodu wzdłuż nadto zwią­ zakończonych spod Zwężone i karczku sznurkami opadające zapinał ra­ poni­ lub stami z naciętej czą. poni­ baranka, a pask<'w a był dołem pelerynka. kołnierzem z bia­ wykła­ leżący safianowych a sięgający przyszytymi kręconymi z pasie kołnierz aż śnieżnej zywano i nawet podnoszono pod spodu. czarnego lub zawiei wypraw - i zwykle Posiadał duży, miona z biało fałdzisty żej kolan. tak gu­ brzegów drobno fałdowany, obszerny dany go na obszycie baraniej runem obcisły, go Cechował oblamką. K o ż u c h nej i su­ Szyto zapinanie pasa czerwoną tyłu sukmanę. kołnierza, ziczki nie tylko z fałdowane. sukna granatowego. brak pro­ przody w albo skórzane kożuch zdobny jeszcze był z noszono skórki spotkać łebki był w po tyłu dwa lewym centkami leciwych w z były lub oraz w Z przodu skórki, plecionkę pasemkami z białej czerwonego guziczki. brzegu Wisły. czerwonego gospodarzy obłogi. pągwice. aplikacje z koziej i czerwonej włóczki szczebelki przeplatane wiślickie wyprawnej czarne barankowe oraz z tylu zdobiony k r a t k ę z zielonej której tzw. były Poznać sukna 1 2 pamiętających 2 . W je było Kijach pinczowskie 57 �R y c . 53. P a s k r a k o w s k i z c z a s ó w kościuszkowskich. R y c . 54. 4 - c z l o n o w y pas k r a k o w s k i z p o ł . X I X w. R y c . 55. B i a ł y p a s k r a k o w s k i w y s z y w a n y z i e l o n y m kożuchy białe, (ryc. 51, 52). D o Były czerwonym safianem i wyszywane z ogromnym k o ż u c h a takiego nosiło się magierę w ł ó c z k o w ą lub baranicę, a nadto też kożuchy kożucha 58 aplikowane safianem. a także nie białej zdobione, sukmany które wdziewane? w zacierano kredą. mrozy pod pas z sukmanę. przepychem brzękadłami. Zbrukane części �R y c . 56. K r a k o w i a k Pasy. pasem Kierezję brązową <<przeworskim>>. płaskimi Inni opasywali zaś 2—3 razy w bogatsi pasikiem bakfonowymi lub m o s i ę ż n y m i się s m y c k ą p ó ł k o l e k o ń c o w i n a d a ć linię zdobniczą. mosiężnymi U tj. powiecie figurę, wzorem pasem szlachty, rzemiennym pozłacanym z naszytymi dąbrowskim i brzeskim dragi raz luźniej, aby okręcali zwisającemu k o ń c a pasika wisiał na łańcuszku nożyk składany okładzinkami. w czasie m r o z ó w wdziewał spencera lub kaftana granatowego kowanym, gospodarze, smycką guzikami. W w kto czyli pasie, raz ciaśniej, aby o p i ą ć z G d y w magierze tynieckiej. zprzyklapą nabijaną noszono dwie sukmany, trzos d o 20 c m to przepasywał szeroki z trzema tylko spodnią. prztęckamy, kabslami, powszechnie u ż y w a n y z a r ó w n o n a południu w D o zwany Radło­ wie, j a k i w K o m o r o w i e n a wschodzie, a w pow. j ę d r z e j o w s k i m n a zachodzie. Biedniejsi nosiH p a ­ ski wąskie bez brzękadeł, nie ozdobione czyli g ł a d k i e i zapinane na charakterystyczną sprzączkę. 59 �Dla Krakowiaków dnich znamienne wszystkim pasy prawionego wscho­ są z przede biało wy­ rzemienia, no­ szone n a spodniach, sukma­ nach kożuchach, począt­ pojedyncze, potem i kowo podwójne z dwóch tj. nałożonych bie rzemieni, dni składające jest z których węższy i się n a sie­ spo­ d w a razy dłuższy od wierzchniego bionego. Koniec zwolna zwężający mentowany pelkiem, pół zdo­ tego pasa, się i orna­ u brzegów zwisa na stem­ długość łokcia w lewą stronę, « p o stronie 1 2 3 pałasza» , które wyrażenie nawiązuje do chłopskiego tradycji ska za to m o ż e woj­ Kościuszki. Pas taki uzupełniały brzę- k a d ł a tj. u m o c o w a n e n a czer­ wonym rzemyku krążki siężne lub zwane tenckami. I. śnie N a j s t a r s z y m z tej grupy skich jest się w w dzący czteroczłonowy, sprzączkę długi o jednym tencką. kładką a Z rzemyka nych II. K o ł o lonego N a połowy półkolistych nawlekanych, kiem III. środkiem trzech i krzesiwko, Z kolei 4 czasów przez nastały pasy Pas ten różni cztery koła połączony nadto z e ń w z drugiego z jedną tencek 3 cm, drugim kolistą nanizanych środku torebka zaś hak n a pasy białe tenckami, na metalowymi blaszką o skórzana końcu rzędami czteroczłonowe, natomiast ćwieków posiadają d w a otwory, ruchem łatwiej do one się z gęsto brzękadła brzęczały. U z obok z ale przez jeden, dwóch szerokie zdobione średnicy 3 rzemyk n a to jedną witkami, c m z na­ krzesiwko, przytroczenia tencek a poza warstw do róż­ rzemieni, także i zdobnictwem. kół.współśrodkowych, średnicy z 5 c m tym łączonych wierzchniego n a sprzączkę ćwiekami nie rzemy­ na rzeczy. Wierzchni pas wybitych zie­ (ryc. 54). tych nie m a j u ż torebek się od poprzednich trzech o jedno- wyplatanką przytroczenia n a 7,7 c m i z a p i n a n e g o p l e c i o n k ą z zielonego safianu ś c i e g o w a n e g o n a 3—5 cm, brzegu siebie n a b i j a n y c h pasów n a n ó ż , ani też wieszadła składające z (ryc. 53). Jest zapinany n a czerwony 128 c m , szerokiego utworzone d w ó c h k ó ł zdobionych a n a pocho­ kościusz­ . trzema ani pochewki 64 c m i spodniego — duże 2 przypaskach j a k dawniej, trzpieniach. 60 dużymi po dwa, aby za każdym hubkę na a 1 zaledwie człon, zwisa nóż, X I Xw. nastały nie wybijane safianu, na przedmiotów jego trzy półkola Ponadto pochewka szeroki mosiężnymi, zwisają białego. podręcznych trzpieniowe tego cm, Każdy ćwiekami pasa z jednego boku 112 trzpieniu. zdobiony jest jedynie czyli n a znajdujący Etnograficz­ Krakowie, z wła­ krakow­ okaz, kowskich pas pasów Muzeum n y m R y c . 57. C h ł o p w magierze z P r z y b e n i c , p o w . P i ń c z ó w . B o t . I . K r i e g e r . mo­ kotulami też długiego o trzech pokrywają mosiężnymi, skośnie na okrętkę i jednego �T a b l i c a M Ę Ż A T K A I Z P A R O B C Z A K P O W I A T U Z II D Ą B R O W S K I E G O P O W I A T U B R Z E S K I E G O Wyk. Jerzy Karolak �koła wyszytego dzy tymi safianem kołami utworzonych z czerwonym. wypełnia ćwieków oraz u ż y t y jest j a k o pojedynczy zaś występuje w mię­ Unii safianu, rzędach takiegoż i sprzączki zaś występuje cionka zielonego i czerwonego z Przestrzeń równoległych ścieg na czterech tworzy pięć szlaki o zewnątrz okrętkę, wewnątrz podwójnego dużej inny który ściegu wypukłości. ornament: K o ł o zewnątrz safianu, a w ple­ środku gwiazda. I V typ 132 c m , u reprezentuje pas szeroki n a 9,5 dwurzemieniowy, długi a zapinany na trzpienie cm, 4 s p r z ą c z k i r z e m i e n i a spodniego. Z d o b i go pukłych wałków p o d w ó j n y m składające z safianu ściegiem zielonego, okrętkowym się aż z czterech aż pięć oraz trzy d u ż e ściegowanych safianem. się efektowna gwiazdka wyszyta rzemykiem po dwie ozdoby O b u w i e . ciem w N a owijano zimie od X V stroną w kształcie codzień nogi wyścielano do I posiadały na buciki Buty polskie obcasów, potem cholewę z — tyłu w za jałowiczej. tylko wraz aż poloki przegubie z przyszwą, nabrała cholewiaków kach na Powiślu waniu butów, kimi skóry o oraz uważano podobanie spalonej M a g i e r k a 5 robotnica wać, aby otrzymywano u Sew. drugie dobierała do na z czapki magierki mazak była oczko, aż do na wyższe kształtu 50 aż tj. twarde wszytym w wykonywano zaś z cholewy «smalić z w kierezji — p i e r n i k w Krakowie. jednego potem tak jako a stożkowatego futrowką Buty o w w buty tj. wyso­ skórzaną oznaczało mleku zezu- z naturalnym cholewki» roztartego na drutach dług. się od decymetry znowu go zależnie lub z pomocne sobie słodkim po­ kolorze zabiegać węgla ze krowiego. rozpoczynała do skórzane, szerokość. pończoszniczą oczek, niższe, włosia sęczki Parobcy upodobali czarnych. Stąd czapkę, lub ćwieki. nadto techniką Rotowskiego polo- huncwoty mosiężne butów R y c . 58. K r a k o w i a k daw­ w czerwonego napiętka od lecz była prawidle, jest Udzieli «robota worek skóry karbów, skórzanym piękne wykonana szew wycinana obrzeże bokach w mniej zakończyć suszenia — po był węgierskich z juchtu — posiadały się podkówki, M o ż l i w e iż reliktem jęczmiennej, co lewą obywały ich niskimi podkówkami, za buty góry śpiewano: butów i formowana paseczkiem Wedle razy, znowu Cechą cholewy posiadały się. Czernidło słomy wełnianych. rała nie dąbrowskim a łydek, zwanych wywrotkami zdobne obcasami dszewką Dawne od wysokie do część moczona Cholewiaki obu­ kuczbaji, 58) robiono kształt pożądany. nych safianu. połowy podwyższono. Przednia boku Przed 1820 (ryc. posiadały przeciwieństwie W garby. do to z szwem z boku. Buty r. z nitowane. sięgały ale W znajduje a lub cholewy, wywracane Podkóweczki bez boso. płótna wierzch. koła czterech 55). buty kłocią słomianą. X I X w. wywracane (ryc. chodzono z i sprzączki rombu onuczami wy­ przewlekanego kół ćwiekowych P o n a d to u na 1 2 5 32 oczek, szerokości, gładko, zaczęła» od dwóch c m do . robiła gładko potem Zależnie od Następnie nici dobie­ wreszcie zaczęła kierunku rozciągania kopulastego. z białych których oczka długości czapki worek ten ujmo­ worka podczas długi na 51 �70 cm nym folowano cebrzyku wełny w tj. wtłaczano drugi, a powstałą wywijano wijano podwójnie na tego tworząc many denka gwiazdką wiązania od różne w do Dzierążni w na zdobiona dolnej wymi niebieskimi, opasce i krawędzi pcołami, tam krótkimi, wysokie a w denka okolicach magierki o zwała Krymkami Magierka z Tyńca prostokątnymi (ryc. 57). W się zwano o czerwonymi walcowatym, i u magierek toteż b y ł o wiele. przechodziła ciągali na uszy i w M a g i e r k a nie ulegała zniszczeniu w spadku z szyję, na ojca na ogół syna. Nosili je z a ś ludzie starsi — sypiali w nich, niepotrzebnie R o g a t y w k a zwie się także k r a k u s k ą każdy składa trójkąty U 2 8 . na całym Powstaje prostokąta denko niekiedy 1 wydelikacając była przetaki», pow. licach u a rzadko Dzida Skadlu między magierka ułożona wypu­ R u d k a c h magierki (pszczołami) układzie były magierki z Obok nich płaskim, talerzowatym Odmian odzieży, i woźnice, bowiem a w czasie podobały zimna na­ się więcej ro­ Starsi «nie wychodzili z m a g i e r e k » , i narażając się n a zamieszkałym do si­ noszono niego U przeziębienie. przez K r a k o w i a k ó w prostokątnego dołu nawet trójkąta. obszywana była i z stąd których Zszywane czarnym ba­ białym. u czerwonej w Powiślu r. cynobrowe powiecie 1830 dąbrowskim charakter regionalny, każdego naroża rogatki piórkami srebrnej p o n a d czonym N a W kwadrówki rogatki na cztery kanty koło buskim zdobiono nadawano zachodnich k w i a t y i pęJc w s t ą ż e k . noszono Krakowa. cotkamy zwała p a w i m i bez i wyższe. W Ratajach na wygląd zuchowaty. rogatywki W ś r ó d oraz w do nich kutasek W oczka czyli kosami. bo na a spośród w pióra pawie, wschodniej Śladkowie części D u ż y m z ł o t ą t a ś m ą , p o d o b n i e j a k k o ł o r. 1870 w trzmielami. prawo, je a także krakuskom przywożonym pow. lewym żonatych u przez Bogatsi wiejskich szczytu miechowskim czarnym barankiem. Rogatywki noszono zawsze dół, przekrzywione Strojono jędrzejowskim, siwe. doszywając się z pawich. T a k czynili zwykle parobcy, 62 Żarnowów. o n a ze zszycia czterech p ł a t ó w p i ę c i o b o c z n y c h , i przystawionego Krakowiaków sztuczne buskiego w pow. nosili głowy obszarze kształt S z e r n e r (ryc. 16). flisacy czapki, a p r o s t o k ą t y jej o b w ó d . szarym, w tar­ posiadała K r a k o w i a k ó w wschodnich rogatywki były karmazynowe, przysadziste w kształcie i płaskie kogucie, rzy się z tworzą rankiem, «jak noszona suk­ pow. t y m stopniu, j a k inne części m ł o d y m gatywki, czapki barankowe, później zaś maciejówki. niska do różańcowatym góry denkiem z naszytą skrzyżowaną taśmą k o l o r o w ą , którą podaje W ł a d . ma- się W z pcołamy zielonymi. zakończone supłami. nie c z e r w o n y m i zwana elementami powstały zwała w Topoli np. i Szczaworyżu Skalbmierza z kształcie siebie 3 karby z wszytymi w stkami. była na wypeł­ nadawano Pińczów. ż a r n ó w k a roz­ niebieską noszona Chmielnikiem a Szydłowcem wełny. lub oczek Sadełko grzyba, za­ drewnianej. główki ozdób pow. nałożonych dzirlanda lub i nazwy. podobna dwóch z czerwonej czyli czerwoną ostatnich kształtu nowskim i buskim otoku formie ko­ i opaskę. otoku z y g z a k ó w tegoż koloru lub guz czapka denku a formę zewnątrz wałkowatą specjalnej tzw. zwykle gierkom płaskim na formy go Zależnie 1836 i , s. 164. jajowatej sposób brzegu podłuż­ zaś magierki wtłaczano k u dołowi, w o ten w podeschnieciu ciągając z techniki Ludu, Leszno biegun w u po Wierzch Środek c z a p k a c h « w y w i j a n y c h » . Przyjaciel mydłem folusie, jeden pulastą niała R y c . 59. C h ł o p i w prano czyli 1 2 7 . Czapka strojono na bakier z wierzchem przypinano tylko młodsi do niej lub chcący z ku- cały dawali też opaskę boku oko­ handla­ 5—6 sobie z bok lamy spusz­ piór nadać starszych trafiali się sporadycznie tacy, k t ó r z y jeszcze z pocz. X X kościuszkowskie z niebieskim sukienkiem a czarnym barankiem. w. �C z a p k i z sukna, w y w i j a n e . które rodzaju miały nakrycia filcowa głowy z W letniej czapeczka z K a p e l u s z . ciono je ze spiralnie. W k u miała dołowi. raz wstążkę nieco W piór pawich. nieco opuscki czyli krezy tych kapeluszy na I n n e nosili tymi strzyżonej wieś bure z boku do wełny piórami pawimi Inne czapki występowały żółta lub czarna z i m o w a dwie taśmy, które Dąbrowskim z i w krzyżowano sukna z i a we kształt, do we tylko Szerokość porównuje główki opasywano kopalń przy­ wstążką. części denkiem dołu, zdobne 1830 szeroką wschodniej czerwonym r. roboty przepasane raz u Krakowa. w nieco popielatą, i podobny część na ząbkowe. była niskie Ple­ układane lub wstążką okolicy pionową zgrabna się dłoni to tyłu pow. buskiego sukiennym i zatknię­ innymi. i w kształcie pod Zalipiu czyli uszu i się zwały czarną Gołębiowski tego Była skrzydłami. lub były miały w 59). warkoczyki główkę Wyjeżdżający muzykanci okrągłym, sporadycznie czapka w Podlipiu, czerwonego lub taśmą. jeśli wielgą okapą, z z żeleźniaki lub wywijane Wygląd (ryc. szerokość płótnianek, . tworzyła ząbki wstążką pilśniowe Krajnie, . lub na w 1 2 S dla, ochrony obiecajką opasywano do czapki 1836 zszywając Plecione okapa kapelusze r. i tyłu kapelusza wahaniom, Drużbowie barankiem, szeroką buskim celendry filcowe z noszone ulegała kolorowej g ł o w y . wysokim a 1 2 9 tyłu. 6. główkę z i wtedy z szłyka i z czerwcu, ściętego, pow. góralskich góry w Czarne typu kapelusze n a k r y c i a czapki z tegoż skalbmierskie wałeczkiem wozili niż w do b o k ó w mieli zapamiętałem» się z b o k ó w słomiane kapelusze «dawniej Przyjacielu L u d u a czasem stożka główkę kapelusze niższą, z przepasywali Letnie chłopi tych j u ż nie ścinanej w dudki, 4 Tuczępach wyżej. z przyczepką górze kapelusze kształt Starsi w tę czapkę k u w że ale i przedłużająca pszenicznej je zwykle zaś czerwoną. drugi lub Bojko, rycina podnoszono podwiniętą żytniej kapelusza spuszczona J . i kutasy, głowę lecie n o s z o n o słomy Robiono Główka młodsi porze opaską tyłu przedstawia czapka nakrywająca głowy. a Zanotował taśmy brodą, i małym a okrągłą, Posiadała zawiązywano Bolesławiu watowaną noszono u Baśnik zasięgu. piramidy. góry z ona tyłu niskie była to duży okap, na a sukienna, a po okapie. czapki, obiecajką, gruba, N a Powiślu wykonane bez bokach w całości opaski baraniej daszku. Kaszkiety z radlicą, wojskowych. Po D o d a t k i lub eleganta koniec z wieszanej tyczka przyszły s t r o j u wiejskiego, wiszący łubu, nich do tj. d a s z k i e m r o z p r z e s t r z e n i a ł y druciana do podobnie oraz noszono kapciuch z pęcherza rzemykiem, zakończonym Laska jak kaletka z N a codzień do roboty chodziły w koszuli, spódnicy i zapasce służył im na codzień Okryciem m a ł y m kabat na tytoń ciętego O P I S kobiety lnianej oraz w lub tzw. Żywność U pasa czapek lub lub zdaje się, o z n a k ą rogatywki, podróży poniżej zabierano pochewka na krzesiwa i żagiewki. wójta kolan do torby nóż, prze­ W zanadrzu z moszen baranich, ściąganą safianu. V I chustce, algierka do u zwisała oraz sakiewkę czerwonego S T R O J U boso była, baranek przechowywania R o z d z i a ł O G Ó L N Y na końcu biały ramienia. do świńskiego lub metalowe. wpoprzek kucotkamy z gałką szary podkówki rzemieniu lulki, rosyjskich maciejówki. m ę s k i e g o . pasa i wysokie na się na wsi jako w p ł y w K O B I E C E G O w trepach z drewna i białego rzemienia, gorsecie lub katance perkalowej. W melsonka tj. sukienna dłuższa katana zimie wa­ towana. dziewczynek była latem sama koszulina. W chłodne dni spódniczkę lub sukienkę. Matki więcej dbałe o wygląd swych córek wyszywały swym krezki zdobione nićmi czarnymi i czerwonymi zaś przepasywały fartuszkiem z barwistego dostawały kanaczkom a nadto czasem jeszcze żółtą k o r o n k ą . Koszulkę tybetu. 63 �Okrasą kibici wypuszczonymi dziewczęcej n a plecy, byty wite w małe kółka warkocze kwiatki wplecione we włosy, koszula z czerwonymi haftowana, wstążeczkami, przerzucony b a r k i b i a ł y r a ń t u c h p ł ó c i e n n y oraz gorset. D z i e w c z ę t a i m ę ż a t k i o d z i e w a ł y s i ę w k o s z u l ę w haft skim biały, biały Koszule lub ale w i te niebieski miały krezami Gorset bywał samego opięty gorsetu. przepychu. W stkach. I W sycowe zaś lorach. Wreszcie zapaskach, Utrzymywały hafty n a odziewały szlaku albo tradycyjne w oszewki z przypinanymi w kaletki lub organki tj. har­ kontrastującym z żółtej a gorsetu to dzięki główny kałamajki, w tanim fartuszki spódnicach ż e zasobne zdobniczy i i chustki. tego stroju W W N a tle rozkwieconych zyskiwała połowie na X I X w. jabłoni pliskami. w efektowne stroju. Dlatego Szewczyk. i i d o b i e r a ć do nich kolor barwistej białych ścian malowanych chaty dekoratywność koło w obuwiu kobiecym 1905 r. nie p o d o b a ł y buty nad trzewikami się n a wsi trzewiki. na Kobiety korkach. namawiane przez handlarza jarmarcznego do k u p n a tego r o d z a j u o b u w i a o b u r z a ł y s i ę : « C ó z to j o (mieszczanka) żebym K o b i e c y lub Żydówka, strój ś l u b n y . N a przez Powiślu drużki K o ł o r. 1870 d z i e w c z ę t a stroiły n a święto g ł o w ę w wianek z ruty, cistego gęsto wieńca, X I X 64 szychu. Drużki i żółta świecideł. korony i w piwnicy, z w i a n k a weselnego a n a jego zmarszczona tuszków i przechowywanym Dąbrowskim twarz zasłaniały, szczycie, zaś miały wstążka, Dziewczyna wstążek. W gulonka trzewiki k u p o w a ł a ?». którego chustką nie przykrywały. P a n n a m ł o d a szła jednak d o ślubu w efektowniejszym uwitym czarne katanki sile. przeważały pow. b u s k i m jeszcze kolorowym ko­ białych strojnisie n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m z a c z ę ł y w i e s z a ć p r z e d białą s p ó d n i c ą z b i a ł y m haftem z bogatym haftem chu­ różnych aksamitnymi temu, akord o zapaskach i kwieciste haftowanych z funkcją świecidełkami i zielonej kwieciste wzbogacając użytkową spódniczkach, przyszły kretony białych z R y c . 60. K r ó j k o s z u l i z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m p i o n o w o . D w o r y k . O ś w i ę c i m i a r. 1850, r y s . Z d z i s ł a w zapaski lub czerwone i bu­ karmazynowy. to strojowi wiele efektu, tybetowe, zapaski, obok pińczowskim gorsety upstrzone spódniczki jeszcze zdobną pow. miechowskim nich zaopatrzony Nadawało się j u ż w stanowiły zamiast barwy jaskrawe w często i w fałdowanymi. aksamitne przeważały chodziły brzeskim dekoracyjnym, czarne noszono się jeszcze dolnym lub kwiatki lub paski. Potem niewiasty młodsze w lub leżące płasko na zewnątrz. nastały pół. X I X w. to czarny i czerwony, niebieski, elementem stroju kobiecym G d y starsze w niebieski lub granatowy nowym (z perkalu) w i stojące sterczącymi stan także czerwony leżącymi sukienny z fałdkami szczelnie lub kołnierzyki doszywanymi monijkę pow. dąbrowskim przez spływały wokół podobnie j a k w wianki ze z z a której aby nie zwiądł, okolicach sztucznych wychylał skozacona, zunacona ślubnym stroju w. radykalne zmiany. Wieś przyjmując kolorowe kobiecym byłoby kwiatów. trzęsła Koronę z przeskocka od warstwy mieszczańskiej które nawet się kiść się zaczęły zło­ tworzyła listków, nie miała wzorce wianku, widziane. weselną drobnych uwidoczniać źle wstążki, Krakowa, się wianek czyli co kwia­ prawa z piękna i do k o ń c e m mody, �R y c . 61. K r ó j koszuli z przyramkiem marszczonym p o z i o m o , rys. Z d z i s ł a w Szewczyk. O. o. R y c . 62. K r ó j k o s z u l i kobiecej « z k a r c z k i e m » , rys, Z d z i s ł a w odrzuciła płótno paski. różnych wsiach, się zaczęły kobiety W jawiać w Topoli, tradycji z w pow. panna oraz w młoda welonie barwnej, skimi i a się trzewikach ślub kwiatowymi, do białym odległych ślubu z ryszką czarnych. z po miast i większych Koło 1 3 0 , kremowej, wstążką kremowej, niosły linii 1900 lecz w stał mirtu, w chustce ślad który wedle niebieską kremowy. lub N a niebieskiej kremowej za po­ kremowej obszytej różowej zc- Paradowa bluzki a i kolejowych niejaka się kolor w dzieci — spódnice stroju, różową, gdzieniegdzie w gałązkami welonu r. wełnianej i reprezentacyjnym przypiętymi Końce batystowe koszule, krakowsku przepasanej sukni i wiejską. spódnicy Modnym w od m o d ę nie kloszowej rękawów. szła z drużki naszytymi asystowały jej nadal podobnie konwencjonalnymi białej . i z muślinowe jedno­ zwyczajami miej­ pańskimi. Niemniej kach szyi przyjęła bardzo brała się: rzutkami wokót a rewolucjonizujące składał drukowanymi ogół nawet pińczowskim lokalnej koronką stroju ślubnym, Szewczyk. jak normami, i w strojach k r a k o w s k i c h tzn. zapaski wstążeczkami przyjmując do w fałdzistych kolorowymi, czerwonej przy spódniczki — spódnicz­ czym zapaskę kierowały białą, a do kolorową. Zmarłych Chłopu odziewano dawano białe chusty lążkami i kładziono kładziono w magierę płótno. na głowę. tzn. fartuch z szyciem, pąsową chustką N a głowie «Kobietę — wiązano jak takąż koszulę podwiązywano wieńce na trumnach, jako białą Bogatym znak w J. Bojko — i białą chustkę, brodę. n a g ł o w ę wieniec z ż y w y c h k w i a t ó w albo takież szmatę pisze pod wiązano z robionych, panieństwa. węzełek ubierano którą w z przodu. kościelne był czepiec i korale. a tak kawalerowi jak i Panny z sze­ Dziewczętom odziewano w pannie długie chustki, których k o ń c e j a k niemniej rozplecionych warkoczy w y s t a w a ł y z trumny na zewnątrz m Płachetkę do kościoła, zmarłej, gdzie haftowaną służyła do nićmi złotymi, karmazynowymi przykrywania mensy lub białymi ofiarowywano . ołtarzowej. Strój krakowiaków — 5 65 �Zachodziły Np. we ciennych zaś jednak różnice Włoszczowicach skarpetach dawano ubranie i zmarłym na w zwyczajach a na nie małżonków koszule, drugie pogrzebowych pińczowskim czapkach, dwie codzień, w po w. dwie 1 3 2 święto chowano spódnice S Z C Z E G Ó Ł O W Y dawniej ciasnocha konopna X I X pow. w. w zgło, giezło, lana, lub pińczowskim mych ciasnochach, n o w ą tzw. barchankę lub z Dolna jej część w Przód twarz po baji. 1 3 3 czecheł biedne pasie to miejscowości. lecz ślubnych. zaziemskim Bardzo dawnym w W życiu płó­ Kijach mieli zwała do pracy w zimie jedno polu — płachetkę, co z sa­ dwóch rzecz na dolną część ściśle do stara, koszuli. za ręcznik, przylegała w barcha­ zgrzebnego. parciak, najczęściej ston zwana upału wykonana była połowie ciasnochę łydek z płótna tyle zaś nadołek, bo przypadał ciasnochy, w podczas zaś nosiły do p o ł o w y koszuli Jeszcze dwuczęściowa, pruciok się typem długa. W koszula za ścierkę, część od butach, K O B I E C E G O . kobiety Była kobiecie Górna w wieńcach w samodziałowego, troczkiem. w południowych umyciu. w aby S T R O J U płótna północnych prucioka służył doraźnie ocierała zależnie V I I pasa z lepszego, a od pasa powiatach ordynarna, darta, pruta — w grubej g a t u n k ó w p ł ó t n a : od szyi do z chodziły przewiązanych O P I S chechło, uszyta itd., — zmarłych . R o z d z i a ł K o s z u l a , grzebano w który pachwin, R y c . 63. K r ó j k a f t a n a « k o l o w e g o » z K a r s , pow. D ą b r o w a (rys. Z . S z e w c z y k ) . pruciok zaś był luźniejszy. żowanych ją przez D o jej i zeszytych głowę, była poziomo oraz kontrafałdy zanadrzem, tym, się pasie obciągając a się cm, brak należała z na trójkątną o oszewką. zakończone typu lub rękawów należą dołu ramienia do wokół ramienia szyi. ta z z powstał otworem Kołnierzyk pasie miały i około na 40 z ramiączkach przodu. była skrzy­ Wdziewano Rękawy 60). marszczonym nie na wokół u a pionowym, szyi wycięta, na ramionach k o ń c ó w marszczone Rozcięcie na a pachą wreszcie bez kołnie­ prostokątny i zapinane przodzie, zwane guziczkiem. 0 około 50 cm, charakterystyczne k a r c z e k tj. j e d e n p ł a t p r o s t o k ą t n y , szyję, niski, Cechą przyramka, n a r a m i o n a c h , a nie p o d falbankową. lub (ryc. z przyramkiem ćwikle, były pionowo. przedłużeniu piersiach c m szeroko posiadała tu tzw. marszczonym wszyte karczkiem. długie na guzik pionowym przyramka, oszewką listewką koszule na podwójne, przy kołnierzu. u w długości pachą zakończone było przyramkiem, przedłużeniu Pod na dołowi. z kontrafałdów koszula że z połączenia przyramków od wszycie poziomym ziabką wstążeczki i zapinanych k u koszula i n a piersiach. Koszula z wąską czwartego zmarszczki 66 w czerwone D o szyi, typu 70 był na ramionach na wąskich skrzyżowanych odnosiła około wszyte a jedynie przyrąbek na a (ryc. 61). C e c h o w a ł y j ą p r z y r a m k i rękawy rzyka, na wokół trzeciego Ston zawieszony tyłu, zdejmowano typu długość marszczenia D o a drugiego z dzięki stojący czemu (ryc. 62). m o ż n a N a ogół było ciągnący zlikwidować koszule robocze, �lane, były niskim teczne, haftem w ogóle w. wełną pąsową 1 3 4 wane . N a były minową które w na świą­ krótsze i zdo­ czerwonym miechowskim. lewym były haftu zaś łub np. na jedwabiem k ó w Koszule były jak zaś poł. X I X w ó w pozbawione białym niebieskim, W i kretonowe, bione i długie, kołnierzyku. brzegu haftowane Wisły u ręka­ karmazynowym lub u ba­ kołnierza i naramienni­ Powiślu Dąbrowskim bawełnianą wyszy­ nicią czarną i kar­ na przodach a nadto na krezach, przypinano do oblamówki kołnie­ rzyka. S t a n i k Zwykle niki należał do ubioru nosiły szyto z kaletek lekko a starsze płótna, tonu, także z podobne go do flaneli. gorsetów, wcięte, czasem barchanu kolorowej posiadały roboczego. kobiety. Z tylko zapinały się przepasywano nadto szyi, obdziergane u krajką nieraz w lecie i u do bione. roboty W niekiedy dołu. polu ubiegłym koszulę. wieku W staników nie B i e l i z n a wsiach były lowymi rze buskiego z haftem w a niektórych majtek r. zaczęto 1920. D u ż o się długimi płóciennymi lecie. N a wdziewano białego (ryc. flane­ lub haftowaną nieraz k a f t a n i k i Wdziewano znaczyło czyli b r y t ó w nej. bez D o gorsetu nadać tzn. po swej figurze zszywano aksamitnego obfitość wprost noszono w dzięki temu, podszyta Obręb ten nicę jedno że od rozszerzał Stąd spodu były spódnice z pasie. o b w ó d obręb prętami półko Spódnice w pasie, dwie i trzy celem marszczono ją gęsto usztywniano K r ó j gorsetu z M a s z k i e w i c , pow. B r z e s k o (rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k ) . wcięcia stąpną kościele. R y s . 65. koszulę płócienka, pól w po­ baty­ z falbanką u dołu i zdobioną białym 66). S p ó d n i c e . roko» W lub barchanowymi halkami w przodu szyte koło posługiwano zimowej, stowymi z wschod­ noszono. dopiero wcześniej zdo­ zastępowały północno-zachod­ s p o d n i a . pow. używać wokół używane nie niej części o b s z a r u k r a k o w i a k ó w nich dartą rozkroju, Staniki w były przodu, ząbkowanie, z a n a d r z y tj. p r z e d n i e g o a Szewczyk). guziczki, z materiału. Z d o b i ł je haft biały z a R y s . 64. K r ó j gorsetu z Z a l i p i a , p o w . D ą b r o w a (rys. Z d z i s ł a w zamiast pasie na je kre- kształtu że falbankę. W Sta­ lub przodu posednie takie kształtu. A b y spódnicę była czerwoną grube fałdy tj. w była suta, miejsce, świętalne, a które w do Niekiedy zakryć zależności płócienną n a naśladując miała lub układały gdy się szyto j ą z kwiaty. A b y kostek 15—30 sy5—7 czar­ zaś była się same szeroką. kobieta dworskie oszczędnościowych od «Ubrać granatowej że «stała jak dzwon», zwonowe. zwano lub zieloną w sięgające krochmaloną listwą jak obręcz, wiklinowymi. Ze względów i spódnica figury. szerzyzny matecii jednobarwnej, D o ł e m spódnicy uwydatnienia bujności uklękła krynoliny wszywano w spód­ zapaska. materiałów białe «lane», «baweł- 67 �nice» i zwane mazelonki, cięższe, kiego, wełniane, kamlotu. Skalbmierzaków «bawełnicami» wełniane lub z X I X w. białe, ba­ haftowane do­ galonem szy­ nich nastały które perkalu nego pocz. nazywano w plisowano. lub północnych ozdobione Po kwieciste, ślicy z mięk­ batystu U spódnice, chowym. zielone kretonu, przejrzystego ostrego łem z tybetowe okolicach Szyto też prążkowanego rzutkami kwiatów W i ­ spódnice lub usia­ n a tle bia­ łym, kremowym, bladoróżowym błękitnym — Krakowa. D o skich podobnie spódnic żowe, do ż o w o białych lub wane. białe Były kowe tj. też z nianej w ogłoszenia były zdobnictwa, jakie znamy u Z k o ń c e m siarką tj. w i j ą c ą perkal rową zadrukowany spódnicą, haftem białym lub w na zdobny sza cm, od wierzchnich różową atłasowe miastach spódnicy krepiną kwieciście. zwykle «fartuch», 25 D o w nowotarskich Krakowianki się w ę ż y k o w a t o ziabki kupne. ogólnie góralek X I X wieku O d w wstążeczki. zaś halka. haft dołu biały wierzchniej, toteż wystawała obdzierganych lub tuchy przednie szyto z p ł ó t n a lub perkalu, lub drelichu dając obramienie dołem Wiązały się na konopne związać sznurek, gdyż go uważane złośliwych było za 68 haftów i lub szeroką perkalowej je ta te odnoszą ręcznie kilkoma rzędami lub zwała miały itp. C h o ć się do stroju się n a 3,30 m wsi stanowiąc naszywek z listwę, jeśli nie szyto z miały źle wróżącą kobiecie, a Pod ale tj. kolo­ zwykle częściej a dolny szlak ona nieco dłuż­ u jej spodu kolorowych rozporka. Wdziewając wybijanki spódnik, szerokości, spod jedynie nazywano zdobioną Była typu polskich. szutaziu. zęby z dziurek wstążeczek. sifonu l u b b y ć haftowane fartuch, starano się fartucha podobnie j a k zapaski lub co ośmieszającą, «far- takimże dołem należały też białą, z cienkich nici. niej, kwiaty niebieskiego spódnice z robótką lub «spód- w miast czerwone Zalipiu wymy­ urzędowe wzmiankujące o wielu obszywały świąteczne zaś i weselne przyszyte do rozwiązanie rzecz u brzegu. się dobrze gorsza nabawiającą ją Far­ kartonu zgubienie na napaść a kolor tych spódnic mamun. Białe fartuchy wdziewano widoczny białych zakładki trocki Spódnica i wyprągania tym mieszczek zdobionych zdobiono zielone Fartuchy w o do tego samego oraz nie połowie sposób też innego rodzaju krepinami, które spódnic kwiaty I weł­ Spód­ istocie n a l e ż ą one naddunajeckie albo 5 w w wyszywanym», wzmianki obszaru ziemi krakowskiej, w 3 koloru szychem południowo-zachodniego materii szychem wyszywanej», tuchu kaftaniku. 1 białej błę­ kałamaj- spódnice ślny, j a k świadczą R y c . 66. K o b i e t a w p ł ó c i e n n y m ró­ — zapaski fabrycznej zdobione żółtym ró­ białych paski jasno-barwne. w. niczce niebie­ niebiesko-prążko- nice k r a k o w s k i e X I X koło zapaski lub prążkowanych kitne lub dawano różowych lub jak był przez wyprągi na spódniki szytych różowe, zapasek zielone lub czerwone, szyfonowych. �Z a p a s k a . N a fartuch wdziewano od zapasek kolorowych. figury, a nawet wąski pas poziomy. niżej. Zapaski ozdobą były nich były cenione były koło 1910 r. hafty więcej U hafty D o używano sięgała biało ich nicią do celów był z tyłu tylko wąski ona do sitka tj. m e r e ż k i , czerwoną haftowanych lub lub k a r t o n o w ą , zwykle hafty kolan, zwane u pas pionowy, starszych zaś do na Powiślu białe lub czerwone i błękitną. szytych Choć uważane z kolorowych reprezentacyjnych szerszą 3/4 fartucha, z a s ł a n i a j ą c p r z ó d np. do figur Dąbrowskim i czarne. za do boki dołem łydki, G ł ó w n ą wyprą- Dawniejsze staroświeckie tybetów, i i a pół częścią stroju K r a k o w i a n e k wschodnich. X X wieku dotrwały wykonane od strojniś oraz szyfonową swą szerokością były najefektowniejszą bogate giem lub w y p r ą g a n i e m . od białą zapaskę ona skutkiem czego z całej s p ó d n i c y widoczny dookoła ich Pokrywała dlatego obrazów — jeszcze podczas procesji. R y c . 67. N a l e w o d z i e w c z y n a w c z a r n y m s e r d a c z k u i haftowanej z a p a s c e o r a z k o s z u l i z Z a l i p i a , p o w , D ą b r o w a , n a p r a w o k o b i e t a w stroju z M a r c i n k o w i c , pow. Brzesko. 69 �R y c . 68. K o b i e t a w b i a ł y m gorsecie z c z e r w o n y m i r ó ż a m i , M a r c i n k o w i c e , pow. Haftowane tiulowych haftowane Czasem szyte czyli zwanych zwane zapaski, firankowe też otrzymywała lub fartuchami je dziewczyna O d Białe zapaski granatowego w 70 zginęły Wyparte dość zostały w białe kropki ja od fartuch Jasinka i to kretonowe oraz białe w tj. pracowicie sita), były darze wcześnie, przez (od niezawsze M a m rzanami. procne jako sitkowe wykonane, używanych dziełem do ślubu wykonanym kawalera, jak o tym Brzesko. ceniono (ryc. przez ich m ó w i więcej 71). od Zapaski właścicielkę. pieśń ludowa: ząbkowany darowany. nawet zapaski na terenach koloru paski różowe, sąsiadujących cytrynowego, niebieskie lub ze Sandomie- pomarańczonego, fioletowe. Kolorowych �zapasek na nie noszono do nich był drobniejszy białym, wszytą G o r s e t y . ciane białych od falbanką N a pleców szyło rebki albo (ryc. też ich na z trapezowatych a a składa Podszywano składał je kierunku odbiega od się łącznie zwanych z się z 3 części, drelichem, zwiększenia i Nosiły który przy czym zwano klapek różniły je dziewczęta mawiano, przody, szklanymi że i Krakowskiej. tj. 1 3 e , koralików, stowe i sklepy. w granatowego zików 10 c z ę ś c i tj. d w ó c h kaletkami od kształtu nad ty­ nazywanych przodów, układającej szma­ się dwóch się w kontra- kieszonki lub to­ plecy wycięte były z jednego k a w a ł k a (ryc. 64). Rozwój Najczęściej kroju wszywano każdą były z umiała», rękawy każdej a potem wstążeczkami, kaletce kilka skalbmierskich szło panieńskie się u b r a ć «po obszywała obręby lacetką, ząbkami, centków inną głównie tworzyły wypukłą Zwykle chciały szedł nieraz oraz drogą, 80, były więcej krakowsku*. «ceregielami», obramkę niż aż opaskę. błyszczkami szutaziową. zdobnictwo za- tutaj odpu­ trzymał sukiennego, rzędami gu­ guzikami kaletką. Sukienne lamówką jak gdy ale krama­ stragany trzema zdobnictwem. haftowanej, 23, pajetek) Najdłużej z gorsety gorsetów ich Czechach perłowych i trzema mione noszono Ziemi (czyli się tutaj typ d a w n e g o — na gorsetów którymi zarzucali koszuli na stosowano wyrabianych czescy dając części metalowych ani rze Nie siebie do wykroje zdobnictwa chodnio-południowej blaszek haftem gorsetów pasie falbanki też ćwilichem. tj. kaletek. «każda źgała, plecy paciorkami, Zróżnicowanie nędzy święto innych wzór koronki. kroju się od niż krojem ogół naszytymi, obecnie u ż y w a Więcej zdobiła z aby też atłasowe, n a siebie p ł a t k i s u k n a w r a z z p o d s z e w k ą N a dobierane, falbanką skutkiem czego z a c h o d z ą c e strojne. tak je z a k ł a d k a m i dołu albo i doszytej w płatków u one lub materyi tj. p e r k a l u . N a lub czarne o g ó ł nie ramiączek Były Zdobiono materiału, się z płótna obcisły, oraz spódnic. 65). D r u g i typ w pach lub na spódnicy. samego granatowe Krój S t a n ich jest i d w ó c h fałdziki tegoż przeważnie betowych i aksamitnych. krakowskimi. m o t y w ó w z codzień tj. sukienne, fartuchów obra- sukna czer­ wonego. Rozmaitość zdobnicza wschodnio-krakowskich na. N a północy się gorsety rzeżuchą a kaźmirku, robi sznuruje przewlekaną przez wzdłuż zapięcia tasiemki nej. różowej, W wiślu sety powiecie buskim dziurki, W bramuje żuchą zdobi Stradowie dwoma w gor­ zdobi czarnego aksa­ pow. aksamitu Z się Po­ i (ryc. pińczowskim gorsety z czerwonego lub ale w na i koralikami Topoli w i i czerwo­ i tybetu zębami szelążkami naszyciem szyje kwiecistego zapięcia 64). zdobi zielonej Dąbrowskim z mitu, ny znacz­ Morawicy w o k ó ł wykroju na rękawy i z przo­ du u z w gorsetów jest brązowego się c z e r w o n ą rze­ szych i paciorki, nosi się gorset czar­ rzędami srebrnych R y c . 69. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie, K a r s y , p o w . Dąbrowa. ?! �i złotych g a l o n ó w i obszyciem nej tasiemki. W sko gorset czerwo­ Sladkowie pow. B u ­ czarny z aksamitu lub czarnego tybetu zdobi falbanka w p a ­ sie l u b k a l e t k i , o b r z e ż o n e tasiemką, pozłocisty galonek. setu czerwoną u rozkrojuzaś na przodzie Koralikami tego s i ę nie zdobi, a gor­ nosi się go także na białych bluzkach. Zasznurowuje się siemką i go do dołu czerwoną przewleczoną związuje przez u góry w kokardkę. Gdzie indziej z n ó w zdobi się p ł ó c i e n n e sety kolorową motywy bawełną (ryc. 68). W w ta­ haftki gor­ kwiatowe powiecie brze­ s k i m były gorsety p r z e w a ż n i e nie zdo­ bione (ryc. 65). Szyto je z symetrycz­ nie rozstawionych czerwonego też z lub brokatu szywanego K płatków sukna niebieskiego, lub albo adamaszku krepiną i ob- szychem. a f t a n tzw. k o ł o w y , który prze­ szedł do stroju p i ń c z o w s k i e g o i brze­ skiego w gorsetu, szyją w (ryc. 63). W duże R y c . 70. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie i c z e r w o n e j zapasce Karsy, biodra. środkowa, każdą w tylna kaletka wyodrębniała przyszywano; guziczek motywy kwiatowe, K a t a n a jako okresu renesansu była z dziste zakładki. kartonu Jako zapięciu Były Topoli to j a k b y i z nieco rękawami, innego w dłuższy omal była w wykładany, dwojakiego rękawy co i spódnice. całej z jako spadek Katanka N a d kaftan po stroju świąteczna leżący, a do szyta pasa fał- rękawami. opadający, szyty (ryc. 69 n a tylko haftowano Polsce, zdobiono kołowego sąsiednich. przodu d o ń kaftany siebie, czerwonego. się k u d ł o n i o m wtedy za sukna dodanymi wolno kaftana one dwóch kołnierz jego z i 70). kołnierzu 5—6 Szyto półek go też oraz końcach X I Xwieku. Posiadały kupnymi. długie rodzaju: wcięte pow. pińczowskim materiału, w czerwone, gorset a Z nie ozdobiona. obszerny, zwężającymi wełny. aplikacje z miała kaftan brzegi zwykle do obszywano Rozwój 23. Z a c h o d z i ł y nakrywająca występuje materiału, lub koronkami do kolorowej podbicie katanki jest lub się, jako n a codzień baji, 9 zdobiono kobiecej odzienie z tzw. wizytki lub kaftaniki upowszechniły kołnierzyk ziczki. Jest Odmianą haftem B l u z k i mego . barchanu rękawów w przy typ odzieży 1 3 7 lub sukna płótna, one a — oraz strzępek czarnej l u b niebieskiej K a f t a n . z klapek był a takich samych gU- ziczków, jakimi ilości pod przechodził płatki, które n a ­ sukna, Używano męskie. szedł w kierunku zwiększania wycięty pasie Szyty niebieskiego Ozdoby pow. D ą b r o w a . podobny był do trapezowate krywały z X V I I I w., ale mniej o d e ń w pojawiły D o ł e m i z tyłu pasie się one się na wsi z k o ń c e m trzy fałdki, i wolne, letnie dopiero nie wpuszczano a zapinały po ich w się z przodu i zimowe. 1920 r. Szyto spódnice, na gu­ N a wschodzie ale je z tego wypuszczano np. sa­ n a wierzch. S w e t r y dełkiem 72 i swetry s e r d a c z k i . z wełny N a Powiślu pozostawionej dąbrowskim przez po I wojnie N i e m c ó w w światowej magazynach. zaczęto Szyto robić szy­ t e ż serdaczki �z sukna, w które duże zdobiono motywy haftem kwiatowe, rowane na malowankach w izbach na Powiślu (ryc. 67). S u k m a n a «dzika». W e dniej części kobiety pow. takie granatowe zdobne w kolorowe wego pochodzenia mężatek, kna jący u że poły czy z 0 32). do stroju w skład Szyty z su­ t y m różnił się posiadał kołnierz i takież Cechowała gęsta dej (ryc. przedniego jedwabiu, u ra­ wojsko­ wchodził czerwony rozcięcia dzikie, stronach pani młodej. rękawów. nach zw. wisiory granatowego kaftana, nosiły mężczyźni należał stąd wyprawy jak obydwu mion Ż u p a n i k , wscho­ buskiego same sukmany po wzo­ ściennych kłapcie go po grzywa a wzdłuż obu stro­ strzępionego u dolnych naroży ogromny łukowatych przewadze od sto­ motyw każ­ zdobni­ naszyć i haftów amarantowych nici jedwabnych. K i k l a czyli płóciennica nie różniła się kobieca krojem od męskiej, była tylko więcej strojna o d gicznej ją z analo­ mężczyzn. Szyto płótna lub sukna. Letnie kikle były z odzieży białe, płócienne, zimowe sukna ciemno-brązowego, Krakowa W zaś zimie nawet wdziewano koło czerwonego. je wprost R y c . 71. K o b i e t a w ł o k t u s z y , M a s z k i e n i c e pow. B r z e s k o . na koszulę. Noszono je nawet do ślubu. Były krótsze od spódnicy, wione miały kliny. K o ł o ciami oraz naszyciami z pinały się na haftki S u k i e n k a radna szata białym a oraz na w i białe lub małe 48 nie z zasznur owy wały przyjaciółką też sukna D l a formą zdobione. W kobiety kołnierzyk i z średniego stojący, w miejsce był rękawów on jasno granatowego rozkroju, końca wzrostu niebieską miała była i wyróżniający są W kobiety chodziły czarnymi wsta­ wyszy- kłapciami. Z a ­ po r. kożuszki po u cm 1890 z staropolska, pa­ w użycie w w wyszyta tylko kołnierza obwodzie niebiesko nastrzępioną niżej ko­ lamowane była z przodu grzebykowato starsze niewiasty 30). kożuchy wełną a Sięgała nieco z gromady nosiły (ryc. «opierzona» oraz u wysokości, Przeważnie krótką domu dołem rękawów jedwabną niedościgłym to lub zielonkawego, rękawów, 112 wyłogi wstążką marzeniem sukienek weszły wcięte, od pasa były czerwonymi podwiśką żartobliwie szmuklerskiej roboty. pasie ich metamorfozy zimie końca pięcioboczne Strój ten kosztowny biednych u zdobione pasa, a od pasa z tyłu suto f a ł d o w a n a . potrzeby tyłu a a w pasie n a przodzie rzeżówką. lub błękitnego, obcisła do niebieskie c m frędzelkr. bogate. K o ż u c h y . i Była posiadała Ostatnią z zwana kobieca m. długość to 8 Sukienka dla p a s a 2,82 lan, 3 sukna czerwonego albo lub szarym barankiem u przedniego 1 kieszeni. u 1 kołnierza i kieszeni oraz kryte suknem, pokryte barankowych czarnym serdakach, szuby. suknem zapinanych tyłu. 73 �U c z e s a n i e . nając od kocze, które Dawnymi w laty w święta strojne w barwionego czem, lub włosy krótkie. wała ze tonu lub a podczas dół albo dziewczęta w. X V I I Rozkostrzewiające i starano słoty cm, ciężkiej także części z w grzebieniem, splatały na głową jeden okrętkę odkrytą, kwiaty lub z Po się k o ł o tyłu się, zwykle z m a ł y m włosy wykonane kędry tzw. war­ głowy. zaplótłszy sztuczne ucięciu warkocza podczas uszu i z tyłu zaczy­ dwa Z w y c z a j ten zaginął z p o c z ą t k i e m ronki W w spodem pow. trójkąt z X X per- wieku, oczepin nosiły smarowano tłusz­ skutkiem, ukryć je pod do czepkiem itp. do okrywali się także W a (ryc. 71), po I I poł. X I X w. z kre- przekątni pasterze 6 c m letnia, powsta­ i pasterki ornamento­ od-brzegu, a także obrusem. pojedynczej szerokości go do gorsetu obwiązywały tj. 60 od lub sukienki. Zdobiono mężatki pracy, a i wiązane rogu pod także brodą, opadającego cm, święta a długości na ramiona katanki, nigdy go często rańtuszkami zaś białym do haftem, czepce, tworząc w czasie do na chłodu kościoła lub niepogody wiązały je w karczek lub na chustki tyle g ł o w y podwiniętym na rogu, co krepoty­ zwało na kuper. wynosiła Wszystkie 3 m, sztuczny. 75 x 75 kwiatowe, k r a k o w s k i e pasówki na wielki widok, burdysówki z w o k ó ł prastara, x rąbkowego tiulu. Z a r z u c a n y b y w a ł lub to podwójnie—-albo zdobione. Noszono żupana złożoną była wymiary 2 haftu o odległości o lub ciała, dymkowego, były był szalem części posiadała Płachtą także rąbkowego wiązaniem chustek ją pińczowskim nosiły tylnego buskim nas chustkę świąteczne jak i mężatki. węzeł Mężatki U prostokąt. Zwano zwierzchniej np. złożone pow. koronki. z płócienka wydatny Wielkość tywy okrycia górnej świecie. szlakiem amarantowego dziewczęta koronką. pod w do Łoktusze 9 c m z w zwany też płachetką, przez C h u s t k i . szwu — lub chłodu. obszyciem czołem tonowe służąca znana na szerokości p ł ó t n a lnianego, wzdłuż odzieży także licy dwóch wykonany zarówno nad kobieca Radłowie R a ń t u c h , 200 służyły cm. Były chustki pąksówki, lub białym do to galicjańskie prostokątem przykrywania bawełniane w głowy. drukowane siwe, środku w muślinowe a z czerwoną Sprowadzane były mo­ ko­ ramą z Czech Austrii. Drugi rodzaj chustek służących do nakrywania górnej jesionki, kaźmirówki, szalinówki, tybetki i derowe. T u r e c k i e z m o t y w a m i p a l m e t strzępkami, s ł u ż y ł y o d ś w i ę t a i n a c o d z i e ń , a l e n i e d ó wełniane po prostu typ chustki der owej w y s t ę p u j ą c y jedynie w zwana oknowata, s ł u ż ą c a się okien od czeski. czyli krat Kraciate noszono je w W i a n e k bukszpanu lakiej 1 3 9 rozpuszczano wianek i okrycia zarówno zwano uroczystym z w pow. pasów ciała w tureckie, perskich, obrzeżone kościoła. B y ł to na codzień, jak i od czerwonych, i dni bawełniane święta. zielonych zwały frandzlami to się czyli francuski. Drugi to wełniana N a z w a jej i białych. żukowskimi, brzeskim chłodne — grubsze wyrób brzeskim i dąbrowskim, tarnowskim przystrojeni sztucznych kwiatów, Przymocowywano na ciemieniu głowy, nędzy, pow. części chustka wywodzi B y ł to wyrób gdyż najczęściej ruty, barwinku, Żukowicach. był . do utworzonych chustki lub gwiazdki pinano nadto we pannie go do młodej a aż do Wito drżały nad czołem. koroną na dziewcząt. których włosów opadające warkocze, głowy wśród a uzupełniano wstążki go Wianki ślubne ze świecideł, p a c i o r k ó w pasa. włosy W dzień rozczesane ślubu u bierzże Wdziewaj się, n a d o b n a na dziewieczko, się ruciany wianeczek, maszli złoty z pozłociste kłosy, blaszki wito z ruty, przy­ pozłocistych i wsze­ starożytnym zwyczajem wierzchu głowy nakładano śpiewano: A 74 dwie układały chodziły warkocze pozostało. czyli płachta albo zdobiono i na potem od barchanu. Noszono ją zawsze jako wano je w i w ku tyłowi odziew zeszycia trójkąt się kwiaty, w a chustką. Ł o k t u s z a , a i spuszczały i uroczystości żywe włosy wierzchu głowy, pierza lub kupnych błyskotek. zaczesywano zwierzchnia w rozczesywały środkiem tasiemką wplatanie jednak wstążek mężatki i mężatki zrobionej związywały warkocze kalu, Dziewczęta ścieżki, brać pas. �C z ó ł k o . było Oznaką panny czółko konane zwane przez kolorowego dłami, z włóczki 1 4 C z e p c e . święto 0 chustką białym, czepiły a na płócienną na Powiślu dą­ haftem czerwo­ wiązany i z każdorazowo nakła­ na głowę jak czapka. starszych mężatek żowych lub gdyż je się białych lone, materii, tiulem, siatkowy. C z e p c e tezse ( t ę ż s z e ) t j . krochma­ cetyną je kolorowymi Technika wiązania różna — zazwyczaj giem parafii. czyli wiązaną, krotnie Zazwyczaj ż o w a n o Zwało W każdej zawój bez okolicy czenie). Woli n a czole, chustkę że z bokami tyłu w mowane z wyrobiły w z tyłu tył i tam je sześć kokosie, w kogutka. wiązano w tyłu samo kłódkę upinaczka koniec lub albo na sobą Lubiczku, Ujściu dół, krzy­ wałek opa­ Krakowiaków występował i Zapasterniczu odwiocenie Jezuickim, nie chustek chustki, obrecke wpuszczała Żelichowie głowę. wiązano (odwień- Woli chustek Żeli­ w ko­ chustkę z frendzlami, gdy nią zastępo­ białych rogu U Zdrochcu czyli n a i Karsach wiązano wiązania krótki za Kłyżu, i kilka­ na w pod czepków. Marcinkowicach Hubenicach moda kark z potem spuszczano jej w t y k a n o praniu i wiązaniu Pałuszycach, tak opaskę a końce Otfmowie, językiem Zalipiu, a W krzyż, a czepcowych końce (obrączkę). końce G d y opaski bokach węzła ponad czołem, jak skrzydła. Zwało w polegała opaski były zawój na przerzucano chustki albo bra­ ułożyła kurki s i ę to u p i ę c i e m w 70). Czepiec dzenia węzeł, na opaskę, którą nakładano potem w zakrecke. na głowy, na tył głowy, Przybysławicach, Ostatnia koronką, składano czoła tj. d ł u ż s z y m opuszczano brzegu w Gręboszowie, wiązaną. na środku Gręboszowskiej, lecz wyprasowaną się specjalistki w czyli upinanie je tak, że sterczały po (ryc. na Biskupicach, Natomiast chowskiej, wano w rogów wyrzucano czubek, czub, i przekątni, tworząc wałkowatą wiązano chustki z klapką wiązano gutka chustki s i ę to w naddunajeckich ukrochmaloną wzdłuż i oko­ zasię­ czepcową upraną, karku szcze­ od Chustkę ją była ale w zależnie trójkąt na sze­ czepców zakreślanej zawijano haf­ tj. paciorkami. zasadzie jednakowa, licy, z chustek t e ż szyte czyli Zdobiono lążkami, gółach czyli płatczany nakryto nazywano towane. chustek czepiec lub ró­ płatczanymi, się płat Jeśli zastąpiono zwał z czerwonych tworzył chustka. Czepce wiązane perkalowych zwały tym, się Jeden i drugi czepiec był n a stałe ski. pęcz­ perkalową, sztywną browskim także w świeci- . zaś białą z haftem dany wy­ papieru różnokolorowej Mężatki codzień nym. z i przystrojone wstążkami na strojnik, druhny kwiatami sztucznymi, kami i młodej zdjęty niedziel z głowy stał j a k przeznaczano przechowywano czapka». go do w skrzyni. Szpilki wyciągano prania. Dawniej Dobrze z e ń tylko czepce, koszule uprasowany z i wtedy, gdy i kikle prasowano upięty powodu na «przez przybru­ stole wa- 75 �rzechą, albo Żelazka do Czepce haftowanym narożnikiem; zdobioną okręcano podwijany, często się szklanym, około r. dodatkowe w Przededworzu, wokół skutkiem Sladkowie głowy, czego haftem, związywano z na przodzie tyłu wałek, K o r a l e . N a 3 lub u nich wieszały dętki. pierś jak szyi K o ł o S a k i e w k a . 1860 noszono krzyż N a kieszonkę brzegiem z zielonego z — skórka metalem a wycięta O b r ą c z k i t o m b a k o w e O b u w i e kobiece węgierski tzn. safianu wody. postaci chustki. Np. w tiulową nakładały czepek kolorową nań kogutka, też chustką przy czym opadał na chustkę zawsze tybetową, tylny r ó g plecy T u ­ chustkę «jak bywał serek». stroju bogatsze sznury korali dopiero nosiły było szew się szytymi o 5 wiązek, ciasno biedniejsze wokół nizano w rozmiarach ząbki. w były w z boku w szyi dłuższe przynajmniej opięte, wiązki, pod nawet jeśli że zwisały na 10 x z N o g ę Górny w czarnych bucie butów osłaniały z zwane brzeg posiadał w lecie cholewami Ponad żuchowskimi, buciki na wysokich zwane prunelkami, zdobne do w a określone jeszcze w w zimie nadto się czerwonymi Kieszonkę posiadały huncwota wiechcie paradnego stroju guziczki. sznurowane r. Kra­ nabitą wszyta rzemykami wieszaną u pasa i trzewiki. Buty z cholewami przegubem mosiężne k o r k a c h tj. o b c a s a c h , w zaokrągloną, zdobiła — karby. Obcas serduszko z z safianu czerwonego lub zielonkawego onucze, należały dołem przechowywania kupowaną użyciu. rodzaju: cholewiaki obłogę cm, Kieszonkę naparstków. ale w y ż s z y n i ż u b u t ó w m ę s k i c h , n a d n i m z a ś o b o k gwoździków. 10 środku. do nosiły zapaską. częstym cholewy. woreczkami gospodynie Sakiewka ta ściągała ozdobę kobiety dwojakiego z płótna Bogatsze guzikiem zakończonymi rzemyku lewiaki, w Chałupkach w potem k o z i k a itp. metalowym czerwonym żony, trzy posługiwały półskrzynka, krążkami czerwona nabijanymi krój korale — metalowy codzień klucza od mosiężnymi na r. duży kobiety wrzącej naszyjnik. pieniędzy, kowie wieszały i albo U z u p e ł n i e n i e wlewano przy c z y m tylny r ó g wyroniono D u ż y m przykrywały tworzył którego krezką nakładały kobiety Gnojnie na trzech rogach białym w do 1890. uzupełnienie buskim n a biały czepek z f a ł d o w a n ą wierzch; natomiast którą naczyńkiem upowszechniły otrzymywały pow. z batystem na grzybkowatym białe czępach w z też prasowania 1914 z jako ze Drugim przodu, « o d słomy oraz naddunajeckiego Maryji z zwę­ mosiężnych w ząbki onucze. obuwia cielęcej 1 4 1 . Obok czerwone rodzajem wykonane miały był cho­ były skórki, Terezyji». Z d o b n i c t w o P l e c i o n k i . wane sznury igłą. Plecionki taniu skich dzą I Zdaje występowały ze białych, skóry czerwonym i 3 Pojedynczy wykonywany w historii były dziełem skórzanych się w y r ó ż n i ć wadzanymi się nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i , zielonym rodzaje ścieg dziurki zdobnictwa rymarzy, a odzieży i w y c i n a n k i ze s k ó r y wcześniej, szczególnie niż pasiarzy. W ozdoby oraz naszy- ściegowane zdobniczym wypla­ krakow­ safianem da­ ściegów: skośny pasemkami przez pasów że plecionki na skórki cięte okrętkę, przepro­ nieco sko­ śnie. II Ścieg płaski podkładany, czerwonym gach safianem skórką zieloną. jako wykonywany ozdoby Pasemko na ście­ safianu czer­ wonego nie b y w a przeciągane przez rzemień, lecz p o d k ł a d a n e nem 76 zielonym, pod a ściegi następnie wykonane safia­ przeplatane. R y c . 73. T e c h n i k a zdobniczego ś c i e g o w a n i a b i a ł y c h krakowskich. (Rys. Zdzisław Szewczyk). pasów �R y c . 74. B i a ł a k r e z a h a f t o w a n a III Podwójny lonego nego ścieg safianu, k t ó r e ściegu przedstawić ani w stawienia 4 faz tego tego w wypukłością swą robią wrażenie krzyżują fotografii, rodzaju A p l i k a c j e . z r. o k o ł o w hafciarskiej wykonany w 4—5 równoległych haftu sposób (ryc. przez jest rysunek kustosza Zdz. opisie. posiadały układzie pionowym. muzeach stosowali naszych o nie analityczny, dawni kuśnierze charakterze tego prostokątną Sztuka aplikacyjną okaz zdobnictwa czterech Z włóczką czasu składa te i jedwabiem. sukman, z piętrach, biegiem jakie czerwonego dominują Istniały sukienka naszyte się z wszystkie posiadamy czteropłatkowe, kowym. Resztę m o t y w ó w ozdoby z trudnych aplikowane zbiorach muzealnych, haftem. piaskowym bardzo ściegi, natomiast długie zaś wolnego tła w ś r ó d a nadto tej W do m o g ą safianowymi bokach formy liści liści i k w i a t ó w efekt K r a ­ Kożuchy o linijnym kożucha w szla­ rozmieszczony ściegowane najdawniejszych okazu sukmany wyhaftowane lamanina motywy zdobniczy doniczki, tego bujnego obramia się na sukna. N a zdobnictwie szypułki sztuki fotografie opisania. przeobraziły ze bogate dzieł S z e r n e r a pt. S w a t y w plecionkami główny trapezowate gwiazdki, p o z a t y m brzegi s u k m a n y i kieszenie skośne kolejność taki właśnie kożuch. triumfy również po też aplikacje wykonane uzupełnione ściegiem kwiatki w się przed­ tajemnicy tych dać nam obraz Władysława aplikację święciła krakowscy się ż a d e n k a c h szerokich do 20 c m , a c i ą g n ą c y c h się od pasa a ż do d o ł u . U k ł a d zdobniczy, w podwój­ ilustrujący odkrywcy zie­ dadzą Jedynym sposobem Szewczyka, zachował 1870, j a k o t e ż d o k u m e n t a r n y plecach ż e nie z 73). kożuchów wyobrażenie na paskach Pasemka skombinowany, k o w s k i m , n a k t ó r y m p o s t a ć n a p i e r w s z y m planie odziana jest w wiślickie plecionych podkładanego. tak ani w jednym rysunku ani też w ozdoby niemniej się wzajemnie techniki plecionki D o Wprawdzie kuśnierskiej, Kriegera występuje ściegowania, skomplikowanej aplikacje. okrętkę skośnego na n a k o s z u l i kobiecej z Z a l i p i a . dają sprzed sercowate są okazach aplikacje ściegiem się r. oraz warkoczy- bukietu wypełniają tj. k r z y ż u j ą c e 1830 liście koliste równoległe zygzaki. 77 �R y c . 75. K r e z a do Jeszcze na tywach okazie trójkątów koszuli haftowana nicią c z a r n ą i c z e r w o n ą . Zalipie, suki kierezji sferycznych, pierzastych, wyrastających z białego i czerwonego płaszczyznowy lub dwóch o 1880 na dużych motywach np. występuje stała z naszywanych sukna dużych z r. która w się bąkach i ornamentacji Podobnie działo kołnierzach Dąbrowa. naszywanka z kolorowego sukna w prototypem aplikacji. pow. kierezji ślipiach haftowanych się r ó w n i e ż krakowskich. zahaftowanych z aplikacjami Zastąpił włóczką mo­ form je w haft jednym kolorach. w d a w n e j P o l s c e s z y c i e m . S t ą d białym szyciem n a z y w a n o czarnym szyciem z w a ł s i ę w P i ń c z o w s k i m u b o g i h a f t w p o ­ s t a c i z y g z a k a , w y k o n a n y n i c i ą c z a r n ą . Czerwcem n a z y w a n o h a f t w y k o n a n y n i c i ą a m a r a n t o w ą , a w i ę c n i c i ą b a r w i o n ą p o c z w a r k a m i o w a d a c z e r w c a ( C o c c u s p o l o n i c u s ) . Rzezane szycie b y ł Haft. haft to nicią haft Haftowanie białą. płaski wywodzi W (lub nićmi I poł. zwano X I X w. podkładany) się stąd, że k a ż d y w dwóch kolorach: czarną i rozłupany amarantową. (rzezany) na Nazwa dwie ta części dziurczasty. Haftem bogatym z w a n o w y s z y w a n i e o z d ó b s a m y m i b ł y s z c z ą c y m i b l a s z k a m i c z y l i cetkamy l u b selozkamy o r a z z ł o t ą l u b s r e b r n ą siarką c z y t e ż łankotką. Z d o b i e n i e n a foszmańską modę o z n a c z a ł o s z c z e ­ (ryc. gólnie 78 72). Wydarte szycie nićmi element zdobniczy jest tu j a k b y bogate wyszycie to suki hafciarskie u kierezji dziurkowanie, woźniców czyli pańskich. haft �Pod nich 3 względem technicznym nie ściegi główne: wykraczające wego w bo płaski, daleko Polsce. jednak hafciarstwo K r a k o w i a k ó w przedstawia nic osobliwego. w nici łańcuszkowy poza obręb Technologia nazwy są tu Występujące rodzima. zaplatane. i przed regionalnych hafciarstwa Ścieg Ścieg wschod­ bowiem w igłą mają typów stroju krakowskiego łańcuszkowy krzyżykowy ludo­ obfituje się zaplitane, układzie stanowią­ zwie w nim zasięgi cyrka. N a c e r o w a n i e (cyrkę, cereckę) m ó w i s i ę także zawłocenie. M e r e ż k ę w y c i ą g a n ą ( n a z w a r u s k a u ż y w a n a w Polsce powszechnie) z w ą tu wyprąg, wyprąganie l u b sitka puste. I s t n i e j ą t e ż sitka zaplitane. W y p e ł n i e n i e a ż u r o w e g o m o t y w u mereżką lub innym a ż u r o w y m m o t y w e m z w ą zagrodzanie. A ż u r cym o kratę z w ą motywach ażurowy, 76, 77). D o d a ć chustkach wewnątrz kratka kolistych podwójnie lub tutaj należy, że zahaftowanego Miejsca przecinania krzyż, co d a w a ł o frędzełkami się z sitka patrzące na krezach, z nici wzór nieraz zasady ściegiem 74, zapaskach lub liścia, dwóch oczek w hafciarstwa użytkowym, że watka powstaje nitek. wiązaniem kratce. i rańtuchy zauważyć, lub lub trzech obdziergiwano chustki technologią np. z płatek (ryc. nici osnowy motywu pasemek tych misterny zdobiono związku zarysu się kowiaków wschodnich należy dzie sitka szczególnie jeden się zwie p o w s t a j ą przez takie w y c i ą g a n i e z przecinających W kwiatowych, obrzeżony, na Strzępkami u czy brzegu. zdobniczego u Kra­ ż e s t e b n ó w k a jest w p r a w ­ gdy np. podwójnym szere­ giem białych nici wzmacnia szew u ramiączek, mankietów i kołnie­ rzyka, gdy X I X ale b y w a ł a t a k ż e w. okraszała szeregach koszulach na przedsobkach Niekiedy ramiączka kolorowego na ściegiem haftu. zdobionych zaś zdobniczym, koszul Nawet haftem wykonywano nawet szwy kobiecych jeszcze z stebnówka na początku aż w trzech początkiem czerwonym koszuli już z i to naszycia z nici piersiach X X w. zakładek czerwonych. robiono nicią czerwoną. O historii szym był Tenże na haftu niezawodnie ścieg bywał chustkach należy dawna należało chy i na szukać kobiecych nićmi do w biały, oraz koszulach. składanie jako votum. haftu powiecie bawełnianymi nicią, zwyczaju obrusy ściegiem kościelnych, okazalszych «czerwcowe» pińczowskim, płaskim. motywy R y c . 76. M o t y w y z d o b n i c z e « w y - haftów prągane» na koszulach kobiecych Najstarszych a występujące się jeszcze w gdyż były jako ręczniki tuwalnie więc w Zalipiu, od pow. Dąbrowa. rańtuchów używane nakrycia mensy, posługiwano Najdawniej­ szczególnie Rańtuszki do były niewiele. wykonany podkładany paramentów jako typem wiemy wśród ofiarę, bawełnice, Drugim haft nieraz czepcowych białych i bawełnie krakowskiego pod amarantowe tam już w wyszycia I połowie I I połowie do mszy, monstrancję, X I X w. X V I I I w a rańtu­ pokrowce na w. itp. sukmankach Tegoż zdobieniu koloru bielizny ko­ biecej. Trzecim typem haftu, rozprzestrzenionym wśród brzegu W i s ł y j u ż w I p o ł o w i e X V I I I w., a n a P o w i ś l u dwukolorowe i chustkach. koło połowy wone z W czerwone Hafty rzadka okresie X I X w., także i czarne wyszycia na krezach koszul dwukolorowe: i czarne trwały Krakowiaków jako krótkotrwała nadal. W zielonym czerwone X V I I I w. jedwabiem — popańszczyźnianym kobiety i moda, obok wschodnich D ą b r o w s k i m jeszcze z p o c z ą t k u niebieskie która rańtuchy, powstały przed r. 1900, i większą gdy zwane ilością czasu, były dopiero hafty jedwabiu koszule lewym zapaskach prawdopodobnie i amarantowego ręczniki dysponując (ryc. 75, 76), gorSach, minęła czarnego na X X w. czer­ zdobiono bawełnicami. wyżywały się 79 �R y c . 77. T a b e l a n i e k t ó r y c h m o t y w ó w h a f c i a r s k i c h n a P o w i ś l u 1 — Płacące 8 — k ó ł k o , k o ł o w r ó t , 9 — d u p o c k i , 10 — j a b ł k o , 15 — k o s y c e k , 16 — o w s i k z w i s i e n k a m i , zdobnictwie hafciarskim, bogato zdobione koszule, rymarzy i jedwabiem i 80 krawców — albo stopnickim pąsową chustki które 11 — w i n a , 17 — l i ś c i a . 21 — k o g u t , w Dąbrowskim. dziurki, 2 — psenicka, 3 — pecoki, 4 — k ł ó s k a , 5 — krupki, 6 — pscoki z z ą b k a m y , 12 — rumianek, 18 — p i ó r k o z g w i a z d k a m y , naówczas bawełną czepcowe, pasy 14 — p i ó r k o , 19 — p i ł k a , 20 —• m e c h , 2 2 — w i n a , 23 — k o g u t . nabierało dużego rozmachu. zapaski, chustki czepcowe oraz należące kożuchy, 7 — wisienki, 13 — m i e s i ą c e k , oraz haftowano kołnierzyki kołnierze w do kierezji. K o ł o powiecie d ą b r o w s k i m , koszul, mankiety Powstawały sztuki dzieła r. 1870 karmazynowym brzeskim, rękawów, a wtedy kuśnierzy, miechowskim nawet przerembki �tj. n a r a m i e n n i k i . N a ó w c z a s kolor czerwony w hafcie tywach roślinnych kontaktować W latach o 1890 nićmi r. o hafty kolorze miechowiankom, wspól­ jako podwiślankom z browskiego i brzeskiego dobnie krezki u jak koszul, też powiatu dą­ po­ fałdowane obszyte k o r o n k ą . Powiślu nęło też niebieskim. kobaltu i karminu były ne mo­ zaczęto z koło wykonane też Dąbrowskim się nadto hafciarstwo bawełną koło czarną w i N a rozwi­ r. 1885 czerwoną zastosowaniu do krez (ryc. 75) p r z y p i n a n y c h koszul, tów kołnierzyków, i przodów Koszul takich jeszcze w do mankie­ na ozedlu. — i krez latach używano 1905—1914 do gorsetów sznurowanych i za­ pinanych. K o r o n k i w ziemi w X V I I I białe znane w. Z browskim na Powiślu koronki z nici białej, już k o ń c e m X I X w. wykonywano czerwonej i żółtej. h a f c i a r s k i c h . m o t y w ó w powyżej rodzaje dawnego zaginęły południowym terenie cjalne odzieży na pow. w Dąbrowa. haftu omal całkowicie na dużym nadwiślańskim ludowej Powiślu nazwy R y c . 78. D z i e w c z y n a w k o s z u l i haftowanej n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e Przedstawione krakowskiego skich D ą ­ szydełkowe S y s t e m a t y k a nictwa były krakowskiej i dzięki Dąbrowskim. słownictwie zachowały temu m o ż e m y Liczba jeszcze przedstawić ich jest miejscowych obszarze Z i e m i się wcale hafciarek. w Krakowskiej. X X w. systematykę duża, ale nie żywe ornamentów wszystkie Tabela gałęzistych Jedynie tradycje hafciar­ otrzymały m o t y w ó w na zdob­ spe­ nazwanych 1 ) g o m u ł e c k i 2 ) krupki 3 ) pecoki ( p ę c a k i ) 4)pecoki z krupkamy 5 ) p o d w ó j n e pecoki 6 ) dupocki 7 ) kłóska 8 ) psenicka 9 ) galązecka 1 0 ) kółko 1 1 ) liścia ze scebłikamy 1 2 ) serduska 1 3 ) pępki 1 4 ) j a b k o , m o t y w p o d o b n y c z a s e m d o l i ś c i a d ę b u 1 5 ) piórka 1 6 ) k o g u t ( c z ę s t o w k s z t a ł ­ c i e d u ż e g o k w i a t u t u l i p a n u ) 1 7 ) r ó z g a 1 8 ) k o s y c e k 1 9 ) k i e l i c h 2 0 ) rzyka ze scebłikamy 2 1 ) d r a ­ b i n k i 2 2 ) p i ł k a l u b zeby 2 3 ) dziesiąt 2 4 ) śłipia ( m o t y w k o l i s t y ) 2 5 ) wykrącajki 2 6 ) ese ( p a l m e t a ) 2 7 ) kobyłki l u b k r o k i e w k i 2 8 ) k a c u s i a l u b k u r c o t k o ( r y c . 7 7 ) . obejmuje: Rejestr tych że imiennictwo nazwom nie zawsze czole w m o t y w ó w na wprowadzone odpowiada zostało z przynależną do nich tutaj j e d y n i e ze w z g l ę d ó w h a f t u kłódkę. i naturalistyczna forma z a s t o s o w a n i e . Tylni kwiatowych, mieszczenie dowi skonfrontowany formą narożnik obramiony ornamentacji na mankietach. Przód (np. Najpiękniej chustki zwany wzdłuż koszuli posiada jabłko, zdobione kwiatkiem brzegu s u k a c h kierezji. kogut, Układ chustki były zwykle dwie objętym wykazuje, itp.). chustki czepcowe, szlakiem. zawsze Takie na kołnierzu zakładki, bowiem tabelą n a ryc. piórka wypełnia m o t y w ó w zdobniczą praktycznych. W b r e w sugerującym wyobrażenia p r z e d m i o t ó w z natury, m o t y w o m U k ł a d na nazw wiązane rombowy również jest odpowiada których 77 brzegi układ roz­ ukła­ czyli Strój krakowiaków — 6 81 �przedsobek listewka obdziergane są w ząbki a nych. Haftowi obrzeża, a listkach, obramione stwie dziurkowatemu serduszkach dziurkami, kobiecego łącznie (ryc. do nictwo stroju, to dobór kwiatowych nie samo przemysłu ludowego, chłonęła twórcza ludu — podkreślić strój artystycznego pełen tego krakowski zarysu zamieszkałego haft kierezji rodzajów na a plecy że ten przemysłu technicznego, kował podział domo, posługiwanie coraz łych i częściej pracy stroju złocisty W skim, tych «suk» galon kramach, i wianki potarciem itd. amarantowe, I południowej wiele i żółtą Cechą niebieskie, lub się w u nas na — Dąbrowskim. trójkątnych, (ryc. i obszaru koszulach, 79, 9, dziarska karierę masom stroju 10). forma wojskową W W z końca X V I I I Miechowie wieku. np. brokatowe granatowe z wia­ Chłopi w ma­ wykonywano i merynosowe, kołnierzem foszmańskiej wedle po­ skompli­ p o ł o w i e X I X w. jarmarki wsi. zdobną korzystanie a jednocześnie k r a k o w s k i e g o jest, j a k od adamaszkowe, podcieniach paciorków kolorowym szkiełkiem sklepów kraciate czerwone cudowny. małych barchany, sukno naszych kramach i Krystiana jednak sztuki połaci dużych uroczysta zrobił i to j u ż karazje czerwoną, sznury przedmiot itp. meandrem innych Inwencja dzieło Powiślu w pińczowskich umożliwiając potrzeb suką o innych. i przemysłu wyszła szycie» na samowystarczalnej, wymiany. zdobione, Ze czyli i dekoracyjny prymitywem. stworzyć w. zdob­ M A T E R I A Ł fabrykatami sznurkiem złociste, setów dostarczały Także wyszywanym mody w szych centki. krasę carskich w. wy­ X V I I I wstążek «białe d o m ó w drewnianych sprzedawano magierki, czapki rogatki, centkowane płócienka, kwieciste 82 z poł. własnego w oraz stanie g o t o w y m . bardzo mieszczących spinki z koralem lub W system swoje stroje w gorsety hafciarod VIII kapitalistycznym, rozszerzał czarnym I że artystyczny krakowskiego system gospodarki zaspokajały amarantową, wstążki, lub w zakupywali białe tj. układzie szerokiej skali sprzedawano włóczką i W zęby, 13). się w miasteczkach sukmany w uderzał duże rozwój materiałami najefektowniej skąlbmierskich W Y T W Ó R C Y Rozwój należy, się R o z d z i a ł stępu w również tchnęło kobiecego poziom kierezji typ w kwiet­ trójkątach nimi. szkiełek, obcymi w lat X I X ale fabrykatów dodać przejawił zdobnictwo właśnie (ryc. gałązek wyrazu. hafciarstwa męski artystyczne romantyzmu kupnych najwyższy strój kołnierzach wysoce z i nad pozbawiona z z boku 150 połowy wszystkiego, co wschodnich osiągnęło z szychu kramnego, zmagań i z zębach hafciarskiego, ze bowiem regionalnego dekorujący sprawiły, epoce i różnych fartuchach i Natomiast Zamaszyste potrafił dołem pińczowskich krakowska, się od motywy wyprąganie ostatnich kierezji ornamentu należy — przez K r a k o w i a k ó w zapaskach opadających to wycięte ciągu kołnierzach wieś chciwie, odwracając a L u d Do które w tj. często sukmanach chustek aksamitu, miejskiego, zwycięsko. w stosowanie zaś się na na rózgi rozmieszczony w dokonał ozdób zwykle towarzyszy Zapaski występujących kolorowych tybetów, w y r o b ó w i kwiatach. krakowskiego układów, 10) — 9, zdobią krezach cechuje haft roślinny stroju linijnych na Z Kindla w używane początkiem i fabryki kwiatami: Graslitz. Korczynie na X X fabryka Chustki w do przodów do Skfidla ziemi w różowych Mistku, wieś w przeróżne i rękawów po białe Ferd. kraciaste, materiały, i prawym kropki, brzegu a w gor­ świecidełka. austriackich, Mladka w o d ą kaftanów, szkiełka czeskich, krakowskiej granatowym drelichy, pierścionki, nawet poświęcane czeskie firm skalbmier- chustki pasiaste, na angielskiego, się w p ł y w y tłem krzyżyki, się rynku cygankami, zwane sprzedawano podszewki wieku z koziki rozchodziły wojska krzyżowały chustek korali, oraz medaliki, miasteczek m u n d u r ó w jarmarkowych następujące falistym z W i na pasiaste perkale, szwaj­ Wisły obrzeżonych Starchenbach kolorach z drukowanymi bukietami w na- �rożnikach zwane wyrabiała u nas czerwonymi oraz także stwa firma H e r m a n Tiickel różami w przemysł oraz bordiurze, w fabryki Pod rzutkami W ośrodek promieniowały tyrolska a sukmany białe w spódnice pow. Czeskiej Lipie. firma na Śląsk szyto z Radłowie Dopóki ludowym, w przemysłu się w złożone Topoli trzosy w pow. miejski szły parobskie szerokie w Chustki winnych, Rosenthal potrzeb sukienniczego, a we z brał chałupniczego i północną czarne dużymi Voralberg ludności część udział hafciar- ziemi jędrychowskiego płótna pińczowskim fabrycznego formy niektóre produkcji, nim i jędrzejowskim — dziedziny przemysłu weszły stadium w szynie w pow. j ę d r z e j o w s k i m siano jeszcze d u ż o lnu i p r z ę d z i o n o , sokie, gron kra­ tj. z ze fa­ sukna Częstochowie. wpływem przekształcając W i Braci jednak przemysłu gospodarczo w kwiatów zaspokojeniu powiecie brzeskim i d ą b r o w s k i m Andrychowie, w z wyrabiała krajowy. Żarki, jako kapelusznictwa, i Venzel Vedrich szwajcarskimi kupców szwajcarska Tschudi-Schwanden. kowskiej. W bryki przez za brzeskim przemysł Wisłę z K ę t i zaś konfekcyjny magierki kapelusze pow. tkano z płótno, nie Tyńca, celenderki z białe do rozpoczął głównego Myślenic, Wilamowic — ale dziewiarstwa rogatywki dla własnej cofały W sąsiednim oddawano je walki konkurencyjnej ośrodka pasy ale t k a n o w bielenia czerwone zaś ludowego zamierania. z Tyńcu. góralom. przemysłem ludowego, z Krakowa, potrzeby się, Węgle- wy­ skórzane, wytwarzano pińczowskim. R y c . 79. K r a k o w i a k w b o g a t o haftowanej kierezji z pow. pińczowskiego. 6« 83 �Ośrodkiem rozchodziły po lewym zwane kożusznictwa się na brzegu cały Wisły «wiślickimi», zdobnictwem. okaz nie czyński, O się w wyszywane N a teren mierskiego szły albo białe kożuchy bogatym tych, muzeum, potem w i których też przemycano terenu południe od baranie, Tarnowa które jako długie Wisłę Po r. barwione moda opierzanki szył i płótnianki w kilku i haftował r e zje dzikie były z Koszyc zwane żółtymi, m o ż n a kach czerwonymi w w Okazy w pow. W r. gdyż szył szelążki jako że degeneracji do chłopomańskiej Kopciowa było splatano 6 dawały mody 84 1825 w pow. w pow. Piękne się jeśli rubli, kie- Skalbmierzu, brązowe gdy ale suk­ nićmi spotkać je pińczowskim 40 szył Wiślicki. Żabca koło w były w było i Kobylnichmielnicka się cekinami oraz jako r. strojów 1930 np. sami. w w ślubnych Topoli, a kostium z w Chałupkach, Przygotowanie zaznaczały potem szyli w w i I I poł. X I X w. Wypożyczane szatni atelier się złotym i srebrnym teatralnych, j a k Polsce jeszcze posługiwaniu doprowadziło już w mieście wyszytymi kostiumerów X V I I kierezje krakowskie prywatnych Ratajach w źdźbła pow. szyli zawsze niedojrzałe, przez jeszcze pasterzy zielone; kapelusze z płótna ilości taśmy robiono w krawcy. specjalistki, j a k np. Pińczowie. odpowiedniej Busko-Zdrój służyły podmiej­ lnianego. pleciwa ze Kapelusze słomy należało do z w y c z a j o w y c h o b o w i ą z k ó w pasterzy. Pleciwo p o d względem, W Nie­ zerwanie fotografów niektóre dawniej wieku. całkowite pleciwo Żabcu pleciwa « w cztery i Komorowie zszywały żytniej technicz­ słomki» pleciono gospodynie w do kapelusza w s t ą ż k ę c z e r w o n ą lub niebieską, czasami czarną a k s a m i t n ą w domu pod tzn. 4 łub i do­ wpływem miejskiej. jednej dynie się szeroko, Stradowie wymysłem ornamentalnym. w i Przygotowywane Szewców w Chłoń, brzeskim Łojek. cieszyły kobiece, j a k s u k i e n k i tj. futra, s u k m a n k i i ż u p a n y gorsetów chłopi różne. cztery słomek. parady krawcy jak pletli rozgłosem kierezja koszycka używane obfitość ludowym względem odzienie czynna nie m ł ó c o n e j nym pod szyciu Niektórzy słomkowe 1850 i Bo- r. krawiec sukmaniarzy w z sukami czerwonymi, okrasa haftu przesadna z tradycyjnym zdobnictwem do w Stanisław K o m o r o w a r. w sukmany było już w kierezje koło Oleś C e c h o w a ł y je duże kołnierze, zdobione w kosztowała kierezji proszowickich jest, skich. Z i m o w e dla rozchodziły jędrzejowskim, 1882 oraz s z e l ą ż k a m i nie b y ł y n o w s z y m faktem Jedynie koszyckimi. K i e r e z j e te i się 12. białych galonkiem sądzono, buskim. tylko lub zielonymi. Motkowicach pow. sukmana — mniej żółtymi i 1914 R a d ł o w i e w pow. dziełem największym many W r. na północnych. Otfmowie J . Bojki sukmany Busko-Zdrój pow. D ą b r o w a T a r n o w s k a . przed wedle krawców. Sukmany R y c . 80. Z o f i a S z a b l i n a , h a f c i a r k a z G r ę b o s z o w a , robił Gręboszowie W się kożuchy przyjmować krawiec rusowej w pow. d ą b r o w s k i m . ko­ kożuchy przyjęły zaczęły także u sąsiednich krakowiaków Sukmany białe Ćmielowie, tańsze 1920 brązowo nowa różne skórkowymi robione w przez lasowiackiego. M ą t skórką w krakowsko-sando- I I poł. X I X w. żółte, żaden pisał Józef kutasikami pogranicza krótkie, Stamtąd krakowskiej sąsiadom że są « p o bokach k o l o r o w ą serduszka z wspaniałe, kożuchach zachował Wiślica. ziemi imponujące zdobione». żuchy, była obszar wsi, wiejskich w było wielu, Gręboszowie, było gdyż buty w 1825 r. dratwami, a najlepszy z nich S z y m o n dawniejsze kilku były szewców, Dzięciołowski nietrwałe. którzy zaopatrywał Wedle szyli buty w obuwie J. Bojki wywrotki nawet je­ dwór �i plebanię. środka, Wywrotkami zwały skutkiem czego część s i ę te buty cholewy stąd, górą że szyto je n a wywiniętej wywrót ukazywała tzn. stronę prawą stroną prawą. czyli buty ze sztylpami b y ł y de facto d ł u ż s z e o d i n n y c h . M ó w i o n o , ż e gdy je k t o ś silnie na nogę, sięgały tego b ł o t o Buty nie te rową rała w. w Kobiece szewcy aż do harmonijkę. w nich buty z i nadawał zdartej Szczurowej z z wodzie i na nym i przysiółka Otfinowa niebiesko-czerwonym. wiecie dąbrowskim wyprąganiem, była sitkami, mylnie po krez bucie z X . 12. N a S z a b l a cielka ur. 6. nowej mody. z wyprągiem III. 1884. Leona. z W w W o j t y t ó w , w (ryc. (1871—1935), Macieja, ur. 1938. Była 7. dla rozłaziły. nogę. Obuwia su­ i wykonywali końcem okolicznych, od z obcie- sięgając w był na przegubie unii kolejowej z uznaniem, «Wieslaw» W nowatorka okolicy Tar­ Zakliczyn, że «chłop na mógł czepcowych wśród 26. w w hafty hafciarką motywów. Ł o ś , ur. która haftowaniu nicią 11. zdobiła z zdobniczych Żelichowie H e l e n a poszewki czepcowych, i bogatym Żelichow­ się Z o f i a i krzewi­ haft K a s a , V I I . 1886 R o z a l i a po­ zapasek i kwie­ wybiła biały ur. r. o r a z B o d u c h , artystek igły z a j m o w a ł a chust Królikowska Pilczy koszul, W 1857. czerwono-czar­ białe W zaś izby, r. Zapasterniczu w kwiatowymi. i powały czerwoną miejscowych I I I . 1873, mistrzynią hafciarek białym, hafciarskich form M a r i a petersburskiego była Katarzyna hafcie Gręboszowie wzorniki była w z wyd. uprawiającą motywami I I I . 1876. znana chustek się dla­ się uwierałaby szewskiego m ó w i o n o celująca dekoratorka pieców miejsce lewą czyli sfałdowane Dąbrowskim, 1860, dużymi jako gorsetów pierwsze żona 80) malarka, haftowaniu r. ur. Wykonywała hafciarką Zalipiu nicią jeszcze 1877 uprawiała Jako specjalistka X I . i wciągnął ćwieków, Kitowicz). Każdą południe rękodzieła najwybitniejszych Rcdak Ł a t a pisał jarmarkach K . Brodzińskiego na Powiślu dziurkami oraz B r o n i s ł a w a jak bocznymi zborkami, skiej p r a c o w a ł a j a k o m a l a r k a - d e k o r a t o r k a izb wiejskich oraz cistych prawą, szwami staszowskich u r . 2. Ostatnią Halina z użycia przemokły». Najstarszą, jaką znaliśmy hafciarką Goruszowa, tzn. ośrcdków R y c . 81. T a n i e c k r a k o w s k i — d r z e w o r y t w sielance z bez skutkiem czego buty na (jak szyte, przeciwnym razie zsychając każdym butach nie padliny karbami lub największych O jutowych w w dratwę, się tak i rozwozili je buty tych było jednym z węgierskiego to wyłącznie przepiłowało nich skóry, Były Z b o r k ó w stać łatwo kroju Żabna zaś Staszów. tydzień Wywrotki były przez 7 miesięcy — Łańcuta. n ó w — R z e s z ó w północy z szwach i każdy surowej dębiono nogę. X I X z pachwiny. w obszerne nigdy skórę wschód do zaschnięte były szyto m u do Wywrotki 31. jako żona J a n e c z k o w a zapaski zapasek i czerwoną fartuchów 85 �(białych biła spódnic) się M a r i a nicią białą K a c z ó w k a , czerwoną, Agnieszka żona oraz Wojciecha, koszul ur. 27. Janas, D y m o n o w a A n t o n i n a K a c z ó w k a i dycyjnego zdobnictwa regionalnego. lest to już tradycyjne w M a g d a l e n a schyłkowa wschodnich. faza przemian wcześniej, kilkanaście niż łoktusze, różniała: dziurki, 1 4 2 porzeczki Po r. w alby listki, k o ł a , je spośród W pojawiać się F e l i c j a malarki wielobarwne zaczęły nadto J u l i a K o s i n i a k o w a i które dekorujące malowane haftem białym regionalnego F e l i c j a ściany «Włościanie przetwarzać lub czarnym 1871 Krakowa okolic zaś bezimienny czynnych z było Proszowic uświetniała chustki jej hafty kurze rapki, jagódki się u r . 8. I . 1 8 8 1 . motywy wy­ oraz do zmieniających z Pasieki Otńnowskiej tom N a z w ę o stroju po Zalipia, znane w hafciarskie (ryc. jako próbują 67), zrywając Ź R Ó D E Ł od zarysie», stronie nadał raczej kwiatowymi, J ó z e f a K r a k ó w M ą c z y ń s k i e g o , 1858, którego a u t o r w y d a n e g o p r z e z J . B e n s d o r f a pt. ludu polskiego, Świątniczan z X wyszła bezkrytycznie podział i Skalbmierską, uwagi K r a k ó w 1863. Krakowiaków Z a nimi miano Kopieniaków, skalbmierskim podał w serii wiele Kopiejników obejmującej nie bała­ Opowiadania zaś O. na: Ogrodników, galicyjskiej, a K r a k o w i a k o m , autora K o l b e r g Prądniczan, zamieszkującym czy Kopijników. Krakowskie, lecz I. Typologiczne tury. I) podał Proszowską Kieleckie Krakowia­ czerwonym. z Skawiniaków, Niektóre pajączki, C u r y ł o w a na i krakowiaków ubiorach, zwyczajach, obyczajach (Krakowskie Ziemię 1900 tra­ hafciarstwo cechujących izb oraz piece ornamentami podziału mutnych twierdzeń powtórzył Kijaków, W o j t y t o , obszarze r. przystosowywały M a g i e r a C H A R A K T E R Y S T Y K A o na W i d e r s k a zdobin nicią Fretka, kontynuatorkami haft biały, k t ó r y m (centki), R o z d z i a ł książeczki W i k t o r i a K o ł o K a t a r z y n a systematyce hafciarki, nich należała ludowe, zdobiny tradycyjnym Próba i były hafciarstwie zarejestrować. cycoski gwiazdki, te Proszowice—Szczucin dawne których i czerwoną, kościelne. zdobione wy­ brzeskim. Natomiast z nadto wiejskich. D o powiecie wybitne a linii czepcowe hafciarek ur. 12. I . 1909, F e l i c j a Hafciarki regionalnym od chustki innych . 1920 się g u s t ó w w Z Kaczówka, W o j t y t o w a , zdołaliśmy hafciarek, u p r a w i a ł a jeszcze haft nicią n i e b i e s k ą czepcowe, wykonująca O b a r t u c h . G d z i e indziej tj. n a p ó ł n o c upadło Słomnikach I I I . 1895, czerwono-czarnym. ur. 19. I . 1902, Anna J u s t y n a k ó w haftem tę wydzielenie wysunęła znamionujących ubiór grupy krakowiaków praktyczna potrzeba ludowy na wschodnich nie wywodzi określenia zespołu terenach obszaru wschodnich z litera­ kostiumologicznych się więc cech, zaludnionego przez Kra­ kowiaków. W pracy wykonywania rzystaliśmy zealnych domości oraz 4) Królestwa Królestwo k ó w prace materiałów informacji do podawanych Opis rysopisu wielości źródeł: G o ł ę b i o w s k i , tościowych 86 czterech odmian 1) l i t e r a t u r y , 2 ) naukowych przyjętego materiałów zdobytych drogą typu kostiumologicznego ikonograficznych badań przez mających autorów Polskiego Polskie z r. ścisły W ł a d y s ł a w a którego dzieło zagadnienia w 1859, związek L u d typologii późniejszych. dwóch zasobne tomach Z z produkcją wydany sukman połowy r. nie tylko S i a r k o w s k i e g o Polski 1850 w cenne ubiorów odnoszące w X I X w. wyróżnić przyczynki do do dostarcza szczegółów W o j c i e c h a krakowskich. W się stroju Źródłowe K i t o w i c z , a w 1830 oraz wiele oraz 3) z a b y t k ó w terenowych. o stroju K r a k o w i a k ó w wschodnich p e d a ł w X V I I I w. J ę d r z e j Ł u k a s z nie z ko­ mu­ wia­ X I X w. wiele war­ autentycznych, należy dwie prace: S z y m a n o w s k i e g o gospodarczych I I poł. X I X w. północnego obszaru stosun­ cenne'są Krako- �wiaków się do Z w tak j a k z obszaru początkiem H a u r a , materiału a z końcem przez D e b u c o u r t a . Z J. dzieła L e w i c k i e g o rysunki do początku D e m o r a i n e ' a , z których gwasz w świetne artystyczne biecego w części kumentów pozycji. Krakowie, A J a k u b a wyróżnia Preka, się drzeworyt akwarele M i c h a ł a Zienkowicza kolorowane sztychy a wreszcie zdobnictwa zaludnionego w przez wreszcie znajdują drukowanego wykonał odnoszące r. 1693 zamieszczony z r. już od r. p r a c y niniejszej Lipsku Thierry, w później litografie 1838—1841, następnie «Wesele» odzieniu», 1864—72 W ł a d y s ł a w a S z e r n e r a kożuchów do w potem zimowym 1831 r . męskich, stroju Krakowiaków się w a ż n e z S t a c h o w i c z a «Skalbmierzak materiałów wykonywane przygotowywaniu wśród których stroju B o j k i , i akwarele J . P. Norblina, sztychowane kierezji ludowego wschodnich 1869. Bez d z i s i e j s z a w i e d z a n a s z a o s t r o j u k r a k o w s k i m s p r z e d 100 p o m o c ą w w. Józefa Najobfitszych K r i e g e r a , D u ż ą rozwoju dokumentacje obszaru ważnych w Gręboszowa 82. C h o r ą ż y k o s y n i e r ó w w w o j s k u p o w s t a ń c z y m Skalmierskim. I g n a c e g o X V I I w. rysunki W o j n a r o w s k i e g o kierezjach» Ryc. chodniej Okruszyny z X I X w. Leona akwarela «Krakowiacy z X V I I I S u c h o d o l s k i e g o , grafie w. południowego. ikonograficznego dziele X X były nam ikonograficznych lat b y ł a by uboższa Muzeum unikaty nieodzowne w stroju ko­ południowo-za- dostarczają tych zbiory oraz z o foto­ do­ wiele Etnograficznego ustaleniu historycznego krakowskiego. badania półn.-zachodniej terenowe. części zasięgu W określaniu korzystałem charakteru z wyników stroju k r a k o w i a k ó w badań prowadzonych wschodnich w r. 1952 87 �pod kierunkiem U . J., także z doc. badań dr adiunkta Plastyki w się mgr Śladkowie do wreszcie, że w Muzeum sługą jest ściegów, u i zasięgu styku ze prowadzonych Krakowie, a w okolicy, tzw. w r. a także sukmany strojem Korzystałem 1951 z pod w studentów zachodniej dzikiej świętokrzyskim tajemnicy efektownych wykonanych zielonymi paskami oraz mgr granicy krojów, mgr fałdów safianu na Z. z i absolwentów granicy materiałów prof. zasięgu dr Z dla działu S z e w c z y k a , biodrowych stroju w pasach którego Badania R e i n f u s s a odnoszących Krakowiaków przyjemnością wykonanych białych Sekcji R o m a n a wschodniej przez S z e w c z y k a J. K a m o c k i e g o i sandomierskim. K r a k o w i e przez wyjaśnienie również kierunkiem materiałów p r a c y tej k o r z y s t a m z r y s u n k ó w Etnograficznym wzdłuż przez szczególności kustosza mgr Z d z i s ł a w a K a m o c k i e g o . PIS, zebranych Wielkim określenia wschodnich w J a n u s z a Ludowej K u t r z e b y - P o j n a r o w e j kontrolnych M u z e u m Etnograficzne w i A n n y zaznaczam inwentaryzacji niesporną kierezji, oraz krakowskich. za­ wypukłych �P R Z Y P I S Y 1 M a p a W ł a d y s ł a w a Semkowicza « S ł o w i a ń s z c z y z n a zachodnia i wschodnia w w. 2 Stanisław Arnold, 3 W ł a d y s ł a w Semkowicz «Polska za Kazimierza 4 K a p , kapie — podobnie j a k k a p k a , Geografia historyczna Polski, Warszawa W.» 1951, s. X» 64. (mapa). czepek, c z a p a , c z a p k a , t a k ż e k a b a t , k a p o t a , k a p e l u s z , k a p i s z o n , kapuza, k a p l i c a itp. w y w o d z ą s i ę ze w s p ó l n e g o ź r ó d ł a — ł a c . c a p p a . 5 Przyjaciel 6 R o m a n R e i n f u s s w b a d a n i a c h t e r e n o w y c h w rejonie k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i m ( P o l s k a S z t u k a L u d o w a 1952, N r Ludu, Leszno, 1846. s. 42) u s t a l i ł p o ł u d n i o w ą g r a n i c ę z a s i ę g u z a p a s e k n a r a m i e n n y c h n a l i n i i P i e r z c h n i c a , Ł a g ó w , N o w a ' W ł a d . Siarkowski, 8 9 1 0 Gazeta Kielecka M a t e r i a ł y do etnografii l u d u p o l . z o k o l i c K i e l c . Z b i ó r do 1874 ( Z wycieczki w Opis K r ó l e s t w a Polskiego, W a r s z a w a Orli Lot, 1929, X s. 1 1 Stanisław 1 2 Frycz Modrzewski, 1 3 Łukasz 1 4 Niesłusznie Arnold, 1, Słupia. a n t r o p . k r a j . T . I I , 1878, s. 214. Łysogóry). 1850, T . I , s. 140. 202. Tło społeczno-gospodarcze O d r o d z e n i a P o l s k i e g o , N o w e D r o g i , 1953, O Poprawie Rzeczypospolitej, przekł. Cypriana Górnicki, Dworzanin Polski, K r a k ó w , 1566 Bazylika 1577, s. N-7, s. 57 i i . 51. ( D z i e ł a wszystkie, T . I . W a r s z a w a 1886, s. 72). u w a ż a s i ę M a r c h o ł t a z a p o s t a ć k o n w e n c j o n a l n ą o m a l w typie k o s m o p o l i t y c z n y m . W s z a k ż e typ sier­ m i ę g i c z y k a p o t y n o s z o n e j przez niego o d n a j d u j e m y n a w i e l u X V I - w i e c z n y c h d r z e w o r y t a c h bezprzecznie p o l s k i c h . Jest to l e t n i a o d z i e ż c h ł o p ó w ł o w i ą c y c h r y b y , p r a c u j ą c y c h w sadzie, w p o l u l u b ż o ł n i e r s k i e j potrzebie. 1 5 Torba skórzana M a r c h o ł t a — fragment d r z e w o r y t u n a k a r c i e t y t u ł o w e j S a l o m o n m ą d r y z m a r c h e l t e m g r u b y m a s p r o s n y m » , d r u k H . V i e t o r a r. książki « R o z m o w y , które myal kroi 1521. 1 6 T a d e u s z S e w e r y n , S t a r o p o l s k a grafika l u d o w a , W a r s z a w a " O m n i u m fere g e n t i u m n o s t r a e aetatis h a b i t u s n u n q u a m ante h a c aediti — F e r n a n d o B e r t e l l i A e n e i s T y p i s e x c u - debat 1563 1 8 1 8 gendą 1956, s. 130. Veneris. D r z e w o r y t ten z n a j d u j e s i ę w d r u c z k u z X V I I w . pt. C o l l o q u i u m J a n a s a K i e c h y z S z y m o n e m . M a g i e r k a w c h o d z i ł a do s t r o j u l u d o w e g o j e s z c z e w ś r e d n i o w i e c z u . W i d z i m y j ą j u ż n a m i n i a t u r z e w K o d e k s i e z le­ o św. Jadwidze, przepisaną w r . 1451 z polecenia k s . R u p e r t a L i g n i c k i e g o d l a bogatego m i e s z c z a n i n a w r o ­ c ł a w s k i e g o , A n t o n i e g o H o r n i g a . W y s t ę p o w a ł a n a Ś l ą s k u , w P o l s c e p o ł u d n i o w e j i n a W ę g r z e c h . S t ą d jej n a z w a : c z a p k a węgierska, a od j ó w n a l e ż a ł o do 2 0 M a g y a r — m a g i e r k a . Z a B a t o r e g o b y ł a c z ę s t y m n a k r y c i e m g ł o w y w c a ł e j P o l s c e . P o d c z a s turnie­ s p r a w n o ś c i rycerskiej j e c h a ć k o n n o w p e ł n e j z b r o i , a p o d n i e ś ć z z i e m i m a g i e r k ę J e d n a z m i n i a t u r k o d e k s u O s t r o w s k i e g o z r. 1353 p ł a s z c z y l u ź n o w i e s z a n e n a p l e c a c h b u r e s u k i tj. p ł a t y s u k n a z w i s i o r a m i w ł ó c z k o w y m i u 2 1 razja» 2 4 białych cit., s. 6 4 ) : « k i r , c z a r n e , k o s m a t e nieco s u k n o , grubej ż a ł o b y s t a w a ł s i ę oznaką». S z y m o n S t a r o w o l s k i n o t u j e , ż e « ż o ł n i e r z e s t a r o p o l s c y p o w i e r z c h o w n e rzeczy lekce w a ż a j ą c , w k a r a z y i i w s z a r y m s u k n i e c h o d z i l i , z e s z ł a (ta o d z i e ż ) p o t e m n a 2 3 do narożników. K i r e m l u b k i e r e m n a z y w a n o t e ż s u k n o c z e r w o n e n p . j a k o a p o t r o p e u m wieszane u c h o m o n t ó w z a p r z ę g u wesel­ nego. G o ł ę b i o w s k i (op. 2 2 kopią. dowodzi, ż e c h ł o p i d o l n o ś l ą s c y z X I V w. nosili hajduki». S t ą d s t a r o p o l s k i e p r z y s ł o w i e : « F r a s z k i a d a m a s z k i — kierezja to g r o n t » l u b « N i e m a s z c i , j e d n o j a k o n a s z a k a (Rysiński). J e ż o w s k i w E k o n o m i i r. 1648 pisze: P r z o d k o w i e o s z a r ł a t nie dbali Wojewodowie w szarzy chadzali D z i w n a r z e c z , k a r a z j i j u ż teraz nie I n a lundysz niektórzy słudzy się Szukają barwy, coby była od W s p o m n i a n a tu szarża, to s i e r m i ę g o w e s z a r e s u k n o s a m o d z i a ł o w e , znają gniewają bławatu. a l u n d y s z to luńskie. sukno, pakłak (Packlaken), s u k n o n a p ł a s z c z , grube, ziarniste, h o l e n d e r s k i e . 2 5 N a z w a g i e r m a k w y w o d z i s i ę z tatarskiego 2 7 U armiak. szlachty z a r o s t nie t r z y m a ł s i ę j e d n e g o p o r z ą d k u . G ó r n i c k i p i s a ł : « W i ę c j e d n i g o l ą b r o d y a z w ą s y c h o d z ą , d r u d z y s t r z y g ą b r o d y po c z e s k u , trzeci p r z y s t r z y g a j ą po h i s z p a ń s k u . I o k o ł o w ą s a z a ś jest r ó ż n o ś ć , bo go d r u d z y n a 89 �d ó ł g ł a s z c z ą , a d r u d z y w g ó r ę j e ż ą . J e ś l i z a ś kto n i c b r o d y nie ustrzyga i do b a r d z o s n i ą ź l e » ( G ó r n i c k i , op. cit., s. 2 8 s. tego n a j d u j ą w i n ę , w e z b r o i powiedąją 73). S k a r g a ze w s i D u p i c e w powiecie b ę d z i ń s k i m w A c t a D e c a n i et Officialis o d 1511—1559 ( W i s ł a 1892, T. VI, 850). 2 9 3 0 M u c h a j e r l u b m u c h a i r o d tur. m u c h a y y i r z a c h w y c a j ą c y , wspaniały. Jest to j e d e n z o l e j n y c h o b r a z ó w « T a n c a s m i e r c i » w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w w K r a k o w i e . Pod nim. mieści się napis: I ty K m i o t k u W spracowany ś m i e r t e l n e ś s i ę w y b r a ł tany Niepyszna D a m a z Oraczem Tak bogaczem. tańczy jako z 3 1 J . K . H a u r , S k ł a d abo 3 2 Jędrzej Kitowicz, Opis o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za panowania Augusta I I I , Bibl. Nar. N-88 rozdz. X I X . 3 3 Wład. Siarkowski, s. 3 4 Crescentyn, O p o m n o ż e n i u i rozkrzewieniu wszelkich p o ż y t k ó w , K r a k ó w 3 5 Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, K r a k ó w M a t e r i a ł y do etnografii l u d u p o l . 1693, s. 155. z okolic Kielc, C z . I I I , K r a k ó w 1571, s. 1880, 100. 216. T a m ż e s. 217. « T w a r z c z y ś c i a w y b i e l a . P r z e c i w w i a t r u n k o m ż y w o t n y m i n i e s t r a w n o ś c i t a k ż e p r z e c i w k w a ś n e m u r z y g a n i u p o m a g a h a n y ż w a r z o n y w winie. B o l e ś c i t e ż w n ę t r z n e , k t ó r e z z a z i ę b i e n i a p o c h o d z ą o d d a l a . T a k i e ż i p r z e ­ c i w b o l e ś c i m a c i c e n i e w i e ś c i e j p o m a g a w a r z o n y z k o n f e k t i ą , k t ó r ą w A p t e c e z o w i ą m a g n a trifera. w ą t r o b y też pomaga warzony z innymi ziółmi o d m i ę k c z a j ą c y m i . Przeciwko siności z urazu p o d o c z y m a . P r o c h t e ż iego b a r d z o m n o ż y m l e k o n i e w i a s t a m a m ę ż o m p l e m i ę kto 3 8 go Przeciw zatkaniu z w ł a s z c z a n a twarzy albo p o ż y w a w karmiey albo piciu». W ł a d . S i a r k o w s k i , P r z y c z y n e k do m a t e r i a ł ó w o s t r o j u c h ł o p s k i m we w s i K r z y ż a n o w i c e p o d P i ń c z o w e m w X V I I I w. W i s ł a V I I 1893, s. 293—296 ( Z . i n w e n t a r z y s p a d k o w y c h , z n a j d u j ą c y c h s i ę w w ó j t o w s k i c h a k t a c h z X V I — X V I I I w. d o r. 1777: A c t a villae K r z y ż a n o w i c e , seu v a r i a e gestarum sequenti m o d o e x p e d i t o r u m , t a m l a t i o n e a r e a r u m , rum, quam aliarum 3 7 3 8 — domo- p o s s e s s i o r u m e t i a m i n v e n t a r i o r u m p o s t defunctos o r d i n e d e s c r i p t o r u m ) . K i t o w i c z , op. cit., s. 306. T a m ż e : « W d a l s z y m czasie p a n o w a n i a A u g u s t a I I I n a s t a ł y p o d k ó w k i p ł a s k i e n a k s z t a ł t k o ń s k i c h , t r z e m a ć w i e ­ k a m i do p o d e s z w y przybite. N a r e s z c i e p o d k ó w k i w s z e l a k i e z a r z u c o n o , n a miejsce k t ó r y c h n a s t a ł y o b c a s y » . N i e m n i e j w s ą s i e d z t w i e pracowni i k r a m ó w szerokich istniały nadal w miastach budki, w k t ó r y c h k o w a l o k u w a ł plebsowi buty podkówkami. 3 9 W o j c i e c h S z y m a n o w s k i , K r ó l e s t w o P o l s k i e c z y l i n a j d o k ł a d n i e j s z y o b r a z tego k r a j u , W a r s z a w a 4 0 Opis Królestwa Polskiego pod względem zwyczajowym i obyczajowym, Warszawa 4 1 Jakub Bojko, Okruszyny 1850, historycznym, t. I I , s. statystycznym, rolniczym, 1859, fabrycznym, s. 73. handlowym 51. z G r ę b o s z o w a , L w ó w 1911, s. 76 pisze, i ż dzisiejszy r o l n i k w y o r a w s z y w p o l u s z c z ą t k i d a w n y c h p o d k ó w ^ k , « n i e m o ż e n a w e t o d g a d n ą ć do -czego to m o g ł o 4 2 K i t o w i c z , op. cit., s. 4 3 D r o j e t — t k a n i n a z franc. 4 4 Z regestru u b i o r u po D z i u r o w e j z K r z y ż a n o w i c r, 1755 służyć». 8—9. trois, g d y ż b r a n o po 3 nitki n a wątek. « k o s z u l e k sztuczkowych pięć z c z a r n y m szyciem, j e d n a z bialym». 4 5 T a k i e « n o w e m o d y » p o s i a d a p o c h o d z ą c a ze wsi s z y n k a r k a m i e j s k a n a d r z e w o r y c i e « L a m e n t n a d u m a r ł y m d y t e m » z w. kre- XVII. 4 6 S e w e r y n , S t a r o p o l s k a grafika l u d o w a , s. 32, 4 7 Sekret w y i a w i o n y O s o b l i w s z y R z e c z y p e w n e i d o ś w i a d z o n e n a d o b r o pospolite z a z e z w o l e n i e m S t a r s z y c h 33. d r u k u p o d a n e w r. 1689 w P o z n a n i u , s. 38: « i e z e l i m i ę d z y k w i a t k a m i r z u c i s z a b ś l a g . to iest owe s i ę ż n e o k r ą g ł e c u d n y y bogaty haft 4 8 centki ś w i e c ą c e wydadza». Czaszka kobieca nakryta czepcem tym wykopana z o s t a ł a w 1959 r. n a c m e n t a i z u w C h r o b r z u , p o d c z a s p o s z u k i w a ń a r c h e o l o g i c z n y c h , p r o w a d z o n y c h przez O d d z i a ł I n s t y t u t u K u l t u r y Materialnej w 4 9 Julian K o ł a c z k o w s k i , W i a d o m o ś c i t y c z ą c e się p r z e m y s ł u i sztuki w dawnej Polsce, K r a k ó w 5 0 Tad. Korzon, 5 1 Kołaczkowski, 5 2 Seb. Żebrackiej W e w n ę t r z n e dzieje P o l s k i z a S t a n . A u g u s t a (1764—1794) W a r s z a w a t a m ż e , s. Dembowski, O do mo­ 1897, pow. Pińczów Krakowie. 1888, T . I I , s. s. 553. 305. 556. Fabryce Sukiennej K r a k o w s k i e j , na Ludwinowie-Zakrzówku, Kraków 1791, s. 23: K a r o l Like, zawiadamia, że «dnia 8 maja tak w M i e ś c i e j a k o t e ż po p r z e d m i e ś c i a c h do s z p i t a l a S. D u c h a , z g r o m a d z e n i do 270 dyrektor 1788 i kasjer tej r o k u byli p o ł a p a n i Fabryki ubodzy o s ó b , c i byli u c z e n i przez May- stra, k t ó r z y do czego byli zdatni, c i ż byli ż y w i e n i i o k r y w a n i w e d ł u g o r d y n a c j i i t y c h c o d z i e n n i e p r z y b y w a ł o i u b y ­ w a ł o c z ę ś c i ą przez u c i e c z k ę z t y c h z a ś u b o g i c h u d a ł o s i ę do r o b ó t p r z e s z ł o 5 3 dzaju 5 4 M o ż e d r u k o w a n ą w farbiarni Jana i Salomei L i s z k ó w w Krakowie, Wład. Ziemacki, W r o c ł a w 1956, Materiały s. 39, 100, do historii odzieży z lat 5 5 Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , L u d Polski, Warszawa 5 6 T a b l i c e w o j s k a polskiego po r. 1700. O p i s K r ó l . P o l . T . I I , s. 47. 1818—1863 A r c h i w u m Etnograficzne -N10, Pol. Tow. 130. Rok 1830, 1794. s. 20. Litografie p r z e d s t a w i a j ą c e ż o ł n i e r z y k o ś c i u s z k o w s k i c h z r y s u n k ó w M . Stachowicza R . Zadrażil z Czarnej Wsi w 90 m o n o p o l n a tego r o ­ wyroby. Ludozn. 5 7 81». m a j ą c e j od r. 1783 Krakowie.. wykonał �5 8 G d y w 1776 r . s e j m stolicy z l e c i ł , a b y w o j e w ó d z t w a o b r a ł y sobie k o l o r y m u n d u r ó w i s t r o j u szlacheckiego, sejmik k r a k o w s k i w Proszowicach p o w z i ą ł n a s t ę p u j ą c ą u c h w a ł ę : « M y R a d a i U r z ę d n i c y Dygnitarze i całe Rycerstwo woje­ w ó d z t w a k r a k o w s k i e g o w P r o s z o w i e n a d z i e ń 15 l i p c a 1777 z j e c h a w s z y s i ę . . . z a j e d n o m y ś l n y m s t k i c h tj. k o l o r b i a ł y n a ż u p a n i e , a a m a r a n t o w y n a k o n t u s z u » ( p o s t a n a w i a m y ) . . przyjazd księcia warszawskiego do Ilrakowa, zwrócił się magistrat zezwoleniem K i e d y z a ś « w r. 1810 krakowski do ministra wszy­ zapowiedziano spraw wewnętrznych K s i ę s t w a W a r s z a w s k i e g o z z a p y t a n i e m , w j a k i c h s t r o j a c h m a s i ę k s i ę c i a p o w i t a ć , n a co m i n i s t e r i u m p i s m e m z 23 k w i e t n i a 1810 1.2348, a b y s i ę s t o s o w a ć do dekretu k s i ę c i a w a r s z a w s k i e g o z 17. I. 1809 i 27. I I I . 1809, ustanawiającego m u n d u r K s i ę s t w a Warszawskiego a mianowicie: j a k o codzienny kontusz granatowy sukienny z k o ł n i e r z e m i w y ł o g a m i u r ę k a w ó w k a r m a z y n o w y m i » . . . (Klemens B ą k o w s k i , Dzieje K r a k o w a 5 9 G o ł ę b i o w s k i , op. c i t , s. 20. 6 0 K a z . B r o d z i ń s k i , W i e s ł a w , Petersburg 1857 (zezwolenie 1911 st. 231). c e n z u r y w W i l n i e 1854 r . ) . D r z e w o r y t y w tej książce w y k o n a l i wedle r y s u n k ó w J u l i u s z a K o s s a k a graficy f r a n c u s c y : J . B . — M . F r e d r o , S o t a i n , B i s s o n - G o t t a r d , P i s a ń , T r i chon, Lavieille i Breviere. 6 1 B r a c i a N a g a j e w s c y w r. 1848 n a p a d l i n a r y n k u k r a k o w s k i m n a k o n s u l a cesarskiego, p r e z y d e n t a gubernii, b a r . Franza Kriega, pobili go, zatańczyli i z n i k l i bez ś l a d u . D o r y s u n k u ( w y m . 29,8 c m X 39 c m ) J a n a Zielińskiego d o ł ą c z o n y jest wiersz.: ... b r z ę k n i y w a k u l e c z k a m i I zakrzeszwa podkówkami U w i ń w a się z panewkami! T r z y m a j s z e l m ę bez l i t o ś c i , A ż m u b ę d ą t r z e s z c z e ć k o ś c i itd. 6 2 W e d l e tablicy k o l o r o w e j , z a m i e s z c z o n e j przez W ł a d . Ł o z i ń s k i e g o w Ż y c i u P o l s k i w d a w n y c h w i e k a c h , L w ó w 1921, L u i g i M a y e r w gwaszu s w y m p r z e d s t a w i a j ą c y m legację p o l s k ą n a p o s ł u c h a n i u w Stambule w X V I I I w., u m i e ś c i ł n a jej czele p o s ł a polskiego w rogatywce z s u k n a c z e r w o n e g o obszytej d o ł e m c z a r n y m b a r a n k i e m , a z dolnej wiechę piór ułożonych w palmetę. Także bezimienny lewej s t r o n y o b r a z olejny z t e g o ż w i e k u , z n a j d u j ą c y s i ę w z b i o r a c h M u ­ z e u m N a r o d o w e g o w K r a k o w i e p r z e d s t a w i a poselstwo polskie w r o g a t y w k a c h . 6 3 C z a p k a u ł a ń s k a we F r a n c j i z polska 6 4 6 5 w czasach cesarstwa, powstała przez dodanie daszka do rogatywki, zwała się skapska. K . L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, L w ó w Zbiór wiadom. do antr; k r a j . 1876, s. 314. t. I X . 1885 ( W ł a d . S i a r k o w s k i , M a t . do etnogr. l u d u p o l . z o k o l i c Pińczowa), s. 35. 6 6 6 7 L i s k e , op. cit., s. 316. A u t o r r y c i n y w P r z y j a c i e l u L u d u z L e s z n a z r. 1846 w y r a ź n i e n a r y s o w a ł trzy z a k ł a d k i n a r a m i o n a c h k o s z u l i k o ­ biecej. 6 8 Józef M ą c z y ń s k i , W ł o ś c i a n i e z okolic K r a k o w a , 6 9 E d w . Cressy, dzieży N r Na Kraków, wielkich szlakach kolejowych, 1958. Warszawa, Zbiór «Polska i świat współczesny», Bibl. Mło­ 119. 7 0 O p i s k r ó l e s t w a P o l s k i e g o , T . I I , s. 88. 7 1 W r. 1843 z a ł o ż y ł Steinkeller w r a z z L i c h t e n s t e i n e m p r z ę d z a l n i ę b a w e ł n y w Ż a r k a c h , k t ó r a w r . 1857 na w ł a s n o ś ć spółki K a r o l a Ordęgi, Stan. Lesseia i K a r o l a przeszła Osterloffa. 7 2 W i a d o m o ś ć o tej fabryce z a w d z i ę c z a m prof. dr Z o f i i z K o z ł o w s k i c h B u d k o w e j . 7 3 L i s k e , op. cit., s. 7 4 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 67. W u p r a w i e r o l i t r z y m a n o s i ę z a s a d y , ż e « j a k ta P a n J e z u s nie d a , to o n o sie t a m 315. nie, r o z m a c i e r z y , bo nie r o d z i r o l a , ale B o ż o 7 5 D i a r i u s z p o d r ó ż y odbytej K r a k ó w R k p s P. A . N . N r wola». 1813 r o k u w K r a k o w i e , G a l l i c y ę y S a n d e c k i C y r k u ł przez J a n a Rostworowskiego, 1783. 7 6 Jest to r e m i n i s c e n c j a r a b a c j i z r. 7 7 S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 74. 1846. 7 8 M ą c z y ń s k i , op. cit., s. 2 0 : « S p o d n i e s k ó r z a n e w buty. N a s p o d n i a c h fartuch b i a ł y p o 7 9 J a k u b B o j k o , P i s m a i m o w y , K r a k ó w 1904, s. 18: « P y t a l e m s i ę l u d z i ( w K a z i m i e r z y W i e l k i e j ) , kolana». c z y tu jeszcze c h o d z ą c h ł o p i w f a r t u s z k a c h , j a k z a c z a s ó w m e g o ojca, k i e d y p a r o b e k nie m ó g ł i ś ć w c z y m i n n y m n a wesele, n i ż w f a r t u c h u . F a r t u c h ten n a l e ż a ł do g ł ó w n e g o u b i o r u k a w a l e r ó w . N a pole p i e r w s z y r a z gdy p a r o b e k w y j e ż d ż a ł , być w b i a ł y m f a r t u c h u , do ś l u b u tak samo. W Gręboszowie musiał t e ż w t a k i c h f a r t u c h a c h s i ę k o c h a n o , ale j a j u ż ich nie p a m i ę t a m . S t a r u s z k a , k t ó r a m i n a j w i ę c e j o p o w i a d a ł a , o d r z e k ł a , ż e j u ż ta m o d a z a g i n ę ł a , ale o n a m a jeszcze w d o m u t a k i f a r t u c h . P r o s i ł e m c o b y m i go p o k a z a ł a . B y ł z lnianego może na łokieć, s i ę g a ł m i do białego płótna, z naszyciem też b i a ł y m u d o ł u , k o l a n , a b y ł t a k s z e r o k i , ż e b y m s i ę n i m o p a s a ł , w k o ł o m i ę o t o c z y ł , gdyby długi kryza. C h c i a ł e m go k u p i ć n a p a m i ą t k ę , ale s t a r e ń k a w y p r o s i ł a s i ę , ż e to ś l u b n y , w i ę c c h c e swego m ę ż a u b r a ć w niego n a śmierć: « n i e c h się wszytko z nami styra». 8 0 K u s t o s z M g r Z d z i s ł a w Szewczyk podczas swych b a d a ń etnograficznych w Kozłowie w powiecie miechowskim w r. 1951: z a n o t o w a ł « M ł o d y p a n s z e d ł do ś l u b u w zapasce z p ł ó t n a cienkiego, m a r s z c z o n e j w pasie. U d o ł u m i a ł a k o r o n k ę n a s z e r o k o ś ć 2 c m . D o o s z y w k i przyszyte b y ł y d ł u g i e t r o k i , k t ó r y m i m ę ż c z y z n a o k r ę c a ł s i ę w o k ó ł , a w i ą z a ł j e z p r z o d u . Fartuszek taki n o s i ł o s i ę do portek płóciennych, nigdy z a ś do s u k i e n n y c h , g r a n a t o w y c h . S t r ó j w i ę c p a r a d n y skła- 91 �d a ł s i ę z czerwonej r o g a t k i z p i ó r a m i , k o s z u l i , b i a ł y c h s p o d n i płóciennych, b u t ó w z cholewami, fartuszka oraz brą­ zowej kierezji». 8 1 S z y m a n o w s k i , opis cit., 8 2 O p i s K r ó l e s t w a , op. cit., s. 8 3 Kłosy, t. X L V , s. 47. 40. 8 4 W e d l e s p i s u r z e c z y z ł o ż o n y c h w depozycie p o l i c y j n y m w K r a k o w i e 8 5 Archiwum Muzeum Nar. w Krakowie, Oddz. Czartoryskich 8 6 W i e r z o n o , ż e m a m u n y n a p a d a j ą k o b i e t ę , k t ó r a bez 8 7 M ą c z y ń s k i , op. cit., s. 8 8 Bojko, 8 9 Stanisław Ciszewski, 9 0 Siarkowski, Okruszyny, op s. Wł. Siarkowski, 9 2 Opis Królestwa Pol. Nr w r. 1843 (Dziennik Rządowy). 9511. fartucha i chustki w i ą z a n e j o d w a ż y się w y j ś ć poza 77. op. cit., s. 9. 69. W e s e l e w ł o ś c i a n z o k o l i c od S o b k o w a do 1850, T . I I , s. Chmielnika, Kielce 1871, s. 32. 48. N i e s ł u s z n i e w i ę c u w a ż a się zapaski z poziomo u d o ł u naszytymi w s t ą ż e c z k a m i k o l o r o w y m i z a w y m y s ł p o w s t a ł y pod 9 4 9 5 Bojko, w p ł y w e m m o d y miejskiej lub s. Mat. do etn. l u d u p o l . z o k o l i c K i e l c , I I I cz. K r a k ó w 1880, s. 76. S t a n . A r n o l d , T e r y t o r i a plemienne w u s t r o j u a d m i n i s t r a c y j n y m P o l s k i P i a s t o w s k i e j w X I I — X I I I . P r a c e K o m i s j i d l a A t l a s u hist. P o l s k i , zesz. 2, K r a k ó w 9 7 nowy, cygańskiej. 76. Siarkowski, 9 6 dom. 28. cit., s. 9 1 9 3 • 1887, s.'79. 1927. Z j a w i s k o p o k r y w a n i a s i ę n i e k t ó r y c h z a s i ę g ó w stroju ludowego z z a s i ę g i e m p r a s t a r y c h o b s z a r ó w plemiennych d a s i ę z a o b s e r w o w a ć t a k ż e n a p o ł u d n i u , gdzie — j a k w i a d o m o — p o w i a t s z c z y r z y c k i w X I I I w. n a l e ż a ł do z i e m i k r a ­ k o w s k i e j , a d z i ś jeszcze s t r ó j s z c z y r z y c k i w y k a z u j e ś c i s ł ą ł ą c z n o ś ć z t y p e m l u d o w e g o u b i o r u k r a k o w i a k ó w południo­ wych. 9 8 M . K a r a ś , B a d a n i a g w a r o w e n a terenie p o w i a t u w i ś l i c k i e g o , S p r a w o z d a n i a P A U T o m 9 9 « K o ł o Kielc w i d a ć d u ż o k r a k o w i a k ó w w czerwonych czapkach c z w o r o k ą t n y c n z czarnym w ą z i u t k i m barankiem, k a r a z j a ( c h y b a p ł ó t n i a n k a — p r z y p i s e k T . S.) b i a ł a , p ł ó c i e n n a , z k o ł n i e r z e m s i w y m , s p o d n i e i k a m i z e l k a s i n e » ( M a n u s k r y p t a n o n i m o w e g o h u t n i k a z r. 1841, k i e j , pow. 1 0 0 nika, 53 r. 1952 stojącym, biało N-6. wyszywanym, własność M u z e u m Techniki w Sielpi Wiel­ Końskie). Kronika, Warszawa 1858 N - 1 6 3 , s. 170 ( W y c i e c z k a w o k o l i c e K i e l c , P i ń c z o w a i C h m i e l n i k a ) : Chęcin i Kielc w i d a ć tę rozmaitość u b i o r ó w ludowych, j a k a panuje w «Około Chmiel­ b a r w a c h i k r o j u s t y k a j ą c y c h s i ę tutaj K r a k o w i a k ó w z S a n d o m i e r z a n a m i , i l e ż tu p r z e r ó ż n e j w z o r z y s t o ś c i i k o l o r ó w k ł ó c ą c y c h s i ę n a w z a j e m , z a n i m z l e j ą s i ę w szary u b i ó r l e ś n i a k a z S z c z e c i ń s k i c h 1 0 1 borów». Z b i ó r do a n t r o p . k r a j . T . I I , 1878, s. 2 1 3 : « G r a n i c a stroju w ł o ś c i a n o k o l i c k i e l e c k i c h r o z p o c z y n a s i ę o d M o r a w i c y i c i ą g n i e s i ę po p ó ł n o c w d w ó c h k i e r u n k a c h : k u P i o t r k o w o w i i R a d o m i u . N a gór Świętokrzyskich, a na z a c h ó d sięga aż za 1 0 2 Łopuszno». R o g a t y w k a z n a n a jest w K a r y n t i i , gdzie j u ż w X V w. p o s i a d a ł a , n a p o d o b i e ń s t w o b i ł g o r a j s k i e j k u c z m y , w n a ­ r o ż a c h g a l k o w a t e p o m p o n y , we W ł o s z e c h w X V i X V I w . jawia się w bransi s. wsi w s c h ó d prawie dotyka pasma Finlandii obrzędów i Laponii, publicznych w noszą ją Kałmucy, Chinach. (Kaz. wchodziła w skład a na Sachalinie Ajnowie, Moszyński, Kultura stroju p a t r y c j u s z o w s k i e g o , n a d t o po­ r o b o t n i c y h i n d u s c y w B u c h a r z e i cele­ ludowa Słowian Cz. I Kraków 1929 409), 1 0 3 A. W(iślicki) w Tyg. Ilustr. 1862, s. 110: « m ł o d z i zachwytują c o ś od K r a k o w i a k ó w sąsiednich, stroją się w c z e r w o n e c z a p e c z k i o z d o b n e szeregiem s p i ę t y c h p a w i c h p i ó r e k » . 1 0 4 Już Kolberg (Krakowskie I s. 123) z a n o t o w a ł w r. 1876, ż e « s u k m a n a k i e r e z j ą , inaczej k a r a z j ą z w a n a , z d ł u ­ g i m k o ł n i e r z e m w i s z ą c y m z t y ł u nie z p o d m i e j s k i c h K r a k o w a p o c h o d z i Siarkowski, 1 0 6 W s ą s i e d z t w i e k o p a l ń , hut i f a b r y k u b i ó r c h ł o p a p a ń s z c z y ź n i a n e g o r y c h ł o p r z e k s z t a ł c a ł s i ę w o d z i e ż W e s e l a , op. cit., s. W e d l e r ę k o p i s u h u t n i k a w r. 1841 Na okolic». 1 0 5 3. g ł o w i e m i e w a ( c h ł o p ) najczęściej kapelusz o b w i s ł y , a na nogach trepki drewniane. R o b i ą j e zazwyczaj olchowe. B a r d z o to d o b r e o b u w i e , p o w s z e c h n i e w S a n d o m i e r s k i e m i K r a k o w s k i e m kach. U b o ż s i , gdy u ż y w a n e , a z w ł a s z c z a po h u t a c h i fabry­ do codziennego u b i o r u p r z y w d z i e j ą b u t y i surdut, s ą j u ż p r z y z w o i c i e u b r a n i » . 1 0 7 S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 1 0 8 Jest to' fragment znanej p i e ś n i p o c h o d z e n i a nie l u d o w e g o , z a c z y n a j ą c e j s i ę od 74. a d r u k o w a n e j po r a z p i e r w s z y przez Ł . G o ł ę b i o w s k i e g o , L u d P o l s k i , W a r s z a w a a u t o r ó w . Jej t r e ś c i o p i s o w a o d n o s i s i ę do s t r o j u k r a k o w i a k ó w 1 0 9 s. sto, 92 roboczą. s k ł a d a ł a s i ę o n a « z e s p o d n i i k a m i z e l k i sinej n a w i e r z c h , r z e m y k i e m p r z e p a s a n e j . 1830, s ł ó w « A l b o ś m y to j a c y tacy», s. 22 i 23, p o t e m przez i n n y c h wschodnich. O p o w i a d a n i e o u b i o r a c h , z w y c z a j a c h , o b y c z a j a c h l u d u polskiego, K r a k ó w , N a k ł . i d r u k J . B e n s d o r f a 1863, 17. 1 1 0 K l e m e n t y n a z T a ń s k i c h H o f f m a n o w a , L i s t y z p o d r ó ż y , r. 1 1 1 Siarkowski, 1 1 2 Bojko, 1 1 3 L i s k e , op. cit., że W e s e l a , op. cit., s. Okruszyny, s. s. 314 1824. 3. 42. Relacja J. J. Kauscha: l u d z i e wiejscy n o s z ą jeszcze n a spadającej «Bliżej K r a k o w a i w Krakowie koszuli feldowany samym w i d z i a ł e m bardzo c z ę ­ f a r t u c h p ł ó c i e n n y , s i ę g a j ą c y t a k ż e do kolan. �Fartuch ten otacza całe ciało naokół. W takim stroju w i d z i a ł e m w niedzielę c h ł o p c a s i e d z ą c e g o na k o n i u i po­ p r z e d z a j ą c e g o przed s o b ą z a p r z ę g s w ó j z w o z e m » . 1 1 4 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 6 6 — 6 7 : « K o b i e t y . . . p r z y n o s i ł y ś n i a d a n i e o r a c z o m , k t ó r z y n i e g d y ś w p i e r w s z y d z i e ń o r k i wyjeżdżali w pole u b r a n i j a k n a wesele, a m i ę d z y i n n y m i z a p a s y w a l i sobie b i a ł e f a r t u s z k i , j a k s i ę d z i ś jeszcze z a g r a n i c ą w K r ó l e s t w i e w i d z i » (r. 1911). 1 1 5 Z . G l o g e r , E n c y k l o p e d i a s t a r o p o l s k a i l u s t r o w a n a , W a r s z a w a 1902 I I I , s. 1 1 6 S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 136. 12. 1 1 7 S i a r k o w s k i , M a t . do 1 1 8 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 1 1 9 I g n . K r a s i c k i , P a n P o d s t o l i , W a r s z a w a 1803, s. 6 5 : « P i k o w y ż u p a n i k ł a p c i e u r ę k a w ó w o z n a c z a ł y etn. 106. który się dawnych o b y c z a j ó w 1 2 0 koło człowieka, trzymał». S t w i e r d z i ł to m g r Z d z i s ł a w S z e w c z y k n a s u k m a n a c h o j c o w s k i c h z S ą s p o w a o r a z « m i e c h o w s k i c h » z P r z y s i e k i Kozłowa. 1 2 1 W armii napoleońskiej s z a r f ę s r e b r n ą , szer. 10 c m z a m a r a n t o w y m i j e d w a b n y m i p a s a m i i d w o m a w i s z ą c y m i z p r a w e j strony nosili g e n e r a ł o w i e i w y ż s i oficerowie. Napoleona. I n s p e k t o r naczelny n o s i ł n i e b i e s k ą , a p o d i n s p e k t o r j e g e n e r a ł o w i e , a o d r . 1831 1 2 2 intendenci kutasami O d r. 1809 o z n a c z a ł a o n a p u ł k lekkiej j a z d y g w a r d i i z i e l o n ą . W czasach K r ó l e s t w a Kongresowego ( G l o g e r , E n c y k l . starop. I V , s. nosli 305). S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 3 : po k o ż u c h a c h w i ś l i c k i c h « p o r o z r z u c a n e s ą centki z c z e r w o n e g o s u k n a n a plecach, kieszeniach i szyi». 1 2 3 K o l b e r g , K r a k o w s k i e I 1871, s. 1 2 4 Seweryn Udziela, Pasy w i e ś n i a k ó w skim, L w ó w 1926, s. 125. polskich u ż y w a n e w p o ł u d n i o w e j części M a ł o p o l s k i i n a Ś l ą s k u 1 2 6 S. U d z i e l a , L u d o w e stroje k r a k o w s k i e i i c h k r ó j , K r a k ó w 1 2 6 Że zaś nosili Cieszyń­ 8—9. ją konfederaci barscy (1761—1771), 1930, s. 31. zwano ją również konfederatką. I może jeszcze od Konfederacji Warszawskiej? 1 2 7 C h ł o p Szabla z G r ę b o s z o w a przywoził krakuski z K r a k o w a , 1 2 8 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 78. a nabywcy nadawali i m naddunajecki charakter. 1 2 9 T a k i e kapelusze przedstawione 1 3 0 K s i ą d z w T o p o l i , k t ó r y d a w a ł ś l u b y t y l k o n o w o ż e ń c o m o d z i a n y m po k r a k o w s k u , z t r u d n o ś c i ą d a ł s i ę u b ł a g a ć są w ł a ś n i e w albumie Zienkowicza. d o o d s t ę p s t w a o d tej zasady. T y t u ł e m e k s p i a c j i z a w y ł a m a n i e s i ę z tradycyjnego z w y c z a j u P a r a d o w a z r e z y g n o w a ć m u ­ siała z wyprawienia p r z e d ś l u b n e j zabawy zwanej dobronocka. T ę n o w ą paradę Paradowej r y c h ł o n a ś l a d o w a ć c i , c o « c h c i e l i s i ę o b r ó c i ć n a n o w ą m o d ę » , t z n , k a s o w a l i d o b r o n o c k ę w o b r z ę d z i e w e s e l n y m i szli do ś l u b u zaczęli odziani «nowomodnie». 1 3 1 B o j k o , O k r u s z y n y , s. 1 3 2 S i a r k o w s k i , P r z y c z y n e k do m a t e r i a ł ó w , op. c i t . , s. 32. 106. 133 N a z w y staropolskie. U l u d u z g ł o — t y l k o j a k o k o s z u l a ś m i e r t e l n a ( P r z e g l ą d K a t o l i c k i z a c h o w a ł o s i ę s ł o w o ź g a ć n p . w pow. 1 3 4 S z y m a n o w s k i , op. cit., s. 79. 1 3 5 Ogłoszenie w Dzienniku R z ą d o w y m miasta K r a k o w a 1 3 6 Pajetki m o s i ę ż n e używane 1892 N r 42). P o z a t y m p i ń c z o w s k i m « u ź g a ć k o s z u l ę » , ( S i a r k o w s k i , op. cit.). i okręgu — t e ż b y ł y przez bogatsze w i e ś n i a c z k i 1843. do p r z y s t r o j u c z e p c ó w oraz ślubnych trze­ wików. 1 3 7 N a z w a katana pochodzi z w ę g . katona — żołnierz, tak j a k rajtarka od 1 3 8 N a z w a s u k i e n k a i s u k n i a w y w o d z i s i ę od s u k n a , ta z a ś n a z w a o d s u k a ć tj. n a w i j a ć , o b r a c a ć . P ł ó t n o b o w i e m rajtara. w e ł n i a n e , f o l o w a n e tj. bite, o b r a c a n e c z y l i s u k a n e w s t ę p a c h folusza, z w a ł o s i ę s u k n e m . S t ą d t a k ż e s u k a s u k m a n y , a w e f r a n c . souqueville 1 3 9 o r a z s o u s ą u a n i e , n a z w a specjalnego r o d z a j u p ł a s z c z a . O p i s K r ó l e s t w a , s. 48. 1 4 0 S i a r k o w s k i , W e s e l a , s. 48. 1 4 1 Buty kobiece n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m m i a ł y b y ć p r z e d r . 1900 z d o b i o n e haftem k o l o r o w y m , p o d o b n i e j a k k r a k o w s k i e buty w y k o n y w a n e w M n i k o w i e : B u t ó w t a k i c h nie z a c h o w a ł s i ę j e d n a k ż a d e n o k a z , , a n i t e ż ż a d e n z szew­ c ó w n a d d u n a j e c k i c h k o ł o r. 1920 nie u m i a ł d o k ł a d n i e o b j a ś n i ć tego haftu w s z c z e g ó ł a c h . P r a w d o p o d o b n i e r a d n e buty z a k u p y w a n o w 1 4 2 takie p a ­ Krakowie. M a r i a S t a t t l e r ó w n a , H a f c i a r s t w o ludowe. W i s ł a 1902, t. X V I . 93 �L I T E R A T U R A 1. S t a n i s ł a w A r n o l d , Terytoria K o m i s j i dla Atlasu 2. S t a n i s ł a w A r n o l d , 3. — 5. J a k u b B o j k o , — Geografia historyczna Polski, W a r s z a w a i umowy, K r a k ó w z Gręboszowa, Lwów N-7. 1563. 1904. 1911. 7. J . C h o c i s z e w s k i , M a l o w n i c z y opis P o l s k i , 8. Ł u k a s z G ó r n i c k i , D w o r z a n i n P o l s k i , Poznań Kraków 1891. 1566 ( D z i e ł a wszystkie, T . I . W a r s z a w a 1886). 9. E d w . C r e s s y , N a w i e l k i c h s z l a k a c h k o l e j o w y c h ( « P o l s k a i ś w i a t w s p ó ł c z e s n y » , B i b l . M ł o d z i e ż y N - 1 1 9 , 10. Seb. D e m b o w s k i , O F a b r y c e Sukiennej K r a k o w s k i e j , 11. D z i e n n i k R z ą d o w y w m i a s t a K r a k o w a o k r ę g u 12. Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , L u d P o l s k i , 13. — U b i o r y w Polsce, K r a k ó w Warszawa Kraków 1843. 1861. 1902, t. I I I . Opis o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za panowania Augusta I I I Bibl. Nar. N-88. 16. J u l i a n K o ł a c z k o w s k i , W i a d o m o ś c i t y c z ą c e s i ę p r z e m y s ł u i s z t u k i w d a w n e j P o l s c e , K r a k ó w 17. O s k a r K o l b e r g , 18. Kieleckie —* K r a k o w s k i e ( L u d — j e g o z w y c z a j e itd. S e r y a X V I I I , I Kraków 19. T a d . K o r z o n , W e w n ę t r z n e d z i e j e . P o l s k i z a S t a n i s ł a w a A u g u s t a , T . I I , W - w a 1958 21. Ehrenkleid des L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, L w ó w Aleksander Maciejowski, tomy, Petersburg—Warszawa Chmielnika). Soldaten, B e r l i n 1936.. 23. W a c ł a w Polska aż 1876. do I poł. XVII wieku pod względem obyczajów i zwyczajów I V 1812. 24. J ó z e f M ą c z y ń s k i , W ł o ś c i a n i e z o k o l i c K r a k o w a , 25. O p i s K r ó l e s t w a Polskiego pod Kraków 1958. w z g l ę d e m h i s t o r y c z n y m , statystycznym, r o l n i c z y m , f a b r y c z n y m , h a n d l o w y m , z w y ­ czajowym i obyczajowym, T . I i I I , Warszawa 1850. O p o w i a d a n i e o u b i o r a c h , z w y c z a j a c h , o b y c z a j a c h l u d u polskiego, K r a k ó w , N a k ł . i d r u k J . Bensdorffa 27. K a z i m i e r z 28. Pr z yj ac ie l 29. 2. 1898. N-163—170 (Wycieczka w okolice K i e l c , P i ń c z o w a i 22. K s a w e r y 26. 1888. X I X ) , K r a k ó w 1885—6, t o m ó w 1876. 20. K r o n i k a , W a r s z a w a Martin Lezius, D a s Warszawa). 1791. 1830. 14. Z . G l o g e r , E n c y k l o p e d i a s t a r o p o l s k a ilustr. W a r s z a w a 15. J ę d r z e j K i t o w i c z , (Prace 1951. O m n i u m fere gentium nostrae aetatis habitus n u n q u a m ante h a c aediti, V e n e t i s Pisma Okruszyny P i a s t o w s k i e j w X I I — X I I I w. 1927). T ł o s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e O d r o d z e n i a P o l s k i e g o , N o w e D r o g i 1953 4. F e r n a n d o Bertelli, 6. plemienne w u s t r o j u a d m i n i s t r a c y j n y m P o l s k i P o l s k i , zesz. 2, K r a k ó w 1863. P i w a r s k i , K r a j m a l o w n i c z y 1855—1859. L u d u , Leszno 1846. M i k o ł a j R e y , W i z e r u n e k w ł a s n y ż y w o t a c z ł o w i e k a poczciwego, K r a k ó w 30. J a n R o s t w o r o w s k i , D i a r i u s z R k p s P. A . N . p o d r ó ż y odbytej 1813 roku w Krakowskie, 1558. Gallicyę y Sandecki Cyrkuł, Kraków, N-1783. 31. R ę k o p i s a n o n i m o w e g o h u t n i k a z r. 1842 ( w ł a s n o ś ć nie i s t n i e j ą c e g o d z i ś M u z e u m T e c h n i k i w Sielpi W i e l k i e j , K o ń s k i e , w depozycie u i n ż . M . 32. W ł . S i a r ( k o w s k i ) , 33. W ł a d . S i a r k o w s k i , pow. Radwana). W e s e l e w ł o ś c i a n z o k o l i c S o b k o w a do C h m i e l n i k a , Kielce 1871. M a t e r i a ł y do etnografii l u d u pol. z o k o l i c K i e l c , cz. I I I , K r a k ó w 1880. 34. W ł a d . S e m k o w i c z , S ł o w i a ń s z c z y z n a z a c h o d n i a i w s c h o d n i a w X w., P o l s k a z a K a z . W i e l k i e g o ( m a p y ) . 35. S ł o w n i k geograficzny p o d red. Chlebowskiego. 36. W o j c i e c h S z y m a n o w s k i , K r ó l e s t w o P o l s k i e c z y l i n a j d o k ł a d n i e j s z y o b r a z tego k r a j u , W a r s z a w a 37. S e w e r y n U d z i e l a , L u d o w e stroje k r a k o w s k i e i i c h k r ó j , W y d . M . E . N r 3, K r a k ó w 1859. 1930. 38. S e w e r y n U d z i e l a , P a s y w i e ś n i a k ó w p o l s k i c h w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i M a ł o p o l s k i i n a Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m , L w ó w 39. T y g . I l u s t r . 1862. 1926. �SPIS Ryc. 1. N a r z e c z e n i — o n a w l u d o w y m stroju k r a k o w s k i m , sem Ryc. ILUSTRACJI b ł y s z c z ą c y c h g a l o n ó w . F o t . r. 1904 2. C h ł o p w ż u p a n i e — d r z e w o r y t z r. 1512 o n w kierezji teatralnej, p r z e ł a d o w a n e j f a ł s z y w y m luksu­ St. Stadler, K r a k ó w . S t a n i s ł a w a Z a b o r o w s k i e g o « C o n t r a m a l o s diyites et u s u r a r i o s trac- tatus». Ryc. 3. T y p o w y s z l a c h c i c p o l s k i z X V I w. w g r y c . F e r n a n d a Ryc. 4. C h ł o p i w s u k m a n a c h z d u ż y m i s u k i e n n y m i k o ł n i e r z a m i — d r z e w o r y t w k s i ą ż c e E w a n g e l i a et epistolae, C r a - Ryc. 5. C h ł o p i w s u k m a n a c h — d r z e w o r y t w k s i ą ż c e E w a n g e l i a et epistolae, C r a c o v i a e Ryc. 6. C h ł o p k r a k o w s k i Ryc. 7. M u z y k a n c i coviae w Bertellego. 1598. 1598. w t a ń c u ze ś m i e r c i ą — fragment z o b r a z u o l . z I I p o ł . X V I I w. w k o ś c i e l e B e r n a r d y n ó w Krakowie. Kraków krakowscy — drzeworyt w J . K . H a u r a , S k ł a d albo Skarbiec znakomitych s e k r e t ó w oekonomiey, 1693. Ryc. 8. K r a k o w i a k k o s y n i e r — a k w . J . P . Ryc. 9. O b s z y c i e k o ł n i e r z a a m a r a n t o w y m j e d w a b i e m u b ł ę k i t n e g o ż u p a n a p i ń c z o w s k i e g o . Norblina. Ryc. 10. H a f t dolnego k ą t a p o ł y ż u p a n a p i ń c z o w s k i e g o . Ryc. 11. C z e p i e c « z b l a s z k a m i » c z y l i c e k i n a m i , w y k o p a n y n a c m e n t a r z u z n a j d u j ą c y m s i ę n a g r o d z i s k u w pow. Pińczów. N a Ryc. 12. W o j s k o p o l s k i e r. 1794 — r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , k o p . Ryc. 13. Oficer Ryc. 14. B i a ł a k i e r e z j a p r o s z o w i c k a z K a l i n y W i e l k i e j pow. Ryc. 15. G r a n a t o w a Ryc. 16. Ś w i ą t e c z n e u b i o r y l u d o w e z o k o l i c y S k a l b m i e r z a — r y s . W ł a d y s ł a w I I pułku krakusów w wojsku p o w s t a ń c z y m K . W a w r o s z , litogr. R . Z a d r a z i l a n a C z a r n e j 1831 Ryc. s. des Soldaten, B e r l i n , 1936, M i e c h ó w . Fot. I . Krieger w s. 312. Krakowie. sukmana miechowska z doszywanym k o ł n i e r z e m kierezjowym. F o t . I . Krieger. Szerner, T y g o d n i k I l u s t r o w a n y 1864 404. 17. S u k m a n a s k a l b m i e r s k a . F o t o - R e p . Boulogne R y c . 18. K r a k o w i a k w kierezji z Z a b o r o w a , pow. Ryc. Wsi. o d z i a n y p o d o b n i e j a k i u ł a n i w k i e i e z j e z hafto­ wanymi sukami. Z książki Martin Lesius « D a s Ehrenhleid X Chrobrzu, o k a z i e z a c h o w a ł y s i ę resztki r a ń t u c h a tiulowego p o k r y w a j ą c e g o czepiec m e t a l o w y . 1925. Brzesko. 19. K r a k o w i a k w kierezji s k a l b m i e r s k i e j — fot. I . Krieger. R y c . 20. N a p a d b r a c i N a g a j e w s k i c h n a r z ą d z ą c e g o K r a k o w e m austriackiego k o n s u l a K r i e g a w r. 1948 — k o l o r o w y rysunek Jana Zielińskiego. R y c . 21. W i e s ł a w — d r z e w o r y t w sielance K a z i m i e r z a B r o d z i ń s k i e g o « W i e s ł a w » P e t e r s b u r g R y c . 22. K r a k o w i a n k a « o d Skalbmierza*, r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , ryt. R y c . 23. P r o s z o w i a n k a , r y s . M i c h a ł S t a c h o w i c z , ryt. Langer. R y c . 24. C h ł o p i w stroju r o b o c z y m z o k o l i c S k a l b m i e r z a . R y c . 25. L i b e r i a s ł u ż b y dworskiej z o k o l i c y P r o s z o w i c , fot. Fot. I . Krieger. I . Krieger. R y c . 26. K a f t a n d l a c h ł o p c a — liberia s ł u ż b y dworskiej c a ł k o w i c i e z r y w a j ą c a z t r a d y c j a m i R y c . 27. S u k a c h ł o p i ę c e j kierezji 1857. Langer. zdobnictwa ludowego. skalbmierskiej. R y c . 28. Z n i s z c z e n i e k o l e i w a r s z a w s k o - w i e d . garni Grzybowskiej w K r a k o w i e przez p o w s t a ń c ó w M u z e u m Czartoryskich 1863 r. D r u k I. J . Weber w Lipsku, nakład księ­ r y c . 7392. R y c . 29. S t r ó j b i a ł y z o k o l i c P r o s z o w i c . F o t . I . K r i e g e r . R y c . 30. « S u k i e n k a » p o d s z y t a b a r a n k i e m . F o t . I . K r i e g e r . R y c . 31. S u k m a n a z d o b i o n a b ł ę k i t n ą « t u r e c c z y z n ą » ' z o k o l i c y S z c z u c i n a . R y c . 32. G o s p o d a r z J a n S z y b o w s k i z M a g i e r o w a , po w . Ryc. S t o p n i c a , w tzw. Fot. I . Krieger. « s u k m a n i e dzikiej». 33. Z a s i ę g i t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h , a r c h i d i a k o n a t ó w i p o w i a t ó w n a obszarze K r a k o w i a k ó w w s c h o d n i c h w e d ł u g Stan. Arnolda. R y c . 34. Z a s i ę g s t r o j ó w k r a k o w s k i c h R y c . 35. S k a l m i e r z a k , wschodnich. mai. M i c h a ł Stachowicz, Gabinet R y c i n Bibl. Jag. R y c . 36. R o g a t y w k a z. w i e c h ą p i ó r p a w i c h i k w i a t ó w s z t u c z n y c h . Ryc.'37. M a r s z a ł e k weselny z b e r ł e m w r ę c e — m a i . J . S u c h o d o l s k i . 95 �R y c . 38. W y j ś c i e do ś l u b u — m a i . W l a d . Szerner, ryt. A . Z a j k o w s k i . Gabinet rycin w M u z e u m N a r o d o w y m w Kra­ kowie. R y c . 39. C h ł o p s p o d B u s k a w magierze, p ł ó t n i a n c e i k o s z u l i p r z y r a m k o w ę j , m a r s z c z o n e j w o k ó ł szyi ( A . Patkowski, Sandomierskie, G ó r y Świętokrzyskie). R y c . 40. K r a k o w i a k od Skalbmierza. Fot. I . Krieger. R y c . 41. K r a k o w i a k w p ł ó t n i a n c e z Z i e m i Proszowskiej. R y c . 4 2 . P o lewej K r a k o w i a k o d P r o s z o w i c , p o prawej o d Brzeska. R y c . 43. K r ó j p ł ó t n i a n k i z Z i e m i P r o s z o w s k i e j , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 44. K r ó j k a f t a n a z Z a b o r o w a , po w . R y c . 45. K r ó j kierezji z p o w . B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . M i e c h ó w , rys. Z d z i s ł a w Szewczyk. R y c . 46. K r ó j d a w n e j s u k m a n y szarej, r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 47. K r ó j s u k m a n y z w . o p i e r z a n k a z po w . R y c . 48. K r ó j kierezji z Z a b o r o w a , po w . D ą b r o w a Tarnowska, rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . B r z e s k o , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 49. K r ó j s u k m a n y p i ń c z o w s k i e j , rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 50. K r a k o w i a k w burosze. R y c . 51. S w a t y w k r a k o w s k i m — W ł a d . Szerner, K ł o s y 1878 I S. 180. R y c . 52. C h ł o p w k o ż u c h u w i ś l i c k i m . R y c . 53. P a s k r a k o w s k i z czasów kościuszkowskich. R y c . 54. 4 - c z ł o n o w y pas k r a k o w s k i R y c . 55. B i a ł y pas k r a k o w s k i z p o ł . X I X w. : w y s z y w a n y z i e l o n y m safianem. R y c . 56. K r a k o w i a k w magierze tynieckiej. R y c . 57. C h ł o p w magierze z P r z y b e n i c , po w . P i ń c z ó w . Fot. I . Krieger. R y c . 58. K r a k o w i a k w kierezji — p i e r n i k R o t o w s k i e g o w Krakowie. R y c . 59. C h ł o p i w' c z a p k a c h « w y w i j a n y c h » . P r z y j a c i e l L u d u , L e s z n o 1836 R y c . 60. K r ó j k o s z u z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m I , s. 164. p i o n o w o . D w o r y k. O ś w i ę c i m i a r. 1850, rys. Z d z i s ł a w Szewczyk. R y c . 61. K r ó j k o s z u l i z p r z y r a m k i e m m a r s z c z o n y m p o z i o m o , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 62. K r ó j k o s z u l i k o b i e c e j « z k a r c z k i e m » , r y s . Z d z i s ł a w S z e w c z y k . R y c . 63. K r ó j k a f t a n a « k o ł o w e g o » z K a r s , po w . R y s . 64. Krój gorsetu z Z a l i p i a , p o w . R y s . 65. K r ó j gorsetu z M a s z k i e w i c , po w . R y c . 66. K o b i e t a w p ł ó c i e n n y m D ą b r o w a (rys. Z . S z e w c z y k ) . D ą b r o w a (rys. Z d z i s ł a w Szewczyk). B r z e s k o (rys. Z d z i s ł a w S z e w c z y k ) . kaftaniku. R y c . 67. N a l e w o d z i e w c z y n a w c z a r n y m s e r d a c z k u i haftowanej zapasce o r a z k o s z u l i z Z a l i p i a , po w . prawo kobieta w stroju z Marcinkowic, pow. R y c . 68. K o b i e t a w b i a ł y m gorsecie z c z e r w o n y m i r ó ż a m i , M a r c i n k o w i c e , po w . R y c . 69. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie, K a r s y , po w . na Brzesko. Dąbrowa. R y c . 70. K o b i e t a w c z a r n y m kaftanie i c z e r w o n e j z a p a s c e K a r s y , pow. R y c . 71. K o b i e t a w ł o k t u s z y , M a s z k i e n i c e po w . Dąbrowa, Brzesko. Dąbrowa. Brzesko. R y c . 72. W i ą z a n i e c z e p c a « w k o k o s i ę » . R y c . 73. T e c h n i k a z d o b n i c z e g o ś c i e g o w a n i a b i a ł y c h p a s ó w k r a k o w s k i c h . (Rys. Z d z i s ł a w Szewczyk). R y c . 74. B i a ł a k r e z a h a f t o w a n a n a k o s z u l i k o b i e c e j z Z a l i p i a . R y c . 75. K r e z a do k o s z u l i h a f t o w a n a n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e , R y c . 76. pow. Dąbrowa. M o t y w y zdobnicze « w y p r ą g a n e » na koszulach kobiecych w Zalipiu, pow. R y c . 77. T a b e l a n i e k t ó r y c h m o t y w ó w h a f c i a r s k i c h R y c . 78. D z i e w c z y n a w k o s z u l i haftowanej n i c i ą c z a r n ą i c z e r w o n ą . Z a l i p i e po w . R y c . 79. K r a k o w i a k w bogato h a f t o w a n e j kierezji z po w . R y c . 80. Z o f i a Szablina, hafciarka Dąbrowa. na Powiślu Dąbrowskim. z G r ę b o s z o w a , pow Dąbrowa. pińczowskiego. Dąbrowa Tarnowska. R y c . 81. T a n i e c k r a k o w s k i — d r z e w o r y t w sielance K . B r o d z i ń s k i e g o « W i e s ł a w » z w y d . R y c . 82. C h o r ą ż y k o s y n i e r ó w w w o j s k u p o w s t a ń c z y m 1831 Fotografie n r 9, 10, 11, 12, wykonał M i c h a ł 96 13, 16, 18, 26, 27, Myśliński. 41, 4 2 , 50, petersburskiego r . 1857. r. 53, 54, 55, 56, 58, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 78, 79 �KPATKOE Ha TeppHiopHH H3JIC0KEHHE K p a K O B C K o r o BoeBOflCTBa B Hacroamee COflEPJKAHHfl BpeMH y>Ke He BCTpenaeTCH cainoro adpdpeKTHoro B r i o n t m e rana HapHAa BOCTOtmbDC KpaKOBHKOB (jKHTejieii KpaKOBCKOń 3eMjin) HH B KawecTBe 6yflHHqHoń HH B KanecTBe npa3HHH^H0H. EAHHCTBeHHO B K)JKHBIX ye3Aax BoesoflTBa 3THM Hapaii;oM nojr63yK>TCH ojiejKflM, flepeBeHCKHe OpKeCTpBI, KOHHbie CBHTbl BO BpeMH CejIBCKHX TOp>KeCTB, CBafleSHblC flpy5KKH H yąaCTHHKH 06lIien0JIbCKHX «fl05KHHOK» (npa3flHHKOB ypo>KaH). ycTaHaBJiHBafl ccbepy pacnpocTpaHeHHH 3Toro HapHAa B BajICH CJieflyWIITłlMH COOÓpałKeHHHMH: i ) 4) caMoonpeAeJieimeM HacejiemiH B OTHOmeroiH ero o6ocHOBbiBaiomHMH tiRm^ecaihit dj>H3H0rpac|)HiieCKHMH, snnroecKOH 2) roAbi X I X crojieTHH, a B i o p pyKOBOflCTBO- HCT0pHKO-3THH<reCKHMH, 3) SKOHOMHHeCKHMH, npHHajnejKHOCTH, 5) THnoBbiMH ocoSemiocTHMH, ero o6oco6jieHne B onpeflejieHHOM n p o c T p a H d B e H BpeMeHH, 6) npaKTHHecKHMH coo6pa>KeHHHMH, peKOMeHflyiomHMH o6&eAHHemie He3HaHHTejiBHbix pa3H0BHAH0CTeii Hapnfla B 6ojiee KpyrrHbie TpaflHiiHOHHbie rpynnbi. HCTOPHH HapHAa B0CT0tiHbix KpaKOBHKOB B cooiBeTCTBHH c 3K0H0AiHqecKHMH ycnoBHHMH pacnaAaeTCH Ha qeTbipe nepHOfla: nepBbiń — c 1500 no 1650 r o f l , BTopoii — 1650—1760 rorna, TpeTHń — 1760—1830 r o A b i , MeTBepTbiń — 1830—1914 r o ^ y . I I p n H3yqeHHH 3Toro rana HapOflHOH Oflewyrbi 6onbuiyK) y c i r y r y 0Ka3ajm MaTepnajibi HKOHorpariHMecKHe, HCTopHorpadpn^ecKHe (3aBemaHHHx), HCKonaeMbix H dpojiŁKJiopiiCTmecKHe, a paBKO H MaTepnajibi, o6Hapy*eHHbie B K>pH^H^ecKHX aKTax npeAMeTax, My3eHHbix 3KcnoHaTax H HaxoflKax Ha Mecrax. E j i a r o A a p H sTOiuy MO>KHO SMJIO ycTaHOBHTb, ^TO HeKOTopbie sjiemeHibi 3Toro HapHAa BOCXOAHT K Hamany X V I BeKa H MTO B 3 n o x y Bo3po>KAeHHH, KOTopaa B r i o n i u i e npoAOJi»cajiac& AO 1650 r o ^ a , ccbopMHpoBajrncB He TOJIBKO imrHxeTCKHH Hapna, HO H H a noAH3H ofle>Kfla H npirroM y « e B HeKOTopbix p e r n o H a j i Ł H b K pa3H0BHAH0CTHX. H a 3TOT Hapnfl 0Ka3ajia CBoe AencTBHe H HaaHOHajibHO-ocBoSoAHTeuŁHas 6opb6a ITOJIHKOB Ha npoTHH<eHHH XVIII H XIX croneTHH. B03- y^acrae KpeCTBHH B BOCCTaHHH, pyKOBOAHMOM KOCTWHIKO, CnOCo6cTBOBajIO TOMy, *ITO KpaKOBCKHił HapHA CTaH BOeHHbIM MyHflHpoM; euie B 183 I r o s y pa3jra^Hbie noABcraie nojrKH HOCHJTH KopH^nieBbie « K e p e 3 H M » , TO ecTŁ c e p n i n n i c 6OJIŁHIHM TpeyroJibHbiM BOPOTHHKOM, H e K O T o p w e >Ke yKpaiueHiiH Ha OAHOM H3 THIIOB «cyKwaHOB» ((bur. 32), KpecTbHHe HOCHJTH eme AO 1940 poAocnoBHyio OT 3HaK0B OTJIHMHH Ha BoeHHbix MyHAHpax BpeiweH HanoneoHOBCKHx BOHH, T e p i i o r c T B a H KopojieBCTBa KOTopbie roAa, BpoAe rrmpoKHX JTCHT nepeBH3aHbix r e p e 3 nne^o H XBOCTHKOB, BeAyT CBOIO BapuiaBCKoro nojiBCKoro. OcoSeHHOCTH SToro HapHAa noKa3aHbi B HacroHmeH n y 6 j n i K a L u a i Ha dpoTOCHHMKax H KpacoMHbix Ta6jiHuax. 0 6 p a m a e T Ha ce6n BHHMaHHe i p x a H ^ e c K i r i i xapaKTep XOACTHHKH, TO ecTB 6ejioro jieTHero xoncTHHHoro n n a m a ((bHr. 43 H 40—42} H MeTbipe rana «Kapa3Hił», TO ecTB cepMar H3 AOMOTKaHHoro rpySoro cyraja, 6OKOBOH Bbipe3 KOTopbix 3 npeAHa3HaqeHHbift AJIH o6pa30BaHHfl CKJiaAOK, BbLKpoeH B nepeAHefr H 3aAHefi nojiocax. BjiaroAapn yAajibCKoft dpopine 3TOH «KapH3HM» c n y i H J i o c Ł T a K , ITO KpaKOBCKHH HapHA CAeJiaji B IIoAbHie B s n o x y poMaHTH3Ma BoeHHyw K a p b e p y . PaBHbiM o6pa30M H noAbi KacpTaHa, p a 3 B e B a w m H e c H BO BpeMH KOHHOH e3Abi H T a a i i e B , npHAaBajin My>KMHHaM MHoro MOJiOAiieBaTOCTH. BocTOTHbie KpaKOBHKH HOCHjrn « K a p a 3 H » Meibipex UBeTOB: 6ejryw c SOJIBIHHM KpacHbiM BOPOTHH­ KOM (coqeTaHHe Sejioro c KpacHbiM SWJIO MaHHfhecTairHeH HanHOHajn.Hbrx ABCTOB) , CHHKDKD c a j i b m JIH6O wejiTbiM BOpOTHHKOM, KOpHTHeByK) C 6oraTO BbllllHTbLM KOpHHHeBbLM BOpOTHHKOM II CepyK) C BOpOTHHKOM, oSuiHTHM AeHbiM cyKHOM. OcoSeHHOCTHMH s T o r o HapHAa, cpa3y » e 3e- 6poc^Bim»BiCH B r j i a 3 a , 6 b i j m KpacHan inanKa-KOHdpeAe- pa-TKa, onyuieHHaH BHU3y BapauiKOM, KOTopan y CBaAe6Horo c r a p o c r b i HJTH y CBaTOB SbiJia yKpauieHa euie HcynTa- HOM H3 naBjmHBHX nepBeB, H 6enbra KOjKaHbffi n o a c c MeTaAJrsraecKHMH yKpaineHHH2vui, oÓMeTaHHbiii KOCMMH CTOKKaMH no 3ejieH0My cadpbHHy. 3 T H n o n c a , cnyiiajiocB, Aono.THHjmcb HaHH3aHHbiMH Ha peMemoK noSpHKyniKaMH, KOTOpble BO BpeMH TaHHeB n03BHKHBajTH B pHTM ABH5KCHHH TSHIIOpa. iaCeHCKHH HapnA euie B nepBOH nojioBHHe X I X BeKa ó b i j i no npeHMyniecTBy 6e.TbiM, HO y » c e B KOHii,e STOTO BeKa c r a j i rr,BeTHCTbiM B TaKoił cTeneHH, vro y ceBepHbnc coceAOK OAeTBCH n o - K p a K o I I I c K H 0 3 H a i a j i o TO >Ke, HTOH paAeTŁ HBeTHCToe njiaTBe. OpHaMeHTHpoBKa oAe>KAbi, comacHO AaBHHiHHHM TpauHirtiHJi, xapaKTepH30Bajiacb annnHKauH- HMH Ha T y n y n a x . Eenan BbnimBKa AOCTHraa CBoero a n o r e n B JIOMSPOBCKO.M ITpHBHCjniHBe Ha neperrHHKax H p y 6 a x a x , BbniniBKa >Ke, ykpamaioinaH ,\iy>KCKyio ORempy, 3<Jt<t>eKTHee B c e r o npoHBiuiacb Ha 6ojTBiiarx Tpeyrojn>Hbix crrycK,a- K>rn,HxcH Ha cromy BopoTHHKax CBHTOK ( « K a p a 3 H ń » ) . Strój krakowiaków — 7 97 �CIIHCOK PHC. iv )KeHHX H HeBecra — Ha HCM TeaTpautHan HUJiroCTPAIIHlł « K e p e 3 H H » (cBHTKa) c *rpe3MepH0ft MHiuypHOH p o c K o i n t i o c B e p - KaiomHX rajryHOB; Ha H e n KpaKOBCKHH HapoflHbin Hapaa. <£>OTO 1904 r . C T . Graflnep, KpaKOB. PHC. 2 . KpecTBHHHH B wcynaHe. EpaBiopa Ha flepeBe 1512 r . GraHHCJiaBa 3a6opoBCKoro « PHC. 3. THnHHHbifi IIOJIBCKHH HIJUKTHII X V I BeKa n o p n c y w c y OepHaHflo PHC 4 . KpecTbHHe B cyKMaHax (cepMarax) c 6ojibniHMH cyKOHHHMH BopoTHHKaiwH. T p a B i o p a Ha flepeBe H3 w i n n i PHC. 5. KpecTbHHe B cyKMaHax. T p a B K p a H3 PHC. 6. KpaKOBCKHH KpecTBHHHH B Tamie co CMepTbio. « ». BepTeirnH. » ranni « ». <t>parivseHT w a c j i . KapTHHbi 2-oft nojiOBHHbi X V I I BeKa B K o c r e n e 6epHapflHH0B B K p a K O B e . PHC. 7. KpaKOBCKHe My3bn<aHTbi. TpaB>Kpa Ha flepeBe H3 cOTOHeHHH H. K . Taypa «GKJia^ HJIH coKpoBHiirHHqa PHC. 8. ^Owenb K p a k o B C K o n 3eMirH — KOCHHbep. A K s a p e j i Ł 51. TI. H o p 6 j n m a . 3H3MeHHTbrX T a f a 3K0H0MHH», KpaKOB 1693. PHC. 9. 0 6 u i H B K a B o p o r a n K a r o j r y 6 o r o miHMOBCKoro )KynaHa ajiMM ineiiKOM. PHC 10. BbHHHBKa B HnworeM yrcry n o n b i r n o r r o B C K o r o PHC I I . M e n e l i « c 6juniiKaMH» HJIH uexnHaMH, HaHfleHHbrii n p n pacKom<ax B MornjibHHKe ropoflHma B Xpo6>Ke, «ynaHa. nHHwoBCKoro ye3fla. H a 3TOM SKcnoHaTe coxpaHHJincb ociarKH T i o n e B o r o flepeBeHCKoro njiaTKa, noKpbi- Baroinero MeTajuHraecKHH Meneii. PHC. 12. BOHCKO n o j i t c K o e 1794 r o f l a . PHCJTIOK M H x a j i a GraxoBHtia, rpaB. K . BaBponi., JiHTorparbHH P. 3aflpa3HJia, •^apHa Becb. PHC. 13. Ocpnuep 2-ro n o j m a « K p a K y c o B » (KOHHHKOB) n o B c r a m e c K o r o BOHCKa 1831 r . , OfleTMH noflofiHO yjiaHaM B TeMHoBypyio «Kepe3HK>» (cBHTKy) c TpeyrojiBHOH nejiepHHOH, BBILLIIITOH 6eJibiMH uiHypaMH H KpacHbiM cyKHOM. H 3 PHC ranni MapraHa JIe3Hca « 14. Eejian npoinoBHHKafl » 3 BepjiHH 1936 r . , c r p . 312. « K e p e 3 H » (CBHTKa) H3 Kamrabi BejibKOH, M e x o B C K o r o ye3fla. <6>OTO H . K p n r e p a , KpaKOB. PHC 15. CHHHH MexoBCKHft cyKMaH c npHiHHTBiM TpeyrojibHbiM PHC 16. npa3flHH^Hbie HapoflHbie Hapnflbi H3 OKpecraocTeH CKanŁ6Mep>Ka — p n c BjiaflHCJiaB IIIepHep, « BopoTHHKOM. <E>OTO H . K p n r e p a . » 3a «eKa6pb 1864 r . , d p . 404. PHC 17,. C.Kajrs6MepH<cKHH cyKMaH. cfcoToperrp. BynoHb 1925 r . j B i i e H i p e — KpaKOBCKHH 5KHTejit H3 OKpacTHOCTeił MexoBa. PHC. 18. JKnTejH. KpaKOBCKoił 3eMjrn B 3a6opoBCKOH « K e p e 3 H e » (cBHTKe), EpHtecKOBCKHH ye3fl. 'JKwrejihKpaKOBCKoił PHC. 19. 3eMjm B cKam>6Mep>KCK0H « K e p e 3 H e » . <E>OTO H . K p n r e p a . P H C 20. H a n a s e H H e 6paTbeB H a r a e B C K H X Ha ynpaBJwioiiiero KpaKOBOM aBCTpHHCKoro KOHcyna K p n r a B 1848 r . KpacotfflbiJi pHcyHOK i ł u a 3ejrHHCKoro. P H C 21. BecnaB. EpaBiopa Ha flepeBe B KAHUUHH Ka3HMeM<a Epofl3HHCKoro «BecjiaB», neTepSypr 1857 r . P H C 2 2 . K p a K O B H H K a H3 OKpecTHOCTeH CKajib6Mep>Ka. PHC. M H x a n GraxoBHq:, rpaB. J I j m r e p . PHC. 2 3 . ripoHioBHuaHKa. PHC. M n x a j i CTaxoBHi, r p a B . JlHHrep. PHC. 24. KpecTbHHe B noBceflHeBHOH ofle>Kfle H3 OKpecrHocieił CKajib6i«ep>Ka. P H C 25. J l H B p e a flBopoBbrx H3 OKpecTHOCTeH IIpoiHOBHue. PHC. 26. KatbTaH Majib^HKa — JiHBpea Pnc flBopoBbix, uejiHKOM n o p B a B H i a a c TaBniniHMn HapoflHoro opHajweHia. 27. nejiepnHa cKajib6iMep>KCKon « K e p e 3 H » (CBHTKH) fljw MajiB^HKOB. PHC. 28. Pa3pyiiieHHe BapuiaBCKO-BeHCKOH 5Kejie3HOH rpacnSoBCKon B KpaKOBe, Tnnorp. flopora noBCTaHi^aMn B 1863 r . H3flaHHe H . H . Beóep B JleftrruHre. PHC. 29. EeubiH Hapjjfl H3 OKpecTHOCTeH i l p o n i O B H i i e . Pnc. OOTO H . K p n r e p a . <I>OTO H . K p n r e p a . <$>OTO KHnroToproBun My3eft I a p T 0 p H H C K H X , p n c 7392. t H . Kpnrepa. 30. IIjiaTBe, no,n;6HToe 6apaniKOM. <J>OTO H . K p n r e p a . PHC. 3 1 . C y K M a H , wpaiiieHHBiH rojrySoS «TypeTHHHon» H3 OKpecTHOCTeH IIIyirnHa. OOTO H . K p n r e p a . Pnc 32. KpecTBHHHH — 3aMjieBjiaflejieii Ha IIIHBOBCKHH H3 MarepoBa, CTomumKoro ye3fla, B T a n Ha3MBaeMOM «AHKOM cyKMaHe». PHC. 33. n j i o m a j m njieMeHHbrx TeppirropHH, apxnflHaKOHaTOB H ye3flOB B ctpepe pacnpocipaHeHHH BOCTOMHbix K p a KOBHH no CiaHHCjiaBy ApHOJiBfly. 98 �P u c . 34. Q p e p a pacnpoeraHeHHH BOCTOwoKpaKOBCKHX HapHflOB. PHC. 35. CKaJibMepjKaHHH. PHC. M H x a j i a G r a x o B H q a , KaÖHHeT r p a s i o p ürejijiOHCKOH 6H6JIHOT6KH. PHC. 36. KoHfpeflepaiKa PHC. 37. c cyjrraHOM H3 naBJiHHLHX nepteB H iicKycerBeHHbix irseTOB. CBansOHŁiH p a c n o p H a i i i e j i b co cKHnerpoM B p y K e . K a p r a H a Ü . CyxoaojibCKoro. P H C 38. CBa«e6HbiH B b i x o / i . K a p r a H a BjiaffHCJiaBa U l e p H e p a , r p a B . A . 3aiiK0BCKHH. K a ô m i e T r p a B i o p HauHOHajiŁHoro My3ea B K p a K O B e . PHC. 39. KpecTbHHHH H3 OKpecTHOCTeii E y c K a B BŁICOKOH m a n K e , B XOJICTHHHOM n j i a i b e H B p y 6 a x e c Hanjie^HbiMH cöopKaMH B O K p y r m e n (A. FlaTKOBCKHH, CaHflOMupcKaa 3a.\iJiH, CBeHTOKuiHincKHe r o p b i ) . PHC. 40. KpaKOBHHHH H3 C.Kajib6Mep>Ka. 4>OTO I I . K p u r e p a . PHC. 4 1 . KpaKOBHHHH B XOJICTHHHOM njiacTbe H3 IIPOHIOBCKOH 3eMjiH. PHC. 42. C n e B a KpaKOBHHHH H3 ripomoBHiie, cnpaBa — H3 Ep>KecKO. P H C 43. O a c o H xojicTiiHHoro PHC. 44. <3?acoH KaqVraHa H3 3 a 6 o p o B a , Bpa<ecKOBCKoro ye3,n,a. PHC. 3. PHC. 45. OacoH njiaTbH H3 npOHioBCKOH 3eMJHi. PHC. 3 . «Kepe3H» H3 M e x o B C K o r o ye3fla. PHC. 3. PHC. 46. <t>acoH flaBHero c e p o r o cyKMaHa. PHC. 3. PHC. 47. IIIeB^HKa. IIIeBiHKa. HleBmoca. UleB^aïKa. <J>acoH cyKMaHa, Ha3biBaeMoro «one»caHKa» H3 JIoMÖpoBO-TapHOBCKOro ye3aa. PHC. 3. IIIeB^HKa. PHC. 48. <E>acoH «Kepe3HH» H3 3a6opoBa, Bp>KecKOBCKoro ye3fla. PHC. 3. IIIeBHHKa. P H C 49. <£>acoH n H H i o B C K o r o cyKMaHa. P H C 3. LUeBMHKa. P H C 50. KpaKOBHHHH B 6ypoM cyKMaHe. P H C 51: C ß a T b i B KpaKOBCKoft BeMJie. B n a a n c n a B I I I e p H e p , » B b i n . I 3a 1878 « r., crp. 180. P H C 52. KpecTbHHHH B BHCJIHITKOM T y j i y n e . P H C 53. KpaKOBCKHH n o n e BpeMeH KOCTMUIKO. PHC. 54. MeTbipeXMjieHHbiií KpaKOBCKHii none cepenHHbi X I X Bena. PHC. 55. E e j i b i H KpaKOBCKHii none, BbmiHTbiH 30ieHbiM carpŁHHOM. PHC. 56. KpaKOBHHHH B TbiHeirKoñ BBICOKOH i i i a n K e . PHC. 57. KpecTbHHHH B BMCOKOH inariKe H3 IIpHCHÖeHHua, ü i o r a o B C K o r o ye3fla. OOTO H . Kpnrepa. P H C 58. Ä H T e j i b KpaKOBCKoä 3eMjra B «Kepe3He» — npHHHK POTOBCKOTO B K p a K O B e . P H C 59. KpecTŁHHe B « B M B e p H y T b i x » uiariKax. « » , JleuiHO 1836 PHC. 60. <t>acoH p y ô a x n c KOKCTKOH B BepTHKajibHbie CKirajTKH. flßopbi r . , Bbin. I , CTp. n o j i OCBCHHHMOM, 1850 164. r., pne 3. EüeB- *mKa. PHC. 62. <[>acoH JKCHCKOH p y 6 a x n c «KOMTKOH». PHC. 3. PHC. 63. <t>acoH « O K p y r j i o r o » KadwaHa H3 K a p c o B , HleBiuiKa. floMßpoBCKoro y e 3 ^ a . PHC. 3. IIIes^HKa. P H C 64. O a c o K KOpceTKH H3 3ajDirn>H, JIoMÔpoBCKoro ye3fla. PHC. 3. PHC. 65. O a c o H K o p c e i K H H3 M a i i i K e m i H e , IIIeBHHKa, Ep>KecKOBCKoro ye3fla. P H C 3. IIIeBHHKa. PHC. 66. JKeHiHHHa B XOJICTHHHOM KacpTaH-qHKe. P u c 67. CneBa fleByiiiKa B l e p H o i i 6e3pyKaBKe, BHIHHTOM nepe/rHHKe y e 3 n a , c n p a B a weHiuHHa H p y S a x e — H3 3 a j i H n b H , ,JJ,oM6poBCKoro B Hapnne — H3 MaprrHHKOBHue, Bp>KecKOBCKoro ye3fla. PHC. 68. Ä e H i x u i H a B 6 e j i o i í KopceTKe c KpacHbiMH po3a.MH, MapqHHKOBHii.e, E p j K e c K O B C K o r o ye3fla. P H C 69. /KeHiHHHa B lepHOM KarpTaHe, K a p c w , JTpMÖpoBCKoro y e 3 a a . P H C 70. >KeHin,HHa B nepHOM KarpTaHe, c KpacHbiM nepeflHHKOM, K a p c w , JIoMÓpOBCKoro ye3fla. PHC. 7 1 . ^CeHuniHa B HaKHHHOM HOJIOTHHHOM i u i a T K e , MaiHKeHHjje, Bp»cecKOBCKoro y e 3 a a . PHC. 72. 3aBH3biBaHHe l e m H K a « n o f l KOKOHIHHK». PHC. 73. T e x H H K a opHaMeHTajibHoo CTpowH 6ejiBrx KpaKOBcrarx noHCOB. PHC. 3fl3HCJiaBa DleB^HKa. PHC. 74. B e j i b i ñ BbiuinTbiii rodppHpoBaHHbiíí BopoTHHK jKeHCKoft p y ô a x n H3 3anHnbH. PHC. 75. rodppHpoBaHHbiîi BOPOTHHK py6axH c wepHO-KpacHoił BbrniHBKOH. 3aJoinbe, ,H,OM6poBCKOro ye3fla. PHC. 76. OpHaMeHTajibHbie PHC. 77. Ta6jTHH,a HeKOTopbix BbiniHBajibHbrx MOTHBOB B ,U,OM6POBCKOM npHBHCJiHHbe. MOTHBM «B pyÔMHK» Ha » e H C K i r x p y 6 a x a x . 3 a j n i n b e , JIoMÔpoBCKoro ye3fla. PHC. 78. j^eByiiiKa B p y 6 a x e c HepHO-KpacHOü BMIHHBKOH. 3 a j i n n b e , jJoMöpoBCKoro ye3aa. PHC. 79. Ä H T e u b KpaKOBCKoä BeMjra B 6oraTO BbiHiHToii «Kepe3He» (cBHTKe) H3 nirHHOBCKOro y e 3 3 a . PHC. 80. 3O(J)HH IQaôJiHHa, BbiiiiHBajibHiHua H3 r p e M O o u i o B a , floMÖpoBOTapHOBCKoro PHC. 8 1 . KpaKOBCKHii TaHen — rpaBiopa Ha flepeBe B HÄTHJUTHH K . Bpofl3HHCKoro ye3aa. «BecuaB», IIeTep6ypr 1857 r. 7« 99 �SUMMARY T h e m o s t spectacular type of folk- dresses i n P o l a n d w o r n by eastern C r a c o v i e n s does not exist today i n the c o u n t r y a s a n e v e r y d a y a n d h o l i d a y garment. O n l y i n the s o u t h e r n districts it is u s e d by village m u s i c b a n d s , e q u e s t r i a n escorts o n festivities, best m e n a n d participants o f n a t i o n w i d e harvest celebration. I n d e l i m i t a t i n g the a r e a o n w h i c h this c o s t u m e w a s w o r n i n 1850 the a u t h o r t o o k i n c o n s i d e r a t i o n the f o l l o w i n g f a c t o r s : 1) p h y s i o g r a p h i c factors 2) historical-ethnic factors 3) e c o n o m i c factors 4) selfdetermination o f the p o p u l a t i o n a s to its e t h n i c affiliation. 5) t y p i c a l features being the base for differentiation o f a b o v e c o s t u m e i n a given space a n d t i m e 6) p r a c t i c a l motives c a l l i n g for j o i n i n g m i n u t e varieties o f the dress i n bigger sets justifiable by the t r a d i t i o n . T h e h i s t o r y o f the c o s t u m e o f the eastern C r a c o v i e n s h a s been divided into 4 periods i n l i n e w i t h the e c o n o m i c c o n ­ d i t i o n s : 1) f r o m 1500 to 1650, 2) f r o m 1650 to 1760, 3) f r o m 1760 to 1830 a n d 4) f r o m 1830 to 1914. F o r the investigation o f this type o f f o l k c o s t u m e i c o n o g r a p h i c , h i s t o r i o g r a p h i c a n d f o l k lore m a t e r i a l h a s been used as w e l l as the m a t e r i a l f o u n d i n legal d o c u m e n t s (wills), e x c a v a t i o n s , m u s e u m relics a n d territorial findings. O n base o f these s o u r c e s w e c a n state, that s o m e elements o f a b o v e c o s t u m e date since the beginning o f the X V I c e n t u r y a n d that i n the p e r i o d o f the R e n a i s s a n c e — w h i c h lasted i n P o l a n d u p to 1650 — developed n o t only the c o s t u m e v a r i e t y w o r n b y the c o m m o n people a n d f u r t h e r m o r e w i t h s o m e regional T h e fighting f o r independence i n the X V I I I and X I X w o r n by the gentry b u t a l s o the specifities. c e n t u r i e s led b y the P o l e s h a d also a n influence u p o n the s a i d c o s t u m e . T h e p a r t i c i p a t i o n o f the peasants i n the K o ś c i u s z k o i n s u r r e c t i o n c a u s e d that the C r a c o w dress b e c a m e a m i l i t a r y u n i f o r m ; v a r i o u s regiments up to 1831 wore b r o w n coarse heavy coats with a big t r i a n g u l a r c o l l a r c a l l e d s u k m a n a ; o n o n e o f the s u k m a n a types (fig 32) w o r n b y the people e v e n u p to 1940 — t h e scarfs a n d tassels o n the breast h a v e their o r i g i n i n the m i l i t a r y distinctions o n the u n i f o r m s dating f r o m the n a p o l e o n i e w a r s a n d w a r s led b y the W a r s a w D u c h y a n d the C o n g r e s s K i n g d o m . T h e features o f this dress a r e s h o w n i n the present p u b l i c a t i o n i n the p h o t o s a n d i n the c o l o u r e d p l a t e s ; notice s h o u l d be t a k e n o f the a r c h a i c c h a r a c t e r of the white s u m m e r coat (fig. 43 a n d 4 0 — 4 2 ) a n d o f 4 types o f the so c a l l e d K e r e z j a i n w h i c h (fig. 4 8 , 49) the side cut s e r v i n g to m a k e folds is c u t i n the front a n d b a c k lobes. T h e d a r i n g f o r m o f this dress c a u s e d that the C r a c o w ^ c o s t u m e m a d e i n the age o f r o m a n t i c i s m a m i l i t a r y career i n P o l a n d . T h e l a p s o f the c o a t flap­ p i n g i n the d a n c e , o r d u r i n g a drive o n h o r s e b a c k , gave also a n accent o f a u d a c i t y to the silhouette. T h e eastern C r a c o v i a n s w o r e the k e r e z j a i n f o u r c o l o u r s v i z . a white one w i t h a big r e d c o l l a r (the c o m p o s i t i o n o f r e d a n d w h i t e f o r m e d the n a t i o n a l c o l o u r s ) , a n a v y b l u e w i t h a c r i m s o n o r a y e l l o w c o l l a r , a b r o w n o n e w i t h a b r o w n r i c h l y e m b r o i d e r e d c o l l a r a n d a grey one, w i t h a c o l l a r lined w i t h green c l o t h . A m o s t s t r i k i n g feature o f this dress w a s the r e d c a p c a l l e d r o g a t y w k a f r a m e d f r o m beneath w i t h l a m b s k i n f u r , the c a p o f the m a s t e r o f the wedding c e r e m o n y o r o f the best m a n w a s besides d e c o r a t e d w i t h a p a n a c h e o f p e a c o c k feathers. A n o t h e r interesting feature w a s a w h i t e lether belt w i t h m e t a l i n c r u s t a t i o n s a n d decorated w i t h green M o r o c c o quilted obliquely. T h e s e belts h a d additionally b r a s s rattles o f s m a l l s h a p e w h i c h a c ­ c e n t u a t e d the r h y t h m w h e n the d a n c e r m o v e d . T h e c o s t u m e o f the w o m e n w a s u p to the first p a r t of the X I X c e n t u r y m a i n l y white, b u t since the e n d o f the X I X c e n t u r y b e c a m e florid to s u c h a n extent that w h e n the neighbours f r o m the N o r t h s a i d s o m e b o d y w a s dressed i n the C r a c o v i a n w a y it m e a n t the s a m e a s to be dressed i n v i v i d c o l o u r s . T h e d e c o r a t i o n o f the dress a c c o r d i n g to old traditions consisted i n t r i m m i n g o f the fur c o a t s . T h e highest level o f the w h i t e e m b r o i d e r y w a s attained o n decorating shirts a n d a p r o n s i n the a r e a o f the P o w i ś l e D ą b r o w s k i e whereas the e m b r o i d e r y a d o r n i n g the m e n ' s dress achieved its highest f o r m i n the b i g t r i a n g u l a r c o l l a r s o f the k e r e z j a falling d o w n o n the b a c k . 100 �Podstawą się w faksymilowanej Archiwum we A T L A S edycji Polskiego egzemplarz znajdujący Ludoznawczego Wrocławiu P O L S K I C H W Y D A W A N Y był Towarzystwa S T R O J Ó W P R Z E Z P O L S K I E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : A L E K S A N D R A K O W A L S K A - L E W I C K A , A N T O N I J A N U S Z R E D A K T O R S E K R E T A R Z R E D A K T O R B A R B A R A B A Z I E L I C H , J A C H E R - T Y S Z K O W A , A N N A K U C Z Y Ń S K I , K A M O C K I N A C Z E L N Y : K O M I T E T U : B A R B A R A A N T O N I W Y D A N I A A N T O N I B A Z I E L I C H K U C Z Y Ń S K I R E P R I N T O W E G O : K U C Z Y Ń S K I Opublikowało Wydawnictwo: P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e we W r o c ł a w i u w 1991 r o k u w n a k ł a d z i e 5000 egzemplarzy Wydrukowała: Wrocławska Drukarnia Naukowa �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych ATLAS POLSKICH Zasięgi u b i o r ó w w monografiach (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, kolejno 4. Strój STROJÓW opublikowanych: szamotulski, LUDOWYCH 1. Strój górali szczawnickich, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój 2. Strój dolnośląski kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński. 13. Strój pyrzycki, Zagórzan, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój 19. Slrój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój k r a k o w i a k ó w wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9ae962c4461a623e695a885568be8a3.pdf b2a8ae799dffcc6ea89b5faffbfc1602 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6637 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Małopolska- stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6205 Title A name given to the resource Strój krzczonowski /Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.7; 47 s Creator An entity primarily responsible for making the resource Świeży, Janusz (1884-1962) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ��������������������������������������������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fec632f67215bb6c42f3f9e873ce716c.pdf 8d3c96cbd6b25f0a243d9ad1a940703b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5527 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Lubuskie - folklor tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5142 Title A name given to the resource Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski)/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część II, Wielkopolska zeszyt 4 ; 83 s.;il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH A D A M G L A P A STRÓJ MIĘDZYRZECKO-BABIMOJSKI ( L U B U S K I ) Zak-tad K.uituroznowstwa Biblioteka / . Nr inwentarzowy ö.lf.P2/..(>^ ^ f POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE r �A T L A S CZĘŚĆ U P O L S K I C H S T R O J Ó W WIELKOPOLSKA A D A M L U D O W Y C H ZESZYT 4 G L A P A STRÓJ M I Ę D Z Y R Z E C K O - B A B I M OJ S K I ( L U B U S K 1) W R O C L A W Zakład Kulturcznawstwa 3f. 1 9 5 6 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU 55" /kß<ß �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A , A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , KAZIMIERZ P I E T K I E W I C Z , ROMAN REINFUSS, REDAKTOR NACZELNY: R E D A K T O R OKŁADKA: PLANSZE UKŁAD TADEUSZ ZESZYTU: ADAMA BARWNE: SEWERYN JÓZEF JÓZEF MŁODZIANOWSKIEGO JERZEGO GRAFICZNY: KAROLAKA A D A M A GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA KLISZE JEDNOBARWNE GRAFICZNE GAJEK GAJEK POZNAŃ I W I E L O B A R W N E ZAKŁADY I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 8,5, ark. druk. 10,75. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 11. 6. 1956. Podpisano druk 20. XI. 1956. Druk ukończono w listopadzie 1956. Zam. nr 236/178 Cena zł 29,—. K-7-3600 �WSTĘP P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Ziemią Lubuską nazywa się obszar wchodzący w skład województwa zielonogórskiego, a obejmujący pow.: rzepiński, sulęciński, skwierzyński, międzyrzecki, krośnieński, świebodziński, sulechowski, rzadziej także zaliczane bywają po­ wiaty: wschowski, zielonogórski, gubiński, gorzowski i strzelecki. Obszar ten między śre­ dnią Odrą, dolną Wartą, Nysą Łużycką i Bobrem (mapa), stanowi teren przejściowy między Wielkopolską a Brandenburgią i między Pomorzem Zachodnim a Śląskiem . Na­ zwa Ziemi Lubuskiej pochodzi od grodu Lubusza, położonego na lewym brzegu Odry, niedaleko ujścia Warty. W okresie kształtowania się państwa Piastów gród ten był czołowym grodem plemienia Lubuszan. Ówczesne granice Ziemi Lubuskiej sięgały na zach. do rzeki Szprewy i Łęknicy, na płn. do rzeki Warty, na wsch. do jezior Łagow­ skich, a na płdn. do rzeki P l i s z k i . W granicach obecnej Ziemi Lubuskiej pozostały tylko obszary położone na wsch. od Odry. L u d n o ś ć . Na omawianym obszarze mieszka około 700 000 mieszkańców. Po­ nad połowa zajmuje się rolnictwem i leśnictwem, a reszta pracuje w przemyśle, handlu, komunikacji i w innych zawodach. Historia r e g i o n u . W okresie wchodzenia Ziemi Lubuskiej w światło doku­ mentów pisanych i w ramy organizacyjne państwa Piastów — istniało na Ziemi Lubu­ skiej szereg g r o d ó w . Ziemia Lubuska od chwili włączenia jej w obręb państwa wczesnopiastowskiego t. j . od 960—1249 r. była terenem łączącym Śląsk z Pomorzem Zachod­ nim , a równocześnie spełniała funkcję przedmurza zachodniego dla kolebki państwa polskiego — Wielkopolski. Pierwsza znana w dziejach Polski wojna toczyła się właś­ nie o posiadanie Ziemi Lubuskiej (962 r.). Po zdobyciu jej stała się Ziemia Lubuska tere­ nem wypadowym na Zaodrze. Powstanie w Lubuszu biskupstwa lubuskiego w 1124 r. uczyniło z grodu tego i obszarów przyległych centrum krzewienia polskiej myśli polity­ cznej. W t y m czasie na szlakach handlowych Ziemi Lubuskiej, tętniło wzmożone życie, przewożono zboże, drzewo, płótna, ryby. Ziemia Lubuska rozwijała się pod wzglę­ dem kulturalnym i gospodarczym, podobnie jak sąsiednie obszary Polski. Okres ten skończył się oddaniem w 1249 r. przez Bolesława Rogatkę prawie połowy Ziemi L u ­ buskiej niemieckiemu arcybiskupowi magdeburskiemu Wilibrandowi. Od tego czasu skład etniczny żywiołu polskiego zaczął się kurczyć na rzecz kolonizatorów niemieckich. W okresie od 1249 r. do końca X V I I I w. Ziemia Lubuska przechodziła etapami pod zwierzchnictwo niemieckie. Element polski częściowo został wyparty przez ludność nie­ miecką, szybciej w miastach, wolniej na wsi. Pod względem kulturalnym ze względu na ubóstwo sąsiednich prowincji niemieckich nie udało się Niemcom opanować Ziemi L u ­ buskiej, wyjątek stanowiła działalność zakonu Joanltów i w p ł y w okresu reformacji. ł 2 3 i* 3 �Ryc, 1. Koźlarz w odświętnym ubiorze Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Na początku tego okresu w oparciu o Ziemię Lubuską powstała Nowa Marchia, sztu­ czny twór, odgradzający Pomorze Zachodnie od Wielkopolski i Śląska; w 1590 r. prze­ stało istnieć biskupstwo lubuskie, rozwija się Frankfurt, główny ośrodek paraliżujący życie gospodarcze Ziemi Lubuskiej. Podejmowane w t y m czasie przez władców Polski próby włączenia do Rzeczypospolitej Ziemi Lubuskiej nie udały się ani Władysławowi Łokietkowi w latach 1314—1316, po zajęciu Wielkopolski, ani później kiedy ze swymi wojskami przekroczył Odrę i dotarł pod Brandenburg (1325 r.), ani też Kazimierzowi Wielkiemu (1365 r.) i Jagiellonom w latachl402—1455. Zaniedbania zaś i straty X V I — X V I I I w. ujemnie wpłynęły na polski stan posiadania na t y m obszarze. Wiek X I X i w. X X do 1918 r. był okresem połączenia Ziemi Lubuskiej z Wielko­ polską pod panowaniem pruskim. Okres ten charakteryzuje znaczny rozwój gospodarczy Ziemi Lubuskiej i w p ł y w jej na Wielkopolskę. W pierwszej połowie X I X w. germani­ zacja Ziemi Lubuskiej doszła do szczytu. W następnych latach uświadomienie narodowe 4 �Polaków wzrasta, obszar ten zaczyna się repoionizować, Niemcy zaś odpływają na za­ chód. Okres ten kończy się wspaniałym zrywem powstańców wielkopolskich w 1918 r., którzy wyzwoliwszy obszary Wielkopolski wkroczyli na Ziemię Lubuską i zajęli Babi­ most (1919 r.), wskazując kierunek przyszłej zwycięskiej walki o wolność tej krainy. W okresie międzywojennym i podczas okupacji t j . w latach 1918—1945 r. Ziemia L u ­ buska w granicach państwa niemieckiego straciła swoje znaczenie gospodarcze; nastą­ pił dalszy odpływ ludności niemieckiej, a miejscowa ludność polska organizuje się, choć równocześnie jest prześladowana przez władze hitlerowskie. W 1945 r. zwycięstwo Czerwonej A r m i i i Wojska Polskiego nad hitlerowcami uwal­ nia Ziemię Lubuską z wiekowego zaboru i włącza ją w granice Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Ziemia Lubuska szybko teraz odzyskuje swój odwieczny charakter polski, staje się naturalnym pomostem między Śląskiem i Pomorzem Zachodnim. Analizując historię regionu i' walkę Polaków o utrzymanie swych cech narodowych, (jak również uwzględniając główne szlaki handlowo-gospodarcze, idące przez Ziemię L u ­ buską na płn. z Poznania przez Santok, Choszczno na Szczecin lub na Gorzów, Kostrzyn, Frankfurt, a na płd. na Głogów, Wrocław lub Krosno) stwierdzić należy, że kultura l u ­ dowa na t y m obszarze, podobnie zresztą jak i na innych rozwijała się tylko tam i za­ chowała się najdłużej na tych terenach, gdzie istniał względny spokój i korzystne wa­ runki gospodarcze. Z tej racji zaciszne i dość zamożne ubocza regionu pozostały głównymi ośrodkami kultury i stroju lubuskiego, do nich należy okręg cybiński nad Odrą i rejon międzyrzecko-babimojski . 4 C e c h y u b i o r u . Podobnie jak pod wielu względami, tak i w dziedzinie odzieży, Ziemia Lubuska jest obszarem przejściowym między Śląskiem, Pomorzem, Wielkopol­ ską a Łużycami i Brandenburgią, mimo jednak braku wyraźnego oblicza można tu zau­ ważyć szereg cech miejscowych, ściśle związanych z tą krainą. Do odrębnych cech w stroju lubuskim kobiecym należą: wianki półkoliste, zakrywające uszy i nie łączące się na potylicy, głębokie czepki z „ogonkiem" wiązane nad czołem w kokardę na kształt wielkiego motyla, dwa rodzaje kryzików, koszule z krótkimi rękawami, spódnice na szel­ kach i jedwabne jaskrawe staniki (Tabl. I , II) spódnice wierzchnie, wykonane z samo­ działów, a dalej okrywanie się na uroczystości s i c i ą t j . barwną, wełnianą chustką z frędzlami, haftowane kokardy wiązane z tyłu, oraz barwne, zdobione p o l k i (ryc. 73). W stroju męskim z powodu wcześniejszego zaniku części tradycyjnego ubioru lubu­ skiego, przetrwało znacznie mniej cech odrębnych. Do dawnych elementów należy ko­ żuch z wielkim kołnierzem, przewiązany w pasie specjalnym sznurkiem, oraz czapka zwana p o z n a n i o n k ą (maciejówka), a w X I X w. niebiesko-granatowa rogatywka i czapka krymerkowa. Charakterystyczne są bukiety sztucznych kwiatów i wstążek, no­ szone podczas wesela na cylindrach (ryc. 16, 17), i ręcznik, t j . ozdobny pas płótna prze­ wiązany przez ramię. Obecnie ubiór lubuski reprezentują stroje z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, (tabl. I — I I , ryc. 35). Stroje te nosi ludność miejscowa i napływowa na całym obszarze Ziemi Lubuskiej podczas różnych imprez. Przypuszczać można, że stroje zachowane we wschod­ niej części województwa zielonogórskiego miały w X I X w. szerszy zasięg w kierunku zachodnim i południowym (mapa). O t y m świadczą takie cechy jak: krój koszul, kształt czepków, wiązanie czołowe chusty, krój i kolor czerwonych męskich bluz („jak"), sukman oraz innych części odzieży stwierdzonych w terenie i wspomnianych w pracy. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Stroje grup sąsiednich zostały opracowane w kilku monografiach i choć nie dotyczą one bezpośrednich obszarów gra­ niczących z Ziemią Lubuską, niemniej pozwalają na przeprowadzenie dość dokładnego porównania . Na wschód od Ziemi Lubuskiej ciągnie się obszar strojów wielkopolskich, najżywot­ niejszych w okolicy Szamotuł i Krobi. Stroje wielkopolskie wyróżniają się głównie od­ miennym krojem czepków, wianków, koszul, kryzika, a przede wszystkim noszeniem 5 5 �jeszcze w drugiej poł. X I X w. zapasek naramiennych, nie znanych na Ziemi Lubus­ kiej. Jeżeli chodzi o zestawienia kolorystyczne staników i zapasek, stroje wielkopolskie cechuje większa subtelność kolorów. Stroje ludowe męskie na terenie Wielkopolski zachowały się w formie żywotnej, w k i l k u odmianach do dni obecnych, na Ziemi L u ­ buskiej występują tylko w momentach obrzędowych; mają one też nawiązania do stro­ jów łużyckich. Dawne formy lubuskiego stroju męskiego, częściowo zrekonstruowane i dziś noszone, wykazują pewne analogie do strojów wielkopolskich (ryc. 11, 12). Stroje śląskie są charakterystyczne głównie wybujałymi formami czepków do któ­ rych nawiązują czepki lubuskie, a także łączy je wspólne stosowanie chust, narzuco­ nych na plecy i skrzyżowanych na piersiach oraz wiązanie długich wstążek na zapas­ kach z przodu, dalej krótkie r ę k a w y u koszul i podobne w kroju kabatki. Śląskie ubiory męskie wykazują również wielkie podobieństwo do ubiorów lubuskich, widać to w y r a ź ­ nie w sukmanie dolnośląskiej, posiadającej mało fałd z tyłu i w krótkiej bluzie, zwa­ nej na Śląsku b r u c l i k i e m . Współczesne kobiece stroje łużyckie szczególnie dolnołużyckie, różnią się od lubu­ skich białymi, szerokimi zawojami noszonymi na głowie i żałobną białą płachtą, znaną w Ziemi Lubuskiej i w Wielkopolsce jeszcze w poł. X I X w. Wspólną cechą obu strojów były krótkie r ę k a w y u koszul, chusty skrzyżowane na piersiach, barwne wstążki wiązane pod szyją, wianki i szklane korale. Porównując reliktowe formy męskich obrzędowych strojów łużyckich z lubuskimi (bukiet przy nakryciu głowy, ręcznik, chusta), widać niemal całkowite ich podobień­ stwo. Wspólnym elementem na terenie Łużyc, Śląska i Ziemi Lubuskiej był też cylin­ der. Męskie stroje ludowe na Ziemi Lubuskiej, na Śląsku i Łużycach w poważnej części zaginęły w X I X w . Omawiając ubiory sąsiedniej ludności zamieszkałej na zachód od Ziemi Lubuskiej, wspomnieć należy o wspólnym upodobaniu w zakresie k o l o r ó w . Także i w nazewni­ ctwie istnieją powiązania poprzez Łużyce z dawnymi słowiańskimi grupami ludności w Brandenburgii aż do Połabian z okolic Liineburga i Lippe. Ze strojów pomorskich graniczących od północy z Ziemią Lubuską najlepiej są znane ubiory pyrzyckie, charakterystyczne barwą błękitną i wielkim przeładowaniem ozdób w strojach kobiecych. Wspólnymi elementami w ubiorach podług informacji Piotra Jokiela z Dąbrówki, który ok. 1900 r. przebywał na obszarze pyrzyckim, są np. wią­ zania czołowe chusty i okrywanie się b a r w n ą chustą skrzyżowaną na piersiach; w ubio­ rze męskim białe spodnie, czarne buty, niebieska sukmana. Ubiory pyrzyckie miały wó­ wczas znacznie więcej cech wspólnych z lubuskimi. W strojach pomorskich znanych z l i ­ teratury niemieckiej widzimy wpływ strojów zachodnich i północnych . Na tle charakterystyki strojów sąsiednich trzeba stwierdzić, że stroje z zachodnich obszarów Ziemi Lubuskiej częściowo nawiązują do strojów łużyckich, pyrzyckich i ślą­ skich, stroje zaś ze wschodnich obszarów — do wielkopolskich. Elementy łużyckie i ślą­ skie wpływają na odrębny charakter strojów lubuskich w porównaniu ze strojami wiel­ kopolskimi. 6 7 8 9 Rozdział I OBECNY STAN STROJU NA B A D A N Y M TERENIE Strój ludowy na Ziemi Lubuskiej znajduje się w stadium kompletnego zaniku, a ba­ dania nad nim sprowadzają się do kilku wiosek w okolicy Dąbrówki (mapa). We wsi tej jeszcze dzisiaj można spotkać stare kobiety, które noszą ten strój na codzień, mło­ dzież jednak i dzieci stroju tego nie nosi, to też widzieć go można tylko podczas uroczysto­ ści kościelnych lub państwowych. Zrekonstruowane lubuskie stroje odświętne wykonują obecnie dle zespołów artystycznych spółdzielnie krawieckie. �Ryc. 2. Współczesne stroje druhen najczęściej noszone i uważane przez ogół mieszkańców na tym obszarze za kobiece, reprezentacyjne stroje Ziemi Lubuskiej. Rogoziniec pow. Międzyrzecz. Fot. Mikołaj Dec, 1955 r. F u n k c j a s p o ł e c z n a s t r o j u . Strój lubuski do 1945 r. t j . do czasu przyłą­ czenia Ziemi Lubuskiej do Polski na terenach należących do Niemiec był wyrazem pol­ skiej świadomości narodowej; w Berlinie np. fotografie grup Polaków w strojach lubu­ skich zdobiły lokal Związku Polaków w Niemczech (Ryc. 14). Na obszarach zgermanizowanych, gdzie ludność polska jeszcze w X V I I I i pocz. X I X w. czuła swą odrębność etniczną, strój lubuski był wyrazem konserwatywnych cech miesz­ kańców i ich odmiennego pochodzenia. W okresie przedwojennym, szczególnie w latach faszyzmu hitlerowskiego, Polacy noszący strój lubuski b y l i szykanowani i prześladowani przez miejscowych Niemców. Czynniki kierownicze zaś zależnie od sytuacji politycznej raz udowadniały, że strój ludowy na Ziemi Lubuskiej noszony przez Polaków jest w y ­ razem tężyzny niemieckiej kultury, to znów przedstawiały go jako wyraz niebywałych swobód Polaków, mogących w byłej Rzeszy pielęgnować swoje stroje i obyczaje naro­ dowe. Zjawisko to w 1935—1939 r. doszło do takiego absurdu, że na pewnych stacjach kolejowych na Ziemi Lubuskiej można było widzieć afisze reklamujące strój lubuski jako niemiecki, a w kioskach nabywać broszury, przedstawiające Polaków w takich strojach ludowych na dowód tolerowania przez Niemców polskiej kultury ludowej. W Polsce Ludowej strój międzyrzecko-babimojski, dąbrowiecki, stał się reprezentacyj­ nym strojem Ziemi Lubuskiej i województwa zielonogórskiego. Występują w n i m dele­ gacje miejscowe na uroczystościach, zjazdach i konkursach o g ó l n o k r a j o w y c h . W 1947 r. strój lubuski został utrwalony w krótkometrażowym filmie o Ziemi Lubuskiej. Strój ten jest eksponowany przez Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Młocinach, Muzeum Etno10 7 �graficzne w Łodzi, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Narodowe w Poznaniu i Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. P r z y c z y n y z a n i k a n i a . Na zanik stroju wpłynęło szereg przyczyn, występu­ jących również i na innych obszarach; do nich należą wielkie przemiany ekonomicznospołeczne na Ziemi Lubuskiej po wojnie 1870 r. i po 1945 r. Jednym z czynników wpływających na zanik stroju, szczególnie w X I X w., to zbyt wielkie wyodrębnienie się stroju ludowego od strojów panujących warstw społecznych, szczególnie w okresie kapitalizmu. Coraz to częstsze kontakty z dalszymi miastami, a mianowicie przymu­ sowa służba wojskowa w garnizonach niemieckich, w czasie której mężczyźni stykali się z modą miejską wpływała na upowszechnienie się stroju miejskiego . Prasa , książki, film i radio ujemnie wpływały na trwanie pięknych form ludowych, związanych z prze­ szłością regionu. Napływ nowej ludności, przynoszącej odmienne upodobania w dzie­ dzinie odzieży, wpłynął ujemnie na tradycyjny ubiór lubuski a niepraktyczność odzieży ludowej przyczyniła się do dalszego jej zaniku na t y m terenie. n 12 Ujemnie wpłynął na trwanie tradycyjnej odzieży ludowej brak materiałów, po 1945 r. z powodu zniszczeń wojennych i przejściowych trudności w okresie odbudowy. W latach 1939—1945 r. przyczyną kompletnego niemal zaniku lubuskiego stroju ludo­ wego było masowe wywiezienie Polaków do obozów i przesiedlenie w głąb Rzeszy. Klę­ ski te dotknęły również i tę część ludności Ziemi Lubuskiej, która mimo pozornego zgermanizowania, wybitnie różniła się od Niemców. Zachowane części odzieży z tradycyjnych materiałów są obecnie donaszane i szybko zanikają, a w ich miejsce kupuje się w spółdzielniach odzież pochodzenia fabrycznego, względnie materiały, z których szyją nowe ubiory podług miejskiej mody. Jednakże stare kobiety szyją z nowych tkanin spódnice tzw. dery, oraz bluzki o dawnym kroju i tkają barwne pasiaki z wełny na osnowie lnianej. Na zmianę mody w odzieży roboczej oddziaływuje nowy styl pracy i życia, pod w p ł y w e m tych czynników przyjmują się robocze kombinezony, odzież sportowa, watówki. Wogóle odzież ludności miejscowej i napływo­ wej szybko upodabnia się do form noszonych w mieście, a sztuczne tkaniny i materiały jak guma, korek nylon, steelon, imitacja skóry i sztuczny jedwab są masowo stosowane. Odrodzenie stroju l u b u s k i e g o . Pod w p ł y w e m czynników oficjalnych, t j . Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, Związku Samopomocy Chłopskiej, Związku Młodzieży Polskiej oraz Związków Zawodowych lubuski strój ludowy zaczął się odradzać w świe­ tlicach, domach kultury i ogniskach artystycznych jako strój reprezentacyjny tego re­ gionu, o wielkim zasięgu, choć rozpowszechniają się tylko pewne jego cechy związane ściśle z inicjowanymi przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego modelami . 13 Ryc. 3. Fragmenty obuwia skórzanego. Stanowisko archeologiczne Międzyrzecz — Zamek, XIV w. Muzeum Archeologiczne w Poznaniu. Fot. St. Kubiak, 1955, �Ryc. 4. Ubiory chłopów w/g gotyckiego malowidła ściennego w kościele w Przyczynie Gór­ nej, pow. Wschowa, z ok. 1430 r. Fot. A. Glapa. 1956 r. R o z d z i a ł II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU Zachowane do dzisiaj w Przyczynie Górnej malowidła ścienne z około 1430 roku, przedstawiające rodzajowe sceny, wskazują, że chłopi nosili w X V w. odzienie sięgające do kolan, marszczone lub podwiązane w pasie, włosy mieli długie, głowy okrywali czasa­ m i kapeluszami . Chodzili boso, lub w obuwiu. Podobny ubiór widzimy na drzwiach gnieźnieńskich z X I I w. , jak również na rycinach ze Słubic koło Frankfurtu nad Odrą z 1548 r. (ryc. 5). Obok ubioru w kształcie krótkiej sukni, nakładali chłopi w X V I w. spodnie i bluzy bardzo obcisłe, podobne do średniowiecznych ubiorów. O formie nakryć głowy, stosowa­ nych w pocz. X V I w. mówią płaskorzeźby z klasztoru Joanitów w Słońsku, z 1522 r. Na zwornikach tych widać męskie czapki z otokiem barankowym (ryc. 6); obok tych mężczyźni nosili prawdopodobnie także czapki z tkanin. Kobiety obwiązywały głowy chustkami, okrywając czoło i włosy, chustki zaś wią­ zały pod brodą (ryc. 7). Jeden z takich zworników przedstawia miejscową kobietę w chustce związanej nad czołem w kokardę na kształt wielkiego motyla (ryc. 9). Jest to charakterystyczna cecha stroju lubuskiego, która przetrwała do X X w . i to tak w za­ chodniej części Ziemi Lubuskiej na Nadodrzu, (ryc. 10) jak również na wschodnich obszarach w rejonie międzyrzecko-babimojskim (ryc. 11). W X V I w. Lubuszanki nosiły koszule z szerokimi rękawami, z mankietem u dłoni, nakładały głęboko wycięty stani­ czek i dość szeroką spódnicę. Jak wyglądał strój ludowy z początkiem X V I I w. informuje obraz Krzysztofa Bogu­ szewskiego, znajdujący się obecnie w.kościelie katedralnym w Poznaniu . Na obrazie tym znajdują się postacie reprezentujące różne stany m. in. chłopów. Ze względu na umieszczenie chłopów na ostatnim planie widzimy tylko ich głowy i część granatowow 15 16 17 18 9 �19 czarnych okryć wierzchnich ze stojącymi kołnierzami , na które wywinięte są wąskie białe kołnierzyki. Spośród rzemieślników ciekawy ubiór posiada murarz, ubrany w czerwono-cynobrową bluzę, spod której wygląda biała koszula wyrzucona na ciemne spod- Ryc. 5. Ubiory chłopów z okolic Słubic. Fragment widoku na Frankfurt z 1548 r. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. 20 nie . Z obrazu widać, że kolor i krój dziś jeszcze noszonej na Ziemi Lubuskiej i w Wiel­ kopolsce czerwonej j a k i ma stare tradycje, a wyrzucona przez rzemieślnika na spod­ nie koszula pozwala przypuszczać, że jest to zwyczaj pochodzenia chłopskiego . Stojąca obok murarza kobieta jest niewątpliwie chłopką; położone u jej stóp dziecko jest za21 Ryc. 6. Barankowe okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. 10 Ryc. 7. Głowa kobiety okryta podwiką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin. 1522 r. �winietę w białą i ciemną tkaninę. Suknia kobiety to niebiesko-zielona długa szata prze­ wiązana w pasie; o krótkich rękawach; wokół szyi i r ę k a w ó w widać rąbek białej koszuli (ryc. 13) podobne ubiory z północnej Ziemi Lubuskiej przedstawione są w Atlasie z 1647 r. O polskich ubiorach noszonych w X V I I w. mówią też inne prace . W X V I I I w. podług niemieckiego kronikarza mieszczanie w Międzyrzeczu nosili się z „polska", a język niemiecki nie był w po­ wszechnym użyciu . W tych czasach po ulicach Zielonej Góry w polskim stroju paradował w y ­ bitny malarz Tadeusz Konicz (1733—1793). Są­ dząc z tych faktów, jak i' z obrazu Konicza „ G r a j ­ kowie polscy" przypuszczać należy, że mimo potęgującego się nacisku żywiołu niemieckiego na wieś lubuską, strój polski i obyczaje w wielu miejscowościach zachowały się i t r w a ł y . ' 22 2:! u 2 5 2 6 Przeglądając ryciny przedstawiające miasta lubuskie z X V I I I w. Międzyrzecz, Sulechów, Krosno, Gorzów, Kostrzyn, Zieloną Górę, na których znajdują się mieszkańcy okolic, w i ­ dzimy że dla ubioru mężczyzn są charaktery­ Ryc. 8. Krój części odzieży wg. Księgi Cecho­ styczne: kapelusz z wielkim rondem i buty wej Krawców we Wschowie XVII w. Podobne z cholewami; w odzieży przeważa kolor granaokrycia zachowały się w odzieży ludowej do pocz. XX w. Państwowe Archiwum Woje­ towo-błękitny i czerwony. Sądząc z pokaźnego rozwoju tkactwa w t y m okresie na t y m terenie, wódzkie w Poznaniu przypuszczać należy, że odzież była wówczas wyrabiana głównie z tkanin wełnianych i lnianych. Z końcem X V I I I w. pod w p ł y w e m trak­ tatu handlowego zmiany granic i polityki pruskiej, silnie zaczął się rozwijać Frankfurt — centrum przemysłu manufakturowego. Pod jego w p ł y w e m mógł się zmienić także strój l u ­ buski '. Oddziaływanie tego ośrodka uwidacznia się szczególnie na terenach zgermanizowanych. 27 Ryc. 9. Ubiór kobiecy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1952 r. R , 10. Lubuszanka w stroju odświętnym z Uradu n. Odrą, pow. Słubice. Resslaff Hans, Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934. ya 11 �Ryc. 11. Ubiór odświętny zimowy gospodarza i gospodyni. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Rys. Jerzy Karolak, 1956 r. Ryc. 12. Ubiór odświętny letni parobka i ko­ biety. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Ryp. Jerzy Karolak, 1956 r. Strój lubuski zachował się tylko w polskich, mniej dostępnych ośrodkach. Jednakże z upadkiem Frankfurtu i na­ pływem ludności polskiej w drugiej poł. X I X w. na Ziemię Lubuską, odzież jej miesz­ kańców zmieniła się, nabrała charakteru polskiego. W tym czasie wielki wpływ wy­ wierały stroje wielkopolskie przyniesione na Ziemię Lubuską. Zebrane przez Muzeum Berlińskie eksponaty odzieży z Ziemi Lubu­ skiej, częściowo także opublikowane w lite­ raturze niemieckiej, mówią o pewnych ana­ logiach odzieży lubuskiej z wielkopolską, śląską i łużycką; strój ten z przełomu X I X i X X w. jest przedmiotem niniejszej mono­ grafii. Rok 1945 to okres intensywnego za­ siedlania Ziemi Lubuskiej żywiołem pol­ skim , spowodowało to pojawienie się na t y m terenie barwnych strojów ludowych z całej niemal Polski i zachodnich połaci Republik ZSRR. Pod wpływem osadni­ ków wielkopolskich, którzy również przy28 12 Ryc. 13. Ubiory wg. obrazu Krzysztofa Bogu szewskiego „Niepokalane poczęcie" z 1628 i mai, w Paradyżu, pow. Międzyrzecz. Obecni w Katedrze Poznańskiej �byli w t y m okresie na Ziemię Lubuską, stroje ludowe innych regionów zaczęły szyb­ ko znikać, tak że obecnie już rzadko można je zobaczyć w użyciu. Starsi przecho­ wują je w skrzyniach i szafach, młodzież wyjmuje je na święta i uroczystości, występuje w nich w świetlicach i na zabawach . 29 Ryc. 14. Ubiory uroczyste kobiet. Delegacja kobiet Ziemi Lubuskiej na zjazd Związku Polaków w Niem­ czech w Berlinie. Fot. Aleksander Kraśkiewicz, Berlin, 1937 r. Ciekawym zjawiskiem na tle tych przemian jest fakt przyjmowania przez osadników polskich stroju autochtonów za strój reprezentacyjny. Godnym uwagi jest fakt, że choć część Ziemi Lubuskiej przez 700 lat była okupo­ wana przez Niemców — elementów będących oryginalnymi wytworami kultury niemiec­ kiej w stroju nie stwierdzono. R o z d z i a ł III ZASIĘG BADANEGO STROJU Określenie zasięgu stroju lubuskiego jest trudne ze względu na stosunkowo wielki obszar, na k t ó r y m trzeba było przeprowadzić badania, a nikłą ilość miejscowości, w k t ó ­ rych strój ten p r z e t r w a ł . Do zagadnienia stroju na Ziemi Lubuskiej poza drobnymi przy­ czynkami brak również literatury. Relacje zebrane przez etnografów niemieckich są fragmentaryczne i nieścisłe , mimo jednak tych braków są one pożyteczne, gdyż doty­ czą obszarów zachodnich, na których nie ma już ani jednego okazu dawnego stroju lubu­ skiego, uzupełniają więc materiał współczesny zebrany podczas badań terenowych. Strój lubuski w najbardziej odrębnej formie zachował się w Dąbrówce (mapa) . 30 31 32 13 �Materiały z badań terenowych pochodzą z obszarów położonych nad Odrą, na zachód od Obry i jeziora Zbąszyńskiego. Jakkolwiek strój ludowy na t y m terenie nie jest już w użyciu, to jednak na podstawie resztek zachowanej odzieży i literatury widać różnice między strojem zachodniej części Ziemi Lubuskiej a wschodniej, nie są to jednak odrębne typy, lecz tylko odmiany tego samego stroju ludowego. 33 Mimo niesprzyjających w a r u n k ó w historycznych na omawianym obszarze prze­ trwały pewne cechy stroju ludowego występujące dawniej na całym obszarze Ziemi Lubuskiej oraz na terenie Ziemi Swiebodzińskiej: cech tych nie ma jednak strój w okolicy Sulęcina na płd. od Warty. Przyczyną tego jest rzadkie i późne zaludnienie tych obszarów, będących przez dłuższy czas nieużytkami a osuszonych i zaludnionych do­ piero w X V I I I i X I X w. Obszary nad Odrą dostały się pod zabór niemiecki już w poł. X I I I w., wschodnie zaś ziemie dopiero z pocz. X I X w., rozwijały się więc przez dłuższy czas w granicach odrębnych organizmów p a ń s t w o w y c h . Ostateczne włączenie całego obszaru w 1945 r. do państwa polskiego wpłynęło na ujednolicenie kultury na t y m terenie. 34 R o z d z i a ł IV OGÓLNY OPIS UBIORU MĘSKIEGO Na Ziemi Lubuskiej męska odzież zróżnicowana jest zależnie od pory roku, występowania, a przede wszystkim od w a r u n k ó w ekonomicznych właściciela. wany ludowy ubiór męski pochodzi z około 1900 r. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Ubiór chłopca składał się z białej lnianej koszuli gich, sięgających do kostek cajgowych spodni z klapą, noszonych na sznurówce, stanika. W chłodniejsze dnie nakłada chło­ piec suknią lub katanką, t j . rodzaj krótkiej marynarki, a głowę nakrywał poznanionką, t j . granatową c z a p k ą , na bose nogi wdziewał drewniaki. Wyjątkowo w chłod­ ne dni naciągał pończochy. Ubiór roboczy letni kawalerów (parob­ ków) składał się z białej lnianej koszuli z szerokimi rękawami, wpuszczonej w lnia­ ne białe spodnie noszone na pasku, a póź­ niej szelkach. W dni chłodniejsze nakła­ dano kamizelkę i biało-szary lniany żakiet. Drewniaki, czapka rogatywka lub poznardonka uzupełniały całość. 35 Obecnie młodzież męska nakłada ko­ szule sportowe w różnych kolorach, krótkie lub długie spodnie, bluzy, czapki sportowe i podniszczone trzewiki lub tenisówki, cza­ sem drewniaki, rzadziej buty gumowe. Ryc. 15. Letnie ubiory robocze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 14 okazji Opisy­ i z dłu­ to jest �W dni upalne coraz częściej można zauważyć przy pracy mężczyzn w koszulach spor­ towych, spodenkach i obuwiu. Wszystkie te części odzieży są pochodzenia fabrycznego. Ubiór roboczy letni gospodarzy żonatych różnił się od odzieży kawalerów głównie butami. Poza t y m różnicę stanowił kapelusz słomiany nakładany w słoneczne dni, szcze­ gólnie podczas sianożęcia i żniw. Niekiedy gospodarze nosili spodnie i żakiet lniany, farbowany na kolor modrakowy. Do ubioru należała torba na podręczne narzędzia i prowiant. Obecny ubiór mężczyzn w zasadzie nie różni się niczym od obioru kawa­ lerów. Odzież starców była podobna do odzieży gospodarzy, różniła się jednak ilością nakładanych części i grubością materiału. Starcy nawet w lecie nakładali krótkie ko­ żuszki; szczególnie często noszono je w Bolewicach, pow. Międzyrzecz. Chłopi wspo­ minając te kożuszki mówią, że była to „moda dziadowska". Buty z cholewami świad­ czyły o zamożności gospodarzy. Obecnie surowiec i produkcja zmieniły się; materiały lniane w poważnej części zastą­ piono bawełnianymi i bawełniano-lnianymi, a krój i tradycyjne domowe wykonanie za­ stąpiły wyroby fabryczne. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Na zimę szyto koszule, jaczki i gacie porchinowe, t j . flanelowe. Na piersi i wokół szyi nakładano ciepły kołnierz, a na to jeszcze szal; głowę okry­ wano czapką z opuszką. Na ręce wkładano rękawice o jednym palcu, wykonane czyli „więzione" w d o m u . Na nogi wciągano wełniane pończochy domowej roboty i kufloki (ryc. 26). Obecnie ubiór zimowy składa się z marynarki, spodni podobnych do spodni narciar­ skich, z trzewików lub butów skórzanych, niekiedy zaś gumowych. Na głowę wkładają obecnie czapki podobne do narciarskich albo wełniane lub skórzane pilotki. Bielizna i odzież jest przeważnie pochodzenia fabrycznego. Zimowy ubiór roboczy kawalerów składał się przed 50 latami z koszuli, plońdrów, gaci i jaczki flanelowych, skórzoków czyli spodni z owczej skóry, czapki barankowej z opuszką. Na nogi nakładano kufloki lub buty o drewnianych podeszwach. W buty i w kufloki, jeśli nóg nie zawijano w płaty, t j . onuce, wkładano słomę, aby było cieplej . Obecnie spotyka się mężczyzn odzianych w różnego rodzaju burki, a szczególnie watówki, kurtki, watowane spodnie i buty z grubego filcu i skóry; taką odzież noszą głównie pracownicy POM-ów i P G R - ó w . W pow. Sulęcin noszą też walonki zabezpieczone przed wilgocią kaloszami własnej roboty. Charakterystycznym nakryciem głowy jest czapka typu nar­ ciarskiego. Dawniejszy ubiór mężczyzn żonatych jest prawie taki sam jak i dziś. Dawniej częściej noszono b u t y i nauszniki, składające się z dwóch owali połączonych sprężyną. Obecnie uszy przykrywa się czapką lub wełnianymi nausznikami. Noszą też czapki krymerkowe w kształcie walca (ryc. 27, 29). Ubiór roboczy zimowy starców nie różnił się w kroju od odzieży młodszych mężczyzn. Starcy ubierali się znacznie grubiej, nakładali więcej plońdrów, a także kożuszki, skórzaki i onuce. S t r ó j o d ś w i ę t n y . Strój odświętny wyróżniał się lepszym gatunkiem materiału. Zwykle nowe stroje noszono tylko na święta, na mniej zaś uroczyste dni używano odzieży roboczej. Charakterystycznym dodatkiem stroju odświętnego był wyszywany fartuszek (ryc. 28) i kołnierzyk biały w ząbki wyłożony na brzeg „fartuszka" wokół szyi. Niekiedy chłopcy nosili spodnie odświętne na szelkach. Na ogół zważano, aby obok staran­ nie utrzymanego „fartuszka" i kołnierzyka, mieć porządną katankę. W dni świąteczne zamiast kufloków noszono trzewiki. Najdawniejszy znany odświętny strój kawalerów, noszony jeszcze w 1880—1900 roku składał się z białej koszuli z kołnierzykiem, białych spodni wpuszczonych w buty, z onuc, czarnych b u t ó w z cholewami, czerwonej gładkiej jaki oraz czarnego kapelusza z czerwoną wstążką, za którą chętnie zatykano barwne piórko sojki albo plecionkę ze słomy (Tabl. III) . 36 37 3 8 3 9 i 9 15 �W lecie nakładano białe albo modre kaftany, z tyłu fałdowane (ryc. 12, 21). Kołnierzyk pod szyją zawiązywano wąską wstążeczką, później zaś jedwabną b a r w n ą chustką, jed­ nakże w końcu X I X w. strój ten zanikł a w modę wszedł inny, o cechach miejskich. Po 1900 r. weszła w modę katanka koloru karmazynowego, w czarny, kwadratowy deseń. W okresie zanikania starodawnej mody, t j . ok. 1905 r.. strój odświętny składał się: z płóciennej białej koszuli domowej roboty, biaJych spodni z lnianego płótna (bogatsi Ryc. 16. Fragment drużyny weselnej z ok. 1920 r. pow. Międzyrzecz. nosili skórzane, kremowe), z czarnych butów w siodane cholewy (marszczone), w które wkładano nogi owinięte w onuce; z ciemnej westki, t j . kamizelki (czerwone nosili kawa­ lerowie), z czerwonego, wyszywanego „fartuszka" opasującego szyję i spadającego na piersi, krótkiej katanki sięgającej po biodra, koloru fioletowego w czarną k r a t k ę i płaszcza z pe­ lerynką uszytego z czarnego albo niebieskiego sukna. Płaszcze były noszone głównie przez zamożnych chłopów. Na wielkie uroczystości wdziewano koszule o odmiennym^kołnierzu, który obwiązywano czerwoną chustką, zawiązaną w kubołką, t j . w motyla. Ubożsi nakła­ dali suknie, t j . sukmany, noszone jak pamięć chłopów notuje, od około 1880 r. Czę­ ściami wierzchnimi zimowego odświętnego stroju był kożuch, noszony pod koniec X I X w. w nieposzytej postaci, a później poszywany czarnym materiałem. Głowę okrywała baran­ kowa czapka (ryc. 27, 29). Obecnie nosi się ubranie szyte podług ostatniej mody; szczegółem, nie mającym pra­ wie wcale zastosowania, poza wyjątkowymi momentami, jest krawat. Strój odświętny starców (storków) różnił się od stroju młodszych mężczyzn czarnym kolorem, ciemnymi spodniami, mniej ozdobnymi „fartuszkami" i mniejszymi kubołkami. Obecnie starcy noszą resztki dawnej, tradycyjnej odzieży ludowej. Strój obrzędowy N a r o d z i n y . Po urodzeniu nakładano chłopcu płócienną koszulkę z długimi ręka­ wami, a na nią z barchanu poluszką, t j . bluzeczkę, sięgającą do pasa. Następnie dzieci „obalano", t j . zawijano w pieluszki płócienne i barchanowe. 16 �Tablica I Współczesny strój lubuski. Druhna i drużba. Strój drużby częściowo zrekonstruowany. mai. J. Karolak �Do chrztu nakładano dziecku koszulkę zwaną krzesnok (ryc. 40, I I I ) , różniąca się od zwykłej tym, że posiada większy kryzik koło szyi i przy dłoniach, była dłuższa, wykona­ na z najcieńszego płótna lub batystu, względnie z innego delikatnego materiału. Na napięstki nakładano gumowe okrągłe opaski przyciskające rękawy, dziewczętom różowe, a chłopcom niebieskie. Wychodząc z domu przykrywano poduszkę chustą siciową z frędz­ lami złożoną przez pół. W zimie przykrywano dziecko dwiema, nawet trzema chustkami. Matka chrzestna ubierała się jak na wesele: z lewej strony na suknię przypinała kopeczkę do chrztu (ryc. 59), którą podawała księdzu, by po chrzcie nałożył dziecku na głowę. Męż­ czyźni ubierali się w odświętne stroje i nakładali sukmany (ryc. 24). Do szkoły szedł chłopiec ubrany w długie spodnie do kostek, w „fartuszku" z naszytą barwną wstęgą pod szyją, w żakiecie, pończochach i drewniakach. Latem, kiedy było ciepło, dzieci chodziły boso, głowę okrywała czapka poznanionka. Przez dwa, trzy lata chłopcy nosili spodnie z kopą, t j . z klapą zapinaną na trzy lub cztery guziki z tyłu. Około dziesiątego roku życia sprawiano i m spodnie na szelkach. Gdy chłopiec ukończył naukę, otrzymywał kapelusz i „fartuszek" wyszywany. Do sta­ rych części odzieży męskiej należy długa suknia lniana do kostek, nakładana na koszulę i spodnie (ryc. 22, I). W e s e l e , s t r ó j m ł o d e g o . Młody odróżniał się w X I X w. od członków drużyny weselnej granatowymi, a później czarnymi spodniami, barwnie wyszytym „fartuszkiem", wiankiem z m i r t u przypiętym do cylindra i gałązką przewiązaną wstążeczką, przypiętą z prawej strony. Kazimierz Gołek z Dąbrówki Wlkp. opowiada — że żeniąc się w 1904 r., brał ślub „modernie", t j . ubrany — m. in.w krawat i spodnie opuszczone na trze­ w i k i . Natomiast Onufry Kania, ur. 1872 r. w Nowym Kramsku p. Sulechów informuje, że w t y m czasie w Kramsku spodnie wpuszczano w buty i nakładano granatową sukmanę. Strój kawalerów i drużby z końca X I X w. był barwny: kawalerowie wkładali białe koszule, białe spodnie, czer­ wone katanki, czarne buty i takież ka­ pelusze ozdobione bukietem. Jadąc do ślubu nakładali czarne sukmany, a po powrocie zdejmowali je i bawili się w katankach. Oznaką przynależności do drużyny weselnej był wianuszek z m i r t u przypięty do sukmany wraz z białą wstążeczką. Po zdjęciu sukmany przypinano wianuszek na katankę. W ostatnich latach X I X i w pocz. X X w. strój ten się zmienił, białe spodnie za­ stąpiono czarnymi, zakrywającymi obu­ wie, zamiast czerwonej jednolitej ka­ tanki szyto karmazynowo-fioletową w drobny, kwadratowy, czarny deseń, Wkładano czerwoną westką, a wstą­ żeczkę i jedwabnicę zawiązywaną pod szyję zastąpiono „fartuszkiem". W k i l ­ kanaście lat później wiązano krawat i nakładano cylinder. Ryc. 17. Drużba i druhna. Porównaj tabl. I . Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 2 Strój międzyrzecko-babimojski 17 �Drużba odróżniał się od kawalerów ręcznikiem, przepasanym przez ramię i pas. Ręcznik był barwnie ozdobiony i z lewej strony zawiązany w kobołkę . Na ręcznik nakładał różową wstążkę (szer. 10—15) a na głowę nakładał cylinder, przystrojony z przodu barwnym bukietem. Półdrużbowie mieli ręczniki mniejsze, zwisające z prawej strony. (Tabl. I , ryc. 17). Starsi nosili ciemniejsze katanki i spodnie wpuszczone w buty; młodzież i żonaci opu­ szczali spodnie na wierzch butów. U b i ó r z m a r ł e g o i u c z e s t n i k ó w p o g r z e b u . Dawniej ubierano zmarłych w biały kitel, nakładany jako wierzchnie odzienie na inne części ubioru *' . Do trumny wkładano także nici i igłę, skrawki pozostałe z kitla, oraz pełną tabakierkę, okulary, różaniec, książkę i krzyż. Umarłych nie ubierano w katanki ani w czerwone kamizelki, nie wkładano też sukmany, lecz biały kitel. Uczestnicy pogrzebu szli dawniej za t r u m n ą w sukmanach; obecnie ubierają ciemne lub czarne ubiory. D o ż y n k i , winiec. Ubiór przodownika z lat 1870—90 składał się z białej koszuli zawiązanej pod szyją barwną krajką, z czerwonej jaki, białych spodni wpuszczanych w czarne buty, z butów i czarnego kapelusza. Przodownik miał przez ramię przewiązany wieniec z liści dębowych i aster. Towarzyszący mężczyźni b y l i ubrani podobnie, (nie posiadali tylko szarfy z liści i kwiatów. Około 1910 r. w Dąbrówce Wlkp. przodownicy wkładali białe koszule z kołnierzykiem i krawatem oraz marynarki, spodnie i trzewiki, czyli kamasze. Przez ramię przerzucali szarfy. Towarzyszący mężczyźni zamiast mary­ narki mieli krótkie różowe lub niebieskie katanki w czarną kratkę. u 3 Obecnie w zespołach świetlicowych nawiązuje się do tradycji z X I X w., powszechnie jednak nosi się ubiór współczesny, miejski. G w i a z d k a . Tradycyjne cechy przetrwały też w stroju gwiazdora. Jego okrycie wierzchnie, to kożuch obrócony runem na wierzch, powróz w pasie, czapka baran­ kowa na głowę, larwa, t j . maska na twarzy, buty i kanciok, t j . k i j z rzemieniami. Taki gwiazdor z workiem podarków chodził po domach. Biedniejsi nie posiadający kożucha, obwiązują się cali słomą, mażą twarz sadzą i w ten sposób przebrani pełnią funkcję gwiazdora. Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . Lubuski ubiór męski w życiu codziennym zanikł szybko, mimo to niektóre części dawnego ubioru były przechowywane i ubierano się w nie dla podkreśle­ nia uroczystości. Szcze­ gólnie jaskrawo u w i doczniło się to w wio­ skach przylegających do granicy polskiej. W roi Ryc. 18. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód i tył (pon­ cho), e — rękaw z przyszy­ tymi tasiemkami zastępują­ cymi guziki, f — kołnie­ rzyk, g — naramiennik, h, i — ozdoby wyszywane na kołnierzyku. Dąbrówka, po w. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 30, ozdoby 1 : 3 18 �Ryc. 19. Mężczyźni w ubiorach tradycyjnych. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. ku 1919—1920, kiedy członkowie międzynarodowej komisji wytyczali granicę, wówczas Polacy ubrani w ludowe stroje, odmienne od niemieckich, tłumnie stawali przed wioskami granicznymi, aby podkreślić polski charakter ziemi i jej mieszkańców, lecz na skutek junkiersko-imperialistycznych knowań komisja osady te celowo omijała. Manifestacje z okazji rocznic historycznych i zjazdów polskich organizacji odbywały się do 1945 r. w strojach ludowych. Obecnie w święta narodowe, młodzież należąca do zespołów świetlicowych ubiera się w dawne odświętne stroje ludowe: w czerwone bluzy, białe spodnie, czarne buty i kapelusze (ryc. 19). Ogół jednak ubiera się w modne stroje miejskie, przeważnie bez krawatów. Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS UBIORU MĘSKIEGO Bielizna Na podstawie obrazu K. Boguszewskiego z 1628 r. jak i Atlasu z 1647 r. przypuszczać możemy, że w X V I I w. chłopi nosili białe koszule, wypuszczane na spodnie. Źródła jed­ nak ikonograficzne z X V I I I w. i tradycja z końca X I X w. mówią, że wtenczas już noszono także koszule wpuszczane w spodnie. Zachowane z 1914 r. koszule są uszyte z białego lnianego płótna, wykonanego w domu na krosnach. Obok koszul lnianych, szczególnie w zimie nakładano koszule porchinowe, t j . flanelowe. Koszula męska z pocz. X X w. składa się z płatu (szer. 70 cm) posiadającego otwór na głowę, a okrywającego przód i tył, o kroju poncho, z rękawa jednoczęściowego, z kołnierzyka i naramiennika (ryc. 18). Rozcięcie na głowę miało kształt litery T, a prze­ cięcie na przodzie sięgało do pasa. Narożniki u szyi były lekko zaokrąglone. Rękaw 2* 19 �w kształcie trapezu, przy ramieniu nie posiadał żadnych fałd (szer. ok. 40 cm, a przy dłoni około 22 cm). Stare koszule wiązano na sznurki, t j . tasiemki kupowane „po groszu". Koszule były długie niżej kolan, u dołu, z boków na przestrzeni kilkunastu centymetrów nie zszywane (ryc. 18). Koszule odświętne różniły się od roboczych delikatniejszym płótnem, bogatszymi ozdobami na kołnierzyku, mankietach i naramiennikach (ryc. 18, h, i , j ) . Do chrztu ubierano dzieci w krzesnoki, t j . koszule o odmiennym nieco kroju i ozdobach wyrażających się w koronkowym kołnierzyku, takimże wykończeniu przy dłoniach i brzegu dolnym. Dodatkowymi ozdobami krzesnoka były 2—3 zakładki, zaszyte w dolnej części ubioru. Krzesnok był znacznie dłuższy od koszuli i za­ krywał stopy. Często przy rączkach zamiast sznurki zakładano gumowe, kolorowe opaski. (Ryc. 40, I I I ) . Około 1912 r. w „mycie", t j . wynagrodzeniu za pracę parobkom i dziewkom dawano lniane koszule swojej r o b o t y . Obecnie mężczyźni nakładają koszule pro­ dukcji fabrycznej, płócienne, bawełniane lub jedwabne. Kalesony na Ziemi Lubuskiej zwane są gatkami: - P° S J P° °*. , . . ,. .. , . . . wy XIX w. A - przód, B - tyl. zimowe szyto dawnie] z porchinu, t j . flanek. Krój ich Małe, pow. Sulechów. Reiest podobny do kroju spodni, lecz są bardziej obcisłe, konstrukcja 1954 r. zapina się je na guzik lub zawiązuje się na tasiemkę wpuszczaną w obszywkę. Chłopcom szyje ;ię bieliznę na stanikach zwanych opleckami albo sznurówkami. Na początku X X w. dorośli, zamożniejsi mężczyźni, nosili zamiast kalesonów skórzane spodnie, obrócone runem do ciała. 43 R y c 20 S z k i c s d n i z dru ie ł v P o d m o k l e c Nakładane w dni chłodniejsze i mroźne kaftaniki, kamizelki i jaczki sięgające zazwy­ czaj do pasa, noszone pod marynarką, nazywano plońdrami. Są one wykonane z ciepłego barchanu lub flaneli albo z trykotu, przeważnie w kolorze siwym, szarym, nie brudzącym. Ilość nakładanych plońdrów zależy od wrażliwości na zimno. Zamożniejsi chłopi zamiast plońdrów nakładali krótkie kożuszki. Do czasu rozpowszechnienia się swetrów, co na terenie wsi nastąpiło po I wojnie światowej, plońdry wykonywano na iglicach w domu lub nabywano w sklepach. Zamożniejsi dawali je szyć wioskowym krawczyniom, o któ­ rych również wspomina się w rozdz. V I I I Wytwórcy i materiały. Spodnie Przypuszczać należy, że tak jak na sąsiednich obszarach, tak i na Ziemi Lubuskiej w średniowieczu pod krótkie suknie (ryc. 4) mężczyźni naciągali krótkie spodnie. K o sm a s potwierdza noszenie spodni przez Polan już w 1000 r. . Dowód nakładania na Ziemi Lubuskiej obcisłych spodni charakterystycznych dla średniowiecza, spotykamy na ilustracji z 1548 r. (ryc. 5). Na obrazie z końca X V I I I w. pt. „Grajkowie polscy" widzimy mężczyznę ubranego w zwężające się spodnie, sięgające niżej kostek, a dru­ giego -— w sukmanę. Przez długie wieki spodnie stanowiły spodnią część odzieży. Na Ziemi Lubuskiej, podobnie jak na innych obszarach, na określenie spodni używa się terminu portki, od partu, t j . grubej tkaniny lnianej. Najdawniejsze spodnie z X I X w. były lniane, białe albo granatowe , szyte z tak sztywnego płótna, że mawiano: „jak pchła na nie skoczy, to nogi sobie połamie". Spodnie szyto dawniej głównie z cajgu, a obecnie prze­ ważnie z granatowego płótna i bawełny w ciemnych kolorach. (Ryc. 20). 44 43 Na początku X X w. zamożniejsi chłopi nosili zimą spodnie skórzane. Nowożeńcy idący do ślubu, podobnie jak żonaci, ubierali się w czarne spodnie na pasku, a obecnie na 20 �gumowych szelkach. W pierwszych latach X X w. postępowi chłopi ubierali się „modernie-, tj. nakładali spodnie na buty. Po 1945 r. rozpowszechniły się spodnie na pasku. Krótkie spodnie po kolana uważane są za część ubioru, obrażającą godność mężczyzny i nie są wogóle na t y m terenie noszone przez gospodarzy. Ryc. 21. I Szkic lnia­ nej katanki z drugiej połowy XIX w. Takie same noszono także bez rękawów. Porów­ naj ryc. 12. Podmokle Wielkie, pow. Sule­ chów. I I — szkic ka­ mizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja. I I I — Katanka noszo­ na do ok. 1920 r. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — krój przodu, e — ty­ łu, f — rękaw. Dą­ brówka, pow. Między­ rzecz, 1952. Podzialka 1 :30. Katanki Wykopane na stanowisku archeologicznym Międzyrzecz — Zamek fragmenty skóry mówią, że krótkie skórzane okrycia noszono już w X I V w. Jak świadczy postać murarza namalowana przez Boguszewskiego na obrazie „Niepo­ kalane poczęcie" w 1628 r., krótkie, czerwone odzienie na Ziemi Lubuskiej noszone dawniej, ma dość długą tradycję, która przetrwała aż do końca X I X w. W owym czasie noszono jeszcze czerwone, t j . cynobrowe sukienne katanki, szyte na białej flanelowej podszewce (ryc. 21, I I I ) . Składały się one z czterech części: z dwóch przodów, tyłu i jedno­ częściowego rękawa. Zapinały się na dwa rzędy białych guzików i nie posiadały koł­ nierza. (Ryc. 19). Na przełomie X I X i X X w. zaczęto nosić katanki o takim samym kroju, w kolorze ciemnofioletowym i modrym, w czarne kratki, lecz o jednym rzędzie guzików. Do podszewki z lewej strony przyszyta była kieszeń. Czerwone katanki nosili młodzi kawa­ lerowie, modre natomiast starsi lub żonaci. Kiedy pierwsze katanki jeszcze nie zanikły, ok. 1910 r. zaczęły wchodzić w modę jako część stroju odświętnego kamizelki zwane też westkami (ryc. 21, I I ) . Szyto je z czarnego aksamitu w czarne drobne kwiatki lub w motywy geometryczne. Kamizelki były szyte na białej płóciennej podszewce, z przodu czerwone, z tyłu czarne. Zapinały się na białe lub metalowe świecące guziki. Biedni chłopi i robotnicy wiejscy szyli kamizelki z gorszego i tańszego materiału, guziki kupowali czarne, tanie, a z tyłu ściągali kamizelkę na spinkę. Bogatsi marszczyli kami­ zelkę z tyłu i wiązali na ozdobny sznurek. Podniszczone odświętne katanki noszono na codzień obok litewki, t j . marynarki uszy­ tej z modrego lub szarego płótna o kroju zbliżonym do katanki. Sięgały one do połowy ud. Z tyłu były marszczone na sznurku, którym z przodu zawiązywano się (ryc. 21, I ) . Burki Burkę zwaną jupą szyto z grubej tkaniny bawełnianej lub wełnianej, podszewkowanej flanelą. Burka składała się z rękawów jedno- lub dwuczęściowych, dwóch przodów, tyłu i kołnierza. Z tyłu w pasie posiadała połowę paska, ozdobionego dwoma lub 21 �trzema guzikami; z przodu dwie skośnie ścięte kieszenie, a czasem poniżej dwie kieszenie poziome. Kołnierz zwykle okrągły zapinał się wysoko na guzik. Od około 1950 r. w związku z mechanizacją narzędzi rolniczych i rozwojem POM-ów i PGR-ów chłopi pracujący w transporcie nakładają chętnie krótkie, ciepłe watówki stan­ dartowego, fabrycznego pochodzenia. . _ Ryc. 22. Okrycia wierzchnie rekonstrukcje: I — szkic modrej, lnianej katany noszonej przez uboż­ szych chłopów w XIX w. I I — Płaszcz sukienny modro-granatowy z peleryną noszony w XIX w. przez zamożnych chłopów, karczmarzy itp. Linie przerywane na tym rysunku oznaczają niewidoczne pod peleryną rękawy i kieszenie. Sukmany O dawnych wierzchnich okryciach z X V — X V I I I w. daje pewne pojęcie materiał ikonograficzny. W świetle tych materiałów można przypuszczać, że okryciem wierzchnim w X V w. był rodzaj tuniki z długimi rękawami, sięgającej do kolan (ryc. 4). Mężczyzna przedstawiony na rycinie z X V I w. posiada rodzaj fałdzistej sukmany, sięgającej do k o l a n . Opierając się na reprodukcjach zworników ze Słońska przypuszczać możemy, że kołnierz sukmany był stojący, taki jak wówczas noszono na Śląsku, a j a k i zachował się do dziś w Wielkopolsce na terenie Szamotuł. W X V I I w., jak widzimy na obrazie Boguszewskiego, chłopskie okrycia wierzchnie posiadały również niskie stojące kołnierzyki; analogiczne były w X V I I I w. Ze względu na brak bliższych szczegółów o wymienionych okryciach powiedzieć niczego więcej nie możemy. Szczegółowe materiały w t y m zakresie pochodzą dopiero z końca X I X w. i pocz. X X w. Pod koniec X I X w. odziewali się w sukmany tak chłopcy, jak i dorośli. Sukmany 45a Ryc. 23. I I I — Sukmana czarna zanikła w 1945 r. — A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — część tylna marszczona, g — klin przyszyty do części marszczonej, h — poły, i — rę­ kaw, j — ozdoba imitująca kaletkę, k — kołnierz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 :30 22 �były z lepszego lub gorszego materiału (cajgu) mogły być nawet lniane i bez podszewki. Te ostatnie szyto z płótna lnianego, białego albo farbowanego na kolor niebieski (indygo) (ryc. 22, I) *«. Obok sukman noszono kapoty; Onufry Kania, ur. w 1872 r. w Nowym Kramsku, mówi 0 nich, że były długie, posiadały szamerowania, a chłopi nosili je do bardziej uroczy­ stego wyjścia. Po sukmanach lniano-niebieskich i zielonych rozpowszechniły się sukmany czarne z sukna. (Ryc. 22, I I I , ryc. 24 i tabl. I I ) . Krój sukmany z tego okresu, noszonej dość powszechnie, przedstawia ryc. 24, 30. Suk­ mana ta była uszyta z czarnego sukna, podszewkowana białą flanelą. Jest ona bardzo podobna do wołoszki, noszonej w płd. Wielkopolsce, różni się zaś od niej głównie mniej­ szą ilością fałd z tyłu i brakiem kieszeni. Szczegółowe różnice uwidoczniają się w i m i ­ towanych mankietach, a także w kieszeniach, dragonach, w mniejszej ilości guzików (6) oraz w tym, że jest bardziej obcisła. Szerokość pleców w pasie wynosi 13 cm, a dolnej części 50 cm. Materiał jest ułożony z 16 fałd. Brzeg dolny sukmany ma 3 m; kołnierz w miejscu najszerszym 8,5 cm, a przy końcach 5 cm szer. Wewnątrz po lewej stronie na piersiach jest wpuszczona kieszeń. Ozdobą sukmany są stebnowania przy brzegach 1 taśma imitująca mankiet oraz niekiedy oblamowania brzegów kołnierza i rozcięcia z przodu. Sukamana sięgała kostek. Podniszczone sukmany, w których już nie wypadało chodzić w niedzielę do kościoła lub w inne uroczyste dni używano na codzień. Sukmany szyte z gorszego gatunku tkaniny nazywano kamzelami. Nosili je ubożsi na święta a zamożniejsi na codzień. Obok zielonych, granatowych i czarnych sukman, noszonych przez większość chłopów, Ryc. 24. Mężczyzna w ubiorze odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Część ubioru z Muzeum Na­ rodowego w Poznaniu — Rogalinie. Fot. A. Glapa, 1956 23 �zamożniejsi mieszkańcy wsi w X I X w. nosili granatowe sukmany z pelerynkami, które zwano płaszczami (ryc. 22, I I ) . Płaszcze szyto z ciemnoniebieskiego, prawie granatowego sukna, podszewkę posiadały czerwoną, sięgały do kostek. Z przodu miały dwie skośne Ryc. 25. Kożuch owczy poszyty czarnym suknem. A—przód, B — tył, C — części kroju: d — przednia część, e — plecy, f — kołnierz, g — rękaw, h — fragment sznura do przewiązywania się. Dąbrówka pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :32 kieszenie. Były one szyte do figury, z tyłu nie miały fałd. Zapinały się przy szyi na haczyk i haftkę, a dalej na drewniane guziki, obszyte tkaniną. Do płaszczy przypinano sięgającą do połowy ud pelerynę . Sukmany takie kupowali zamożniejsi chłopi po wyjściu z wojska przed ożenkiem. Prze­ stano je nosić pod koniec X I X w. 47 Kożuchy Dawniej t j . w X I X w. na Ziemi Lubuskiej, podobnie jak i dzisiaj w nielicznych regio­ nach Polski, noszono owcze kożuchy, nie poszywane. W powiecie Międzyrzecz w 1874 r. pierwszy w poszywanym kożuchu zaczął chodzić Franciszek Seperant, ur. 1850 r., robotnik pracujący w młynie w Paradyżu. Po nim przez szereg jeszcze lat wielu chłopów chodziło w zimie w kożuchach nie poszywanych, nie tylko do pracy, ale i do kościoła. Przed 1914 r. noszono już tylko kożuchy poszywane, jakie zachowały się do dzisiaj. Kożuchy szyto z owczej skóry z czarnym runem, a poszywano czarnym lub siwoczarnym dobrym suknem. Kożuch składał się z trzech głównych części: z pleców i z dwóch części bocznych, zszytych na ramionach i z boków; rękaw jest jednoczęściowy i posiada mankiet runem wywinięty na wierzch. Charakterystyczną częścią kożucha jest szeroki (22—24 cm) kołnierz, wywinięty runem na zewnątrz. Chłopi idąc w kożuchu obwiązują się czarnym sznurem zakończonym ozdobnym chwastem. Aby sznur nie opadał z tyłu, przeciąga się go przez oczko. (ryc. 25 i 27). Poza opisanym długim kożuchem — znane są również krótkie kożuszki robocze, nie poszywane, bardzo rozpowszechnione w Bolechowie, a dzisiaj głównie noszone przez starców. Obecnie używają ich mężczyźni pracujący w transporcie. Ryc. 26. Obuwie męskie z przełomu XIX i XX w. a — buty „siadane", od­ świętne, noszone przez za­ możnych chłopów, b — bu­ ty noszone przez biedniej • szych chłopów, c — buty robocze, d — „kufloki" — obuwie robocze używane w dni słotne, mroźne, do wy­ wożenia mierzwy itp. 24 �Obuwie Wykopane fragmenty obuwia z X I V w. na stanowisku archeologicznym MiędzyrzeczZamek w kroju i sposobie szycia są takie same jak współczesne havjy t j . bambosze, (ryc. 3). Na malowidle z Przyczyny Górnej z 1430 r. jeden z chłopów ma nogi bose, dru­ gi — okryte w jakieś czarne obuwie. Najstarsi chłopi pamiętają, że nogi owijano zawsze w onuce, t j . w lniane albo czasem flanelowe płaty (40X40 cm). Onuce nakładano przed założeniem b u t ó w i kuf lo­ ków z cholewami. Na święta do trzewików wdziewano wełniane pończochy swojej roboty, sięgające wyżej kostek lub nawet do kolan. Współczesne skarpety rozpowszech­ niły się po I wojnie światowej. Na starych sztychach z X V I I I w. przedstawiających widoki miast lubuskich często na pierwszym planie widzimy chłopów przy pracy, ubranych w buty z cholewami. Na początku X X w. buty należały do stroju weselnego. Wówczas chłopi wpuszczali spodnie w buty. W tym też okresie zaczęły się rozpowszechniać trzewiki. Przed 1914 r. za­ częły się pojawiać buty siadane, różniące się od poprzednich kilkoma fałdami poni­ żej cholewy. Typowo roboczym obuwiem używanym w zimie i przy wywózce mierzwy były kufloki (ryc. 26), o drewnianej podeszwie, skórzanej części górnej przybitej gwoździami i drutem. Z rana i wieczorem po zakończeniu prac w mieszkaniu chodzono w laczkach, t j . lekkim obuwiu posiadającym podeszwę i wierzch ze szmaty lub sta­ rej skóry. Wierzch laczków okrywał tylko przednią część stopy. W podwórzu wokół bydła i koni chodzono w drewniakach posiadających olszynową lub topolową podeszwę a wierzch ze skóry, okrywający jak w laczkach przednią część stopy. Zmarłym dawano papierowe, płytkie obuwie pochówkowe, Ryc. 27. Chłop w kożuchu i czapce krymerkowej. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 25 �Poza butami siadanymi wszystkie opisane formy obuwia zachowały się do dzi­ siaj. Dodatkowo po 1945 r. rozpowszechniły się znane już przedtem tenisówki i buty gumowe z cholewą po kolana. Osiedleńcy przynieśli walonki sięgające do kolan, wykonane z grubego filcu, nakładane głównie w zimie. Ze względu na wilgotny w zimie k l i ­ mat Ziemi Lubuskiej, na walonki nakładają specjalne kalosze wyrabiane z gumowych dętek. Walonki są rozpowszechnione w okolicach Sulęcina. Szale i Ryc. 28. Młodzieniec w półkoszulku.Dąbrowka, pow. Międzyrzecz. Cześć ubioru z Muzeum Narodowego w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — e — 3. Fot. A. Glapa, 1956 „fartuszki" Przed zimnem zabezpieczano szyję za pomocą weł­ nianych szali, wykonanych na iglicach. Pod koniec X I X w. i na początku X X w. szale wykonywano z weł­ ny o jaskrawych kolorach, później głównie z czarnej, popielatej i białej. Chłopcy zawiązywali szale wokół szyi, dorośli nakładali je rzadko na „fartuszek", w dnie wyjątkowo mroźne, kiedy pracowali na powietrzu lub wyjeżdżali do miasteczka. Zasadniczą częścią odzieży chroniącą szyję i piersi przed zimnem był fartuszek t j . kawałek podszewko­ wej tkaniny zszytej z kołnierzykiem, zapinanym z tyłu na guzik lub haczyk i haftkę. Kołnierzyk i część opa­ dająca na piersi były zdobione wstążkami i koralika­ mi lub barwnym krzyżykowym haftem. Fartuszek szyto z rypsu lub z sukna w różnych kolorach, przei jednak czerwone dla młodszych a niebieskie . , . ^ . , , . , y mężczyzn. Za podszewkę słuzyio białe płótno lub ciepła flanela. Fartuszki zachowały się do dzisiaj i stanowią nieodzowną część ubioru, (ryc.28). w a z n e 1 C Z a r n e d l a Nakrycia s t a r s z c h głowy Malowidła ścienne w Przyczynie Górnej z ok. 1430 r. (ryc. 4) wskazują, że chłopi lubuscy nosili długie włosy, opadające na szyję a czapki w formie stożków . Na zworJ8 Ryc. 29. Męskie okrycia głów: a — rogatywka z XIX w. (rekonstrukcja) b — kapelusz słomiany „żni­ wny", c — splot pasma sło­ my na kapelusz b, d — czapka krymerkowa lub ba­ rankowa, e, f — stosowane kroje czapki d. A. d, e — wg. innych i okazu Onufre­ go Kani z Nowego Kram­ ska, pow. Sulechów, f — wg. Franciszka Niemca z Dąbrówki, pow. Między­ rzecz, b, c — wg. okazu z Muzeum Regionalnego w Międzyrzeczu, nr. inw. M. N. E. — 380. Rys. Alfons Kowalski, 1955 2fi sar. s^*^'''^v-s«*is?^^w* . ... ' .- �nikach znajdujących się w kościele w Słońsku z 1522 r. mężczyźni uważani przez Niem­ ców za Polaków, mają głowy okryte barankowymi czapkami o w y w i n i ę t y m runie. Ryc. 6, 31).Rycina 5 przedstawiająca życie nad Odrą i widok na Frankfurt, wskazuje, że około 1548 r. chłopi nosili w lecie kapelusze z okrągłą głów­ ką i dość wielkim rondem. Podróżnym okryciem gło­ wy była czapka w rodzaju współczesnej pilotki. W X V I I I w. chłopi nosili obok kapeluszy z szero­ kim rondem, obcisłe czapki. Pod koniec X I X w. aż do I wojny światowej powszechnym okryciem w lecie były słomiane ka­ pelusze z szerokim rondem o stożkowatej główce, przewiązane czarną wstążką (ryc. 29). Kapelusze takie nosili dorośli, dzieci biegały z kosmatą, t j . gołą głową. Mniej więcej do 1890 r. noszono nie­ bieskie rogatywki z czarnym lub szarym baran­ kiem (ryc. 29) i czarne cylindry, które nie bardzo upowszechniły się, a które do 1939 r. pożyczano na wesela. Noszono je wówczas obok czarnych kapeluszy z rondem. Cylindry zdobione sztucznymi kwiatami, pozłotkiem i wstążką nakładano na uro­ czystości weselne (ryc. 16, 17, tabl. I ) . 4 0 Zimą chłopcy nakładali czapkę z opuszką, ob­ szytą barankiem. Mężczyźni nosili też stożkowate czapki wykonane z kawałków owczej skóry, które noszono do kożucha. Nie poszywane czapki częścio­ Ryc. 30. Młodzieniec w czapce ,,poznanion- wo wywijano futrem na zewnątrz. Krój ich był ce", sukmanie i półkoszulku ozdobionym podobny do szyszaków z X i X I w. (ryc. 29). Rów­ wstążkami. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. nież w zimie noszono czapki krymerkowe w kształ­ Odzież z Muzeum Narodowego w Pozna­ cie walca, jak i dzisiaj. Przed 1914 r. w lecie, niu—Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E — 2. w dnie świąteczne nakładano poznanionki, t j . czapFot. A. Glapa, 1956 r. ik kupowane w Poznaniu, powszechnie nazywane maciejóv.ikami (ryc. 30). W okresie międzywojennym i po 1945 r. rozpowszechniły się czapki sportowe, nar­ ciarki i kapelusze współczesne. Obecnie do stroju regionalnego nakładają czarne kapelusze z czerwoną, z boku wią­ zaną wstążką (ryc. 19). Nauszniki, rękawice, laski., torby, tabakierki Przed 1914 r. zaczęto nakładać zimą owalne nauszniki połączone stalową sprężyną. W okresie I I wojny światowej rozpowszechniły się nauszniki składające się z wełnianego, poszerzonego na uszach szerokiego pasa, połączonego dwoma paskami węższymi. Rękawice do pracy z jednym palcem wykonywano ze szmat. Odświętne, wyrabiano z czarnej, popielatej i białej wełny. W zimie wyjeżdżając na targ lub jarmark wkła­ dano nogi w specjalnie uszyty worek skórzany lub lniany, grubo futrowany. Laski z końcem X I X w. wykonywano z dębowych prętów i jałowca. Laski te posia­ dały rączki zagięte. Narzędzia niezbędne do koszenia, poza kosą, jak dubel, bobkę i młotek wkładano w torbę płócienną w kształcie worka z uchwytem. Przywiązywano ją do kosy powyżej rączki. Tabakierki z tabaką do zażywania noszono dość często aż do ok. 1914 r., kiedy to za­ częły wypierać je cygara. Tabakierki wyrabiano głównie z drzewa brzozowego; rogowe nie miały powodzenia, gdyż śmierdziały. 27 �Bukiet, ręcznik, wieniec, wstążki, pasy i p i e r ś c i o n k i chusty, Oznaką drużby jest „bukiet" przypięty do kapelusza, a przez pewien czas d'o cylin­ dra. Bukiet weselny wykonany jest ze sztucznych kwiatów, liści, wstążek, szychu i pozłotka. Na tle zielonych liści, tworzących tło i obramowanie, na pionowej osi z sztyw­ nego drutu pouczepiane są ozdoby, czerwone, różowe i niebieskie kwiaty (Tabl. I ) . Dawniejsze bukiety były większe i przywiązywano je u góry wstążeczką, związaną na kokardę. Inną ozdobą drużby i półdrużby jest ręcznik, który nakłada się przez ramię i ob­ wiązuje w pasie. Ręcznik t j . pas białego płótna (dł. 4—5 m) po nałożeniu zawiązuje się drużbie w pasie z prawej strony, półdrużbie z lewej na kokardę, tak że dwie części spadają aż do stóp (ryc. 17). Przy nakładaniu ręcznika przez ramię składa się go w pół, a części opadające od „kobolki" t j . kokardy wynoszą 40—50 cm. Ozdobą ręcznika są naszywane wąskie różnobarwne wstążki, kwiaty i pozłotka. Inną ozdobą, to różowa wstążka (szer. 15—20 cm), nakładana na ręcznik. Dawniej, około 1900 r. napinano na nią dodatkowe drobne ozdoby z wstążek i gałązek mirtu. Zwykle ręcznik drużby jest bar­ dziej ozdobny niż ręcznik półdrużby. Oznaką pana młodego jest mirtowy wianuszek, obwiązany białą wstążeczką, przy­ pięty do kapelusza. Oznaką członków drużyny weselnej jest gronko, t j . wianuszek z mirtu z białą wstążeczką, przypinany na piersi z boku. Pod koniec X I X w., nim weszły w użycie krawaty, koszule na szyi zawiązywano na kobołkę t j . węzeł z czerwonej wstążeczki lub za pomocą jedwabnej chustki (60X60 cm), zwanej jedwabnicą, na którą wykładano haftowany kołnierzyk (ryc. 18, h, i , j). Obecnie najchętniej noszą kołnierzyki otwarte. W toku badań terenowych jak i w literaturze nie napotkano na wzmiankę o noszeniu szerszych, zdobnych pasów na odzieży wierzchniej. Pierścionki weszły w użycie pod koniec X I X . W t y m też okresie często pożyczano pierścionki do ślubu. We wsi miały je tylko dwie rodziny. Dopiero około 1920 r. pier­ ścionki się upowszechniły. Ryc. 31. Czapka barankowa z opuszką według zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. �Rozdział VI OGÓLNY OPIS UBIORU KOBIECEGO Lubuski ubiór kobiecy zachował się w znacznie lepszym stanie niż męski, tak że wszystkie niemal jego części powszechnie używane około 1900—1914 r. są dzisiaj jeszcze noszone lub zachowane w skrzyniach w kilku wioskach. Zróżnicowanie tego ubioru jest też większe niż ubioru męskiego. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Dziewczęta nakładały białe, wykonane z cienkiego płó­ tna koszule (ryc. 41). Wierzchnią odzież stanowił szorc z opleckiem, tzn. spódnica przy­ szyta do stanika. Części te biedne komornice i robotnice wykonywały z płótna, bawełny lub z cienkiej, częściowo wełnianej tkaniny, natomiast bogate chłopki szyły z tkanin wełnianych przerabianych jedwabiem. Oplecki były zielone, jasne (błękitne), bure (bor­ dowe), czerwone (cynobrowe), wiśniowe (fioletowe), kawowe (ciemno brązowe). Spód­ nice szorca sięgały trochę wyżej glozny, t j . kostki, a niżej brzózki t j . łydki. Dziewczęta zamożniejsze nosiły spódnice warjowe t j . wełniane i sukienne, koloru bordowego i cyno­ browego; biedniejsze w barwny deseń — zielony lub żółty — odbity z klocków, (ryc. 72). Wszystkie dziewczęta chodziły boso albo w drewnianych patynkach, t j . drew­ niakach. Na głowę nakładały czerwone chustki kwiotkate posiadające wzdłuż brzegu pas w kwiatki. W dni chłodniejsze nakładały na szorc polkę, t j . bluzę z cycu czyli kretonu. Włosy czesano w plyjskę (prizedział na środku i dwa warkocze, opadające na plecy. Obecnie dziewczęta ubierają się po miejsku, bieliznę noszą płócienną lub trykotową, pończochy na oplecku, t j . specjalnym staniczku. Włosy plotą w dwa warkocze. Ubiór starszych dziewcząt nie różnił się w zasadzie od ubioru dziewcząt. Róż­ nicę stanowił tylko fartuch (zapaska) w białe paski i ozdoby na oplecku w dwa ząbki. Dziwki też częściej zamiast drew­ niaków nosiły skórzane laczki. Idąc gra­ bić siano dziewczyny nakładały na gło­ wę chustkę na czepek, a na szyję kryziki; włosy czesały w płyjske i jeden warkocz, który zawijały w kok. Ryc. 32. Kobiety w ubiorach do sianokosów. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. Obecnie dziewczyny dorosłe ubierają się podług mody. W domu noszą szma­ ciane laczki, a w obejściu drewniaki. Ubiór mężatek był prawie taki sam jak dorosłych dziewczyn. Różnicę sta­ nowiła kopka (czepek) i kryzik, części, które mężatki stale nosiły (ryc. 32, 33), Roboczy letni ubiór mężatek w obejściu ilustruje ryc. 33. Obecnie młode m ę ­ żatki ubierają się podług starodawnej mody wiejskiej; noszą więc zzorce, fartuchy na pasku, lecz już nie nakładają czepków. 29 �Storki w obejściu nakładały prawie taki sam ubiór jak mężatki, t j . płócienne spód­ nice zwane modre jaki oraz fartuchy z lnianych nici i bawełny, w szarym kolorze z zie­ lonymi i czerwonymi paskami. Idąc grabić siano, przypinały z boku na chustkę opadające od czep­ ka tiulowe sznurki (ryc. 32). Ze względu na większą wrażliwość na zimno nakładały dodat­ kowe watoki, t j . spódnice uszyte z materiału i waty. Obecnie storki w większości ubierają się po starodawnemu, nakładają nawet koszule z wy­ łogami. Czepków przy pracy jednak już nie noszą. Opisane ubiory robocze różniły się zależnie od wieku i stanu kobiet. Różnice dotyczą ilości nakładanych części, ilości ozdób i jakości ma­ teriału. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Zimą dziew­ częta nakładały koszule barchanowe z długimi rękawami w niebieskie, różowe lub czarne paseczki. Na nie kładły gatki z długimi nogawka­ mi, połączone ze stanikiem, posiadającym ręka­ wy i zapinanym na plecach. Dalsze części ubioru stanowił watok z opleckiem, t j . gruba spódnica ze stanikiem, szorc, filtrowana polka, cygonka, tj. podniszczona chusta skrzyżowana na pier­ siach pod polką, fartuch modry wiązany na plecach w pasie, a dalej pończochy wełniane, więzione w domu, sięgające kolan, drewniaki, rękawice o jednym palcu oraz grube chusty weł­ Ryc. 33. Ubiory kobiece robocze, powszechnie noszone przez gospodynie do około 1920 r. niane, zawiązywane pod brodą, zdobne przy Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa brzegach w szlaki (pasy) barwnych kwiatów. Chusty, pończochy i rękawice były zazwyczaj koloru różowego, fioletowego i bordowego. Obecnie dziewczęta ubierają się wg. współczesnej mody; nakładają bieliznę flane­ lową lub wełnianą, suknie bawełniane lub wełniane, takież skarpety i wysokie skó­ rzane trzewiki. Ubiór dziewczyn był podobny do ubioru dziewcząt młodszych. Dziewczyny dorosłe wyróżniały się tym, że nakładały zimą białą płócienną koszulę z krótkimi rękawami, na nią katankę t j . krótką obcisłą bluzeczkę z rękawami wygodnymi do pracy, na wa­ tok z opleckiem nakładały dodatkową derę, t j . spódnicę z barwnego samodziału (ryc. 43) dalej fartuch porabiany, czapkę płócienną (czepek), a kiedy wychodziły w obejście, na­ ciągały na nogi kufloki, obuwie skórzane z drewnianymi podeszwami (ryc. 26, d). Oprzątały bez czepków, a tylko w chustkach na głowie. Około 1860 r. podczas dłuższego pobytu na dworze nakładały podniszczony watok, t j . rodzaj obcisłej marynarki (ryc. 48). Ubiór mężatek nie różnił się prawie od ubioru dziewek; szczegółem odróżniającym jednak były czepki. Młode mężatki i dziewki miały przy czepkach wstęgi tkane lub dru­ kowane, starsze kobiety zaś białe, tiulowe, wyszywane, zwane sznurkami. Ubiór bogatych gospodyń różnił się od biedniejszych nie tylko lepszym gatunkiem materiału, lecz także większą ilością ozdób. Ubogie kobiety posiadały np. przy oplecku lub spódnicy jeden ząbek (pas ozdób), a bogate dwa, trzy. Dziewczyny jak i młode m ę ­ żatki przed I wojną światową nie nosiły przeważnie gatek. 30 �Storki nakładały w zimie, a niektóre dziś jeszcze nakładają koszule z dłużikimi rę­ kawami i gatki. Inne części ich ubioru były takie jak mężatek. Dodatkowo nakładały ka­ bat watowany oraz chustkę czerwoną w różne desenie na czepek płócienny. Zwykle też storki nosiły wełniane pończochy krosinkowe t j . wykonane na krosnach, koloru wiśnio­ wego (fioletowego) oraz ciepłe bambosze, zwane hawy. Obecnie staruszki ubierają się podobnie jak dawniej, z tą jednak różnicą, że do pracy nie nakładają już czepków, które zastępują chustkami barwnymi, białymi lub si­ w y m i w desenie geometryczne, współczesnej produkcji. Te kobiety, które posiadają ubiory z dawnych lat, donoszają je; inne kupują materiały i szyją przeważnie na wzór dawnych. Ubiór roboczy zimowy w porównaniu z letnim cechuje większa ilość nakładanych części. Dalszą różnicę stanowi większa grubość materiałów zimowych i mniej barwna kolorystyka. Tylko pstra dera jest różnobarwna. (Tabl. III.). S t r ó j o d ś w i ę t n y d z i e w c z ą t . W dni świąteczne a także do kościoła nakła­ dano bieliznę oraz szorc z opleckiem, jak w dni robocze. Na szorc z opleckiem nakładano drugi szorc bez oplecka, t j . spódnicę koloru czerwonego, suknię zieloną, niebieską lub bordową, a na nią fartuch (ryc. 34). Do niebieskiej sukni nakładano fartuch czerwony, do zielonej różowy, do bordowej zielony lub niebieski. Chustkę cygonkę, narzucano na plecy i przekładano na piersiach na krzyż (ryc. 34). Głowy okrywano tiulowymi kop­ kami z ogonkiem, stanowiącym fałdzistą ozdobę z tyłu głowy. Kopki zawiązywano wstę­ gami pod brodą w kokardę. Szyję zdobiono białym kryzikiem i jednym lub dwoma sznurkami korali. Na nogi naciągały dziewczęta czarne wełniane, niciane lub bawełniane pończochy i sznurowane na niskim korku - obcasie trzewiki. Latem nakładały białe suknie, białe sicie t j . chusty z frędzlami i białe szorce. (Ryc. 35, 45). 5 0 Ryc. 34. Dziewczyny w letnim ubiorze odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 31 �Obecnie dziewczęta ubie­ rają się podług panującej mo­ dy. Latem noszą bieliznę płó­ cienną lub trykotową, ko­ szule bez rękawów, sukienki kretonowe w kwiaty, skarpe­ ty, trzewiki, często tenisówki, głowę kosmatą t j . gołą. Zimą bieliznę flanelową lub weł­ nianą, koszule z długimi r ę ­ kawami, suknie wełniane lub bawełniane, swetry wełniane wykonane w domu. Dziewczyny dorosłe no­ siły w święta szerokie wstąż­ k i wiązane pod brodą oraz kolorowe kabaty przeważnie brązowe lub bordowe. Poza t y m dziewczyny nosiły w y ­ sokie trzewiki szarzewe t j . wykonane częściowo z błysz­ czącej skóry (boki), o chole­ wach z matowej tkaniny. Dziewki odróżniały się rów­ nież tym, że nosiły trzy, cztery rządki, t j . sznury szkląnych korali. Po przyjściu Ryc. 35. Dziewczyny w stroju odświętnym. Używanym głównie na wyjście i zabawę. Porównaj go ze strojem druhen (ryc. 2) i z planszą k r ó w k a , pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. b a r w n ą n r L z kościoła do domu tak dziew­ czynki jak i dziewki zawijały wstęgę na kopę (ryc. 60), zdejmowały korale i tak chodziły przez cały dzień. Na zabawę dodatkowo nakładały bordowy kabat, biały, wyszywany, fartuch fabryczny, a w lecie płócienny biały kabatek z długimi rękawami (ryc. 35). Na zabawę nie chodziły nigdy w sukniach. W dni chłodne i w zimie nakładały wacioki (ryc. 42, I I ) . lub większą ilość spódnic. Obecnie dziewczyny nakładają latem jedwabną bieliznę, jedwabne suknie w kwiaty, korale, modne trzewiki zamszowe, brązowe lub granatowe, skarpety styłonowe i jako dodatek do stroju nylonową torebkę. Zimą noszą bieliznę jedwabną, suknie, swetr weł­ niany, pończochy brązowe na pasku płóciennym lub jedwabnym, broszkę pod szyją. Kiedy wychodzą z domu, nakładają płaszcz, beret lub kapelusz. Wiele osób nosi chustki nylonowe, ręcznie malowane w kwiaty. S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż a t e k . Strój ten różnił się od stroju dziewczyn tylko brakiem wstążeczki przypiętej z tyłu do kruza, t j . kryzika (Tabl. I I ) . Później mężatki nakładały na kopkę chustkę, zwaną cygonką, zawiązywaną pod brodą. Przeważnie też po zamążpójściu nosiły kobiety w zimie spódnice z barwnego samodziału, zwane derami. Bogate gospodynie nosiły delikatniejsze dery swojej roboty, uboższe natomiast dery tańsze, kupione na jarmarku. Z końcem X I X w. w Dąbrówce oznaką mężatki było wiązanie kopy na głowie, tzn. obwiązywanie czepka b a r w n ą chustką, nakładaną z tyłu przy ogonku czepka. Mężatki, które wówczas nie nosiły kopy, były pogardzane. Zwyczaj ten, praktykowany już w X V I w. dłużej zachował się na Nadodrzu i w rejonie Cybinki, (ryc. 9 i 10)), a w trochę odmiennej formie w Wielkopolsce. Przed 1914 r. mężatki i staruszki nosiły też przez krótki czas pulswermy, t j . narękawki ozdobione naszytymi, barwnymi koralikami. 32 ��Ryc. 36. Kobiety w strojach odświętnych. Dąbrówka pow. międzyrzecz. Fot. C. A. F-Baranowski, 1950 r Obecnie młode mężatki ubierają się jak dorosłe dziewczyny, choć niekiedy noszą no­ woczesne angielskie kostiumy. Starsze mężatki ubierają się częściowo po dawnemu, na­ kładają kabaty, szorc, fartuchy na pasku, kopkę, pończochy. (Ryc. 36). Pod koniec X I X w. nosiły staruszki w dni odświętne suknię watowaną, sicie i kopę. Przed 1914 r. ustaliła się następująca moda: storki wyróżniały się od mężatek czarnymi kabatami, cygonku na kopce i ciemnymi fartuchami (brązowym, fioletowym, czarnym). Staruszki nosiły w lecie na rękach białe chusty „kwiotkate", a zimą ciepłe, wełniane. Obecnie wśród staruszek przeważa strój sprzed 1914 r. Niewiele też starszych ko­ biet okrywa czepek cygonką. Na rękach zamiast dawnych białych chust noszone są obecnie wyłącznie chusty czarne. (Ryc. 39). Opisane formy stroju odświętnego w porównaniu z roboczymi cechuje większa bar­ wność i dbałość o lepszy materiał. S t r ó j o b r z ę d o w y . Pod w p ł y w e m ogólnej mody około 1914 r. zawijano dziew­ czętom warkocze w „kiksy", t j . płaskie koki na uszach. Do szkoły chodziły w sukniach i białych długich fartuchach. Po dwu, trzech latach uczęszczania do szkoły dziewczynka otrzymywała fartuch na pasku, polką, szorc, i kryzik na szyję. Oznaką ukończenia nauki w szkole były korale. Obecnie ubierają się podług mody w krótkie sukienki i fartuszki. Do pierwszej Komunii ubierano dziewczęta w odświętny barwny strój (ryc. 34). Obecnie idą ubrane w bieli. Suknia sięga niżej kolan. Na głowie mają mirtowy wianek. Z a r ę c z y n y . W dzień „zanoszenia na zapowiedzi" dziewczyna ubierała się jak do kościoła, nie w suknię lecz w kabat „ b u r y " t j . bordowy (ryc. 36). Wstążki kopkowe zwykle zawiązane pod brodą i opuszczone na piersi podwijała i przypinała do kopki, na ślorce (ryc. 60). K r y z i k nakładała jednoczęściowy, fartuch szary, t j . biały w niebieskie podłużne 3 Strój międzyizecko-babimojski 33 �paski. Gości na wesele zapraszała ubrana w podobny sposób, jedynie z tą różnicą, że zamiast fartucha w pionowe paski nakładała cały biały bogato zdobiony haftem, przez który przebijała ciemna spódnica (ryc. 53). Obecnie w okresie narzeczeństwa dziewczyny żadnych specjalnych oznak nie noszą, lecz ubierają sie możliwie jak najstaranniej. Rzadko nakładają pierścionki. * i. Ryc. 37. Dziewczynka w „bukietach". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. W e s e l e . S t r ó j m ł o d e j . Młoda do ślubu sprawiała sobie wszystkie części ubio­ ru. Suknię nakładała zieloną albo ..jasną" t j . modrą, fartuch do zielonej sukni niebie­ ski, a do niebieskiej zielony, sic „kawiatą" t j . brązową albo ..wiśniową" t j . fioletową, kryzik podwójny bez korali. Włosy zaczesywała w p r z e d z i a ł , wieniec z mirtu ozdo­ biony białymi płóciennymi kwiatkami uzupełniał przybranie głowy (ryc. 14, w środku). Trzewiki na początku X X w. wysokie, a przed 1914 r. niskie, czarne i takież pończochy. Po powrocie do domu przebierała się podobnie jak druhny, zostawiając na głowie wieniec. Młoda miała pod brodą wstęgi zielone i niebieskie, gdy tymczasem druhny miały różowe z zielonymi listkami. Kiedy oplecek młodej był modry, nakładała zielony lub fioletowy fartuch, gdy znów oplecek był zielony — fartuch był fioletowy. Druhny stosowały odmienne kolory. (Ryc. 2). Obecnie młoda idzie do ślubu ubrana biało; suknię ma długą, welon i wianek mirtowy na głowie. 31 34 �S t r ó j d r u h e n . Do kościoła druhny nakładały suknie w barwach ..bystrych" t j . jaskrawych — niebieskie, bordowe, zielone; na nie fartuchy różowe lub czerwone, białą sić i podwójny kryzik, wstęgi zawiązane pod brodą, opuszczone na piersi, korale. Aby nałożyć ozdoby na głowę czesały włosy w płyjskę, t j . przedział na środku i cztery war­ kocze: dwa zaczynały się na skroniach, a dwa z tyłu; następnie łączono je razem i za­ wijano kok przypięty do włosów grzebieniem i szpilkami. Na to nakładały wstążkę uło­ żoną w fałdy, głowę zdobiły barwnym bukietem (Tabl. I ) . Od kryzika z tyłu spadały dwie węższe wstążki. Po powrocie przebierały się w kabatek, a zamiast sukni wkładały białą spódnicę, na nią biały szorc z opleckiem zielonym, czerwonym lub niebieskim. Kiedy był niebieski lub zielony, przypasywały czerwony albo różowy fartuch. Nowszą modą z lat trzydziestych jest nakładanie do białej spódnicy, białych pończoch oraz cho­ dzenie w białych kabatkach bez bukietów i w kryzie jednoczęściowym (ryc. 2). Oznaką przynależności do drużyny weselnej jest wiązka kwiatów. Po powrocie z uro­ czystości ślubnej przebierają się w lekkie jedwabne suknie. Gospodynie ubierały się jak druhny, z tą różnicą, że zamiast bukietów miały na gło­ wie kopki ze wstęgami zawiązanymi pod brodą, i nie nakładały na szyję korali. Obec­ nie ubierają się w stroje odświętne współczesne, rzadko w starodawne. Matki i staruszki ubrane były na czas weselny w ciemną odzież; wierzchni ich ubiór stanowił czarny kabat, spódnica ciemnozielona albo ciemnomodra, fartuch bordowy, zie­ lony albo modry, kryzik płócienny bez korali (ryc. 65). Kopkę nakładały z różowymi albo czerwonymi wstęgami. Staruszki miały na kopce nałożoną chustkę zw. cygonką. Na nogach miały czarne pończochy i trzewiki. Obecnie ubierają się głównie po staro­ dawnemu. Strój staropanieński, wdowieński i panny „przypalonej" Stare panny ubierały się tak jak mężatki, nigdy jednak nie nakładały barwnych bukie­ tów ani stroju noszonego przez panny młode. Nigdy też nie chodziły z gołą głową, lecz zawsze w kopce lub chustce. Idąc do ślubu nakładały wieniec mirtowy na głowę, starsze zaś szły w kopkach z ga­ łązką m i r t u w ręce. Wdowy ubierały się jak mężatki. Dc ślubu zamiast wieńca mirtowego nakła­ dały kopkę z wstęgami „jasnymi", tzn białymi, posiadającymi wielkie niebie­ skie kwiaty z zielonymi liśćmi. Pann\ „przypalone" t j . posiadające dziecko, zwane też rzadziej kurewkami, ubierałysię do ślubu jak wdowy, nie brały jed­ nak do ręki mirtu. Obecnie różnice te w wielkiej mierze już się zatarły, panny przypalone nakła­ dają do ślubu białe suknie, welony, wianek mirtowy, choć nie zamknięty. Bardziej konserwatywne nakładają su­ knie modre. P o g r z e b . Na początku X X w., nie rzadko nawet przed 1914 r. zmarłe Ryc. 38. Sposób nakładania wstążki. Dąbrów­ ka, pow. Międzyrzecz. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1953 r. 35 3 �dziewczyny i młode mężatki ubierano jak do ślubu, iecz zamiast wieńca mirtowego da­ wano i m kopkę z wstążkami w niebieskie kwiaty, opuszczonymi na piersi. Starsze kobiety chowano w strojach odświętnych, w kabacie oraz w kopce z cygonką na wierzchu. Około 1912 r. za­ przestano chować starsze osoby w kitlach . Do trumny tak młodym, jak i starym wkłada­ no igłę z nitką, którą szyto kitel. Na pogrzeb ubierały się kobiety w strój od­ świętny w kolorach żałobnych: zielonym i bordo­ wym. Od około 1914 r. za kolor żałobny zaczęto uważać kolor czarny. Dziewczyny nie nakładały korali. Kobiety, krewne zmarłej, zaznaczały żałobę przez nakładanie na kopkę cygonki. D o ż y n k i c z y l i w i n i e c . Przodownica niosąca wieniec miała na sobie kopkę zawiązaną pod brodą wstążkami „weselnymi" w czerwone i różowe kwiaty, kryzik płócienny, korale, biały kabatek z krótkimi do łokcia rękawami, czerwony albo niebieski oplecek, czarny spódnik i biały w y ­ szywany fartuch; na nogach czarne pończochy i takież niskie trzewiki. Pozostałe kobiety biorące udział w dożynkach miały wstęgi przypięte do ślorki, spódnice zielone, modre, brązowe, niektóre w desenie. Inne były ubrane w kabaty bordowe, różowe i niebieskie fartuchy w białe paski. 32 Obecnie cztery przodownice niosące wieniec Ryc. 39. Ubiór odświętny starszej kobiety. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. ni. ¿0 **—' w. \ B / d • 1 v • ; Ryc. 40. Kabatki płócienne nakładane pod stanik tzw. „oplecek". A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat główny, przód i tył, e, f, g, h — części rękawa, i — naramiennik, j — kołnierz. Według okazu: Katarzyny Połąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945, 1954 r. Podziałka 1 :30. I I I . Szkic „krzesnoka" okrycia wierzchniego noworodka. Kaława, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 20 36 �ubierają się w dawny strój druhny, t j . kabatek, bez ozdób na głowie. Starsze kobiety ubra­ ne są w polki i w białe fartuchy, bez czepków. G w i a z d k a . Dawniej jak i obecnie chodziły w wigilijny wieczór oprócz gwiazdo­ rów, gwiazdki ubrane w białą płachtę, którą przewiązywały niebieską szeroką wstążką. Na głowę zarzucały drugą białą płachtę spod której widać było larwą, t j . maskę nało­ żoną na twarz. W jednej ręce trzymały koszyk z podarkami, w drugiej kanciok, t j . k i j , do którego były przymocowane rzemienie. Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . W okresie międzywojennym, kiedy Ziemia Lubuska była pod zaborem niemieckim, kobiety idąc na zebranie do polskich organizacji np. do Związku Polaków, ubierały najpiękniejsze stroje, zwłaszcza, gdy wyjeżdżały w delegacji do okolicznych kół lub do Berlina (ryc. 14). Strój ludowy mimo prześla­ dowania przez władze zaborcze był przejawem polskości i patriotyzmu. Obecnie w święta narodowe młodzieżowe delegacje ubierają się w strój ludowy. Starsi w święta kościelne ubierają się również w tradycyjny strój ludowy, szczególnie pod­ czas procesji Bożego Ciała. Rozdział VII SZCZEGÓŁOWY OPIS UBIORU KOBIECEGO Bielizna Koszule szyto z białego płótna lnianego i porckinu, t j . flaneli: koszulę do pracy w y ­ konywano z grubszego płótna, na niedziele z cieńszego. Około 1900 r. szyto koszule o kroju przedstawionym na ryc. 41 z trzech gatunków płótna; nadołek z najgrubszego, stanik z cieńszego, a rękawy z najdelikatniejszego. Dziewczynki zimą a staruszki stale nosiły koszule z długimi rękawami, szyte z kołnierzykiem lub z wylogą. Wyłoga jest to przyszyta do brzegu koszuli otaczającego szyję łatka luźno wyłożona. Czasami wyłogę doszywano do kołnierzyka. Ryc. 41, I przedstawia starszy typ koszuli z Podmokła Wiel- Ryc.41. Koszule kobiece, płócienne. I — zimowa, I I — letnia A — przód, B — tył, C — części kroju: d — „Kabatek", część górna (poncho), c — kliny poszerzające boki, f — nadołek, g, h, i — części ręka­ wa, j — „sznurka", tasiemka do ściągania i zawiązywania, k — naramiennik, 1 — kołnierzyk, l — „wyłoga", część kołnierzyka wykładana na zewnątrz, ł, m — część wierzchnia i spodnie naszywki zdo­ biące koszulę I z przodu, n — ząbki ozdobne. I — według okazu Muzeum Narodowego w Poznaniu— Rogalinie, nr. inw. E 81 z Podmokła Wielkiego, pow. Sulechów. I I — według okazu Konstancji Kusior z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 : 30. 1 37 �kiego, pow. Sulechów. Koszula ta jest uszyta z dość grubego płótna domowej roboty, kroju p o n c h o , posiada kołnierzyk, u którego jest wszytych 7 drobnych fałd, krót­ kie, luźne r ę k a w y poszerzone przez doszyte podpasze, z boku przyszyte dwa kliny po­ szerzające obwód koszuli u dołu, wąski naramiennik oraz przyszyte do naszywki zapi­ nającej koszulę na 3 guziki zdobiny w kształcie ząbków z fabrycznie wykonanej taśmy (ryc. 41, I , n). ///// l' 1 1 ' a •••»> eC 320cm 80cm 80c -80c • c Ryc. 42. Spódnice: I — odświętny oplecek z szorcem, stanik z spódnicą białą, I I — „watok", spódnica watowana, I I I — „szorc" —• spódnica. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d — krój spódnicy I , I I ; d —-krój spódnicy I I I ; e — pasek, f — taśma lniana do zgrubienia spódnicy „na krzyżach" — g ró­ żowe ząbki wykonane na iglicach zdobiące watok, h — taśma barwna zdobiąca watok powyżej ząb­ ków, i — „ząbki" — taśma służąca do ozdoby dolnego brzegu spódnicy I I I . Krój kieszeni i szelek ilustrują rysunki orientacyjne. Odziewając się nakładają najpierw watok, następnie oplecek z szorcem, a później szorc. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30, ozdób g, h i — 1:6 1 Koszula z Dąbrówki różni się od poprzedniej tym, że posiada doszyty do stanika nadołek, r ę k a w y na szerokość naramienników suto marszczone i powyżej łokcia wszyte w obszywkę, przez którą od spodu przeciągnięta jest tasiemka zastępująca guzik. Inny jest też kołnierzyk z wyłogą i szerokie (8 cm) naramienniki ozdobione białym haftem, a także brak ozdób z przodu (ryc. 41, I I ) . Koszule dziewczęce krojono jak koszule z Podmokła W., tylko z boku nie doszywano klinów, gdyż szerokość materiałów na wielkość dziecka była dostateczna. Karczek i r ę ­ kawy wykańczano jak przy koszuli (ryc. 41,1). Zimowe koszule były dłuższe. Obecnie przeważnie noszą jedwabne koszule trykotowe albo płócienne. Najstarsze kobiety pamiętają noszenie gatek (koniec X I X w.). Nosiły je wówczas przeważnie starsze kobiety, panny wstydziły się je nosić. Rozpowszechnienie więc i ogólne przyjęcie ich jako odzieży nastąpiło dopiero w okresie I wojny światowej. Krojono je z jednego kawałka płótna albo flaneli a noszono na pasku lub tasiemce naciągniętej u gór­ nego brzegu płata. Z tyłu. a częściowo i z przodu miały długi do pasa rozporek. Zwano je też nogawicami. Obecnie tę część bielizny noszą wszystkie kobiety, głównie trykotowe i jedwabne, wyrobu fabrycznego, zimą wełniane lub flanelowe. 38 �Spódnica Na Ziemi Lubuskiej są znane różne rodzaje spódnic, które zależnie od tkaniny i kroju autochtonki nazywają spódnik, dera. szorc, toatok, określając je też podług koloru. W X V I I I w. T. H . F o n t a n e uważa za charakterystyczne dla miejscowej ludności spódnice koloru czerwonego. W okolicach zaś Zielonej Góry w t y m czasie, wg. T. S ew e r y na, nosiły kobiety spódnice składające się z dwóch tkanin; z przodu z płótna workowego, zakrywanego zwykle zapaską, a z pozostałych stron z innej tkaniny. Dane natomiast z X I X w. mówią, że spódnice noszono różne, zależnie od pory roku i zamoż­ ności. Zwykle noszono trzy spódnice. Szyto je z białego, farbowanego płótna, zdobio­ nego w motywy odciskane z klocków. Te spódnice zwano modre jaki ze względu na granatowe tło, na którym odbijano zdobiny. Poza t y m spódnice szyto z flaneli, sukna i jedwabiu w kolorach granatowym lub fioletowym w czarne kratki, czerwonym t j . cy­ nobrowym, bordowym, brązowym, fioletowym, niebieskim, czarnym, zielonym i in. Na spódnicę szytą na pasku używa się 3—4 m materiału (szer. 90 cm). Materiał na spódnicę składa się z 3—4 kawałków t j . brytów lub z jednego, długiego pasa tkaniny. Spódnica jest z przodu zszyta i posiada (20 cm) rozporek, z tyłu jest mocno fałdowana. Fałdy są wszyte w pasek (szer. 2,5 cm). Aby poszerzyć sylwetkę, spódnica przy pasku jest zagięta (ok. 4—7 cm). Pasek zapina się szpilką z łebkiem lub haftką. Spódnica jest 1—2 cm dłuższa od spódnika, t j . szorca, na który się nakłada i sięga niżej połowy łydek, czasami prawie do kostek (ryc. 35, 46). Dera zwana też rzadko welniakiem jest to spódnica uszyta z barwnego samodziału, posiadającego lnianą osnowę, a wątek wełniany (ryc. 43). Tablica I I I przedstawia naj­ częściej - spotykane samodziały. Spódnice z samodziałów szyto jak spódniki, lecz bez ja­ kichkolwiek ozdób; rzadko na derze można zauważyć jedną zakładkę. Szorcem często nazywają samą spódnicę, lecz w zasadzie nazwa ta jest określeniem części odzieży, składającej się ze stanika czyli oplecka i spódnicy (szorca) zszytych razem. Szorc do białego kabatka, noszony często przez druhny lub przez dziewczyny latem, składa się z barwnego oplecka i białej spódnicy. Spódnica uszyta jest z lnianego cien­ kiego płótna. Przed 1939 r. — 1945 r. jeszcze wiele kobiet miało spódniki uszyte z płótna Ryc. 43. Spódnice samodziałowe: z Podmokła, pow. Sulechów, Muzeum Narodowe w Poznaniu—RogaHnie. Nr inw. M. N. P. E. 68, 67. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. 39 �swojej roboty. Jedna trzecia część, a czasem i połowa spódnika jest ozdobiona ręcznym haftem, bądź też koronkami fabrycznymi. Często są też stosowane obie techniki zdo­ bienia. Spódnice szyje się zazwyczaj z jednego płatu materiału, (dług. ok. 3 m), do którego doszywa się tej samej długości haft (szer. 25—30 cm). Spódnica posiada kieszeń umiesz­ czoną z lewej strony „aby w czasie tańca nie zawadzała". Z tyłu, w pasie, mimo, że jest dwukrotnie zawinięta, posiada przyszytą naszewkę, wykonaną z grubego płótna, ułożoną w liczne fałdy stanowią­ ce pas (2X7X13 cm). Spódnik wszyty jest w pasek, na którym nosi się go w połączeniu z opleckiem, ma 2 za­ kładki zapasowe, sięga niżej połowy łydek. Ryc. 44. Suknie odświętne. I — starszego typu z koń­ ca XIX i pocz. XX w., I I — około 1910 r. będąca odbi­ ciem ówczesnej mody, błę­ dnie uważana za ludową. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — przód, e. i — tyl. g, h — rękaw, i — części spódnicy tzw. bryty, j — pasek. Okaz I z Dą­ brówki, pow. Międzyrzecz, I I — z Podmokła, pow. Su­ lechów. 1954. Podziałka 1 : 30 Elementami zdobniczymi są fałdy, 4 z przodu a kilkadziesiąt z tyłu, haft, koronka i zakładki. Piątą odmianę spódnic stanowią umtoki , w Wielkopolsce zwane watówkami (ryc. 42, I I ) . Watoki różnią się od watówek tym, że są noszone na szelkach i przeważnie są uszyte z tkaniny koloru zielonego. Przedstawiony watok jest uszyty z zielonej wełnianej tka­ niny, ma podszewkę szaro-popielatą. Między podszewką a tkaniną zewnętrzną znajduje się biała wata przyszyta do stron zewnętrznych: przy dolnym brzegu watok jest ozdo­ biony naszytą biało-czerwona taśmą zygzakowatą, stebnowaniem oraz wiązanym z r ó ­ żowej wełny paskiem i ząbkami. Brzeg watoka jest z tyłu i z boków gęsto fałdowany, czyli wrobkowany i wszyty w pasek szer. 2,5 cm, zapinany na haczyk i haftkę. Szelki (4 cm szer.) wykonane są z grubej tkaniny ozdobionej w środku zielonym paskiem. Obwód dolnego brzegu watoka wynosi 213 cm, w pasie 86 cm, dł. 84 cm. Watok jest zawsze krótszy od pozostałych spódnic i stanowi odzienie, które nakłada się bezpo­ średnio na bieliznę. Kiedy jest zimno, pod watok naciąga się ciemną spódnicę, a na nią szorc, wzgl. derę. 5S 40 �O p 1 e c e k. Części ubioru zwane na innych obszarach gorsetami lub stanikami, na Ziemi Lubuskiej określane bywają jako oplecki, rzadziej sznurówki, i to szczególnie wówczas, kiedy chodzi przeważnie o gorset przykryty innymi częściami ubio­ ru, wykonany mniej starannie. W po­ równaniu ze sznurówkami wielkopol­ skimi, które tam stanowią wierzchnią część ubioru, oplecek nie posiada wałka z tkaniny, tzn. kiszki, na którą zawiesza się spódnicę. Najstarsze odświętne oplecki (ryc. 33), wspominane dziś przez sędziwe kobiety, były szyte z adamaszku i atłasu. Obec­ nie szyje się oplecki z różnych materia­ łów jedwabnych, a oplecki robocze do szorców — z płótna, bawełny lub tkanin półjedwabnych. Używane są głównie w kolorze modrakowym, niebieskim, zielonym, jaskrawo seledynowym, karmazynowym, różowym, jaskrawo cyno­ browym i purpurowym. Podszewkę oplecka stanowi biała flanela lub płótno. Oplecek składa się z trzech części zszy­ tych na ramionach i pod pachami. W y ­ cięcia koło szyi i pod pachami są stosun­ kowo małe (ryc. 50). Oplecek zapina się z przodu na metalowe haftki, wzdłuż których do około 1920 r. między mate­ Ryc. 45. Kobieta w odświętnym stroju. Dąbrówka, pow. riałem i podszewkę wszywano metalowe Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. taśmy, przez co lepiej przylegał do figury. Oplecek skrojony jest na wyrost, a w miarę wzrostu właścicielki spódnicę można przyszywać coraz niżej. Na ozdoby oplecka składają się zygzakowate sznurki, opłotki i srebrne lub złote taśmy, stosowane ok. 1930 r. (ryc. 50, I I ) . Ozdoby te biegną wzdłuż szyi i wzdłuż zapię­ cia. Taśmy zygzakowate tzw. ząbki, które wystają spod krawędzi oplecka-, są zazwyczaj ciemniejsze od materiału, z którego jest wykonany sam oplecek; często bywają czarne i czerwone. Z przodu wzdłuż zapięcia biegną dwie taśmy srebrne albo złote, wypeł­ nione takimiż zygzakami. Taśmy są ozdobą stosunkowo młodą, wprowadzoną do stroju w ok. 1930 r. i przez starsze kobiety uważane są nietypowe. Młodsze dziewczęta natomiast chętnie stosują je do stroju kiedy nakładają na głowę bukiety. Około 1900 r. ozdoby oplecka stanowiły głównie barwne wąskie wstążeczki, ukła­ dane w meandry, ósemki i zygzaki, które obecnie zostały zastąpione ozdobami przedsta­ wionymi na rycinie 51, 55. Suknie Formą przejściową spódnicy i oplecka jest tak zwany szorc, który nakłada się zwykle na koszulę, lub biały kabatek i 1—3 spódnice. Szorc składa się z oplecka i ze spódnicy (ryc. 42). Obie te części są zszyte w pasie, a część oplecka jest wpuszczona w spódnik. Oplecek jest zewnętrzną częścią szorca, na którą w zasadzie już nic więcej nie wkłada się. Spódnica natomiast stanowi część spodnią, stąd jej ,nazwa. Nakłada się na nią jeszcze jedną spódnicę i ta dopiero jest częścią zewnętrzną ubioru świątecznego. 41 �Ryc. 46. Bluzki: I — polka zdobiona z przo­ I du barwnym haftem, I I — kabat. I I I — kaftan. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, e, f, g, h — tył, i — kołnierz, j , k — rękaw, 1 — taśma uło­ żona w fałdy, ł — pasek. Okaz I — z Kaławy, I I — z Dąbrówki, oba pow. Między­ rzecz, I I I — z Nowego Kramska, pow. Su­ lechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie, nr. inw. E 1408, r. 1954. Podział- V— ka 1 :30 Szorce świąteczne posiadają bar­ wne oplecki i białe, bogato ozdo­ bione haftem spódnice (ryc. 42, I) Szorc ze spódnicą b a r w n ą stanowi wierzchnie odzienie robocze. S u k n i e noszone już w X I X w., rozpowszechniły się na wsi z począt­ kiem X X w. i były wówczas po­ wszechne, jako odzienie świąteczne. Kiedy ok. 1914 r. zaczęły rozpo­ wszechniać się kabaty, suknie zaczęto nosić rzadziej i zwykle w dni mniej uroczyste. W okresie międzywojen­ nym suknie dawnego kroju stały się wierzchnim ubiorem obrzędowym. Poraź pierwszy nakładała suknię młoda do ślubu. Suknie ślubne szyto głównie z jedwabiu (brokatu) koloru zielonego. Inne suknie szyto z tkanin barwy niebieskiej i bordowej, a dzie­ ciom białe (ryc. 44, I , tabl. I I ) . Dawna suknia przypominała w kroju szorc, cały uszyty z jednako­ wej tkaniny, do oplecka doszywano rękawy. Składał się więc z ,,kabotka" t j . części górnej i szorca t j . spódnicy. Dawniej często obie te części nie były zszyte i stanowiły odrębną całość. Część gerna przypominająca pol­ ki i . oplecki, jest bez kołnierzyka, a niekiedy podobna do kabotka (ryc. 46, I I ) . W obu przypadkach składa się z trzech części; r ę k a w y są na ramie­ niu gęsto marszczone, u dołu ozdo­ bione 4—5 barwnymi paskami, białą Ryc. 47. „Kabat" ozdobiony czarnym haf­ tem. Podmokłe Małe, pow . Sulechów, Mu­ zeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — 745. Fot. A. Glapa, 1956 r. T 42 J fil 1 •%'i i i? n i C i �Ryc. 48. Szkic „wacioka" zimowe­ go kobiecego okrycia, noszonego jeszcze ok. 1880 r. Porównaj ryc.ll. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r. koronką w fałdy, plotką, zielonym lub różowym sznurkiem lub ozdobną bordową tasiemką itp. (ryc. 49, tabl. I I ) . Spódnica sukni różni się od opisanych spódnic tym, że jest znacznie szersza (do 5 m). Z tyłu ma około 180 fałd wszytych w pasek, z przodu z każdej strony po 40. Okaz znajdujący się w Muzeum Narodowym w Rogalinie (nr E 1266) przy dolnym brzegu po­ siada 5 cm zakładkę naszytą plotką cynobrową, spod spodu dolnej krawędzi^wystają czarne ząbki. W miejscu zszycia dwóch końców tkaniny spódnika z przodu plotka jest zawi­ nięta w kółeczko. Długość sięgała niżej kostek. Suknie szyto z jedwabiu, brokatu lub rypsu. Górną część sukni podszewkowano cien­ kim, szarym płótnem, a spódnicę sztywną gazą. Jeżeli nie przewidziano 2—5 cm koł­ nierzyka, wycięcie na szyi stebnowano. Dla ozdoby wszywano w szwy na ramionach i plecach wąskie wypustki. Suknie zapinano na haftki; 60 lat temu stare kobiety nosiły suknie watowane. Noszone w Podmoklach i innych wioskach dawne suknie, uważane dzisiaj przez nie­ które osoby za lubuski strój regionalny, są dokładnym odzwierciedleniem mody z ok. 1910 r. (ryc. 44, I I ) . Bluzki i kabotki Wierzchnim odzieniem są białe kabotki, zwane w Wielkopolsce koszulkami, polki, zwane na innych obszarach jaczkami lub też kabotkami. oraz Ryc. 49. Ozdoby na rękawie sukni. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E 1266. Fot. A. Glapa, 1954 r. 48 �Na koszulę w stroju letnim nakładają dziewczęta tzw. kabotek szyty z cienkiego fa­ brycznego płótna, koronki i haftu; sięgający niżej bioder, typu podłużnego poncho . Do­ koła otworu na szyję jest niekiedy doszyty kołnierzyk (szer. 1,5 cm) zapinany na szpilkę. u Ryc. 50. Staniki zwane „opłeckami". I — starszego typu, strojniejszy w ozdoby noszony do ok. 1920 r. I I — współczesny. Oplecki wpuszcza się w spódnice, które przypina się do nich szpilkami. W/g okazu Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 15 Rękawy są szerokie, fałdowane. Ozdobne naramienniki dopełniają całości (ryc. 40). Rękaw składa się z trzech części: posiada pod pachą podpasze w kształcie kwadratu będące czę­ ścią składową płata głównego. Na barku między r ę k a w e m a kołnierzem jest naszyty haftowany przyramek (ryc. 79). Bywają też przyramki większe, sięgające aż do kołnie­ rzyka. Przyramek jest haftowany w geometryczne desenie i obok fałdów i koronki stanowi największą ozdobę kabotka. Obecnie, kiedy opisany strój jest już w zaniku, zamiast haftowanego przyramka mo­ żna zauważyć na barku naszytą fabryczną koronkę. Powszechnie używaną bluzą jest polka (ryc. 46, I). Nakłada się ją w dnie robocze i świąteczne, na targ, idąc w gościnę. Polka jest to luźna bluzka sięgająca niżej bioder; szyje się ją z droższego lub tańszego materiału, z podszewką lub bez podszewki, prze­ ważnie z czarnej tkaniny, podszewkowanej flanelą. Przód polki składa się z dwóch części, tył z jednej lub dwóch (ryc. 46, Ic). Kołnierzyk ma wąski rękaw, jednoczęściowy, bez mankietu. Ozdobą polki jest bogaty barwny haft, wyszyty z przodu wzdłuż zapięcia, guziki i kunsz­ towne wyszycia i koronka (ryc. 73). Na Łużycach polką nazywa się również ka­ bat, jest on trochę odmiennego kroju. Dolny brzeg polki opada zawsze na spód­ nicę lub zapaskę. Ryc. 51. Gorset, odświętny starszego typu z ok, 1920 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa. 1953 r. 44 �Kabot jest bluzką ściśle przylegającą (ryc. 36, tabl. I I ) . Kaboty szyto z czarnych cen­ nych jedwabi, brokatów, tafty itp. na bawełnianej lub wełnianej podszewce. Krój jego i l u ­ struje ryc. 46, I I . Aby lepiej przylegał do figury posiada pod piersiami dwie zaszewki i specjalny pasek, przody zapina się na haftki. Niżej paska do kabatu jest doszyta taśma Ryc. 52. Zapaski odświętne zwane fartuchy, — widok ogólny, b, b I — ozdoba przypinana z tyłu do paska, b I I — część paska zawiązywana z tyłu w kokardę, c — krój zapaski części przedniej, d — tiul haftowany, e — pasek (część paska). Kaława, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30 1 ułożona w 120 fałdów. Rękaw jest jednoczęściowy, bufiasty, w kilkadziesiąt „wróbek", t j . fałdów. W miejsce łukowatych zszyć na plecach i wszyciu rękawów, między szwami znajdują się dla ozdoby wąskie wypustki. Przy dłoni posiada kabat rozcięcie i mankiet (2,5 cm). Nakłada się go na uroczystości kościelne, na pogrzeb i na wesele (ryc. 46, I I ) . Zapaski r Zapaski odświętne szyje się z t\ ch samych materiałów co oplecki, a więc z atłasu, adamaszku i innych jedwabi w kolorze takim, jak oplecki. Zestawienia kolorystyczne bywają kontrastowe; modry oplecek— bordowo karmazynowa zapaska, zielona zapaska — jaskrawo różowy oplecek. Zapaskę kroi się z materiału o w y ­ miarach 100X85 cm; ozdabia ją pasek (8X70 cm), kokarda (10X80 cm) oraz pasy haftu i koronek u dolnego brzegu zapaski i kokardy (ryc. 52). Kokardy w y ­ konuje się jako odrębne części fartucha i przywiązuje się je z tyłu wąskimi ta­ siemkami. Wyjątkowo spotyka się doszyte do sznurów poszerzone kawałki tkaniny, którą się zdobi i wiąże. Zapaski mogą być i mniej zdobione, białe, ręcznie haftowane nakłada się na zabawę lub odwiedziny. Zapaski zwane modre jaki szyte z granatowego płótna, zdobione wzorem odciskanym z kloc­ ków, noszono przed 1914 r. w dni dżdży­ ste, koło domu i na wyjazd na targ. Do prac wykonywanych w gospodarstwie Ryc. 53. Płócienna zapaska. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 45 �używa się jeszcze obecnie zapasek z grubych szarych tkanin, są to tzw. zapaski porobione. Szereg gatunków zapasek ilustrują ryc. 33, 35, 39, 53. Zapaska posiada rozmaitą ilość fałd (wrób). Zapaska zakładana do fałdzistego kabota posiadała ich więcej, do gładkiej polki miała ich mniej. Współczesne zapaski robocze róż­ nią się od dawnych głównie tym, że okrywają całą postać z przodu i z tyłu, niekiedy posiadają rękawy, lub okrywają cały przód i noszone są na szelkach. Lubuszanki posiadały 10—20 zapasek . 55 Płaszcze Płaszcze w stroju lubuskim nie są zna­ ne, miejsce ich zastępowały rozmaitego rodzaju chusty noszone w zimie i w lecie. Jak wykazuje tradycja, na początku X X w. w dni mroźne zamożne kobiety nakła­ dały kożuchy, podobne do męskich. Uboż­ sze kobiety nakładały wacioki, t j . rodzaj obcisłych marynarek pikowanych watą. Wacioki miały niskie kołnierzyki stojące, sięgały do połowy ud (ryc. 48). Wacioki zapinały się na haftki. Chusty Chusty na Ziemi Lubuskiej są noszone w k i i k u rodzajach i spełniają różne funk­ cje; jedne nakłada się na głowę dla ochrony przed wiatrem, zimnem i desz­ czem, inne służą do okrywania ramion i za­ znaczenia charakteru ubioru czy uroczy­ stości, inne wreszcie o największych roz­ miarach, okrywają całą postać i spełniają rolę płaszczów . Chustki służące do okrycia głowy są f J ^ ż a t k a w uroczystym ubiorze, w chuście kwadratowe lub 60—100 cm, rzadko trój­ tzw. „siei", w czepku tiulowym, wstęgach „weselnych" sukni i zapasce. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. kątne. Są one z białego płótna, desenio­ Glapa, 1953 r. wych perkali, tiulu, wełny lub pluszu. Chustki wełniane zwą się cygonkami, są barwy żółto-brązowej lub pomarańczowo-czerwonej (ryc. 32), ozdobione kwiatami i geometrycznymi deseniami, drukowanymi w kolorze zielonym, czerwonym, żółtym, brązowym, niebieskim, i czarnym. Posiadają pasy (szer. 5,5 cm) a środek w kształcie fantazyjnej czarnej gwiazdy. W Wielkopolsce i na innych te­ renach chustki takie nazywają się „francuskimi". Grube czarne wełniane i pluszowe chustki z frędzlami nowszego pochodzenia noszą głównie kobiety starsze na święta (ryc. 39). Przed włożeniem na głowę składają je tak, że tworzą nad czołem pas (8—14 cm), poczem wiążą pod brodą lub na potylicy: jeden narożnik opada na plecy. Chustki tiulowe noszone w początkach X X w. na większych obszarach zachowały się do dziś w Podmoklach, Kramsku i pobliskich wioskach. Chustki te były bogato wyszywa­ ne białą bawełniczką lub nićmi. Nakładano je na głowę na drogę do kościoła głównie w lecie, w dni upalne. Piękne eksponaty tych chust znajdują się w Muzeum Narodowym w Poznaniu — Rogalinie. Osobny rodzaj chust noszonych przez mężatki stanowiły chusty wiązane w kokardę na kształt wielkiego motyla na czepkach, nad czołem. Tradycja noszenia tych chust na Ziemi Lubuskiej jest bardzo stara, nakładanie ich jest poświadczone już w X V I wieku (ryc. 10, 11). 5,i y a 46 5 4 �Chusty służące do okrywania ramion dla celów dekoracyjno-obrzędowych, zwą siciami (ryc. 54). Chusty te są wykonane z białej, kremowej lub czerwonej wełny. Posiadają szeroki brzeg ozdobiony drukowanymi pasami kwiatów i długimi frędzlami, tworzącymi swego rodzaju sieć, od której posiadają nazwę. Wymiary ich są 150X150 cm lub 2 X 2 m. Chusty te składa się po przekątni, a następnie krzyżuje na piersiach i z boku przypina szpilką, by końce opadały z boków (ryc. 45). Trzeci rodzaj stanowią chusty ,,ślubne", zwane też „tureckimi". Są to chusty tkane z wełny i jedwabiu w fantazyjne desenie roślinne, czerwone, o przewadze koloru brą­ zowego w delikatne wzory żółte i niebieskie. W środku chusty te posiadają czarną fanta­ zyjną gwiazdę. Są one bardzo ciepłe. Chusty „francuskie" zdają się być druko­ wanym naśladownictwem chust „tureckich". Poza wymienionymi chustami, które w ubiorze regionalnym przetrwały do dzisiaj, w X I X w. okrywano się białymi, lnianymi p ł a c h t a m i , znanymi na terenie Wielko­ polski i Łużyc jako okrycia żałobne. Obecnie używają do okrycia wielkich fa­ brycznych chust wełnianych, o wymiarach ok. 180X180 cm. Obuwie i pończochy Pod koniec X I X w. noszono pończochy Ryc 55. Dziewczyna w odświętnym ubiorze. Dą- przeważnie wełniane, „farbiste", w różnych brówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. jaskrawych kolorach, więzione, t j . wykonane na drutach w domu. Dawniej sięgały do kolan, przymocowywano je sznurkami lub gumą. W początkach X X w. były noszone poń­ czochy wełniano-lniane „krosinkowe", wykonane na warsztatach tkackich, z tyłu zszy­ wane, dość sztywne i nie przylegały do nogi. We wspomnianych okresach do 1930 r. na święta nakładano wyłącznie czarne pończochy, wełniane lub niciarie. Pończochy weł­ niane dawniej jak i obecnie były i są wykonywane w domu na drutach przez kobiety w chwilach wolnych od pracy w polu i w obejściu; pończochy zaś niciane są pochodze­ nia fabrycznego. Do stroju ludowego do wyjścia oraz do „bukietów" naciągają pończochy białe, tzw. patentki. Są to pończochy wykonane z cienkiej bawełny. Umocowują je obecnie prze­ ważnie przy pomocy pasków. Obecnie używane są na wsi pończochy wełniane i niciane, a także steelonowe i nylo­ nowe. Poza wymienionymi gatunkami pończoch nakładają również młodsze dziewczęta krótkie, sięgające do kostki skarpetki. Powszechnie u ż y w a n y m obuwiem w obejściu są patynki zwane też laczkami, wyko­ nane ze szmat, skóry lub ze skóry i drzewa (drewniaki). Składają się one z dwóch części, t j . podeszwy i wierzchu. W zimie noszą hawy, t j . bambosze i kufloki, obuwie drewniane ze skórzaną przyszwą (ryc. 26, d). Hawy w kroju i wykonaniu są bardzo podobne do obuwia z X I V w. (ryc. 3). Różnica pomiędzy nimi wyraża się w materiale. Przedstawione na ryc. 3 szczątki obuwia wykonane są w całości ze skóry; hawy natomiast są obuwiem uszytym ze starych szmat, najwyżej posiadają i to rzadko, podeszwę skórzaną. Kufloki wykonują z podniszczonych wysokich trzewików (ryc. 26, d). W patynkach ze szmat, skóry i w hawach chodzą tylko w domu; na dwór, do pracy nakładają drewniaki 47 �lub kuf loki, które zwykle stoją przy progu. Do ok. 1920 r. noszono na święta czarne wysokie trzewiki „szarzewe", wykonane przy podeszwie ze świecącej skóry i laku, a w części sznurowanej — powyżej kostki z matowej tkaniny. N i ­ skie trzewiki sznurowane lub na pasku, czarne i brązowe, rozpowszechniły się w okresie międzywojennym i są noszo­ ne do dzisiaj. W dnie dżdżyste i do mo­ krej pracy nakładają gumowe śniegow­ ce lub takież buty. d f = d. —, Czepki Poza chustkami używane są czepki, których na Ziemi Lubuskiej istnieje k i l ­ ka rodzajów (ryc. 56). Czepek dziecięcy (ryc. 56, I , 59) składa się z dwóch ..kwa­ terek" okrywających boki głowy, denka okrywającego ciemię i potylicę. Cze­ Ryc. 56. Czepki: I — czepek biały tiulowy dla dziecka pek przywiązywano pod szyją wstą­ do chrztu. I I — Czepek czerwony pluszowy, dziecięcy. żeczką. III — IV — robocze czepki z płótna, noszone głównie przez starsze kobiety w domu i obejściu. Dzieciom noszonym w poduszce na­ kładano czepki o odmiennym kroju, z tiulu lub z pluszu w perkalowe, dro­ bne kwiatki (ryc. 56, I I ) . Czapka dziecięca wzdłuż brzegu posiadała naszyte trzy ryszki a na czubku kwiat. Czepki zawiązywano błękitną wstążką o brzegach białych. Lubuszanki miały odmienne czepki do pracy w domu, a inne w dni świąteczne. Wiel­ kie zróżnicowanie w czepkach stwierdzono w rejonie Podmokła i Kramska, gdzie obok czepków z białego i barwne­ go płótna, atłasu, koronki i tiulu, noszono również czepki z tkanin barwnych, starych, brązowych. Czepki te nosiły głównie starsze ko­ biety, przebywające prawie wyłącznie w domu. Niektóre czepki usztywniano papie­ rem włożonym pod podszew­ kę, były one krojone jak czepek przedstawiony na ryc. 56, I I I . Tiulowe czepki skła­ dają się ż szerokiego den­ ka, marszczonego przy brze­ gu, obszytego taśmami uło­ żonymi w ósemki i ,,ryszki" (ryc. 56, V I , 58), z kwiatkami różowymi, błękitnymi i zie­ lonymi. Czepki te posiadają. T , • , ^ wiązadła czyli sznurki haftowane w roślinne i geometryczne wzory (ryc. 71, 77). 48 Ryc. 57. Czepek kobiecy z płótna drukowanego w różowe desenie „„. , „ . i tiulu. Goscikowo, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr in. E. 378. Krój czepka ilustruje ryc. 56. V. Fot. A. Gląpa, 1952 r. �L V — VI — tiulowe czepki odświętne. A — widok z boku, B — z tyłu, C — części kroju: d — „denko" tj. część okrywająca ciemię i boki (uszy), d — taśma tiulu wzmacniająca denko, e — część tylna czepka zakrywająca potylicę, f — „sznurki" tj. wiązadła, g — koronka na „dutki" będące odmienną formą „ryżki" — 5 metrów, h — pompon, j — „ogonek" część tylna układana w fale — 1,80 m, i — „ślorka" część przyszyta z lewej strony dotykająca ciemienia, chroniąca przed pobrudzeniem czepka, k — kwiatki zdobiące czepek, 1 — wstążeczka obw iązująca „ogonek", m — szpilki. I , I I , V — z Dą­ brówki, pow. Międzyrzecz, I I I , IV, VI — z Podmo kia Wielkiego, pow. Sulechów, 1946 r. Podziałka 1 : 5 1 �Odmiennego kroju czepki noszą jeszcze d z i ś w D ą b r ó w c e pow. Międzyrzecz (ryc. 56,V). Przed 1914 r. szyto je z płótna białego w drobne desenie barwne i z tiulu (ryc. 57). Do czasów współczesnych zachowały się tylko czepki tiulowe z wiązadłem w postaci białych wstęg. Na początku X I X w. wiązadła wykonywano także z płótna i tiulu (ryc. 63, 64). Czepek zwany w Dąbrówce kopka lub kopa składa się z „denka" dwóch „kwaterek", „ogonka", „dutków" i sznurków, t j . wiązadeł. Część czepka przylegającą do ciemienia nazywają ślorką . Czepki zdobiono haftem (ryc. 62). Czepki zachowane do dzisiaj w Dąbrówce stanowią ostatnią fazę rozwojową czepków na ziemi Lubuskiej. W miejscowości tej znane są ze wspomnień wymienione wyżej typy czepków, a między innymi czepki noszone jeszcze kilkanaście lat temu w okolicy K r a m ­ ska i Podmokła, (ryc. 58 i 56, VI). Ten prymitywny w kroju typ czepków w świetle po­ czynionych spostrzeżeń w toku badań, przed kilkudziesięciu laty miał bardzo szeroki za­ sięg. Spotykano go również w okolicy Zbąszynia np. w Przyprostyni, Nądni itp. Z zani­ kiem jego na obszarach powiatu międzyrzeckiego i dalej na zachód — rozpowszechniły się czepki przedstawione na ryc. 36, 46, 54, 57, 60. 51 Ryc. 60. Czepiec z wstążka­ mi przypiętymi na ciemie­ niu. Dąbrówka, pow. Mię­ dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 50 �Ryc. 61. Czepek brokatowy. Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 48. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 63. Tiulowe wiązadła do czepka z ok. 1910 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 52. Fot. A. Glapa, 1952 r. Byc. 62. Haft na tiulowym czepku. Dąbrówka, pow. Mię­ dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1948 r. Ryc. 64. Płócienne haftowane wiązadło do czepka z końca XIX i początku XX w. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 49. Fot. A. Glapa, 1952 r. 51 �Kryziki Na Ziemi Lubuskiej kryziki rozwinęły się prawdopodobnie z wyłogi koszuli wykła­ danej na kołnierzyk; kryziki nakładane są niemal do wszystkich rodzajów ubiorów przez dorosłych i dzieci. K r y z i k i z końca X I X w. znacznie węższe od współczesnych były w y ­ konane z koronki. Na przełomie X I X i X X w. weszły w modę kryziki tiulowe, które w miarę wzrastania dobrobytu mieszkańców — poszerzały się. Kryzik odświętny zwany kruzem szyje się z haftowanego tiulu, koronki i barwnej wstążki. Główna część, to pas tiulu (szer. 10—15 cm, dług. 200—250 cm), posiadający 20 zębów. Część ta opada wokół szyi na ramiona, piersi i plecy. Drugą część stanowi pas ułożony w 27 drobniejszych zębów. Oba te pasy są bezpośrednio z sobą zszyte, a miejsce zszycia jest przykryte wąziutką szarobłękitną wstążeczką, ułożoną w skośne paski za­ gięte na tekturce (ryc. 66). Wstążki takie są harakterystyczne dla stroju druhen. K r y z i k i szerokie, (ryc. 66, II) nakładają zawsze dziewczyny, kiedy są ubrane w „bukiety" (ryc. 2). Ozdobą kryzika jest piękny haft na tiulu lub koronka, fałdy, w które cały kryzik jest ułożony, oraz barwne, wąskie wstążeczki, z tyłu związane w kokardę. (Tabl. I I ) . Poza kryzikami szerokimi (ryc. 66, II) ubiera się kryziki węższe, dwuczęściowe (ryc. 66, I), składające się z wąskiego paska płótna i szerokiego pasa tiulu ułożonego w krezę opadającą na ramiona. K r y z i k i takie ubierają dziewczyny do stroju do wyjścia, na spacer, na zabawę i w dni mniej uroczyste. (Ryc. 35). Wstążki, korale, wieniec i uzupełnienia Wstążki dzielą się na weselne i żałobne. Do pierwszych należą wstążki czerwone i ró­ żowe, do drugich fioletowe i niebieskie. Na starszych wstążkach sprzed 1910 r. kwiaty i liście są tkane maszynowo, na innych malowane. Wstążki są wiązane w kobołkę, t j . motyla pod brodę (szer. 10—12 cm, dług. 160 cm). Wstążka nakładana do stroju druhny na kok (ryc. 38) jest w środku zmar­ szczona tak, że posiada około 50 zagięć. Aby brzegi wstęgi ułożonej w fałdy nie rozchodziły się, są dodatkowo spięte nitką. Wstęgę ozdabia pośrodku kokarda i barwny kwiat (szer. 8 cm, dług. 250 cm). Korale z tyłu wiąże się b a r w n ą wąską wstążką. Poza wymienio­ nymi wstążkami druhna przycze­ piała czasami dodatkowo długą różową, podwójnie złożoną wstęgę, opadającą aż do kolan. Ogonki przy czepkach kobie­ cych oraz zdobiny na czepkach dziecięcych i kryziki dwuczęścio­ we w miejscu łączenia zdobiono wąskimi wstążkami różowymi lub niebieskimi. Wstęgi białe płócien­ ne lub tiulowe ręcznie wyszywa­ ne, noszone przez starsze kobiety do czepków nazywają podobnie jak i Łużyczanie „sznurkami" (ryc. 64). Ryc. 65. „Kruz" tj. kryzik płócienny — ok. 1910 r. Kaława, pow. Międzyrzecz. Fot. A. G!apa, 1952 r. 52 �Ryc. 66. Kryziki zwane „kruzy": I — nakłady do ubioru wyjściowego i przy domu; I I — do ubioru uroczystego do „bukietów" tj. wianków noszonych przez druhny. A — szkic ogólny, B — części kroju: c — koronka lub taśma przylegająca do szyi, d — pas tiulowy, haftowany, e — sposób zszywania części, c z częścią d, f — f — sposób układania — c. d; g—pas ozdobny kryzika I . Dąbrówka, pow. Między­ rzecz, 1954. Podziałka 1 : 20 Stosowane dziś jeszcze w Podmoklach, Kramsku i innych miejscowościach szerokie, kilkucentymetrowe wstęgi do obwiązywania się dziewczyn w pasie, używane były jeszcze na terenie całej Ziemi Lubuskiej na początku X X w. Piękny zbiór dawnych wstążek z Wielkopolski znajduje się w Dziale Etnograficznym Muzeum Narodowego w Rogalinie. Osobną grupę tworzą wstążki szyte do zapasek przypinane z tyłu do więzadeł, którymi także wiąże się zapaski. Są one wykonane z tego samego materiału co zapaska, są zdo­ bione plotkami, barwnymi taśmami i tiulowymi koronkami. Tabl. I I . Strój lubuski zdobią szklane dęte różnobarwne korale. Starszym kobietom znane są korale czerwone, prawdziwe. Zwykle nakładają 4—7 rządków czyli sznurków korali. Częścią składową stroju druhen jest wieniec zwany bukietem , nakładany na głowę (ryc. 37, 38). Bukiety wykonane są ze sztucznych kwiatów, liści, szkla­ nych bomb, staniolu, srebrnych lub złotych nici, tzw. pozłotka i z piór kogucich. Każda z tych części umocowana jest na drucie. Płasz­ czyznę równoległą do włosów two­ rzą poziomo umocowane liście „ró­ ży". Nad nimi w pięciu szeregach ułożone są białe lub czerwone ró­ życzki, między które są wplecione sztuczne ozdoby (ryc. 38). Po obu stronach niżej uszu wieniec jest wykończony piórami kogucimi, po­ malowanymi na kolor czerwony, zielony lub niebieski. Piórka te ułożone w maleńkie pęczki tworzą 38 Ryc. 67. „Kruz" tj. kryzik tiulowy z ok. 1925 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 47. Fot. A. Glapa, 1952 r. 53 �łuki. Bukiety do włosów przymocowuje się spinkami. Pięknie wykonany bukiet mieni się kolorami i drga pozłotkiem i piórkami. Bukiety bez piórek kogucich uważane bywają za niekompletne. Prawidłowo wyko­ nany bukiet okrywa niemal całą głowę barwnym zespołem róż i świecidełek (ryc. 38, tabl. I). Z przodu dobrze włożony bukiet ściśle przylega do twarzy. Starannie nałożone bukiety mają druhny przedstawione na ryc. 2. Na ilustracji tej widać też właściwie uło­ żone na szyi podwójne kryziki stanowiące nieodzowną część ozdoby głowy, ozdobę ściśle związaną z bukietem. Kolczyki zaczęto nosić ok. 1900 r., tak dawniej jak i obecnie rzadko je nakłada się, pierścionki weszły w modę pod koniec X I X wieku. Na pocz. X X w. noszono rękawiczki „farbiste" wełniane, w jaskrawych kolorach, o jednym palcu. Obecnie nosi się czarne lub brązowe coraz częściej skórkowe. Pończochy przytrzymywano specjalnymi podwiązkami uszytymi z szerszej prostokątnej łatki, do której na węższych końcach przyszyte były wąskie tasiemki przyciskające pośrednio poprzez grubsze łatki pończochę. Często pod­ wiązki' te były haftowane lub ozdobione barwnymi taśmami ułożonymi w harmonijnie ze­ stawione szeregi i zygzaki. Parasole weszły w użycie dopiero pod koniec X I X w. Rozpo­ wszechnione było w razie deszczu zarzucanie jednej spódnicy na głowę, spełniała ona rolę parasola. Dzisiaj ten sposób nie ma już zastosowania. Po ostatniej wojnie rozpo­ wszechniła się moda noszenia torebek. Do podwiązywania spódnic podczas pracy w po­ dwórzu służyło wykonane z wełny podkasidlo, t j . sznur wykonany na iglicach. Na Nadodrzu w rejonie Cybinki do ok. 1914 r. noszono pod zapaskami na tasiemkach zawiązanych w pasie kieszenie w formie torebki, uszyte z t k a n i n y . 59 Ryc. 68. Okrycie głowy wg zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. �Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Podstawą lubuskiego ubioru były surowce miejscowe. Wrzeciona, przęśliczki, szydła, skrawki tkanin z okresu organizacji państwa Piastów znaleziono w Santoku. Wytwory te posiadają cechy wyrobów słowiańskich . Wykopane w Międzyrzeczu w X I V w. części odzieży ze skóry mówią o ówczesnym zróżnicowaniu odzieży i nieprzeciętnym poziomie technicznym. Na istnienie starych miejscowych ośrodków odzieżowych wskazują także nazwy niektórych miejscowości, jak Krosno, Kożuchów, Czerwieńsk. W średniowieczu w ośrodkach tych, jak i w innych, produkcja odzieży kształtowała się pod w p ł y w e m orga­ nizacji cechowych. Mimo, iż statuty i akta z tych czasów zaginęły podczas ostatniej wojny, zachowane jednak nieliczne archiwalia informują nas o wytwórcach. Z dokumentu Władysława Jagiełły z 1404 r. dowiadujemy się, że we wsi Przyczyna, koło Wschowy znajdował się folusz. Wiadomo także, że w X V w. sukiennicy ze Wschowy wsławili się swoimi suknami, tak że w następnych wiekach Wschowa była jednym z głównych ośrodków tkackich. Także w X V w. poważnym ośrodkiem sukienniczym był Świebodzin, który słynął jako konkurencyjny ośrodek produkujący szare, tanie chłopskie sukno, notowane wielokrotnie przez różne ośrodki jako odrębny gatunek tkaniny dla chłopów. Sukiennicy świebodzińscy posiadali od 1584 r. dom handlowy w Gnie­ źnie, a sukna ich rozchodziły się po całej Polsce. Później wywożono je do Szwecji, Holan­ dii, a nawet do Ameryki. Międzyrzecz w walce z Świebodzinem o rozwój swych warsztatów tkackich otrzy­ mał w 1513 r, od króla Zygmunta I korzystne przywileje. W 1557 r. w Międzyrzeczu istniał silnie zorganizowany cech k u ś ­ nierzy. W mieście t y m także w końcu X V I w. był jedyny znany nam z doku­ m e n t ó w specjalista wyrobu nożyc postrzygackich. Tam również zatrudnieni byli ubodzy szewcy, stanowiący osobną grupę w spisach. Dane te pozwalają przypuszczać, że Międzyrzecz był znacz­ niejszym ośrodkiem zaopatrującym w n a rzędzia i surowiec okoliczne obszary. O wielkim wpływie miast na zaopatry­ wanie wsi w tkaniny mówią też statuty Wschowy i Rawicza (1640). Jeden z nich przestrzega, że „nie wolno sukiennikom ze suknem na wsi biegać od domu do j a UUII1U . W średniowieczu Zielona Góra sta­ nowiła ośrodek tkactwa. Na liście tka­ czy zielonogórskich z 1629 r. poza wielu nazwiskami polskimi, jak Galisz, Kwas, Kłos itp. występuje 10 osób z nazwiska­ m i „Pole". Nie na wszystkich jednak obszarach Ziemi Lubuskiej wolno było Polakom w y k o n y w a ć rzemiosło. We Frankfurcie na lewym brzegu Odry jeszcze w 1645 r. każdy kandydat na mistrza cechu krawieckiego musiał w y Ryc. 69. Przy kołowrotku. Dąbrówka, pow. Między, że jest pochodzenia niemieckiego, rzecz. Fot. c. A. F. — Baranowski, 1950 r. a nie wendyjskiego i to z czterech przod60 k a z a ć 55 �ków; zaś w 1660 r. cech szewców wykluczył czeladnika nie umiejącego wykazać nie­ mieckiego pochodzenia swych przodków. Wiek X V I I i X V I I I był złotym okresem rozwoju tkactwa, szczególnie na obszarach należących do Rzeczypospolitej. Ze źródeł dowiadujemy się, że Międzyrzecz dochodził Ryc. 70. „Bielica"' tj. urządzenie do bielenia płótna na słońcu sprzed 1914 r. wg informacji Wiktora Błocha, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952 r. do wspaniałego rozkwitu, a sukna międzyrzeckie zdobywały sobie sławę i zbyt na Dale­ kim Wschodzie, w Chinach. Przędzenie nici z lnu własnego lub z „pańskiego" w okolicach Krzyża i Wielunia należało do powinności mieszkańców wsi. Spotykane polskie nazwiska krawców, płócienników i sukienników wskazują, że wyrobem surowca, rozpowszechnia­ niem tkactwa jak i szyciem zajmowali się obok Niemców, Polacy i Czesi. W okresie t y m uwidoczniają się pewne przesunięcia ludności ze Śląska na Ziemię Lubuską i z jej wschodnich krańców na zachód. W latach 1771—1776 w Beaulieu, w pow. słubickim, osiedliło się 18 rodzin z Polski. W r. 1781 po pożarze Babimostu, tkacze miejscowi prze­ nieśli się do Sulechowa. W X V I I I w. w okresie wzrastającej produkcji sukna znaczne ilo­ ści w e ł n y dostarczano z Polski centralnej i ze Śląska do Gubina i Żar, tak że ośrodki łużyckie, aby zapewnić zbyt miejscowego surowca w 1754 r. zmuszone były domagać się zakazu dowozu polskiej wełny. Poza wymienionymi miejscowościami do poważnych ośrodków produkcyjnych nale­ żały wówczas: Sulęcin, produkujący wysokogatunkowe sukna niebieskie i czerwone, Lub­ sko, gdzie tradycje tkackie przetrwały do dzisiaj, Piła, Drezdenko, Brojce, Bobrowice, Ryc. 71. Tiulowe wiązadło do czepka, z ok. 1914 r. Łagówek, pow. Sulęcin. Fot. A. Glapa, 1951 r. 56 �Tablica III Raporty tkanin i ozdoby ze słomy. Podziałka tkanin 1:1, dwu dolnych pasów ok. 1:2, ozdób 1:1,25, �Wieś Biała, Redlin koło Trzcianki, Trzcianka i in. Trzcianka np. ok. 1700 r. produkowała 14 000 sztuk sukna rocznie, a w 1815 r. liczyła jeszcze ok. 280 warsztatów. Ze zmianą granic i przejściem tych obszarów pod panowanie pruskie, jak również pod w p ł y w e m rozwoju nowych środków komunikacji, hodowla owiec i tkactwo —• jedno z ważnych zajęć ludności Ziemi Lubuskiej upadają, a tkacze jeden po drugim przenoszą się do nowopo­ wstających wielkich ośrodków tkackich w Łodzi, Ozorkowie i i n . . Po upadku większych ośrodków, tkactwo trwało jeszcze przez X I X w. po wioskach, by w nielicznych ośrodkach zaniknąć po I wojnie światowej. Tkaniny z końca X I X w. i pocz. X X w. zachowały się do naszych czasów a raporty ich reprodukowane są na tablicy I I I . Tkactwem w tym czasie zajmowali się zamożniejsi gospodarze w okresie zimowym oraz nieliczni tkacze w miasteczkach, którzy swoje wyroby sprzedawali na jarmarkach. Zaopatrywała się w nie biedota wiejska nie mająca roli ani możności naby­ wania tkanin u gospodarza za odrobek, a pragnąca ubierać się w stroje regionalne. W la­ tach tych produkowano wełniaki, zwane też derami i płótno różnej grubości. Specjalnie grube płótna tkano na fartuchy „porabiane", spodnie robocze, prześcieradła i płachty żniwne. Do wyrobu płócien używano przędzy lnianej swojej roboty. Osnowę nazywano bieg, a wątek potyk. Płótno pacześne było delikatniejsze (1 cni miał 14 nitek, „ g r u b e " zaś tylko 9). Aby płótno było zwarte zbijano je bijadłem, t j . płochą. Używano dwu ram nicielnicowych. Po utkaniu płótna bielono je na bielicach, napinając na trzy poziome tyczki, oparte na sześciu kołkach (ryc. 70) Płótno bielono przez polewanie co dwie godziny wodą i gotowanie raz w tygodniu. 61 6 2 Najwięcej płótna produkowano wg. współczesnych informatorów ok. 1900—1914 r. Fabrykacja tańszego płótna w mieście wpłynęła na upadek lubuskiego tkactwa wiej­ skiego, które zanikło w 1920—1925 r. Po wojnie w 1945 r. chwilowy brak fabrycznych Ryc. 72. Klocki do drukowania deseni z XIX w. Na klockach górnych nałożone są skrawki tkanin z od­ bitymi białymi motywami. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 140, 124, 170, 139, 123, 171. Fot. A. Glapa, 1952 r. 57 �materiałów wpłynął na odrodzenie tkactwa, które w pewnych ośrodkach pod kierow­ nictwem C.P.L. i A. nabiera charakteru spółdzielczego i specjalizuje się w tkaninach deko­ racyjnych . Wełnioki tkano na osnowie lnianej, dając w ą t e k wełniany. Do farbowania wełny uży­ wano chemikalii kupowanych w mieście, rzadziej w y w a r ó w z roślin. Około 1910 r. zaczęto kupować kolorową wełnę. Poważny zanik tkania samodziałów na spódnice zaznaczył się około 1905 r., Spódnice samodziałowe były bardzo cenione. Nowo utkane dery i wełnioki noszono początkowo tylko na święta do kościoła, na targ, a jak się podniszczyły, nakła­ dano je na codzień. Dawne dery, z końca X I X w. tkane były w szersze pasy. K i l k a przykładów tkactwa lubuskiego ilustruje plansza n r I I I . Reprodukowane raporty tkanin ze względu na kolor dają się sprowadzić do trzech typów określanych przez l u d jako dery lub wełnioki czerwone, zielone i czarne. W omawianych tkaninach przeciętnie na 1 cm przypada 9 nitek osnowy lnianej, a 10—12 nitek w ą t k u wełnianego. Godną podkreślenia jest trwałość barwników, tkaniny te po 40—50 latach wyglądały jak nowe, nic nie wyblakłe, czego nie można powiedzieć o tkaninach z terenu Nadodrza. 6S Inne materiały i ozdoby oraz części odzieży kupowano w sklepach i na jarmarkach w okolicznych miasteczkach. Do tych części należały również tzw. „modre jaki", t j . płótno farbowane, ozdobione motywami odbijanymi najpierw z drewnianych wyrzynanych klocków, a później z klocków drukarskich, na których desenie tworzyły nabite gwoździe (ryc. 72). Szereg pięknych okazów znajduje się w Muzeum w Międzyrzeczu. Bieliznę, zapaski, czepki, spódnice, portki robocze, plońdry dawniej wyłącznie, a obec­ nie jeszcze dość często szyją kobiety same. Szycie natomiast kabotów, sukien, katanek, ubrań, kożuchów powierzano wiejskim krawcom i krawczyniom, r e k r u t u j ą c y m się z bez­ robotnych rzemieślników. Kobiety pracujące w gospodarstwie powierzały pranie i kroch­ malenie czepków, oraz układanie bukietów wyrobnicom, umiejącym wykonać te czynności. Patynki, kufloki, hawy wykonywali mężczyźni w domu. Trzewiki i buty kupowano . w miasteczkach albo też zamawiano u miejscowych szewców. Do wybitniejszych wykonawców odzieży na pocz. X X w. należeli w Dąbrówce pow. Międzyrzecz: Teofil Pieter, który szył katanki i spodnie, a ubocznie rwał zęby p r y m i t y w ­ nymi obcęgami; Franciszka Grasza prała czepki i układała „dutki"; Michalina Matysiak szyła kabaty do ok. 1940 r., a dutki układa jeszcze i dziś; Konstancja Kusior Szulc szyje obecnie kabaty i jest uważana za znawczynię dawnej mody; Elżbieta Beneszkiewicz i Franciszka Koza zajmują się praniem czepków i układaniem dutków; układaniem bukietów kobiecych i męskich zajmowała się Dorota Spychała, która nauczyła się tych Ryc. 73. Pasy barwnych ozdób wyszywanych wełną ł jedwabiem na przednich częściach „polek", tj. bluz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Fot. A. Glapa, 1956 r. 58 �czynności od swej matki Franciszki Pauk. Kożuchy szył w Brojcach August Sztrast. W Podmoklach tkały w 1953 r. Franciszka Wołek-Buda i Zuzanna Kostyra; szyciem i konserwacją czepków zajmowała się Marianna Rychła, obecnie mieszkająca w Babi­ moście i Katarzyna Kania; krawcami b y l i Antoni Perz i Walenty Przybyła. Buty robił Wawrzyn Śliwa z Babimostu. W Kramsku Nowym do wybitniejszych wytwórców, zajmujących się szyciem, nale­ żeli: Jan Cichy, Józef Piwecki, Jan Tomiak, Teresa Tomiak-Kędzierzyńska, Tekla Ekert, Joanna Hajduk,Małgorzata Modrzyk-Przybyła. Przed dwoma laty przędzeniem i tkaniem zajmowała się Pelagia Kania, Weronika Krawiec, Jadwiga Dłużyńska, Weronika Cicha, Franciszek Tomiak. W innych miejscowościach spotykamy również liczne grono wytwórców. Głównymi ośrodkami zaopatrującymi mieszkańców Ziemi Lubuskiej w tekstylia i inne niezbędne czę­ ści odzieżowe były: Świebodzin, Chociebuż na Łużycach, Zbąszyń, Słubice, Zielona Góra, Gorzów. Mniejszą rolę spełniały inne miasteczka. Obecnie po przesunięciu granicy nad Odrę i Nysę, w w y n i k u poważnych przemian jakie zachodzą na terenie wsi, w niektórych gminnych spółdzielniach Samopocy Chłop­ skiej lepiej można zaopatrzyć się w tekstylia niż w handlowych placówkach miejskich. Coraz też obficiej zaopatrywane są spółdzielnie w materiały, które pozwalają teraz dość wiernie zrekonstruować prawie zanikłe ubiory ludowe. Rozdział IX ZDOBINY W stroju lubuskim do dzisiaj zachowało się znacznie więcej ozdób w stroju kobiecym niż w męskim, który o wiele wcześniej jako całość zanikł. W świetle zachowanych części odzieży i wspomnień informatorów, możemy stwierdzić, że zdobiny w formie haftu w y s t ę ­ powały głównie na kołnierzykach u koszul męskich, które wywijano na jedwabnicę za­ wiązaną na szyi. Krawędź tych kołnierzyków gładką lub wyciętą w ząbki i w półkola dzier­ gano, a następnie wyszywano brzeg płaskim haftem linearnym. Także zdobiono wyszyciam i mankiety u koszul. Na motywy dekoracyj­ ne składały się kółka, zygzaki, linie faliste lub motywy geometryczne. Do rzadkości należały kołnierzyki z dzierganymi dziurkami, przez które widoczna była jedwabnica. W męskim ubiorze lubuskim występuje najwięcej zdobin na napierśniku czyli fartuszku. Napierśniki zdobiono krzyżykowym haftem kolorowym, rzadziej płaskim, barwnymi wstążkami tka­ nymi w kwiaty i liście oraz barwnymi kora­ likami (ryc. 28). Elementem zdobniczym w katankach i su­ kmanach były stebnowania i nieliczne fałdy oraz guziki. Kapoty występujące jeszcze przed 1914 r. zdobiły z przodu szamerowania. Przy kożuchach elementami zdobniczymi były chwasty, znajdujące się na końcach sznurów, Ryc. 74. Kobieta w „polce", Dąbrówka, pow. Mię- służących do wiązania zamiast pasków dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. (ryc. 25). Dekoracyjnym elementem kożu59 �Ryc. 75. Haft na części kryzika. Dąbrówka, pow. M iędzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. chów było runo przy kołnierzach i mankietach wykładane na wierzch. Kapelusze w cza­ sie żniw zdobiono plecionką ze słomy (tabl. I I I ) . Cenną ozdobą stroju męskiego była jedwabna chusta, mieniąca się różnymi kolorami, zwana jedwabnicą. Zdobiła ona szyję. Na jej tle plastycznie uwidaczniały się zdobiny wyszywane na męskich kołnierzykach i wyłogach. Ozdobami związanymi ściśle ze stro­ jem obrzędowym jest bukiet i ręcznik drużby i półdrużby oraz gronko i wianuszek dru­ żyny weselnej. Ozdoby te wykonywano głównie z materiałów pochodzenia fabrycznego i mirtu. Do zasadniczych elementów zdobniczych w stroju kobiecym, podobnie jak w męskim, należy zaliczyć: haft, barwne wstążki i plotki oraz świecidełka. Haft w stroju lubuskim można podzielić na biały i barwny, płaski, wypukły i krzy­ żykowy. W koszulach stosują przeważnie haft płaski, niekiedy „wyłoga" wykonana jest z fabrycznej białej koronki. Także haft występujący na przyramkach koszul i kabotka Ryc. 76. Biały haft na tiulu — kryziku. Dąbrówka, pow Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 60 �Ryc. 77. Wstęga tiulowa do czepka. Podmokle, pow. Sulechów. Muzeifm Narodowe w Po­ znaniu — Rogalinie. Nr inw. M. NP. Dep. 49. Fot. A. Glapa, 1956 r. jest przeważnie ręcznej roboty, a motywy jego tworzą w większości elementy geome­ tryczne, rzadko łączone ze stylizowanymi fragmentami roślinnymi (ryc. 79). Biały haft w y ­ stępuje na czepkach i kryzikach (ryc. 75, 76). Haft snuty na tiulu lub wyszywany na cien­ kim płótnie układany .jest w długie pasma. Rozwój jego w ciągu 60 lat można jeszcze Ryc. 78. Ozdoby u dołu zapaski. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Ro­ galinie. Nr inw. E 1264. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. 61 �wyśledzić: z niezmiernie prostych motywów kółek, trójkątów i gwiazd stopniowo prze­ obrażał się w coraz bardziej złożone motywy, by w okresie 1920—39 r. dojść do szczytu rozwoju, a zarazem upadku, uwidoczniającym się w niewolniczym naśladownictwie koro­ nek wyszywanych fabrycznie. Taki haft stosuje się często do wykończania „sznurków" Ryc. 79. Zdobiny wyszywane białymi nićmi na naramiennikach kobiecych białych kabatków (krót­ kich wierzchnich bluzek). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Podobne zdobiny stwierdzono w Walewicach i Łagówku, pow. Sulęcin. Podziałka 1 :2 i dolnego brzegu zapasek. Biały haft fabryczny występuje na białych zapaskach i spódni­ cach nakładanych pod wierzchnie okrycia świąteczne (ryc. 53). Haft kolorowy stosują na brzegach czerwonych spódnic, na watokach, a nade wszystko na polkach, na których występuje na kołnierzu wzdłuż zapięcia i wokół bioder (ryc. 73). Jest to często haft krzy­ żykowy; na czerwonych spódnicach czarną wełną, na zielonych watokach różową, na czarnych zaś polkach zielonym; czerwonym, różowym, pomarańczowym, niebieskim jed­ wabiem lub kolorowymi nićmi. Wróby, t j . rozmaitej wielkości fałdy, układane w lewą lub w p r a w ą stronę bywają prasowane albo tak ułożone, by stały pionowo; występują one przy koszulach i kabotkach w miejscach wszyć rękawów, przy ramionach, jako wykoń­ czenia mankietów i ich ozdoby, powyżej łokcia i przy napięstku, częściowo zebrane są Ryc. 80. Biały haft na tiulu — kryziku. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Fot. A. Glapa, 1955 r. 62 �z tyłu w kołnierzyk albo w wyłogę. Na czarnych odświętnych kabotach i górnych częś­ ciach sukien spotykamy fałdy jako ozdoby przy napięstku. W formie większych fałd układane są w pasie jako osobny zespół zdobniczy w kształcie pasa. Podobnym efek­ tem zdobniczym są dutki, t j . pas tiulu ułożony na kształt ósemek, przyszyty do brzegu czepka wokół twarzy (ryc. 34, 60). „Oplecki" czyli staniki, dolne brzegi zapasek odświęt­ nych „sznurki" oraz rękawy zdobi się „ząbkami", plotkami, barwnymi sznurkami, ga­ lonami i koronkami o kontrastowych barwnych zestawieniach. Elementy te są wyłącz­ nie fabrycznego wyrobu (Tabl. I). Ważnym elementem zdobniczym w stroju kobiecym są różnego rodzaju wstążki. We­ dług relacji informatorów, pod koniec X I X w. i na pocz. X X w., kiedy używano do ubio­ rów głównie wstążek i wiązadeł haftowanych ręcznie (ryc. 63, 64) przyjeżdżali z fabryki z Chociebuża na Łużycach na wieś lubuską rysownicy i kopiowali wstążki na wzór, by wykonać je następnie fabrycznie. Poza wymienionymi ozdobami charakter dekoracyjny mają szpilki fabrycznego w y ­ robu o różnokolorowych główkach i szklane korale (ryc. 56). Przez krótki okres czasu przed I wojną światową koralikami zdobiono rękawki tzw. „ p u l s w e r m y " oraz fragmenty sukien wokół szyi. . Ryc. 81. Nożyce wg zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. �CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Pracę napisałem w oparciu o badania terenowe, przeprowadzone w latach 1953—1954. Szereg wiadomości zanotowałem w terenie w 1945—52 r., kiedy organizowałem regio­ nalne zespoły lubuskie na uroczystości ogólnokrajowe w Warszawie, Poznaniu i Szczecinie oraz przeprowadzałem inspekcje referatów kultury i sztuki przy dawniejszych starostwach. W toku pisania pracy zużytkowałem również wiadomości zebrane z okazji opracowania lubuskich audycji regionalnych, które były nadawane z rozgłośni poznańskiej i wrocław­ skiej. W badaniach nad strojem lubuskim korzystałem z cennych materiałów zgromadzonych w Regionalnym Muzeum w Międzyrzeczu oraz w Muzeum Narodowym w Poznaniu (Dział Etnograficzny w Rogalinie), gdzie znajdują się okazy nie spotykane już w terenie. Prac drukowanych na temat stroju lubuskiego nie ma. W wydrukowanych zaś publi­ kacjach znajdują się głównie wiadomości o charakterze przyczynkarskim, niekiedy są one szczególnie ważne, ponieważ pochodzą z terenów nad Odrą, z których ostatnia wojna zmiotła wszystkie zabytki, względnie dotyczą odzieży, której w terenie dziś w muzeach nie ma. Cennymi dla badacza są ilustracje i wiadomości zawarte w pracach: Rose J u l i e n Die deutschen Volkstrachten, Monachium 1912, oraz opisy zawarte w pracy Karla B r u n ­ n e r , Ostdeutsche Volkskunde, (Lipsk 1925), J a n a E r n s t a S c h m a l e r a, Volkslie­ der der Sorben in der Ober- und Nieder-Lausitz — Berlin 1953), Lebensart, Sitten und Gebräuche der Wenden, oraz Ludwika K u b y , Cteni o Luzici (Praga 1925). Pozwalają one w świetle wspaniałych ilustracji i opisów stwierdzić wpływy i różnice, jakie istniały między strojem lubuskim a łużyckim. Z literatury polskiej najcenniejszą jest praca zbiorowa wydana przez Instytut Za­ chodni p. t. ,,Ziemia Lubuska", (Poznań 1950r.). Znajdują się w niej opisy zabytków k u l ­ tury ludowej. W oparciu głównie o te prace napisałem pierwsze rozdziały dotyczące środowiska i rozdział „Wytwórcy i materiały". W wydawnictwie t y m poza szeregiem cennych artykułów znajduje się praca Anny K u t r z e b y „Lud i jego zwyczaje" w któ­ rej autorka opisuje współcześnie zachowany ludowy strój lubuski oraz związane z nim tradycje. Opis ten nie jest pełny, wspomina tylko o pewnych częściach odzieży, nie­ mniej zawiera szereg trafnych spostrzeżeń, cennych przy systematyzowaniu zebranego w terenie materiału. Podstawową pozycją dla celów porównawczych jest praca Adama F i s c h e r a „Etnografia słowiańska — Połabianie" (Lwów—Warszawa 1932), oraz Agnieszki D ob r o w o l s k i e j „Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-słowiańskiej" (Kraków 1951). Prace te pozwalają zorientować się w elementach stroju używanego w Europie środko­ wej i wykazać wspólne cechy występujące w stroju Słowian Zachodnich i Lubuszan. Ważną •pozycję stanowi „Sukiennictwo Wielkopolskie X I V — X V I I wieku" opraco­ wane przez Antoniego M o n c z a k a , (Warszawa 1955). 64 �W pozostałych pozycjach wymienionych w spisie literatury znajdują się nieliczne wzmianki, dotyczące odzieży, są one jednak czasem ważkie i dlatego z nich korzystałem i na nie powołuję się w przypisach. Czuję się głęboko zobowiązany do podziękowania za życzliwe informacje i poświę­ cony m i czas w terenie: Dorocie Spychale, Konstancji i Zuzannie Kusior, Katarzynie Połomce, Wiktorowi Błochowi, Stefanowi Seperantowi z Dąbrówki Wlkp., Konstancji Kani, Franciszkowi Trochelepszemu z Podmokła, Onufremu Kani, Janowi Cichemu i Wiesławowi Sauterowi z Kramska, pow. Sulechów, Florianowi Litorowiczowi z Walewic, pow. Sulęcin, Jadwidze Smalec z Drzenowa, Józefowi Radkiewiczowi z Białkowa, Józe­ fowi Kasiowi z Jasienia. PRZYPISY 1 Współczesne województwo zielonogórskie, mimo że swym obszarem poważnie wkracza na Dolny Śląsk, bywa czasem zwane Ziemią Lubuską. Na tej przestrzeni zamieszkuje obecnie ok. 700 000 Polaków. Główne zajęcia ludności to rolnictwo i leśnictwo (55°,o prac.) Spółdzielni produkcyj­ nych jest 515, zajmują one 16,5% użytków rolnych, P. G. R. zajmują* 26,2%, gospodarstwa indyw. 57,3%. W przemyśle pracuje 21,4%, w handlu i komunikacji oraz innych zawodach 23,4%. Dane cyfrowe oparto na pracy Zbigniewa K r z y ż a n i a k a , „Osiągnięcia gospodarcze i kulturalne woje­ wództwa zielonogórskiego''. Przegląd Zachodni Nr. 11—12, cz. I I . Poznań 1954 oraz na danych z czasopism. Ludność miejscowa i mieszkańcy sąsiednich obszarów, np. Wielkopolski, wyjeżdżający do woj zielonogórskiego nazywają Ziemią Lubuską tereny położone między średnią Odrą, Warta, Obrą i Obrzycą. Obszary zaś leżące na płn. od Warty zwą Pomorzem, a na płd. od Odry i Obrzycy — Dolnym Śląskiem. Stefan J a r o s z w pracy „Krajobrazy Polski", Warszawa 1954, ten sam obszar nazywa Wy­ soczyzną Lubuską. Więcej szczegółów na ten temat podaje Gerard L a b u d a w pracy Ziemia Lubuska w dziejach Polski str. 71—74, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. Wprost .przeciwne stanowisko do Labudy i innych autorów zajmuje Jan N a t a n s o n — L e s k i w pracy: Zarys granic i podziałów Polski Najstarszej. Wrocław 1953, str. 96, 98, 99. Do starych warowni należą grody: w Santoku pow. Gorzów, w Skąpem i Kijach pow. Świebodzin, •w Kargowej pow. Sulechów, w Garbiczu, Owczarach i Rzepinie — Połęcku w pow. Rzepin i w Kijewie pow. Krosno. Santok położony w widłach Noteci i Warty został nazwany przez G a l l a A n o n i m a kluczem i strażnicą Królestwa Polskiego. Licznie położone grody nad rzekami i jeziorem, jak np. Dre­ zdenko, Lubusz, Krosno nie tylko strzegły przeprawy przez rzekę, ale również stanowiły ośrodki życia gospodarczo-administracyjnego. Wiele ówczesnych grodów posiadało podgrodzia, z których powstały później miasta. „Polskość ocalała w Ziemi Lubuskiej tylko na krańcach obszaru w szczególności na ziemiach gorszych, lesistych i zandrowych w płd. części Ziemi Torzymskiej nad rzeką Pliszką i wzdłuż Odry od Cybinki prawie pod Słubice (wsi Sądów, Gądków, Białków, Rzapice, Rybocice). W okolicy tej jesz­ cze w XVII w. był w użyciu język polski w kościele protestanckim, w użyciu domowym trzymał się dłużej". Zdzisław K a c z m a r c z y k : Rozprzestrzenienie narodowości polskiej nad Odrą i Bałtykiem w późnym feudaliźmie. Przegląd Zachodni nr 1—3, 1953, Poznań, str. 19. Ważniejsze z nich są: Tadeusz S e w e r y n , Strój dolnośląski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950. Adam G l a p a : Strój szamotulski, Lublin, 1951, Adam G l a pa: Strój dzierzacki, Poznan, 1953. Agnieszka D o b r o w o l s k a : Strój pyrzycki, Kraków, 1955. Leopold H a u p t , Johan Ernst S c h m a l e r : Volkslieder der Sorben in der Ober- und Nieder Lausitz. Rozdział I I I / l , Kleidung — Berlin 1953 (Grimma 1841). Robert M i e l k e . Die Tätigkeit der Brandenburgia auf dem Gebiete der Volkskunde, Archiv der „Brandenburgie" Gesellschaft für Heimatkunde der Provinz Brandenburgia zu Berlin, 1904. Band 10, str. 71. Autor wspomina o potrzebie opracowania stroju z okolic Frankfurtu i Flaming czego niestety nie wykonano. Szczegóły podaje Agnieszka D o b r o w o l s k a w pracy „Ikonografia ludowej odzieży zachodniosłowiańskiej". Pamiętnik słowiański I I , Kraków 1951. Ciekawe dane zawierają prace: H a u p t a i S c h m a l e r a j . w. Adama F i s c h e r a , Etnogra­ fia słowańska — Połabianie ,Lwów — Warszawa, 1932 oraz materiały zanotowane przez C. Johana P a r u m a - S c h u l z a , których odpis znajduje się w Bibliotece Ossolineum we Wrocławiu. Na ubiory chłopskie wspomniane w Ziemi Lubuskiej (str. 520), podczas badań terenowych nie­ stety już nie natrafiłem. Dąbrówczanie reprezentowali Ziemię Lubuską na I Kongresie Tow. Przyjaźni Polsko-Radzieckiej w Warszawie w 1945 r., na Zjeździe ludności miejscowej Ziem Odzyskanych w Warszawie w 1946 r., na Święcie Morza w Szczecinie 1947 r., na Święcie Wiosny Ludów w Miłosławiu 1948 r., na Festiwalu Mu­ zyki i Tańca Ludowego w Warszawie 1948 r. i in. 2 3 4 5 6 7 8 9 10 5 Strój międzyrzecko-babimojski 65 �M Ten sam powód jako jeden z głównych wymienia Haut i Schmaler w wymienionej pracy. W czasie badań terenowych w 1953 r. we wsi Niemaszchleba pow. Gubin spotkałem kobietę siedzącą przed domem i wyszywającą na bluzce wzory norweskie z „Przyjaciółki". Opracowany w niniejszej publikacji strój lubuski, występujący w najżywotniejszej postaci w Dą­ brówce pow. Międzyrzecz, swą oryginalnością urzekł obecnych mieszkańców Ziemi Lubuskiej, tak że ubierają się oni w strój z Dąbrówki i to zarówno w Międzyrzeczu, Gorzowie, Gubinie, Świebodzinie, Zielonej Górze, jak i innych miejscowościach. Z okresu wczesnohistorycznego znane są fragmenty tkanin, wrzeciono i szydło z Santoka. — J. K o s t r z e w s k i , Kultura prapolska, Poznań, 1949, str. 232, 239, 245. Cennymi okazami archeologicznymi dotyczącymi odzieży są m. in. wykopaliska z Międzyrzecza (ryc. 3), pochodzące z XIV w. Są nimi fragmenty obuwia, kurtki, ozdoby i narzędzia krawieckie, okazy znajdujące się w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu i Muzeum Regionalnym w Międzyrzeczu. W bardzo podobną odzież są ubrane postacie przedstawione na gnieźnieńskich drzwiach brązo­ wych z X I I w. uwidocznione w obramowaniu drzwi w kompozycjach związanych z winobraniem i tło­ czeniem wina. Tadeusz D o b r z e n i e c k i , Drzwi gnieźnieńskie (Klejnoty sztuki polskiej), tabl. 37, 38, 39, 40, Kraków 1953. W Słońsku pow. Rzepin, w klasztorze Joanitów wybudowanym w latach 1480—1506, umieszczono w 1522 r. około 250 płaskorzeźb przedstawiających postaci i fragmenty z życia Joanitów i miejscowej ludności, która w owych czasach była w wielkiej części polska. O tych kilku rzeźbach pisze m. in. miesz­ kaniec Słońska: „Es folgen in der dritten Reihe der Tafel vier Körpe slavischen Aussehens, wohl alle aus der Landbevölkerung stammend". Gustaw S c h i l l i n g , Die Schlussteine in der JohanniterOrdenskirche in Sonnenburg — Oststernbergkaiender, 1930. Rose J u l i e n w pracy: Die deutschen Volkstrachten — München 1912 w rozdziale „Die Wenden" str. 151—165 opisuje strój łużycki i strój z okolic Cybinki nad Odrą. Jako jeden z typowych elementów słowiańskich wymienia owijanie głowy chustką i wiązanie jej nad czołem. Wiązanie chustki w ten. sposób było znane na Ziemi Lubuskiej już w początkach XVI w., na co wskazuje rycina. Krzysztof Boguszewski (zm. 1635) namalował w klasztorze Cystersów w Paradyżu (Gościkowie} pow. Międzyrzecz ok. 1628 r. obraz „Niepokalane Poczęcie", który znajduje się w kościele katedralnym: w Poznaniu. Wykonany jest na miedzianej blasze (170X112) u dołu umieszczeni są przedstawiciele różnych stanów w drobiazgowo wypracowanych strojach współczesnych. Stojące kołnierzyki znane są w ubiorach chłopów polskich już w XIV w. na Śląsku, a w stroju szamotulskim zachowały się do czasów współczesnych. Adam G1 a p a, Atlas Polskich Strojów Ludo­ wych, Strój Szamotulski, Lublin 1950. Zwyczaj wyrzucania koszul na spodnie zachował się w wielu regionach Polski po dzień dzisiej­ szy. (F. K o t u l a , Strój rzeszowski). Chłopi z okolic Pińska, mieszkający w Białkowie nad Odrą, mima że zarzucili już strój ludowy, jeszcze przy pracy w obejściu sporadycznie wyrzucają koszule na spodnie. Novus Atlas Absolutissimus, Amsterdam, 1647—1657. Tom I I . Marchia Nova vulgo New Marek in March. Brandenburg. Przedstawiony na rycinie chłop ma także koszulę wyrzuconą na zewnątrz. Dane dotyczące nauki krawiectwa w Poznaniu w XVI i XVII w. wykazują, że w owym czasie uczyło się około 40°/o synów chłopskich. Przypuszczać więc można, że w zawodzie murarskim procent chłopów musiał być znacznie większy, nie dziw więc, że murarz jest ubrany w tak charakterystyczny ubiór chłopski — i ma koszulę wyrzuconą na spodnie. Patrz Tadeusz S e w e r y n , Ikonografia Etnograficzna, Lud t. XXXIX, Kraków — Poznań, 1952, Krótkie rękawy koszul jeszcze dzisiaj należą do charakterystycznych cech stroju lubuskiego. W e r d u m w XVII w. opisany strój uważa za typowy dla chłopek polskich. Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. Podróżujący w r. 1672 Fryderyk Lucas, opisując polskie zwyczaje panujące na dworze Schlichtingów również zwraca uwagę na polski strój, który tam noszono. W. D w o r z a c z e k cytujący te. fakty w swej pracy również zamieszcza reprodukcję portretów Schlichtingów w polskich strojach szlacheckich. Włodzimierz D w o r z a c z e k , Schlichtingowie w Polsce, Poznań — Warszawa 1938. A. W a r s c h a u e r , Zacherts Chronik der Stadt Meseritz. Obraz ten znajduje się w Villa Borghese w Rzymie. Ziemia Lubuska, Poznań, 1950, str. 394. W Muzeum Regionalnym w Międzyrzeczu znajduje się szereg portretów trumiennych i zwy­ kłych, przedstawiających' mieszkańców Ziemi Lubuskiej w strojach polskich. W Uradzie pow. Rzepin, wiosce otoczonej lasami nad Odrą, ludność nie tylko odrębnie ubierała się, ale także mówiła odmiennym w stosunku do Niemców językiem (polskim) i była wrogo usposo­ biona do pruskich urzędników, gdy np. przyszli niemieccy poborcy .podatkowi z Rzepina, zabrano im. kosze podatkowe. Aurither K u c k u c k , Beiträge zur Heimatkunde der Neumark, Heft 8. Oktober 1925, Landsberg W. Fakt ten zachowany w podaniu ludowym jest niewątpliwym wyrazem walki Polaków z najeźdźcami.. Najruchliwszymi, podkreślającymi swe pochodzenie z Poznańskiego okazują się osadnicy z po­ wiatów Konin i Koło, pozostali Wielkopolanie raczej wpływają na życie organizacyjne (sołtysi, radni> i gospodarcze (reprezentują najwyższy poziom kulturalno-gospodarczy). Osadnicy zza Bugu reprezentują raczej upodobania artystyczne, np. tkactwo. Piękne okazy stroju ludowego przywiezione ze stron rodzinnych oglądałem w Białkowie pow. Rzepin, w Jasieniu pow. Żary. W Walewicach pow. Sulęcin, zetknąłem się z mieszkańcami przysto­ sowującymi stare formy i techniki do nowych warunków klimatyczno-gospodarczych, np. wyrób kalo­ szy z dętek od samochodów i traktorów. 12 13 u 15 , e 17 18 10 20 21 22 23 24 25 26 27 28 20 66 �ao £trój lubuski w wielu formach wykazuje wspólne cechy z dawnym strojem słowiańskim Połabian (Drzewian), zajmujących tereny położone ok. 80 km na płd. wsch. od Hamburga. Takie same noszono np. spódnice: dziewczęta — czarne w czerwone pasy, kobiety — zielone w czarne pasy (tabl. III) z krótkimi rękawami koszule, tak samo wiązane chustki w strojach świątecznych, podobnie nazywano pewne części stroju. P i ę t k a po łużycku oznacza ozdobę przy czepku, p l o t k a — podobną ozdobę na Ziemi Lubuskiej przy staniku. Więcej wspólnych cech można znaleźć porównując opisy stroju lu­ buskiego ze strojem połabskim. Patrz: Adam F i s c h e r , Etnografia słowiańska, Połabianie, Lwów — Warszawa 1932, str. 10—16. Johan Parum Schulz, j . w. Niemieccy uczeni ubiór ludowy „ . . . znajdują wyłącznie we wsiach polskich, wysnuwając wnio­ ski, że jest to również ubiór „praniemiecki', tylko lud, który go nosił, uległ spolszczeniu (SchnitzFrase)". Anna K u t r z e b a , Lud i jego zwyczaje, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 175. Cechy przejściowe na Ziemi Lubuskiej również zaznaczają się w języku. Tadeusz LehrS p ł a w i ń s k i , Plemiona słowiańskie na północno-wschodnim pograniczu Niemiec w wiekach śred­ nich. Katowice 1939. Współczesna Ziemia Lubuska od pol. X I I I w. do 1945 r„ pozostawała pod wpływem ścierających się na jej obszarze dwóch kultur: polskiej i niemieckiej; rozbita była na kilka organizmów politycznoadministracyjnych i należała w pewnych okresach już do Polski, już to do Brandenburgii, Nowej Mar­ chii, Śląska, Czech, (Saksonii), Prus, wreszcie do Rzeszy Niemieckiej. To długie wiekowe rozbicie, brak większego ośrodka kulturalnego nie sprzyjało wytworzeniu się na miejscu wyraźnie specyficz­ nych cech kulturowych. Różnice te uwidoczniają się jaskrawo na obszarze Dolnych Łużyc. Wiele szczegółów z sąsiednich regionów Ziemi Lubuskiej z dziedziny kostiumologii ludowej zawiera praca; Ludwik K u b a , Cteni o Łużici, Praha 1925. Poznanionką we wsch. Ziemi Lubuskiej nazywają jeszcze dziś starsi chłopi czapki, zwane gdzie­ indziej maciejówkami. Charakterystycznym zjawiskiem jest, że na Ziemi Lubuskiej przetrwały wyrazy czysto polskie, choć w głębi kraju np. bliżej Poznania do niedawna używano nazw niemieckich. W okolicach Poznania mówi się jeszcze niekiedy dzisiaj w gwarze zamiast więzić — sztrykować (stricken), zamiast młyniec — plindz (ziemniaczany placek). Jędrzej K i t o w i c z — Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta I I I , rozdział „O stro­ jach czyli sukniach męskich", str. 310, Kraków 1925. Ulrych W e r d u m podczas swej podróży po Pol­ sce w latach 1670—72 stwierdzają, że chłopi wkładają nawet w zimie tylko wiechcie słomiane w obu­ wie Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. . Watowane kurtki i spodnie uważane dzisiaj za typowo rosyjski w pływ praktycznej mody były w Polsce stosowane już w XVII w., o czym przekonywująco informuje nas ilustracja reprodukowana w Polskiej Sztuce Ludowej, R. VIII, Nr 3, str. 142. pod którą znajduje się podpis: kaftan watowany. (Facecyae polskie, 1642 r. Drzeworyt na odwrocie karty tytułowej. K. B a d e c k i , Literatura miesz­ czańska w Polsce XVII w., Ossolineum, 1925 r.). J. K i to w i c z na str. 307 pisze: „Pospólstwo i szlachta drobna różniła się od siebie butami, w których były przyszwy nowe czarne, a cholewy żółte lub czerwone podszarzane. Chłopi nosili buty czarne". Strój ten podobny jest do stroju Wielkopolan choć równocześnie posiada wspólne cechy ze stro­ jem łużyckim. Wierzchni ubiór chłopa łużyckiego w drugiej pcł. XVIII w. składał się z czarnego kapelu­ sza, czerwonej kamizelki z rękawami, zapinanej na białe guziki, żółtych obcisłych spodni, białych poń­ czoch naciąganych na spodnie pod kolana, niskich czarnych trzewików, kaftana modrakowo-niebieskiego, zielonej sukmany i laski. Szczegóły widoczne na barwnej planszy, wykonanej przez Samuela Granichera (1758—1813) zamieszczonej w pracy: Otto Eduard S c h m i d t , Die Wenden, Dresden 1926. . . . Jak silnie wiązał się kolor czerwony i biały z sylwetką polskiego chłopa mówi satyryczna nie­ miecka piosenka z XIX w., która w większym jeszcze stopniu dotyczyła Polaków na Ziemi Lubu­ skiej niż okolic Poznania: „Wir sind Polacken mit roten Jacken und weissen Hosen, wir sind aus Posen". Piosenkę tę śpiewała Zdzisławowi Szulcowi pomocnica domowa około 1900 r. Strona wiązania i zwisania ręcznika dla drużbów i półdrużby była różnie praktykowana i zmie­ niała się, w większości jednak drużbowie wiązali „kobołkę" z lewej strony. „Chłopcu pod kitel kładzie się też spodnie" (Podmokle). Anna K u t r z e b i a n k a , Lud i jego zwyczaje, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 184. Podług słów informatorki Zuzanny Kusior z Dąbrówki pow. Międzyrzecz, ur. 1912 r. „w mjcie parobki i dziewki dostawały koszule swojej roboty. Myto to były pieniądze zarobione w ciągu roku, otrzymane dwa razy do roku", w czerwcu na św. Jana (24) na jarmark i w listopadzie na Wszystkich Świętych. Dziewka dostawała 30 talarów, tj. 90 marek, a parobek 40 talarów, tj. 120 marek. Wiadomość tę powtarzam za J. K o s t r z e w s k i m , Kultura prapolska, Poznań 1949, str. 525, który podaje źródło: Kosmas noszenie spodni przez Słowian źródłowo potwierdza (Kronika czeska, I , 34). Kolor granatowy (indygo) w różnych odcieniach, niebieski, modrakowy itp. w wielu źródłach wymieniany jest jako charakterystyczny dla Polaków. Za taki też uważa go Ulryk Wer d u m podróżu­ jący po Polsce w latach 1670—72. Patrz Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce. Lwów 1876, str. 99. W chłopskim ubiorze kolor niebieski był oznaką starszeństwa i zamożności. Dzieci i młodzież ubierano w odzież o barwie surowego lnu. Robocze części odzieży nawet dorośli nosili nie farbowane. 31 32 33 34 35 M 37 ss 7 39 40 ; 41 42 43 44 43 �45a Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. Na rozpowszechnienie się na Ziemi Lubuskiej niebiesko-granatowych sukman, noszonych z czer­ woną podszewką w miejscowościach położonych bliżej Odry, a bez takiej podszewki na innych obsza­ rach, wpłynęła długotrwała moda polska, zaobserwowana także przez cudzoziemców, a szczególnie zaprowadzenie w r. 1778 jasnoszafirowych kontuszów z czerwonymi wyłogami jako mundurów posłów woj. poznańskiego, kaliskiego i in. Wpływ ten jest widociny w ubiorach chłopskich w Wielkopolsce i widać go na Ziemi Lubuskiej, na której w pewnych zakątkach noszono także sukmany zielone. K o l ­ b e r g pisze: „Gdy mieszkaniec z Babimojskiego ukaże się niekiedy we Wrzesińskim, przezywany tu bywa Łopatą, z tej przyczyny, że ludność tamtejsza miewa na sobie sukmany (zwykłe zielone), któ­ rych poły w kształcie łopaty są krojone". O. Kolberg, Lud, W. ks. Poznańskie, cz. I I , str. 155, Kraków 1876. - Takie same płaszcze z pelerynami, tylko w kolorze czarnym i z kołnierzem stojącym nakładali chłopi na Śląsku. Stanisław B r o n i c z, Strój pszczyński, A.P.S.L., Kraków 1945, Plansze barwne. W.Gra­ b o w s k i , Die Volkstrachten in Oberschlesien, Breslau, str. 35. Podobne płaszcze z pelerynami nosili mieszczanie i szlachta. Odróżniały się one tym od chłopskich, że miały po 2—4 peleryn nakładanych jedna na drugą i to podszewkowanych. Podobne nakrycia głów mają chłopi przedstawieni na drzwiach katedry płockiej z X I I w. Ob­ cinanie włoisów i zarostu wiąże się ściśle z uchwałą soboru rzymskiego 1074 r. wzbraniającą noszenia zarostu najpierw u duchownych, a potem u świeckich. Cylindry wykształciły się pod koniec XVIII w. na terenie Francji, skąd rozpowszechniły się w for­ mie udoskonalonej przez Austrię, Niemcy i Anglię w Polsce, gdzie wśród warstw szlachecko-mieszczańskich były powszechnie noszone do ok. poł, XIX w., wśród chłopów Polski Zachodniej od połowy do końca XIX w. Chłopka przedstawiona na obrazie Boguszewskiego (1626) pt. „Niepokalane poczęcie', ubrana jest w charakterystyczny strój, o którym Ulryk Werdum, podróżujący po Polsce w latach 1670—1672 pisze, że składał się z koszuli u szyi, w pas ściągniętej w fałdy, zgrabnie obramowanej różnokolorową tasiemką. Wykończenie stanowiło opasanie por.ad biodrami czerwonym, żółtym lub zielonym pasem. Xawery L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, Kraków 1876. Podobnie w XVII w. szyto kitle, w których chowano umarłych. Porównaj Adam G 1 a p a, Strój Szamotulski, A.P.S.L. Lublin 1950, str. 13—17. Gładkie czesanie włosów z przedziałem na środku i wiązanie ich z tyłu w węzeł było charakterysty czne dla chłopek w Polsce w XVII w. Pisze o tym Ulryk Werdum, op. cit. Taki sposób czesania zachował się do dzisiaj poza Ziemią Lubuską w Sieradzkiem oraz w Czechosłowacji: Blazena S o tk ova, Nase Lidove Kroje 7, Kroj Litomyslky, Praha 1951, str. 16. Sposób ten znany był również na Śląsku. Walter S t e l l e r , Schlesische Volkstrachten, Breslau 1933, str. 71 i 119. Węzeł zdobiono w różnych okre­ sach kwiatami, koralikami, wstążkami. W czasie rozkopywania na cmentarzu grobów w Kramsku Nowym pow. Sulechów znaleziono w grobie dziecięcym z XIX w. dobrze zachowaną czerwoną wstęgę, którą przepasane było w pasie zmarłe dziecko; w innym zaś grobie znaleziono dobrze zachowaną jedwabną chustkę, okalającą czaszkę dorosłej kobiety. Watoki, spódnice, (nie należy mieszać z waciokami, rodzajem kurtek ryc. 48). Wacioki, jak można sądzić na podstawie podanych informacji, nawiązywały w kroju do polskiej mody z XVIII w. W piękniej formie zachowały się do dzisiaj na Łużycach. Biały kabatek bardzo przypomina krótką koszulę. Możliwe, że powstał on z koszuli, o której Ulryk W e r d u m (1670—1672) pisze, że „w Polsce koszule sięgają po pas". L i s k e , op. cit. str. 38. „Hoops, Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Strasburg 1911, t. I , str. 349; autor stwierdza, że bluzki germańskie nigdy nie były wykonywane z cieńszych materiałów niż skóra, filc i wełniany fryz. H o tt e nr o t h, Der deutschen Trachten, str. 722 twierdzi, że bluzki lniane zachowały się tam wszędzie gdzie Słowianie zasiedlili wschodnie Niemcy, tj. w Altenburgu saskim, Bawarii, wsch. Hesji i wsch West­ falii Agnieszka D o b r o w o l s k a , Strój pyrzycki, A.P.S.L., Wrocław, 1955, str. 13 i 34. Na podstawie ilustracji stwierdzamy, że kabatki podobne do noszonej w Dąbrówce Wlkp. noszono na wielkich obsza­ rach: na Pomorzu Zach. (patrz B o r s c h e r W„ Volkstrachtenforschung in Pommern — Pommersche Heimatpflege, Stettin, Heft 5, 1932) oraz w Czechosłowacji Blazena S o t k o v a — Naśe Lidove kroje 7. Krój Turnowskiej, str. 18—19. Praga 1951. Zapaski na odziew należące do tradycyjnej części odzieży polskiej, zachowały się na terenach na których ludność uległa najpóźniej germanizacji, w początkach XIX w. koło Zielonej Góry. Okrywanie się barwnymi chustami nawiązuje do mody panującej w XVIII w. we Francji, kiedy narzucano na ramiona szale i barwne chusty. Moda ta przeniosła się z Francji pod koniec XVIII w. do Anglii. R a c i n e t , t. 4, nr 1, 4. Chusty z frędzlami spotykamy w hiszpańskim stroju ludowym, t. 5, nr 7, 8, 9 w prowincji Salamanca (7) i Avila (8—9). Na ryc. 7 widzimy nawet podobnie jak na Ziemi Lubuskiej zdobione rękawy przy bluzce. Krój wierzchniego okrycia, sądząc na podstawie rysunku, jest ten sam R a c i n e t A., Geschichte des Kostüms, Berlin 1888. W Polsce centralnej ś l o r k a , a niekiedy s c a d e ł k o — (Młynary) stanowiła obrzędowe nakry­ cie głowy panny młodej. „Pinano" ją, tj. robiono ze wstążek wzorzystych,, o motywach kwiatowych lub bezdeseniowych. gładkich, jednakowych"'. J. D e k o w s k i, Strój piotrkowski, str. 70, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań, 1954. Bukiety są podobne do wianków z XVI w. noszonych także we Francji. Taki np. bukiet ma na głowie Katarzyna Burbońska (1600), Racinet A., Geschichte des Kostüms, Berlin 1888, t. I I I . nr 8. 46 7 45 40 50 51 32 53 54 55 56 67 55 68 �O bukietach wspomina również K i t o w i c z , W Polsce nazwa ta i forma ozdoby w XVIII w. była stosowana również poza Ziemią Lubuską. Kieszenie znane były w Polsce już w dawnych wiekach; ilustruje je ryc. 13, T. S e w e r y n a , reprodukowana w Pol. Sztuce Ludowej nr 3, 1954, str. 143. W XVII w. ,.jerchowa kieszeń"' na pie­ niądze należała do charakterystycznych części ubioru mieszczan Kłodawy pow. Konin. Patrz: U. Rawita—-W i t a n o w s k i, Kłodawa. Warszawa 1905, str. 98. Znane są też przykłady noszenia kieszeni na pasku w średniowieczu w innych krajach. J. B r e a s, A. B r a c k m a n n, O. D o p p e l f e l d , H. L ü p k e , W. U n w e r z a g t , Zantoch eine Burg im deutschen Osten. Leipzig 1936, str. 102. „Davon zeugten die viele Spinnwirtel aus Ton und Holz und zwei gut erhaltene Molzspindeln (AbM 18. 13) Wirtel und Spindel sind in gleicher Art noch im heutigen slavischen Volksleben gebräuchlich (Moszyński a, a, O, str. 303 ff). 01 Wywody w poważnej mierze oparto na pracy Antoniego M ą c z a k a, Sukiennictwo wielkopolskie XIV—XVII wieku. Warszawa .1955, str. 267. 262—3, 279. Michał S c z a n i e c k i , Stosunki sąsiedzkie na pograniczu wielkopolsko-lubuskim w przeszłości. Przegląd Zachodni, Poznań 1948, str. 77. Księga cechu kuśnierskiego miasta Międzyrzecz z lat 1557—1827; A.P. w Poznaniu, Sygnatura Międzyrzecz, Drp. Cechu Kuśn. K a c z m a r c z y k Z., P i e r a d z k a K., S c z a n i e c k i M., Kraina Krośnieńska, Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 389, 390. S c z a n i e c k i M., Kraina Torzymska, Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 346. Herman T r e b b i n , Aus der Vergangenheit des Kreises Lebus und Stadt Frankfurt a/Od., str. 37. Do rozwoju tkactwa w XVIII i XIX w. w poważnej mierze przyczynili się czescy tkacze. G. H a n e b e r g , w artykule „Vom Flachsstengel zur Leinwand, Brandenburger Land, Monats-Hefte für Volkstum und Heimat, Berlin. Jan. März 1936, str.'40 pisze: Von diesen böhmi­ schen Lehrmeistern wurde die Kunst des Webens im Lande ausgebreitet und hat sich zwei Jahrhun­ derte hindurch im Volke lebendig gehalten. Znajdujący się w Muzeum w Rogalinie zbiór Jana Tomińskiego, zawierający wzory wełniaków Ziemi Zbąszyńskiej z XIX w. wskazuje, że moda stosowana w Dąbrówce Wlkp. podmoklu i in. miej­ scowościach na Ziemi Lubuskiej promieniowała na sąsiednie obszary. Reprodukowane na tabl. I I I raporty tkanin, dwa pasy od dołu z okolic Cybinki, zawdzięczam artystom plastykom Czesławowi Woź­ niakowi i Feliksowi Schmidtowi, którzy wraz z innymi plastykami, idąc za Armią Czerwoną i Woj­ skiem Polskim w 1945 r. dotarli do Odry, tam postawili pomnik zwycięskim wojskom w Cybince, za­ bezpieczyli szereg zabytków a między innymi przywieźli reprodukowane tkaniny porzucone przez mieszkańców Nadodrza. W Dębnie Lubuskim, na płn. od Kostrzyna mieszkańcy pochodzący z Zach. Białorusi wykonują tkaniny dekoracyjne, oparte na motywach „radziuszki", w dwóch kolorach: o osnowie białej a wątku bordo, lub czarnym, zielonym, żółtym i brązowym. Inf. mgr Zofia Wierczyńska. 59 00 62 m SPIS LITERATURY 1. A u r i t h e r K u c k u c k — Beiträge zur Heimatkunde der Neumark. Heft 8, Oktober 1925, Landsberg A. W. (Gorzów). 2. B l e i c h Erich — Der Atlas der deutschen Volkskunde in der Grenzmark. Posen—Westpreussen Grenzmärkische Heimatblätter. Heft 2. Schneidemühl 1938 (Piła). 3. B r a a s L , B r a c k m a n n A., D o p p e l f e l d O., L ü p k e H., U n v e r z a g t W„ Zantoch eine Burg im deutschen Osten, Leipzig, 1936. 4. B r u n n e r Karl — Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925. 5. B o r c h e r W. •— Volkstrachtenforschung in Pommern. Pommersche Heimatpflege. Heft 5. Stettin 1932 (Szczecin). 6. B u j a k Fr. — Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim zarysie — Warszawa, 1920. 7. C h m a r z y ń s k i Gwido —• Kraina krośnieńska — Sztuka, Ziemia Lubuska, Poznań, 1950. 8. C h m a r z y ń s k i G. i W i l i ń s k i St. — Kraina Międzyrzecka — Sztuka — Ziemia Lubuska, Poznań 1950. 9. Czasopisma: „Gromada" — Tygodnik, zał. 1949 W-wa; „Kobieta i życie" z dodatkiem „Wykroje i wzory" — Tygodnik, zał. 1946. W-wa; „Postęp krawiecki" — Miesięcznik, zał. 1945 Poznań; „Spółdzielnia produkcyjna" — Tygodnik, zał. 1950 r.. W-wa; „Przyjaciółka" — wydanie dla wsi. Tygodnik, zał. 1948 r., W-wa; „Świat mody" — kwartalnik, zał. 1948 W-wa. 10. C z e r w i ń s k i Kazimierz — Tajne archiwum niemieckie w Pile. Bydgoszcz 1946. 11. De ko ws k i Jan Piotr — Strój piotrkowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1954. 12. Deutsche Volkstrachten — Eine Sammlung deutscher Trachtbilder, Köln am Rhein. 13. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Strój ludowy na Łużycach — Biblioteka Studium Słowiańskiego, Kraków 1948. 14. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-słowiańskiej, Pamiętnik słowiański I I , Kraków 1951. 15. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Strój pyrzycki — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Kraków 1955 16. D o b r z e n i e c k i Tadeusz — Drzwi gnieźnieńskie — Klejnoty sztuki polskiej, Kraków 1953. 17. D w o r z a c z e k Włodzimierz — Schlichtingowie w Polsce — Poznań, Warszawa, 1938. 69 �18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 23. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 3«. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 70 F i s c h e r Adam — Etnografia słowiańska —• Połabianie — Lwów, Warszawa, 1932. F i s c h e r Adam — Etnografia słowiańska — Łużyczanie — Lwów, Warszawa, 1932. F r i e d e ! Ernst, M i e l k e Robert — Landeskunde der Provinz Brandenburg — Berlin, 1912. G a j e k Józef — Instrukcja dla współpracowników „Atlasu Polskich Strojów Ludowych", Poznań 1952. G a j e k Józef — Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych. Lud XLI, str. 797, Wrocław 1954. G 1 a p a Adam — Strój szamotulski — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950. G l a p a Adam — Strój dzierżacki — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1953. G l a p a Adam — Wielka Dąbrówka — Ilustracja Tygodniowa, nr 6, Poznań 1946. G i r k e G. — Die Tracht der Germanen, Band I, Leipzig 1922. G ö t z e Alfred — Die Vorgeschichte der Neumark, Würzburg 1897. G r a b o w s k i E. — Die Volkstrachten in Oberschlesien — Breslau 1935. H a m m l i n g - S c h ö n l a n k e P. — Die Tuchmacherei in Schönlanke von ihrem Entstehen bis zu ihrem Verfall — Grenzmärkische Heimatblätter — Schneidemühl, Mai 1926 (Piła). H ä m p e l Walther — Brässer Tuchmacherei, Grenzmärkische Heimatblätter, 2. Teil, Schneide­ mühl 1928 (Piła). H a n e b e r g G. — Vom Flachsstengel zur Leinwand — Brandenburgerland, Monatshefte für Volks­ tum und Heimat, Berlin, Jan.—März, 1936. H a u p t Leopold, S c h m a 1 e r Johann Ernst — Volkslieder der Sorben in der Ober- und NiederLausitz — Berlin 1953. — Lebensart, Sitten und Gebräuche der Wenden (Kleidung — farbigen Tafeln). J a r o s z Stefan — Krajobrazy Polski — Rozdz.' Wysoczyzną Lubuska, Warszawa 1954. K a c z m a r c z y k Zdzisław — Rozprzestrzenienie narodowości polskiej nad Odrą i Bałtykiem w późnym feudalizmie. Przegląd Zachodni, Poznań, nr 1—3, 1953. K a c z m a r c z y k Zdzisław, P i e r a d z k a Krystyna, S c z a n i e c k i Michał — Kraina Krośnień­ ska — Historia. Ziemia Lubuska, Poznań 1950. K i t o w i c z Jędrzej — Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III. Kraków 1925. K o l a ń c z y k K„ R u s i ń s k i Wł. — Polacy na Ziemi Lubuskiej i na Łużycach przed 1939 r. — Tajny memoriał niemiecki, Poznań 1946. K o l b e r g Oskar — Lud — S. X. Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. I I I , Kraków 1876. K o s t r z e w s k i Józef — Kultura prapolska. Poznań 1949. K o s t r z e w s k i Józef — Pradzieje człowieka — Ziemia Lubuska, Poznań 1950. K o t u l a Franciszek — Strój rzeszowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950. K u b a Ludwik — Ćteni o Łuzici, Praha 1925. K u t r z e b a Anna — Lud i jego zwyczaje — Ziemia Lubuska. Poznań 1950. K r e t s c h m e r Albert — Die Trachten der Völker — Leipzig 1882. K r z y ż a n i a k Zbigniew — Osiągnięcia gospodarcze i kulturalne województwa zielonogórskiego, Przegląd Zachodni, str. 11—12, cz. I I , Poznań 1954. Księga cechu kuśnierskiego miasta Międzyrzecza z lat 1557—1827. Archiwum Państwowe w Pozna­ niu, Sygnatura: Międzyrzecz, Dep. cechu kuśn. 1. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, t. 6, cz. 3. Berlin, 1912. L a b u d a Gerard — Ziemia Lubuska w dziejach Polski, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. L e h r - S p ł a w i ń s k i Tadeusz — Plemiona słowiańskie na północno-wschodnim pograniczu Niemiec w wiekach średnich, Katowice 1939. L i s k e Xawery — Cudzoziemcy w Polsce — Lwów, 1876. Ł o z i ń s k i — Życie polskie w dawnych wiekach, Lwów 1921. M ą c z a k Antoni —. Sukiennictwo wielkopolskie XIV—XVII w., Warszawa 1955. M i e l k e Robert — Die Tätigkeit der Brandenburgia auf dem Gebiete der Volkskunde — Archiv der „Brandenburgia" Gesellschaft für Heimatkunde der Provinz Brandenburg zu Berlin, Band 10, Berlin 1904. M i t k o w s k i Józef — Kraina Gorzowska — Historia. Ziemia Lubuska, Poznań 1950. N a n k e Czesław, P i o t r o w s k i L , S e m k o w i c z Wł. — Mały Atlas Historyczny, Wrocław— Warszawa, 1950. N a t a n s o n - L e s k i Jan — Zarys granic i podziałów Polski najstarszej, Wrocław 1953. Przewodnik wycieczek Zjazdu P.T.G. w Poznaniu i Zielonej Górze, Poznań 1948. P i e t k o w s k i E. — Die Tuchmacherei in Schönlanke — Zeitschr. der Histor. Ges. f. d. Prov. Posen X I I , 271—310. P o h l a n d t — Hüben und drüben im Sternberg und Lebus — Heliosorgan des Naturwissenschaft­ lichen Vereins des Regierungsbezirks Frankfurt (Oder). Band 26, Berlin 1910. Polska Sztuka Ludowa — nr 3, r. VIII, Warszawa 1954, Ra ci net A. — Geschichte des Kostüms, deutsche Ausgabe, t. I I I , Berlin 1883. R a w i t a - W i t a n o w s k i —• Kłodawa — Warszawa 1905. R e t z l a f f Hans, H e i m Rudolf — Deutsche Bauerntrachten — Berlin 1934 �64. Rose Julien — Die deutschen Volkstrachten, München 1912. 65. S c h i l l i n g Gustaw — Die Schlussteine in der Johanniter-Ordenskirche in Sonnenburg — Oster­ berg Kalender, 1930. 66. S c h m i d t Otto, Eduard — Die Wenden, Dresden, 1926. 68. S c h u l z Werner — Alte Einwohnerlisten und Inventare aus dem Grenzmärkischen Sonderheft der Grenzmärkischen Heimatblätter. Schneidemühl 1938 (Piła). 69. S c z a n i e c k i Michał — Z dziejów ludności polskiej na Ziemi Lubuskiej, Przegląd Zachodni, 5—8, Poznań 1948. ^ 70. S c z a n i e c k i Michał — Kraina Międzyrzecka — Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. 71. S c z a n i e c k i Michał — Kwestia narodowościowa i wyznaniowa w przeszłości Ziemi Lubuskiej — Przegląd Zachodni IV(6) Poznań 1948. 73. S c z a n i e c k i Michał — Stosunki sąsiedzkie na pograniczu wielkopolsko-lubuskim w przeszłości, Przegląd Zachodni IV(7), Poznań 1952. 75. S ł a w s k a Aniela, K ę p i ń s k i Zdzisław — Malarstwo wielkopolskie 1520—1650, Muzeum Naro­ dowe, Poznań 1952. 76. S o b i e s c y Jadwiga i Marian — Szlakiem kozła lubuskiego, Kraków 1954. 77. S o b i e s c y Jadwiga i Marian — Maszynopis — Z badań terenowych na Ziemi Lubuskiej, Po­ znań 1954. 78. S o t k o w a Blazena — Nase Lidove Kroje 7, Kroj litomyslsky, Praha 1951. 79. S p a n c e r Adolf — Die deutsche Volkskunde — Leipzig 1935. 80. S t e l l e r Walter — Schlesische Volkstrachten, Band I . Teil 1. Die niederschlesischen Volkstrach­ ten — Breslau 1938. 81. T i l k e Max — Osteuropeische Volkstrachten — Berlin 1925. 82. T o m i ń s k i Jan — Wzory wełniaków Ziemi Zbąskiej z XIX w. — Muzeum Narodowe, Dział Etnograficzny w Rogalinie, 1954. 83. Trzaska, Evert, Michalski — Ilustrowana encyklopedia, Warszawa 1925. 84. U n r u h Christoph — Zur Geschichte der Tuchmacher in Unruhstadt — Grenzmärkische Heimat­ blatter, Heft 2 — Schneidemühl 1938 (Piła). 85. W a r s c h a u e r A. — Zachert's Chronik der Stadt Meseritz. Poznań, 1883. 86. Z a j c h o w s k a Stanisława — Kraina Międzyrzecka — Geografia — Ziemia Lubuska, 1950. 87. Ziemia Lubuska — wyd. Instytut Zachodni, Praca zbiorowa, Poznań 1950. 83. Ziemia Lubuska. Wielkopolska Zachodnia. Mapa komunikacyjno-administracyjna wraz ze skorowi­ dzem nazw. Podziałka 1 : 300 000, Poznań 1947. 89. Ż y c h l i ń s k i Teodor — Zbąszyń, Tygodnik Ilustrowany, T. 8, 1863. SPIS ILUSTRACJI Rye. 1. Koźlarz w odświętnym ubiorze. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Ryc. 2. Stroje druhen. Rogoziniec, pow. Międzyrzec. Fot. Mikołaj Dec, 1955 r. Ryc. 3. Fragmenty obuwia. Stanowisko archeologiczne Międzyrzecz — Zamek, XIV w. Muzeum Ar­ cheologiczne w Poznaniu. Fot. St. Kubiak 1955 r. Ryc. 4. Ubiory chłopów w/g gotyckiego malowidła ściennego w kościele w Przyczynie Górnej, pow. Wschowa, ok. 1430 r. Fot. A. Glapa 1956 r. Ryc. 5. Ubiory chłopów z okolic Słubic. Fragment widoku na Frankfurt z 1548 r. Die Kunstdenk­ mäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. Ryc. 6. Barankowe okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 7. Głowa kobiety okryta podwiką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 8. Krój części odzieży w/g Księgi Cechowej Krawców we Wschowie z XVII w. Podobne okrycia zachowały się w odzieży ludowej do pocz. XX w. Państwowe Archiwum Wojewódzkie w Po­ znaniu. Ryc. 9. Ubiór kobiecy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1952 r. Ryc. 10. Lubuszanka w stroju odświętnym z Uradu n. Odrą, pow. Słubice. Ressłaff Hans, Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934 r. Ryc. 11. Ubiór odświętny zimowy gospodyni i gospodarza. Rekonstrukcje ubioru z XIX w. Rys. J. Karolak, 1956 r. Ryc. 12. Ubiór odświętny letni parobka i kobiety. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Rys. J. Karolak, 1956 r. Ryc. 13. Ubiory w/g obrazu Krzysztofa Boguszewskiego „Niepokalane poczęcie" z 1682 r. mai. w Para­ dyżu, pow. Międzyrzecz. Obecnie w Katedrze Poznańskiej. Ryc. 14. Ubiory uroczyste kobiet. Delegacja kobiet Ziemi Lubuskiej na zjazd Związku Polaków w Niemczech w Berlinie. Fot. Aleksander Kraśkiewicz, Berlin, 1937 r. 71 �Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryć. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc Ryc. Ryc. Ryc. 15. 16. 17. 18. Letnie ubiory robocze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Fragment drużyny weselnej z ok. 1920 r. pow. Międzyrzecz. Fot. N. N. Drużba i druhna. Porównaj z tabl. I . Dąbrówka pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód i tył (poncho), a — rę­ kaw z przyszytymi tasiemkami zastępującymi guziki, f — kołnierzyk, g — naramiennik, h, i — ozdoby wyszywane na kołnierzyku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 30, ozdoby 1 : 3. 19. Mężczyźni w ubiorach tradycyjnych. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1917 r. 20. Szkic spodni z drugiej połowy XIX w. A. — przód, B — tył. Podmokle Małe, pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r. 21. I Szkic lnianej katanki z drugiej połowy XIX w. Takie same noszono także bez rękawów. Podmokle Wielkie, pow. Sulechów. I I . — szkic kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I I I Katanka noszona do ok. 1920 r. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — krój przodu, e — tyłu, 1 — rękaw. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :30. 22. Okrycia zwierzchnie rekonstrukcję: I —szkic, modrej, lnianej katany noszonej przez uboż­ szych chłopów w XIX w. I I — Płaszcz sukienny modro-granatowy z peleryną noszony w XIX w. przez zamożnych chłopów, karczmarzy itp. Linie przerywane na tym rysunku wy­ jątkowo oznaczają niewidoczne pod peleryną rękawy i kieszenie. 23. I I I — Sukmana czarna zanikła w 1945 r. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — część tylna marszczona, g — klin przyszyty do części marszczonej, h — poła, i •— rękaw, j — ozdoba — imitowana kaletka, k — kołnierz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 30. 24. Mężczyzna w ubiorze odświętnym Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Części ubioru z Muzeum Narodowego w Poznaniu — Rogalinie. Fot. A. Glapa, 1956 r. 25. Kożuch owczy poszyty czarnym suknem. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d — przed­ nia część, e — plecy, f — kołnierz, g — rękaw, h — fragment sznura do przewiązywania się. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :32. 20. Obuwie męskie z przełomu XIX i XX w a — buty „siadane", odświętne, noszone przez za­ możnych chłopów, b — buty noszone przez biedniejszych chłopów, c — buty robocze, d —„kufloki" — obuwie robocze używane w dni słotne, mroźne, do wywożenia mierzwy itp. 27. Chłop w kożuchu i czapce krymerkowej. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 28. Młodzieniec w półkoszulku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Część ubioru z Muzeum Narodowe­ go w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E 3. Fot. A. Glapa, 1956 r 29. Męskie okrycia głów: a — rogatywka X I X w. (rekonstrukcja) b — kapelusz słomiany „żni­ wny", — c splot pasma słomy na kapelusz d — czapka krymerkowa lub barankowa, e, f — stosowane kroje czapki d. A, d, e — w/g danych i okazu Onufrego Kani z Nowego Kramska, pow. Sulechów, f — w/g Franciszka Niemca z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, b, c — w/g okazu z Muzeum Regionalnego w Międzyrzeczu, nr inw. M. N. E. — 380. Rys. Alfons Kowalski, 1955 r. 30. Mężczyzna w czapce „poznanionce". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Odzież z Muzeum Narodo­ wego w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E — 2. Fot, Fot. A. Glapa, 1956 r. 31. Czapka barankowa z opuszką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. 32. Kobiety w ubiorach do sianokosów. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 33. Ubiory kobiece robocze Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 34. Letni ubiór odświętny dziewczyn. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 35. Dziewczyny w stroju odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot, A. Glapa, 1953 r. 36. Kobiety w strojach odświętnych. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. C. A. F-Baranowski, 1950 r." 37. Dziewczynka w „bukietach". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 38. Sposób nakładania wstążki. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1953 r. 39. Ubiór odświętny starszej kobiety. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 40. Kabatki płócienne nakładane pod stanik tzw. „oplecek". A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat główny, przód i tył, e, f, g, h •— części rękawa, i — naramiennik, — j — koł­ nierz. Według okazu: Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II) Dąbrówka, pow. Między­ rzecz, 1945, 1954 r. Podziałka 1 :30. I I I Szkic „krzesnoka" okrycia zwierzchniego nowo­ rodka. Kaława, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 20. 41. Koszule kobiece, płócienne .1 — zimowa, I I — letnia. — A przód, B — tył, C — części kroju: d — „Kabatek", część górna (poncho), c —kliny poszerzające boki, f — nadołek, g, h, i — części rękawa, j — „sznurka", tasiemka do ściągania i zawiązywania, k — naramiennik, 1 — kołnierzyk, l — „wyłoga", część kołnierzyka wykładana na zewnątrz, ł, m — część wierzchnia i spodnie naszywki zdobiące koszulę I z przodu, n — z'ąbki ozdobne. I — według okazu Mu­ zeum Narodowego w Poznani u— Rogalinie, nr inw. E 81 z Podmokła Wielkiego, pow. Sule­ chów. I I — według okazu Konstancji Kusior z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 :30. 1 72 �Ryc 42. Spódnice: I — odświętny oplecek z szoreem, stanik z spódnicą białą, I I — „watok", spódnica watowana, I I I — „szorc" — spódnica. A — przód, B — tył, C — części kroju: d —• krój spód­ nicy, I , I I ; d — krój spódnicy I I I ; e — pasek, f — taśma lniana do zgrubienia spódnicy „na krzyżach", g — różowe ząbki wykonane na iglicach zdobiące watok, h — taśma barwna zdo­ biąca watok powyżej ząbków, i — „ząbki" — taśma służąca do ozdoby dolnego brzegu spód­ nicy I I I . Krój kieszeni i szelek ilustrują rysunki orientacyjne. Odziewając się nakładają najpierw watok, następnie oplecek z szoreem, a później szorc. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30, ozdób g, h, i — 1 : 6. Ryc. 43. Spódnice samodziałowe: a — zielona w czarne paski, b — czerwona w paski zielone, niebie­ skie i wąskie czarne; a — z Podmokła, pow. Sulechów, b — z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 68, 67. Fot. Z. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. Ryc. 44. Suknie odświętne: I — starszego typu z końca XIX w. i pocz. XX w.), I I — około 1910 r. bę­ dące odbiciem ówczesnej mody, błędnie uważana za ludową .A — przód, B — tył, C — części kroju; d — przód, e, t' — tył, g, h — rękaw, i — części spódnicy tzw. bryty, j — pasek. Okaz I z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, I I — z Podmokła, pow. Sulechów, 1954. Podziałka 1 : 30. Ryc 45. Kobieta w odświętnym stroju. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 46. Bluzki: I — poTfca zdobiona z przodu barwnym haftem, I I — kabat, I I I — kaftan. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, e, f, g, h — tył, i — kołnierz, j , k — rękaw, 1 — taśma ułożona w fałdy, ł — pasek. Okaz I — z Kaławy, I I — z Dąbrówki, oba pow. Między­ rzecz, I I I — z Nowego Kramska, pow. Sulechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogali­ nie, nr inw. E 1408, 1954 r. Podziałka 1 : 30. Ryc. 47. „Kabat" ozdobiony czarnym haftem Podmokle Małe, pow. Sulechów. Muzeum Narodowe • w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. E — 745. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 48. Szkic „wacioka" zimowego kobiecego okrycia, noszonego jeszcze ok. 1880 r. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r. Ryc. 49. Ozdoby na rękawie sukni. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 1266. Fot. A. Glapa, 1954 r. Ryc. 50. Staniki zwane „opleckami". I — starszego typu, mniej ozdobny, noszony do ok. 1920 r. I I — współczesny strojniejszy. Oplecki wpuszcza się w spódnice, które przypina się do nich szpil­ kami. Według okazu Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Między­ rzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 15. Ryc 51. Gorset odświętny starszego typu z ok. 1920 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 52 Zapaski odświętne zwane fartuchy, a — widok ogólny, b, b I —ozdoba przypinana z tyłu do paska, b I I — część paska zawiązywana z tyłu w kokardę, c — krój zapaski części przedniej, d — tiul haftowany, e — pasek (część paska). Kaława, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 :30. Ryc. 53. Płócienna zapaska. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. Ryc. 54. Mężatka w uroczystym ubiorze, w chuście tzw. „siei". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 55. Dziewczyna w odświętnym ubiorze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 56. Czepki: I — czepek biały tiulowy dla dziecka do chrztu. I I — Czepek czerwony pluszowy, dziecięcy. III—IV — robocze czepki z płótna starszych kobiet. V—VI — tiulowe czepki od­ świętne. A — widok z boku, B — z tyłu C — części kroju: d — „denko" tj. część okrywa­ jąca ciemię i boki (uszy), d — taśma tiulu wzmacniająca denko, e — część tylna czepka za­ krywająca potylicę, f — „sznurki" tj. wiązadła, g — koronka na „dutki" będące odmianą „ryżki" — 5 metrów, h — pompon, j —»„ogonek" część tylna układana w fale — 1,80 m, i — „ślorka" część przyszyta z lewej strony dotykająca ciemienia, chroniąca przed pobru­ dzeniem czepka, k — kwiatki zdobiące czepek, 1 — wstążeczka obwiązująca „ogonek", m — szpilki, I , I I , V — z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, I I I . IV, V I — z Podmokła Wielkiego, pow. Sulechów, 1946 r. Podziałka 1 : 5. Ryc. 57 Czepek kobiecy z płótna drukowanego w desenie i tiulu. Gościkowo, pow. Międzyrzecz. Mu­ zeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 378. Fot. A. Glapa, 1952 r. Krój czepka ilustruje ryc. 56. V. Ryc. 58. Dziewczyny w czepkach. Podmokle Wielkie, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Krój czepków ilustruje ryc. 56, VI. Ryc. 59. Czepek dziecięcy do chrztu. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 60. Czepiec z wstążkami, przypiętymi na ciemieniu, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Gla­ pa, 1955 r. Ryc. 61. Czepek brokatowy, Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 48. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 62. Haft na tiulowym czepku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot, A. Glapa, 1948 r. Ryc. 63. Tiulowe wiązadła do czepka z ok. 1910 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 52. Fo. A. Glapa. 1952 r. 1 1 73 �Ryc, 64. Płócienne haftowane wiązadła do czepka z końca XIX i początku XX w. Dąbrówka, pow. Mię­ dzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 49. Fot. A. Glapa 1952 r. Ryc. 65. „Kruz" tj. kryzik płócienny. Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 66. Kryziki zwane „kruzy": I — nakładane do ubioru wyjściowego i przy domu; ryc. 35, 55. I I — do ubioru uroczystego do „bukietów" tj. wianków noszonych przez druhny, ryc. 2, 37. A — szkic ogólny, B — części kroju: c — koronka lub taśma przylegająca do szyi, d — pas tiulo­ wy, haftowany, e — sposób zszywania części c z częścią d, f — sposób układania — c, d; g — pas ozdobny kryzika I . Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 :20. Ryc. 67. „Kruz" tj. kryzik tiulowy, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz Muzeum Regionalne w Międzyrze­ czu. Nr inw. E. 47. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 68. Okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 69. Przy kołowrotku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. C. A. F. — Baranowski, 1950 r. Ryc. 70. „Bielica" tj. urządzenie do bielenia płótna na słońcu sprzed 1914 r. w/g informacji Wiktora Błocha, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952 r. Ryc. 71. Tiulowe wiązadło do czepka, z ok. 1914 r. Łagówek, pow. Sulęcin. Fot. A. Glapa, 1951 r. Ryc. 72. Klocki do drukowania z XIX w. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E 140, 124, 170, 139, 123, 171. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 73. Pasy ozdób haftowanych barwnymi nićmi na przednich częściach „polek" — bluz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 74. Kobieta w „polce"'. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 75. Haft na części kryzika. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. /^lapa, 1955 r. Ryc. 76. Biały haft na tiulu — kryziku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. Ryc. 77. Wstęga tiulowa do czepka. Podmokle pow. Sulechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. NP. Dep. 49. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 78. Ozdoby u dołu zapasKi. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 1234. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. Ryc. 79. Zdobiny wyszywane białymi nićmi na naramiennikach kobiecych białych kabatków (krót­ kich wierzchnich bluzek) Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Podobne zdobiny stwierdzono w Walewicach i Łagówku, pow. Sulęcin. Podziałka 1 : 2. Ryc. 80. Biały haft na tiulu •— kryziku. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Fot. A, Glapa, 1955 r. Ryc. 81. Nożyce w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 82. Mapa I . Zasięg ubioru międzyrzeczko-babimojskiego (lubuskiego). Rys. K. Woźnińska, 1956 r. Tablica I . Druhna i drużba. Mai. J. Karolak. Tablica I I . Gospodarz i gospodyni. Mai. J. Karolak. Tablica III. Raporty barwnych tkanin. SPIS TREŚCI Wstęp, str. 3. Rozdział I . Obecny stan stroju na badanym terenie, str. 6. Rozdział I I . Zarys histo­ ryczny rozwoju stroju, str. 9. Rozdział III. Zasięg badanego stroju, str. 1,3. Rozdział IV. Ogólny opis ubioru męskiego, str. 14. Rozdział V. Szczegółowy opis ubioru męskiego, str. 19. Rozdział VI. Ogólny opis ubioru kobiecego, str. 23. Rozdział VII. Szczegółowy opis ubioru kobiecego, str. 37. Rozdział VIII. Wytwórcy i materiały, str. 55. Rozdział IX. Zdobiny, str. 59. Charakterystyka źródeł, str. 64. Przypisy, str. 65. Spis literatury, str. 69. Spis ilustracji, str. 71. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 75. Stresz­ czenie w języku angielskim, str. 80. �P E 3 fO M E T HapHfl onHcaHHbiii b flamioft MOHorpacpiiii hocht Ha jno6ycKnx 3e¡vi„iax t. e. Ha 3eMJiax B03Bpam,eHHfeix b 1945 rosy aBJiaiomwxca b HacToamee Bpeaia nacTbio 3ejiëHorypcKoro paiioHa (3ejiëHa Typa). TeppiiTopiia 3Ta jiejKWT Has cpeflHeü OAPofí ttempy pejcaioj BapToii, Oflpoíí, 06>Kimpii vs. Q&QOVI. SeM.TiM 3TM c ceBepa rpaHunaT c IIoMopbeM, c lora c HioKHeií Cajiesiieil, c BOCTOKa c IleHTpajibHOii BejibKonojibCKOíi, a c 3anafla c JlyjKMuaMH i-i EpaiiflepSypri-iew (HejieuKaafleMOKpaTH'ieciíanPecnyBjiMKa). B nepwoA Tpëx tmchh jier Ha stom TeppwTopuw mojkho npocjieflt-iTb pasBMTwe npoTOCJiaBHHCKOK, cjiaBHHcKoił m no35Ke nojibCKofí JKH3HM. C 1246 r. JlioSycKaa 3eMJia, KOTopaa STanamu 3aB0ëBbiBajiacb HeMua.MH, HecMOTpH na 6e3nomaflHyio repMaHii3ai;ii0HHyio nojíriTHKy 3axBaTHiiKOB — coxpani«ia ĄO flHH OCBOÔCTKfleHI'IH MHOrO CJiaBHHCKWX II ClOJIbCKMX HepT. OflHMM H3 S.neMeHTOB pe3KO OTJIHHaiOIIIMX nojiHKOB ot HeMqeB na stmx 3eMJiax 6biji HapoflHbiii Hapas, KOTopwü, aasce T0r,ria, Kor/ia yace 3aM0JiKJia nojibCKaíi penb — flojiro emë, TaKíKe Kaií m flpynie KyjibTypHO-SbiTOBbie cpopMbí, c6nfleTe.nbCTBOBa.Ti o C3H3M 3TMX 3e.\iejiŁ c IJojibmefł. TaKMM npriMepoM coxpaueHi-ia cjiaBHHCKOfi ocooeHHOCTii, no^TBepjKflemibiMflasceHeMeuKHMii ynëtibiMM (IïorjiaHfl, SpHCT, tJ^piieflejib Po6epT, MwejiKe) aBJiaeTca paíioH IImomhkm, jieaxamHií Hafl peKoń Oflpoíí, KOTopbiñ aojibtue Bcex, noHTii 700 jieT, HaxoflHJica nos HeMeu,koíi BJiacTbio. B BOCTOHHOiï nacra JIioSycKoii 3eMJin. KOTopaa TOJibKO b Hanajie XIX BeKa öwjia 3axBanena Heivm;aMM — coxpaHMJiHCb He TOJibKO nojibcicwe Hapo^Hbie KyjibTypHOóbiTOBbie cpopMbí, ho Tanate TblCHHH M€CTHbIX nOJiaKOB, KOTOpbieflO?KHajlMCb0CB060JKfleHHa 3TOÍÍ 3eMJH-I COBeTCKOM H nOJIbCKOii apMMHMK — nocjie flojirnx jieT npyccKO-raTJieposcKiix npecjieflOBaHiiii coesiiHuiMCb co CBoeií pofluhoä, coxpaHHjiM CBOK) HaqwoHanbHOCTb; oaHoü M3 npiiHMH rHCTa IIojihkob aBJiajiacb TOKJKe oco6enHOCTb MX HapHfla, KOTOpblH BOIipeKM Cpai'JHCTCKOM npOnarOHfle, CBMfleTejIbCTBOBaJI O TOM, HTO 3TO 6bIJia no.TibCKaa 3eMjiH. B rnxjiepoBCKiiii nepwo/i Hapfifl 3tot nacTO asjiajica npiiHiiHOn npeeneflOBaHiwi; iiHorfla rHTjiepoBi^bi yTBepjKfla.nw, hto sto HeMeuKun napas, a nojibCKnii Hapofl — onojiaienHbie HeMUbi; b nepwofl-jKe caHaui-iOHHoro naKTa o nearpeccjiw, ri-iTJiepoBUbi, yKa3biBa.nii Ha ocoöeHHOCTb Hapafla no.naKOB, Kaii Hafl0Ka3aTejibCTB06ojibmnx HaarioHajibHbix cbo6oh, kotopwmh nojiHKPi nojib30Bajincb b repMaHHii. Korsa->Ke nojinTHKa M3MeHajiacb — sth JKe cambie ruT.nepoBCKMe B.nacTH BMflCJiM b Hapafle nojiaKOB BooöpajKaeMbje. BpajKCKMe n KMnepiia.7incTHHecKMe HaMepeHwa no.nbCKoro napora no OTHomeHMM k TepiviaHHPi. OflHoií M3 npwHMH, CMJibHO noBJiHHBiuiix Ha iicie3HOBeb.Me HapoflHoro Hapaaa — aBJiajiacb nocjieflHaa BOMHa, bmbo3 IlojiaKOB b rjiyôb repiiaHMii w BoeHHbie fleiiCTBiia. HapaflHbifí jno6ycKHÍí Hapa/i, cjieflbi KOToporo coxpaHiijn-icb raaBHbiM oñpa30M, Ha boctohhwx TeppiiTopwax JlroóycKOM 3eMHM chhTaeTca npeflCTaBiiTejibCKi-iM Hapa^oM stoh 3eMJin n noBcejviecTíio ynoTpeÖJiaeTca KOJiJieKTi-iBaMJi xy^osíecTBeHHoíí caMO/reaTejibHOCTM. HapoflHbiił Hapafl Ha JlK)6ycKoíí 3eMjie, TaKHce KaK m Ha mhwx TeppnTopwax owBaeT pa3noo6pa3HBIM, b 3aBMCMMOCTM ot BpeMeHH rofla, ot flHa, ot nojia u B03pacTa xo3ai-ma, a TaKJKe ot ero 3asKi-iTOHHOCTH. CaivibiM nony.napHbiM HapaflOM, npi-iHanJie>Kau^iiM KflanHiiMnapa^aM stom 3einjin aBJiaeTca MyjKckoíí u jKeHCKHíi napafl macpepoB. T ÍKencKuü napnd. Etapas 3TOT Taöji. I coctoht 1-13 6ejiba (3 nacTii puc. 41) 113 ôejioro «KaÔoTKa» (puc 40), Ha KOTopbiii oflesaeTca Sejiaa HaKpaxMajieHHaa io6Ka Ha öpeTejibKax, pofl «BaroKa» (pite. 42) va 6e,noM k)6kii c ôoraroM BbiuiHBKOM (puc. 42,1) H3 oejioií jKopaceroBoii mm ByajieBOíi ioökii, oöbiKHOBeHHo c SejibiM MejiKHM y3opoM, «on.ieisKa» — 5e3pyKaBHKKa-.nncp'«iKa rojiy6oro, KpacHoro, 3ejiënoro mjim po30BOro i^Bera* (pwc. 50, 51), k KOTopoMy OfleBaeTca «3anacica» nepe^HMK Toro-jKe u(BeTa. fleByuíKH o^eBaiOT Ha Horn 6ejibie hvjiki'I h ^ëpHbie 6othhkh. rojiOBHWM yóopoi.i aBJiaeTca «6yKeT» BeaoK (puc. 37), a TaKJKe Hapaflnaa jiema C3aflw (pwc. 38). Hleio vKpamaeT rodipMpoBaHHbirł bopothmk (pwc. 65—67), oycbi, Hapas flonojiHHioT .leHTbt m KpacHbie mjih posoBbie hbcth, npi-iKOJioTbie nos noflôopoflKii (puc. 37,63,64), a TaKJKe cnaflarouiaa c rojiOBW Ha cniory fljiHHHaa po30Baa jieHTa. npasflHMHHbiíí Hapafl 3aMyjKHeíi jKeHm,nHbi (Taó.rí. II) coctomt va oejioií io6kii, 3ejiëHoro mjim MHoro i.\BeTa «BaTOKa», KpacHofi io6kh i-i BepxHeñ. ioôkh 3e.ïïëHoro mjih spyroro qBeTa H3 flOMOTKaH75 �Horo MaTepMaaa. HBJiaiomencH yme nacTbio njiaTba. Ha pyöauiKy, juoöyeKaa «eHini-iHa, oßeBaex «HHKy» — BepxHaa nacTb njiaTfaH (pnc. 36,46), TiojieBbiH roobpHpoBaHHbri/r bopothmhok («Kpbi3HK») (pwc. 65—67) n jieHTbi c y3opo:,i b iiBeTbi «cBajieSKbie» posoBoro u m KpacHoro HBeTa. TpaypHbie — rojiySbie mjim dpwojieTOBbie, «CMTeBbiü» n.iaTOK (puc. 45, 54), a na rcwiÖBy neneii (puc. 57—61). Hapafi flono.nHHioT nepHbie nyjiKM n nepHbie BMCOKwe Sotmhkw. MysKcxoü Hapnd. IHacbep, KpoMe 6ejiba — pyöaruKH h KajibcoH, Hä3biBaeiubix «raTKaMM» — o/ieBaeT CBeTJibie ci-mei'OJiySbie iirraHbi (TaSji. I), KpacHyio «KaTaHKy» (puc. 21, III), nepHbie hockm m canorw (pi-ic. 26 a—c). BiiecTO rajiCTyKa tuadpep 3aBH3biBaeT mjim KpacHyio jieHTy, mjim kvcok iiiejiKOBOM MaTepnw «Kpafea», na rojioBy ofleBaeT mjiany c «ßyKeroM» t. e. c nyHKOM ubstob c no30JioTOH (Taö.i. I , pwc. 16,17). IHacbep nepe3 njieno m 'rajinio noBH3biBaeTca nojioTeHueivr, yKpameHHbiM uumpokom Hapajj,HOM po30bom JldlTOH. HpaBflHMMHbiM Hapa/i ÄeHaToro MyacHMBW, Kpowe öe.iba coctomt M3 cmhmx uiTanoB, nepHbix hockob, BbicoKMx canor, dpwojieTOBO-SopflOBOii «KaTaHKH» 3 Me.nKyio »repHyio KJieTKy, cnHew cepMarn (puc. 22 I, I I 23); rueio MyjKHMHa oÖBaswBaeT i^BerHfaiM hjim mejiKOEbiM n.iaTKOM, Ha kotopmw BbiKJiaflMBaeT bopothhk; jieroM Ha ro.noBe hocmt iiianKy Ha3biBaeMyro no3HaHHHKOö, a 3hmom — MexoByio rnanKy (pwc. 27, 29) m na cepmary HajieBaeT nojiyiuySoK c SoJibiiiMM bopothmkom. B dtmx Hapaflax, Kpoivie hmcto nojibcroix ajieMem'OB, HOiiieHHbix Ha TeppMTopiiM nojibinii b npo,(OJi~«eHMM HecKOjibKO coTeH jict, mojkho 3arvieTHTb HeKOTopoe BJiMHHHe san'lfla, rjiaBHMM o6pa30M OpaHLniM. Kpoivie Toro b ,jik)6;; ckom napa/ie mojkho o5Hapy>KMTb HeKOTopbie *jepTbi oömne c HapaflOM CjiäBHH, npojKHBawinMx 3anajjHee peKM Onpbi: ByjKHiaH, nojiOBaH a raKi-Ke HaxoB, npojKMBaiomMX Ha iore. HepTbi 3tm npoHB.iraioTca b Se.uoM xojicTMHe, 3 KpacoHHOCTH Hapajia, b «SyKeTax», b ynpameHitax bojioc n rojioßbi, b iwexoBbix nenuax, no.nymySKax, b mepcTaHbix noacax mjim KaiiMax. Hacioamaa paöoTa aanncaHa rjiaBHbiw o6pa30M na ocHOBaHMM TeppiiTopMajibHbix- Mccjie/roBaHMii Ha-iaxwx b 1945 ro^y. OnHaKO Sojibinaa MacTb Marepiiajia co6paHa b 1952—54 ro/iax. HcTopHnecKan xapaKTepMCTMKa 3tom paöoTbi ocHOBaHa Ha nyöjiHKaiiHHX UMTHpoBaHHbix b npw.nojKeHHOM criMCKe JiHTepaTypbi. 7 PEECTP PHCYHKOB Puc. 1. Ko63apb b npa3flHMHHoi'i oflemjae. noflMOKJie, ye3/j, CyjibexyB. <t>oi\ K. KuTuiviaH, 1947 r. Pmc. 2. /(pyjKKH. Poro3HHMue, ye3fl MexcMpeii.. *ot. MMKOJiaß fleu,, 1955 r. Pmc. 3. OSyBb. Apxeojiori-iHecKMM OTflerr Me>Kwpen—3aMOK, XIV b. Apxeo.noniHecKMM My3en b no3HaHe. Oot. Ct. Ky5aK, 1955 r. Pmc 4. Oflescaa KpecrbHH no roTiinecKOMy CTeHHHOMy M30öpajKeHMio M3 KocTe.na b nn;MHe TypHeü, ye3jj Bcxobo, ok. 1430 r. <3>t. A. T.nana 1956 r. Pmc. 5. OflejKAa KpecTbHH 113 OKpecTHOcxeM Cjiyown. <E>parMeHT neM3a>Ka Ha <£>paHKdpypT c 1548 r. Die Kunstdenkmäler der Prowinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. Pmc. 6. BapaniKOBas: manKa no ':3bophhkv» (SapeJibecb) va KocTe.na npesifle npMHaflJiejKaui.ero MOHaxaivi HoaHMTarvr. CjiOHbCK, ye33 Cy.neHijMH. 1522 r Pmc 7. rojioBa jKeHuiMHbi OKpbiTaa «mojibiikom» (xycTKa^ no 3BopHMKy M3 Kocrejia npe-«/i,e npi-iHafl.nejKaujero inonaxaM l/toaroiTaM. CjiOHbCK, ye3fl CyjieHi4MH, 1522 r. Pmc. 8. noitpoM nacTeö oflejKflbi c KHi-irn Hexa nopTHbix M3 BcxOBbi b XVII b. rocy/japcTBeHHbiii BoeBOflCKiiil ApxiiB b no3Hane. Puc. 9. JKeHCKaa o^ejK/ia no 3BopHMKy n3 KOCTejia npejKfle npiiHaji,.nejKam,ero Monaxaivi WoaHMTaM, CjiOHbCK, ye3fla Cyjienij;MH, 1522 r. Pmc. 10. JIiooycKaa -sceHinima b npa3AHiiHH0M koctiomc c Ypa/ry h. Oflpow, ye3fl CjiyÖMLte. Pmc. 11. npa3,riHi«HbiM 3hmhm'm koctiom xo3aöKM ir xo3hmhu. PeKOHCTpyKi^pia oflejKflw c XIX b. Pmc H. KapcuaK, 1956 r. Pmc. 12. JleTHMM npa3ÄHiiHHbifi koctiom SarpaKa m HteHiiiwiibi. PeKOHCTpyKi;iia ojj,e>Kflbi c XIX b. Pmc. H. KapojiaK, 1956 r. Pmc 13. OflejKfla no oopa3y KuiMiuTodpa BoryuieECKoro «Henopo^-moe 3anaTbe ITpecbBaToii T^eBbi MaPmm» c 1628 r. M3o6pa-«aji b HapaflMJKe, ye3jr MescMpen;. Tenepb b no3HaHe. Pmc. 14. ]Tpa3aHHHHaa oaejKaa jKeHmiiH. flejieraij.ua JKeHiiiMH JIioöycKOH 3eMJiM Ha Cbe3fl b BepjiMHe Coio3a nojiHKOB b TepMaHMH. <I>ot. AjieKcaHflep KpacbKeBMH, BepjiMH, 1937 r. Pmc. 15. JleTHaa paSonaa OAejK^a. floöpyBKa, ye3/j MoKMpeii dpoT. H. Tnana, 1953 r. Pmc. 16. 4>parMeHT CBaabeßnoä /jpyjKiiHbt ok. 1920 r. <Sot. H. H. Pmc. 17. Hlaobep m «pyjKKa, floöpyBKa, ye3A MejKwpeu, cpOT. A. r.uana, 1953 r. Pwc. 18. MyjKCKaa py6aruKa: A — nepea, B — 3aa, C — nacTH noKpoMKii: d — nepefl m 3afl (nOHxo), e — pynaß c TecbiviarviM b MecTO nyroBMij, f — bopothmk, g — HanjibenHMK, i — bwihmbkh Ha BopoTHMKy. -flo6pyBKa, ye3ji MejKMpeii 1954 r. MacirtTao 1 : 3. Pmc. 19. MyjKHi-rabi b Tpajj,MuiiOHHbix KocnoMa»:. *üt. K. KMTirMaH, 1947 r. Pmc. 20. HlTaHbi c BTopoii nojioBMHbi X I b. A — nepejj, B — 333. no;a;MOKJibe Majie, ye3A CyjibexyB. PeKOHCTpyKi4Ha 1954 r. 0 76 �Pmc 21. JlfaHHHaíJ «KaTaHKa» (5;iy3a) c BTopoii nojiOBMHbi XIX b. TaKHe-jKe carviwe hocmjim Toxe 6e3 pyKaBOB. rio/j;MOKjibe BiiejiBKMe, ye33 CyjibexyB. I I — KaM30Ji c KOHiia XIX b. PeKOHCTpyKixMa. I I I — KaTaHKa 143 cyKHa mjim dpjiaHejiH ok. 1920 r. A — nepea, B — 3aa, C — nacTM noKpoüKM:d— noKpoM nepeflHeii HacTi-i. e — 3aaneiî nacTM, f — pyKaB. lio o6pa3ixy JîHa ToMarna Hweivma. floôpyBKa, ye3fl MejKiipeu;, 1952. MacuiTaS 1: 30. Pmc. 22. BepxHaa ojrejK/ia : I — 3ckm3, peKOHCTpyKqiia CMHeíí jihhhom KaTamtH, ôfauia HomeHa 6e/i~ HbiMM KpecTbiiHaMM b XIX b. I I — Iljiain M3 CMHero cyKHa c nepejiMHKoîi b XIX b. HOineHHbiH ÔOraTbIMM KpeCTbHHaMH, KOpHMapbHMM M flp. TlepepblBHbie HepTbl Ha 3T0M pMCyHKG MCKJIIOHMTejibHO o6o3HaHaiOT HeBMflMMbie no/i nejiepMHKofi pyKaBbi m KapMaHbi. 3ckm3, peKOHCTpyKIIMH. Pmc. 23. I I I — nepuaa cepMara MCHe3ixiaH e 1945 r. A — nepeji. B—3aa, C — nacTii noKpoMKM: d — cnMHa, e — nepejr, f — 3aflHHH nacTb CMopmeHa, g — kjimh npMiiiMTbiH k CMopureHOfi nacTM, h — nojia, i — pyKaB, j—yKpamenne — MMMTHpoBaHan KajieTKa, k — bopothhk. floGpyBKa, ye3a MejKnpeij(, 1945 r. MaciuTao 1 : 30. Pmc 24. MyjKHMea b npa3flHMHHOM KOCTroine. floflpyBKa, ye3jj MejKMpeii. CyKMaHa to^ho npujieraeT k rpyjxH. HacTM koctiomob ms HapoflHoro My3ea b IIo3HaHe — PorajiMHe. <£>ot. A. rjiana, 1956 r. Pmc 25. Oseni-iM KOJKyx nouiHTbiM cvkhom. A — nepe/i. B — 3a/i, C — nacTM noKpoiiKw: d — nepe/xHas. e — cnMHa, f — bopothhk, g — pyKaB, h — cbparMeHT HiHypa k nepeBH3Ke. floSpyBKa, ye3fl MejKMpeq, 1952, iviaciiiTaS 1 b 32. IIpoBep c pmc. 27. Pmc. 26. Mvjkckoîi oöyBb Ha nepejiOMe XIX m XX b. a — canorM «ca/raHe» (MarKne rojieHMiiia) npa3flHMHHbie HomeHHbie ôoraTbiMM KpecTbaHaMM b — canoni 6e/XHbix KpecTHH, c — paSonne canoni, d-—«KydpjibOKM»—paSonaa oôyEb HOiuena 3 cjiHKOTHbie, Mopo3Hbie jXHti h ,no bwbo3km HaB03a. Pmc 27. KpecTbHHMH b KOHcyxe m KpeiviepKOBOiï inanité. ,lJ,o6pyBKa, ye3fl MejKwpeu;. <ï>ot. A. Tjiana, 1956 r. IIpoBep c pmc. 25 — noKpoiï KOJKyxa. Pmc. 28. lOnouia b ivïaHMuiKe. floSpyBKa, ye3fl Mexi-ipeu,. HacTb KOCTioivia m3 Hapojnroro Mysea b IIo3HaHe — PorajiMHe. Hp. mhb. M.H.H.E. — 3. 4>ot, A. Tjiana, 1956 r. Pmc. 29. MyjKCKne uianKii: a — poraTWBKa, b — cojiOMeHHaa rujiaría «jKHMBHaa» c — cnjieTeriHe cojioMbi Ha injiany «»», d — öapainKOBaa iuanKa, e, f — noKpoñKa iiianoK d, A, d, e — no o6pa3u,y OHypbpero KaHM M3 HoBero KpancKa, yey/j CyjibexyB, f — no o6pa3ny <¡>paHixHiiiKa HMeiviqa H3 floôpyBKii ye3/i MejKHpeq, 6, c — no oôpa3u,y H3 PenioHajibHoro Mysea b MejKMpime, Hp. mhb. M.M.E. — 380. Pmc AjibdboHC KoBajibCKii, 1955 r. Pmc 30. MyjKHiraa b uianKe «no3HaHbOHue». floSpysKa, ye3/j Menüipeq. KocTioMbi c Hapo/iHoro My3en b no3H3He — Porajiwue. Hp. mhb. M.H.n.E. — 3. *ot. A. Tjiana, 1956 r. Pmc. 31. BapaiiiKOBaa nianKa c ;:onyniKoii» (nacTb onycKaeiviaa Ha yuin) no 3BopHMKy m3 KOCTejia npejKnpMHa7J.nejKaiqero MOHaxaivi HoaHMTaM. CjioHbCK, ye3/i CyjieHUMH, 1522 r. Pue. 32. JIro6ycKMe >KeHuiiiHbi b oflejK^e sa ceHOKOCbi. floôpvBKa, ye3ji MejKMpeq. <&ot. A. r.nana, 1955 r. Pmc 33. 2KeHCKaa paSonaa oflejK/ia. floSpyBKa, ye:i.n MejKMpeij. Oot. A. Tjiana, 1955 r. Pmc. 34. JleTHHii npa3/j,HHHHbiił koctiom jieByiuKM. floôpyBKa, ye3fl MejKMpeii,. <î>ot. A. Tjiana, 1956 r. Pmc 35. fleByniKM b npa3jrHHHHbix KOCTioMax. floôpyBKa, yesfl MeîKHpeq. <E>ot. A. Tjiana, 1953 r. Pmc 36. iKeHujHHbi b npa3/JHHHHbix KOCTioMax. floôpyBKa, ye3/j Me?KMpen; <î>ot. H. A. <£>. BapaHOBCKM, 1950 r. npoBep c qBeTHWM njiaHuieTOM Hp. I I . Pmc. 37. fleByuiKa b «6yKeTax» (bohok). floôpyBKa ye3« MejKMpeii. 'î'ot. A. Tjiana, 1953 r. npoBep c pmc. 2 m pmc. 38. Pmc 38. MaHep Ha/ieBaHHH .rieuTbi. floöpysKa, ye3fi Me/Kiipeq. <Î>ot. TpajKMHa BbimoaiMpcKa, 1953 r. Pmc 39. npa3flHMHHbiM koctiom nojKiuioM jKeHiqMHbi.floôpvBKa,ye3/i Mescwpeii,, çboT. A. Tjiana, 1953 r. Pmc. 40. nojioTHHHbie KaôaTKH Hoiuem-ibie non, jiiicboivi t. na3. «onjibeqeK». A — nepe/j;, B — 3a/i, C — .nacTH noKpoMKM: d — rojiOBHaa ^lacTb, neperr, n 3a/i, e, f, g, h — lacra pyKaBa, i — HanjienHMK, j—BopoTHMK. Ho o6pa3y KaTspiiHbi naJiOHKM (I) m flopoTbi Cnbixajibi (II). floSpyBKa, ye3fl Me>KMpeu;, 1945, 1954 r. MacuiTa6 1 : 30. I I I . 3ckm3 tKniecHOKa» BepxHew oflejKflbi hobopojKflëHHoro. KajiaBa, ye3ji Me^KMpeij, 1954 r. MacuiTa6 1:20. Pmc, 41. ¿KeHCKiie nojiOTHaHbie pySauiKM. I — 3MMOM, I I — neTOM. A — nepe/i, B—3afl, C — «acTii nokpoííkm: d — «KaSaTeK», BepxHaa nacTb (iiohxo), c — k.tiihm pactuMpaiomMe 6okm, f — «HaflOJieK», HMJKHaa nacTb, g, h, i — iacTM pyKaBa, j •— «iiiHypKa» TecbMa, k — HanjieHHMK, 1 — BopoTHMK, l — «Bbi.nora» HacTb OTJiojKei-.'Horo BopoTHiiKa, ł, m — BepxHaa m HMJKHaa nacTb BbmiMBKH pySauiKH I cnepe/iM, n — HapaflHbie 3yÔHMKM. I — no o5pa3qy va Hapojj;Horo My3ea b no3naHe — PorajiMHe. Hp. mhb. E 81 113 noflMOKjia BnejibKMero, ye3j\ Cy.nbexyB. I I — no o6pa3qy KoHCTaHirwM Kycbop M3floôpyBKM,ye3fl MejKMpeir, 1954. MacuiTaß 1 : 30. Pmc. 42. KDôkiÎ: I — npa3jj,HMHnbiH onjibeij;eK ms njopqeM, ôejiaa ioôKa c JiMdpoM, I I — «BaTOK» loÔKa noflöi'iTaa BaToií, I I I — «mopn» (looKa). A — nepeflHSH «lacTb, B — 3aflHHH nacTb, C — -qacTir noKpoüKii: d — noKpow ioökm I , I I , d — noKpcfi k)6km I I I ; e — noac, i — jibHaHaa TecbMr HaniMTaa Ha «K>KMJKax» ioSkm, g — po30Bbie svShmkm cflejiaHbie Ha BH3ajibHBix cromax yKpauiaioiHMe BaTOK, h — pa3HoriBeTHaH TećbMa yKpaiiiaioinaa BaTOK Bbime syÓHMKOB, i — «3y6hmkm» TecbMa yKpamaiornaa hmjkhmm 6eper ioSkm I I I . noKpoMKy KapMaHa m noflTHHCKM bmjj;ho Ha opeHTMpoBO^Hbix pMcyHKax. Oaesaacb cnepßa iiaKJia^biBajiM Ha ceöa BaTOK, noTOM onjibeqeK m Ha KOHeq niopq. floôpysKa. ye3ji MejKMpeir, 1953 r. MacrnTaS 1 : 30. yKpameHMM g, h, i — 1 :6. i 1 1 77 �PMC. 43. lOÔKa M3flOMOTKaHHCronojioraa a — 3PjiëHaa c HëpHMMW nojiocaMH, b —KpacHaa c nojiocaiiH 3ejiëHiiMn, rojiy6bi.Mii M V 3 K M M I I HëpH:iMM. a — c nosMOKJia, ye3s CyjibexyB, b — c ß o 6pvBKM, ye3s MejKiipeij;. HaposHbift My3efi B IIo3HaHe — PorajiHHe. Hp. MHB. E. 68, 67. <3>OT. JI. nejK, 1956 r. P M C . 44. npa3flHMHHbie K O C T I O M B I : I — cTapniero nina c KOHiia X I X M Hanajia X X B., I I — O K . 1910 r. M3o5pajKaji Torflamnioio MOfly OUIM6OHHO CHirraHHyio napoflHOii M O S O M . A — nepesHaa nacTb, B —sasHaa nacTb, C — nacra noKpoiiKii; d — nepes, e, f — 3as, g, h — pyKaB, i — nacTii I O Ö K I I Ha3. «6pbiTbi», j—noac. 06pa3eu; I M3 flo6pyBKii, ye3/i MejKwpeii, I I — H3 noflMOKJia, yess CyjibexyB, 1954 r. MacniTa5 1 : 30. PMC. 45. JKenixiiiHa B npa3SHi«HOM KOCTiOMe. ,Ho6pyBKa, ye3s MejKMpeu, * O T . A. T.nana, 1953 r. P M C 46. Bjiy3bi: I — «nojibKa» yKpainena cnepesn pasuonBCTHOH E M I I I I - I B K O M , I I — ita6aT, I I I — KacpTau. A — nepeflHaa nacTb, B — 3asnaa nacTb, C — nacra noKpoiiKii: d — nepes, e, f, g, h—bas, i — BopoTHi-iK, j , k—pyKaB, 1 — TecbMa coöpanaa B C 6 O P K M , 1 — noac. I o6pa^3en; — M3 KaJiaBbi, I I — i-o flo6pyBKH, o6a ye3s MejKiipen, I I I —113 HoBero KpaMCKa, ye3fl CyjibexyB. HapoflHbiii My3efi B nosHaHe — PoraiiMHe, Hp. MHB. E. 1408 r. 1954. MacuiTa6 1 : 30. P M C 47. «Ka6aT»—KaM30,n yKpairreHHbiii nëpHOii BbimiiBKOfi. ITosMOKjie Majie, ye3s CyjibexyB. HaposHbifi My3eił B no3HaHe—Pora-mme. Hp. MHB. M.H.H.E. — 745. <£>OT. A. Pjiana, 1956 r. P M C 48. 3CKM3 «BaubOKa» — 3MMHeü jKencKOü o^emfibi O K . 1880 r. Kpa.MCKo CTape, ye3s CyjibexyB. PeKOHCTpyKniia 1954 r. P M C 49. YKpameHMa Ha pyKaBax njiaTba. floopyBKa, ye3s Meanipeu,. HaposHbiii My3en B no3HaHe — PorajiMHe. Hp. MHB. E. 1266. * O T . A. Tjiana, 1954 r. P M C 50. JlncpmiKPi Ha3. «onjibemïn». I — CTapmero Ti-ma, Menbuie yKpameHHWu nomeno so O K . 1920 r. I I — coBpeMeHHbiii 6ojiee yKpauienuwM. OnjibenKM BnycKaeTbca B IO6KM npncTarHyTwe K H M M 6yjiaBKaMM. no o6pa3ixy KaTspimbi najiOHKM (I) u /lopoTbi Cnwxajibi (II). 7Ip6pyBKa, ye3# MejKMpeir, 1945 r. MacmTaô 1:15. P M C 51. npa3SHi-iHHbiH KopceT CTapmero Tuna O K . 1920 r. 7Io6pvBKa, ye3s Meatnpeii. <¡?OT. A. Tjiana, 1953 r. P M C 52. npa3flHM mbie nepesHiiKii Ha3. çbapTyxi-i. a — O6UJMM BM/J;, b, b I — yKpauieHMe npwcTarHyToe c3asM noaca, b I I — nacTb noaca 3aBa3aHHaa C3as¡-i B KOKap/xy, c — noKpoii nepesneíi nacni nepesHMKa, d — Bbimi-iTbiii Tiojib. e — noac (nacTb n oaca). KajiaBa, ye3,i Me>KMpeii, 1953 r. MacuiTa6 1 : 30. PMC. 53. nojiOTHHHbiii nepesHiiK. fl,o6pyBKa, ye3s Meacwpeii. <£>OT. A. Pjiana, 1955 r. PMC. 54. 3aMyjKHaa >KeHUj;MHa B npa33HHHHOM KOCTiOMe, na rojiOBe MjiaTOK Ha3. «cniíi-i». /Io5pyBKa, ye3S Memi/ipeq. <E>OT. A. T.nana. 1953 r. P M C . 55. ßeByuiKa B npa3/j¡HMHH0M KOCTiOMe. /Ipöp\BKa, ye3s MejKwpeij. <E>OT. A. Tjiana, 1956 r. P M C 56. Hennri: I — 6ejibiii TiojibeBMM KpëCTHbrii HenniiKpe6eHKa.il— KpacHbiM njjioiiiBbiM nenmiK pe6ëHKa. I I I - I V — no.noTHaHbie nenubi nojKHJibix xeHiiiMH. V - V I — TiojibeBbie npa3SHWHHbie nemnKH. A — BM/4 M3 CTopoHbi, B — C3asn, C — nacTii noKpoiiKw: d — «cerneo» — S O H M I J I K O T . 3H. nacTb nenna 3aiq?biBaroiiia:i TeMa 1-1 yniw, d — TecbMa TIOJIIO yKpenjiaiomaa AOHWDIKO, e — 3a/j;Haa nacTb nenu,a saKpbisaiomaa 3aTbijioK, f — « I U H V P K M » Ba3aHMe, g — Kpy:KeBO Ha 74yTKM Ha nofloÖMe « P W J K O K » — 5 MeTpoB, h — noiinoH, j — «oroHeK» — Bo.nHMCTaa 3ai4Haa nacTb •— 1,80 M., i — «cb.nopKa» — nacTb n p b i m i i T a a i¡3 jieBeii CTopoHbi xpaHi-iT neneu nepes rpa3bio, k — KBeTKM yKpauiaiomiie neneii. 1 — jienTOHKa o5BasyeMaa «oroHOK», m — 6yjiaB KM. I , I I , V — M3 flo6pyBKM, yesfl Me?Kiipei4, I I I , IV, V I — 113 no/xMOK.na BuejibKiiero, yesn, CyjibexyB, 1946 r. MacuiTa6 1 : 5. P M C . 57. XCeHCKi-iii neneu, c y3opnaToro nojioraa M T K I J I I O . rocbr(MKOBO, ye33 MejKiipeij. Peri-iOHajibHbiM ^Ky3eñ B Mescwpeiie. Hp. MHB. E. 378. <3?OT. A. Tjiana, 1952. IIoKpoíí nenria npoBep puc. 56. V . P M C . 58. /JeByniKn B nenrj;ax. no^MOKJie Bwe.nbKMe ye3R CyjibexyB. <Î>OT. K. KMTqMaH. 1947 r. noKpoii Henni-iKOB puc 56. VI. P M C 59. KpëcTHbiîi neneu, pe5ëHKa. /I,o6pyBKa, ye3fl MeÄupen;. <T>OT. A. Tjiana, 1953 r. P M C 60. Henen; c jieHTaMM npiicTartryTbiMH Ha MaKymKe rojiOBbi. floopyBKa, ye3fl Me-iKi-ipeij(, dpoT. A. Tjiana, 1955 r. P M C 61. napneBbin neneii, Kajiosa, ye3fl MejKiipeir. PernoHajibHbiii Myseń B MoKwpeine. Hp. MHB. <E>OT. A. Tjiana, 1952 v. P M C 62. BbiuiMBKa Ha Tio.neBOM nenni-iKe. floôpyoKa, ye3p. Mesuipeil. 4>OT. .A. PViana, 1948 r. P M C 63. TioJieBbie CBa3biBaHiia K nenqy O K . 1910 r. AoópvEKa, yesfl MejKMpeq. PeriionajibHbiM My3eü B Me>Ki/ipi-iij,e. Hp. MHB. E. 52. P M C 64. nojiOTHanbie BbimwTbie CBa3biBaHMa K nenuy c KOHiia X I X M Hanajie X X B . ^oopyBKa, ye3fl MejKHpeir. PerMOHa.TibHbiM My3eii B MejKnpeL(e. Hp. MHB. E. 53. <£>OT. A. I'jiana, 1952 r. P M C 65. «Kpy3» T . 3H. rod^piipOBanHbiM B O P O T H M H O K C nojioTHa. KajiaBa, ye33 MeJKiipeu;. <3>OT. A. Tjiana, 1952 r. PMC. 66. Kpw3iiKH Ha3. «Kpy3W»: I — so npa3ÄHHHHoro M soMauínero KOCTioMa. P M C 35, 55. I I — so npa3SHMHHOro KOCTioMa «6yKeTOB» T . 3 H . BeHKOB HomeHbix spyJKKaMM. P M C 2, 37. A —• O6HJ,MÍI B M S , B — nacTii noKpoiiKii: c — KpymeBO JIM6O TecbMa npMjieraionsaa K uiMe, d — TioJibeBbiii BbirxiMTbiii noac, e — cnoco6 cuiMBaHMa HacTeii «c» c nacraMn d, f — enocoô yKJiasbmaHMa — c, d; g — pa3yKpaineHbiM noac Kpbi3MKa I . JloöpyBKa, Me3s MejKHpeu;, 1954 r. MacmTaö 1 : 20. P M C . 67. «Kpy3» — T . 3H. rorppMpoBaHHbiM Tio.rieBbiM B O P O T H U H O K . flo6pyBKa ye3s MejKiipen;. PernoHajibHbiü My3en B MejKiipi-me. Hp. MHB. E. 47. <£>OT. A. Pnana, 1952 r. - l i 1 78 �Puc. 68. IToKpoB rojioBŁi no 3BopHiiKy va KOCTe.na npei-K^e npr-iHafl.nejKaiiiero MOHaxaM ÎïoainiTaM — CjiOHbCK, ye3fl CyjieHqMH, 1522 r. Puc. 69. ripií iipHJiKe. flo6pyBKa, ye3fl, MejKupeu,. <î>OT. I l A. 45-BapaHOBCKii, 195U r. PMC. 70. «Eejraua» — ycTpoücTBO K 6ejieHHto nojioTna c 1914 r. no HHcpopMaiiMn BnKTOpa Bjioxa, flo6pyBKa, ye3fl Mexoipeii, 1952 r. Puc. 71. TiojieBoe CBH3faiBaHMe K Henny c O K . 1914 r. jTaryBeK, ye3fl CyjieHUHH. 4>OT. A. rjiana, 1951 r. Puc. 72. KjieiiKii K nenaTarono c X I X B . PernoHajibHbiH My3eíi B MejKiipj/iue. Hp. MHB. E . 140, 124, 170, 139, 123, 171. * O T . A. Pruína, 1952 r. Puc. 73. nojiocbi yKpameHMM BbiiHMTMx KpacHbiMn H H T K 3 M I I MJIM rapycoM Ha nepenHi-ix n a c T a x «nojibeK» — 6jiy3. flo6pyBKa, ye3j\ MejKwpei;. <E>OT. A. Tjiana, 1956 r. PMC. 74. XieHiiniHa o/jeTaa B «nojibKy» — 6jiy3y. /lopysica, ye3/j; MejKwpeii. <I?OT. A. Pjiana, 1956 r. Pue. 75. BbiuiMBKa Ha nacTH Kpbi3iiKa. JIoSpyBKa, yesfl MeîKHpeu,. <Î>OT. A. Tjiana, 1955 r. Pue. 76. Bejiaa BbiruMBKa Ha TIOJIK) — KptrawKy. .HpôpyBKa, ye3Ą MejKPipeii. <3>OT. A. Tjiana, 1955 r. Pue. 77. TroneBaa jieHTa K nenuy. noflMOKjie, ye3,n CyjibexyB. HapoJiHbiíí My3efi B no3HaHe — PoraJiMHe. Hp. M H B . M.M.n. fleH. 49. < £ O T . A. Tjuina, 1956 r. P M C . 78. YKpauieuMa HHJKHefí nacTM nepeanuKa. /ToßpyBKa, ye3/j; MeîKwpeii. HapoflHbiń Myseii B rtoSHaHe — PorajiHHe. Hp. I I H B . E. 1264. <Ï>OT. JI. nejK, 1956 r. PMC. 79. yjipameHiia BbimMTbie 6ejibiMii HHTKaiviM na n a n i e n i i M K a x J K C H C K M X 6e.nwx KaôaTKOB (KopoTK a a B e p x H a a p v 6 a i u K a ) , Tloôpysna, ye3fl Mexaipeq. i l o x o s c w e y K p a i u e n M a KOHCTa™posaHO B BajibeBMiiax M JlaryBKy, ye3/j CyjibeHifUH. MacniTaÔ 1 : 2. PMC. 80. Bejiaa BbiuiMBKa Ha TIOJIIO — Kpw3iiKy. KpaMCKO CTape, ye3fl CyjibexyB. O O T . A. Tjiana, 1955 r. PMC. 81. HojKHMubi no 3 B o p H i i K y va KOCTejia npesc^e npiinaA.iezKaïqero MOHaxan ï ï o a H M T a M . C J I O H B C K , ye3fl CyjieHiiMH, 1522 r. PMC. 82. n j i a m u e T I. PacnpocTpaHeHMe .nio5ycKoro K o c n o M a . Pnc. K. B o 3 b H M H C K a , 1956 r. KapTa I . flpyjKKa M macpep. M30G. H. KapojiaK. KapTa II. Xo3aMH M x o 3 a í i K a . M306. H. Kapo.iaK. KapTa I I I . PanopT pa3HOH,BeTiibix MaTepwajiOB. C O f l E P ) K n H H E BBeflenwe. Crp. 3. T.naBa 1 — coBpeivieHHoe coccToaroie jiioôycKoro KOCTioMa na wccjieflyeMOM 6. PjiaBa 2 — IlcTopMHecKMił o n e p K oßojiiomiii j i i o ô y c K o r o KOCTioMa, cTp. 9. TjiaBa 3 — PacnpocTpaHeHMe wceneflyeMoro KOCTioMa, CTp. 13. TjiaBa 4 — 06mee oriMcaHMe MyjKCKOro KOCTioMa, CTp. 14. TjiaBa 5 — no/rooÔHoe onwcaHwe jviyjKCKoro KOCTioMa, CTp. 19. TjiaBa 6 — Oômee oroicaHiie JKeHCKoro KOCTKJMa, CTp. 29. TjiaBa 7 — no,zipoÖHoe onncaHMe jKeHCKoro KOCTioMa, CTp. 37. TjiaBa 8 — MaTepMM M M3flejnia, CTp. 55. TjiaBa 9 — YKpauieHMa, CTp. 59. XapaKTepiiCTMKa nepBoncTOHHMKOB, CTp. 64. npMMenaHMa, CTp. 65. YKasaTejib jiHTepaTypbi, CTp. 69. PeecTp iijijirocTpaiiMH, CTp. 71. CoflepJKaHMe, CTp. 74. KpaTKoe M3Jio>KeHMe Ha pyccKOM a3WKe, crp. 75. KpaTKoe y3Jio3KeHMe Ha aHrjiMiicKOM a3biKe, CTp. 80. TeppwTopMM, cTp. �ENGLISH SUMMARY The peasant costume described in the present monograph is worn in the region called Ziemia Lubuska (Lubusz' Land), i . e. the territory restored in 1945 and forming now a part of the province Zielona Gora. The Lubusz Land comprises the area situated on the middle part of the Odra river between the rivers Warta, Odra, Obrzyca and Obra. In the north it borders on Pomerania, in the South on Lower Silesia, in the East on central Great Poland (Wielkopolska) and i n the West on Luzyce and Brandenburg (Eastern Germany). In the space of three thousand years the development of protoslavonic, S l a v o n i c and later polish life may be traced on this area. The Lubusz Land, from 1924 gradually subjugated by the Germans, preserved till its liberation many Slavonic and polish features, in spite of the oppressor's ruthless germanizing policy. One of the features distinguishing clearly the Poles from the Germans in this area was the folk costume which even for a long time after the polish language was forgotten, bore witness, like other cultural forms, of the link of this land with Poland. Such an example of preserved slav peculiarity, acknowledged even by german authors (Pohlandt, Ernst Friedel, Robert Mielke), is the region of Cybinka on the river Odra which for the longest time (700 years) was under the german rule. In the eastern part of the Lubusz Land, annexed by the Germans just in the beginning of the 19th century, there were preserved not only the forms of polish folk culture but also the nationality ot thousands of Poles who after long years of prussian and hitlerian domination were liberated' by the Soviet and Polish Army, and came back to their mother-land. One of the many reasons for the Poles'oppression was their peculiar costume which in spite of the fascist propaganda gave a steady evidence of the polish character of that land. During the hitlerian regime the folk costume of Poles and particularly that of Polish women was repeatedly the object of the Germans' attacks; first it was regarded as a german dress and the Polish population as polonized Germans(!) Then during the pact of non-aggression with the prewar Polish Gouvernment the hitlerian propaganda stressed that the fact of the use by Poles of own folk costumes indicated that they were enjoying great national liberties in the Reich. Later on, when politics changed, the same Hitlerians saw in the Polish dress a sign of hostile and imperialistic tendencies of the Poles against the Reich. During the last war the deportations of Poles to the centre of Germany and the military operations contributed mainly to the fact that the Lubusz peasant costume went into disuse. To day it survives only in a relict form mainly in the eastern part of the Lubusz Land and being regarded as the representative costume of this region, it is generally used by artistic amateur companies. The peasant costume of the Lubusz Land is, like that of the other regions, differentiated according to the season, the day, the-age of its owner and his prosperity. The most popular is the dress of the best man and the bridesmaid (Table I) belonging to the oldest costumes of this region. V/ o m e n's d r e s s The bridesmaid's dress consists of three parts of underlinen (fig. 41) of a white short blouse called ..kabotek" (fig. 40) upon which is put a w h i t e , stiffed s k i r t with s t r a p s , a sort of „w-atok" or thick cotton padded skirt (fig. 42), of a richly embroidered white skirt (fig. 42, I), of a white skirt of georgette or veil, usually in fine white pattern; of a blue, red, green or pink bodice called ..oplecek" (fig. 50, 51) to which an apron of the same colour is tied. Girls put on white stockings and black boots. The head-dress consists of a wreath called „bukiet" (fig. 37) and an ornamented ribbon (fig. 38). The neck is embellished with corals or a ruff (fig. 65—67) and the whole is completed by red or pink ribbons with flower-designs and tied u n d e r the chin (fig. 37, 63, 64). A l o n g p i n k ribbon hangs loosely in the back. The festive dress of a married woman (Table II) is composed of a white petticoat, of a green skirt or „watok", a red skirt and an upper skirt of home-spun material in red or other colour forming the parts of the dress. On her shirt the Lubusz woman puts a jacket called ..jaczka" i . e. the upper part of the gown (fig. 36, 46). a ruff of tulle (fig. 65—67), pink, and red ribbons with flower designs called 80 �„weselne" (nuptial), funeral („żałobne") are in blue or violet colour, a woollen kerchief called „siciowa" with colourful patterns (fig. 45, 54) and a bonnet upon her head (fig. 57—61). She puts black stockings and black boots or shoes. Mens'costume The best man (Table I) puts besides the underlinen, namely the shirt and the drawers called „gatki", blue trousers called „jasne" (Table I), a red jacket or „katanka" (fig. 21, I I I ) , black socks and high boots (fig. 26 a—c) Instead of a neck-tie he fastens a red woollen neckband called , krajka" or a silk ribbon. On his head he wears a hat with a bundle of flowers and gilding (Table fig 15, 17). From his shoulder to the opposite hip he ties a towel upon which a large pink ribbon with orna­ ments is put. A married man for his festive dress puts on under-linen, blue trousers, socks, high black boots, a black chequered jacket („katanka") (fig. 21), a blue overcoat („sukmana") (fig. 22, I , I I , 23). Round the neck he ties a colourful silken kerchief upon which the collar is turned over; on his head he wears in summer a cap called „poznanianka" and in winter a fur cap (fig. 27, 29) and a sheepskin with a large collar. I n addition to the native features of the costume worn on the Polish territory through seme cen­ turies, all these costumes show also some Western influences, brought mainly from France. The Lubusz peasant costume shows also certain common features with those worn by the Slavs living westwards of the river Odra namely: the inhabitants of the region Łużyce (Łużyczanie), Pomerania (,Połabianie) and the Bohemians living in the South. These features are. white home-spun linen manifold colours of the dress, bouquets, the head dress, the fur paps, the sheepskin furs and wool­ len belts. The present monograph was written mainly on the basis of field investigations begun in summer 1945; the majority of the material being gathered in summer 1952, 1953 and 1954. The comparative historical part is based on publications mentioned in the Index of Bibliography. LIST Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig, Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. OF PLATES 1. A fiddler in festive costume. Podmokle, the district of Sulechów. Phot. K. Kitzman, 1947. 2. Bridesmaiden. Rogoziniec, Międzyrzecz district. Phot. M . Dec, 1955. 3. Parts of a foot-wear Excavated by the archaeological expedition of Międzyrzecz—Zamek, from the 14th century. Archaeological Museum at Poznań. Phot. St. Kubiak, 1955. 4. Peasant dress after a gothic fresco in the church of Przyczyna Górna, Wschowa district, about 1430. Phot. A. Glapa 1956. 5. Peasant costumes from the neighbourhood of Słubice. A part of the view of Frankfurt from 1548. Die Kunstdenkmaler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmaler der Stadt Frank­ furt a. O. Berlin, 1912, s. 3, vol, 1. 6. Sheepskin cap from a keystone in the monastic church of St. John Knights at Słońsk, the district of Sulęcin 1522. 7. Head of a woman covered with a kerchief called „podwika", tied under the chin. From a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Sulęcin, 1522 8. Cut of parts of a garment after the Tailors' Guildbook from the 18th century at Wschowa. Provincial State Archives at Poznań. 9. Woman's dress from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district od Sulęcin, 1952. 10. Lubusz woman, in festive dress from Urad on Odra river. Słubice district. Resslaff Hans, Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934. 11. Winter festive dress of a farmer and his wife. Reconstruction of a costume from the 19th cen­ tury, Drawn by J. Karolak, 1936. 12. Summer festive dress of a farm-worker aid a woman. Reconstruction of a garment from the 19th century. Drawn by J. Karolak, 1956. 13. Costumes after the picture of Christoph Boguszewski. ,,immaculate Conception" from 1628 painted in Paradyż, the district of Międzyrzecz. Now in the Cathedral at Poznań. 14. Women's festive dresses. Women delegation sent to Berlin from the Lubusz Land for the Congress of Poles in Germany. Phot. Alexander Kraśkiewicz, Berlin 1937. 15. Summer work-clothes. Dąbrówka. K. district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa 1953. 16. Pair of bridal group from about 1920 the district of Międzyrzecz. Phot. N. N. 17. Best man and bridesmaid. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1953. 18. Man's shirt. A-front, B-back, C-parts of cut: d — front and back (poncho), e — sleeve with tapes replacing buttons, f — collar, g — shoulder strap, h, i — ornaments upon the col­ lar. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz 1954. Scale 1 :30, scale of ornaments 1 : 3. 19. Men in traditional dresses. Podmokle, Sulechów district. Phot. K. Kitzman, 1947. 20. Sketch of trousers from the second half of the 19th century. A — front. B — back. Podmo­ kle Małe, the district of Sulechów Reconstructed in 1954. 81 �Fig. 21. Sketch of a linen jacket („katanka") from the second half of the 19th century. The same were worn without sleeves. Podmokle Wielkie, the district of Sulechów. I I — sketch of a waistcoat from the end of the 19th century. Reconstruction. I l l — jacket of cloth or flan­ nel worn t i l l 1920. A — front, B — back, C — parts of cut; d — cut of front, e — of back, f — sleeve. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1952. Scale 1 : 30. Fig. 22. Overcoat: I — sketch, reconstruction of a blue, linen jacket („katana") worn by native peasants i n the 19th century. I I — an overcoat of cloth, dark-blue with cape worn by well-to-do peasants in the 19th century. The dotted lines indicates the sleeves and pockets under the cape. Reconstrucion. Fig. 23. I l l — Black overcoat or „sukmana" in disuse from 1945. A —front, B — back, C — parts of the cut: d — back, e — front, f — back part, plaited, g — gore sewn to the plaited part, h — part called „poła", i — sleeve, j — ornament imitating flaps, k — collar. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz 1945. Scale 1 :30. Fig. 24. Man in festive dress. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Parts of the dress from the National Museum at Poznań — Rogalin. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 25. Sheepskin covered with black cloth. A —front, B — back, C — parts of cut: d — front part, e — back, f — collar, g — sleeve, h — fragment of a string to fasten. Dąbrówka the district of Międzyrzecz, 1952. Scale 1 : 32. Fig. 26. Man's foot wear from the end of the 19th and the beginning of the 20th century, a — fe­ stive boots called „siadane" worn by well-to-do peasants, b — boots worn by poorpeasants, c — work-boots, d — work-boots on wooden soles used during rainy or frosty days. Fig. 27. Peasant in sheepskin with cap. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 28. Young man with shirt-front. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. A part of the dress from the National Museum at Poznań — Rogalin. Nr. inv. M. N. P. E. — 3. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 29. Man's head wear: a — furcornered cap called „rogatywka" from the 19th century (recon­ struction), b — straw hat called , żniwny" c — a string of straw for making a hat, b, d — sheep skin cap, e, f — cuts of cap d. A, d, e — by permission of Onufry Kania from Nowe Kramsko, the district od Sulechów, f — by permission of Francis Niemiec from Dąbrówka, the district od Międzyrzecz, b, c — from the Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv. M. N. E — 380. Drawn by Alfons Kowalski, 1955. Fig. 30. Man with cap called „poznanionka". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. From the Natio­ nal Museum at Poznań — Rogalin. Nr. inv. M . N. P. E — 2. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 31. Sheepskin cap with brim from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk the district of Sulęcin, 1522. Fig. 32. Lubusz women at haymaking. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 33. Woman's work-clothes. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 34. Girl's summer festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 35. Girls in festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Fig. 36. Women in festive dresses. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. C. A. F. Baranowski, 1.950. See table I I . Fig. 37. Girl with wreath called „bukiety". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. See fig. 2 and 38. Fig. 38. The manner of tying a ribbon. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. G. Wyszomirska, 1953. Fig. 39. Festive dress of an elder woman. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. Fig. 40. Linen blouses or „kabatki" worn under the bodice called „oplecek". A — front, B — back, C — parts of cut: d — principal part, front and back, e, f, g, h — parts of sleeve, i — shoul­ der strap, j — collar. By permission of: Catherine Pałąka (I) and Dorothy Spychała (II). Dą­ brówka, the district of Międzyrzecz, 1945, 1954. Scale: 1 :30. I I I „krzesnok" or dress for a new-born. Kalawa, the district of Międzyrzecz, 1954. Scale 1 : 20. Fig. 41. Women's linen shirts. I — winter shirt, I I — summer-shirt. A — front, B — back, C — parts of cut: d — jacket or „kabatek" upper-part (poncho), e — gores for enlarging the sides, f — lower part called „nadołek", g, h, i — parts of sleeve, j — tape called „sznurka", k — shoulder-strap, 1 — collar, I — part of collar turned over called „wyłoga", ł, m — upper part and trimmings of front part of the shirt I , n — notched ornament. I — after a piece of the National Museum in Poznań — Rogalin nr, inv. E 81 from Podmokle Wielkie, the district of Sulechów. I I — by permission of Konstancja Kusior from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1954. Scale 1 : 30. Fig. 42. Skirts: I — festive skirt with bodice, the skirt called „szorc" is white, I I — „watok" or cotton padded skirt, H I — skirt called „szorc". A — front, B — back. C — parts of cut, d — cut of skirt I , I I ; d — cut of the skirt I I I ; e — belt; f — linen tape for the skirt, g — pink notched ornaments for the skirt called „watok", h — colourful tape ornamenting the „watok", i — „ząbki' or tape serving tor the bottom of the skirt I I I . Cut of pockets and braces shown by the drawings. Women put firstly the „watok", then the bodice „oplecek"' 1 1 82 �Fig. 43. Fig. 44. Fig. 45. Fig. 46. Fig. 47. with the skirt called „szorc", and finally the „szorc". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1953. Scale 1 :20, the scale of the ornaments: g, h, i — 1:6. Skirts of home-spun material: a) — green skirt with black stripes, b) — a red one with green, blue and narrow black stripes; a — from Podmokle, the district od Sulechów, b — from Dą­ brówka, Międzyrzecz district. National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inw. E. 68, 67. L. Perz i F. Maćkowiak. Festive dresses: I — of older type (from the end of the 19th and the beginning of the 20th century, I I — from about 1910 reflecting the fashion of that time, wrongly regarded as pea­ sant's dress. A — front, B — back, C — parts of the cut; d — front, e, f — back, f, h — sleeve, i — parts of skirt called „bryty", j — belt. I — from Dąbrówka, the district of Mię­ dzyrzecz, I I — from Podmokle, the district of Sulechów. 1954. Scale 1 : 30. Woman in festive dress. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1953. Blouses: I — „polka" ornamented with a colourful embroidery in the front, I I —• blouse or „kabat", I I I — blouse called „kaftan". A front, B — back, C — parts of cut: d — front, e, f, g, h — back, i — collar, j , k — sleeve, 1 — tape in* plaits, ł — belt, nr I - from Kalawa, I I — from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, I I I — from Nowe Kramsko, the district of Sulechów. National Museum at Poznań —Rogalin, nr. inv. E 1408, 1954. Scale 1 :30. Jacket or „kabat" ornamented with black embroidery. Podmokle Małe. the district of Su­ lechów, National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inv. M. N. P. E. — 745. Phot. A. Gla­ pa, 1956. Fig. 48. Sketch of a „waciok", i . e. a woman's winter garment, worn yet about 1880. Kramsko Stare, the district of Sulechów. Reconstructed in 1954. Fig. 49. Ornaments on the sleeve of a dress. Dąbrówka the district of Międzyrzecz. National M u ­ seum at Poznań — Rogalin, nr. inv. E. 1266. Phot. A. Glapa, 1954. Fig. 50. Bodices called „oplecki". I — older type, less ornamented and worn t i l l 1920. I I — a con­ temporary one more ornamented. The bodices are fastened to the skirt with pins. By per­ mission of Catherine Pałąka (I) and Dorothy Spychała (II). Dąbrówka, the district of Między­ rzecz, 1945. Scale 1 : 15. Fig. 51. Festive bodice of older type from about 1920. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. Fig. 52. Festive aprons called „fartuchy", a) — general view, b, b — I ornament fastened in the back to the belt, b I I — part of belt tied in the back in a cockade, c — cut of the front part of the apron, d — embroidered tulle, e — belt (a part of it). Kaława, the district of Między­ rzecz, 1953. Scale 1 : 30. Fig. 53. Linen apron. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 54. Married woman i n festive dress with kerchief called „Sic". Dąbrówka, Międzyrzecz district Phot. A. Glapa, 7953. Fig. 55. Girl i n festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 56. Bonnets: I — white bonnet of tulle for baby's baptism. I I — Red bonnet of plush for a child. I l l — I V — bonnets for elder women made of linen. V — V I — festive bonnets of tulle. A — side view, B — view of the back, C — parts of the cut: d — „denko" or bottom covering the head and the ears, d — tape of tulle to strengthen the bottom, e — back part of the bonnet, f — bands called „sznurki", g — tape of tulle to make a ruff — 5 m long, h — pompon, j — back part plaited or „ogonek" — 1,80 m, i — part fastening the side of the bonnet to preser­ ve from dirty, this part is called „ślorka", k — flowers ornamenting the bonnet, 1 — small piece of ribbon to fasten the part called „ogonek", m — pins. I , I I , V — from Dąbrówka, thcdistrict of Międzyrzecz. I I I , IV, V I — from Podmokle Wielkie, the district of Sulęcin, 1946. Scale 1 :5. Fig. 57. Woman's bonnet of linen i n pattern and tulle. Gościkowo, the district of Międzyrzecz. Re­ gional Museum at Międzyrzecz, nr niv. E. 378. Phot. A. Glapa, 1952. For the cut of the bon­ net see fig. 56, V. Fig. 58. Girls with bonnets. Podmokłe Wielkie, the district od Sulechów. Phot. K. Kitzman, 1947. For the cut of the bonnet see fig. 56, V I . Fig. 59. A child's bonnet for the baptism. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. Fig. 60. Bonnet with ribbons. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 61. A bonnet of brocade. Kalawa, the district of Międzyrzecz. Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv. E. 48. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 62. Embroidery upon a bonnet of tulle. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1948. Fig. 63. Tulle bands of a bonnet, from about 1910.Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Regional Museum at Międzyrzecz nr. inv. E 52. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 64. Embroidered linen bands for bonnet from the end of the 19th and the beginning of the 20th century. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv. 6.53. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 65. Linen ruff or „kruz". Kalawa, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 66. Ruffs called „kruzy"; I — worn with every-day's dress, Fig. 35, 55 I I — for festive dress and 1 1 83 �Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. with wreathes („bukiety") for bridesmaid, fig. 2, 37 A — general view, B — parts of the cut; c — lace or tape round the neck, d — strip of tulle, embroidered, e — manner of sewing part e with parts d; f — manner of arranging the ruff, in part e, d, g — ornamented strip of the ruff I . Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1953. Scale 1 :20. 67. „Kruz" — ruff of tulle. Dąbrówka, the .district of Międzyrzecz. Regional Museum"* at Międyrzecz. nr. inv. Phot. A. Glapa, 1952. 68. Head wear from a keystone i n the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Sulęcin, 1522. 69. A t the spindle. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. C. A. F. Baranowski, 1950. 70. „Belica" or implement to bleach the linen from before 1914, after an information of Wiktor Błoch from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1952. * 71. Tulle bands for a bonnet from about 1914. Łagówek, Sulęcin district. Phot. A. Glapa, 1951. 72. Printing blocks from the 19th century. Regional Museum at Międzyrzecz, nr inv. E. 140, 124, 170,139, 123, 171. Phot. A. Glapa, 1952. 73. Strips of ornaments embroidered with colourful thread on front parts of blouses called „pol­ k i " . Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. 74. Woman i n blouse called „polka". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. 75. Embroidery on parts of a ruff. Dąbrówka, the ó strict od Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. 76. White embroidery on tulle for a ruff. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. 77. Ribbon for bonnet. Podmokłe, the district of Sulechów. National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inv. M . NPDep. 49. Phot. A. Glapa, 1956. 78. Ornaments on the bottom of an apron. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. National M u ­ seum at Poznań — Rogalin, nr, inv. E. 1264. Phot. A. Glapa, 1956. 79. Ornaments embroidered with white thread upon shoulder straps of women's short uppershirts called „kabatki". Dąbrówka the district of Międzyrzecz. Similar ornaments were found at Walewice and Łagówek, the district of Sulęcin. Scale 1 :2. 80. White embroidery on tulle for a ruff. Kramsko Stare, the district of Sulechów. Phot. A. Gla­ pa, 1955. 81. Shears from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Su­ lęcin, 1522. 82. Map 2. The area of the Lubusz costume. Drawn by K. Woźnińska, 1956. Table I . Best man and bridesmaid. Painted by J. Karolak. Table I I . Farmer and his wife. Painted J. Karolak. Table I I I . Designs of colourful tissue. Contents Introduction p. 3. Chapter I . The present position of the folk costume on the area under investigation p. 6. Chapter I I . Historical development of the costume p. 6. Chapter H I . The area and distribution of the investigated costume p. 13. Chapter IV. General description of men's costume p. 14. Chapter V. Detailed description of men's costume p. 19. Chapter V I . General description of women's dress, p. 29. Chapter V I I . Detailed description of women's dress, p. 37. Chapter V I I I . Producers and materials, p. 55. Chapter I X . Embroideries and ornaments, p. 59. Chapter X. Sources and their characteristic, p. 64. Notes, p. 65. Bibliography, p. 69. List of plates, p. 81. Russian summary, p. 75. English summary, p. 80. �Ryc. 81. Mapa zasięgu ubioru międzyrzecko-babimojskiego (lubuskiego). Rys. Krystyna Woźnińska �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH s k ł a d a się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski. typy Obejmuje 5 części. W skład k a ż d e j z nich w e j d ą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas u k a z a ł y się drukiem n a s t ę p u j ą c e monografie: . Część I . POMORZE: • Część 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. I I . WIELKOPOLSKA: 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 3. Adam Glapa — Strój m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i 4. Halina Mikułowska — Strój (lubuski), kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. Maria Ż y w i r s k a — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 2. Jadwiga Ś w i ą t k o w s k a — Strój łowicki, 3. Jan Piotr Dekowski •— Strój piotrkowski, 4. Janina Krajewska — Strój opoczyński. Część V. M A Ł O P O L S K A : 1. Pioman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 2. Edyta Starek — Strój spiski. 5. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 4. Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 5. Janusz Ś w i e ż y — Strój krzczonowski. W druku znajdują się: 1. Longin M a l i c k i — Strój Górali Śląskich, 2. Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 3. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski. �Nr CW 232W ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH ę Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich. 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński. 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich (w druku), 18. Strój zagórzan (w druku). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be487591e2b37266ea907a9ee455bf7a.pdf dfb85221396c8e7577016940b50e99d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5656 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5258 Title A name given to the resource Strój opoczyński/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.4; 92 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Krajewska, Janina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A T - L-A- S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH J A N I N A K R A J E W S K A STRÓJ OPOCZYŃSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H IV S T R O J Ó W MAZOWSZE J A N I N A S T R Ó J L U D O . W Y C H I SIERADZKIE ZESZYT 4 K R A J E W S K A O P O C Z Y Ń S K I ni n i W R O C Ł A W 1 9 5 6 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A, JÓZEF A N N A G A J E K, K U T R Z E B A , A D A M MŁODZIANOWSKI. KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN RE1NFUSS, REDAKCJA ATLASU: TADEUSZ SEWERYN WROCŁAW. NANKERA 4 REDAKTOR NACZELNY: R E D A K T O R ZESZYTU: OKŁADKA: PLANSZE UKŁAD ADAMA BARWNE: JÓZEF GAJEK JERZEGO KAROLAKA A D A M A GLAPY NAUKOWA POZNAŃ 1 WIELOBARWNE ZAKŁADY POZNAŃSKA DRUKARNIA GRAFICZNE GAJEK MŁODZIANOWSKIEGO GRAFICZNY: KLISZE J E D N O B A R W N E JÓZEF I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6200 egz. Ark, wyd. 8,5, ark. druk. 12. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 4. I . 1956. Podpisano do druku 18. "V. 1956. Druk ukończono w lipcu 1956. Zam. nr 20/156 Cena zł 27,—. K-7-3541 �mai. J. Karolak �WSTĘP Opoczyńskie leży na łagodnym przejściu Gór Świętokrzyskich k u równinom Mazow­ sza . Nad Pilicą ciągnie się wyżyna pokryta lasami i bagniskami, najwyższy jej punkt znajduje się koło Gielniowa , piaski zaś Opoczna tworzą tzw. pustynię sitowską. Powiat opoczyński i część powiatu rawsko-mazowieckiego leży po prawej stronie Pilicy. Prze­ cinają go dwa większe dopływy Pilicy: Czarna i Drzewiczka^ z dopływami Wąglanką, Brzuśnią i Wywózką. Nad brzegami rzek ciągną się łąki i mokradła, a ponieważ Pilica często wylewa, w Łęgonicach mówią, iż w piecach chlebowych czasem ryby pływają. Pilica była niegdyś rzeką spławną, szły po niej transporty drzewa prowadzone przez oryli. Lasy mieszane z przewagą sosny zajmują w Opoczyńskiem prawie 22% po­ wierzchni; ciągną się one od Drzewicy do Tomaszowa i przechodzą na lewy brzeg Pilicy na obszar powiatu rawskiego. Szczególnie zwarcie występują one w okolicach Lubochni i Spały, gdzie zwierzyna podlega specjalnej ochronie. W połudn. części pow. opoczyńskiego ciągną się lasy wyspowo od Przysuchy, w bardziej zaś przerywanym zasięgu — niemal do Opoczna. W Opoczyńskiem ziemia jest średnio urodzajna, stąd przysłowie „Opoczyńskie kraje, kopę sieje, kopę zbiera, kopa korzec daje". Przemysł t u słabo rozwinięty a ludność utrzymuje się głównie z gospodarki rolniczo-hodowlanej. Pow. opoczyński był zapóźniony gospodarczo i do ostatniej wojny stosowano tu jeszcze u p r a w ę roli w zagony. Duże roz­ drobnienie ziemi wskutek podziału m a j ą t k ó w i braku komasacji utrudniało wprowa­ dzenie racjonalnej gospodarki. Nad brzegami rzek ciągnie się pas łąk, sprzyjający hodowli owiec; rozwinęła się ona szerzej w X I X w. i pozwoliła na wzmożenie tkactwa domo­ wego, zwłaszcza wełnianych tkanin. H i s t o r i a r e g i o n u . Za Piastów, w okresie tworzenia się Polski dzielnicowej istniały na t y m terenie dwie kasztelanie: Żarnów i Skrzynno, które wymienia Bulla z 1130 r. Granice między nimi nie mogły być ściśle określone ze względu na dzielące je puszcze; prawdopodobnie terytorium kasztelanii skrzyńskiej obejmowało odnogę puszczy sandomierskiej, dochodzącej do Gielniowa. Granicą była rzeka Drzewiczka. Na północy granica kasztelanii docierała do Pilicy i t u stykała się na pewnym odcinku z Mazow­ szem. W X I I w. obydwie kasztelanie należały do księstwa łęczycko-sieradzkiego. Dopiero około 1239 r. na skutek rozgrywek dynastycznych kasztelanie weszły w skład księstwa sandomierskiego. Kasztelania skrzyńska graniczyła od wschodu na rzece Radomierzy (obecna Radomka) z kasztelanią radomską, t j . z najbardziej na północ w y s u n i ę t y m tere­ nem ekspansji Sandomierzan, którzy podeszli również pod Skrzynno i Przysuchę . Za Pilicą na połudn. zachód leżało księstwo łęczycko-sieradzkie . którego najstarszym grodem była Łęczyca. Jego organizacja terytorialna musiała się wytworzyć w oparciu g dawne terytorium plemienne; prawdopodobnie Łęczycanie b y l i odgałęzieniem Polan. Nad Pilicą, na terenie kasztelanii łęczyckiej została założona osada Inowłódz, wspom­ niana w dokumentach z X I w . . Łęczycanie oparli się o Pilicę i w osadnictwie opoczyń­ skim brali słaby udział lub w ogóle poza Pilicę nie przeszli. l 2 3 4 5 6 i 3 �Na zachodzie graniczyły z kasztelanią żarnowską kasztelanie w Wolborzu i Rozprzy, należące do księstwa sieradzkiego. Osadnictwo było tu wynikiem ekspansji Sieradzan, którzy parli w kierunku wschodnim i południowym; nad rzeką Czarną dopływem Drzewiczki i Łososiną dopływem Nidy doszło prawdopodobnie do zmieszania się dwóch elementów etnicznych, t j . Sandomierzan i Sieradzan . Najstarsze osadnictwo tego regionu skupiało się w połudn. części powiatu i szło brzegiem dawnej puszczy k u północy, gdzie nad Pilicą ciągnęły się bagniska, które mu przeszkadzały. Granice terytorialne kaszte­ lanii ustaliły się przy zagęszczeniu osadnictwa i wzmocnieniu władzy administracyjnej księstwa w X I I I w. Bliskie dawnych podziałów plemiennych są dawne granice diecezjalne, archidiecezja np. gnieźnieńska obejmuje Opoczyńskie z Żarnowem i Skrzynnem . Późniejsze nato­ miast granice administracyjne nie biegły dawnymi granicami plemiennymi, gdyż pow. opoczyński należał do wojew. sandomierskiego lub radomskiego. W okresie międzywojen­ nym przyłączono go do woj. łódzkiego, a obecnie do kieleckiego. Także i pow. rawskomazowiecki, znajdujący się obecnie w granicach woj. łódzkiego należał dawniej do woj. mazowieckiego. Skrzynno i Żarnów — grody okresu plemiennego leżały na krańcach osadnictwa sieradzkiego i były ośrodkami życia politycznego i gospodarczego, a prawdopodobnie i religijnego, jakie rozwijało się w centrach opoli . Obydwa grody należały do słabo uposażonych. Przez Opoczyńskie szły ważne drogi handlowe z Rusi przez Sandomierz, Skrzynno, Inowłódz, Łęczycę do Włocławka. Odgałęzienie tej drogi prowadziło z Opatowca przez Żarnów, Piotrków do Łęczycy, gdzie łączyło się z szlakiem poprzednio wymienionym. W X I V w. prowadziła droga z Opoczna do Radomia i dalej na południe. Wszystkie te drogi zbiegały się na północy we Włocławku a później w Toruniu, skąd jako via mercatorum biegły do Gdańska . Wzdłuż dróg handlowych były komory celne w: Skrzynnie, Inowłodzu a w X I V w. również w Opocznie. Obydwa grody, Skrzynno i Żarnów posiadały targi , a Żarnów —• własność księcia, otrzymał wolność targową w 1220 r. i miał spiżarnię książęcą . W X I w. nastąpiło szereg nadań dla biskupstw, klasztorów, kościołów i rycerzy. Skrzynno było posiadłością biskupią a częściowo książęcą, lecz gród książęcy szybko stracił swe znaczenie. W X I V w., gdy kasztelanie straciły znaczenie administracyjne został założony powiat w Opocznie , w którym odbywały się ziemskie roczki sądowe . Przy tworzeniu się organizacji sądowniczej wyzyskano dawne granice terytorialne, to też pow. opoczyński odpowiada mniej więcej dawnej kasztelanii żarnowskiej. Na początku w. X V I odbywały się tu sejmiki Ziemi sandomierskiej, granica pow. sandomierskiego biegła wtedy poza Odrzywołem, Drzewicą, Gielniowem, Mroczkowem i Gowarczowem. Z innych ośrodków należy wymienić Drzewicę i Odrzywół nad Drzewiczką. Do dóbr zamku należały miasteczka Gielniów i Nieznamierowice. Odrzywół założony w 1418 r. miał targi i jarmarki. Studzianna założona w X V I w. znana jest i do dziś dnia z kultu M a t k i Boskiej Studziańskiej i dorocznych targów. Ściągają tam ludzie w strojach ludowych z całego powiatu. Z kolonizacji osadników sieradzkich w X V w. pochodzą wioski: Brzustów, Ciebłowice, Sługocice, Smardzewice i wcześniejsze, Twarda i Zarzęcin. Należy zaznaczyć, że koło Skrzyńska istnieje także osadnictwo tatarskie . Opoczyńskie leży w granicznej strefie kulturowej między Małopolską a Mazowszem, to też posiada wiele cech wspólnych obu regionom; wpływ Mazowsza zaznacza się szczególnie w opoczyńskim stroju. Dla naszych rozważań nad zagadnieniem stroju ludowego nie obojętne jest zagadnienie rozwarstwienia społecznego ludności wiejskiej, zamieszkującej omawiany teren. Ustawy z X V w. dotyczące powinności włościan podcięły warunki ekonomiczne chłopów i podały je w pańszczyznę . Stosunki te t r w a ł y do X V I I I w. i dopiero koniec X V I I I w. i wiek X I X wniósł sprawę uwłaszczenia chłopów . 7 s tf 10 u 12 1 3 ,4 l5 1 6 17 18 i n 4 �W latach 1830—46 położenie chłopów w dobrach prywatnych pogorszyło się. Szlachta wyzyskiwała dekret uwłaszczeniowy, aby przejść z gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej do gospodarki folwarczno-najemnej, chętnie też przyjmowała najmitów, rugując chłopów pańszczyźnianych. W 1844 i 1845 r. masowym rugom uległo kilka wiosek pow. rawskiego . Drugim sposobem częściowego zniesienia pańszczyzny było oczynszowanie chłopów. Ukaz z 1835 r. wprowadził oczynszowanie w dobrach skarbowych i donacyjnych. Reali­ zowany powoli nie rozwiązywał problemu, to też ruchy chłopskie — początkowo żywio­ łowe, później o charakterze świadomego ruchu ekonomicznego, zmusiły do wydania dekretu uwłaszczeniowego- . Charakterystyka stroju. Strój opoczyński charakteryzują pewne cechy wyróżniające go od strojów sąsiednich, a ujawniające się w kroju, typie tkaniny i sposobie noszenia różnych części odzieży oraz w ozdobach. Ogólną charakterystyczną cechą stroju opoczyńskiego jest umiar w kroju, w kolorycie i ozdobach, szczególnie koło Opoczna i Studzianny. Równocześnie jednak strój opoczyński odznacza się bogactwem splotów tkackich i iglicowania, ozdobne zaś tkactwo było bogato rozwinięte w północnej części Opoczyńskiego. Z opoczyńskich strojów męskich i kobiecych wyróżnia się szczególnie koszula o kroju p r z y r a m k o w y m ; szczególnie charakterystyczny jest jej wielobarwny haft płaski, niekiedy w połączeniu z czarnym ornamentem krzyżykowym. Natomiast haft biały, po­ dobny do haftów piotrkowskich przybiera tu swoiste formy, jak np. w Rzeczycy i Studziannie, w połączeniu z czarnym lub ze ściegiem wykonanym nicią żółtą lub niebieską. Odrębność opoczyńskiego stroju męskiego w jego dawnym starszym typie stanowią wielobarwne ubrania deseniowe, wykonane z tkanin przeważnie o splocie czteronicielnicowym lub tkanych pod deskę (Tabl. 1). Obecnie jednak panują powszechnie czarne sa­ modziałowe ubrania (Tabl. 2, ryc. 10). W wierzchnim ubraniu, t j . w parcianych sukma­ nach z X I X w. zachowanych z prawej strony Pilicy, charakterystyczny jest odmienny koloryt „pętli" i klapek oraz naszycia z czerwonych ta­ siemek na białych sukiennych sukmanach. Sukmana z czarnymi potrzebami, która w X X w. uważana jest za typowo opoczyńsko-rawską ma swe prototypy na innych pobliskich terenach (ryc. 1, 23). Oddziaływuje ona również w kierunku zachodnim na strój piotrkowski. Kapelusze, czapki i buty posiadają tu tylko drugorzędne cechy odmienne, natomiast wielo­ barwne pasy siatkowe są charakterystyczne dla Opoczyńskiego i posiadają dalekie analogie, gdyż podobne pasy plecione znane są na Podlasiu a no­ szone były również dawniej przez szlachtę. Opoczyńskie stroje kobiece wyodrębniły się od strojów sąsiednich z końcem X I X w., kiedy to wełniaki z dwu- i trójbarwnych przechodzą po­ w o l i do wielobarwnych, a w tle przestają stosować kolor czerwony, chociaż pozostają ciepłe kolory, w starszym stroju pomarańczowe, a w później­ szym żółte. Tło wełniaków nie rozbudowuje się zbytnio i nie przekracza k i l k u cm. Na ogół są to 2rt 1 Ryc. 1. Chłop w sukmanie, z pasem siatkowym i w kaszkie­ cie. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. �wełniaki ciemne, choć od 1920 r. rozjaśniane różnymi odcieniami barwy różowej. Wełniaki współczesne mają również tendencję do jasnych barw, zwanych barwa „ciałowa" lub „gąsiątkowa". Opoczyńskie kiecki przyszyte są do stanika i noszone „dęto", dzięki zaszyciu w e w n ą t r z zakładki. Charakterystyczne są zapaski „ w pas" o różnych deseniach i tle, oraz zapaski ,,na odziew" o tle dwojakim i symetrycznym raporcie. Noszą t u również kaftany, angierki, zielone sukienki, stroje białe, prześcieradła i dywany z „obróbką". Typowym zwyczajem opoczyńskim jest łączenie kiecki i dwóch zapasek o odmiennym tie. Ozdobne naszycia z aksamitek na kieckach i zapaskach, a niekiedy paski „szkloków", „plotki" i pasmanterie urozmaicają ten barwny strój. Typowe są również opoczyńskie czepce wiązane z tyłu i noszone z dużą salinówką okręcaną wokół głowy, oraz czepce obrzędowe i ślubne wianki czy* też stroiki druhen, przypominające nieco analogiczne ozdoby piotrkowskie. Prócz wiązania chustek jest tu charakterystyczny ich koloryt, gdyż Opoczynianki nie noszą chustek czerwonych. Wyjątkowo tylko w okolicach Inowłodza noszono chustki czerwone w czasie państwowych dożynek. Również charakterystyczne jest uczesanie włosów; dziewczęta plotą je w dwa warkocze i wiążą kokardą. Obecny strój opoczyński może być letni lub zimowy; inny jest strój odświętny, a inny na codzień. I chociaż w niektórych wsiach ubiór miejski wypiera ubiory ludowe — moda ta nie łamie jednak powszechnego zwyczaju i strój ludowy jest tu obowiązujący. Męż­ czyźni ubierają się wprawdzie w czarne ubrania z wełnianego samodziału, ale starsi noszą kolorowe lejbiki, a haftowane koszule męskie są również jeszcze częste. (Tabl. I I ) . Stroje kobiece są dotąd wielobarwne o przewadze tkanin pasiastych. Kobiety noszą tu powszechnie koszule haftowane, kiecki na staniku, a na terenach peryferycznych — gorsety, zapaski i kaftany. Zaznaczyć należy, że nawet ubogie kobiety posiadają inne kiecki na codzień i inne na święta. Zamożniejsze mają po kilka kiecek z wełniaków o różnym tle czyli „dnie", zapaski: „w pas", na „odziew" i na „porywkę". W okolicach Opoczna dziewczęta mają perkalowe białe sukienki ubierane latem. Kobiety noszą wełniane gładkie suknie uszyte na wzór wełniaka. Niezależnie od wieku kobiety wiążą na głowie salinówki od święta, a do roboty perkalowe białe lub deseniowe chustki. W zimie okrywają się wełnianymi chustkami, mężatki zaś noszą dzieci w barwnych dywanach. Mimo powszechnie noszonego stroju ludowego, niektóre jego części zanikają, np. czepce; wyszły też z użycia duże salinówki, choć małych każda kobieta posiada kilka. Podczas wojny naśladowano salinówki haftując białe jedwabne tkaniny kolorową bawełną. Wyszły z mody także dawne wierzchnie okrycia tzw. sukienki i żwpaniki, a angierki lub wangierki tylko sporadycznie były do niedawna wkładane. Mężczyźni przestają nosić sukmany, czasem tylko starsi nakładają je na uroczystości 0 charakterze publicznym. Znikły też z mody „świńskie r y j k i " , rogatywki i czapki „sprę­ żynowe"; z mody wyszedł nawet słomiany kapelusz. Charakterystyczne przemiany w y ­ rażają się także w kolorycie tkanin, w sylwecie stroju i w sposobie jego noszenia. Opo­ czyńskie kobiety noszą np. krótkie dęte kiecki, na terenach przejściowych kobiety noszą kiecki układane, prosto opuszczone. Na święta dziewczęta wkładają białe pończochy 1 pantofle, zimą —• wysokie buty. Rozwój i zanik niektórych elementów opoczyńskiego stroju ludowego jest uwarun­ kowany zmianami w życiu ekonomiczno-społecznym wsi. Wojenna przerwa w dostawach dawnych tradycyjnych surowców skłoniła lud do zarzucenia niektórych elementów stroju. We wsiach w pobliżu ośrodków fabrycznych, jak Tomaszów, a nawet Drzewica, strój ulega wpływom mody miejskiej. Mimo tego jednak opoczyński strój ludowy utrzy­ muje się dotychczas, czemu sprzyja hodowla owiec i uprawa lnu, a także możliwość zuży­ cia wolnego czasu na przędzenie i tkanie materiałów. Strój ludowy ma też swoje zalety; 6 �wełniaki są trwałe, a np. stare kobiety posiadają kiecki i zapaski z wyprawy ślubnej. Podniszczone — przeznacza się do pracy. Wełniaków też nie piorą, gdyż twierdzą, że brud ściera się z górną warstwą wełny. Tkanina wełniana na kiecki nie jest sztywna, lecz ciepła i lekka. Latem zastępują ją lżejszym samodziałem, wełną fabryczną lub perkalem. Kiecka nie krępuje ruchów przy pracy. Praktyczne są również czarne portki płócienne wątczone wełną. Opoczyniacy posiadają zamiłowanie do tkactwa i swoich strojów; kobiety dobierają starannie ko­ lory wełniaków. Często pożyczają je dla powtó­ rzenia „mody", choć przy pracy zmieniają barwy według swego upodobania. W ten sposób Opoczynianki są współtwórczyniami estetycznych warto­ ści stroju opoczyńskiego. Ryc. 2. Kobieta we współczesnym stroju wyjściowym. An­ toninów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska. 1948. Rozdział I OBECNY STAN STROJU OPOCZYŃSKIEGO Dawny opoczyński strój męski składał się z filcowego kapelusza zwanego świń­ skim ryjskiem, później czapki — z koszuli na „zaściegackę" z w y k ł a d a n y m koł­ nierzem, lejbika kolorowego, wełnianych portek z fartuszkiem, a od 1890 r. spancera sięgającego do pasa. Portki i spancer szyto z czarnej tkaniny samodziało­ wej. Kawalerowie nosili od święta portki kolorowe, tkane w tzw. „ząbki" i kolorowe spancery z samodziału w deseń na czarnym, buraczkowym lub pomarańczowym tle. Buty karbowane lub zwykłe uzupełniały strój (Tabl. 1). Wierzchnim okryciem była biała sukmana, prosta lub z fałdami, przepasana pasem siatkowym lub tkanym na war­ sztacie. Na północy noszono niebieskie lub granatowe spancerki. Używano również białych, fałdowanych sukman lub noszono sukmany sieraczkowe. Obecnie strój męski składa się z płóciennej koszuli z haftowanym „przedsobkiem", mankietami i stojącym kołnierzem, z czarnego marynarkowego ubrania z samodziału i długich butów. W zimie noszą burki z kupnych materiałów a podczas mrozów kożuchy. Kobiety nosiły pasiaste kiecki na czerwonym, t j . pomarańczowym dnie i w t y m kolorze zapaski. Charakterystyczną cechą dawnych tkanin była duża ilość wełnianej przeróbki. Do stroju kobiecego należał: gorset, spancer, płócienna koszula z wywijanym kołnierzy­ kiem, haftowana na przyramkach i mankietach biało-czarnym lub czerwono-czarnym haftem. Na szyi sznury bursztynu bądź korali z krzyżykiem lub medalikiem zdobiły całość. Do ślubu lub na lato noszono paradne kiecki z deseniowej tkaniny, tkanej na 4-ch nicielnicach i zapaskę wełnianą lub biały fartuch z kupnego materiału. Gorset i kaftan z tejże tkaniny uzupełniały strój. Głowę zdobił ślubny wianek a później czepiec na ,, błogosławieństwo''. 7 �W zimie wierzchnim okryciem była su­ kienka z zielonego sukna podbita futrem, czarny fałdowany żupanik lub angierka czyli wangierka szyta z samodziału w paski, wa­ towana, przepasana zapaską. Głowę okry­ wała chustka a ramiona — zapaska. Bogat­ sze gospodynie nosiły kożuchy. Opoczyński strój kobiecy składa się obec­ nie z kiecki na staniku o tle „łowickim" (chrom, czarny, buraczkowy, zielony, nie­ bieski). Tło jest niezbyt szerokie, w wielo­ barwne pasy o układzie symetrycznym. Ilość barw dochodzi często do dwudziestukilku. K r ó t k a zapaska „w pas" i zapaska „do odziewu", koszula z kołnierzykiem wykładanym, zdobiona płaskim haftem, chusteczka na gło­ wie, mała ciemna salinowka — dopełniają całości stroju. W odróżnieniu od strojów sąsiednich opo­ czyńskie stroje kobiece charakteryzuje zu­ pełny brak koloru czerwonego. Zapaski są tu w innym kolorze niż kiecki lub zapaski na odziew (Tabl. 2). Jeżeli kiecka ma dno „łowickie" noszą zapaskę o dnie czarnym. Zapaski na odziew mają tylko tło łowickie lub czarne, a koło Opoczna również i modre. Obecnie kobiety opoczyńskie wkładają na nogi białe pończochy, pantofle lub wysokie Ryc. 3. Dziewczyna w stroju odświętnym. Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947. buty. Na lato a także do ślubu wkładają białe perkalowe kiecki mocno krochmalone. W zimie noszą burki, ciepłą chustkę i zapaski na ramionach. Dzieci w Opoczyńskiem ubierają również w strój ludowy; 3-letnie dzieci dostają małe pasiaste fartuszki Iniano-wełniane do perkalowych sukienek, a potem wełniaczki w drobne prążki. Chłopcy do 4-ch lat chodzą w samodziałowych sukienkach a potem w czarnych ubrankach. Strój opoczyński nawiązuje wyraźnie do strojów mazowieckich (np. krojem sukmany), a w niektórych szczegółach do wielkopolskich (fałdzista sukmana). Posiada on również kilka odmian czyli podtypów lokalnych, a mianowicie na terenach przejściowych w okoli­ cach Lubochni, Smardzewic i na wschodzie w okolicach Odrzywołu (mapa). Te trzy ostatnie odmiany nawiązują do strojów sąsiednich. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Na północ od Opoczyńskiego występuje strój rawski a dalej łowicki. Starszy strój rawski jest charakterystyczny prze­ wagą tła czerwonego z pasami zielonymi. Od Białynina strój rawski przypomina stroje łowickie. Żywotność ubiorów ludowych w pow. rawskim jest mała, młodzież ubiór ten zarzuca, utrzymuje się jednak w wielu wsiach strój kobiecy, odświętny (kiecka, gorset zapaski). Wśród starszych mężczyzn spotkać można białą sukmanę z czarnym szamero­ waniem. Strój łowicki omówiony został w osobnej monografii; charakteryzują go koszule o szerokich rękawach, spodnie starszego typu jednobarwne, późniejsze o czerwonym a po­ tem żółtym tzw. „dubeltowym" szerokim tle, lejbik czarny zakładany przeważnie na spen­ cer, spencer z czarnego sukna zdobiony tasiemkami, starszego zaś typu — kolorowy w drobną k r a t k ę ; sukmany starsze siwe, obszyte czarnymi tasiemkami i współczesne białe brzezinioki kaftany z czarnego sukna obszyte czerwonym sznurkiem i czarne kapoty z po­ trzebami. W łowickim stroju kobiecym zasługuje na u w a g ę typ samodziału — gruby 8 �i sztywny, kiecka ułożona w sztywne fałdy. Tło wełniaków i zapasek szerokie. Gorsety z czterema klapkami z samodziału w paski poziome. Starszego typu kaftany z samodziału w pasy poziome a współczesne — z aksamitu. Kiecki, zapaski i spencerki są bogato zdo­ bione naszyciami i haftem. Na zachód od Opoczyńskiego występuje strój piotrkowski, omówiony również w osob­ nej monografii, bardziej zbliżony do stroju opoczyńskiego niż inne stroje. Różnice zacho­ dzą w typie tkaniny i w odmiennym kroju niektórych części odzieży. Męski strój piotr­ kowski składa się: ze spodni w drobne prążki, lejbika wełnianego w prążki poziome, spencerka z siwego prążkowanego samodziału. W tkaninach jednobarwnych należy pod­ kreślić przewagę barwy granatowej nad czarną. W stroju kobiecym jest charakterystyczna koszula typu p o n c h o lub koszula z karczkiem, spódnica i fartuch drukowany, jedno­ barwne spódnice wełniane z samodziału, a w X X w. wełniak „krakowski" o czerwonym dnie i tzw. „łowicki" o wielu dnach; wełniaki fałdowane, kaftany wyłącznie jednobarwne, krótkie „przyjaciółki", fartuszki płócienne lub z kupnych materiałów, zdobione i hafto­ wane, zapaski w „pas" o układzie asymetrycznym z „przeplotką". Zapaski do odziewu w poprzeczne prążki w X I X w. (czerwone, żółte, zielone, brązowe o czerwonym tle), a w X X w. zapaski z prążkami przenikającymi. Wianek ślubny odmiennie upięty od opoczyńskiego, czółko druhny z aksamitu zdobionego czerwonym „cyrglem" wstążkami, kwiatami, szychem i pawimi piórami. Na południe od zasięgu stroju opoczyńskiego, t j . w Górach Świętokrzyskich występuje strój kielecki, charakterystyczny przez brązowe sukmany ze stojącym kołnierzem, grana­ towymi klapkami i czerwonym haftem. W stroju kobiecym charakterystyczna jest koszula typu p o n c h o z naszytym na ramionach prostokątnym kawałkiem płótna, z kwadra­ cikiem przy szyi. Gorset z układaną falbanką u dołu, czerwona kiecka marynusowa, rzadziej pasiak, zapaski w czerwono-czarne prążki, zapaski w pas o tle fioletowym (Bie­ liny), w okolicach Bodzentyna — czarne, czasem na prostopadłej krawędzi z paskiem czerwonym i chustka wiązana na głowie z opuszczonymi luźno końcami z tyłu („na zająca"). Na wschód od Opoczyńskiego ciągnie się teren strojów z Powiśla. Strój okolic Stężycy, Puszczy Kozienickiej i Czerska opracował jeszcze w X I X w. O. K o l b e r g . Charak­ terystycznymi cechami stroju męskiego od­ znacza się siwa sukmana z tyłu nie rozcinana lub sukmana bura z klapami z sukna czer­ wonego lub błękitnego, obszyta dookoła taśmą jasną albo niebieską, a niekiedy czarną (Stężyca). Do stroju męskiego należała: ka­ mizelka sukienna, granatowa z czerwoną wypustką, spodnie, wąski pas skórzany z ko­ zikiem w drewnianej pochewce, buty w y w i ­ jane po kostki, ściągnięte rzemykiem, niski kapelusz filcowy, obciągnięty u dołu czar­ nymi i czerwonymi sznurkami, złotym szy­ chem, z pawim piórem na przodzie (Czersk). Rękawy koszuli zawiązane nićmi lub sznur­ kiem, a kołnierz zapięty spinką. Strój kobiecy na t y m terenie składał się: Ryc. 4 Kobieta w stroju zimowym współczesnym Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Kra­ jewska, 1952. 9 �ze zgrzebnej spódnicy zwanej ciasnocha, noszonej pod spódnicą wierzchnią, gorsetu mocno wyciętego, białej płachetki na ramionach, fartucha zwanego „burek ' z wełny w biało-czarne paski, lub fartucha płóciennego. Spódnica mogła być również z „szorcu" tak, jak i zapaska na ramionach. Duży czepiec z tiulu, wysokie czółko opięte różno-kołorowymi wstążkami i pawimi piórkami, perkalowe odziewadło, muślinowy rańtuch, chustki wełniane bądź bawełniane, szale w dużą kratę uzupełniały strój kobiecy. Na terenach pogranicznych, t j . na połudn. zachód i wschód, między granicą stroju opoczyńskiego, piotrkowskiego, kieleckiego i powiślańskiego najstarsze wełniaki są dwubarwne (Krajów. Skrzyńsko, Nieznamierowice) lub trzybarwne (Małe Końskie, par. Bło­ nie), o kolorach: granatowym, zgniło-zielonym, buraczkowym lub w drobne paski bez jednolitego dna. W X X w. noszono tu ciemne wełniaki, bądź na tle czerwonym (Tabl. I I I ) . Koszule najczęściej niezdobione, kiecki do pasa układane z naszytymi tasiemkami (Mnisz­ ków), zapaska gładka, wreszcie czepiec związany pod szyją (Prymasowa Wola), chu­ steczki, szalinówki w kolorze czerwonym — to cechy tego terenu. Białe sukmany noszono na połudn. zachodzie bez pasów. Na ogół jednak strój ludowy na opisanych terenach pogranicznych zanika, a w jego miejsce wchodzi w modę ubiór miejski. 1 Rozdział II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU OPOCZYŃSKIEGO W ciągu X I X i pierwszej poł. X X w. strój opoczyński ulegał zmianom; zwłaszcza poszczególne jego części i elementy takie jak krój, rodzaj tkaniny, barwa, ozdoby uległy dużym przemianom. Niektóre części stroju w ciągu tego okresu zanikły a na ich miejsce wchodzą inne, najczęściej fabrycznego pochodzenia. Największy rozkwit stroju opoczyńskiego nastąpił w okresie pouwłaszczeniowym i t r w a ł do I wojny światowej. W oparciu o badania terenowe możemy odtworzyć przy­ bliżony rozwój stroju opoczyńskiego od drugiej poł. X I X w. Natomiast wzmianki w lite­ raturze etnograficznej, chociaż sporadyczne, sięgają do 1828 r., i jakkolwiek są ułamkowe, dają kilka cennych przyczynków. Jak przypuszczać możemy koszule w poł. X I X w. były odmiennego kroju, mało zdo­ bione. Być może, iż ten właśnie brak ozdób był jedną z przyczyn tłumaczącą dlaczego autorzy notatek dotyczących stroju opoczyńskiego, które Kolberg w swoim dziele przy­ tacza, nie zwrócili na nie u w a g i . Ze współczesnych relacji wynika, że od końca X I X w. koszule opoczyńskie miały krój p r z y r a m k o w y , innego nie pamiętają. Koszule męskie noszono z płótna lnianego lub konopnego . Płótno lniane było zgrzebne, stabo bielone. Koszule odświętne szyto z cienkiego lnianego płótna, a w okresie międzywojennym z płótna lniano-bawełnianego *. Koszule kobiece natomiast miały górną część z płótna cienkiego a dolną czyli nadołek z płótna zgrzebnego. Współcześnie koszula kobieca posiada górną część z płótna fabrycznego, często też jest bez nadołka i tworzy rodzaj bluzki. Krój koszul znanych z tra­ dycji jest także przyramkowy. Natomiast od końca X I X w. zmienia się osywka i osywecki a w męskiej koszuli również i gors. Najstarsze koszule miały być gładkie, zdobione pro­ stym ściegiem; od końca X I X w. wprowadzono wysycia, haft, który aż do czasów współ­ czesnych przechodził kilka przeobrażeń w ściegu, ornamentyce i kolorycie. W X I X w. mężczyźni nosili koszule na „ w y p u s t " t j . wyłożone na spodnie, długie do kolan, podpasane wełnianym pasem. Ten sposób noszenia koszuli zanikł ok. 1880—1890 r . . Szczątkowym zwyczajem było niewątpliwie wyrzucanie koszuli na wierzch podczas żniw. Z męskich strojów noszonych między 1870 r. aż do czasów współczesnych wymienić należy portki, lejbik, sukmaną i kożuch a z kobiecych —• kiecki, różne zapaski, gor­ sety, spancerki, sukmany i inne okrycia. W X I X w. aż do I wojny noszono spodnie typu fartuszkowego, potem weszły w modę spodnie współczesne. Białe, samodziałowe, płó22 23 2 23 10 �Ryc. 5. Typ chłopa z pow. Opoczno. Reprodukcja z Atlasu geograficznego ilustr. Królestwa Polsk. J. M. Bazewicz, 1907. cienne lub wełniane spodnie farbowano z końcem X I X w. na czarno i takie u t r z y m a ł y się do czasów współczesnych. Spodnie deseniowe, wielobarwne, samodziałowe, noszone w czasach pouwłaszczeniowych zanikły po I wojnie. Lejbiki znane z tradycji w X I X w. z wysokim prostym kołnierzem i klapkami, zapi­ nane do góry, wraz z upowszechnieniem haftu, zyskują z przodu większe wycięcie dla pokazania haftowanego gorsu koszuli. Lejbik był zawsze krótki; przody miał z samodzia­ łowej, wełnianej tkaniny a plecy z podszewki. Przody zmieniały się od jednobarwnych do wielobarwnych, deseniowych i czarnych. Po I wojnie kolor czarny panował powszechnie. Lejbiki starszego typu leżały na figurze luźno, późniejsze ściągano z tyłu paskiem. „Spancerki" weszły w modę ok. 1890 r., były krótkie do pasa. Z początkiem X X w. weszła w modę dłuższa od spancerka marynarka i krótki spancerek, k t ó r y po I wojnie powoli zanikał. Krótkie spancerki były czarne, bądź wielobarwne-deseniowe. W podob­ nym kolorze noszono też marynarki; dopiero po I wojnie zapanował powszechnie kolor czarny. W okolicach Smardzewic, Lubochni i na północnej granicy Opoczyńskiego, a nawet w pierwszej fazie w okolicach Rzeczycy noszono spancerki granatowe i niebieskie, to też chłopców z gminy Sierzchowy nazywano „modrakami". W niektórych wsiach twierdzą, iż najstarsze spancery miały być białe, wełniane. Możliwe, że była to raczej krótka sukmanka, gdyż tę część odzieży noszono bezpośrednio na koszuli i lejbiku. �Wiadomości dotyczące sukmany pochodzą z okresu pouwłaszczeniowego. W drugiej poł. X I X w. wierzchnie okrycia są już dosyć zróżnicowane, gdyż istniało kilka typów sukman, różnych pod względem kroju, tkaniny i ozdób. W Międzyborzu np. w pow. opoczyńskim jeszcze po uwłaszczeniu noszono parcionki t j . płócienne sukmany, far­ bowane na kolor granatowy lub czerwony, a w całej wsi miały być tylko 3 białe suk­ many wełniane. Białe sukmany uważano tam za w y m y s ł łowicki . Biała sukmana wypie­ rała parcionki, a niektórzy chłopi około Opoczna twierdzą, iż pochodzi ona z czasów króla Kazimierza (Wielkiego). Nie rozstrzygając kwestii genezy wełnianej sukmany należy zwrócić uwagę, że ok. 1870—1880 r. noszono po prawej stronie Pilicy białe sukmany dwojakiego kroju: proste, bez cięcia w pasie, krótkie, a także sukmany fałdziste ciężkie i długie. Najstarsze suk­ many posiadały proste, stojące kołnierze, barwne klapki, tasiemki i wyszycia. Sukmany od Opoczna po Pilicę były zdobione czerwonymi taśmami, choć niektóre wsie miały modę na ozdoby innej barwy. Za Pilicą noszona była sukmana fałdzista z czarnymi potrze­ bami i pętlami, która pod koniec X I X w. i w X X w. przyjęła się powszechnie na oma­ wianym obszarze wypierając inne. Białe fałdziste sukmany były szyte z samodziału a późniejsze z kupnego sukna. Prawdopodobnie i granatowe sukmany były czasem szyte z sukna. Ok. 1900 r. w okolicy Smardzewic i Lubochni weszły w modę tzw. sukmany „sieraczkowe". Różnią się one od białych lekkością, gdyż sukmany samodziałowe białe były ciężkie „jak trzy ćwierci żyta", mocno folowane. Sukmany sieraczkowe były słabiej folowane. 2fi Sukmany zależnie od kroju miały różne przeznaczenie. Biała krótka sukmana noszona była raczej na ubranie l ż e j s z e ; fałdzista sukmanę ubierano do 1890 r. na lejbik a w zimie na kożuch lub spancer. Sposób noszenia sukmany bezpośrednio na koszuli" przypomina sposób noszenia szlacheckiego żupana. W kroju sukmany można znaleźć p e w n ą analogię do kontusza, czamary i k a p o t y (ryc. 24). Ok. 1870 r. granatowe suk­ many miały charakter obrzędowy, W X X w. biała sukmana weszła do stroju obrzędowego, gdyż t a k ą wkładał pan młody; jednakże koło Lubochni pan młody wkładał do ślubu kapotę sieraczkową. Kobiety nosiły wierzchnie okrycia różnego rodzaju; białą krótką s u k m a n k ę podobną do męskiej noszono na chłody, jak również białe katonki zdobione wełną, które były używane na codzień. Prócz nich noszono katonki z cienkiego sukienka, które wymyśliła niejaka Bajorowska z Kruszewca. Były one ubierane na białe suknie i miały charakter stroju, który pożyczano sobie niekiedy. Oprócz sukmanek, w których dopatrywać się można form tradycyjnych, przyjęły się okrycia miejskie, do nich należą sukienki i żupaniki. Zależnie od zamożności były one podbite futrem lub watowane, szyte z fabrycznego sukna lub partu i zależnie od koloru, ozdabiane. „Sukienki" noszono w opoczyńskich miasteczkach od X V I I I w . a prze­ trwały do końca X I X w. i dłużej, po prawej stronie Pilicy. Cechy miejskiego okrycia miała również angierka czy loangierka szyta z barwnego, płócienno-bawełnianego samodziału, która zaczęła być modna z końcem X I X w. i zanikła po I I wojnie. Kożuchy były w Opoczyńskiem prawdopodobnie oddawna noszone, lecz upowszechnić się miały ok. 1870 r. kiedy weszły w modę białe, fałdziste kożuchy noszone przez męż­ czyzn a rzadziej przez kobiety. Przed I wojną w miejsce białych kożuchów noszono żółte kożuchy, proste w kroju. Pas noszony do męskiego ubrania ulegał również zmianom od poł. X I X w. do czasów współczesnych; w Sługocicach najstarsze pasy miały być skórzane, szerokie jak pasy krakowskie. W Skórkowicach noszono pasy skórkowe na sukmanie , powszechnie jednak twierdzą, iż noszono pasy tylko wełniane lub parciane. Ok. 1870 r. noszono białe pasy, które uważano za najpospolitsze, gdyż używane były na codzień a pasy czerwone na ś w i ę t a . Te czerwone pasy uważano za wymysł łowicki. W końcu X I X w. no­ szono je do codziennego ubrania, podobnie jak i czerwone podwiązki do butów. 27 28 29 3 0 31 S2 12 �Po wyjściu z mody czerwonych pasów noszą na codzień pasy ciemne, tkane w prążki, a na święta wkładają wielobarwne pasy siatkowe, plecione. W X I X w. pas był noszony na lejbiku a potem pod spancerem, tak że nie był widoczny. W przeciwień­ stwie do dawnych sztywnych pasów, pas siatkowy był miękki, wiązany na sukmanie; rzadko podpasywano nim spodnie. Pas przeszedł do stroju odświętnego i zanika jako część ubioru codziennego, wreszcie wychodzi z mody razem z sukmaną. Wspomnieć t u należy, że analogiczne pasy siatkowe nosiła dawniej szlachta na kontuszach w X V I I w. . Tkane cienkie białe pasy były importowane przez Ormian. Wiązanie pasa w węzeł w Woli Gałeckiej przypomina wiązanie pasów s ł u c k i c h . W końcu X I X w. i początku X X w. nakryciem głowy był filcowy kapelusz, później czapka. O nowatorach wprowa­ dzających „kaszkiety" (ryc. 28) mówiono w Rzeczycy z przekąsem prydle. Potem weszły w modę czapki „sprężynowe", wprowadzone pod w p ł y w e m czapek wojskowych; póź­ niejszy kaszkiet, — to maciejówka noszona przed I wojną. W zimie w poł. X I X w. bo­ gatsi chłopi opoczyńscy nosili odwijane kołpaki a biedniejsi — rogatywki. Wyszły one z mody w końcu X I X w., zastąpione stożkowatymi czapkami z imitacji baraniej skóry. Letni kapelusz słomkowy choć nie ulegał zmianom, powoli zanikał a obecnie noszą go tylko staruszkowie. Zmianom uległy również nakrycia głowy w stroju obrzędowym; noszony przez drużbę kołpak lub kapelusz, ustąpił miejsca czapce. Na ogół starsze okrycia głowy były strojniejsze i lepiej harmonizowały ze strojem niż współczesne. Obuwie męskie zmieniało się także, od form prostych, t j . b u t ó w na jedną nogę z lichej skóry, do butów z podkówkami i hunefotami, w końcu X I X w., i z karbowanymi chole­ wami na początku X X w. Strojne buty nosili przeważnie kawalerowie. Obecnie Opoczyniacy noszą gładkie wysokie do kolan buty czarne. Zmiana b u t ó w i obuwia dyktowana była modą miejską, np. buty karbowane nosili chłopi wracający z wojska. Istniały rów­ nież ośrodki rzemieślnicze, jak Klwów, w którym wyrabiano maso­ wo buty na sprzedaż. 33 3i Kobiety nosiły w X I X w. obuwie podobne do męskich, nieco niższe bez ozdób i karbów. Latem nosiły płytkie pantofle, szyte z tkaniny lub skóry. W X X w. przyszła moda na trzewiki z wysokimi cholewkami, sznurowanymi czarną lub pąsową tasiemką z bukwami na pięcie. Do ślubu wkładały czarne pantofle na jeden guzik. Po pierwszej wojnie moda trzewików powoli wygasa a obecnie Opoczynianki noszą w y ­ sokie buty, latem zaś miejskie pan­ tofle. Z końcem X I X w. weszły w Opoczyńskiem w użycie trepy, najpierw dłubane z drzewa a potem obite rze­ mieniem. Było to obuwie robocze noszone przez mężczyzn i kobiety, a czasem jedyne obuwie dzieci. Z w y ­ czaj chodzenia latem boso utrzymał się tu dotychczas. Ryc. 6. Stroje ślubne. Ogonowice, pow. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opo­ cznie, 1920. Z Archiwum Muzeum Etnogr. w Łodzi. 13 �Jeszcze w X I X w. mężczyźni i kobiety nosili w butach i trepach wiechcie słomy, bądź onuce . Obecnie wkładają również onuce lub skarpety a kobiety — pończochy. Współ­ cześnie modne są białe pończochy dziane na drutach. Z opoczyńskich strojów kobiecych ciekawe są kiecka i zapaski ze względu na ich koloryt oraz rodzaj tkaniny. W X I X w. Opoczynianki nosiły kiecki długie do kostek, prosto opadające; w X X w. zaczęto kiecki przyszywać do stanika, najpierw w północ­ nej części Opoczyńskiego a następnie w południowej, przypuszczać więc można, że moda szła od wsi nadpilicznych, co byłoby zgodne z ogólnym przekonaniem, że moda idzie od Studzianny. Ok. 1930 r. zaczęto kiecki skracać, otrzymują one k r y t ą zakładkę i naszycia z aksamitek. Noszone były „dęto". Analogicznie do kiecek skracają i zapaski, szczególnie krótka i wąska jest współczesna ,.zapaska w pas". Proces ten nie biegnie wszędzie jedna­ kowo, grupy peryferyczne np. albo zachowują zapaskę w pas długą (Smardzewice) albo posiadają obydwie formy. (Lubochnia). Utrzymują się też długie zapaski (w Smardzewi­ cach i Odrzywole). Dawniej Opoczynianki nosiły kiecki i zapaski o jednakowej barwie tła; współcześnie noszą kiecki i „zapaski w pas" oraz „zapaski na odziew" o odmiennym tle. W pierwszej poł. X I X w. kiecki były płócienne, a odświętne —• jednobarwne. Najstarsze kiecki znane z tradycji były „drobne", t j . w wąskie paski w których kolor czerwony występował równorzędnie z.modrym t j . ciemnogranatowym, słabiej natomiast podkreślona była barwa biała. W paskach występuje kolor modry z białym lub czerwony z czarnym. Z końcem X I X w. jeden z tych kolorów staje się panujący i tworzy tło, najczęściej czerwone. Z prążków powstają barwne pasy z przewagą kolorów ciemnych, wyjątkowo z żółtym obok niebieskiego i zielonego. Ilość barw ogranicza się do 4-ch lub 5-iu a tło i raporty są wąskie. Na przełomie X I X i X X w. zaczynają nosić kiecki „cerwone" lub „ciemnopąsowe" (pomarańczowe). W raporcie używano dawnych barw, tylko tło i raport roz­ szerza się, po czym tło zmienia się na tzw. „łowickie" lub „pąsowe" (chrom). Po I woj­ nie ilość kolorów wzrasta od k i l k u do dwudziestukilku, istnieje również tendencja do używa­ nia jednego koloru w k i l k u odcieniach. Ok. 1920 r. charakterystyczny koloryt tkanin opoczyńskich został wzbogacony o kolor różowy, który przedtem występował tylko jako pojedyncza prążka. Dawne raporty posiadają układ symetryczny prążek, późniejsze — asymetryczny; w zapaskach jednak symetryczny układ zachował się do czasów dzisiejszych. 3 5 Ciekawe jest również zagadnienie łączenia poszczególnych części odzieży z uwagi na ich koloryt; przy ciemno-pąsowych i „łowickich" kieckach noszą kiecki o tle buracz­ kowym lub czarnym. Prócz nich Opoczynianki noszą kiecki o tle niebieskim i zielonym, od 10-iu zaś lat rozpowszechniły się kiecki o jasnym tle „gąsiątkowym" t j . seledyno­ w y m lub „ciałowym" t j . jasno-różowym. Rzadko noszą kiecki dwubarwne (okolice Rze­ czycy); kiecki drobne noszą przeważnie kobiety starsze lub dziewczynki. Jednobarwne kiecki samodziałowe w pas modne w X I X w. u t r z y m u j ą się w okolicach Lubochni, po I wojnie powszechnie szyją kiecki na stanikach naśladujące wełniaki z wełny fabrycznej lub z deseniowych perkali. W końcu X I X w. obok wielobarwnych strojów noszono w Opoczyńskiem stroje lniano-bawełniane białe, deseniowe lub białe z wzorami czerwono-czar­ nymi. Zanikły one ok. 1925 r. Z czasem samodział został zastąpiony białym perkalem. Obecnie białe kiecki szyją tylko z perkalu. Moda współczesna rozbudowała ilość barw tła w zapaskach „ w pas" podczas gdy w zapaskach „na odziew" ilość barw ogranicza się do dwóch: czarnego i „łowickiego". W okolicach Opoczna noszą również zapaski modre. Gorset używany w X I X w. był szyty z jednego płatu tkaniny z małą ilością tacek. W X X w. szyto przeważnie gorsety o większej ilości klinów i tacek. Współcześnie szyje się gorsety z aksamitu i ozdabia bogato koralikami. Traci on zresztą swoją dawną funkcję i nie jest noszony na codzień. lecz do stroju odświętnego, przeważa zaś na terenach peryferycznych. Spancerek kobiecy znany z końca X I X i pocz. X X w. sięga niżej pasa i jest dłuższy z tyłu; współczesny — jest krótki, nie sięga pasa lecz jest bardziej obcisły. Na spencerki używano tkanin deseniowych, w starszych zaś przeważa kolor pomarańczowy, w młod­ szych — pąsowy. Obecnie Opoczynianki noszą również kaftany z materiału fabrycznego 14 �o kroju podobnym do spancerków. W ostatnich czasach spancerki i kaftany wypierają swetry wykonywane na drutach. Dawniej pończochy oddawano do roboty w miasteczku, obecnie wykonują je na drutach dziewczęta. W stroju opoczyńskim zmieniają się również chustki na głowę. Ok. 1870 r. znano chustki szalinowe (salinówki), dużych rozmiarów noszone na ramionach i głowie. W X X w. nosiła je tylko panna młoda, powszechnie zaś przyjmuje się moda noszenia na głowie małej chustki szalinówki. Chustki tego typu są odświętne, obok nich używane są zwykłe robocze chustki z perkalu. Z czasem ulega zmianie i prześcieradło używane do noszenia dzieci; od zgrzebnych płacht na codzień a z cienkiego płótna na święto — do białych, desenio­ wych lniano-bawełnianych w X X w. i deseniowych wielobarwnych, współczesnych (ryc. 7). Po wyjściu z mody sukmanek i płaszczy w X X w. kobiety używały w zimie samodziałowych, deseniowych, barwnych dywanów lub fabrycznych, wełnianych chu­ stek. Do dawnych płaszczy zimowych wkładano na głowę „dzikówki" a w X X w . pluszowe chustki fabry­ czne; obecnie noszą chustki dziane na drutach. Jak wynika z materiałów i relacji informatorów zmieniał się w Opoczyńskiem i rodzaj surowca używa­ nego do wyrobu strojów ludowych; zmieniał się krój i koloryt. W czasach pouwłaszczeniowych nastąpił zwrot od tkanin lnianych, do wełnianych lniano-wełnianych i lniano-bawełnianych, chociaż płótno lniane różnej grubości jest nadal używane na koszule, portki lub za­ paski. Natomiast świąteczny strój opoczyński musi być wełniany a tylko ubiory „na p o r y w k ę " są lniane. Chłopi tłumaczą ten stan rzeczy lepszymi urodzajami lnu w X I X w. Ryc. 7. Matka z dzieckiem zawinię­ Zmieniała się również i technika tkania; dzięki tym w „dywan". Studzianna, pow. pewnym splotom tkackim i pomysłowemu układowi Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. nici w postawie i wątku uzyskiwano efektowne tkaniny Iniano-wełniane w których przeświecały lniane nici postawu. O kieckach szytych niegdyś z takich tkanin mówi się dziś, że to był „wielki strój", choć obecnie jest to tylko „parciok". Do strojów męskich i kobiecych stosowano ozdobne sploty tkackie, do strojów kobie­ cych — iglicowanie. W starszych strojach wełnianych ścieg iglicowany był wykonany wełną, w strojach białych — bawełną; współcześnie używają jedwabiu. Obecnie w tkac­ twie opoczyńskim przeważa ścieg krzyżowy, chociaż tkanina może być różnej grubości. Należy stwierdzić, że od czasów I wojny do współczesnych stroje kobiece posiadają wię­ cej ozdobnych naszyć, aksamitek, paciorków, tasiemek, szerokich koronek u koszul, zapa­ sek i dywanów. Natomiast wyszły z użycia odświętne czepce i późniejsze półczepki; wianki ślubne były dawniej strojniejsze, i choć ok. 1900 r. weszły w modę welony, wianki u t r z y m a ł y się do I I wojny. Utrzymał się natomiast czepiec oczepinowy na „bło­ gosławieństwo". Czepce takie są pożyczane od starszych kobiet. Specjalna czepczarka pierze je i układa, lecz nowych nie szyje. 15 �R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU OPOCZYŃSKIEGO Przedstawiony na mapie zasiąg stroju opoczyńskiego został wytyczony w oparciu 0 badania terenowe przeprowadzone w latach 1949—1955 r. Dla stwierdzenia różnic mię­ dzy strojem opoczyńskim a strojami sąsiednimi przeprowadzono również wywiady we wsiach: Bukowiec, Małe Końskie, Błogie, Sławno, Mniszków, Psary, Prymasowa Wola, Żelazowice, Topolica, Żarnów, Miedzna, Wąglany, Korytków, Adamów, Snarki, Janików, Kadz, Klwów, Żdżary, Rudki oraz Białobrzegi i Nagórzyce za Pilicą. Należy podkreślić, że odrębność Opoczyńskiego wyraża się silnie w stroju, który w y ­ różnia je tak, że kiedy Opoczyniacy idą np. do Częstochowy, sąsiedzi mówią o nich: „Idą opoczyńscy ludzie" albo „Idą wszystkie kolory" . Zasięg stroju opoczyńskiego nie zamyka się w granicach powiatu opoczyńskiego (mapa), lecz sięga południowej części powiatu rawsko-mazowieckiego, przekracza Pilicę na północ i biegnie wsiami: Łęgonice, Żdżary, Rudki, Sadykierz, Brenica, Podmałec, dalej k u zachodowi przez: Białobrzegi do Smardzewic i Tresty Rządowej na Bratków, Sławno, Prymasowa Wolę na zachodzie do Ostrowa na południu, poprzez Karwice, Brustowiec, obejmuje na połudn. wschodzie Zychorzyn, Grabów, Gałki, Nieznamierowice, biegnie do Odrzywołu i Wysokina, a więc obejmuje środkową i północną część pow. opoczyńskiego 3B 1 połudn. część pow. rawsko-mazowieckiego. Strój opoczyński posiada kilka odmian lokalnych, pewnymi odrębnymi cechami, zaznaczający­ m i się w kroju, kolorze tkaniny, zdobieniach lub w częściach ubrania. Są to głównie 3 od- • miany: lubocheńska, smardzewicka i odrzywolska. Na peryferyczne te odmiany wpły­ wał strój z terenów sąsiednich. Najbliższe po­ dobieństwo występuje w stroju okolic Opocz­ na, Studzianny i Rzeczycy. Odmiana odrzywolska nie wykazuje tendencji do rozwoju stroju, lecz zachowała niektóre starsze formy. Natomiast takie elementy jak typy tkaniny, motywy haftu zbliżają bardzo strój rzeczycki z lubocheńskim i smardzewickim. Dodać jednak należy, że niektóre ośrodki znajdują się mimo zachowania dawnego stroju ludowego pod silnym działaniem niwe­ lacyjnym miast, szczególnie w pobliżu To­ maszowa, Drzewicy i Odrzywołu. Wpływy te zaznaczają się bardziej w stroju letnim niż zimowym. Najbardziej jednolite pod wzglę­ dem całokształtu stroju są wsie skupione wokół Opoczna. Jest rzeczą charakterysty­ czną, że zasięg stroju opoczyńskiego można nawiązać do dawnych granic historycznych z X V I w. W X I X w. Opoczyńskie znajdowało się pod silnym wpływem stroju łowickiego, ujawniającym się w noszeniu białej, fałdzistej sukmany a także w kieckach i zapaskach, Ryc. 8. Gospodyni w stroju odświętnym. Wygnanów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. 16 które wyróżniają się między sobą �W noszeniu zapasek „na odziew" o prążkach ułożonych poziomo i wysokich czepcach. Za­ sięgi stroju przedstawiają się następująco: czarny strój męski występuje w całym Opoczyńskiem, lecz starszy strój kolorowy w drobnych odmianach zaznacza się w okolicach Opoczna, Studzianny, Rzeczycy. W okolicach Lubochni były noszone granatowe spancerki, a w okolicach Smardzewic — spancerki modre i kolorowe lejbiki i spodnie. Wzdłuż półn.-zach. granicy zasięgu stroju opoczyńskiego noszą również granatowe spancerki. W Kanicy — spancerki bordowe lub granatowe a spodnie czarne. W połudn.-zachodniej części pow. opoczyńskiego noszono zawsze czarne ubrania z czar­ nymi potrzebami. Biała sukmana występuje w całym Opoczyńskiem w X I X w. i jest dla tego obszaru charakterystyczna, choć w X I X w. noszono na prawym brzegu Pilicy naszycia czerwone, a na granicy: Zychorzyn, Gałki, Przysucha — siwe sukmany . W okolicy Smardzewic i Lubochni noszono sieraczkowe kapoty, które występują również w stroju piotrkowskim. Sukmany granatowe mają zasięg rozproszony a w X X w. nie były noszone i wiado­ mości o nich są ułamkowe. Natomiast sukmany białe noszono również poza granicą połudn.-zach. zasięgu stroju opoczyńskiego, lecz bez pasów siatkowych. Także koszule męskie, haftowane wykazują wiele cech wspólnych z piotrkowskimi, prócz okolic Odrzywołu. Większe różnice zaznaczają się w stroju kobiecym. Dla okolic Opoczna, Studzianny, Rzeczycy charakterystyczny jest strój z X I X i pocz. X X w. przedstawiony na tabl. I . Na­ tomiast strój przedstawiony na tabl. I I jest bardziej współczesny. Opoczyński strój ko­ biecy urozmaica różnorodność typów tkanin z których jest wykonany. W Smardzewicach kobiety noszą dotychczas kiecki układane do aksamitnych gorsetów, długie zapaski z ta­ siemkami, koszule haftowane, czasem bluzki, na ramionach i szyi tzw. „dętki", na głowie półczepki. Niektóre z tych elementów zbliżone są do stroju piotrkowskiego, jak gorsety i długie zapaski z naszyciami z tasiemek. Strój kobiecy okolic Lubochni jest mieszany, występują w nim obok charakterystycz­ nych cech stroju opoczyńskiego, także kiecki bez staników do bluzek z falbanką lub tzw. rawskie, występujące na północ omawianego terytorium. Istnieją też pewne różnice w ko­ lorycie, w zapasce np. występują prążki czerwone a w tle kiecek — również kolor malinowy. W starszym stroju wianek ślubny panny młodej i strój głowy druhny zdobiony pa­ w i m i piórami można nawiązać do podobnego stroju w Piotrkowskiem. W okolicach Odrzywołu noszą kobiety kiecki układane z naszytymi nisko tasiem­ kami, długie zapaski, koszule bez haftów z prostym kołnierzem obszytym koronką. Często też zamiast pasiaków noszą jednobarwne z kupnego materiału, i bluzki w rodzaju paso­ wanych kaftanów. Charakterystyczną cechą stroju opoczyńskiego obszarów północnych są tkaniny zdo­ bione iglicowaniem lub techniką czteronicielnicową. Są to tkaniny wełniane i parciane łączone z bawełną lub wełną. Z lniano-bawełnianych tkanin szyją kiecki, gorsety, kaftany a w Lubochni nawet zapaski. Niektóre desenie są związane z zapaską lub katanką, a pe­ wien typ kolorowych parcianek wątczonych wełną sięga nawet poł. X I X w. Tkaniny 4-ronicielnicowe są także w połudn. części omawianego terenu, lecz nie ma tu takiego bogactwa wzorów jak na północnym. W oparciu o informacje możemy stwierdzić, że w okolicy Opoczna były w użyciu kiecki w których kolor modry, t j . ciemnogranatowy, lub czarny był traktowany na równi z kolorem czerwonym i łączony z białym. Czarne kiecki z wąską białą prążka jak również i zapaski w pas oraz zapaski na odziew utrzymały się dłużej; do dziś np. jest noszona za­ paska modra. Przypuszczać można, że zaważyły tu w p ł y w y idące od Skarżyska, Iłży i Bo­ dzentyna, gdzie występują czarne bądź czarne z białymi zapaski lub kiecki. Także w pół­ nocnej części omawianego obszaru miał występować kolor granatowy z czerwonym, być może — jaśniejszy niż w okolicach Opoczna. Natomiast nad Pilicą obok kiecki dwubarwnej lub „drobnej", występuje kiecka jedno­ barwna a także kolor czerwony w tle. O wyraźniejszych zasięgach możemy mówić do­ piero, gdy wszedł w modę kolor czerwony czyli ciemno-pąsowy lub pomarańczowy, który zapanował powszechnie wraz z raportem ,.na okrągło", związanym z techniką 37 2 strój Opoczyński 17 �iglicowania. Ok. 1910 r. wypiera go wzór „łowicki" czy pąsowy (chrom), również po­ wszechny a nawet występujący na zachód od omawianego terenu. Ludność Rzeczycy posiada upodobanie do tkanin ciemnych, okolice Studzianny — do tkanin o odcieniach jaśniejszych niż opoczyńskie. We wsiach na północ od Rzeczycy kolor wiśniowy jest bardziej malinowy a w okolicach Lubochni w stroju tzw. „ r a w s k i m " występują prążki czerwone, niestosowane w całym Opoczyńskiem. Kolor czerwony w tle występuje na połudn. zachód w okolicach Żarnowa, Małych Końskich i Błogiego, n a w i ą ­ zuje on do stroju piotrkowskiego. W X I X w. były powszechnie noszone kiecki w pas z gorsetem o ośmiu—dziesięciu klapkach. Po 1900 r. w okolicach Rzeczycy i Studzianny przyszywano kieckę do stanika; utrzymało się to dłużej, bo do I wojny na połudn. obszarze. Zapaski posiadają również pewne odmiany. W najstarszym stroju długie zapaski w „pas" były noszone powszechnie, natomiast współczesne zapaski krótkie mają zasięg obejmujący okolice Opoczna, Studzianny i Rzeczycy. Obok nich w okolicach Studzianny i Rzeczycy noszono zapaski prosto ułożone. Długie zapaski „na p o r y w k ę " noszą w okoli­ cach Opoczna tylko starsze kobiety, a w okolicach Rzeczycy i Studzianny — noszą je tylko młodsze. Charakterystyczną cechą zapasek „ w pas" jest ich wystrój. Zapaski na odziew wykazują mniejsze różnice, to też i zasięgi ich są mniej zróżnico­ wane. Powszechnie mają dno „łowickie" lub czarne, a jedynie w okolicy Opoczna — tło modre. Starsze zapaski „do odziewu" były dłuższe i takie pozostały w okolicach Smar­ dzewic, gdy gdzieindziej są krótsze. Charakterystyczną cechą zapasek na odziew z końca X I X w. i pocz. X X w. jest poziomy układ prążek. Prawdopodobnie, jak na mapie W ó j ­ c i c k i e g o , zasięg ich był dawniej bardziej posunięty na zachód. Zapaski tego typu w y ­ stępują także w okolicach Iłży a nawet Warszawy. Koszule kobiece ze stojącym prostym kołnierzykiem obszytym siatką były w X I X i X X w. powszechnie noszone. Późniejsza moda kołnierzyków wywijanych nie objęła tylko okolic Odrzywołu, gdzie ten krój zachował się do czasów współczesnych. Rów­ nież koło Lubochni noszono szersze kołnierzyki z koronką. W okolicach Rzeczycy i Stu­ dzianny stosowano przed I wojną haft dwubarwny, biało-czarny, a współcześnie białoniebieski lub biało-różowy. Zasięg haftu zoomorficznego obejmuje okolice Rzeczycy. Lubochni i przechodzi na Smardzewice. W okolicach Smardzewic wyróżnia się czerwonoczarny haft krzyżykowy wykonywany na kanwie; kontynuacją tej techniki jest kolorowy haft na rękawach. Zasięg występowania czepców nie jest dla wszystkich ich typów jednakowy, czepiec z miękką główką pod chustkę jest powszechny, natomiast czepiec oczepinowy „na błogo­ sławieństwo" z główką haftowaną występuje w grupie studziańskiej i rzeczyckiej. W y ­ sokie czepki można nawiązać do typów występujących w starszym stroju łowickim. Nato­ miast półczepki przyjęły się w okolicach Smardzewic i Lubochni a zasięg ich wiąże się ze strojem piotrkowskim. Wianki ślubne w tzw. pieski z wstążki ułożonej na główce występują w okolicach Opoczna i Smardzewic, a także w Radzicach koło Drzewicy; w pozostałych wsiach ukła­ dają wianek z k i l k u rzędów wstążek. W Lubochni druhny noszą wianek zdobiony pawimi piórami, przez co nawiązują do zwyczajów piotrkowskich. Rozdział IV OGÓLNY OPIS O P O C Z Y Ń S K I E G O STROJU MĘSKIEGO S t r ó j c h ł o p i ę c y . W X I X w. chłopcy nosili latem powszechnie tylko koszule. Dla ciepła wkładano katonki, t j . sukienki z r ę k a w a m i na zimę. a bez rękawów na lato. K a t a n k ę nosił chłopiec do 4—5 roku życia. Obecnie ubiera się małych chłopców w weł­ niane sukienki w drobne prążki tkane na krosnach a także w czapki zwane krakuski. Ok. 1900 r. zaczęto ubierać chłopców staranniej, nosili spodenki z mieszanej wełny, II! �3 8 sukmanki prostego kroju z szamerunkiem lub fałdami; buty od święta i wysoki filcowy kapelusz z pawim piórkiem uzupełniały s t r ó j . Współcześnie chłopcy ubrani są w ubranka. Spodnie przyszyte do zielonego stanika sięgają do połowy łydek. Marynarki noszą czarne, koszule płócienne, haftowane (ryc. 12). S t r ó j m ę s k i l e t n i , Ok. 1870 r. opoczyński strój męski składał się z płóciennych portek grubej roboty z paździerzami bądź z cienkiego płótna uszytych w fałdy, a zapinanych na obartelek. W dni zimne wkładano spodnie podwójne. Koszulę z wywijaną oszywką wią­ zano na zaściegacke; noszono ją po wierzchu „na wypust", sięgała kolan, a w pasie prze­ ciągnięta była wełnianym pasem, białym na codzień, a czerwonym na święta. Na koszulę wkładano kolorowy lejbik z wysokim kołnierzem i klapami, a w chłodne dni — sukmanę. Wysokie buty jednakowe na obydwie nogi, z wywijanymi cholewami przywiązywano do nogi podwiązkami zwanymi trocki. Chwasty opuszczano z boku butów. Stopy owijano wiechciem i onucami. Chłop nosił długie po ramiona włosy, a na czole grzywkę podciętą, by do oczu nie wchodziła. Głowę chronił słomkowy kapelusz własnej roboty. Długie włosy, często źle utrzymane lepiły się w strączki; w Jasieniu utrzymuje się gadka, iż we wsi był jeden grzebień u sołtysa, przywiązany na łańcuszku. Ok. 1890 r. nie noszono już koszuli „na wypust", wkładano spancer a ok. 1905 r. — m a r y n a r k ę . Pod spancerem na lejbiku wiązano pas. W dni zimniejsze wdziewano na lejbik sukmanę. Portki kraszono na czarno. S t r ó j z i m o w y . W X I X w. Opoczyniacy nosili białe portki z fałdami z sukna. W nie­ których wsiach również białe spancery, jak w Sługocicach i koło Opoczna, ogólnie jednak informują, że spancer wprowadzono do mody z końcem X I X w. Takie białe portki noszą współcześnie tylko niektórzy starcy. W okolicach Lubochni chłopi nosili marynarki bez obszycia tasiemkami, lejbiki pod spancerkiem barwy czerwonej lub czarnej. W razie zimna zakładano na strój codzienny odświętną sukmanę, a w mrozy — kożuchy. Przed 39 I wojną modne były kożuchy żółte „kacapskie", a po nich tołuby. Do żółtych kożuchów wkładano czapkę czarną ze sztucznego baranka. W I poł. X I X w. no­ szono kołpaki, t j . rodzaj kapuzy wiązanej pod brodą. Z końcem X I X w. ubierano do białego kożucha czapkę rogatą „na 4 strony świata", (ryc. 26). S t r ó j c o d z i e n n y . „Gdy chłop szedł siec, to koszulę na wierzch nosił i przepasywał się pasem czerwonym", a potem i bez pasa chodził, po staro­ dawnemu. Gdy było zimno chłop siekł w sukmanie, wtedy „czasem powrósłem przewiązywał się". Robocze spodnie kraszono na czarno i przerabiano rzadko wełną. Obecnie do czarnych portek wdzie­ wają bylejaką marynarkę, a dawniej barchanowe kaftany. S t r ó j o d ś w i ę t n y . W I I poł. X I X w. nosili chłopi portki z fartuszkiem, zwane „z fałdami", tkane na parcie kolorową wełną. Koszule wiązali na „zaście­ gacke", na nią ubierali lejbik z wysokim kołnierzem i klapkami, wysoko zapinany, kolorowy. Spodnie przewiązywano na codzień pasem białym, a od Ryc. 9. Chłop w białej sukmanie i barwnym pasie siatko­ wym. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1946. 19 �40 święta — czerwonym . Pasy były sztywne szerokie, okręcano je trzykrotnie na lejbiku. Jeżeli wkładano sukmanę, pas owiązywano na sukmanie. Do sukmany wkładano kape­ lusz, zwany żartobliwie świński ryjek lub piasta „wysoka jak komin". Włosy strzyżono ,,po donicy", t j . okrągło „na pół uszu" taką fryzurę noszą współcześnie staruszkowie. Ok. 1890 r. wszedł w modę krótki do pasa spancer i kolorowe lub czarne ubrania. W Lubochni noszono najpierw spancery niebieskie, a później granatowe z mosiężnymi guzikami w dwa rzędy. Spancerki posiadały klapki obszyte czarnymi tasiemkami. Span­ cerki noszono latem, a na zimę wkładano sukmanę z siatkowym pasem. Do tego stroju noszono koszulę z wywijaną oszywką i czerwono-czarnym, a potem biało-czarnym haf­ tem. Buty dopasowane ze sztywną klejoną cholewą i czapki „kaśkiety" z dużym denkiem lub „sprężynowe", a potem maciejówki uzupełniały całość. Krótko przed I wojną weszły w modę koszule z przedsobkiem, zdobione białym haf­ tem. Ok. 1905 r. noszono marynarki kolorowe obok spancera, który wyszedł z mody po I wojnie. Bardziej charakterystyczny był strój kawalerów, którzy na przełomie X I X i X X w. nosili: portki, lejbiki i spancer tkany na 4 nicielnicach. Do tego stroju wkładano buty w 8-kantów z huncfotami na pięcie i podkówkami. Buty tego typu wyszły z mody przed I wojną. W półn. części Opoczyńskiego kawalerowie nosili modre spancery z świe­ cącymi guzikami w dwa rzędy. S t r ó j o b r z ę d o w y . W X I X w. szedł pan młody do ślubu w sukmanie i kapeluszu lub czapce, przeważnie też na tę okazję sprawiał sobie nowe ubranie. Do sukmany przypinał białą kokardkę z zielenią. Kolberg podaje, że nad Pilicą wkładano do ślubu granatowe sukmany, a koło Opoczna podają, że gdy chłopak szedł za drużbę nosił kołpak. Z końcem X I X w. drużba miał kapelusz zdobiony piórami, kwiatami i szychem, a gdy kapelusz wy­ szedł z mody, przystrajano czapkę gałązką różowych kwiatów i wstążką. W okolicach Smardzewic i Lubochni opasy­ wano wstążkę dokoła czapki. Chłop tańczył w sukmanie, za­ kładał wtedy lewy jej róg na lewą rękę, a gdy się rozgrzał, tańczył w lejbiku. Istnieje też powszechny zwyczaj tańczenia latem boso. Był zwyczaj, że po śmierci chowano chłopa w stroju ślub­ nym, w koszuli, portkach i lej­ biku, a gdy spancer wszedł w mode •— w spancerze. Ryc. 10. Odświętne ubiory parob­ ków. Świerzyna, pow, Opoczno. Archiwum Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Mazowieckim. Fot. Za­ kład Fotograficzny w Opocznie, 1938. �Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszula 4 1 Opoczyńskie koszule męskie są typu p r z y r a m k o w e g o , zmarszczone wokół szyi, przy kołnierzu-osyioce, mankietach-osyweckach. Koszula składa się z dwóch płatów płótna, przyszytych do p r z y r a m k ó w i z dolnej części zwaną odzimek. Część górna zwie się stan lub ciałko . R ę k a w y koszuli posiadają pod pachą kwadraciki zwane ćwikłami. Kołnierze i mankiety są z podwójnie złożonego płótna. Koszulę szyje się na okrętkę, zmarszczenie układa igłą, po czym w odległości 1 cm przewlekają zmarszczenie nitką, aby się nie rozchodziło. W I poł. X I X w. noszono koszule konopne lub zgrzebne lniane z płótna słabo bielo­ nego. Przy końcu X I X w. odświętne koszule z cienkiego płótna, a w okresie między­ wojennym — z płótna bawełnianego, mieszanego niekiedy z lnem. W Opoczyńskiem istnieją 3 typy męskich koszul, z których jeden jest formą przej­ ściową. Zasadnicze różnice zaznaczają się w kroju kołnierza i przedniej części koszuli. Najstarszy typ koszuli, to jest na zaściegackę posiada kołnierzyk wykładany, zwany wywijano osywka. Przez dziurki w kołnierzu przeciągano zaściegackę; wedle B. Stolar­ skiego ze Sługocic, czerwoną na święta, a do pracy zwyczajny płatek. Przed wojną aż do czasów współczesnych używano również haftowanych wstążeczek. Przód koszuli jest przecięty pośrodku, a osywka i osywecki— haftowane (ryc. 11, 12, 14). Takie koszule noszą obecnie starcy. 42 Koszule nowszego typu mają rozcięcie z boku, a przy nim przedsobek, wyodrębniony zakładką i wszytą p l o t k ą . Dla umocnienia rozcięcia jest naszyty u dołu wąski pa­ sek (ryc. 12, krój I I I ) . Cieka­ wym okazem koszuli tego typu są wymienione koszule. Niekiedy kołnierz był osa­ dzony na pasku. Koszule z haftowanym kołnierzem no­ szono przed I wojną. Trzeci typ koszul m ę ­ skich, współczesnych, wszedł w modę przed I wojną, a roz­ powszechnił się po niej. Ten typ koszuli posiada stojący kołnierzyk i haftowany gors zwany napierśnik lub pierśnik, a nawet piersi lub przed­ sobek, koło Opoczna we wsi Modrzew — wykłady. Koł­ nierzyk może być zapinany z przodu lub z boku na 2—3 guziczki. Odmianą tego typu jest koszula z Woli Zależ­ nej (ryc. 16, 12, I.); posiada­ jąca wyodrębniony napier­ Ryc. 11. Koszula męska z wywijanym kołnierzykiem tzw. „osywką" śnik przy pomocy zakładki z ok. 1900 r. Studzianna, pow. Opoczno. Muz. Etnograf, w Łodzi. z prawej strony, w którą Nr inw. 1882. Fot. J. Krajewska. 1948 r. wszyta jest biała plotka. Nie 43 21 �Ryc. 12. Koszule męskie. I — Koszula lniana z pionowym kołnierzykiem. Modrzew, pow. Opoczno. Muzeum Etnogr. w Łodzi. Nr inw. 2166. I I . — Koszula z kołnierzykiem wykładanym. Bukowiec, pow. Opoczno. Nr inw. 532. III. — koszula z wąskim gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Nr inw. 1385. IV. — koszula chłopięca z karczkiem z 1946 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1626. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — otok, h — mankiet, i — przyramek. j — kołnierzyk, k — pierśnik, 1 — pasek wzmacniający podstawę rozcięcia, w rysunku IV 1 — oznacza karczek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 24. ; duże różnice w wykładach posiada koszula (ryc. 12, I), a także koszula mająca na­ szyte „ w y k ł a d y " i wykładany kołnierzyk (ryc. 12, I I , I I I ) . Na wzór męskich koszul kupnych szyte są koszulki chłopięce (ryc. 12, krój IV), jak koszula z Woli Załężnej. która ma karczek i wykładany kołnierz. Spodnie Najstarsze spodnie opoczyńskie z X I X w. wyszły z użycia po pierwszej wojnie. Był to typ fartuszkowy, zw. w Opoczyńskiem— ..portki z fałdami' . Były one złożonez2-ch kawał­ ków tkaniny zszytej pośrodku, z rozporkiem z boku, zapiętym na obartel. Spodnie te miały klin, a w pasie oszywkę z tegoż materiału. Stolarski opisuje spodnie takie: „No­ gawki r ó w n e do końca, fartuszek zapinany na prawym boku, rozporek z boku. Rozporek ten rozcięty i obrębiony, tak że po zapięciu nigdy brzegi rozporka nie zamykały się i widać było koszulę, a często i gołe nogi". 1 22 �Ryc. 13. Gors koszuli męskiej z około 1920 r. Bukowiec, pow, Opoczno. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw1080. Fot. K. Trzebiatowski. 1951. Ryc. 14. Koszula męska z „przedsobkiem" tj. gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1385. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 15. Gors koszuli męskiej. Bultowiec, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2230/47. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. 23 �Ryc. 16. Koszula męska z „pierśnikiem" tj. gorsem z ok. 1920 r. Wola Załężna, pow. Opoczno Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr. inw. 1527. Fot. J. Krajewska, 1948. uf Ryc. 17. I . Spodnie męskie w „fałdy" z Idzikowic, pow. Opoczno, Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 1954. II. Szkic spodni męskich z Sitowy, pow. Opoczno, o odmiennym miejscu zapinania. I I I . Chłopięce spodnie z kamizelką, Wola Za­ łężna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, di — części noga­ wek, e — klin, f — pasek, g — część przednia kamizelki, h — części tylne kami­ zelki. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. �41 Portki na lato były szyte z grubego płótna, a niekiedy z cienkiego . Na zimę szyto spodnie z białej wełny, z sukna jak na sukmanę, z kolorowej deseniowej tkaniny, tkanej na 4-nicielnicach lub w d e s k ę . Przy końcu X I X w. białe wełniane lub płócienne portki zaczęto farbować na czarno, obecnie noszą jeszcze dość często czarne spodnie w fałdy tylko staruszkowie. Portki kolorowe były tkane na niebielonym lub czarnym parcie. Tło w portkach było czarne, buraczkowe, pomarańczowe. Były one tkane w deseń na gładko, bądź w „ząbki" lub „ w bącki" (Tabl. 3). O takich prawdopodobnie pisał O. Kolberg: „Kobiety tkają na spodnie pewien rodzaj aksamitu niestrzyżonego z wełny w kolorze niebieskim lub fiołko­ w y m w paski na płótnie". Wśród eksponatów muzealnych jest kilka par spodni tego typu, pochodzących z środ­ kowej części po w. opoczyńskiego, były one noszone w X X w. np. portki z Idzikowic (ryc. 17, krój I), i z Radzie Małych (ryc. 18). Portki w fałdy noszone były do butów z cholewami. Spodnie współczesne nie różnią się od form powszechnie przyjętych. Są one tkane wełnianym, gęsto kładzionym wątkiem na czarnym parcie. Są to portki świąteczne. Prócz portek wełnianych noszą mężczyźni na codzień spodnie z partu, o niebielonym. postawie a czarnym wątku niekiedy zmieszanym z wełną. Dawniej chłopcy nosili portki sieraczkowe, parciane z wełną, potem farbowane na czarno. Obecnie koło Opoczna spodnie chłopięce są z rozporkiem z przodu, a zapiętą klapą z tyłu, przyszyte do stanika z zielonego samodziału. Na staniku naszyte aksamitki naśladują kołnierz i kieszenie (ryc. 17, I I I ) . 45 Ryc. 18. Portki z samodziału, z fałdami. A — przód, B — tył. Radzice Małe, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1630. Fot. J. Krajewska. 1948. 2.5 �" a • C3 Q 1=1 • • A ' n / B o 0 c=a J o 0 B Ryc. 19. Kamizelki zwane „lejbikami". I . — lejbik z samodziału sprzed 1914 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1269. I I . — lejbik z samodziału tkany na 4 nicielnicach sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 444. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — patka kieszeniowa, g — części paska, h — kołnierzyk. Rys. Pracownia Muzeum Etno­ graficznego w Łodzi, 1948, Podziałka 1 : 10. Lejbik Lejbik jest to rodzaj kamizelki noszonej na koszulę do 1890 r. Lejbiki były krótkie zapi­ nane do góry. posiadały klapki i wysoki kołnierz wystający równo z uszami. Późniejsze z końca X I X w. były głębiej wycięte. Dawne lejbiki były jednobarwne: pąsowe, zielone. modre, czasem przetykane w prążki. W pow. rawskomazowieckim najstarsze lejbiki, jakie informatorzy pamiętają, były granatowe, szyte z samodziału, a z tyłu z białej lub czarnej, potem czerwonej pod­ szewki. Lejbiki były luźne; ściągane w pasie sprzącz­ ką są późniejszego typu. Tkaninę na lejbiki tkano na 4-nicielnice w ząbki, szczególnie modne były one w Smardzewicach (ryc. 20). Lejbiki z okolic L u bochni o tle bordowym lub niebieskim były tkane jak kilimek. W pow. opoczyńskim noszono lejbiki jednobarwne, ich ozdobą był ścieg drelichowy, bądź deseń na pąsowym tle. Takie lejbiki noszą obecnie tylko starsi mężczyźni. Ryc. 20. „Lejbik" — kamizelka męska z samodziału. Smar­ dzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Fot. J. Krajewska 1948. 26 �Lejbiki są krajane z samodziału czasem złożonego ukośnie, plecy wykonują z kupnej podszewki. Różnice zaznaczają się w kroju kołnierza przyszytego do klapek, krojonych razem z przodem (ryc. 19, krój I I ) . Czasem kołnierz jest zszyty z klapkami i przy­ czepiony do przodu, niekiedy jest owalny, łączony z trzech kawałków (ryc. 19, krój I ) . W lejbiku mogą być dwie lub cztery kieszenie, lamowane aksamitkami (ryc. 19 I A ) . Zapięcie może bvć krvte łub na guziki. A n 0 P> - Hyc. 21. I . Spancer męski z samodziału sprzed 1914 r. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr Inw. 1254a. I I . Marynarka chłopięca. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1629a. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — bok, f — płat przedni (w rys. I I przedni i boczny), g. St — części rękawa, h — kołnierz, i — klapa kieszeniowa, j — pasek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :20. Ryc. 22. Spancer męski z samoaziaiu. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka, Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 453. Fot. K. Wecel. 1953. 27 �Spa n ce r Spancer podobny jest do marynarki i jest noszony na lejbiku. Wszedł w modę między 1880—1890 r. Istnieją dwa typy spancerów, typ starszy, krótki do pasa (ryc. 22) i dłuższy, który nazywano również m a r y n a r k ą . Marynarka weszła w modę ok. 1905 r. i była no­ szona jednocześnie z krótkimi spencerkami. W Sługocicach oraz koło Opoczna wspominają, że najstarsze spancery miały być białe; "być może, że były to krótkie sukmanki. Spancery znane z opisów i przechowane dotąd są szyte z czarnego lub barwnego, deseniowego, wełnianego samodziału tkanego na 4-nicielnicach. W gminie Sierzchowy noszono spancery modre, a w okolicach Lubochni niebieskie i granatowe. Pierwsze spancery z okolic Rzeczycy były również granatowe. Spancerki z klapkami obszyte były tasiemką wokół krawędzi i na rękawach. Obok czarnych noszono i spancery kolorowe (Tab. I), a w Idzikowicach różnobarwne w desenie. Spancer składał się z przodu, tyłu i boków, z r ę k a w ó w złożonych z dwu części koł­ nierza i kieszeni (ryc. 21). Był on szyty z materiału lnianego, wątczonego również grubą nicią lnianą w niebieskie, buraczkowe, czarne, szare paski. Spancery i marynarki mają obszycia z deseniowych tasiemek (ryc. 21, 22). zapinane na mosiężne guziki. Sukmany Sukmana, zwana koło Lubochni kapotą była wierzchnim okryciem mężczyzn do 1890 r., t j . do wprowadzenia spancera noszona na lejbiku, a później na spancerze i mary­ narce, a nawet na kożuchu. W X I X w. istniało w Opoczyńskiem kilka t y p ó w sukman, sukmana prosta, nie odcinana w pasie, z potrzebami, noszona przez dzieci jeszcze na pocz. X X w. Prawdopodobnie ten typ sukmany nazywał Kolberg sukmanką. Miała ona Ryc. 23. Biaia sukmana z sukna żałowanego obszyta potrzebami z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opocz­ no. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1360. Fot. J. Krajewska. 1948. 28 �Ryc. 24. Sukmany męskie. I . — sukmana biała z potrzebami. Grabów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 944. II. — Sukmana z ok. 1910 r. Wola Załężna. pow. Opoczno. Nr inw. 1360. I I I . — Sukmana sprzed 1910 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Nr inw. 459. A — przód, B — tył. C — części kroju: d — plecy, e — przód i bok, e! — kliny i części składające się na fałdy sukmany, f, f, — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i — naszywka na rękaw, j — patka kieszeni. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf. w Łodzi. 1948. Podziałka 1 : 30. czerwone lub zielone klapki, niski stojący kołnierz, była zapinana na haftki, noszona na lżejsze ubranie. Stojący niski kołnierz zdobiono podobnie jak szwy i kieszenie czerwoną lub niebieską włóczką. Koło Opoczna, Studzianny i Inowłodza noszono sukmanę najczę­ ściej fałdzistą z czerwonymi klapkami i wyszyciami. W Międzyborzu według informa­ torów — z klapkami czerwonymi lub granatowymi, a w parafii libiszowskiej zdobiona fiołkowymi taśmami. Sukmana z prostym kołnierzem i klapkami p r z e t r w a ł a do pocz. X X w. . Z prawej strony Pilicy noszono sukmanę fałdzistą z czerwonym lub czarnym obszyciem. W okolicach Lubochni w przeciwieństwie do okolic nad Pilicą znano tylko jeden typ sukmany. W X X w. utrzymuje się powszechnie biała, fałdzistą sukmana z czar­ nymi potrzebami. Sukmany opoczyńskie były szyte z niebarwionego samodziału wełnia­ nego. Kolor sukmany zależał od owczego runa i jego przygotowania, to też sukmany w kolo­ rycie są rozmaite. Ponieważ sukno na sukmanę folowano, stąd s u k m a n ę samodziałową nazywano pytlową. Niekiedy sukmany były szyte z białego, kupnego sukna, lecz uważano je za niepraktyczne. W okolicach Smardzewic i Lubochni w X X w. zaczęto nosić sukmany sieraczkowe, z biało-czarnej wełny. Samodziałowe sukmany białe mocno folowane były ciężkie, sieraczkowe zaś — lżejsze. 46 2!) �Krój sukmany przedsta­ wiony jest na ryc. 24; w/g Stolarskiego starsza sukmana była długa do kostek, z tyłu dłuższa, z plecami wąsko skrojonymi i kieszeniami z tyłu przy fałdach. Nowsza ma plecy skrojone podobnie do form współczesnych, fałdy większe, kieszenie z boku, u dołu jest równo skrojona. Całe wykończenie odmienne szczególnie u kołnierza. Ryc. 25. Kapelusz słomkowy staruszka. Odrzywół, pow. Opoczno. Fot. T. Sobolewski, 1947. Sukmany przetrwały do naszych czasów, mają wykła­ dane kołnierze, lamowane czarną deseniową taśmą zwaną potrzeby. Jest ona przyszyta wzdłuż szwów rękawów, ple­ ców, gdzie biegnie podwójnym rzędem, podkreślone są nią fałdy z tyłu, patki, kieszenie. Lamowanie na rękawach imituje mankiety, zdobi kołnierz i krawędź zapięcia. Zapięcie na haftki jest kryte (ryc. 1). Charakterystyczne naszycia widzimy w sukmanie z Opoczna (ryc. 9). Chłopcom szyto białe sukmanki, a potem sieraczkowe kapoty, podobne do męskich sukman z fałdami. Sukmana granatowa i czerwona z barwionego partu była noszona ok. 1875 r. po­ wszechnie w Międzyborzu, gdzie tylko nieliczni, prawdopodobnie zamożniejsi mieli białe sukmany. Sukmana czerwona miała granatowe pętle, a niekiedy i naszycia; sukmanę granatową rzadko zdobiono pętlami czerwonymi i naszyciami. Nad Pilicą noszono grana­ towe sukmany, które wkładano na wesela . 47 Kożuchy Ok. 1870 r. chłopi w Opoczyńskiem nosili białe, długie baranie kożuchy z czarnymi małymi kołnierzami i klapami, zapinane na czarne pętle. Kolberg podaje, że kożuchy były z tyłu marszczone z kieszeniami. W Klwowie kuśnierze szyli kożuchy z białych owczych skór z kołnierzami i mankietami z czarnego barana. Kożuchy takie przezna­ czone były na sprzedaż na wieś. Przed I wojną zaczęto nosić żółte kożuchy z dużymi kołnierzami, zapinane na boku z kieszeniami krajanymi ukośnie. Były to kożuchy „kacapskie", potem weszły w modę żółte toluby szyte z trzech skór bez fałd. Kożuch był duży. wykonywany często przez samych gospodarzy. Nakrycie głowy. Okrycie głowy było zależne od pory roku i wierzchniego ubrania. W X I X w. noszono do kożucha rogatywki „na cztery strony świata" z granatowego lub czarnego sukna, obrze­ żone czarnym lub siwym barankiem (ryc. 27), a w okolicach Lubochni z modrego płótna z czarnym barankiem. Były też modne rogatywki czerwone, wyszły one z użycia jeszcze przed I wojną. Rogatywka szyta z czterech kwater sukna (ryc. 26), była wyścielana owczą wełną, gremplowaną. usztywnioną papierem. Wewnątrz pikowana była płócienną podszewką. Pas barankowy otoka był lekko poszerzony u dołu. Według B. Stolarskiego po środku dna był guzik, od którego zwieszał się na czarnym sznurku chwast, przycięty równo z obwódką. 30 �Ryc. 26. Rogatywka zwana .,na cztery strony świata". Porównaj ryc. 27. Pow. Opoczno. A — widok ogólny, B — części kroju: c — cztery części tworzące denko i boki, d — „baranek" ze skóry baraniej z runem. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1:16. Ryc. 27. Rogatywka zwana „na cztery strony świata" noszona do 1905-6 przez Kacpra Bigosza, Grotowice, pow. Rawa - Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr ks. wpł. 1491. Fot. K. Wecel, 1955. Do sukmany noszono powszechnie filcowy kapelusz zwany kaplus z wysoką, zwężającą się główką a denkiem wgiętym po środku z 2—3-ma aksamitkami, szpilkami i sprzącz­ kami. (Tabl. I). Taki kapelusz zwano świński ryjek lub piasta. Noszono również kapelusze rozszerzające się u góry . Kawalerowie zatykali w nie pawie piórko lub kwiaty. Kape­ lusze filcowe wyszły z użycia na pocz. X X w. Po nich noszono czapki sprężynówki Ł szerokim denkiem, po czym weszła w modę maciejówka o denku nieco mniej­ szym zwana kaśkietem (rys. 28). Noszą ją dotąd starsi chłopi; młodzi przyswoili so­ bie współczesne cyklistówki lub czapki innego rodzaju. 48 Kapelusz lub kaszkiet drużby był odpo­ wiednio zdobiony, w Rzeczycy w X I X w. drużba zdobił kapelusz gałązką ze skrzydeł gęsich, p r z y b r a n ą czerwonym i czarnym suknem a także szychem. Przy chodzeniu ozdoby te trzęsły się. W Smardzewicach i Lubochni przybierano maciejówkę a m a r a n t o w ą wstążką i rózgą kwiatów przy­ piętych z prawej strony (ryc. 28). Letnim nakryciem głowy był słomkowy kapelusz (ryc. 25), pleciony ..plotką" robioną z żytniej słomy. Plotkę wyplatano z 6-ciu słomek. Kapelusz taki szył przeważnie pastuch pasąc bydło; obecnie jednak kape­ lusze te wyszły prawie z użycia. Ryc. 28. Czapka „kaszkiet" drużby. Wola Załęzna, pow, Opoczno Muzeum Etnograf w Łodzi Nr inw. 2128. Fot. .T. Krajewska. 1946. 31 �Pasy W X I X W. noszono pasy tkane lub plecione, ale nigdy rzemienne. Według Stolar­ skiego w Sługocicach noszono niegdyś wysokie skórzane pasy, podobne do krakowskich, lecz obecnie nikt ich nie pamięta. W poł. X I X w. były w modzie białe lub czerwone pasy wełniane a z końcem X I X w. noszono na codzień pasy czerwone, tkane z wełny lub ple­ cione, siatkowe, wielokolorowe na święta. Do czasu I wojny noszono pasy siatkowe ple­ cione (ryc. 31), droższe i sztywne tkano na warsztatach (ryc. 29, 30, 32). Pasy siatkowe były na tle pąsowym, żółtym a nawet czerwonym, jak w Rzeczycy, ple­ cione z wełny. Plotły je kobiety (ryc. 68) (długość 2,5—2,7 m, szer. 13—25 cm). Ryc. 29. Pas z barwionych nici lnianych z ok. 1900 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Fot. K. Wecel, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Ryc. 30. Pas włóczkowy o tle żółtym, szer. 7,8 cm. dług. 291 cm. Opoczno, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2162. Fot. ,T. Krajewska. Sztywne pasy tkane w X I X w. noszone były na lejbiku a na przełomie X I X — X X w. na sukmanie. Pas siatkowy okręcano dokoła figury; istniało kilka sposobów wiązania. Najpospolitszy — to wiązanie na przodzie (ryc. 6) lub z boku (ryc. 1 i 9). Pas tkany na krosnach uważany jest za starszy od siatkowego. Pasy parciane są tkane na płóciennym postawie z wełnianym wątkiem. Pasy wełniane tkane posiadają skręcone frędzle (ryc. 30), bądź splecione są w war­ kocz (ryc. 29). Obuwie Opoczyńscy i rawscy chłopi noszą buty wysokie z cholewami. Zmieniały się one aż do naszych czasów. 32 �W X I X w. noszono czarne, juchtowe buty o przyszwach krojonych razem z cholew­ kami. Robiono je na jednym kopycie. Takie buty były bez futrówki, miały miękkie cho­ lewy, dwukrotnie wywijane. Cholewy miały uszy. przez które przeciągano podwiązkę lub trocki zakończone chwastami. Cholewy były obszyte zielonym, czarnym lub czerwonym sznurkiem. Podwiązki byty z 3 wełen zielonej, czerwonej i czarnej. Kawalerskie buty miały wyższe obcasy i podkówki. Trzy gwoździe przybite na pięcie zwano huncfotami. Ok. 1870 r. weszły w modę buty z krojem, czarne z futrówką bez wywijania cholewy. Kawalerowie nosili buty w 8 kantów, karbowane w harmonijkę. Na pięcie świeciły mo- Ryc. 31. Pas „siatkowy" pleciony w rękach. Idzikowice.. pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Ło­ dzi. Nr inw. 1254 c. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 32. Pas o osnowie lnianej a wątku wełnia­ nym. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 483. Fot. K. Wecel, 1953. siężne huncfoty. Buty karbowane zarzucono przed I wojną. Po nich przyszły buty z pro­ stymi cholewami. Stopy owijano w X I X w. powszechnie wiechciami lub onucami. Wiechcie skręcano ze słomy na ręce i kropiono wodą, aby słoma zmiękła. Część słomy przewiązywano i dzielono, jak snopek. Chłop kładł węzełek pod stopę, dłuższą częścią w kierunku pal­ ców, po czym po 2—3 słomki okręcał dokoła nogi. Wyrobiony w ten sposób wiecheć star­ czył na t y d z i e ń . Szlachta wcześniej, bo w X V I I I w. w. g J. K i t o w i c z a zarzuciła wiechcie i onuce. Chłopi dopiero w ostatnich latach zaczęli używać skarpet. Z końcem X I X w. weszły też w użycie trepy wyrabiane z drzewa i obijane rzemie­ niem. Wkładano w nie również wiechcie. J9 o Strój Opoczyńsk 30 33 �R o z d z i a ł VI. OGÓLNY OPIS OPOCZYŃSKIEGO STROJU KOBIECEGO W X I X w. noszono niemowlęta w cienko uprzędzionych prześcieradłach, otrzymywa­ nych we wianie. Koło Luhochni tkano je „w bącki". Ok. 1900 r. prześcieradła były tkane z lnu i bawełny na 4-nicielnicach i obszywane białą „obróbką" z chwastami. Współcześ­ nie noszą niemowlęta w pasiastych dywanach obszytych wełnianą obróbką lub doróbką z chwastami zw. kocotki. (ryc. 7). S t r ó j d z i e w c z ę c y . Małe dziewczynki ubierają latem w sukienki perkałowe a w zimie — wełniane. Niemowlętom nakładają zdobione czapeczki z jedwabiu lub wełny (ryc. 63). Nieco starsze dostają zapaski w pas, tkane jak zapaski na porywkę. Dziewczęta chodzą ubrane jak dorosłe kobiety (ryc. 33), tylko m a ł y m dziewczynkom tkają wełniaki „drobne". Dziewczynki noszą często zapaski do odziewu po swych babkach, gdyż matki nie noszą zapasek niemodnych. S t r ó j k o b i e t . Najstarszy znany nam z informacji strój kobiecy z I I poł. X I X w. składał się z kiecki do pasa w dwie wełny, przetykanej niekiedy białym partem lub czar­ nymi prążkami, z tak zwanym przedsobkiem lub półką, a dalej z zapaski w „pas" i na ,,odziew". Koszula typu p r z y r a m k o w e g o była gładka lub ze stebnówką, a gdzienie­ gdzie z wyszyciem, z prostą osywką i wąskimi osyweckami. Gorset z samodziału lub materiału kupnego miał 8 klap, a koło Lubochni 4, i był dopasowany do stanu. Głowę zdobił czepiec z zawiązaną na n i m „na okrąg" salinówką lub tylko chustką. Na nogach płytkie, skórzane pantofle, niekiedy sukienne lub % samodziału łączonego ze skórą, uzupeł­ niały strój kobiecy. Ok. 1890 r. weszła w modę kiecka w pas z „osywką", w pow. rawsko-mazowieckim na czerwonym dnie, tkana w wąskie pasy z prążkami symetrycznie ułożonymi w raporcie w 5 wełen (czarna, zielona, fiołkowa, buraczkowa, niebieska przetykana niekiedy białym partem, Tabl. I I I ) . Podobnie wykonane były kiecki zwane parciokami lub pacześniokami, których raporty są wykonane gładko, bądź tkane jak w Rzeczycy w „ząbki" a koło Lubochni w „bącki" (Tabl. I I I . ) . Na przełomie X I X — X X w. weszło w modę tło koloru pąsowego (tj. pomarańczowego niekiedy o odcieniu cynobrowym). Kie­ cka tkana w szersze niż dotąd pasy po­ siadała iglicowanie z wełny, sięgała do kostek i miała 1—3 zakładki u dołu. Na nią nakładano zapaskę w pas na tle p ą ­ sowym w szerokie zielone pasy a na ra­ miona zapaskę na „odziew". Do tego stroju noszą koszule przyramkowe zdo­ bione czerwonymi i czarnymi wyszyciam i (Tabl. I.), a w ośrodku rzeczyckim i studziańskim haft czarno-biały. Do kiecki z „osywką" wkładają gor­ sety z tackami, wykonane z samodziału, lub z granatowego aksamitu zdobionego paciorkami, stebnówką i haftem. Sznu­ rowano tasiemkami lub wstążkami od dołu k u górze. Do stroju ciemno-pąsowego noszą na czepcu lub bez czepca salinówkę. Czarne T Ryc. 33. Dziewczynki we współczesnych stro­ jach odświętnych, Opoczno. Fot. J. Krajew­ ska, 1947. 34 ��trzewiki zdobione często huncfotami sznurowano czarną tasiemką, młode zaś Opoczynianki różową lub pąsową. Bogatsze wiązały na szyi prawdziwe korale (do 8-u sznurków) z me­ dalikiem i kilka sznurków bursztynów z krzyżykami i medalikami. Biedniejsze wiązały kamienne gronotki. Prócz charakterystycznego pąsowego wełniaka noszą Opoczynianki wełniaki w bar­ wach ciemniejszych bogato iglicowane szczególnie w Smardzewicach. Na terenie pow. rawsko-mazowieckiego wyrabiają w dalszym ciągu parciaki. lecz o innym układzie postawu niż w tkaninach starszych. Kiecki przyszywa ją do staników a u dołu zdobią sznurkiem kręconym z wełny. Ok. 1910 r. ukazały się kiecki i zapaski ..o dnie łowickim" lub „pąsowym" (chrom). W pierwszej fazie były one tkane w 4—5 wełen o raporcie symetrycznie zbudowanym „na okrągło". Ok. 1920 r. raporty rozbudowują się kolorystycznie, stosuje się kilka odcieni koloru zielonego, różnicuje się kolor buraczkowy, niebieski i różowy. Kolor różowy dawał tkaninie szczególny akcent, a pasy stały się asymetryczne. Do kiecek o dnie łowickim noszą zapaski na odziew (o dnie czarnym), i zapaski w pas (np. o dnie zielonym, Tabl. I I ) . Niekiedy kiecka i zapaska na odziew ma dno łowickie. Do żałoby noszą kieckę o czarnym dnie z czarną zapaską na odziew. W dni niepogodne koło Opoczna używają najczęściej zapaski na odziew w kolorze modrym (ryc. 41). Oprócz tego noszą też kiecki o tle „gąsiątkowym" t j . seledynowo-zielonym, lub o o tle „ciałowym" t j . jasno-różowym a także niebieskim lub w ogóle jasnym. Są to stroje bardziej paradne, przeznaczone na lato i do nich noszą jasne zapaski a nie używają już zapasek do odziewu. Po I wojnie noszono koszule z w y k ł a d a n y m kołnierzem zdobionym siatką, z wyszyciem na przyramkach, kołnierzu i mankietach. Haftowano bawełną zapołem w różnych kolo­ rach. Nowsze koszule mają mankiety dłuższe od dawnych, przy kołnierzu siatkę szeroką, wykonaną szydełkiem, krochmaloną i falującą (ryc. 40). W dni chłodne ubierano kaftan, który ok. 1900 r. był krótki, z deseniowej tka­ niny, najczęściej o dnie ciemnopąsowym (Tabl. I I I ) . Współczesne kaftany mają dno łowickie (Tabl. I I , Tabl. I I I ) , chociaż używane są i inne np. o tle czarnym w zielone paski (Tabl. I I I ) . Prócz kafta­ nów z samodziału Opoczynianki noszą kaftany z cienkiej wełny z szewiotu lub aksamitu. Kaftany są przeważnie na podszewce, często ze starego wełniaka. Uroczyste ślubne kaftany są z cienkiej wełny. Z końcem X I X w. w okolicy Lubochni kaftany z kupnej tkaniny haf­ towano na plecach. Dziewczęta i kobiety plotą włosy w dwa warkocze złączone różową lub haftowaną w kwiaty wstążką. Dziew­ częta wiążą nad czołem salinówkę, idąc do miasta kryją salinowki białą perkalową chustką. Na nogi wkładają latem pantofle i białe, wełniane własnej roboty lub kupne pończochy. S t r ó j l e t n i . Biały odświętny strój letni był jednocześnie strojem ślu- Ryc. 34. Dziewczynka w ubiorze letnim. Su­ kienka z perkalu. Zychorzyn, pow. Opoczno. Fot. Marian Ney, 1946. 3- 35 �tanym. Prócz stroju białego kobiety ubierają się w kieckę z cienkiej wełny, naśladującą wełniak w kroju o kolorze najczęściej granatowym lub buraczkowym, zdobioną zakład­ kami i aksamitnymi naszyciami. Prócz takiej kiecki noszą sukienki z deseniowego perkalu szyte na wzór wełniaka lub lnianego samodziału barwionego i tkanego w deseń. Na to nakładają zapaskę w „pas". S t r ó j z i m o w y . W X I X w. kobiety opoczyńskie nosiły w zimie na wełniaku rodzaj sukmanki zw. żupanikiem, sukienką lub przyjaciółką. Biedne — z kraszonego na kolor modry partu, podwatowane; bogatsze — z zielonego, czarnego lub granatowego sukna, podbite białym lub siwym barankiem. Do sukmanki nosiły buty z cholewami. Na pocz. X X w. sukienka wyszła z mody; dłużej utrzymała się angierka lub wangierka<& samo­ działu o tle pąsowym i biało-czarnej osnowie. Na angierki nakładano zapaskę w pas. Na szyi wieszano bursztyny (Tabl. I ) ; koło K r a ś ­ nicy, we wsi Dęby wiązano na głowie dzikówkę lub „dziką chustkę". Była to duża, weł­ niana o tureckim wzorze chustka, którą okrywano głowę i ramiona, wiązano, pod brodą i na nią dopiero zawiązywano zapaskę na odziew. Angierki utrzymały się gdzieniegdzie do tej pory. W pow. rawsko-mazowieckim kobiety nosiły w zimie dywany tkane na 4-nicielnicach, składane w trójkąt, a końce zwijano w kształt mufki. Na taki dywan nakładano zapaskę na odziew, którą przewiązywano raz z góry, drugi raz w pasie, przekładano do tyłu i wią­ zano. Obecnie kobiety zakładają w zimie wa­ towane k u r t k i ; głowę chronią pod salinowką lub chustką perkalową, skrzyżowaną pod brodą i wiązaną z tyłu. Na to wkładają cieple chustki wełniane i zapaski na odziew. Z pocz. X X w. kobiety nosiły trzewiki, obecnie weszły w modę wysokie buty z cholewami (ryc. 4). U b i ó r d o p r a c y. Do pracy wkładają w zimie stary wełniak, kaftan watowany, chustkę na głowę skrzyżowaną pod brodą i związaną z tyłu, a na to jeszcze ciepłą chu­ stkę. Na nogi nakładają buty lub trepy; da­ wniej wkładano w nie wiechcie i onuce a obecnie onuce i wełniane pończochy. Latem noszą wełniaki robione na po­ ry wką, to jest z rzadkiej tkaniny wełnianej Wkładają też zużyte lub bez haftów ko­ szule i stare zapaski robione na parcie lub tkane w deseń z paczesi. Prócz wełniaków zużywają też podniszczone kiecki. Na głowę nakładają perkalową białą chustkę zasunięta głęboko na twarz, związaną z tyłu, a przy pracy w polu pod brodą. Kobiety chodzą latem boso lub w trepach; idąc do miasta na­ kładano buty dopiero tuż przed osiedlem. Da­ wniej kobiety podczas żniw zdejmowały wierzchnie ubrania i pracowały w koszulach. Ryc. 35. Strój letni z fabrycznej wełny, kobieta idzie boso, a w ręce trzyma trzewiki. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. 3 ii �S t r ó j o b r z ę d o w y. Na przeło­ mie X I X i X X w. opoczyński strój ślu­ bny składał się z kiecki białej do pasa zw. sorcem, na terenie półn. przyszytej do stanika z w. dymką, z koszuli hafto­ wanej krzyżykami w kolorze czerwonoczarnym lub biało-czarnym. Do kiecki w pas nakładano gorset i kaftan w y ­ konany z białej bawełnianej tkaniny tkanej na 4-nicielnicach. W zimie za­ miast białego, zakładają pod kaftan ciepły gorset. Do sorców łub dymek noszono za­ paski wełniane, przeważnie na tle ciemno-pąsowym a w okolicach Lubochni, Rzeczycy, płócienno-bawełniane zw. zapołowe. Szyto również kiecki z płótna kupnego. Spódnica marszczona miała u dołu 10 zakładek. Współcześnie w okolicach Opoczna noszą suknie szyte z płótna kupnego przyszywane do stanika z rękawami, Ryc. 36. Młoda mężatka w czepcu obrzędowym z 1916 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. mocno krochmalone. Do białej kiecki zawiązują często zapaski o jasnych barwach przetykane gęsto białym partem. Do płóciennej spódnicy wkładano fartuchy krótsze od niej z białej p i k i lub innych tkanin, obszyte koronką i białe (kremowe) kaftany z siatką. Idąc do ślubu ,,w sorcu", .,dymce" a nawet wełniaku panna młoda zakłada na kark sałinówkę, którą krzyżuje na piersiach. Na głowie nosi wianek z wstrzążek, który koło Lubochni przyciska się chustką. W X X w. weszły w użycie welony i są powszechnie przyjęte. Do stroju ślubnego noszono dawniej pantofle a na przełomie X I X i X X w. w y ­ sokie buty. W okolicach Lubochni prócz młodej i druhny ubierały na głowę stroiki zdobnione pawimi piórami (ryc. 6). Ryc. 37. Dziewczyna we współczesnym stroju odświętnym. Ja­ sień, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Krajewska, 1954. 37 �Na przełomie X I X i X X w. chowano dziewczynę w dużej salinówce na ramionach i chustce na głowie; mężatkę — w czepku bez chustki a na ramiona dawano połowę prześcieradła (,,w czym nosiłaby dzieci na drugim świecie"). Starszej kobiecie zakładano połówkę prześcieradła na ramionach, sięgało ono aż do stóp. Jeszcze i teraz starsze ko­ biety przygotowują sobie czepek lub jakiś strój na śmierć. Zmarłej dają również bur­ sztyny na szyję. R o z d z i a ł VII. SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO. Koszule Opoczyńskie koszule kobiece są podobne do najstarszych koszul męskich na ,,zaściegackę" z wywiniętą „osywką". Składają się one z dwóch części: górnej, krótkiej, sięgającej do pasa zw. stanevi a w Radzieach Dużych ciałkiem, uszytej z cienkiego płótna, i z części dolnej t j . nadołka przyszytej do stanu, szytej z grubego płótna często z kilkoma wkładami dla poszerzenia (ryc. 38, 39 II.). Rękawy koszul marszczone na przyramku (ryc. 40) a w koszulach rawskich lub północno-opoczyńskich — z kontrafałdem zdobio­ nym. Różnice w koszulach kobiecych zaznaczają się w kołnierzu i mankietach a także w zdobieniu. Najstarsze koszule miały kołnierze stojące z wąską szydełkową ko­ ronką i były zdobione podwójną stebnówką na przyramkach i ,,osywkach". Moda na te kołnierze przeżywa się, w Smardzewicach w koszulach późniejszych wystę­ puje haft na kanwie. Tylko w grupie odrzywolskiej przetrwały proste, wysokie kołnierzyki, jakkolwiek noszone są oba typy, a młode dziewczęta ubierają się raczej w koszule nowsze. Zmiany w kroju koszuli dotyczą tylko mankietów, gdyż w najstarszych są one wąskie (ryc. 6), a w późniejszych szero­ kie (ryc. 3). Najbardziej zróżnicowany jest haft ko­ szuli; najstarsze mają wyszywane przyramki i mankiety a współczesne — ręka­ wy. W koszulach nowego typu haft jest umieszczony pasami między zakładkami, bądź też na całej powierzchni rękawów są rozrzucone bukiety kwiatów. Koronka zdobiąca koszulę zw. siotką jest wąska w najstarszych koszulach, w późniejszych —• rozszerza się, a motywy zdobnicze różnicują się. W okolicach L u bochni na pocz. X X w. noszono dość szero­ ką „osywkę" z szeroką koronką. Współ­ czesne koszule „siotkowe" lub ,,z krezą" posiadają szeroką przejrzystą koronkę, dzierganą szydełkiem, mocno krochmaloną i falującą. Ryc. 38. Koszula kobieca z „nadołkiem" z ok. 1900 r. Wólka Felgustowska, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2049. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. 38 �3k \ / ' 1 A Ryc. 39. Koszule kobiece. I. — Koszula odświętna. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1250 b. I I . — Koszula z nadołkiem. Wola Zależna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — nadołek, e,ei, f — części okrywające klatkę piersiową (plecy — f, piersi — c,o), g — rękaw, h — ćwikieł, i — mankiet, j — przyramsk, k — kołnierzyk. 1 — części tkaniny podszywa­ ne od wewnątrz pod przyramek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. Koszule lub bluzki wykonuje się przeważnie z płótna fabrycznego. W Ossie rękawy są składane wzdłuż i zaprasowane na ostro. Koszula jest zwykle mocno krochmalona. Ostatnio zjawia się na koszulach nowa ,ozdoba w postaci zakładek. Koszule takie są zdo­ bione przeważnie haftem o motywach roślinnych (Tabl. I V ) . Starsze kobiety nie nakładają pod kieckę innych części bielizny a górna część koszuli jest jednocześnie wierzchnią częścią ubrania, r ę k a w y bowiem i przyramki zdobione są widoczne spod gorsetu (ryc. 37). Ryc. 40. Koszula kobieca odświętna sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 535. Fot. J. Krajewska, 1948. 39 �Kiecki Najstarsze kiecki były płócienne. Pisze o nich Stolarski: „Kiecka sprzed stu laty była ze zgrzebnego płótna, bardziej podobna do zwykłego worka, niż do dzisiejszej spód­ niczki. Pozostałością po kiecce sprzed 100 lat była do 1890 r. „półka" przeważnie z płótna zgrzebnego, przykrywana zapaską z ładnego materiału, ale że zapaska krótsza od kiecki, półkę było widać. Rozporek na przodzie przykrywany zapaską kobiety bardziej nieporządne zaniedbywały, że on często był za długi i za szeroki". Półka miała 40 cm szer. w y ­ konana dla oszczędności z partu lub z partu i wełny. (Dęby). Pozostała część kiecki posiadała wątek wełniany przesuwany białą nitką bawełnianą. Nici lniane wątczono w półce białym partem i czarną lub czerwoną wełną, czasem jak w Rzeczycy przesu­ wano po 2 nitki partu i 2 granatu. Kiecki były tkane w modre i czerwone lub czarne i czerwone 2 cm prążki, wątczone białą bawełną (ryc. 42). W Treście Rządowej tkano kieckę w 2 wełny w prążki (1 cm) barwy orzechowej i jasno-niebieskiej. J. P. Dekowski podaje, że w 1752 r. spódnice w paski używane były przez kobiety odrzywolskie a w 1791 r. wieśniaczka osiadła niedaleko Petrykóz miała spódnicę czerwoną w białe i niebieskie paski. Kozłowski w „Kłosach" pisze w 1871 r„ że w Łęgonicach nad Pilicą noszono kiecki czer­ wone w paski najczęściej niebieskie, czarne lub zielone z żółtym. Możliwe, że na terenie Opoczyńskiego jednobarwny wełniak używany był równocześ­ nie z wełniakiem dwubarwnym, chociaż moda na jednobarwne wełniaki odświętne w pol. X I X w. mogła być d o m i n u j ą c a . W końcu X I X w. noszono w pow. rawsko-mazowieckim jednobarwne kiecki buraczkowe, zdobione szeroką aksamitką a i dziś w okolicach L u bochni noszą kiecki jednobarwne. Biała bawełna do przewątczania kiecek używana była w X I X w. i w pocz. X X w. W okolicach Opoczna używana była kiecka „modra" w białe prążki (ryc. 41). Ok. 1870 r. następują kolorystyczne przeobrażenia kiecki i przejście od dwu lub trzybarwnej — do kiecki o dnie czerwonym, zdobionym prążkami w 4 wełny lub posiada­ jącej 6—8 krasiów. Są to kolory: czarny, zielony, niebieski, buraczkowy, wiśniowy. Do tych kolorów, które są podstawowymi dochodzi w raporcie kolor żółty lub różowy, który czasem jest używany jako pojedyncza prążka. Początkowo była to kiecka: „drobna" o w ą 31 Ryc. 41. Kiecka ..modra" z czarno-białego samodziału. Żychorzyn. pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 444. Fot. J. Krajewska, 1948. 40 Ryc. 42, Spódnica „kiecka". Międzybórz, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 997. Fot. J. Krajewska, 1948. �skich paskach dna, które później rozszerzają się i są zdobione szerszym raportem zbudo­ wanym „na okrągło" t j . z symetrycznym układem barw. Kiecka przeszła przez przeobrażenia również i w kroju. Na przełomie X I X i X X w. noszono kiecki do pasa, bez półki z jednolitej tkaniny z zakładką lub 3—4 za­ kładkami długa po kostki, prosto opadająca, sfałdowana z tyłu, była wszyta w oszywkę Rye. 43. Wełniak tj. spódnica zszyta ze stanikiem z 1935 r. Gorzalków, pow. Opoczno. Mu­ zeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1448 a. A — przód, B — tyl, C — części kroju: d — plecy i boki, c, f — przód stanika. Linia przerywana w części, g — oznacza skrócenie dłu­ gości płatu. Rys. Pracownia Muzeum 'Etnograficznego w Łodzi. Podziałka 1 :30. zawiązaną na przodzie. Długość kiecki odpowiadała szerokości tkaniny, gdyż pasy ukła­ dano wzdłuż a szerokość wahała się od 3,5 do 4 m. W okolicy Opoczna kiecka w pas była modna do I wojny. W Rzeczycy ok. 1900 r. za­ częto wszywać kiecki do staników, co przyjęło się ok. 1914 r. w całym Opoczyńskiem. W ośrodku rzeczyckim kiecki takie noszono z paskiem zapinanym na przodzie. Ok. 1900 r. weszła w modę barwa pąsowa zw. również koło Opoczna „cerwoną" (pomarań­ czowa Tabl. I) — która występuje w dnie kiecki (szer. 3—5 cm). Raporty różnej wielkości nie przekraczają 13 cm. Ok. 1910 r. weszło w modę dno „łowickie" zw. „pąsowe" (żółty, chrom), ale układ barwnych pasów pozostaje w pierwszej fazie nowej mody ten sam. Po I wojnie następuje rozbudowanie raportu barwnego (Tabl. I I ) , a ilość odcieni powiększa się. Szczególnie charakterystyczny jest kolor różowy, wełna zaś różowa nazywa się koło Lubochni włocka. Raport staje się asymetryczny tzw. społeczny, ostatnio nie powtarzający się w całej kiecce. Układ barwny powstaje przez wiązanie prążek róż­ nej szerokości, przez rozjaśnianie lub przyciemnianie barwy przy pomocy wąziutkich prążek, powstających przez 2 lub 3 przesunięcia wątkiem odpowiedniej nici. Obok pąso­ wych kiecek opoczyńskich noszono kiecki na dnie ciemnym: fiołkowym, buraczkowym, czarnym. Obecnie nosi się kiecki o różnych dnach; najbardziej lubianym przez starsze kobiety jest dno pąsowe lub czarne a przez młode pokolenie — dno „gąsiątkowe" (zie­ lone) „ciałowe" (różowe — Tabl. I I I ) . Kolor „ciałowy" wszedł również do raportu i do kiecek o innym dnie. Kiecki tkane są na postawie z partu lub kupnych nici, wątczone wełną. Prócz kiecek wełnianych modne były jeszcze w X I X w. kiecki zw. pacześniok lub parciok; w Glinku miał pasek biały, niebieski, granatowy lub zielony, czerwony, nie­ bieski a między nimi drobne czarne prążki. Parcioki są ciekawe z uwagi na tkacki ścieg, gdyż moda polegała na t y m , aby w tkaninie przeświecały nici partu osnowy. Kolory­ stycznie odpowiadały modzie istniejącej w danym czasie (Tabl. I I I ) . Ciemne kiecki służyły do „chodu" a odświętne były jasno-zielone. i jasno-niebieskie. Parciak był tkany na lnianych niciach, wątczony wełną w „prążki" łub w „ząbki". W ośrodku rzeczyckim tkano kiecki na białym parcie w ząbki czerwone i granatowe, między prążki zaś wpuszczano 41 �3 nitki partu. Kontynuacją parciaka jest kiecka noszona w X X w. w pow. rawsko-mazowieckim z pewnymi zmianami w układzie nici lnianych, które tworzą pasy białe i czarne biegnące na przemian i prześwitujące przez ciemno-pąsowy wątek. Współcześnie kobiety tkają czasem barwne parciaki na letnie kiecki robooee. „Ząbki" modne jako ściegi tkackie już w parciakach w X I X i X X w. są rów­ nież stosowane jako przeróbka i w kieckach ciemno-pąsowych i ciemnych do pasa w X X w. aż do wojny światowej. Szczególnie bogato były zdobione przeróbką w ośrodku smardzewickim i rzeczyckim (Tabl. I I I , IV). Ciemno-pąsowe posiadają w całym Opoczyli­ skiem podobną modę; jest to ścieg tkacki bądź iglicowanie na warsztacie. W nowszych kiec­ kach tkanych przed I I wojną — przeróbka jest często iglicowana jedwabną łasą. W X I X w. używano niekiedy subtelnych efektów kolorystycznych przez użycie odpowiedniego ma­ teriału i techniki tkackiej, jak przesuwanie środkowej prążki raz b a r w n ą wełną, to znów nićmi białymi (Tabl. I I I ) . Upowszechniające się po I wojnie kiecki o dnie łowickim były przyszyte do stanika (Tabl. I I ) . Na stanik tkają materiał w barwach kiecki, lecz o prążkach i dnie w połowie węższym. Stanik jest dopasowany przy pomocy zakładek idących od pach ku środkowi pleców do pasa, z przodu ma odcięty karczek a dolna część ułożona jest w za­ kładki). Stanik zdobią aksamitkami wzdłuż zapięcia i wszerz nad zakładkami. Zdobią go też atłasowe wstążeczki u k ł a d a n e w kontrafałdy (ryc. 44), paski szklokóio i guziczki. Współcześnie kiecka posiada k r y t ą szeroką zakładkę pod aksamitkami, która usztywnia ją dzwonowato (ryc. 45). W półn. części Opoczyńskiego, koło Smardzewic i Odrzywołu kiecka jest puszczona prosto i nisko zdobiona tasiemkami. W okolicach Lubochni duży wpływ posiada moda idąca od Rzeczycy, a więc i kiecki noszone są według tamtejszej mody. Prócz nich występują i inne formy kiecek a więc tzw. kiecka rawska, którą charakteryzuje brak Ryc. 44. Spódnica zw. ..kiecka" ze stanikiem i paskiem .Rzeczyca, pow. Rawa Mazow. Muz. Etn. w Łodzi. Nr inw. 3746, fot. K. Wecel. 42 Ryc. 45. Spódnica — kiecka ze stanikiem, Sadykierz, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeurn Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 436. Fot. K. Wecel, 1953. �jednolitego tła, tzw. ..układanka" t j . jednobarwna kiecka układana w fałdy i zdobiona u dołu szeregiem kolorowych wstążek oraz haftowany stanik. Prócz kiecek wełnianych i parciaków Opoczynianki noszą latem kiecki z cienkiej granatowej, lub buraczkowej wełny szyte z aksamitkami na staniku, bądź perkalowe. Przed I wojną noszono w upalne dni tzw. sorce t j . kiecki do pasa z oszywką, tkane na 4-nicielnicach, z lnianych i bawełnianych nici. W półn. części Opoczyńskiego dymki t j . kiecki tego typu przyszywają do stanika również z zakładką. Sorce i dymki były również strojem ślubnym. Obecnie szyją kiecki z kupnego perkalu, zaś koło Opoczna razem z rękawami. Kiecki z perkalu weszły w modę ok, 1925 r. a w Smardzewicach jeszcze wcześniej; szyte na staniku posiadały zakładki. Zapaski Z a p a s k i w p a s . Zapaski ,,w pas" są używane do każdej kiecki, tak w stroju od­ świętnym, jak i w ubiorze codziennym a dawniej wiązano je również na angierce. K o ­ biety opoczyńskie mają ich przeważnie kilka, zamożniejsze dostają we wianie i więcej niż dziesięć, jednakże na codzień używają zapasek podniszczonych lub ciemniejszych. Oprócz wełnianych zapasek są również używane zapaski na ,,porywkę", na targ, do pracy lub do stroju białego, przerabiane często białą bawełną. Takie zapaski były z końcem X I X i pocz. X X w. długie, dostosowane do długości kiecki a szer. ok. 1,5 m (Tabl. I ) . Współczesne, są krótsze i węższe (ok. 0,5 m dłg., 0.60 m szer.) bez oszywki (Tabl. II) zwłaszcza w okolicach Opoczna, Rzeczycy, Studzianny a tylko w okolicach Odrzywołu i Smardzewic noszą zapaski dłuższe. Zapaska wszyta jest w oszywkę i wiąże się na tasiemki zw. stroczki lub troczki, tkane z wełny na parcie lub kręcone w k i l k u barwach a czasem jednobarwne. (Tabl. I I I ) . Do za­ pasek ozdobniej szych przyszywają na końcach tasiemek kocotki, krzyżują je z tyłu i wiążą z przodu w kokardę na oszywce. Zapaski w pas najstarszego typu spod Opoczna były drobne, modre w wąskie paski przerabiane białym lub czerwono-czarnym kolorem. W powiecie rawsko-mazowieckim noszono zapaski granatowo-białe. Zapaska w drobne pionowe prążki używana jest dotąd, choć w innych barwach i układzie prążek (ryc. 46). Ok. 1900 r. zapaski rozbudowują się kolorystycznie i zmieniają kompozycyjnie, w modę Ryc. 46. Współczesna zapaska ,.na odziew", Ogonowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1253. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 47. Zapaska „w pas" z ok. 1900 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw 1267. Fot. J. Krajewska. 1948. 43 �wchodzi kolor ciemnopąsowy (pomarańczowy) zw. również cerwony, który wiąże się z szerokimi prążkami zielonymi (Tabl. 1). Jednocześnie wprowadza się bogaty ścieg iglicowy. Tło „cerwone" wyszło z mody od 1910 r. a na jego miejsce weszło tło „łowickie", czyli pąsowe (chrom). Raporty takie są budowane w 4—5 kolorach, analogicznie do kiecki, zawsze symetryczne. Ok. 1920 r. wprowadza się do tła i raportu więcej kolorów, to też tkanina bogaci się kolo­ rystycznie. Obecnie prócz ciemnych ko­ lorów modne są i jasne, a do białych kie­ cek —• przerabiane gęsto białą bawełną. W Opoczyńskiem szczególnie w czę­ ści półn. rozwija się w zapasce bogaty ścieg tkacki 4- lub 6-nicielnicowy lub pod deskę. W okolicach Lubochni wyko­ nują od 1900 r. zapaski wełniane w „bącki" (Tabl. I I I ) w ciemnych kolorach a także „zapołowe" z siwego partu, przerabianego białą bawełną z pasami 0 prążkach z „bąckami" czerwono-czar­ nymi. Zapaski te są obszyte białą szydełkową koronką. W okolicach Rze­ Ryc. 48. Zapaska w „krzyżoczki" z ok. 1915 r. Królowa czycy robiono również zapaski w „ząbki" Wola, pow. Rawa Mazowiecka, Muzeum Etnograficzne a niejaka Maria Chojecka z Glinnika w Łodzi, nr inw. 3124 dep. Fot. K. Wecel, 1954. wprowadziła ok. 1914 r. w modę „krzyżocki" i „kuloski", o ściegu dość skomplikowanym i większej ilości kolorów. Zapaski te są zdobione szeroką wełnianą koronką; moda na ten typ trwała do I I wojny. r Współcześnie prócz zapasek szytych z tkaniny pasiastej robią zapaski na „ p o r y w k ę " w kratkę, wałczone bawełną (Tabl. I I I ) , bądź o osnowie w dwu kolorach, czarnym 1 białym prześwitującym przez wełniany lub lniany wątek i dającym wrażenie tkaniny kraciastej. Taką techniką są najczęściej wykonane zapaski dla dziewczynek. Zapa­ ski w pas typu starszego nie posiadają ozdób lub są mało zdobione b a r w n ą plotką baweł­ nianą; współczesne są zdobione pośrodku aksamitką (1—3), tasiemkami i paskiem „szkloków", wstążkami i koronką. Ponadto koło Opoczna obszywają często weł­ nianą siatką dolną krawędź zapaski i jej boki, a zapaski „zapołowe" siatką białą (ryc. 37). W Glinniku i wsiach sąsiednich w okresie międzywojennym dolną krawędź zapa­ ski tkaną w „kuloski" obszywano koronką wełnianą w barwny wzór a nawet haftowano na koronce nazwisko właścicielki. Krótkie zapaski mają często pod aksamitkami u k r y t ą po środku zakładkę, dzięki któ­ rej zapaska układa się w sztywne fałdy. W Smardzewicach i okolicy zdobią zapaski u dołu białymi tasiemkami. Z a p a s k i n a o d z i e w. Zapaska „na odziew", „do odziewu" lub „do chodu" zarzu­ cana jest na ramiona dla ciepła, w razie potrzeby kryją nią także głowę. Zapaski na odziew zakładano także na dywany, k t ó r y m i się okrywano a także na ciepłe k u r t k i (Tabl. I I ) . W zapaskach na odziew noszą często na plecach bańki z mlekiem, zapaska więc spełnia dodatkowe fukcje. Z końcem X I X w. zapaski na odziew były tkane z wełny czarnej i czerwonej, grana­ towej z czerwoną lub modrej przerabianej białą. Koło Opoczna prążki były w niej nieco szersze niż w zapasce w pas, chociaż koło Lubochni tkano prążki jednakowe, dwa razy przesunięte bawełną. Na ogół zapaska na odziew posiada paski pionowe, lecz koło Opoczna na pocz. X X w. noszono również zapaski na odziew z paskami poziomymi. 44 �Ok. 1900 r. zaczęły być modne zapaski o ciemnopąsowym dnie (Tabl. I I I ) . Zapa­ ska na odziew jest wszyta w oszywkę (dł. 72 cm, szer. 7.5 cm), do której przywiązane są troczki wiązane z przodu i tylu, jeśli zapaska przyciska ciepłą chustkę lub dy­ wan. Niektóre zapaski w powiecie rawsko-mazowieckim posiadają zakładkę, umieszczoną w odległości ok. 30 cm od dolnej krawędzi. Zapaski są czasem obrzeżone aksamitką, natomiast nie po­ siadają naszytych ozdób jak zapaski w pas. Raport zapaski na odziew zbu­ dowany jest z prążków w k i l k u kolo­ rach: czarnym, zielonym, buraczko­ wym, ciemnoniebieskim, gęsto iglicowany. Takie zapaski noszą jeszcze do dziś staruszki. W zapaskach o dnie łowickim ilość iglicowań zmniejsza się, zapaska taka modna jest i współcześnie noszona obok zapaski o dnie czarnym; tylko koło Opoczna utrzymał się dawniejszy typ zapaski modrej, przesuwanej białą ba­ wełną a noszonej na niepogodę. Za­ paska o dnie łowieckim i o dnie czar­ nym posiada raporty zbudowane ,,na „okrągło", czyli symetrycznie. Szersze Ryc. 49. Zapaska „w pas". Ossa, pow. Opoczno. Mu- Prążki akcentujące pas są buraczkowe, zeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 3041. Fot. wiśniowe, liliowe, zielone i niebieskie; K. Wecel. 3 lub 4 pasy tworzą tzw. modę powta­ rzającą się dokoła zapaski. W zapaskach na odziew paski dna wahają się od 3 do 4,5 cm, natomiast raporty w czarnych zapaskach od 4,5 do 7 cm. W łowickich pas dna ma 4 cm szer. a pas z p r ą ż ­ kami dochodzi do 12,5 cm. W obu typach zapasek są podobieństwa i różnice; w zapa­ skach o dnie pąsowym są pasy z prążkami szerszymi i bardziej rozbudowanymi niż w zapasce o czarnym dnie. Zapaski opoczyńsko-rawskie wyróżniają się wyraźnie wśród innych, mimo to że za­ paska o dnie łowickim przyjmuje się i poza omawianymi granicami. Gorsety Gorset zw. również w okolicach Lubochni gorsentem jest górną, oddzielną częścią ubioru kobiecego, noszoną przy kiecce do pasa, z tackami wyłożonymi na zapasce (Tab. I). Gorsety były w powszechnym użyciu do I wojny stosowane na codzień, i do stroju odświętnego. Współcześnie gorsety utrzymały się w Smardzewicach, niedaleko Tomaszowa Maz. i w niektórych wsiach sąsiednich. Opoczyńskie gorsety współczesne są szyte przeważnie z czarnego aksamitu, dopasowane i bogato naszywane paciorkami, sznurowane (ryc. 52, 53). Najstarsze gorsety były białe (Jasień). Gorsety pochodzące z końca X I X i pocz. X X w. były najczęściej wykonane z weł­ nianego samodziału, kupnej wełnianej tkaniny, rzadziej z aksamitu lub barwnego atlasu. Noszono je do wełnianych kiecek. Samodziały na gorsety były deseniowe lub jedno­ barwne, tkane innym splotem niż welniak, zależnie od charakteru tkaniny i przeznacze­ nia gorsetu były one różnie zdobione. Prócz gorsetów wełnianych, aksamitnych i jedwabnych noszono gorsety białe, dese­ niowe tkane na 4-nicielnicach do „sorcu" z nici płóciennych i bawełnianych. Białe gor­ sety posiadały często wetkane wzory z bawełny czerwonej i białoczarnej lub tylko czer­ wonej w postaci 2—3 pasów, obustronnie położonych na przedniej części; niekiedy pas 7 15 �ozdabiał cały gorset wąskimi lub szerszymi prążkami powtarzającymi się do koła. W gmi­ nie lubocheńskiej kobiety nosiły do sorcu lub kolorowych kiecek gorsety zdobione paskami w bącki (ryc. 50. I I ) . Gorsety przedstawiają ciekawy typ stroju; są krojone z ka­ wałka tkaniny z wyciętymi pachami i tackami, a do stanu dopasowane przez wszycie w zakładki, często razem z pod­ szewką. Mogą też być gorsety kro­ jone z wielu części i zszywane lub pasowane w kliny (ryc. 50, I I I , V), Kroje te stosowane są do samo­ działów kolorowych i białych, La j aksamitne gorsety posiadają wię­ cej cięć i są bardziej pasowane. Najprostszy krój reprezentuje biały gorset z Woli Zależnej, który d i posiada krótkie zaszewki przy tac­ UJJJ kach (ryc. 50, I ) ; bardziej złożony c jest gorset z Bukowca o w y o d r ę b ­ nionych plecach zakładkami. Dal­ sze zróżnicowanie w kroju przed­ stawiają gorsety białe (ryc. 50, I I I ) , U J które posiadają odcięte od tyłu c przody i krótkie zakładki przy tac­ kach, bądź gorset z Zychorzyna z dodatkowym klinem i dłuższą zakładką na plecach i przodzie, czy \ też gorsety z Ciebłowic z dziurka­ m i do sznurowania, z odciętym po­ dwójnym klinem i zakładką idącą wzdłuż pleców. Bardziej pasowane gorsety w kliny pochodzą z północnej części pow. opoczyńskiego i połudn. pow. rawsko-mazowieckiego; wykonane Ryc. 50. Gorsety: I — gorset lniano-bawełniany. Wola Za­ są przeważnie z lekkiej wełny do leżna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr. inw. jedwabiu, okrągło krojone tacki 1389. I I . — gorset z Opoczna. Nr inw. 524. I I I . — gorsety zachodzą na siebie. Tkanina czę­ wełniane. Zychorzyn, pow. Opoczno. Nr inw. 4436. IV. — sto krojona była w kliny ze wzglę­ gorset aksamitny. Rusinów, pow. Opoczno. Nr inw. 475. V. — du na konieczność sztukowania gorset z zielonej kupnej wełny. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 4336. A — przód, B — tył. C — części kroju; d — materiału. Najstarsze znane nam gorsety części przednie, e — tylne, f — boczne. Rys. Pracownia Mu­ zeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1:25. miały 6—8 tacek. Zęby były sze­ rokie, gładkie, zaokrąglone jak np. w gorsecie z Zychorzyna. Młodsze natomiast gorsety mają 10—12 zębów niekiedy prostokątnych. Koło Lubochni nosiło się także gorset z 4 tackami. Gorsety posiadają kryte zapięcie na haftki, bądź zapinane są na guziki czasem przyszyte po obu stronach zapięcia. Czarny sznurek tworzy pętelki i ozdoby wzdłuż krawędzi (Tabl. I). Białe gorsety mają białe lub kawowe guziczki, wzorzyste obszycia i naszytą koronkę bawełnianą Gorsety aksamitne zapięte są na barwne guziczki, lecz z półn. części pow. opoczyń­ skiego i połudn. pow. rawsko-mazowieckiego mają dziurki okute metalowymi skuwkami do przeciągania sznur owacek (ryc. 53). Wełniane samodziały na gorsety miały ozdobny koloryt i splot tkacki. Gorsety do sorców były również tkane ozdobnym ściegiem ,,w bącki". Prócz tego wełniane gorsety zdobione były aksamitkami, deseniowymi 46 �Ryc. 51. Gorset sprzed 1914 r. lniano-bawełniany, tkany na 4 nicielnicach. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 524. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 52. Gorset aksamitny zdobiony. Rusinów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 45. Fot. J. Krajewska, 1948. tasiemkami, a aksamitne b a r w n ą plotką, bądź haftem w postaci stebnówek, ściegu gałązkowego, i naszyć koralikami (ryc. 53). Szczególnie bogato zdobione paciorkami są gorsety używane współcześnie (ryc. 3). Rys. 53, Gorset sprzed 1914 r Muzeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 438. Fot. J. Krajewska, 1948 47 �Ryc. 54. Kaftany kobiece. I — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. I I — z Bukowca, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C —• części kroju: d — plecy, e — płat obejmujący przód i bok, f — części rękawa, g — taśma do obszycia. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf. w Lodzi. 1948. Podziałka 1:20. Łącznie z gorsetem noszą również staniki bez tacek o kroju prostym jak np. stanik z Radzie Dużych, skrojony z 3 części i opatrzony dwiema zakładkami. Kaftan Kaftan zw. dawniej spancerkiem był szyty z wełnianego samodziału, w X I X i X X w. na tle ciemnopąsowym w zielone prążki, tkanego na 4-nicielnicach w ozdobne pęczki (Tabl. I I I ) . Kaftan był podbity płócienną lub wełnianą podszewką z fabrycznej tkaniny lub starym wełniakiem. Kaftany wełniane były często watowane. Opoczynianki nosiły kaftany białe z samodziału tkanego na lnianym postawie bawełną również na 4-nicielnicach. Kaftany składały się z pleców, dwu przodów i rękawów, były wcięte w pasie, a dolna część pleców zaokrąglona i nieco dłuższa od przodu; zapinano je na haftki (ryc. 54). Prócz kaftanów z samodziału noszono kaftany kupne; bogatsze kupowały „suberynowe czarne, wyszywane paciorkami jak sieczką". Koło Lubochni noszono haftowane na plecach. Ślubne kaftany były białe lub kremowe zdobione siatką. Współczesny kaftan wełniany jest szyty z samodziału o tle łowickim w ,,piąstkę" (Tabl. U), lub z ciemnej tkaniny w kolorowe paski czy też na tle pąsowym, lecz o od­ miennym kolorycie i prążkach. Kaftan jest krótki, prosto ścięty, zdobiony aksamitkami na przodzie i rękawach, po­ siada małe kieszonki. Charakterystyczny dla typu współczesnego jest kaftan przed­ stawia ryc. 55. Latem noszą kobiety obcisłe kaftany szewiotowe w kolorze granatowym. Stan jest u dołu zdobiony „szczypankami" uło­ żonymi na przemianlegle, do niego doszyta układana falbanka przyciśnięta doszytym paskiem. Kaftan taki jest krótki, sięga ledwie pasa (Tabl. I I ) . Ryc. 55. Kaftan kobiecy z samodziału wełnianego o tle żółtym z naszyciem aksamitnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 3747. Fot. K. Wcccl, 1953. 48 ��Sukmany W Opoczyńskiem kobiety nosiły kilka typów wierzchnich okryć różniących się krojem i rodzajem tkaniny. Około 1870 r. w/g Kolberga kobiety miały nosić w dni chłodne białe sukmanki z klapkami podobne do męskich, a później długie katonki znane z informacji, obszyte sznurkiem z czerwonej wełny, na mankietach i koło kieszonek. W Kruszewcu modne były sukmanki białe z fałdami zakładane na białe suknie do tańca. W zimie noszono różnego rodzaju watowane okrycia lub podbite futrem. Zamożniejsze nosiły szyte z sukna zielonego, granatowego lub czarnego z naszytymi ozdobami i tasiemkami lub gładkie. Biedniejsze krasiły part na modro i watowały. Koło Opoczna nazywano je zuponikami, a w półn. części pow. opoczyńskiego sukienkami, w pow. zaś rawsko-mazowieckim przy­ jaciółkami. Prócz nich noszono na przełomie w. X I X i X X wangierki lub angierki z barw­ nego samodziału. Do opisywanych żupaników zbliżone jest wierzchnie okrycie z Biało­ brzegów. Ponieważ żupaniki szyto w miasteczkach, a noszono powszechnie, jest to cha­ rakterystyczne okrycie ludowe, chociaż nazwano je angierką. Granatowe angierki bywały podbite siwym futrem lamowanym na krawędziach, mankietach i kieszeniach, dopasowane do stanu, zapięte na dwie klapki i mosiężne guziczki. K l a p k i zdobione były skromnym haftem wykonanym zieloną włóczką. Prócz żupaników z długimi „skrzydłami" noszono w poł. ub. w. krótkie zielone żupa­ n i k i dopasowane do stanu. Żupaniki posiadały tylko bogate kobiety. Sukienka była naj­ częściej jasnozielona, nosiły ją zamożniejsze kobiety, a otrzymywały we wianie. Stolarski podaje, że sukienka jest „zbliżona krojem do sukmany, spięta na drobne guziczki od wierz­ chu do samej ziemi". Sukienka z Brudzewie (ryc. 58) jest naśladownictwem męskiej suk­ many, a szyta była przez krawca w Studziannie. Na szwach pleców, z tyłu w pasie, na fałdach, na kieszeniach, kołnierzu i przodzie miała sukienka barwne ozdoby z atłasowych wstążek zielonych, czerwonych, zielonego sznurka, pasmanterii, czerwonych chwastów, kokardek i czarnego haftu łączącego wstążki i metalowe guziczki. Angierki były noszone w całym Opoczyńskiem, szyte z tkaniny o w ą t k u wełnianym, pomarańczowym tle zw. cerwonym, z paskami zielonymi, buraczkowymi i czarnymi, a także czarnobiałymi paskami postawu. Angierką z Woli Zależnej może być uwa­ żana za typową, posiada plecy dopasowane, a stan odcięty. Część dolna składa się z 4-ch b r y t ó w marszczonych w pasie z tyłu i u k ł a d a n y c h w fałdy. Jest zapięta na przodzie na pasek z tego samego materiału. Układ tkaniny jest poprzeczny, a prążki idą poziomo, w pasku zaś pionowo. W parafii opoczyńskiej kobiety nie ubierały się w okrycia tego typu i można przypuszczać, że an­ gierki nosiły kobiety bied­ niejsze. Kożuchy Z końcem X I X i pocz. X X w. kobiety nosiły długie białe kożuchy z fałdami z tyłu, a ok. 1870 r. z czerwonymi p ę ­ tlami. Posiadaniem kożuchów chlubiły się kobiety bogate i np. w Woli Zależnej tylko 3 kobiety miały takie kożuchy. Po tych weszły w użycie r ó Ryc. 56. Szkic granatowej, watowanej „angierki" z barankiem Gapin, wnież kożuchy żółte, długie pow. Opoczno, Muzeum Etnograf, w Łodzi, nr inw. 982, A — przód, lub krótsze, a moda na nie B — tył. Rys. J. Golczyńska, 1948 r. ł łącznie z modą męską. s z 4 Strój Opoczyński a 49 �Ryc. 57. Sukienka z zielonego sukna fabrycznego z ok. 1900 r. Brudzewice, pow. Opoczno, Muz. Etn. w Łodzi, nr inw. 2664. A. — przód, B. — tył, C. — części kroju: d — przód, e — klin tylny, f — części oddzielające drugi klin (nie przedstawiony na rysunku), g — plecy, h — rękaw, i — man­ kiet, j — kołnierz, k — sztukowanie materiału. Rys. pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1:30. Kobiecy strój głowy Kobiecym strojem głowy są w Opoczyńskiem rozmaitego rodzaju chustki i czepce. Chustki są nakryciem codziennym bądź świątecznym, letnim i zimowym. Czepce noszą kobiety do stroju odświętnego i obrzędowego. Chustki Na przełomie X I X i X X w. kobiety nosiły powszechnie duże salinówki z cienkiej wełny drukowanej w kwiaty. Chustki były dwu rozmiarów, najczęściej używano na modrym tle, lecz również i na tle zielonym, pomarańczowym, kremowym lub jak mówią Ryc. 58. Kożuch tzw. „sukienka" kobieca z zielonego sukna. Brudzewice, pow. Opoczno, Muz. Etno­ graf, w Łodzi, nr księgi wpływu 2664, fot. J. Krajewska 1948 r. 50 �w częściach eh, ds, d4 oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:30. w Jasieniu „biołnym, cerwonym, zoltyra". Taką chustkę wiązano „na okrąg". Koło Opoczna obwiązywano głowę chustką złożoną w róg w ten sposób, że końce chustki krzy­ żowano raz na potylicy nad rogami chustki spuszczonymi na plecy, następnie okręcano nad czołem i z powrotem zatykano oba końce z tyłu. Natomiast w półn. części pow. opo­ czyńskiego od Dęborzeczki i w połudn. części rawsko-mazowieckiego chustkę po skrzyżo­ waniu nad czołem opasywano ciasno dokoła głowy, tak że krawędzie stykały się po środku, a frendzle były wyłożone na wierzch. Końce chustki wiązano na zewnątrz. Mężatki po­ dobnie wiązały chustki na czepcu. Za chustkę zatykały dziewczęta rutę, astry, stokrotki lub suche kwiatki, bez ruty do kościoła nie chodziły. W X X w. przyjmuje się powszechnie mała salinówka. Najstarsze małe salinówki miały modre tło, a współczesne są w barwach ciemnych, (orzechowej), nigdy czerwone z wyjąt­ kiem okolic Spały, gdzie czerwona salinówka przyjęła się ze względu na udział dziewcząt Ryc. 60. „Angierka" kobiece okrycie wierzchnie z ok. 1910 r. Wygnanowo, pow. Opoczno. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1359. Fot. J. Krajewska, 1948 . 4* 51 �w dożynkach. W okresie jej rozpowszechniania się była zakładana głęboko na głowę, zakrywając z przodu włosy, a nawet uszy (Tabl. I I ) . Współcześnie przyjął się wśród dziewcząt zwyczaj wiązania chustki wysoko, odsłaniają one włosy nad czołem (ryc. 3). Latem nakładają na salinówkę chustkę perkalową. Pod­ czas wojny z braku salinówek haftowano w kwiaty chustki perkalowe. Latem na codzień noszą najczęściej białe chustki perkalowe wiązane jak salinówki, pod brodą, głębiej osadzone na głowie, dla ochrony przed wiatrem lub słońcem (ryc. 35). Od 1900 do I wojny ok. Kraśnicy, Radzie, Sołka noszono do angierki dzikie chustki lub dzikówki o tureckim wzorze, zarzucane na głowę i krzyżowane pod brodą, a przytrzymy­ wane zapaską do odziewu. Współcześnie kobiety noszą zimą chustki wełniane, wykonane szydełkiem bądź kupne, pluszowe, pod które wiążą najczęściej białe, perkalowe. Czepce Czepiec jest strojem mężatek do stroju uroczystego Opoczyńskiego istniały 3 typy czepców: czepiec z niską materiału, gdyż kryła go chustka (ryc. 61, I). Czepiec z waną i z takimż wiązaniem (ryc. 61, I I I ) i półczepek zw. cie później i był noszony bez chustki (ryc. 61, I V ) . łącznie z salinówką. Na obszarze główką nieozdobioną, z lekkiego wysoką główką z tiulu zahaftopólcepkiem, który wszedł w uży­ Ryc. 61. Czepki. I . Czepiec odświętny sprzed 1914 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. I I . Cze­ pek odświętny mężatki sprzed 1914 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 463. III. Czepiec odświętny mężatki. Brudzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3917. IV. ,.Półczepek odświętny mężatki. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3034. A — widok ogólny, B, C — krój głównych części. Rys. M. Bombianka i J. Krajewska, 1948. Podziałka 1 :30. Czepce z płaską główką były powszechnie noszone, natomiast z wysoką i z haftowa­ nymi bandażami były używane tylko w płn. części pow. opoczyńskiego. Ozdobą czepca są „koronki" czyli krezy z tiulu podwójnie złożonego (dł. 3,5 m, szer. 4 cm), mocno nakrochmalone karbowane, okalające krawędź, zdobione wstążkami. Koronki przyszyte do krawędzi i ściągnięte do tyłu sznurkiem przewleczonym w tylnej części czepca okalały twarz. Często zakładano dwa czepce dla podwojenia ilości falbanek. „Koronki" ozdabiano wstążkami i szychem (Tabl. I), wstążką b a r w n ą podwójnie złożoną, pośrodku prze­ ciągniętą węższą zieloną, różową z wszytym pączkiem. W czepcach było po 7 ozdób rozłożonych symetrycznie. Charakterystyczną ozdobą jest pewien rodzaj rozetki marszczonej z wstążki przyszytej do krawędzi falbanek, zwykle po dwie (zielona i ciemnoróżowa) lub po trzy (dwie różowe, w środku zielona). Innym typem ozdoby jest wstążka o krawędzi zębatej układana w dwu rzędach między falbankami. Do czepca z niską główką stosowano dwa typy kroju: na główkę wycinano prosto­ kątny materiał (ryc. 61,1) składano w pół zaszywano i marszczono na czubku. Dolną część zakładano do przewlekania sznureczkiem ściągającym czepiec do tyłu. Odmianą jego jest czepiec z bandażami przyszytymi do prostokąta. Inny typ kroju (ryc. 61, II) polega na nacięciu prostokąta, aby wydzielić w n i m dwie wstęgi i zaokrągloną główkę. W dolnej części czepca robiono zakładkę do nawlekania nici. 52 �Drugi typ czepca z wysoką główką !z tiulu i przyszytymi bandażami ma główką w postaci szerokiego owalu o ściętych końcach (ryc. 61, I I I ) . Dzięki rozszerzeniu główki widoczna jest ko­ ronka. Brzeg dolny zawija się dla prze­ wleczenia nitki. Bandaże są u nasady zmarszczone. Główka czepca i bandaże mają przeważnie ręczny haft o wzorach geometrycznych i roślinnych. Półcepek (ryc. 61, IV) przykrywa tylko część głowy; posiada on kształt owalny 0 ściętych rogach i bandaże z haftowa­ nego tiulu. Bandaże wiązano pod brodą w kokardę. Czepiec taki zdobi krótka falbanka, duża kokarda z atłasowej wstążki i sztuczne kwiaty. Obrzędowe czepce są dwojakiego ro­ dzaju: oczepinowe i „na błogosławień­ stwo". Oczepinowy nie różnił się od ogólnie przyjętych, ubierano w e ń młodą mężatkę podczas oczepin na weselu. Na„ gosławieńtomiast czepiec na „błogosławieństwo" t o " . Radzice Duże, pow. Opoczno. Fot, J. Krajewska, był specjalnie ozdabiany. Ubierała go 1946. młoda mężatka w tydzień po ślubie jadąc do kościoła. Są to dwa rodzaje czepców różniące się kształtem i wystrojem. W oko­ licach Opoczna noszono z miękką, niską główką bez bandaży. Natomiast czepiec w półn. części Opoczyńskiego ma wysokie tiulowe denko haftowane i 2 bandaże zwisające z tyłu razem z końcami różowej wstążki. Pod główką kładziono gałązkę sztucznych kwiatów. Koło Opoczna z obu stron czepca przypinają różowe kwiaty, a pośrodku niebieskie; z tyłu przyczepiają kolorowe wstążki, a przody zdobią sychem. W ten sposób główka czepca staje się stożkowata i jest mało widoczna spod kwiatów (ryc. 36). Czepiec z wysoką główką typu północnego uzupełniają w Radzicach Dużych gałązki zieleni upinane od ramion do pasa. Kobieta trzyma w ręce różową wstążkę z zielenią. W Brudzewicach i Ossie często miast kwiatów używają grzebieni, przez które przewlekają szych. Obecnie w Brzegu 1 w okolicach Rzeczycy, gdzie kultywuje się stary zwyczaj, kładą pod czepce żywe kwiaty związane w bukiecik. R y s W c 6 2 M ł o d a m £ ; ż a t k a w c z e p c u n a b}0 W i a n e k ś l u b n y i s t r ó j g ł o w y d r u h n y . Panna młoda ubierała się do ślubu w wianek zw. w okolicach Lubochni „cepkiem ze wstążek" lub wprost „wstążki". Wianek upina się z kolorowych haftowanych wstążek.W upięciu zachodzą różnice między połudn. a półn. częścią Opoczyńskiego. W okolicach Opoczna, Smardzewic, Drzewicy upinają wianek zw. w Smardzewicach pieski. W t y m celu przekładano 2 wstążki tak, aby tworzyły po rozwinięciu rodzaj łańcucha, w którego oczka umieszczano szych. W okolicach Opoczna upinano je rzędami na okrągłej główce z płótna, czy innej tkaniny. Główka była pokryta wstążkami i szychem. Z tyłu wianka opuszczano haftowane wstążki (ryc. 62). Podobny stroik istniał w Lubochni upinany w dwa lub trzy rzędy wstążek z pękiem szychu na czubku. Okolice Lubochni znały również inny typ wianka właściwego dla półn. części pow. opo­ czyńskiego, i połudn. rawsko-mazowieckiego, a mianowicie wstążki upinane w poziomych rzędach, w zmarszczki przyczepione szpilkami, na czubku szych, a z tyłu wstążki. W oko­ licach Lubochni było ich 12. W Liciążnej miały być niegdyś pawie pióra na czubku wianka, zastąpił je później szych. Druhny również nosiły tasiomki, t j . wstążki podobnie jak panna młoda upięte na nakrochmalonej główce aż do cubka, gdzie przyczepiano p ę k 53 �pawich piór. W Podmałczu tego stroika używały panny przy noszeniu chorągwi na Wiel­ kanoc. Ubierały się wtedy w biały strój. Obecnie wianki ślubne wyszły z mo­ dy, a młoduchy idą do ślubu w welonie, natomiast wianek ślubny jest jeszcze I żywym wspomnieniem i kobiety umieją go upiąć. Uczesanie kobiet Na przełomie X I X i X X w. do 1925 r. koło Opoczna i Smardzewic nosiły ko­ biety włosy zakręcone w węzełek i w y ­ sunięte spod ucha; w Radzicach Dużych tylko panny nosiły warkocze i wplatały w nie wstążki. Natomiast w pow. rawsko-maz. i mężatki plotły warkocze. Uczesanie kobiet uzupełnione było trze­ ma kosmykami włosów na czoło i nad Ryc. 63. Dziecięce okrycia głów sprzed 1939 r. I . — uchem bądź na czole dwa kosmyki za­ czepek dziewczęcy, Opoczno. I I . — czepek dla dziew­ kręcone w przeciwne strony (Tabl. I ) . czynki i chłopca. A — ogólny widok, B — części kroju: d, di — części okrywające głowę od czoła po potylicę, Tego typu loczki koło Opoczna na­ c, ci — okrywające boki. Muzeum Etnograficzne zywano „fryzurką", w Radzicach D u ­ w Łodzi. I . Nr inw. 563, I I . Nr inw. 656. Rys. Praco­ żych „muce", w Rzeczycy „ c u p r y n k ą " wnia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:10. Przycięte włosy nad uchem nazywano „pejsy". Obecnie niektóre starsze ko­ biety zachowały zwyczaj noszenia kosmyków, natłuszczano je lub lepiono cukrem. W pow. rawsko-maz. był zwyczaj, że panna młoda szła do ślubu z rozpuszczonymi włosami. Podczas wesela włosy rozplatano, lecz nie ścinano. Obecnie dziewczęta noszą dwa warkocze, w które wplatają różowe wstążki. Obuwie i pończochy W X I X w. kobiety nosiły zimą wysokie buty jak chłopi, lecz bez wywijanych cholew. Powszechnie noszono buty proste nakładane latem na bose nogi, a w zimie z wiechciem Ryc. 64. „Krakuska" tj. czapka chłopię­ ca z białego atłasu sprzed 1939 r. Wła­ dysławów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 562. Fot. K. Wecel, 1954. 54 Ryc. 65. „Krakuska" tj. czapka chłopięca wykonana szydełkiem z wełny. Rusinów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 561. Fot. K. Wecel, 1954. �w środku dla ciepła. Prócz wiechcia używały onuc. Panna młoda czasem na weselu tańczyła bosymi nogami w wysokich butach. Zwyczaj chodzenia w butach u t r z y m a ł się do dziś, chociaż dziewczęta kupują także modne obuwie. Na przełomie X I X i X X w. weszły w użycie trzewiki. Trzewiki były szyte z cholewkami, a i m wyższymi, t y m były paradniejsze, na wygina­ nych obcasach, sznurowane. Koło Opoczna zdobiono trzewiki żółtymi oczkami i bukwami, t j . żółtymi guziczkami. Bukwy układano w trójkąt, a trzewik sznurowano zieloną wstążką. W połudn. części pow. rawsko-maz. ok. 1900 r. podbijano trzewiki podkówkami i noszono z żółtymi guzikami do czarnych sznurowadeł. Młodsze nosiły różowe i pąsowe, do ślubu wkładały pantofle na jeden guzik. Trzewiki były obuwiem odświętnym; kobieta szła do miasta boso, i dopiero przed wejściem nakładała trzewiki. Zwyczaj to dotychczas stosowany. Do roboty chodzą r ó w ­ nież boso, a w razie zimna lub do niektórych robót wkładają trepy. Do trzewików nosiły kobiety białe lub czarne pończochy bawełniane, a w zimie wełniane. Moda trzewików przeżyła się w latach 1920—1925, choć niektóre starsze kobiety dotychczas je mają. Latem kobiety nosiły płytkie pantofle, koło Opoczna z wełnianego samodziału lub czar­ nego sukna, z bokami i spodem ze skóry, były one obszyte aksamitką, zdobione tasiemką zieloną, czerwoną oraz plotką przyszytą wpoprzek buta trzykrotnie; sznurowane kolorową tasiemką. W Rzeczycy, z której obuwie rozchodziło się dalej, pantofle były płytkie bez obcasów wykonane z baraniej skóry, farbowanej przez szewca. Z wierzchu zdobione były wąskimi tasiemkami: zielonymi, czerwonymi, czarnymi. Obecnie latem kobiety również noszą pantofle kupowane w mieście, do nich białe pończochy robione na drutach w deseń bądź kupne. Do zwykłego ubioru ciemne. Biżuteria Do dawnego stroju nosiły kobiety prawdziwe korale. Bogatsze 8—12 sznurków i bur­ sztyny szlif owane, do 3 sznurków. W pow. rawsko-maz. dodawano do nich dętki, t j . drobne perełki, a także bursztyny. Między korale i bursztyny nawlekały medaliki i mosiężne krzyżyki, ofiarowane najczęściej pannie na szczęście przez kawalera, zwane kościakami. Był zwyczaj w okolicach Rzeczycy, iż na Wielkanoc dziewczyna za krosonki otrzymywała od chłopca podarunek z bursztynu. Biedniejsze nosiły sztuczne korale lub gronotki albo kamienioki. Współcześnie nakładają kolorowe kryształki, w okolicach Opoczna seledy­ nowej barwy. Koło Smardzewic zawieszają wiele sznurków dużych kolorowych dętek, tzw. gniotków, które przyczepiają do gorsetu kokardami. Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Po wsiach i miasteczkach opoczyńskich skupiali się różnego rodzaju rzemieślnicy dostarczający surowca bądź niektórych części strojów, sprzedawanych także na jarmar­ kach, targach i w sklepach, takie jak: sukmany, kożuchy, kapelusze, czapki i buty. W X I X w. najwięcej tkaczy było w Żarnowie, Odrzywole, Gielniowie, Białaczowie, Klwowie; wyrabiali oni sukna i płótna. Największym ośrodkiem był Klwów, w k t ó r y m w 1820 r. pracowało 15 krawców, 25 kuśnierzy i 30 szewców. W Odrzywole pracowali kapelusznicy, a w Drzewicy wyrabiano tasiemki. B y l i też miejscowi garbarze, którzy dostarczali skór na kożuchy i obuwie, folusznicy forujący sukno, przędzalnicy, gremplarze i „falbierze", którzy krasili wełnę; obok nich drobni wytwórcy, np. kowale, wyrabiający podkówki i huncfoty, nim przemysł fabryczny puścił swoje wyroby na rynek. A dalej układacze karbowanych cholewek, „cepcarki" szyjące i układające czepce i in. 55 �Najsilniejszym ośrodkiem handlowym było Opoczno, choć i w innych miastach odby­ wały się tradycyjne jarmarki np. w Nowym Mieście na Św. Marcina był duży zjazd kuśnierzy z kożuchami. Kożuchy białe z czarnym barankiem były pochodzenia miejsco­ wego, ale kożuchy żółte zw. tohibami sprowadzano ze wschodnich terenów kraju i z Rosji. Obecnie odbywają się również tradycyjne jarmarki np. w Studziannie (z końcem wrze­ śnia), na których sprzedawany jest sprzęt tkacki, kołowrotki, wrzeciona, płochy itp. Ma­ sowa produkcja rzemieślnicza musiała mieć znaczny w p ł y w na upowszechnienie się pewnego typu stroju, a B. Stolarski przypisuje w p ł y w na zmianę mody wiejskiej —• krawcom. Krawcami przeważnie b y l i Żydzi szyjący sukmany i białe portki; kobiety szyły też portki w domu o ile nie były to portki z fałdami. W X I X w. zawodowi krawcy wędrowali od wsi do wsi i najmowali się do szycia, dopiero po upowszechnieniu się maszyn do szycia powstawały pracownie w miasteczkach, chociaż i synowie małorolnych chłopów uczyli się krawiectwa. Szewcy, podobnie jak krawcy, szyli buty na sprzedaż i na zamówienie. Buty w 8 kan­ tów szyli wprawdzie szewcy, ale kanty układał często chłop ze wsi. Forma ich składała się z dwu połówek u dołu karbowanych, k t ó r e chłop wkładał do buta i wbijał między nie klin, dla lepszego dopasowania do cholewy. Kanty układał szczypcami i poprawiał lub dociskał drewnem. Taką modę zaprowadzili w parafii opoczyńskiej pierwsi Purguty. Buty karbowane przywozili z sobą żołnierze wracający z wojska, np. Jan Wójciak z Jasienia. Buty z kantami robił specjalista w Brenicy, który jednak warsztat szybko zwinął, bo mu się nie opłacał. Ryc. 66. Kobiety w ubiorach roboczych przy międleniu lnu. Dąbrówka, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. 56 �Szewcy zszywali buty dratwami; ok. 1870 r. szewc z Rzeczy­ cy zaczął zbijać podeszwy kołeczkami, które strugał mu syn. Wyrabiali oni również letnie obuwie kobiece z materiałów fabrycznych lub z samodziału. Trzewiki robił szewc z Rzeczycy z baraniej skóry farbowanej przez niego koperwasem. Przyszwy przyszywał na kopycie do podeszwy i wywijał je na od­ wrót. Był to rodzaj płytkich pantofli bez obcasów, zdobionych tasiemkami zw. ciżemkami. Podobne noszono koło Opoczna. Później wyrabiano trzewiki sznurowane z kupnymi sznurowa­ dłami. Wśród innych rzemieślników, którzy wpływali na strój l u ­ dowy byli tkacze mieszkający w małych miasteczkach i wsiach. Mężczyźni pracowali na ciężkich warsztatach. Współcześnie za­ wodowym tkactwem zajmują się raczej kobiety. Sukienki i żupaniki, kaftany i gorsety robione były też z kupnych mate­ riałów. W X I X i X X w. kobiety tkają sukno na sukmany, tkani­ ny na spodnie, spencery, lejbiki, kiecki, zapaski, prześcieradła i koszule. Sukna na sukmany i białe portki były robione tech­ niką zw. „wełna w e ł n ą " lub na wełnianej osnowie wałczonej nicią lnianą, techniką krzyżową. Taka tkanina była zupełnie rzadka, lecz gęstniała po zbiciu na foluszu. Osnowę lnianą w a ł ­ czono również wełną. Na sukmany i sieraczkowe kapoty kręco­ no lub gremplowano wełnę czarną z białą; tkaninę taką zszy­ wano końcami, wieszano na drągu i obciążano kamieniami, aby ją naciągnąć. Innych tkanin nie folowano. Folusze mieściły się przeważnie w młynach, gdzie były pytle, t j . stępy do foluszu; Kyc. 67. Deseczka tkacka tzw. „płoszka" do tkania tasiemek z ok. 1875 r. Sadykierz, pow. Rawa Mazo­ wiecka. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 4219. Fot. K. Wecel, 1953. między in. był folusz na Fryszerce nad Pilica, w idzikowicach, a później w Tomaszowie i wielu innych miejscowościach. Tkaniny na stroje opoczyńsko-rawskie umie tkać niemal każda kobieta. Do tkaniny domowej roboty stosuje się wiele splotów tkackich i iglicowanie na warsztacie dające efektowne wzory. 57 �Len i wełnę przędą na kołowrotku lub przy pomocy wrzenciona (Radzice Duże) i przęślicy. Uprzedzone nici zwija się na motowidle dla otrzymania odpowiedniej ilości pasm, które oddaje się do „falbierza". Farbiarnie mieszczą się w Opocznie, Studziannie, Rzeczycy. Rozmaite barwy mają t u ciekawe nazwy: zielonkowato, zielono, dwa razy zielono, zgniło, jasnozielono, wściekło (odcień zielony), fiołkowa, bladoniebieska, lachmusowo (odcień niebieski), niebowo, ceglasto, wisinkowo, bordowo, ogniowo (odcień różowy), ciemnoróżowa, jasnoróżowa, buraczkowo, cielisto, punsowo, ciałowo, pioskowo (żółty), gunsiuntkowo, krymowo, żółto, como; nie wyczerpuje to wszystkich odcieni używanych w tkactwie opoczyńsko-rawskim. Istnieje tu też pewna moda. Tło kiecki zwą dnem, prążki brożkami, a szereg raportów tworzących całość konstrukcyjną i b a r w n ą nazywają mo­ dą, powtarzającą się w kiecce lub zapasce. Przygotowane pasma l n u lub farbo­ wanej wełny nakładają na wijatki, t j . koziełki i zwijają w kłębki. Wełnę do c d walczenia zwijają w cewki na koło­ Ryc. 69. Tkaniny czteronicielnicowe używane na gor­ wrotku lub potaku. Cewkę wkłada się sety, a — okolice Opoczna, b •— z Zychorzyna, c, d — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne do cółka, a lniane nici w kłębkach do w Łodzi Nr inw. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — pudła, odpowiednią ilość nitek przewle­ 3758. Fot. K. Wecel, 1953. (powiek.). kają przez dziurawkę i snują na snowadłach, pasma zaś nawijają na wałek. Koło Opoczna snują nici specjalistki-snowarki. Wał przynosi kobieta własny i snowarka nakłada nań osnowę. Dalsze założenie osnowy na krosna należy do tkaczki. Kobiety często same snują osnowę. Do postawu używają włókna cienkiego, najlepszego po w y czesaniu lnu, a poczesnym wątczą płótna na koszule. W Smogorzowie najcieńsze płótno zwą „cienkim" i robią z niego prześcieradła. Takiego postawu używają też do tkania wełniaków i zapasek, chociaż nić może być cieniej lub grubiej uprzędziona. Ilość lnu i wełny ściśle się oblicza, aby nie zostało zbędnej osnowy i aby ufarbować tyle wełny, ile wychodzi na wełniak czy zapaskę. Nić mierzą na łokciowym lub smyczkowym motowidle (półtora łokcia), są i dwułokciowe; nawija się na n i m 18—20 pasm lnu, a na osnowę wełniaka farbuje się 2 kg wełny. Na zapaskę na odziew idzie 7 pasm lnu i 1 kg wełny, na zapaskę w pas: 5,5—6 pasm lnu i 0,5 kg wełny. Zależnie od jakości tkaniny używa się różnej płochy; i m płocha rzadsza, t y m więcej wbija wełny. Na wełniak lub zapaskę na odziew używają płochy nr 18, 19, 20, zależnie od grubości nitki. Przy najcieńszych niciach lnianych i wełnianych tka się nr 20. Dla wykonania ładnych tkanin nabiera się w treść po jednej nitce, wtedy wełna kryje part. Na wełniaki robocze, „na p o r y w k ę " lub parcionki, na angierki i współczesne zapaski — nabierają po dwie n i t k i w treść i tkają w 10 i 12, wtedy przez wątek prze­ śwituje osnowa. Oszczędza się wtedy wełny na wątczenie. Zapaski na odziew tkano również w tę samą płochę, co wełniaki i zapaski w pas, t j . w 16, ale robią również w płócienną płochę, t j . w 14. Na zapaskę na odziew nie na58 �biera się osnowy na całą płochę tylko 70 cm. Płótno na koszulę robią w 14, na spodnie robocze w 10. Wątczą pacześnymi p a k u ł a m i kraszonymi na czarno. Postawa barwy natu­ ralnej na męskie ubranie składa się z 10 pasm czarnej przędzy i 2 kg wełny. Tkaniny na kolorowe portki, spancery w tzw. ząbki (Tabl. I I I ) zapaski w „bącki", dywany w tzw. „zęby" z 1900 r. wykonywano na 4-ch lub 6-ciu nicielnicach lub „pod deskę". Tą techniką tkano również materiały na „sorce" i „dymki", białe gorsety i kaf­ tany dając w postawie nici lniane, £ w w ą t k u — bawełniane. Czerwone i czarne wzory iglicowano lub tkano przy odpowiednim założeniu osnowy. Ok. 1914 r. zapaski w „ k u loski" i „krzyżocki" robiono na 4-nicielnicach i 6-iu punozach. Ścieg zw. drelicho­ w y m lub „sagatem" wymaga odpowiedniego wiązania nicielnic z punozami. Jest to tkanina gęsta, a prążki wychodzą na niej ukośnie. Robiono z niej kiecki, gorsety, portki robocze, aby były mocniejsze. Na krosnach tkały kobiety męskie pasy parciane lub wełniane, lecz obok techniki tkackiej znają też plecionkarską, stosowaną do wyrobu siatkowych pasów. Pasy siat­ kowe plotą kobiety na bardzo p r y m i t y w n y m warsztacie, snując mianowicie na kołkach osadzonych w desce osnowę w dwóch warstwach długości potrzebnej na pas, dają w osnowie odpowiednie barwy, a następnie przeplatają nitkę po nitce. Splot usuwa się wciąż k u końcowi, a ponieważ osnowa skraca się — kołki, na które jest nawinięta, prze­ suwa się bliżej. Plecenie kończy się pośrodku, a ostatnie n i t k i przeciągają szydełkiem, przez co powstaje zgrubienie; na końcach wiążą chwasty. Tasiemki lub troczki tkają na warsztacie bez płochy; n i t k i postawu przechodzą przez bardzo wąskie nicielnice, dobijają wątek deseczką lub kopystką. Tasiemki można robić i bez krosien, zawieszając osno­ w ę na gwoździu, a u t k a n ą ta­ siemkę okręcając dokoła pasa; przy takim tkaniu posługują się płoszką (ryc. 67) przez którą przewlekają n i t k i osnowy, w ten sposób, że w każdy otwór i ziew kładzie się 2 n i t k i po jednej w 2-ch warstwach — górnej i dol­ nej, dla otrzymania jednakowej tkaniny z obu stron a w zewnę­ trzne oko 2 nitki. Tasiemek ta­ kich można robić kilka m e t r ó w dziennie. (Tabl. I I I ) . Szyciem zajmują się kobiety same, niekiedy tylko dają je specjalistkom mieszkającym na wsi. W okresie pańszczyźnia­ nym, kiedy kobiety nie miały czasu, szyły po drodze idąc na pańskie (wieś Luboszewy). Czepki szyły cepcarki, prały i układały koronki do czepców oraz przyozdabiały je. Wyprane i nakrochmalone koronki ukła­ dano na warsztaciku w postaci klocka, na k t ó r y m przekładano je słomkami, uzyskując w ten sposób rurkowane falbanki. Ryc. 70. Narożnik kołnierza koszuli męskiej z ok. 1910 r. Haft czarno-żółto-czerwony. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2237/20. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. (powiek.). 59 �Kiecki układają w fałdy same kobiety, ułożoną kieckę zbijają i wiążą sznurkami, kładą na to ciepły chleb, aby fałdy naparowały się i dobrze ułożyły. Dawniej nie pra­ sowano koszul do spancera, lecz maglowano. Stroje przechowują w skrzyniach, czepki w łubiankach. Rozdział IX HAFTY I KORONKI Hafty nazywają w Opoczyńskiem wysycia, wykonują je bawełną zw. zapoł. Wyszyciami zdobione są męskie i kobiece koszule, w męskich — haftują kołnierzyki, mankiety i „wykłady". W kobiecych — przyramki i mankiety, a w późniejszej fazie również kołnierzyki. Najstarsze hafty, to proste stebnówki wykonane białą lub czarną nicią, albo czerwonoczarne proste ściegi, którymi wykonywano krzyżykami „byle jaki owsik". Dopiero na przełomie X I X i X X w. rozwinął się krzyżykowy haft liczony w/g nitek płótna, wyko­ nany czarnym i czerwonym „zapołem", bogaty pod względem ilości m o t y w ó w i układów. Przypuszczać można, że czerwono-czarny haft przyszedł na teren Opoczyńskiego w for­ mie wykształconej. W/g T. Seweryna w okolicy Opoczna nazywano hafty te „dębskimi", gdyż z Dęby miały wziąć początek. Haft ten określają jako szycie krzyżockami lub koziełkami. Ornament ma charakter pasowy, asymetryczny, składa się z k i l k u elementów. W haftach tego typu biegnie obok siebie kilka pasków o różnych motywach geometrycz­ nych; dzielą je linie stebnowane, krzyżyki, owsik, stebnówka, linie łukowate. Część górna paska posiada zgeometryzowany ornament roślinny. W następnej fazie rozwoju haftu środkowa linia ornamentu zawiera przeważnie powtarzający się motyw roślinny, ujęty w rzędy l i n i i o wzorach geometrycznych. Ten sam układ, prócz techniki krzyżykowej stosują w ornamen­ tach ściegiem płaskim białym, żół­ tym, niebieskim, wyjątkowo zielo­ nym. Ściegi płaskie nazywają „kładzune" lub „za nitkom" (Małoszyce) . Studzianna i Rzeczyca były ośrodkami w których rozwijał się haft czarno-biały w 1900—1914 r., Haft czarny jest charakterysty­ czny motywami geometrycznymi lub roślinnymi, wydobywanymi krzyżykami z tła (ryc. 72). Między pasami wykonanymi czarną ba­ wełną występuje pasek z motywa­ m i roślinnymi traktowanymi rea­ listycznie, haftowany białą baweł­ ną (ryc. 73, 74). Do barw czarno­ białych, czerwono-czarnych do­ chodzi później barwa żółta, niebieRyc. 71. Haft na „Osywce" tj. kołnierzyku koszuli kobiecej, ska i inne, wykonane ściegiem zw. Brzustówek, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. „śledziuna". Równolegle i symeNr inw. 2235. Fot. K. Wecel, 1953. (powiek.), trycznie biegną linie wypełnione 60 �- > i ii I M Br Z IIIIIHI 1 1 11 1 Tablica IV. Hafty na koszulach, tasiemki do wigzania zapasek i męskie pasy J �prostym lub ukośnym ściegiem płaskim, jak „wałecek" (Małoszyce), „dróżka" (Ossa), „zęby" i „łańcusek" (Rudki), zębata a szeroka plotka, prosty owsik itp. Ścieg okręcany po­ jedynczą nitką zwą stebnówką okręcaną, lub pojedynczy, podwójny i potrójny „ m a t a c " haftują nicią białą, inne ściegi nicią żółtą. Znane są też ściegi gałązkowe „warkocyk" (Grotowice), „drobna plecionka" (Ossa), „lisi ogun" (Małoszyce). W zewnętrznej części orna­ mentu wykonują liście (Małoszyce), krokwie, półgwiazdki, pajacki (Grotowice). Na terenie Rzeczycy, Lubochni, Smardzewic występuje ornament zoomorficzny w 2 i 3 barwach — różowej, niebieskiej i zielonej. Haft na męskich koszulach ma swoisty charakter: do I wojny przy wykładanej osywce, przodzie koszuli u zapięcia, posiadał wąski pasek zdobiony haftem czerwonoczarnym (ryc. 14). Po wojnie przyjął się szeroki przedsobek z białym haftem w barwne gwiazdki, kwiatki, w k t ó r y m motywy roślinne i geometryczne rozłożone linearnie posia­ dają układ symetryczny (ryc. 13). Haft biały ma w Opoczyńskiem stare tradycje, lecz rozkwit jego po I wojnie na­ stąpił pod w p ł y w e m haftów piotrkowskich o podobnych ornamentach. Obok szerokich przedsobków u t r z y m u j ą się i wąskie gorsy, zdobione wraz z kołnierzykiem i mankie­ tami białym lub barwnym haftem (ryc. 15, 16). W późniejszej fazie do barwnego haftu doszły rozetki „ d r a b k i " (Grotowice). Przed I I wojną weszły w modę hafty wyszywane na rysunku (nieliczone w/g nitek płótna) o dużych motywach światło-cieniowych, którymi są zdobione koszule kobiece i przedsobki męskie. Ciekawym przykładem w hafciarstwie opoczyńskim jest użycie różnych motywów na przyramku, mankietach i oszywce (ryc. 71—73). Obecnie stosują na koszulach powszech­ nie hafty światłocieniowe. Do pracy używa się koszul niezdobionych. Ryc. 72. Haft — „osywecka" na mankiecie koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 282. Fot. K. Wecel, 1953. 61 �W Opoczyńskiem występuje również koronka zw. siotką gdy jest przy koszuli a obróbką, gdy występuje u zapasek, dywanów itp. Białe koronki z białego kordonka są przy koszulach czasem wykończone kolorową bawełną. Dawniejsze koronki są wąskie z gę­ stym wzorem, przyszywano je do kołnierzyków i mankietów, obrabiając szydełkiem rów­ nież przyramki. Późniejsze koronki są szersze; współcześnie kołnierzyk jest szeroki, przej­ rzysty, falujący, mocno nakrochmalony, tworzy swoistą ozdobę koszuli. Ryc. 73. Przyramek koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw 277. Białe koronki szydełkowe przy zapaskach mają nieskomplikowane wzory; przy prześcieradłach są uzupełniane chwastami z białej bawełny. Nieco odmienne w typie są wełniane „obróbki" lub „dorobki" dorabiane do wełnianych dywanów, składające się z „ząbków" i „kocotów" (Kruszewiec, Brudzewice, Rusinów); często z wkomponowanym kołem wykonanym w postaci kwiatów. W okolicach Lubochni, choć właściwie moda szła z Glinnika, przyszywano szeroką koronkę wełnianą, na której haftowano czasem nazwi­ sko, do zapasek tkanych w „kuloski" w latach 1914—1939 i obecnie jeszcze ozdabiają za­ paski wełnianą niezbyt szeroką koronką. Tiulowe czepce zdobione były na dnie główki i wzdłuż bandaży białą bawełną przety­ kaną przez oczka tiulu. Na dnie czepka kładziono duży ornament kwiatowy, pole środ­ kowe było oddzielone szeregiem biegnących obok siebie l i n i i falistych, łamanych, od bocznych pól dna na k t ó r y m haftowano gwiazdki, rozety, gałązki z kwiatami (ryc. 62). Bandaże były również podzielone na pola podobnym ornamentem geometrycznym, u dołu powtarzano ornament roślinny lub rozetki. Między koronki wszywano ozdobę z wstążki i szychu lub układano plotkę. Półczepki mają haftowaną główkę i bandaże; główka dzielona jest na pola riuszką lub ozdobami z wstążki i szychu, na środku główki jest sztuczny kwiat. Koronki półczepków są często fabrycznego pochodzenia. Należy również wspomnieć o szklokach t j . paciorkach naszytych na przeźroczystą tasiemkę oraz o haftach na gorsetach, które są często zdobione blaszkami i cekinami. Gor­ sety dawnego typu były jednobarwne lub aksamitne i posiadały wzdłuż szwów haft ga­ łązkowy. Bukiet kwiatów w porównaniu z współczesnym był mało rozwinięty (ryc. 52, 53). Kiecki pow. rawsko-maz. starszego typu mają ozdoby w postaci skręconej wełny uło­ żonej falisto lub w dwustronnych pętlach, biegnące od fałdy poziomej do krawędzi, która jest również obszyta podobnym barwnym sznurkiem. Inne ozdoby będące dekoracją stroju są pochodzenia fabrycznego i tylko sposób naszycia i jakość elementu dekoracyj­ nego świadczy o zamierzonym efekcie estetycznym. Są to naszycia z aksamitu, tasie62 �mek i paciorków. Kaftany barwne posiadają naszyte aksamitki wzdłuż krawędzi, kieszeni u rękawów. Gorsety mają zapięcia z dekoracyjnych sznurków i kolorowych tasiemek i guzików. Aksamitki, pasmanterie, zębate tasiemki zdobią też zapaski. W Smardzewicach tasiemki są zakończone kokardkami, jak również sznury paciorków na gorsecie. Różnego rodzaju deseniowe „potrzeby" zdobią sukmany wzdłuż szwów na Eyc. 74. Mankiet koszuli kobiecej Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 277. Pot. K. Wecel, 1953. kołnierzu, rękawach, kieszeniach i fałdach. Kobiece sukienki zdobią złote pasmanterie i barwne kutasiki. Spancery i marynarki zdobią błyszczące guziki i potrzeby; kieszenie lejbików lamowane są aksamitkami a nawet buty i pantofle były obszywane b a r w n ą plotką i zdobione żółtymi huncfotami. Także główki kapeluszy były zdobione aksamit­ kami, wstążkami i szpilkami a obrzędowe wianki, czepce i czapki strojne były w pióra, wstążki, szych i kwiaty. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Najważniejszymi pozycjami etnograficznej literatury omawiającej zagadnienia ubiorów opoczyń­ skich są: Oskara Kolberga „Radomskie", Kraków 1887 r. oraz Błażeja Stolarskiego, Sługocicc (1925 r.) a także Tadeusza Seweryna „Hafty opoczyńskie" (1925 r.). Zwłaszcza praca B. Stolarskiego posiada cenne uwagi odnoszące się do życia wsi opoczyńskiej. Opis B. Stolarskiego dotyczy całokształtu stroju i jest raczej pobieżny. Rozprawa T. Seweryna zawiera usystematyzowany materiał i stanowi cenne źródło o charakterze dokumentarnym. Z materiałów archiwalnych należy wymienić Dziennik Urzę­ dowy woj. Kaliskiego z 1832/3 i 1836 r., Dz. U. woj. Mazowieckiego z 1828 r. i 1835 r., Dz. U. woj. Kra­ kowskiego z 1829 r. oraz notatki z Gazety Warszawskiej z 1816 r. Ciekawe uwagi zawiera artykuł J. P. Dekowskiego, Z badań nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek. Charakterystykę krajobrazu zawiera artykuł Stanisława Lencewicza Z badań fizjograficznych nad Pilicą. Do opracowania wykorzystano przede wszystkim zbiory Muzeum Etnograficznego w Łodzi, z któ­ rych wiele eksponatów zostało nabytych w terenie w okresie badań autorki w latach 1946—53 r. Materiał ilustracyjny obejmuje fotografie z różnych okresów; cenne są 4 fotografie opublikowane w „Wędrowcu" z 1903 r. przez H. Kaszubskiego, przedstawiające grupy chłopów w ludowych ubiorach. Na ogół źródła dotyczące opoczyńskiego stroju ludowego są ubogie; praca została oparta o mate­ riały pochodzące z własnych badań terenowych autorki, przeprowadzonych w latach 1946—53 r. na terenie powiatu opoczyńskiego i rawsko-mazowieckiego. 63 �PRZYPISY 1 K. Potkański, Pisma pośmiertne I , 107. Kraków 1924 r. Atlas Geograficzny Ilustrowany pod red. J. M. Bazewicza. Warszawa 1907. Rozdział dotyczący historii regionu został opracowany w oparciu o dzieło K. Potkańskiego, 1. c. B. Stolarskiego, Sługocice 1925. Z. Matuszewskiego, Pow. rawsko-maz. 1929 r.; Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego 1880—1902. Sandomierzanie spotykają koło Pilicy Mazowszan. Księstwo Sandomierskie opierało granice 0 Pilicę, tylko Zapilcze leżące między ujściem Pilicy a Radomierzy przechodziło różne koleje, wreszcie dostało się Ziemowitowi Mazowieckiemu w 1351 r. (K. Potkański 1. c. I . 119). Według S. Arnolda gra­ nica dzielnicy sandomierskiej opierała się prawdopodobnie o Radomkę, a po przyłączeniu kasztelanii skrzyńskiej i żarnowskiej o Pilicę. S. Arnold, Podziały administracyjne woj. sandomierskiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski 1930 r. S. Zajączkowski, Studia nad terytorialnym formowaniem ziemi łęczyckiej i sieradzkiej. Łódź 1951; W sprawie plemion Łęczycan i Sieradzan. Poznań—Wrocław. Dzielnica sieradzka była two­ rem późniejszym, który powstał między 1260—1264 r. drogą podziału księstwa łęczycko-sieradzkiego. Przypuszczać jednak można, że istniało jedno plemię z ośrodkiem w Łęczycy. W X I w. posiadała kościół romański, a Kazimierz W. pobudował zamek i opasał miasto murem. Słown. Geogr. Król. Pol. K. Potkański, 1. c. 112—113, 130—131. Na granicy archidiecezji gnieźnieńskiej i diecezji krakowskiej schodzą się również granice pier­ wotnych parafii grodowych Radomia i Skrzynna K. Potkański 1. c. I , 125. Teren tych kasztelanii, jak również puszczy radomskiej znacznie dłużej zachował gospodarkę naturalną od sąsiedniego Wolborza. Księstwo Łęczyckie wcześniej zostało zagospodarowane, to też od X I I I w. w handlu skórami i łupieżami zyskuje nad nim przewagę. S. Arnold, Władztwo — s. 24, 25. K. Potkański 1. c. K. Maleczyński, Najstarsze targi w Polsce i stosunek ich do miast przed kolonizacją na prawie niemieckim. Lwów 1926 r. Cło w „Inowłodzi" stanowi już "w 1145 r. uposażenie klasztoru w Trzemesznie. Komora celna w Opocznie wymieniona w 1350 r. Przejazd na Pilicy stanowi nadanie Grzymisławy (matki Bole­ sława Wstydliwego) w 1229 r. K. Maleczyński 1. c. s. 197. Wymiana towarów jak śledzi, soli na skóry, łupieże i wosk (S. Arnold 1. c. 21) musiały odbywać się na targach, na które przyjeżdżali „goście" (tj. przybysze-kupcy) i ludność miejscowa sprzedawała czy zamieniała swoje produkty. Miejscowości targowe leżały przeważnie, jak komory celne, na szla­ kach handlowych (K. Maleczyński l.c. 65), czy rubieżach dwóch terenów o różnym typie gospodarki 1 były często niezmiernie starego pochodzenia (S. Arnold, s. 24). O dochodach z targów z Żarnowa i Skrzynna wspomina Bulla gnieźnieńska z 1130 r. Targi musiały tam jednak istnieć dużo wcześniej. Ok. 1318 r. sprzedawano w Żarnowie na targu sól, chleb, i mięso (K. Maleczyński 1. c. 140 patrz też K. Potkański 1. c. 133). i» Wyposażone w kilka wiosek między inn. Smogorzów, która przechodzi 1234 r. do opactwa sule­ jowskiego (K. Potkański 1. a). Arcybiskup gnieźnieński pobierał również dziesięciny z Żarnowa z ziarna, miodu, łupieży kunich i lisich, świń, żelaza i dziesięciny z dochodów t. j . 10 tydzień docho­ dów książęcych z karczem, targów, kar sądowych oraz z myta tak w samych grodach, jako też w miejscach im pobliskich. Opoczno było starą osadą królewską, która lokowana była później na prawie średzkim a na­ stępnie niemieckim (Słown. Geogr. Król. Pol.). Łączność roczków z powiatami była tak silna, że gdy w 1465—1476 r. skasowano roczki w Opocz­ nie przestał również istnieć tam powiat. (Arnold, Podziały administracyjne województwa sandomier­ skiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski, s. 61). 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 14 15 64 �10 Klasztor i kościół wznieśli ks. Filipini w 1776 r. (Słown. Geogr. Król. Pol.). Wieś Wistka, może i in., szczegółowych wiadomości brak. 1423 r. Statut Jagiełły uchwalony w Warce nad Pilicą, iż szlachcic może, gdy sołtys okaże się w stosunku do pana wsi buntowniczym lub niepotrzebnym, wykupić sołectwo i usunąć istniejącego sołtysa. 1426 r. bez zgody właściciela wsi nie wolno opuszczać jej chłopu i jego synom (S. Arnold, Historia Pol. rozdz. I I ugruntowanie się ustroju feudalnego). Początkowo nawet szkoła Kołłątaj owska ograniczała się do żądania wolności osobistej a pomi­ jała kwestię agrarną. Towarzystwo Demokratyczne na emigracji podeszło bardzo realnie do tego zagadnienia, jednakże uwłaszczenie chłopów nastąpiło dopiero 1864 r. a poprzedził je szereg ustaw, które zamiast przynieść ulgę, skazały chłopa na wolną grę interesów gospodarczych a w rezultacie 1 represje ze strony właścicieli majątków i rządu. Rzeczyca, Łęgi, Zwady. Bobrowiec, Liciszno, Wielka Wieś, Zakościele, Królowa Wola. Sądy roz­ strzygały sprawę na niekorzyść chłopów stosując dekret o czasowej dzierżawie. W 1848 r. wyrugowano 82 osoby ze wsi Gaj, pow. rawskiego. Dopiero po dwu latach chłopi wygrali sprawę. Bezpośrednią przyczyną poruszenia mas chłopskich było przeczytanie 31. I I I . 1861 r. półsekretnego cyrkularza Tow. Rolniczego zapewniającego zniesienie pańszczyzny. Chłopi przyjęli go jako dekret uwłaszczeniowy. 20. IV. Rada Administracyjna wydała rozporządzenie stosowania represji w razie gdyby chłopi nie wracali do dawnych warunków. O. Kolberg, Mazowsze I I . Od Warszawy. Powsin; Radomskie, str. 54—55. B. Stolarski, Sługocice, 1925 r. Dz. Ustaw woj. Kaliskiego nr. 527 z 1833 r.: Benedykt Raruch lat 28 ur. w Radzicach miał 2 sukmany białe, podarte, spodnie zgrzebne złe, koszulę konopną, starą, buty złe, czapkę z czarnego barana, starą; Dz. Ustaw. woj. Mazowieckiego 1829 r. str. 755: Tyka Szczepan z Jelny, lat. 43. Sukmana stara z potrzebami, koszula konopna, spodnie skórzane, czapka z siwym barankiem; ostatnio miesz­ kał w Zawadzie gm. Smogorzów. B. Stolarski, 1. c. Mówiono do chłopa „wypuść koszulę na wierzch; jak pójdziesz do dziedzica, jak widły". Powie­ dzenie miało dotyczyć w/g informatora Ignacego Siwińskiego z Rzeczycy — terenu po prawej stronie Pilicy. Podobnie w Podmałczu gm. Lubochnia miała jakoby mówić matka Katarzyny Markiewicz do męża: „Wojtek, wypuść koszulę ". K. Markiewicz zmarła w 1948 r. mając 92 lata. Informator Kazimierz Stępień, lat 88. O. Kolberg, Radomskie 55. Informuje Ignacy Siwiński z Rzeczycy oraz Kazimierz Stępień z Międzyborza pow. Opoczno. Patrz ilustracje Lewickiego i Kolberga. J. P. Dekowski, Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek. Lud XLI. Informacja J. P. Dekowskiego. Informacja Pawła Celeja z Radzie Dużych, urodź. 1862, a także Kornel Kozłowski „Kłosy" 1871, cyt. równ. przez O. Kolberga. Maria Gutkowska, Historia Ubiorów, Książnica-Atlas, 1932 r. Lewicki na ilustracji w albumie Zienkowicza podaje wiązanie pasów na przodzie. Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III, Biblioteka Narodowa Nr 88, str. 439. W sprawie definicji grupy etnograficznej patrz R. Reinfuss, Łemkowie jako grupa etnograficzna. Prace i materiały etnograficzne. T. V I I Lublin, 1948 r. Współczesna informacja oraz notatka O. Kolberga, Radomskie. Informacja z Radzie Dużych, pow. Opoczno, Informacja Antoniny Kosiackiej, lat. 70, z Brzezin pow. rawsko-maz. widziała na odpuście w Studziannie. O. Kolberg, Radomskie str. 55. Z opisów Kornela Kozłowskiego z „Kłosów". K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian. Kraków 1929. Cz. I . Kultura Materialna, str. 439 Informuje Katarzyna Matysiak: „Po skrojeniu górnej części koszuli bez rękawów mówi się „skrajałam ciałko" Radzice Duże. Inf. J. Wrzosek, z Radzie Dużych, pow. Opoczno. Inf. Ignacy Siwiński, Inf. Jan Wójciak, lat 75. Jasień pow. rawsko-maz. Portki tego typu zakupione u Pawła Celeja urodź. 1860 r. znajdują się w Muz. Etnogr. w Łodzi. Fotografia w „Wędrowcu" 1903 r. O. Kolberg, Radomskie 54. Jedyna informacja Jana Wiktorowicza lat 73 mieszkającego w Smardzewicach, iż w Twardej mieli chłopi nosić kapelusze gięte pośrodku i rozszerzające się u góry (informacja nie sprawdzona). Jasień I i I I gm. Lubochnia. J. Kitowicz, I. c. B. Kaczorowska wyprowadza następujący wniosek: „Jeśli można w pełni zaufać tradycji, pa­ siaki wełniane używane w Opoczyńskiem na spódnice, zapaski i całe kiecki do dziś bardzo licznie spo­ tykane w terenie, poprzedzone były prążkowanymi materiałami fabrycznymi lub samodziałowymi, bawełnianymi". „Wełniany pasiak opoczyński" Pol. Szt. Lud. 1952 nr. 1. 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 4a 46 47 48 49 50 51 5 Strój Opoczyński 65 �BIBLIOGRAFIA A r n o l d S t a n i s ł a w , Władztwo biskupie na grodzie wolborskim w w. XIII, Rozpr. Hist. Tow. Nauk. Warsz. T. I z. 1. A r n o l d S t a n i s ł a w , Podziały administracyjne województwa sandomierskiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski, Rok 1930. A r n o l d S t a n i s ł a w , Historia Polski 1949. Od ustroju plemiennego do początku stosunków feudal­ nych i powstania Państwa Polskiego. Ugruntowanie się ustroju feudalnego. Atlas Geograficzny Ilustrowany Królestwa Pol. Warszawa 1907, pod redakcją J. M. B a z e w i c z a . Przy mapach podaje ilustracje m. inn. typów ludowych. Z pow. opoczyńskiego chłopa w suk­ manie białej z kołnierzem obrzeżonym tasiemką oraz w kapeluszu filcowym, czarnym, który posiada długą, prostokątną klamrę, przewleczoną niebieską wstążką. Przy klamrze pióra po­ dwójne podmalowane u dołu czerwoną farbą lub czerwonymi kwiatkami. O takim wystroju kapelusza nie posiadamy wiadomości. Pióra noszono pawie, według tradycji, ewentualnie gęsie, tutaj pióro robi wrażenie fabrycznie spreparowanego. C h m i e l i ń s k a A n i e l a , Księżacy i ich strój. Warszawa 1930. D e k o w s k i J a n P i o t r , Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek, Lud 1954. D e k o w s k i J a n P i o t r , Strój Piotrkowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1954. Dziennik Ustaw woj. Kaliskiego, 1883 r., nr. 527. Dziennik Ustaw woj. Mazowieckiego 1829, str. 755. F r i e d b e r g M a r i a n , Rozsiedlenie rodów rycerskich w województwie sandomierskim w w. XV. Pamiętnik Świętokrzyski, Rok 1930. G a j e k J ó z e f , Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych, Lud XLI, Wro­ cław. 1954. G l o g e r Z y g m u n t , Encyklopedia Staropolska. "Warszawa 1900, 1902, 1903. G r y n w a s e r H i p o l i t , Kwestia agrarna i ruch włościan w Królestwie Polskim w pierwszej poło­ wie XIX w. (1807—1860). Wrocław, 1951. G u t k o w s k a M a r i a , Historia ubiorów. Książnica-Atlas 1932 r. Autorka podaje krój kontusza, który przypomina sukmanę fałdzistą. Wspomina o modzie na białe siatkowe pasy ormiańskie. Mogły być one źródłem mody na wsi na białe pasy. Autorka zwraca również uwagę na dążenie do wyrównania różnic stanowych w stroju. K a c z k o w s k i J ó z e f , Donacya w Królestwie Polskim. Warszawa 1917. K a c z o r o w s k a B l a n k a , Wełniany pasiak opoczyński. Polska Sztuka Ludowa. Warszawa 1952, nr. 1. K r a j e w s k a J a n i n a , Haft Opoczyński w monografii Opoczyńskiego, wykonanej dla Państw. In­ stytutu Sztuki w rękopisie. K i t o w i c z J ę d r z e j , Opis obyczajów za panowania Augusta I I I , opracował Roman Pollak. Biblio­ teka Narodowa Nr. 88, str. 493. K o l b e r g Oskar, Lud Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Radomskie, Kraków 1887. L e n c e w i c z S t a n i s ł a w , Z badań fizjograficznych nad Pilicą. Str. 503—504. Ziemia 1912 r. Wspo­ mina o sukmanach z czerwonymi taśmami, które mógł widzieć jeszcze u staruszków. Tę wia­ domość podają tylko starzy ludzie. L o m i ń s k i L e o n Ks. Dr., Spała i jej okolice. Krótki szkic historyczny. Łódź 1930. M a l e c z y ń s k i K a r o l , Najstarsze targi w Polsce i stosunek ich do miast przed kolonizacją na prawie niemieckim. Lwów 1926. M a t u s z e w s k i Z y g m u n t , Powiat rawsko-mazowiecki 1929 r. P o t k a ń s k i K a r o l , Pisma Pośmiertne. Kraków 1924. Rocznik statystyczny, Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego. Warszawa r. 1948—1949. R u t k o w s k i Jan, Historia Gospodarcza Polski (do 1864 r.) Książka i Wiedza. Warszawa 1953. S e w e r y n T a d e u s z , Pasiaki opoczyńsko-rawskie IKC. 1925. Dodatek Literacki z dn. 29. VI. 1925. S e w e r y n T a d e u s z , Hafty opoczyńskie. Lud XXIV 1925 r. Autor opracował hafty opoczyńskie w okresie gdy przechodziły do stosowania barwnych lub białych nici, to też tablica wzorów po­ daje ornamenty krzyżykowe, a wzory haftów koszul męskich orientują w zdobnictwie ówczes­ nym, chociaż z konieczności nie wyczerpują całokształtu zdobnictwa hafciarskiego na koszulach. Natomiast podane niektóre nazwy ściegów wskazują, iż istnieje dość duże zamieszanie w tym kierunku np. autor podaje, że „plotką" nazywają ścieg warkoczykowy. Autor ujmuje zagadnie­ nie w szeregu zasięgów i opiera się na szerszym materiale, wyprowadza też wniosek dot. genezy haftu. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego 1880—1902. S t o l a r s k i B ł a ż e j : Sługocice 1925. Ś w i ą t k o w s k a J a d w i g a , Strój łowicki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1953. W r o n a S t a n i s ł a w Tadeusz, Przyczynek do dziejów włościaństwa polskiego w XIX w. Prze­ gląd Historyczny, 1937—1938. „Wędrowiec", Czasopismo 1903, str. 826, Fotografie podają stare ubiory obok nowych. Z a j ą c z k o w s k i S t a n i s ł a w , W sprawie plemion Łęczycan i Sieradzan, Poznań—Wrocław. Z a j ą c z k o w s k i S t a n i s ł a w , Studia nad terytorialnym formowaniem ziemi łęczyckiej i sieradz­ kiej, Łódź 1951 68 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Chłop w sukmanie, z pasem siatkowym i w kaszkiecie. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. Ryc. 2. Kobieta we współczesnym stroju wyjściowym. Antoninów, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. Ryc. 3. Dziewczyna w stroju odświętnym. Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947. Ryc. 4. Kobieta w stroju zimowym współczesnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka Fot. J. Kra­ jewska, 1952. Ryc. 5. Typ chłopa z pow. Opoczno. Reprodukcja z Atlasu geograficznego ilustrowanego Królestwa Polskiego. J. M. Bazewicz, 1907. Ryc. 6. Stroje ślubne. Ogonowice, pow. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1920. Z archiwum Muzeum Etnogr. w Łodzi. Ryc. 7. Matka z dzieckiem zawiniętym w „dywan". Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 8. Gospodyni w stroju odświętnym. Wygna nów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. Ryc. 9. Chłop w białej sukmanie i barwnym pasie siatkowym. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1946. Ryc. 10. Odświętne ubiory parobków. Świerzyna, pow. Opoczno. Archiwum Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Mazowieckim. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1938. Ryc. 11. Koszula męska z wywijanym kołnierzykiem tzw. „osywką" z ok. 1900 r. Studzianna, pow. Opoczno, Muz. Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1882. Fot. J. Krajewska, 1948 r. Ryc. 12. Koszule męskie. I —• Koszula lniana z pionowym kołnierzykiem. Modrzew, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 2166. I I . — koszula z Kołnierzykiem wykładanym. Bu­ kowiec, pow. Opoczno. Nr inw. 532. I I I . — koszula z wąskim gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Nr inw. 1385. IV. — koszula chłopięca z karczkiem z 1946 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1626. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — otok, h — mankiet, i — przyramek, j — kołnierzyk, k — pierśnik, 1 — pasek wzmac­ niający podstawę rozcięcia, w rysunku IV 1 — oznacza karczek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 24. Ryc. 13. Gors koszuli męskiej z około 1920 r. Bukowiec, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1080 .Fot. K. Trzebiatowski, 1951. Ryc. 14. Koszula męska z „przedsobkiem", tj. gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1385. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 15. Gors koszuli męskiej .Bukowiec, pow. Opoczno. MuzeumEtnograficzne wŁodzi. Nr inw.2230/47. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. Ryc. 16. Koszula męska z „pierśnikiem", tj. gorsem z ok. 1920 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1527. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 17. I . Spodnie męskie w „fałdy" z Idzikowic, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 1954. I I . Szkic spodni męskich z Sitowy, pow. Opoczno, o odmiennym miejscu zapinania I I I . Chłopięce spodnie z kamizelką, Wola Załężna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, d —• części nogawek, e — klin, f — pasek, g — część przednia kamizelki, h — części tylne kamizelki. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:30. Ryc. 18. Portki z samodziału, z fałdami ,A — przód, B — tył. Radzice Małe, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1630. Fort .J. Krajewska, 1948. Ryc. 19. Kamizelki zwane „lejbikami". I . — lejbik z samodziału sprzed 1914 r. Gorzałków, pow Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1269. II. — lejbik z samodziału tkany na 4 ni­ cielnicach sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 444. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — patka kieszeniowa, g — części paska, h — kołnie­ rzyk. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 10. Ryc. 20. „Lejbik" — kamizelka męska z samodziału. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 21. I . Spancer męski z samodziału sprzed 1914 r. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf. w Łodzi. Nr inw. 1254a. I I . Marynarka chłopięca. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1629a. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — bok, f — płat przedni (w rys. I I przedni i boczny), g, g — pasek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Po­ działka 1 : 20. Ryc. 22. Spancer męski z samodziału. Rzeczyce, pow. Rawa Mazowiecka, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 453. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 23. Biała sukmana z sukna folowanego obszyta potrzebami z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opoczno .Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1360 .Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 24. Sukmany męskie. I . — sukmana biała z potrzebami. Grabów, pow. Opoczno. Muzeum w Łodzi. Nr inw. 944. I I . — Sukmana z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1360. III. — Sukmana sprzed 1910 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Nr inw. 459. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód i bok, e — kliny i części składające się na fałdy sukmany, f, f — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i — naszywka na rękaw, j — patka kieszeni. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 25. Kapelusz słomkowy staruszka. Odrzywół, pow. opoczno .Fot. T. Sobolewski, 1947. Ryc. 26. Rogatywka zwana „na cztery strony świata". Pow. Opoczno. A — widok ogólny, B — części kroju: c — cztery części tworzące denko i boki, d — „baranek" z skóry baraniej z runem. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :16. L t ± t 5" 67 �Ryc. 27. Rogatywka zwana „na cztery strony świata" noszona do 1905—6 przez Kacpra Bigosza, Grotowice ,pow. Rawa-Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr ks. wpł. 1491. Fot. K. Wecel, 1955. Ryc. 28. Czapka „kaszkiet" drużby. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2128. FoFt. J. Krajewska ,1946. Ryc. 29. Pas barwionych nici lnianych z ok. 1904 r. Żychorzyn, pow. Opoczno. Fot. K. Wecel, Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Ryc. 30. Pas włóczkowy o tle żółtym, szer. 7,8 cm, dług. 291 cm. Opoczno, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2162. Fot. J. Krajewska. Ryc. 31. Pas „siatkowy" pleciony w rękach. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi Nr inw. 1254 c. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 32. Pas o osnowie lnianej o wątku wełnianym. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 483. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 33. Dziewczynki we współczesnych strojach odświętnych .Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947. Ryc. 34. Dziewczynka w ubiorze letnim. Sukienka z perkalu. Żychorzyn, pow. Opoczno. Fot. Marian Ney, 1946. Ryc. 35. Strój letni z fabrycznej wełny, kobieta idzie boso, a w ręce trzyma trzewiki. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 36. Młoda mężatka w czepcu obrzędowym z 1916 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. Ryc. 37. Dziewczyna we współczesnym stoju odświętnym. Jasień, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Krajewska, 1954. Ryc. 38. Koszula kobieca z „nadołkiem" z ok. 1900 r. Wólka Felgustowska, opw. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2049. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 39. Koszule kobiece. I . — koszula odświętna. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf. w Łodzi. Nr inw. 1250b. I I . — Koszula z nadołkiem. Wola Załężna, pow. Opoczno. A — przód, B tył, C — części kroju: d — nadołek, e, e f —• części okrywające klatkę piersiową (plecy — f, piersi — c, Cj), g — rękaw, h — ćwikieł, i — mankiet, j — przyramek, k — koł­ nierzyk, 1 — części tkaniny podszywane od zewnątrz pod przyramek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 40. Koszula kobieca odświętna sprzed 1914 r. Smardzewice, opw. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 535. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 41. Kiecka „modra" z czarno-białego samodziału. Żychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 444. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 42. Spódnica „kiecka". Międzybórz, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 997. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 43. Wełniak, tj. spódnica zeszyta ze stanikiem z 1935 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1448 a. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d —• plecy i boki, c, f — przód stanika .Linia przerywana w części g — oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 34. Ryc. 44. Spódnica zw. „kiecka" ze stanikiem i paskiem. Rzeczyca, pow. Rawa Mazow. Muz. Etn. w Łodzi .Nr inw. 3746. Fot. K.Wecel. Ryc. 45. Spódnica — kiecka ze stanikiem. Sadykierz, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 436. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 46. Współczesna zapaska „na odziew", Ogonowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1253. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 47. Zapaska „w pas" z ok. 1900 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1267. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 48. Zapaska „krzyżoczki" z ok. 1915 r. Królowa Wola ,pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 3124 dep. Fot. K. Wecel, 1954. Ryc. 49. Zapaska „w pas" . Ossa, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 3041. Fot. K. Wecel. Ryc. 50. Gorsety: I — gorset lniano-bawełniany. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf. w Łodzi. Nr inw. 1389. I I . — gorset z Opoczna. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 524. III. — gorset wełniany. Żychorzyn, pow. Opoczno. Nr inw. 4436. IV. — gorset aksamitny. Rusinów, pow. Opoczno. Nr inw. 475. V. — gorset z zielonej kupnej wełny. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr. inw. 4386. — A — przód, B — tył, C — części przednie, e — tylne, f — boczne. Rys. Pracownia Muzeum Etnograficznego w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 25. Ryc. 51. Gorset sprzed 1914 r. lniano-bawełniany tkany na 4 nicielnicach. Opoczno. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 524. Fot, J. Krajewska, 1948. Ryc. 52. Gorset aksamitny zdobiony. Rusinów, pow. Opoczno. MuzeumEtnograficznewŁodzi.Nr inw. 475. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 53. Gorset kobiecy sprzed 1914 r. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 438. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. Ryc. 54. Kaftany kobiece. I — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. I I — z Bukowca, pow. Opoczno. A — przód, B — i tył, C — części kroju: d — plecy, e — płat obejmujący przód i bok, f — części rękawa, g — taśma do obszycia. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :20. Ryc. 55. Kaftan kobiecy z samodziału wełnianego o tle żółtym z naszyciem aksamitnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 3747. Fot. K. Wecel, 1953* lt ; 68 �Ryc. 56. Szkic granatowej, watowanej „angierki" z barankiem. Gapin ,pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 982. A — przód, B — tył. Rys. J. Golczyńska, 1948. Ryc. 57. Sukienka z zielonego sukna fabrycznego z ok. 190-0 r. Brudzewice, pow. Opoczno. A. — przód, B. — tył, C. — części kroju; d — przód, e — klin tylny, f — części oddzielające drugi klin (nie przedstawiony na rysunku), g — plecy, h — rękaw, i — mankiet, j — kołnierz, k — sztu­ kowanie materiału. Rys. pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 30. Ryc. 58. Kożuch tzw. „sukienka" kobieca z zielonego sukna. Brudzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi arch. księgi wpływu 2664, Fot. J. Krajewska, 1938. Ryc. 59. Odświętna angierka kobieca z samodziału z ok. 1910 r. Wygnanów, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d —d — bryty na część dolną, c — pasek, f — plecy, g — klin boczny, h — przód, i — rękaw. Linia przerywana w częściach d , d , d oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 60. „Angierka" kobiece okrycie wierzchnie z ok. 1910 r. Wygnanowo, opw. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1359. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 61. Czepki. I . Czepiec odświętny sprzed 1914 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. I I . Czepek od­ świętny mężatki sprzed 1914 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 463. I I I . Czepiec odświętny mężatki. Brudzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3917. IV. „Półczepek" odświętny mężatki. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3034. A — widok ogólny, B, C — krój głównych części. Rys. M. Bombianka i J. Krajewska, 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 62. Młoda mężatka w czepcu na „błogosławieństwo". Radzice Duże, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1946. Ryc. 63. Dziecięce okrycia głów sprzed 1939 r. I . — czepek dziewczęcy, Opoczno. I I . — czepek dla dziewczynki i chłopca. A — ogólny widok, B — części kroju; d, d — części okrywające głowę od czoła po potylicę, c, c — okrywające boki. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. I . Nr inw563, I I . Nr inw. 565. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :10. Ryc. 64. „Krakuska", tj. czapka chłopięca z białego atłasu sprzed 1939 r. Władysławów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 562. Fot. K. Wecel, 1954. Ryc. 65. „Krakuska", tj. czapka chłopięca wykonana szydełkiem z wełny. Rusinów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 561. Fot. K. Wecel, 1954. Ryc. 66. Kobiety w ubiorach roboczych przy międleniu lnu. Dąbrówka, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1946. Ryc. 67. Deseczka tkacka tzw. „płoszka" do tkania tasiemek z ok. 1875 r. Sadykierz, pow. Rawa Ma­ zowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 4219. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 68. Przebieranie nitek przy pleceniu pasa „siatkowego". Różanna, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1947. Ryc. 69. Tkaniny czteronicielnicowe używane na gorsety .a — okolice Opoczna, b —-z Zychorzyna, c, d — z Woli Załężnej, wszystkie pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — 3758. Fot. K. Wecel, powiększenie, 1953. Ryc. 70. Narożnik kołnierza koszuli męskiej z ok. 1910 r. Haft czarno-żółto-czerwony. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 2237/20. Fot. K. Trzebiatowski, powiększenie, 1951. Ryc. 71. Haft na „Osywce", tj. kołnierzyku koszuli kobiecej. Brzustówek, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2235. Fot. K. Wecel, powiększenie, 1953. Ryc. 72. Haft —• „osywecka" na mankiecie koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 282. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 73. Przyramek koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 217. Ryc. 74. Mankiet koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 277. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 75. Tablica barwna I . Gospodyni i gospodarz z około 1920 r. wyk. J. Karolak. Ryc. 76. Tablica barwna I I . Dziewczyna i drużba z około 1935 r. wyk. J. Karolak. Ryc. 77. Tablica barwna I I I . Raporty tkanin. Ryc. 78. Tablica barwna IV. Raporty tkanin. Ryc. 79. Mapa. Zasięg ubioru opoczyńskiego, wyk. K. Woźnieńska. Ryc. 80. Mapa. Zasięg i zróżnicowanie ubioru opoczyńskiego, wyk. K, Woźnieńska. t 4 2 3 4 x 1 SPIS T R E Ś C I Wstęp, str. 3. Rozdział I . Obecny stan stroju opoczyńskiego, str. 7. Rozdział I I . Zarys historyczny rozwoju stroju opoczyńskiego, str. 10. Rozdział I I I . Zasięg ubioru opoczyńskiego, str. 16. Rozdział IV. Ogólny opis opoczyńskiego stroju męskiego, str. 18. Rozdział V. Szczegółowy opis stroju męskiego, str. 21. Rozdział VI. Ogólny opis opoczyńskiego stroju kobiecego, str. 34. Rozdział VII. Szczegółowy opis stroju kobiecego, str. 38. Rozdział VIII. Wytwórcy i materiały, str. 55. Rozdział IX. Hafty i koronki, str. 60. Rozdział X. Charakterystyka źródeł, str. 63. Przypisy, str. 64. Bibliografia, str. 66. Spis ilustra­ cji, str. 67. Spis treści, str. 69. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 70. Streszczenie w języku angiel­ skim, str. 76. Streszczenie w języku francuskim, str. 81. Streszczenie w języku niemieckim, str. 87. Mapy. 69 �KPATKOE H3JI02KEHME OnoHHHCKHJí HapHfl Höcht B ceBepo-3ana,zrHOü nacTH onoHMHCKoro ye3/j;a, Jiesjamero npw Bna^eHUM penn /^JKeBHHKM b peKy IlMJiimy, a TaKJKe b bdjkhom nacwi paECKO-Ma30BerxKOro ye3/j;a, jiejKainero Ha jieBOM Sepery peKPi nMJiMHbi m THHyrqerocH ot eë H3ra6a b boctothom HanpaBjichhm ho ycTba peKM /JjKeBMHKM. HapoflHbiii HapHfl Ha stom TeppMTopnn n ho Hbiae HBjineTca urapoKO paccnpocTpaHeHHow oflejKflOM, XOTH B HeKOTOpblX MeCTHOCTHX OXOTHO npMHMMaiOT rOpOflCKylO OfleXCfly. XapaKTepHOfi nepTOii onoiMHCKoro Hapasa HBJineTCH npeoSjiaflaHMe ^OMOTKaHHbix MaiepMÄ, nojiocaTtix hjim KJieTiaTbix, KOTopbie CBMfleTejibCTByeT o SoraTCTBe TexHunecKiix cnocoSoB TKanecTBa h nepenjieTeHMM. 3acJiysiHBaeT bhmmshhh TaKJKe BbirnuBKa Ha pySaxax 6ejiaa, Sejio-nepHaa mjim pa3H0L(BeTHaH c npenMyinecTBOM reoMeTpHHecKwx y3opoB pacnojiosceHHbix b nojiocbi. B onoMMHCKOM ye3,n;e HapoflHbiił Hapfm hocht Bee: aeTH, MyscHHHbi m 3KeHirj;nHbi. Mojkho otjimHMTb jieTHMe Hapairbi ot 3MMHMX, ejKe/meBHbie pao OHwe Hap«;j;bi ot npa3flKMHHbix h oôpaflHhix. OcoöeHHbiM SoraTCTBOM OTJiMHaioTCH Hapaflbi KaBajiepoB. B XIX BCKG MajibHMKH flo 15 JieT HocMJiM TJiaBHbiM o6pa30M TOJibKO pyôaxw u yjKe no33Ke nojiyMajiM nopTKM. ĘJIH Tenjia ohm ofleBajiw rjiaflKne cepMHJKKM, a Kor/j,a b XX BeKe noBbicmiacb 3ajKMT0HHOCTb, Torfla m 10 jigthhx MajibHMKOB ofleBajiH b nopTKM, cepMHJKKH co cSopKaMM, BbicoKwe canorn m uiJianbi c nasjiMHbMM nepoM. CoBpeMeHHbie MajieHbKne MajibHKKH xo^ht bflOMOTKaHHbixnjiaTbax a Ha rojioBe hocht HapaflHbie uianKM «KpaKycKM». MyjKCKofł HapHfl coctomt m3 TejibHOfi BbiuiMTOíí pyôaxii, HiTaHOB m KypTKn («jieft6nK»); okojio 1890 rosa BBefleHO cepMHry, «cnaHuep» (kopotkmíí jj;o noHca SKMJieT c pyKaBaMw), none m uijinny, Ha3MBaeMyio «cbmhhbim pbijrbueM»; no3xœ HanajiM hocmtb ruanKM n canora. B XIX BeKe hocmjim pyGaxM Ha BbinycK m noflnoacbiBajiwcb noacoM, pyöaxa 3Ta 6bijia 6e3 yKpauieHMM m yace k KOHiry XIX BeKa m b XX BeKe nOHBHJiaca Ha aevi SoraTan BbiniMBKa. HlTaHbi hocmjim Toraa c TaK Ha3braaeMbiMM «qbaji/iaMM», jieTOM no jiOTHHHbie, a 3mmoü Sejibie iuepcTHHbie, KopoTKMe flo noaca «cnaHuepKM» m «jienÖMKM», m, npn6jin3MTejibHO b 1907 ro/j,y HanajiH HOciiTb nn^jKaKM. B XIX BeKe m b Hanajie XX BeKa hochjim i^BeT Hyio y3opHaTyro OflejKfly, a Ha ceBepo-3ana/j;Hbix OKpaMHax — pa3Hou;BeTHbie iiiTaHbi m rojiySbie hjih crame «cnaHu;epKii». npii6jin3MTejibHo b 1880 rosy onoHHH He HanuHaiOT Kpaci-iTb ôejibie raTaHbi b HëpHbiit rj(BeT m c 3Toro BpeMeHM noBceMecTHO HanrraaioT hc hte nëpHyio OflejKsy. TojibKO nojKMjrbie MyzKHHHbi HocaT n;BeTHbie jKWJieTbi. CepMani ofleBajiM Ha «jibüomk». CepMarii öbmajiM us KOHOnjiaHOfi MaTepMH («napTHHS») hjim mepcTHHbie, no3JKe — TO.iibKO HiepcTHHbie, ôejibie, a b ceBepo-3anaflHoii nać™ hocmjim TaK>Ke iHTaHbi us cepoii jibHHHO-mepcTHHOM MaTepMH («uiapaHK0B3M>). B X I X BeKe cymecTByiOT cepMHTM /XByx poflOB, rjiaflrae m co cSopKaMM c tçBeTHbiMM OTBopoTaMM m oTopoHKaMn; Ha npaBOM Sepery peKM ilmiMi^bi, cepMarn b côopKM oSimœajni KpacHOü TecëMKOil. B KOHu;e XIX seKa m b XX BeKe cepiiara BbiBajia c nëpHbiMM OTOHKaMH, oflHaKO-îK okojio 1930 rofla TaKaa cepMara BbmiJia M3 MOflbi. CepMary mjim HiTaHti noflnoacbiBajiM coTKaHHbiM hjim njieTeHHWM noacoM. 3mmom hocmjim nojryrayÖKii, cnepBa co cSopKaiiii, ßejibie c HeSojibiuiiMii nëpubiMii BopoTHMKaMM, nosjKe JKëjiTbie c ßonbiniiMM BopoTHMKaMM, rJiaflKwe. K cepMare oaeBajiM dpeTpoByio uijiany, k jieraeMy Hapafly ofleBajiií cojioMemiyio njieTÖHHyio nijiany, a k 3MMHeiwy b XIX BeKe — KOHcbeflepaTKH c 6aparaKOM. B XX BeKe BMecTO rujian — Hanajiw hocmtb KacKeiKii (kgiikm). CaMbIMIlflaBHHMM,M3BeCTHbIMM M3 TpaflIILi;MM CanOraMM SbIJIM CanOTM CflBOMHblMMOTBOpOHeHHblMM HarKHMH rojieHHuj;aMH, npiiBH3aHHbiMH k Hore TecëMKaMM. IIo35Ke HaHMHaiOT HOCHTb canorw c npw.neraiorjj;HMH k Hore rojieHiimaMM, rjiaflKHMH hjih cMopm;eHHbiMM, yKpauieHHbiMM no^KOBaMM m npazKKaMM («ryHi^BOTaMM»). Ha paöoTy b XX BeKe npMHHTO HOCMTb oSyBb HaflepeBaHOMnoflouiBe («Tpenbi»), M3 oSpaflHbix HapHflOB, caMbiíí paccnpocTpaHeHHbiñ 6biji HapHfl madpepa, KOTopbiñ Ha/reBaji Ha rojioBy uiJiHny yKpameHHyio nepbHMM, n;BeTaMM m 6jiëcTKaMM, no3JKe — pa3yKpameHHyio rnanKy. CjienyeT OTMeTHTb, hto cepMHra Sbijia HapnflOM npa3flHHHHbiM, oseBaji eë b aeHb CBaflbSbi-jKeHnx; TaHiibi TaKHce HaHiiHajiM b cepiiarax. SCencKiiM Hapafl coctomt m3 pySaxii c BbimMBKoü Ha MaHHîeTax m okojio njieneíi, k)6km c KopceTOM, Tenepb npiiuiMBaeMofí k jiHçpHMKy. KopceT oxpaHMJiCH b ceBepo-sanaflHofi cTopoHe, ho k3k Hapn/j;, pa3yKparueHHbiM SycaMM. 70 �Ha K>6KM cfleBajiH I H M P O K M Í Í nepeflHMK («3anacKa»), npMBH3biBaroiiiHPicH K TajiMM «B nac», a Ha njienn Ha^eBajiM TaKoü-jKe nepeflHMK «KaK oflex^y». flJia Temía o^eBajín «cneHuepKH». npejKfle, onoHMHHHKM HafleBajiM 3 M M 0 Í Í «njKMairrojiKM». MJIM «jKynaHKH», «aHrepKM» (pos najibTo), B nOJIOBMHe XIX Bena HOCMJiM B 6yflHMíi fleHB rjiaflKMe, ßejitie cepMHJKKPi «OT xojiofla». B HacToamee BpeMH H O C H T 3MMOM SypKH. K «aHrepKaM» ofleBajiii «3anacKM» «B nac», a Ha rojioBy «fl3WKyBKM» — njiaTOK c Typei4KMM y3opoM — MJIM flpyrpie njiaTKM. B HacToamee BpeMa Ha rojioBe H O C H T TOJKe njiaTKPi, 3MMOÍÍ Tenjibie, a JieTOM ma™. B XX Bene jKeHiuMHbi noKpbmajmcb TaKJKe i^BeTHbiMii KOBpaMH, Ha KOTopbie HaKWflMBajiMCb «3anacKM», B HacToamee BpeMH K O B P M o^eBaioT 3MMOM Ha 6ypKM. JKeHCKwií jieTHHií npa3flHMHHbiü PIJIM CBase6Hbifi Hapafl C O C T O H J I H3 BejioH IO6KM C KopceTOM u KadpTaHa H3 SyMaHCHO-nojiOTHHHOfi MaTepiiM, coTKaHOß Ha 4-x Sëp/iax, B HacToamee BpeMH — H3 cpiTueBbix njiaTbeB PiHoro Kpon. Hbme H O C H T TaKJKe jierane njiamba H3 y3opnaTbix CMTueB MJIM M3 T O H K O Í Í O I P H O UBeTHOPÍ UiepCTH MJIM njiaTbH M3 nOJlOTHHHOÍÍ, HBeTHOÜ, JJjOMOTKaHHOIl MaTepuii, niMTbie Ha noflo6ne HiepcTHHbix. JieTOM K npa3flHPiHH0My HapHfly o ^eBaioT Meneii, nepeBa3biBaa ero majibro MJiMJKe TOUbKO SojibuiMM njiaTKOM, fleByiuKH yKpaniajiw njiaTOK pyTOü. K CBafleoHOMy Hapa/xy HeBecTa ofleBajia noflBeHeMHbiíí B C H O K , cnjieTëHHbiii 113 jieHT, M3 cycajibHoro 3ajioTa c jieHTaMH, cnycKarouiMMMca Ha njienw. K o6pa,n,HbiM HapairaM nppmafljiejKHT TaKJKe TOJIOBHOPI y6op apyjKKM, c naBJiPiHbPiMPí nepbaMn, juin neneri, K O T P H M H O C H T MOJio/ibie 3aMyjKHwe jKeHiHHHbi, yKPameHHŁipi iiBeTaMPí, cycajibHbiM 3OJIOT0M PI jieHTaMPi. JIioSonbiTHO, HTO cyuíecTByeT oobrqaít — o^eBaTb Ha njienw yMeprueü jKeHiqpiHe nojioBPiHy npocTMHH, HToSbi OHa piMena B neM H O C P I T B neTeiï nocjie CMepTPi, a Ha eë rojioBy — neniia. HlepcTHHbie IOSKH PI nepeflHHKPi MeHHJiH B TeneHHPi nocjieflHero BeKa C B O Ü Kpofí PI pacciiBeTKy. CaMbieflaBHPieuiepcTHHbie K>6KPI, n3BecTHbie no TpaflPiiJPiPi, TKajiPicb PI3 flByx PIJIPI Tpex mepcTHHbix HPiTOK, «MejiKPie», KpacHO-nëpHbie, npojrepHyTbie 6ejioü SvMajKHOPí H M T K O Ü . K)6KPI uinjincb c «nojiKOM» PI3 KOHonjiHHofí MaTeppiPi B nojiocKy. no3iiHee H O C M J I M I O 6 K H Ha KpacHOM çboHe B nojiocbi PI saxe ppicyHKOM,flejiaHHbiMPI3 neTbipëx PIJIPI nHTPi uiepcTHHbix H P I T O K ; .opHaa, 3ejiëHaa, rojiyoaa, CBëK/ioBHHHaa, BPiuiHÖBaa). OT 1900 rojia cboH MenaeTca B opaHJiceBbipi, a noTOM B jKejiTŁiń. KpoMe S T M X HBeTOB MOflHblX HOCPIJIPI TaKJKe I O S K P I Ha HëpHOM, 3ejlëHOM PI BaCHJIbKOBOM cboHax, a B HacToaiiree BpeMa Ha CBeTJioM, KaK «TejiecHbipi» PI «roHcëTKOBbi» *. KpacHbiií iiBeT Pi3ne3aeT He T O J I Ł K O PI3 (fooHa, H O TaKJKe PI ppicyHKa. B CBH3PI C nepeMeHoii cboHa — pwcynoK cTaHOBPiTca Sojiee pa3HOo6pa3HMM no OTHOHieHPIPI H,BeTa PI KOHCTpyKqpIPI. Po30Baa uiepcTb, paHbiue ynoTpeôjiaeMaa B eflWHPiHHbix nojiocKax, O K O J I O 1920 rofla HanpiHaeT cpiJibHO BbiCTynaTb B pa3Hbix oTTeHKax, TaKJKe KaK PI flpyrpie rr,BeTa. OKOJIO 1930 rofla K>6KPI cTaHOBHTca Kopone, niPipe PI yKpaniaioTca öapxaTOM. «3anacKPi» « B nac» TaKJKe CTaHOBHTca Kopone. «3anacKM» « B nac» 6biBaiOT Ha pa3Hbix cboHax, TaKJKe KaK PI «3anacKPi» «KaK oaejKjj,a» c cpiMMeTpiinecKPiM paccnojiojKeHPieM nojiocoK B pncyHKe, B TO BpeMa KaK Ha io6Ke CPiMMeTppinecKPipi pucyHOK nepexoflHT B aci-iMMeTppiHecKPipí. «3anacKM» « B nac» TKyT TaKJKe M3 KOHonjiaHbix PI SyMajKHbix H P I T O K pa3Hofi CTëjKKOii B 3aBPicpiM0CTPi O T M X npe/i,Ha3HaHeHPia. nepeflHMKpi (3anacKPi) «KaK oflejKfla» TKyTca picKJiioHHTejibHO Ha jKejiTOM PI nëpHOM dpoHax. OKOJIO OnoHHa coxpaHMJiMCb TaKJKe «3anacKii» BacujibKOBoro («MOJips») i;BeTa c 6ejiMMPi nojiocKaMPi. OnoHMHHHKPi HOCPIJIPI TaKJKe KaK MyjKHPiHbi, BbicoKne rjia.n.KPie canorpi, c XX BeKa HanajiPi H O C M T B 60THHKM, yKpauieHHbie MeflHbiMPi «öyKBaMM» Ha naTKe. B O T H H K M 3TPI,fleByuiKHuiHypoBajiPi iiBeTHbiMPi TecëMKMPI. B OnoHPiHCKOM Kpae uiPipoKo paccnpocTpaHeHHOpi oflejKflOPi «eBoneK 6MJI HapoflHbiii Hapafl Ha co/jo6pie Hapa^a B3pocJibix jKeHrnPiH. MjiafleHi;eB HapaJKajiw B lennuKH M3 inëjiKa PI jieHT. a TaKJKe B njiaTba. 2KeHiiiPiHbi npejKJie HOCPIJIPI Mjia"ąeHu;eB B nojioTHaHO-ôyMajKHOfî npocTbme, B HacToamee BpeMa HocaT B uiepcTaHbix uBeTHbix KOBpax, o6BH3aHHbix uiepcTaHbiM KpyjKeBOM. CjieflyeT noflnepKHyTb, HTO onoHMHCKPiii HapoAHwii Hapa/j; HBjiaeTca HeoobinaplHo xapaKTepHWM M OTJinnaeTca piCKjiiOHPiTejibHO Kpaci-iBOPÍ OKpacKOH. Hapafl 3TOT flo C M X nop ninpoKO paccnpocTpaHen cpeflpi onoapiHCKHx KpecTbaH, uibëTca rjiaBHbiM o6pa30M P13flOMOTKaHHbixMaTepwii, BbipaBaTbiBaiomPixcH B flepeBHax. O n H C b M JI JIK> CTP A H H Ï Ï PHC. PMC. PHC. PPIC. PMC. PPIC. PMC. PMC. PMC. 1. <£>OT. H. KpaüeBCKa, 1946. 2. JKemiĄima B BBIXOAHHM coBpeMeHHbiM KOCTioMe. A H T O H M H V B . ye3^ OnoHHO. CÎ>OT. H . KpaííeBCKa, 1948. 3. íleByuíKa B npa3flHMHH0M KOCTioMe. CTyfl3MHHa, ye3a OnoHHO. <Ï>OT. H. KpaneBCKa, 1947. 4. "aieHiiiMHa B 3MMH6Ö coBpeMeHHOM oflejKJje. "SCenbiiia, ye3fl PaBa Ma30Bei4Ka. <Î>OT. H. KpaíieBCKa, 1952. 5. Tpin MyjKHMHbi M3 ye3fla OnoHHO. PenpoflyKiiiia M3 reorpaopMHecKoro MJiJiiocTpMpoBaHHoro ATjiaca nojibCKOro KopojieBCTBa. H. M. Ba3eBiiH, 1907. 6. BpaiHaa o^ejKfla. OroHOBPme, ye3fl Ono^HO. <I>OT. c&OTorpaçpMHecKoe npe^npMHTMe B Ono^He, 1920. C ApxMBa OTHOrpacbMnecKoro My3ea B JIO/I,3M. 7. MaTb c peSeHKOM 3aKyTaHbiM B «KOBëp». CTyfl3MHHa, ye3fl OnoHHO. <3?OT. H. KpaííeBCKa, 1948. 8. Xo3HiíKa B npa3flHMHHOM KOCTioMe. BbirHaHyB, ye3fl OnoHHO. <t>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 9. MyjKHMHa o^eTMM B 6ejiyio cepMary M nepeBH3aHHbiîi pa3yKpaiiieHHbiM ceTKOBbiM noaacoM. Ono^HO. <Î>OT. <JiOTOrpa(|-)MHecKoe npejjjrrppiaTMe B Ononne, 1946. *) CßeTjio -HiëmbiH, KSK Ma^eHbKHñ rycëHOK. 71 �Pmc. 10. IIpa3flHMHHa5i OAesK^a 6aTpaKOB. CKBejKH Ha, yes^ OnoHHO. ApxnB PeriiOHajiMoro My3ea b ToMauíOBe Ma30Beu,K0M. <S>ot. <E>oTorpacbMHecKoe IlpeflnpMHTMe b OnoHHe, 1938. Pmc. 11. MyjKCKaa py6auiKa c OTJiojKeHbiM bopothmkom t. Ha3. «ocMBKa» npM6jiH3MTejibHO c 1900 r. CTyfl3eHHa, ye3fl OnoHHO, STHorpaabHnecKMM My3eií b JI033M. Hp. hhb. 1882. <pot. H. KpaüeBCKa, 1948 r. Pmc. 12. MyrascKMe pySauíKM. 1 — jibHanaH pyóaujKa c BepTMKajibHbiM bopothmkom. MofljKeB, ye3fl OnoHHO. STHorpacp. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 2166. 2 — PySaniKa c OTJioiKeHbiM bopothmkom. EyKOBeu,, ye3fl OnonHO. Sraorpaab. My3eíi b JIo«3m. Hp. mhb. 532. 3 — MyjKCKan pySauíKa c HarpyflHMKOM. OcTpyB, ye3fl OnoHHO. STHorpacp. My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1385. 4 — py6aiHKa MajibHMiuKM c 3aTbiJiK0M c 1946 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. Sraorpaab. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 1626. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM noKpoíiKM: d — nepeflHaa nacTb, e — 3aflHHH nacTb, f — pyKaB, g — oSoflOK, h — MamKeT, i — nacTb npM njienax, j — bopothmk, k — HarpyflHMK, 1 — noac yKpenjiaroiUMM ocHOBy pa3pesaHMH, b pmc. 4—1 o6o3HanaeT 3aTbijiOK. Pmc. ATe.ibe 3TH0rp aob. My3ea b JIofl3M. MacuiTao 1 : 24. Pmc. 13. MaHMiuxa MyjKCKOü pySauíKM npM6jiM3MTejibHO c 1920 r. EyKOBeii, ye3fl Ononno. SraorpaabMHecKMÍi My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1080. <E>ot. K. TmeSaTOBCKw, 1951. Pmc 14. My-stcKaa pySaxa c mühmiiikom «nnie^coo'KMeM». OcTpyB, ye3fl OnoHHO. 3THorpaobMHecKMií My3eü b Jl0fl3M. Hp. mhb. 1385. <Í>ot. H. KpaüeBCKa 1948. Pmc. 15. MaHwiiiKa MyjKCKofí pySauíKM. ByKOBen;, ye3fl Onceno. 3THorpadpM«iecKHM My3eü b JIofl3M. Mp. mhb. 2230/47. <I>ot. K. TnieSaTOBCKH, 1931. Pmc. ]6. MyjKCKaa pySauíKa c «rpy/rHMKOM» t. 3h. MaHMuiKOM c 1920 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3a OnoHHO. STHorpaobMHecKMM My3eií b JIo^3m. Hp. mhb. 1527. <3?ot. H. KpafíeBCKa, 1948. Pmc 17. 1 — MyjKCKMernTaiibib <'CKajia/;KM». M^3MKOBML(e, ye3fl OnoHHO. 3TH0rpadj)MHecKMM My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1954. 2 — 3ckm3 MyjKCKMX SpioK c Cmtobw, ye3fl OnoHHO, 3acTéJKKa b "/royroM MecTe. 3 — EpioKM MajibHMHiKM c KaM30JioM. Bo Jifi 3a.TiejKHa, ye3fl OnoHHO. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM noKpoíiKM: d,d —nacTM iuTaHMHbi, e — kjimh, f — noac, g — nepeflHaa nacTt KaM30.ua, h — 3aflHMe aacTM KaM30Jia. Pmc. ATejite 3THorpad»píecKoro My3ea b JIo,u;3m, 1948. MacruTaS 1 : 30. Pmc. 18. UlTaHbi c caMOTKaHKM c dpajiflaMM. A — nepéfl, B — 3afl, Pefl3Mne Mane, ye3fl OnoHHO. 3thorpacbM^ecKMM My3eíi b JIofl3M. Hp. mhb. 1630. <í>ot. H. KpaüeBCKa, 1948. Pmc. 19. KaMsojibi Ha3biBaeMbie «jiepío-MKaMM». 1 — JleííSHK c caMOTKaHKM nepefl 1914 r. TojKajiKyB, ye3fl Oiiohho. STHorpacb. My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1269. 2 — JleüSMK c caMOTKaHKM cflejiaHbiñ Ha 4 HHTejibHMuax nepefl 1914 r. CMapfl3eBMire, ye3fl OnoHHO. Hp. mhb. 444. A — nepéfl, B — 3as, C — nacTM itokpoííkm: d croma, e — nepé^. f — KjianaH KapMana, g — nacTM noaca, h — bopothmk. Pmc. ATejibe 3THOrpacto. My3eii b JIofl3M, 1948. MaciiiTaS 1 : 10. Pmc. 20. «JletíÓMK» — MyjKCKaa jKMjieTKa c caMOTKaHKM. CMap,a,3eBHue, ye3A OnoHHO. 3THorpaobMnecKMM My3eü b JIofl3M. <J>ot. H. KpaííeBCKa 1948. Pmc 21. 1 — MyrsíCKMM KaM30Ji c caMOTKaHKM nepefl 1914 r. Hfl3MKOBMi;e, ye3fl OnoHHO. Sraorpaob. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 1254 a. 2 — IIii/pKaK MajibMMiiiKM. Bojia 3ajie?KHa, ye3fl OnOTHO. Hp. mhb. 1629 a. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM üokooükh : d — cnima, e—6ok, f — nepeflHHa nacTb (Ha pwc 2. nepeflHHH m 6oKOBaa), g, g, — nanM pyKaBa, h — bopothmk, i — KjianaH KapMana, j — noac Pmc. ATejibe Sraorpaob. My3eíí b JIofl3M, 1938. MacuiTa6 1 : 20. Pmc. 22. MyjKCKMÜ KaM30Ji c caMOTKaHKM. "aíeHBiu;e, ye3fl PaBa Ma30Beu;Ka. 3THorpadpMHecKMií My3eíi b JIo^3M. Hp. mhb. 453. Oot. K. Beqejib, 1953. Pmc 23. Bejiaa cepMara c BajiaHoro cyKHa o6uniTaa «noTiiieSaMM» npM6jiH3MTejibHO c 1910 r. Bojia 3ajie?KHa, ye3fl OnoHHO. 3THorpaopMHecKMM My3eií b JIo^3h. Hp. mhb. 1360. <3>ot. fl. KpaüeBCKa, 1948. Pmc. 24. MyzKCKne cepMarn. 1 — 6ejiaa cyKMaHa c «nOTineSaMM». rpa6yB, ye3fl Ojtohho. 3TH0rpadp. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 944. 2 — CepMara c npn6jiM3HTejibHO 1910 r. Bojia 3ane>KHa, yesfl OnoHHO. Hp. mhb. 1360. 3 — CepMara nepea 1910 r. TojKajiKyB, ye3fl OnoHHO. Hp. mhb. 459. A — nepéfl, B — 3aa, C — nacTM noKpoMKMd — cnMHa, e — nepéir, m 6ok, ej — kjihhw m nacTM c kotopmx cKJiaflbiBaiOTca obajiflbi cepMarbí, f f, — pyisaB, g — bopothmk, h — MaHJKeT, i — HaniMBKa Ha pyK.as, j — KjianaH KapMaHa. Pmc. ATejibe STHorpacb. My3eid b JIofl3M, 1948. MacmTaS 1 : 30. Pmc. 25. CojiOMeHHaa ujjiana CTapHKa. 0«jKMByji, ye3« OnoHHO. Oot. T. CoSojieBCKM, 1947. Pmc. 26. PoraTWEKa Ha3WBaeMaa «Ha 4 ctopohw cseTa». npoBep pmc. 27 ye3fl Oho^ho. A — oóiumíí bm?i;, B — ^lacTM noKpoMKn: — 4 nacTM c kotopwx coctomtflOHbiuiKOm 6okm, d — «SapauíeK» c óapaHetí KOTKVÍ c bojiocom, Pmc ATejrte 3THorpacpi<iHecKoro My3ea b JÍ0fl3M, 1948. MaciiiTaS 1 :16. 2 72 �PMC. PMC. PMC PMC. PMC. PMC. PMC PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. 27. riojibCKaa cpypaJKKa c KBa^paTHtiM S H O M Ha3biBaeMaa «Ha neTbipe CTopoHw CBeTa», Swjia HOmeHa flo 1905—6 r. nepe3 Kannpa Biirouia, rpoTOBMue, ye3fl PaBa-Ma30BeuKa. 3TH0rpagbMiecKMH My3eü B JIofl3H. Hp. K C . Bnji. 1941. <E>OT. K. Beue.-ib, 1955. 28. IIIanKa «KauiKGT» niaçpepa. Bojra 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. STHorpacpHnecKMÜ My3eü B J I O #3M. Hp. MHB. 2128. <£>OT. fl. KpaüeBCKa, 1946. 29. noac c^ejiaH c yKpameHHbix jibHHHbix H H T O K npMÖJiM3MTejibHO c 1900 r. 3bixojKbm, ye3fl OnoHHO. <3>OT. K. Beuejib. 3TH0rpacpMHecKHM My3eü B JI033M. Hp. MHB. 30. noac M3 uiepcTaHoii npaiKM Ha jKëjiTOM cpOHe, mi-ip. 7,8 CM., JĘJL 291 C M . OnoMHO. SraorpacpMHGCKMM My3eü B Jl0fl3M. Hp. MHB. 2162. <3?OT. H. KpaüeBCKa. 31. «CeTKOBbiM» noac njieTeHbiü pyKaMM. Ms3HK0Bi-me, ye3fl OnoHHO. 3THorpacpMHecKMM My3eü B Jlopßw. Hp. M H B . 1254 c. <Î>OT. K. Beuejib, 1953. 32. noac, KOTopbiü MMG6T ocHOBy c jibHa a yTOK c npasai. CMap;a;3eBi<me, yes/j OnoHHO. 3 T H O rpacpM'iecKMM My3eił B JIofl3M. Hp. MHB. 483. <£>OT. K. Beuejib, 1953. 33. .HeByiiiKM B coBpeMeHHbix npa3flHM-iHbix KOCTioMax. Ono^HO. <3>OT. fl. KpaüeBCKa, 1947. 34. /leBymica B jieTHeü oflejKfle. CnTueBoe njiaTte. 3 M X O J K M H , ye3fl OnoHHO. <3?OT. MapaH Hebi, 1946. 35. J I C T H M M K O C T I O M C dpaópbiHHOü mepcTM, xeHiuuHa Mp,ei S O C M K O M , a B pynax flepsíMT 6amMaKM. B O J I H 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 36. Mojioflaa xeHmHHa B oSpaflOBOM Menue c 1916 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. <Î>OT. fl. KpaiieBCKa, 1948. 37. /leByniKa B coBpeMennoü npa3flHHHH0M oflejK^e. flceHb, ye3fl PaBa Ma30BerrKa, <Ï>OT. fl. KpaüescKa, 1954. 38. PySaniKa JKeHiHMHbi c «HaflOJiKOM» (nepe^Haa HMJKHaa nacTb pyöaiiiKM) npMÖjiM3MTejibHO c 1900 r. ByjibKa <£>ejibryCTOBCKa, ye3fl OnoHHO. STHorpadpMHecKMM My3eñ B J I O Ä 3 H . Hp. M H B . 2049. <3?OT. fl. KpaiieBCKa, 1948. , 39. XeHCKMe pyöauiKM. 1 — n.pa3flHMHHaa pyöamKa. Bojia 3ajie:¡KHa, yes/j OnoHHO. SïHorpapbMnecKMM My3eü B JIofl3M. Hp. MHB. 1250 ô. 2 — Py6auiKa c HaflOJiKOM. Bojia 3ajie?KHa, ye3Ji OnoHHO. A — nepëfl, B — 3aa, C — nacTH I I O K P O H K M : d — «HaaojieK» ( H U M A S MacTb), e, e f — nacTM npMKpbiBaeMbie rpyflb, (njienn — f rpyflb — c, ej, g — pyKaB, h — uBMKejib, MaHJKeT, j — «nuibipaMeK» (nacTb npn njie^ax), k — B O P O T H M K , 1 — nacTM TKaHM, KOTopwe nofluiMBaioTbca BHyTpn nofl njie^aMM. P M C . ATejibe STHorpacpMHecitoro My3ea B JIofl3M, 1948. Macu!Ta6 1 : 30. 40. npa3AHMMHaa meHCKaa pyôamKa nepe/i 1914 r. CMapfl3eBMu;e, ye3/j; OnoHHO. STHorpacpMnecKMM Myseii B Jlofl3M. Hp. MHB. 535. <î-oi. fl. KpaüeBCKa, 1948. 41. TojiySaa loÔKa «MOflpa» c nëpHO-oejiou caMOTKaHKH. S C M X O J K W H , ye3fl OnoHHO. STHorpacpHHecKHM My3eń B JIofl3M. Hp. M H B . 444. <Î>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 42. lOSica «Kei^Ka». Mefl3bi6yp, ye3fl O H O H H O . 3THorpacpMMecKMM My3eü B JIofl3M. Hnp. M H B . 997. <3?OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 43. HlepcTaHKa T. 3H. loÖKa cniMTaa c jiMdpoM c 1935 r. rojKajiKVB, ye3fl OnoHHO. 3THorpadDMnecHMM My3eö B JIofl3M. Hp. MHB. 1448 a. A — nepëfl, B — 3afl, C — MacTM noKpoMKM: d — cnMHa M 6OKM, c, f — nepëfl jiMçpa. HepepbiBKaa jiHHHa B nacTM g, 03HanaeT coKpaineHMe fljiMHbi KycKa. Pbic. ATejibe STHorpadDiinecKoro My3ea B JIofl3M. MacniTaS 1 : 30. 44. KDÔKa T. Ha3. «Ker^Ka» c JiMdpoM M noacoM.HCenbma, ye3fl PaBa Ma30Beu,Ka. STHorpadp. My3eii B JIofl3M. Hp. MHB. 3746. <£>OT. K. Beuejib. 45. K)6Ka — «KeirKa» c JiMdpoM. CaflbiKMe»;, ye3fl PaBa Ma30BeuKa. 3THorpaopMHecKMii Myseii B JIOJJ;3M. Hp. M H B . 436. (Ï>OT. K. Beuejib, 1953. 46. CoBpeMeHHbiił nepeflHMK «Ha ofl3MeB», OrOHOBMue, ye3fl OnoHHO. STHorpadpMHecKMii My3en B JIofl3M. Hp. M H B . 1253. <E>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 47. nepe/xHMK «B noac» npMÔjiMSMTejibHO c 1900 r. B O J I H 3ajiejKHa, ye3fl Ononno. STHorpadpnnecKMM My3eii B Jl0fl3M. Hp. MHB. 1267. 4>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 48. nepe^HMK « K J K M J K O H K M » npM6jiM3MTejibH0 c ro^a 1915. KpyjibOBa Bojia, yesfl PaBa Ma30BeiiKa, 3THorpacpMHecKMÜ My3eii B JIofl3M. Hp. M H B . 3124 flen. ÇE>OT. K. Beuejib, 1954. 49. nepeflHMK «B noac». Occa, ye3jj; OnoHHO. STHorpadpn-qecKMii My3eü B JIO/J;3M. Hp. M H B . 3041. tíiOT. K. Beuejib. 50 KopceTbi: 1 — jibHaHO-xjionHaTO-SyMajKHbiit KopceT. Bojia 3ajiejKHa, ye3Ji OnoHHO. 3THorpadpMHecKMM My3eü B Jlofl3M. Hp. MHB. 1389. 2 — KopceT c OnoHHa. Hp. MHB. 524. 3 — IIIepcTaHbie KopceTbi. 3bixojKbiH, ye3« OnoHHO. Hp. MHB. 4436. 4 — SapxaTHbiü KopceT. PycMHyB, ye3fl OnoHHO. Hp. MHB. 475. 5 — KopceT 3 3ejiëHeu KynHOii npajKM. CMapfl3eBMue, ye3fl OnoHHO. Mp. MHB. 4386. A — nepëfl, B — 3ap;, C — nacTH noKpoiiKH: d — nepe^Hne nacTH, e — 3aaHMe, f — SoKOBbie. P M C . ATejibe 3THorpadp. My3ea B JIofl3M, 1948. Macunao 1 : 25. 51. KopceT HomeHHbiii JJO rofla 1914, c jibHaHO-xjionnaTO-oyMaJKHOM TKaHM, cflejiaHbiü Ha 4 H M TaaHKax. OnoHHO. STHorpacpMHecKMÜ My3eii B JIofl3M. Hp. M H B . 524. <S>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 52. yKpameHHbiü 6apxaTHbiM KopceT. PycMHyB, ye3/j OnoMHO. STHorpacpMHecKMÜ My3eü B JIofl3M. Hp. M H B . 475. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 53. KopceT jKeHrrrMHbi nepe^ 1914 r. STHorpaobMHecKHÜ My3eü B J1OR3H. Hp. M H B . 438. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 1; PMC PMC PMC PMC. PMC. FMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. 73 �P u c . 55. 2KeHCKnń KaçbTaH c r n e p c T a H o ń caMOTKaKKii Ha JKëJiTOM dpoHe HauiMTbiii 6apxaTOM. ye3fl P a B a STHorpadpHnecKMÜ : v l y 3 e í i B JI033M. H p . Ma30BeirKa. JKenbiua, M H B . 3747. <S>OT. K . B e u e j i b , 1953. Pue. 56. 3CKM3 cuneo BarapoBaHOft B Jl0fl3H. U p . I I H B . 982. Pue. 57. njiaTbe c 6apauiKOM, TanwH, ye3fl O H O H H O . S r a o r p a c b . M3 3 e j i ë H o r o dpa6pwHHoro c y K H a KJIMH — (He H a p M C O B a H b i i i ) , g njienn, r. B p y s s e B i - m e , ye3ii OnoHHO, A . — c 1900 h — MàBmer, pyKaB, i — nepë/i. n a c r a OTflejiaeMbie — j BOPOTHMK, k TaHMBaHMe MaTeppiM. P M C . A ï e j i b e 3 T H O r p a ç p M n e c K o r o M y 3 e a B Jl0fl3M. M a c n i T a 6 P M C . 58. My3eü P u e . ïï. rojibMMHCKa, 1948 r. HacTii n o K p o í i K i i : d — n e p ë f l , e — 3a,ziHMM K J I M H , f — B . — 3aa, C . — roü «aHrepKH» A — n e p ë f l , B — 3a^. K o j K y x T . Ha3. « n j i a T b e » jKeHiHMHbi c 3 e j i ë n e r o c y K H a , E p y a s e B H n e , /rpy- — Haii- 1 :30. y e 3 i i OnonHO. 3TH0rpacp M y 3 e ń B JIOIJ;3H. H p . K H . nocTynjieHMH 2664. <Î>OT. H . K r a i i e B C K a , 1948 r. PMC 59. npa3flHMHHaH xceHCKaa « a m e p K a » c caMOTKaHKM npM6jiM3HTejibHO c 1910 OHOHHO. A — n e p ë i i , B — 3aij, C — cnMHa, g — 6 0 K O B W M K J I M H , h — f— o6o3HaMaeT 1948. PMC 60. n a c r a ; noKpoHKM: d coKpameHMe MaciiiTaô flJiMHbi nepëfl, i — KycKa. ye3Ji nacra:, c — none, 4 JIMHMH B n a c T a x STHOrpacpMnecKoro d d 2 3 d B JIOA3M, My3ea 1 : 30. «AnrepKa» BepxHaa HenuM. r. B w r H a H y B , d KJiMHbi H M S K H C M pyKaB. IiepepbiBHaa P M C . ATejibe Oflessfla jKeHinMHbi npM6jiM3MTejibH0 STHOrpacpMHecKMM M y 3 e i ï B JIOJJ;3M. H p . M H B . 1359. P M C . 61. x r. BbirHaHOBO, ye3fl O T I O H H O . c 1910 * O T . H. KpaïieBCKa, 1948. nenen, nepe/j; 1914 r. B O J I H 3 a j i e j K H a , y e 3 / i OnoHHO. 1. •— npa3flHMHHbiM 2 — npa37THHHHbiii nenen; M O J 1 0 3 0 M jKeHiiiMHbi nepe/j, 1914 r. 3bixo5KbiH, ye3fl OnoHHO. 3 T H O - rpacpMHecKMM M y 3 e ü B JIOfl3M. H p . M H B . 463. 3 — npa3flHMHHbiM 4 — «nojiynenerj;» n e n e i i M O J 1 0 3 0 Ü jKeHinriHbi. E p y a s e B M n e , iipa3flHMHHbiM 3034. A •— 061UMM BMJJ,, B , C — iieBCKa, MOJIOÄOM JKeHuiHHbi. ye3/i OnonHO. H p . M H B . 3917. CMop,a3eBMu,e, y e 3 « Hp. MHB. OnoHHO. n a c T e ü . P M C M . BoMÖHHKa M H . noKpoMKa rojioBHbix Kpa- 1948. M a c n r r a 6 1 : 30. Rynze, PMC 62. Mojio,ziaa 3 a M y j K H a a sceHiHMHa B ye3jj OnoHHO. <E>OT. H . K p a ï i e B C K a , PMC 63. /IeTCKMe noKpbiTMa rojioB n e p e / i 1939 r. 1.1. — H e n e i i fleByuiKM, OnoHHO, 2. — H e n e i i / I J I H fleByuiKM M MajibHMHiKM. A . — 06111MM BHfl, B . — n a c r a noKpoMKM : d, d — n a c r a noKpbiBaiomMe rojiOBy c jio6a no 3aTWJi0K, c, c — n a c r a noKpbiBaiomMe 6 O K M . STHorpaçpMnecKHiï M y 3 e ü B J I o 33M. 1. H p . M H B . 563, 2. H p . M H B . 565. P M C . A T e j i b e STHOrpaçpMnecKOro M y 3 e a B JIofl3M. 1948. M a c u i T a S 1 :10. nenire Ha 1946. rojiOBe Ha «ÖJiarocjiOBeHMe». Pejj,3Mue Ł L P M C . 64. T . 3 H . H l a n K a MajibMMiiiKM c ô e j i o r o aTJiaca c 1939 «KpaKycKa» Ho. 3THorpadpMnecKHM Pue PMC 65. 66. T. «KpaKycKa» M y 3 e ü B JI0743M. H p . M H B . 562. OnoHHO. Hpn oôpaôoTKe P M C . 68. 69. PMC. 70. oflejKfly Onon- npajKM. <3?OT. K . B e q e j i b , paSonyio oflesijj,y. PycMHyB, 1954. JJEoSpyBKa, 1946. T K a u K a a /j;ocoHKa T . Ha3. «nJiouiKa» n p b i ^ a T H a K TKaHMio J I € H T O K npM6jiM3MTejibHO c 1875 r. CaflbiKnejK, ye3/j P a B a Ma30Beij,Ka. 3 T H O rpacpMnecKMM M y 3 e î i B JIofl3M. H p . M H B . 4219. <Î>OT. K . B e a e j i b , 1953. HMTOK CoprapoBKa H. PMC CBOHD JibHa jKeHiiiMHbi ofleBaioT Ha OnoHHO. <3?OT. H . K p a ï i e B C K a , P M C . 67. M y 3 e ń B JIOfl3M. H p . M H B . 561. STHOrpadpMnecKHM ye3fl 1954. KpionKOM M3 mepcTHHOÜ H i a n K a MajibHMruKM B a s a H a a ye3fl r. BjiaflbicjiaByB, 4>OT. K . B e u e j i b , KpaïieBCKa, npn 3anjieTaHMi., «ceTKOBoro» noaca. PymaHHa, ye3/j; OnonHO. O O T . 1947. TKaHM 4-HMTHHHbie y n O T p e ô J i a e M b i e Ha KopceTbi. a — OKpecTHOCTM O n o n H a , 6 — c 3bixojKbiHa, c — c BojiM 3ajiejKHefi, Bce ye3fl OnoHHO. STHorpadpMnecKMÜ M y 3 e ü B J I O A 3 M . H p . M H B . a — 7965, 6 — 517, c — 1 3 8 9 , — 3758. <Î>OT. K . B e u e j i b , yBejiMHeHMe, 1953. HayrojibHMK sopoTHMKa MyjKCKOM p y 6 a u i K M npM6jiM3MTejibHO c 1910 r. BwuiMBKa nepHe- jKëJiTO-KpacHaa. STHorpadpMnecKMM My3eM B J I O S 3 M . H p . M H B . 2237/20. <Ï>OT. K . Tuie6aTOBCKM, yBejiMneHMe, 1951. P M C . 71. B w i H M B K a Ha « o c w B u e » T . 3H. BopoTHMKy jKeHCKOfi py6aiHKM. B j K y c T y B e K , ye3fl OnonHO. 3 T H O rpacpMnecKMM M y 3 e f i B JIOJJ;3M. H p . M H B . 2235. O O T . K . B e u e j i b , yBejiMneHMe, P M C . 72. BbiuiMBKa « o c b m e ^ a » Ha MaHJKeTax p y 6 a u i K M 3THorpadj)MHecKMM My3efi PMC 73. P M C . 74. JIofl3ii. B n p M n j i e n i i e ateHCKOü py6aniKM. B JIOfl3M. H p . MHB. 277. M a H s t e T HceHCKOü py6auiKM. H p . M H B . 282. Xenbiqa, 2Kenbir;a, B JIofl3M. H p i M H B . 277. * O T . K . Beuejib, P M C . 75. njiaHuieT I. M XO3HMH P M C . 76. njiaHuieT II. Xo3HMKa fleByniKa HnaHmeT P M C . 78. n j i a H i n e T I V . P a n o p r w caiiOTKaHOK. 79. P M C . 80. 74 KapTa: * O T . K . Beuejib, yes/j P a s a ye3fl aCenbiiia, PaBa ye3fl PacnpocTpaHeHMe STHorpacpMnecKMii Myseft Ma30Beu,Ka. STHOrpagbMnecKMii My3eii 1953. npn6jiM3MTejibHO c 1900 r. P M C . KD. K a p o j i a K . ononMHbCKoro M KOCTioMa. flMCpcpepeHriauMa Ma30Ben,Ka. MasoBeuKa. H I . P a n o p T b i caniOTKaHOK. K a p T a : PacnpocTpaHeHMe 1903. PaBa 1953. M niadpep. npMÖJiM3eTbHO c 1935 r. P M C . 77. PMC jKencKOii. ononMHbCKoro KOCTioMa. �C O Ä E P 2K A H H E BsefleHHe. T j i a B a I . — CoBpeMeHHoe cocrc-HHue ononuHbCKOro KOCTK»ia, CTp. 7. T j i a B a I I — M C T O PMnecKMÜ onepK 3BOJIK>U,MH ono*n<iHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 0 . T j i a B a I I I . — PacnpocTpaHeHwe onoHMHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 6 . T j i a B a I V . — O o m e e onwcaroie M V ^ K C K O T O ononiiHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 8 . T j i a B a V . — IIoflpo6Hoe onucaHHe MyjKCKOro ononiiHbCKoro KOCTrona. CTp. 21. T j i a B a V I . — Oömee onMcanne sceHCKoro ononuHbCKoro KOCTiona, CTp. 3 4 . T j i a B a V I I . •— ITospoSHoe onucaHHe O I I O H M H B CKoro >KeHCKoro KOCTiOMa, CTp. 3 8 . T j i a B a V I I I . — J f e ^ e j m a n MaTepnn, CTp. 5 5 . T n a s a I X . — • y K p a i u e H M H M KpyaKeBa, CTp. 6 0 . XapaKTepi-iCTMKa nepBOMCTOHHHKOB, CTp. 6 3 . npriMenaHMa, CTp. 6 4 . B H S J I M O rpacpMM, CTp. 66. P e e c T p MJiJiHDCTpairfiM, CTp. 6 7 . C o jrepjKaHwe, CTp. 6 8 . M3Ji03KeHwe Ha pyccKOM H3biKe, CTp. 7 0 . MrjjiojKCHHe H a aHrjiHÜCKOM H3biKe, CTp. 7 6 . M3JiOMenjie Ha cppaHnycKOM H3biKe, CTp. 8 1 . J f e j i o x.eHMe Ha Heiwei^KOM a 3 M K e , CTp. 8 7 . M a n w . �E N G L I S H S U M M A R Y T h e O p o c z n o f o l k c o s t u m e is w o r n i n t h e n o r t h - w e s t e r n p a r t of the O p o c z n o d i s t r i c t , i. e. the t e r r i ­ t o r y l y i n g i n the f o r k i n g of the r i v e r P i l i c a a n d its a f f l u e n t D r z e w i c z k a a n d i n t h e s o u t h e r n p a r t of the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a e x t e n d e d on the left side of the r i v e r P i l i c a , f r o m its b e n d , e a s t w a r d d o w n to the m o u t h of the r i v e r D r z e w i c z k a . O n this t e r r i t o r y t h e f o l k c o s t u m e is g e n e r a l l y w o r n up to n o w , t h o u g h i n s o m e l o c a l i t i e s the t o w n d r e s s is r e a d i l y b e i n g i n t r o d u c e d . T h e c h a r a c t e r i s t i c f e a t u r e of the O p o c z n o f o l k c o s t u m e is the p r e d o m i n a n c e of the u s e of h o m e ­ s p u n c l o t h , s t r i p e d or c h e q u e r e d , s h o w i n g a h i g h s t a n d a r d of t w i s t i n g a n d k n i t t i n g . A t t e n t i o n is also to b e p a i d to the b l a c k , b l a c k a n d w h i t e or c o l o u r f u l e m b r o i d e r y of the s h i r t s , m a i n l y i n g e o m e t r i c a l , striped patterns. T h e O p o c z n o f o l k c o s t u m e is w o r n b y e v e r y b o d y , i . e. b y c h i l d r e n , m e n a n d w o m e n . T h e r e m a y be d i s c e r n e d s u m m e r a n d w i n t e r g a r m e n t s , w o r k a n d f e s t i v e c l o t h e s a n d also c e r e m o n i a l dresses. P a r t i c u l a r l y rich w a s t h e b a c h e l o r ' s c o s t u m e . I n the 19th c e n t u r y b o y s u p to the age of 15 y e a r s u s e d m o s t l y to w e a r o n l y s h i r t s , getting t r o u ­ s e r s w h e n t h e y g r e w older. T o k e e p w a r m t h e y u s e d s i m p l e , l o n g o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) b u t w h e n i n t h e 20th c e n t u r y the s t a n d a r d of l i v i n g r a i s e d , e v e n ten y e a r s old b o y s w o r e t r o u s e r s , p l a i t e d o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) , h i g h boots a n d h a t s w i t h p e a c o k f e a t h e r s . N o w a d a y s l i t t l e b o y s w e a r h o m e - s p u n clothes a n d o r n a m e n t e d c a p s c a l l e d „ k r a k u s k i " . Men's costume. A m a n ' s c o s t u m e consists of a n e m b r o i d e r e d s h i r t w i t h s h o u l d e r s t r a p s , t r o u s e r s , a n d a w a i s t c o a t c a l l e d „ l e j b i k " . A b o u t 1890 w e r e i n t r o d u c e d s p e n c e r s ( c a l l e d „ s p a n c e r k i " ) , overcoats (sukmany), s h e e p s k i n f u r s , belts a n d a k i n d of felt h a t c a l l e d „ p i g ' s s n o u t " ( ś w i ń s k i r y j ) , l a t e r c a p s a n d h i g h boots w e r e w o r n . I n t h e 19th c e n t u r y s h i r t s w e r e o v e r l a i d o n t r o u s e r s a n d f a s t e n e d w i t h a belt; t h e y w e r e w i t h ­ out o r n a m e n t a n d o n l y at the e n d of 19th a n d i n the 20th c e n t u r y r i c h e m b r o i d e r y w a s a d d e d . D u ­ r i n g the 19th a n d at the b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y t r o u s e r s w e r e w o r n , p l a i t e d i n so-called „fałdy", — in s u m m e r they w e r e made from linen, i n w i n t e r from white wool, — w i t h short w a i s t ­ coats ( l e j b i k i ) , s p e n c e r s a n d f r o m a b o u t 1907 j a c k e t s . I n the 19th c e n t u r y a n d a t the b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y b a c h e l o r s w o r e c o l o u r f u l p a t t e r n e d clothes a n d at the n o r t h - w e s t e r n c o n f i n e s of the r e g i ^ _ m u l t i - c o l o u r e d t r o u s e r s a n d b l u e or d a r k - b l u e s p e n c e r s ( s p a n c e r k i ) . F r o m a b o u t 1880 O p o c z n o p e o p l e b e g u n to d y e w h i t e t r o u s e r s into b l a c k a n d h e n c e f o r t h b l a c k clothes a r e g e n e r a l l y i n use. O n l y e l d e r m e n w e a r c o l o u r f u l w a i s t c o a t s . O v e r c o a t s ( s u k m a n y ) w e r e w o r n on w a i s t c o a t s ( l e j b i k i ) . T h e y w e r e m a d e f r o m c o a r s e c l o t h o r w o o l a n d l a t e r o n l y f r o m w h i t e w o o l b u t i n the n o r t h - w e s t e r n p a r t of the r e g i o n also f r o m g r e y w o o l . T v / o k i n d s of o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) w e r e w o r n d u r i n g the 19th c e n t u r y — s i m p l e ones a n d p l a i t e d w i t h c o l o u r f u l f l a p s a n d t r i m m i n g s . T h e p l a i t e d o v e r c o a t s f r o m the a r e a l y i n g o n the r i g h t of the r i v e r P i l i c a w e r e t r i m m e d w i t h r e d tape. T o w a r d s the e n d of the 19th a n d d u r i n g the 20th c e n t u r y o v e r c o a t s w e r e w i t h b l a c k t r i m m i n g s b u t a b o u t 1930 t h e y w e r e a l r e a d y out of f a s h i o n . O v e r c o a t s a n d t r o u s e r s w e r e f a s t e n e d w i t h a w o v e n or t w i s t e d belt. I n w i n t e r s h e e p s k i n f u r s w e r e w o r n , f o r m e r l y t h e y w e r e loose, w h i t e w i t h a s m a l l b l a c k c o l l a r , a n d l a t e r m o r e n a r r o w , y e l l o w w i t h a l a r g e c o l l a r ; w i t h t h e o v e r c o a t a felt h a t w a s w o r n , a t w i s t e d s t r a w h a t w i t h s u m m e r clothes a n d , i n the 19th c e n t u r y , a f o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d „ r o g a t y w k a " w i t h w i n t e r g a r m e n t s . I n t h e 20th c e n t u r y i n s t e a d of h a t s — c a p s w e r e i n t r o d u c e d . T h e oldest boots k n o w n o n l y f r o m t r a d i t i o n w e r e of soft s k i n w i t h d o u b l y - r o l l e d leg t i e d w i t h t a p e s to the leg. L a t e r , boots w e r e a d j u s t e d m o r e t i g h t l y to t h e leg w i t h s t r a i g h t boot-legs, p r o v i d e d w i t h f e r r u l e s ( p o d k ó w k i ) a n d b r a s s n a i l s ( h u n c w o t y ) . I n the 20th c e n t u r y clogs w e r e i n t r o d u c e d a n d w o r n at w o r k . A m o n g the c e r e m o n i a l d r e s s e s the m o s t c o m m o n w a s t h a t of the b r i d e s m a n w h o w o r e a h a t f u r ­ n i s h e d w i t h f e a t h e r s , f l o w e r s a n d t i n s e l s a n d l a t e r a n o r n a m e n t e d c a p w a s i n t r o d u c e d . I t m u s t be s t r e s ­ s e d t h a t t h e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) w a s a g a r m e n t u s e d for f e s t i v i t i e s , the b r i d e - g r o o m p u t i t for his w e d d i n g a n d dances w e r e also performed i n overcoats. 76 �Women's dress. W o m e n ' s c o s t u m e is c o m p o s e d of a s h i r t w i t h e m b r o i d e r e d cuffs a n d s h o u l d e r - s t r a p s ; a s k i r t c a l ­ l e d „ k i e c k a " w i t h a c o r s e t s e w n to the bodice. T h e c o r s e t is s t i l l p r e s e r v e d i n the n o r t h - w e s t e r n p a r t of t h e r e g i o n , b e i n g o r n a m e n t e d w i t h c o r a l s . W o m e n tie a n a p r o n r o u n d the s k i r t , u p o n t h e i r s h o u l d e r s t h e y p u t a n a p r o n c a l l e d „ d o o d z i e w u " a n d to k e e p w a r m t h e y w e a r s p e n c e r s . F o r m e r l y O p o c z n o w o m e n w o r e i n w i n t e r a k i n d of o v e r c o a t s c a l l e d „ p r z y j a c i ó ł k i " , „ ż u p a n i k i " or „ a n g i e r k i " ; a n d i n the m i d d l e of the 19th c e n t u r y s i m p l e w h i t e o v e r c o a t s c a l l e d „ s u k m a n k i " for e v e r y d a y use. N o w a d a y s felt c l o a k s ( b u r k i ) a r e w o r n i n w i n t e r . F o r m e r l y w i t h „ a n g i e r k i " w e r e w o r n aprons and kerchiefs called „ d z i k ó w k i " . T o - d a y w a r m kerchiefs a r e also u s e d es h e a d d r e s s i n w i n t e r , a n d i n s u m m e r t h e s o - c a l l e d „ s z a l i n ó w k i " . I n the 20th c e n t u r y w o m e n w o r e c o l o u r f u l p l a i d s or r u g s c a l l e d „ d y w a n y " , t i e d w i t h a p r o n s . N o w those p l a i d s a r e p u t o n felt c l o a k s i n w i n t e r . I n s u m m e r as f e s t i v e a n d w e d d i n g dress w o m e n w o r e a w h i t e s k i r t w i t h c o r s e t a n d a loose j e r k i n f r o m c o t t o n - l i n e n , w h i c h n o w a d a y s is m a d e of p e r c a l e . T o d a y s u m m e r d r e s s e s a r e a l s o m a d e f r o m p a t t e r n e d p e r c a l e , of o n e - c o l o u r e d w o o l l e n c l o t h or of h o m e s p u n c o l o u r f u l l i n e n . I n s u m m e r to the f e s t i v e d r e s s a b o n n e t w a s w o r n , w i t h a l a r g e „ s z a l i n ó w k a " or o n l y a l a r g e k e r c h i e f t i e d r o u n d the h e a d . G i r l s f i x e d t h e r e t w i g s of r u e . T o h e r w e d d i n g d r e s s the b r i d e p u t on h e r h e a d a w r e a t h of t i n s e l s a n d t w i s t e d r i b b o n s left loose o n the b a c k . T o the c e r e m o n i a l d r e s s b e l o n g s also the h e a d ­ d r e s s of the b r i d e s m a i d c a l l e d „ s t r o i k " w i t h p e a c o c k - f e a t h e r s a n d a b o n n e t a d o r n e d w i t h f l o w e r s , tinsels a n d ribbons w o r n by young m a r r i e d women. I t m a y b e n o t e d t h a t t h e r e e x i s t s a n i n t e r e s t i n g c u s t o m of p u t t i n g a b o n n e t u p o n t h e h e a d of a d e a d m a r r i e d w o m a n a n d of w r a p p i n g h e r s h o u l d e r s w i t h a s h e e t (to c a r r y i n i t h e r c h i l d r e n a f t e r death). I n t h e r u n of the l a s t c e n t u r y w o o l l e n s k i r t s a n d a p r o n s u n d e r w e n t m a n y c h a n g e s i n c u t a n d colour. T h e o l d e s t s k i r t s k n o w n f r o m t r a d i t i o n w e r e m a d e of t h i n r e d a n d b l a c k w o o l l e n t h r e a d s i n ­ t e r w o v e n w i t h t h r e a d s of w h i t e cottCT^ L a t e r on t h e y a r e s t r i p e d on a r e d b a c k - g r o u n d , e v e n w o v e n w i t h f o u r or f i v e w o o l l e n t h r e a d s (black, g r e e n , b l u e , d a r k - r e d ) . A b o u t 1900 the b a c k g r o u n d c h a n g e s into o r a n g e a n d y e l l o w . B e s i d e s t h e s e c o l o u r s , p r e d o m i n a t i n g i n the f a s h i o n , s k i r t s a r e also w o r n i n d a r k , b l u e - b o t t l e a n d g r e e n ; today t h e y a r e of l i g h t colours as f l e s h y ( c i a ł o w y ) a n d y e l l o w ( g ą s i o t k o w y ) . T h e r e d c o l o u r is going out of f a s h i o n . P i n k w o o l is u s e d f r o m 1920 i n s i n g l e s t r e a k s a n d s t r o n g l y e m p h a s i z e d , a n d l i k e other c o l o u r s used in different shades. A b o u t 1930 t h e s k i r t b e c o m e s s h o r t e r a n d is a d o r n e d w i t h v e l v e t . A l s o a p r o n s a r e c o n s i d e r a b l y s h o r t e n e d . T h e y h a v e s y m m e t r i c a l s t r e a k s on v a r i o u s b a c k g r o u n d l i k e the a p r o n s d e s i g n e d to be w o r n o n s h o u l d e r s a n d c a l l e d ,,na odziew", w h i l e s k i r t - s t r e a k s b e c o m e a s y m m e t r i c . A p r o n s a r e also m a d e of c o a r s e h a m p - c l o t h a n d cotton i n v a r i o u s stitches, a c c o r d i n g to t h e i r p u r p o s e . T h e a p r o n s c a l l e d „ n a odziew" a n d d e s i g n e d to be w o r n o n s h o u l d e r s a r e e x c l u s i v e l y on y e l l o w or b l a c k b a c k ­ g r o u n d . I n the s u r r o u n d i n g s of the t o w n of O p o c z n o b l u e ones w i t h w h i t e s t r i p e s a r e s t i l l m a i n t a i n e d . O p o c z n o w o m e n w o r e l i k e m e n h i g h boots. I n t h e 20th c e n t u r y t h e y a d a p t e d t h e w e a r i n g of shoes w i t h b r a s s f e r r u l e s ; g i r l s f a s t e n e d t h e m w i t h c o l o u r f u l tapes. I n the r e g i o n of O p o c z n o little g i r l s a r e a l s o w e a r i n g f o l k costumes, b e i n g a n i m i t a t i o n of the dresses of the g r o w n - u p w o m e n . B a b i e s a r e d r e s s e d i n c a p s m a d e of s i l k a n d r i b b o n s . I n older t i m e s t h e y w e r e c a r r i e d b y t h e i r m o t h e r s i n l i n e n , a n d l a t e r cotton sheets, a n d n o w a d a y s i n w o o l l e n c o l o u r f u l p l a i d s ( c a l l e d „ d y w a n y " ) , e m b e l l i s h e d w i t h k n i t t e d lace. I t is to be n o t e d t h a t the O p o c z n o f o l k c o s t u m e is e x t r e m e l y c h a r a c t e r i s t i c a n d d i s t i n g u i s h e s i t s e l f b y its b e a u t i f u l colours. I t is s t i l l g e n e r a l l y w o r n b y the O p o c z n o p e a s a n t s a n d m a i n l y m a d e f r o m h o m e - s p u n c l o t h . (See plates.) L I S T O F P L A T E S P e a s a n t i n overcoat (sukmana), w i t h netted belt a n d cap (kaszkiet). W o l a Z a l e ż n a , Opoczno d i s t r i c t . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. W o m a n i n contemporary out-door dress. A n t o n i n ó w , Opoczno district. Phot. J . K r a j e w s k a , 1948. G i r l i n f e s t i v e d r e s s . S t u d z i a n n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. W o m a n i n c o n t e m p o r a r y w i n t e r g a r m e n t . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1952. T y p e of p e a s a n t f r o m the O p o c z n o d i s t r i c t . R e p r o d u c t i o n f r o m the i l l u s t r a t e d g e o g r a p h i c a l A t l a s of t h e P o l i s h K i n g d o m . J . M . B a z e w i c z , 1907. W e d d i n g dresses. O g o n o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t , i n the S t u d i o at O p o c z n o , 1920. F r o m t h e A r c h i v e s of t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . Mother w i t h her child w r a p p e d in a plaid called „ d y w a n " . Studzianna, Opoczno district. Phot. J . K r a j e w s k a , 1948. P e a s a n t w o m a n i n f e s t i v e dress. W y g a n ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. P e a s a n t i n w h i t e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) w i t h m a n y — c o l o u r e d , n e t t e d belt. O p o c z n o . P h o t . F e s t i v e d r e s s of c o u n t r y - s e r v a n t s . Ś w i e r z y n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . T h e A r c h i v e s of the R e g i o n a l M u s e u m at T o m a s z ó w M a z o w i e c k i . P h o t , i n the S t u d i o at O p o c z n o , 1938. M a n ' s s h i r t w i t h c o l l a r t u r n e d o v e r ( „ o s y w k a " ) f r o m a b o u t 1940. S t u d z i a n n a , O p o c z n o d i s - tcict Ethnographical Museum at Łódź. Inv. nr. 1882. Phot. J. KfSJeWSkS, ¡948. 77 �F i g . 12. Men's shirts. I — L i n e n s h i r t w i t h upright collar. Modrzew, Opoczno district. E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 2166. I I . S h i r t w i t h c o l l a r t u r n e d o v e r B u k o w i e c t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . N r . i n v . 532. I I I . S h i r t w i t h n a r r o w b o s o m . O s t r ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 1385. I V . A boy's s h i r t w i t h s h o u l d e r - s t r a p ( f r o m 1946). W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of Opoczno. I n v . n r . 1626. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of c u t : d — f r o n t - p a r t , e— b a c k - p a r t , f — s l e e v e , g — b o r d e r , h — cuff, i — s h o u l d e r - s t r a p , j — c o l l a r , k — bosom, 1 — s t r i p to s t r e n g t h e n t h e c u t t i n g ; i n t h e d r a w i n g I V 1 — it denotes the s h o u l d e r - s t r a p . D r a w n i n the S t u d i o of t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . S c a l e 1 :24. F i g . 13. B o s o m of a m a n ' s s h i r t f r o m a b o u t 1920. B u k o w i e c , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1080. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951. F i g . 14. M a n ' s s h i r t w i t h b o s o m c a l l e d „ p r z e d s o b e k " . O s t r ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r 1385. P h o t . J . K r a j e w s k a 1948. F i g . 15. A m a n ' s s h i r t - b o s o m . B u k o w i e c , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2230-47. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1931. F i g . 16. A m a n ' s s h i r t w i t h b o s o m c a l l e d „ p i e r ś n i k " f r o m 1920. W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 1527." P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. F i g . 17. I . M a n ' s t r o u s e r s p l a i t e d i n s o - c a l l e d „ f a ł d y " f r o m I d z i k o w i c e , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o ­ g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź , I n v . n r . 1954. II. Sketch I I I . Boy's C — parts coat, h — 1 :30. F i g . 18. F i g . 19. of t r o u s e r s f r o m S i t o w y , O p o c z n o d i s t r i c t . t r o u s e r s w i t h w a i s t c o a t . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . A f r o n t , B — b a c k , of t h e cut, d, d l — p a r t s of leg, e — gore, f — belt, g — f r o n t - p a r t of the w a i s t ­ b a c k - p a r t s . F i g . T h e S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e T r o u s e r s of h o m e - s p u n m a t e r i a l , w i t h folds. A — front, B — b a c k . R a d z i c e M a ł e , t h e d i s ­ t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1630. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Waistcoats called „lejbiki". I . L e j b i k of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m before 1914. G o r z a ł k ó w , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1269. I I . W a i s t c o a t or „ l e j b i k " of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m 1914. S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o ­ czno. I n v . n r . 444. A — f r o n t , B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — front, f — p o c k e t - f l a p , g — p a r t s of the belt, k — c o l l a r . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 10. F i g . 20. F i g . 21. F i g . 22. F i g . 23. F i g . 24. „ L e j b i k " — m a n ' s w a i s t c o a t of h o m e - m a d e m a t e r i a l . S m a r d z e w i c e , t h e d i s t r i c t of E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . P h o t . J . K r a j e w s k a 1948. Opoczno. I . M a n ' s s p e n c e r of h o m e - s p u n m a t e r i a l d a t i n g before 1914. I d z i k o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1254. I I . B o y ' s j a c k e t . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1629a. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — side, f — f r o n t - p a r t ( i n fig. I I p a r t of f r o n t a n d side), g, gi — p a r t s of s l e e v e , h — c o l l a r , i — p o c k e t - f l a p , j — belt. D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 20. A m a n ' s s p e n c e r of h o m e - s p u n m a t e r i a l . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 453. P h o t . K . W e c e l , 1953. W h i t e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) f r o m a b o u t 1910. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o ­ g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1350. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Men's overcoats (sukmany). I . White overcoat w i t h trimming. G r a b ó w , Opoczno district. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 944. I I . O v e r c o a t f r o m a b o u t 1910. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 1360. at Ł ó d ź . I n v . n r . 1360. I I I . O v e r c o a t f r o m before 1910. G o r z a ł k ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 459. ~ ~ front, B — b a c k , C — p a r t s of cut: d — b a c k , c — f r o n t a n d side, e — gores a n d p a r t s c o m p o s i n g the folds of the overcoat, f, f — sleeve, g — c o l l a r , h — cuff, i — t r i m m i n g uponthe sleeve, j — p o c k e t - f l a p . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30. A ± ± F i g . 25. F i g . 26. F i g . 27. F i g . 28. F i g . 29. 78 S t r a w h a t of a n old m a n . O d r z y w ó ł , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . T . S o b o l e w s k i , 1947. F o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d „ r o g a t y w k a " or „ n a c z t e r y s t r o n y ś w i a t a " . C o m p a r e fig. 27. T h e d i s t r i c t of O p o c z n o . A — g e n e r a l v i e w , B — p a r t s of t h e cut, c — f o u r p a r t s f o r m i n g the b o t t o m a n d the sides, d — s h e e p s k i n or „ b a r a n e k " w i t h fleece. D r a w n b y the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e : 1 : 16. F o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d ,,na c z t e r y strony ś w i a t a " w o r n t i l l 1905—6 b y K a c p e r B i g o s z , G r o t o w i c e , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1491. P h o t . K . W e c e l , 1955. A b r i d e g r o o m ' s c a p c a l l e d ..kaszkiet". W o l a Z a ł ę ż n a , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2128. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. A b e l t of c o l o u r e d l i n e n - t h r e a d s f r o m a b o u t 1900. Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . Phot. K . Wecel. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . �Fig. 30. Fig. 31. Fig. 32. Fig. Fig. 33.. 34. Fig. 35. Fig. 36. Fig. 37. Fig. 38. Fig. 39. Fig. 40. Fig. 41. Fig. 42. Fig. 43. Fig. 44. Fig. 45. Fig. 46. Fig. 47. Fig. 48. F i g . 49. Fig. 50. F i g . 51. Fig. 52. Fig. 53. Fig. 54. Fig. 55. W o o l l e n b e l t w i t h y e l l o w b a c k - g r o u n d , 7,8 c m l a r g e , 291 c m long. O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2162. P h o t . J . K r a j e w s k a . N e t t e d belt, t w i s t e d h a n d i w o r k . I d z i k o w i c e , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 1254 c. P h o t . K . W e c e l 1953. B e l t of l i n e n w e b a n d w o o l l e n t h r e a d . S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 483. P h o t . K . W e c e l , 1953. L i t t l e g i r l s i n c o n t e m p o r a r y f e s t i v e d r e s s . O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. L i t t l e g i r l i n s u m m e r d r e s s of p e r c a l e . Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . M a r i a n N e y , 1946. S u m m e r d r e s s of m a n u f a c t u r e d w o o l , the w o m a n is b a r e f o o t e d w i t h the shoes i n h e r h a n d . W o l a Z a l e ż n a , O p o c z n o d i s t r i c t . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Y o u n g m a r r i e d w o m a n i n c e r e m o n i a l b o n n e t f r o m 1916. W o l a Z a l e ż n a , O p o c z n o district. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. G i r l i n c o n t e m p o r a r y f e s t i v e d r e s s . J a s i e ń , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a ­ j e w s k a , 1954. W o m a n ' s s h i r t w i t h l o w e r p a r t c a l l e d „ n a d o ł e k " f r o m a b o u t 1900. W ó l k a F e l g u s t o w s k a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 2049. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Woman's shirts. I . — F e s t i v e shirt. W o l a Z a l e ż n a , Opoczno district. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1250 b. I I . S h i r t w i t h a p a r t c a l l e d „ n a d o ł e k". W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . A — front, B —• b a c k , C — p a r t s of cut, d — l o w e r p a r t ( „ n a d o ł e k " , e, ei, f — p a r t s c o v e r i n g the c h e s t ( b a c k - p a r t — f, t h e c h e s t — • c, c i ) , g — s l e e v e , h — g u s s e t ( „ ć w i k i e ł " ) , i — cuff, j — s t r a p , k — c o l l a r , 1 —• p a r t s of m a t e r i a l s e w n u n d e r t h e s t r a p . D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o ­ g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e : 1 : 30. A w o m a n ' s f e s t i v e s h i r t f r o m 1914. S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 535. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. D a r k - b l u e s k i r t ( k i e c k a ) , of b l a c k - w h i t e h o m e - m a d e m a t e r i a l . Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź I n v . n r . 44.4 P h o t J . K r a j e w s k a , 1948. S k i r t c a l l e d „ k i e c k a " . M i ę d z y b ó r z , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 997. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. S k i r t c a l l e d „ w e ł n i a k " , s e w n to the b o d i c e , f r o m 1935. G o r z a ł k ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 144. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of t h e c u t : d — b a c k a n d sides, c, f, — f r o n t of t h e bodice. D o t t e d l i n e i n p a r t g — denotes the s h o r t e n ­ i n g of the l e n g t h of t h a t p a r t . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . S c a l e 1 :30. S k i r t ( k i e c k a ) w i t h b o d i c e a n d belt. R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 3746. P h o t . K . W e c e l . S k i r t — „ k i e c k a " w i t h bodice. S a d y k i e r z . the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 436. P h o t . K . W e c e l , 1953. C o n t e m p o r a r y a p r o n c a l l e d „ n a odziew". O g o n o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1253. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. A p r o n c a l l e d „ w p a s " f r o m a b o u t 1900. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1267. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. A p r o n c a l l e d „ k r z y ż o c z k i " f r o m a b o u t 1915. K r ó l o w a W o l a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 3124 dep. P h o t . K . W e c e l , 1954. A p r o n c a l l e d „ w pas". O s s a , the d i s t r i c t of Opoczno. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 3041. P h o t . K . W e c e l . C o r s e t s : I — c o r s e t of c o t t o n - l i n e n . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1389. I I — c o r s e t f r o m O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 524. I I I — w o o l l e n corset. Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 4436. I V V e l v e t - c o r s e t . R u s i n ó w , d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 475. V . — c o r s e t of g r e e n , p u r c h a s e d w o o l . S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 4386. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of the c u t : d — f r o n t - p a r t s , e — b a c k - p a r t s , f — s i d e p a r t s . D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o l o g i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 :25. C o r s e t , f r o m before 1914, of l i n e n - c o t t o n . O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 524. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. O r n a m e n t e d v e l v e t corset. — R u s i n ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . N r . i n v . 475. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. A w o m a n ' s c o r s e t f r o m b e f o r e 1914. E t h n g r a p h i e a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 25. J . K r a j e w s k a , 1948. Women's jackets. I — from W o l a Z a ł ę ż n a , Opoczno district. I I — from B u k o w i e c , Opoczno d i s t r i c t . A —• front, B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — p a r t of f r o n t a n d side, f —• p a r t s of s l e e v e , g — t a p e for t r i m m i n g . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u ­ s e u m a t Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30. A w o m a n ' s j a c k e t of h o m e - s p u n w o o l l e n m a t e r i a l , y e l l o w w i t h t r i m m i n g of v e l v e t . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 3747. P h o t . K . W e c e l , 1953. 79 �F i g . 56. S k e t c h of a d a r k - b l u e p a d d e d j a c k e t w i t h s h e e p s k i n ( „ a n g i e r k a " ) . G a p i n , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 982. A — f r o n t , B — b a c k . D r a w n b y J . G o l c z y ń - s k a , 1948. G r e e n d r e s s of m a n u f a c t u r e d c l o t h f r o m a b o u t 1900. B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . A — front, B — b a c k , C . — p a r t s of cut: d — front, e — gore of the b a c k , f — p a r t s s e p a r a t i n g a n o t h e r gore, g — b a c k , h — sleeve, i — cuff, j — c o l l a r , k — p i e c e s of m a t e r i a l . D r a w n i n the S t u ­ dio of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . S c a l e 1 : 30. F i g . 53. O v e r c o a t or so c a l l e d „ w o m a n ' s d r e s s " ( „ s u k i e n k a " ) of g r e e n cloth. B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s ­ t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 2664. P h o t . J . K r a j e w s k a 1948. F i g . 59. F e s t i v e j a c k e t for w o m a n c a l l e d „ a n g i e r k a " , of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m 1910. W y g n a n ó w . F i g . 57. O p o c z n o d i s t r i c t . A — front, B — b a c k , C — p a r t s of t h e cut, di-d-t — m a t e r i a l for the l o w e r p a r t , c — belt, f — b a c k , g — s i d e - g o r e , h — front, i — s l e e v e . T h e dotted l i n e i n p a r t s d , d , , d i n d i c a t e s the s h o r t e n i n g of the l e n g t h of t h e s e p a r t s . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30. „ A n g i e r k a " , a w o m a n ' s j a c k e t f r o m a b o u t 1910. W y g n a n o w o , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l 2 4 F i g . 60. M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1359. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. B o n n e t s . I . F e s t i v e b o n n e t f r o m b e f o r e 1914. W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I I . F e s t i v e b o n n e t of a m a r r i e d w o m a n f r o m 1914. Z y c h o r z y n , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 463. I I I . F e s t i v e b o n n e t of a m a r r i e d w o m a n . B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . I n v . n r . 3917. I V . F e s t i v e b o n n e t of m a r r i e d w o m a n (called „ p ó ł c z e p e k " ) . S m a r d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . I n v . n r . 3034. A . — g e n e r a l v i e w , B , C — cut of p r i n c i p a l p a r t s . D r a w n b y M . B o m b i a n k a a n d J . K r a j e w ­ s k a , 1948. S c a l e 1 : 30. F i g . 62. Y o u n g m a r r i e d w o m a n i n b o n n e t for the c e r e m o n i a l of b l e s s i n g . R e d z i c e D u ż e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. F i g . 63. C h i l d r e n ' s h e a d d r e s s f r o m before 1939. I . B o n n e t for g i r l , O p o c z n o . I I . B o n n e t for g i r l a n d boy. A — g e n e r a l v i e w , B — p a r t s of cut, d, d l — p a r t s of sides. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m , at Ł ó d ź . I . N r . i n v . 563. I I . I n v . n r . 565. D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 10. F i g . 64. F o u r - c o r n e r e d c a p f o r boy, c a l l e d „ k r a k u s k a " , f r o m 1939. W ł a d y s ł a w ó w , the d i s t r i c t of O p o ­ czno. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 562. P h o t . K . W e c e l , 1954. F i g . 61. F i g . 65. F i g . 66. F i g . 67. F i g . 68. F i g . C9. F i g . 70. F i g . 71. F i g . 72. F i g . 73. F i g . 74. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 75. 76. 77. 78. 79. 80. B o y ' s c a p m a d e of w o o l , c a l l e d „ k r a k u s k a " . R u s i n ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 561. P h o t . K . W e c e l , 1954. W o m e n i n w o r k c l o t h e s h a c k l i n g the f l a x . D ą b r ó w k a , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a ­ j e w s k a , 1946. L i t t l e w e a v i n g b o a r d c a l l e d „ p ł o s z k a " for m a k i n g t a p e s f r o m a b o u t 1875. S a d y k i e r z , the d i s ­ t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 4219. P h o t . K . W e c e l , 1953. C h a n g i n g the t h r e a d s at the t w i s t i n g of a n e t - b e l t . R ó ż a n n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. T i s s u e u s e d for corsets: a — f r o m the n e i g h b o u r h o o d of O p o c z n o , b — f r o m Z y c h o r z y n , c, d, — f r o m W o l a Z a ł ę ż n a , a l l f r o m the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . a-7965, b-517, c-1389, d-3758. P h o t . K . W e c e l . C o r n e r of a m a n ' s s h i r t - c o l l a r f r o m about 1910. E m b r o i d e r y i n b l a c k - y e l l o w - r e d . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2237/20. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i . E m b r o i d e r y u p o n a c o l l a r of w o m a n ' s s h i r t . B r z u s t ó w e k , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m . I n v . n r . 2235. P h o t . K . W e c e l . E m b r o i d e r y u p o n a c u f f of a w o m a n ' s s h i r t , ( c a l l e d „ o s y w e c k a " ) . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 282. P h o t . K . W e c e l , 1953. S h o u l d e r - s t r a p of a w o m a n ' s s h i r t . R z e c z j ' c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 277. C u f f of a w o m a n ' s s h i r t . R z e c z y c a , t h e d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 277. P h o t . K . W e c e l 1953. Table I . F a r m e r w i t h w i f e f r o m 1900. P a i n t e d b y J . K a r o l a k . T a b l e I I . B r i d e s m a i d a n d b r i d e s m a n f r o m 1946. P a i n t e d b y J . K a r o l a k . T a b l e I I I . P a t t e r n of m a t e r i a l . T a b l e I V . P a t t e r n of m a t e r i a l . M a p . T h e a r e a of the O p o c z n o folk c o s t u m e . M a p of the a r e a a n d the d i f f e r e n c i a t i n g of t h e c o s t u m e i n the d i s t r i c t of O p o c z n o . C O N T E N T S I n t r o d u c t i o n , p. 3. I . T h e p r e s e n t p o s i t i o n of the O p o c z n o f o l k c o s t u m e , p. 7. I I . The historical a c c o u n t of its d e v e l o p m e n t , p. 10. I I I . G e o g r a p h i c a l a r e a of t h e c o s t u m e , p. 16. I V . G e n e r a l d e s c r i p t i o n of m e n ' s c o s t u m e , p. 18. V . D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of men's c o s t u m e , p. 34. V I I . D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of w o ­ men's c o s t u m e , p. 38. V I I I . M a t e r i a l s n a d m a k e r s , p. 55. I X . E m b r o i d e r i e s a n d laces, p. 60. X . S o u r ­ ces, p. 63. N o t e s , p. 64. L i t e r a t u r e , p. 66. L i s t of plates, p. 67. C o n t e n t s , p. 69. R u s s i a n s u m m a r y , p. 70. E n g l i s h s u m m a r y , p. 76. F r e n c h s u m m a r y , p. 81. G e r m a n s u m m a r y , p. 87. M a p s . 80 �S O M M A I R E L e c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno e s t e n usage a u n o r d - o u e s t d u d i s t r i c t d'Opoczno, c ' e s t - à - d i r e dans l a f o u r c h e de l a r i v i è r e P i l i c a et de s o n affluent, l a D r z e w i c z k a , a i n s i q u e d a n s l a p a r t i e s u d d u d i s t r i c t de R a w a M a z o w i e c k a , s i t u é e s u r l a r i v e g a u c h e de l a P i l i c a et s ' é t e n d a n t vers l'est à partir de l a c o u r b e de cette r i v i è r e , j u s q u ' à l ' e m b o u c h u r e d e l a D r z e w i c z k a . L e costume r é g i o n a l est j u s q u ' à p r é s e n t en usage général e n d r o i t s , o ù o n l ' a b a n d o n n e p o u r s ' h a b i l l e r de v ê t e m e n t s L e trait c a r a c t é r i s t i q u e d u costume r é g i o n a l d'Opoczno (home-spun), r a y é s ou à c a r r e a u x , qui t é m o i g n e n t sur ce ait est la prépondérance des des „samodziały" de l a r i c h e s s e des t r e s s e s et d u tricotage, t a n t l e tissage. L e s b r o d e r i e s n o i r e s , b l a n c h e s e t n o i r e s o u m u l t i c o l o r e s , d i s p o s é s e n p a l s , sont a u s s i dignes territoire, quoiqu'il y de v i l l e . complé- à motifs surtout g é o m é t r i q u e s , d'attention. L e s c o s t u m e s r é g i o n a u x d'Opoczno sont p o r t é s à tout â g e , p a r les e n f a n t s , les h o m m e s et l e s f e m mes. O n p e u t les c l a s s e r e n c o s t u m e s d'autres de f ê t e de cérémonie. d'été et d'hiver, ainsi qu'en costumes C'étaient quotidiens de t r a v a i l et s u r t o u t les c é l i b a t a i r e s , q u i se d i s t i n g u a i e n t p a r l a r i c h e s s e de l e u r s c o s t u m e s . A u c o u r s d u X I X s i è c l e les g a r ç o n s de m o i n s d e 15 a n s n e p o r t a i e n t g é n é r a l e m e n t q u e les c h e m i ses e t ce n'est q u ' a u dessus de cet â g e qu'ils r e c e v a i e n t t e n i r a u c h a u d , ils p o r t a i e n t des petites „ s u k m a n a " siècle, à mesure que l'aisance matérielle des „portki" (houppelande, (chausses, redingote) unies. culottes). Au Pour cours du se X X a u g m e n t a i t , o n d o n n a i t m ê m e a u x g a r ç o n n e t s de 10 a n s des „ p o r t k i " , des „ s u k m a n a " p l i s s é e s , des bottes e t d e s c h a p e a u x , o r n é s de p l u m e s de p a o n . A c t u e l l e m e n t , les petits g a r ç o n s s o n t v ê t u s de robes d'enfants e n h o m e - s p u n et c o i f f é s de coquet- tes „ k r a k u s k i " (casquette de C r a c o v i e ) . Le costume m a s c u l i n se compose d'une chemise b r o d é e à é p a u l i è r e s ( p r z y r a m e k ) , de „ p o r t k i " et d'un „ l e j b i k " (sorte de gilet). V e r s l ' a n n é e 1890 on i n t r o d u i s i t le „ s p a n c e r " ( s p e n c e r ) , le „ k o ż u c h " l i s s e de m o u t o n ) , l a c e i n t u r e e t le c h a p e a u , n o m m é ,,groin de cochon". O n p o r t a i t a u s s i des (pe­ casquet­ tes et des bottes. A u c o u r s d u X I X s i è c l e on l â c h a i t l a c h e m i s e p a r - d e s s u s les „ p o r t k i " e n l a c e i g n a n t d'une c e i n t u r e . L a c h e m i s e n ' é t a i t p a s b r o d é e e t ce n'est q u ' à l a f i n d u X I X et a u c o u r s d u X X s i è c l e qu'elle f u t c o u v e r t e d'opulentes b r o d e r i e s . O n p o r t a i t a u c o u r s d u X I X et a u d é b u t d u X X s i è c l e des „ p o r t k i " p l i s s é s , e n toile l ' é t é , e n l a i n e b l a n c h e l ' h i v e r , des „ l e j b i k " a l l a n t q u s q u ' à l a t a i l l e et des s p e n c e r s . V e r s 1907 o n c o m m e n ç a à p o r t e r des l'année vestons. L e s c é l i b a t a i r e s p o r t a i e n t a u c o u r s d u X I X e t a u d é b u t d u X X s i è c l e des v ê t e m e n t s c o l o r é s à d e s s i n s . Aux multicolores, a i n s i q u e de spencers b l e u - f o n c é . V e r s l ' a n n é e 1880 les h a b i t a n t s de l a r é g i o n d'Opoczno c o m m e n c e n t c o n f i n s n o r d - o u e s t d u t e r r a i n , i l s s ' h a b i l l a i e n t de p a n t a l o n s a t e i n d r e les „portki" b l a n c s e n n o i r e t d e p u i s ce t e m p s ce sont les v ê t e m e n t s n o i r s , q u i s o n t e n u s a g e g é n é r a l . I l n'y a que les h o m m e s d'un c e r t a i n â g e q u i p o r t e n t e n m ê m e t e m p s des gilets de c o u l e u r . L e s „ s u k m a n a " é t a i e n t p o r t é e s p a r d e s s u s le „ l e j b i k " . E l l e s é t a i e n t faites d e grosse toile o u de l a i n e , p a r l a suite, u n i q u e m e n t de l a i n e . E l l e s é t a i e n t de c o u l e u r b l a n c h e , a u n o r d - o u e s t d u t e r r a i n a u s s i de c o u l e u r g r i s e . I l e x i s t a i t au cours d u X I X s i è c l e deux sortes de „ s u k m a n a " : u n i e s e t p l i s s é e s a v e c des r e v e r s e t des „ p o t r z e - b a " ( b r a n d e b o u r g s ) de c o u l e u r . S u r l a r i v e droite de l a P i l i c a les „ s u k m a n a " p l i s s é e s é t a i e n t b o r d é e s de b a n d e l e t t e s rouges. A u d é c l i n d u X I X e t a u c o u r s d u X X s i è c l e l a „ s u k m a n a " é t a i t o r n é e de b r a n d e b o u r g s n o i r s . C e t t e m o d e s o r t i t p o u r t a n t d'usage v e r s 1930. O n c e i g n a i t l a „ s u k m a n a " o u le d'une c e i n t u r e soit t i s s é e , soit pantalon tressée. E n h i v e r , o n p o r t a i t des „ k o ż u c h " . I l s é t a i e n t a u t r e f o i s plissés, de c o u l e u r b l a n c h e , a v e c u n collet n o i r . P a r l a suite, o n les p o r t a i t u n i s , j a u n e s , à g r a n d col. E n „ s u k m a n a " o n se coiffait d'un c h a p e a u de feutre, e n c o s t u m e d ' é t é d ' u n c h a p e a u de p a i l l e t r e s s é e , en costume d'hiver, au cours du X I X s i è c l e , d'une „ r o g a t y w k a " (bonnet c a r r é ) g a r n i e d ' a s t r a k a n . A u c o u r s d u X X s i è c l e les c h a p e a u x f u r e n t p e u à p e u r e m p l a c é s p a r des c a s q u e t t e s 6 Strój Opoczyński („czapki"). gl �L e s bottes l e s p l u s a n c i e n n e s , c o n n u e s de t r a d i t i o n , é t a i e n t m u n i e s de tiges m o l l e s , à doubles r e v e r s a t t a c h é e s à l a j a m b e p a r des b a n d e l e t t e s . et c l o u t é e s P l u s t a r d on a d o p t a des bottes a j u s t é e s à l a j a m b e , f e r r é e s de l a i t o n , à tiges u n i e s o u p l i s s é e s . A u c o u r s d u X X s i è c l e on p o r t e p o u r le t r a v a i l des „ t r e p y " (sorte de s a n d a l e s ) . P a r m i les c o s t u m e s de c é r é m o n i e , le p l u s e n u s a g e é t a i t c e l u i du „drużba" (garçon d'honneur), q u i se c o i f f a i t d ' u n c h a p e a u , o r n é de p l u m e s , de f l e u r s e t de f a n f r e l u c h e s , u l t é r i e u r e m e n t d'une cas­ quette, g a r n i e d'ornements. N o t o n s q u e c'est l a „ s u k m a n a " q u i é t a i t l e v ê t e m e n t e n usage aux céré- m o n i e s ; c'est e n „ s u k m a n a " p a r e x e m p l e q u e l e f i a n c é a l l a i t à l a noce, c'est a u s s i e n „ s u k m a n a " qu'on c o m m e n ç a i t les d a n s e s . L e costume r é g i o n a l f é m i n i n comporte une chemise, b r o d é e a u x manchettes et a u x é p a u l i è r e s et u n e „ k i e c k a " (jupe) a v e c corset, f i x é e a c t u e l l e m e n t a u corsage. L e c o r s e t i n d é p e n d a n t se p o r t e e n c o r e d a n s le n o r d - o u e s t d u t e r r a i n c o m m e c o s t u m e , r i c h e m e n t g a r n i de g r a i n s de c o r a i l . L a „ z a p a s k a " (sorte de t a b l i e r ) e s t soit n o u é e à l a „ k i e c k a " — o n l ' a p p e l l e a l o r s „ z a p a s k a w p a s " (à l a t a i l l e ) — s o i t p o r t é e s u r les é p a u l e s e n l i e u de p è l e r i n e c h a u d , o n p o r t e des s p e n c e r s . L e s f e m m e s de l a r é g i o n ( z a p a s k a n a o d z i e w ) . P o u r se t e n i r a u d'Opoczno revêtaient autrefois en hiver „ p r z y j a c i ó ł k i " (sorte de corsets blouses), des „ ż u p a n i k i " (sorte de j u s t a u c o r p s ) e t des „ a n g i e r k i " de m a n t e a u ) . V e r s l a m o i t i é d u X I X s i è c l e , e l l e s p o r t a i e n t p o u r les j o u r s u n i e s , b l a n c h e s , „ o d c h ł o d u " (contre le f r o i d ) . A p r é s e n t on porte en ouvrables hiver des des des (sorte „sukmana" „burka" (manteaux é p a i s ) . E n „ a n g i e r k a " o n se n o u a i t a u t o u r de l a t a i l l e des „ z a p a s k a " et o n se c o u v r a i t l a t ê t e de f i c h u s à m o t i f s t u r q u e s ( „ d z i k ó w k a " ) o u d'autres f i c h u s . O n se coiffe a u s s i à p r é s e n t de f i c h u s , é p a i s e n h i v e r , l é g e r s e n é t é ( „ s z a l i k ó w k a " ) . A u c o u r s d u X X s i è c l e les f e m m e s p o r t a i e n t a u s s i des „ d y w a n y " ( é p a i s t i s s u s d e l a i n e ) b a r i o l é s , p a r d e s s u s l e s q u e l s elles a t t a c h a i e n t des „ z a p a s k a " . „ d y w a n y " p a r d e s s u s les A présent on porte les „burka". E n é t é , le c o s t u m e f é m i n i n de f ê t e ou de noce c o m p o r t a i t u n e „ k i e c k a " b l a n c h e , u n c o r s e t et u n „ k a f t a n " (cafetan, p o u r p o i n t ) e n é t o f f e t i s s é e à q u a t r e lices, de coton e t de l i n et c o n f e c t i o n n é e a c t u ellement a u s s i e n p e r c a l e , d ' a p r è s u n e coupe d i f f é r e n t e . O n p o r t e a u s s i à p r é s e n t des r o b e s d ' é t é p e r c a l e i m p r i m é e o u b i e n e n l é g è r e é t o f f e de l a i n e u n i c o l o r e , o u b i e n e n c o r e e n toile home-spun en ba- r i o l é e . C e s robes sont c o u s u e s à l a m a n i è r e d u „ w e ł n i a k " (sorte de t a b l i e r de l a i n e ) . E n é t é , les f e m m e s , v ê t u e s de c o s t u m e s de f ê t e , p o r t a i e n t u n e coiffe, p a r dessus laquelle elles nouaient une a m p l e „szali- k ó w k a " . P a r f o i s on se c o n t e n t a i t de n o u e r „ n a o k r ą g " (à l'entour) u n g r a n d f i c h u . L e s j e u n e s filles y p i q u a i e n t u n e b r a n c h e de r u e . L a f i a n c é e e n c o s t u m e de noce était coiffée d'une couronne, faite de r u b a n s t r e s s é s , d ' o r i p e a u e t de r u b a n s l â c h e s , t o m b a n t s u r le dos. L a p a r u r e de t ê t e de l a f i l l e d ' h o n n e u r , g a r n i e de p l u m e s de p a o n , l a coiffe, o r n é e d e f l e u r s , j e u n e s f e m m e s , font é g a l e m e n t p a r t i e des c o s t u m e s de d'oripeau et de rubans, p o r t é e p a r les cérémonie. Notons a u s s i l a c o u t u m e p i t t o r e s q u e de c o u v r i r les é p a u l e s de l ' é p o u s e t r é p a s s é e d'une m o i t i é de d r a p , p o u r q u ' e l l e y p u i s s e p o r t e r ses e n f a n t s a p r è s s a m o r t , a i n s i q u e de l a coiffer d'un bonnet. L e s „ k i e c k a " et „ z a p a s k a " e n l a i n e ont s u b i , a u c o u r s d u s i è c l e d e r n i e r des c h a n g e m e n t s , tout e n ce q u i c o n c e r n e l a coupe, q u ' e n ce q u i t o u c h e le c o l o r i s . L e s p l u s a n c i e n n e s des „ k i e c k a " e n l a i n e , c o n n u e s de t r a d i t i o n , é t a i e n t t i s s é e s à d e u x ou trois fils de l a i n e , „ d r o b n e " ( m e n u e s ) , de c o u l e u r rouge et noire, t r a m é e s de coton b l a n c . U n des l é s de l a „ k i e c k a " é t a i t e n grosse toile r a y é e . L e s „ k i e c k a " p l u s r é c e n t e s sont à f o n d r o u g e à r a y u r e s et m ê m e l e u r r a p p o r t est t i s s é à 4 ou 5 fils de l a i n e , de c o u l e u r n o i r e , v e r t e , b l e u e , l i e de v i n , r o u g e - c e r i s e . V e r s 1900 l e f o n d p r e n d l a c o u l e u r o r a n g e e t p l u s t a r d e n c o r e l a c o u l e u r j a u n e . E n p l u s de ces teintes, m e t t a n t e n v a l e u r le d e s s i n , on p o r t e a u s s i des „ k i e c k a " à f o n d n o i r , v e r t , b l e u - b l u e t t e . D e s fonds de teinte c l a i r e , de c o u l e u r c h a i r ou j a u n â t r e ( „ g ą s i o t k o w a " ) sont m a i n t e n a n t e n usage. L a teinte rouge d i s p a r a i t p a s s e u l e m e n t d u fond, m a i s a u s s i d u r a p p o r t . T a n d i s que l e f o n d c h a n g e de c o u l e u r , le r a p p o r t se d é v e l o p p e , t a n t e n ce q u i c o n c e r n e de coloris, q u ' e n ce q u i t o u c h e l a c o m p o s i t i o n . V e r s l ' a n n é e 1920, l a l a i n e rose, e m p l o y é e j u s q u ' a l o r s e n s i m p l e s r a y u r e s , est f o r t e m e n t de m ê m e accentuée, q u e d'autres c o u l e u r s de p l u s i e u r s n u a n c e s . V e r s l ' a n n é e 1930 l a „ k i e c k a " r a c c o u r c i t , on l a p o r t e g o n f l é e et o r n é e de v e l o u r s . L e s „ z a p a s k a " — t a b l i e r s („w pas") r a c c o u r c i s s e n t s e n s i b l e m e n t a u s s i . Les „zapaska"—tabliers sont m a i s , tout c o m m e les „ z a p a s k a " — p è l e r i n e s ( „ n a odziew"), l e u r s r a p p o r t s p r é s e n t e n t symétrique fonds une de r a y u r e s , t a n d i s q u ' e n c e q u i c o n c e r n e l a „ k i e c k a " , le r a p p o r t s y m é t r i q u e m é t r i q u e . L e s „ z a p a s k a " — t a b l i e r s sont t i s s é e s é g a l e m e n t divers, à selon leur emploi projeté. Les e n fils de coton „zapaska"—pèlerines n o i r . D a n s les e n v i r o n s d'Opoczno o n v o i t e n c o r e des n e sont t i s s é e s „zapaska"—pèlerines divers, disposition devient asy- ou de c h a n v r e , à points q u e s u r f o n d j a u n e ou „modre" (bleu-foncé) à rayures blanches. L e s f e m m e s de l a r é g i o n d'Opoczno p o r t a i e n t de m ê m e q u e les h o m m e s , des bottes u n i e s . A u c o u r s d u X X s i è c l e , o n c o m m e n c e à p o r t e r des s o u l i e r s o r n é s a u t a l o n de „bukwy" (sorte d'ornement) l a i t o n . L e s j e u n e s filles l a ç a i e n t ces s o u l i e r s a v e c d e s b a n d e l e t t e s de c o u l e u r . L e s fillettes de l a r é g i o n d'Opoczno sont g é n é r a l e m e n t r e v ê t u e s de c o s t u m e s r é g i o n a u x , d ' a p r è s les c o s t u m e s des f e m m e s a d u l t e s . en copiés L e s b é b é s s o n t c o i f f é s de petits b o n n e t s de soie e t de r u b a n s et v ê t u s de robes d'enfant. L e s f e m m e s p o r t a i e n t l e u r s n o u r r i s s o n s a u t r e f o i s d a n s des d r a p s de l i n , e n s u i t e d a n s des d r a p s m i - l i n m i - c o t o n . 82 �A. p r é s e n t e l l e s les p o r t e n t d a n s des „ d y w a n y " de l a i n e b a r i o l é s , g a r n i s de d e n t e l l e s de l a i n e , faites a u crochet. I l c o n v i e n t de s o u l i g n e r , q u e le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno est e x t r ê m e m e n t p i t t o r e s q u e e t se d i - s t i n g u e p a r l a g r a n d e b e a u t é de s o n c o l o r i s . C o n f e c t i o n n é e n m a j e u r e p a r t i e a v e c des h o m e s p u n à l a c a m p a g n e , i l e s t t o u j o u r s e n c o r e e n u s a g e g é n é r a l c h e z les p a y s a n s de l a r é g i o n I N D E X D E S tissés d'Opoczno. G R A V U R E S Fig. 1. P a y s a n e n „ s u k m a n a " et c e i n t u r e à m a i l l e s , d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. Fig. 2. F e m m e e n c o s t u m e de sortie c o n t e m p o r a i n coiffé d'un Antoninów, „kaszkiet". Wola Zależna, distr. d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Fig. 3. J e u n e f i l l e e n c o s t u m e de f ê t e . S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 4. F e m m e e n c o s t u m e d ' h i v e r c o n t e m p o r a i n . R z e c z y c a distr. de R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a - Fig. 5. T y p e de p a y s a n d u d i s t r . d'Opoczno. R e p r o d u i t de l ' A t l a s g é o g r a p h i q u e jewska, 1947. 1952. illustré du Royaume de P o l o g n e . J . M . B a z e w i c z , 1907. Fig. 6. C o s t u m e d e noce. O g o n o w i c e , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . A t e l i e r P h o t . d'Opoczno, 1920. A r c h i v e s Fig. 7. M è r e et enfant, e n v e l o p p é d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . Phot J . Krajewska, Fig. 8. Fig. 9. P a y s a n e n d'un „ d y w a n " ( é p a i s t i s s u de l a i n e ) . S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. 1948. P a y s a n n e en costume de f ê t e . W y g n a n ó w , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , „ s u k m a n a " blanche, ceinte 1946. d'une c e i n t u r e c o l o r é e à m a i l l e s . O p o c z n o . P h o t . A t e l i e r P h o t . à O p o c z n o , 1946. F i g . 10. C o s t u m e de f ê t e de v a l e t de f e r m e . Ś w i e r z y n a , d i s t r . d'Opoczno. Archive du M u s é e régional à T o m a s z ó w M a z o w i e c k i . P h o t . A t e l i e r P h o t . à O p o c z n o , 1938. F i g . 11. C h e m i s e d'homme à col rabattu, n o m m é „ o s y w k a " ( v e r s 1900). S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1882. P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 12. 1948. C h e m i s e s d ' h o m m e s : I — C h e m i s e e n toile de l i n à c o l v e r t i c a l . M o d r z e w , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2166. I I — C h e m i s e à c o l r a b a t t u . B u k o w i e c , distr. d'Opoczno. N o d'inv. 532. I I I — C h e m i s e d ' h o m m e à p l a s t r o n é t r o i t . O s t r ó w , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1385. I V — C h e m i s e p o u r g a r ç o n avec empiècement 1946. Wola Zależna, distr. d'Opoczno. N o d'inv. 1626. A — p a r t i e d e d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — p i è c e de d e v a n t , e — p i è c e de dos, f — m a n c h e , g — bord circulaire, h — manchette, i — é p a u l i è r e , j — col, k — c h e m i s e t t e , 1 — r u b a n s e r v a n t à a f f e r m i r l a b a s e de l a c o u p u r e . D a n s le d e s s i n I V , 1 — i n d i q u e l ' e m p i è c e m e n t . Łódź. Échelle Dess. A t e l i e r du M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de 1 : 24. F i g . 13. P l a s t r o n d e c h e m i s e d ' h o m m e — v e r s l ' a n n é e 1920. B u k o w i e c , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e Ethno­ g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1080. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951. F i g . 14. C h e m i s e d'homme avec „ p r z e d s o b e k " (plastron). O s t r ó w , p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1385. P h o t . J . K r a j e w s k a , d i s t r . d'Opoczno. Musée Ethnogra­ 1948. F i g . 15. P l a s t r o n de c h e m i s e d'homme. B u k o w i e c , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2230/47. F i g . 16. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951. Chemise masculine avec „pierśniki" (chemisette) v e r s 1920. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1527. P h o t . J . K r a j e w s k a , F i g . 17. I . P a n t a l o n s d ' h o m m e p l i s s é s . I d z i k o w i c e , distr. d'Opoczno. Musée 1948. E t h n o g r a p h i q u e de N o d'inv. 1954. I I C r o q u i s de p a n t a l o n s d'homme, se b o u t o n n a n t à u n e n d r o i t d i f f é r e n t . w y , d i s t r . d'Opoczno. I I I . P a n t a l o n a v e c gilet, pour garçon, Wola Zależna, A — p a r t i e de d e v a n t . B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d c h a u s s e s , e —• é l a r g i s s u r e , x distr. Łódź. Sito- d'Opoczno. — p a r t i e s des b a s - d e - f — c e i n t u r e , g — p a r t i e d e v a n t d u gilet. D e s s i n é p a r l ' A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. E c h e l l e 1 : 30. F i g . 18. „ P o r t k i " p l i s s é s e n h o m e s p u n . A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos. R a d z i c e M a ł e , distr. F i g . 19. G i l e t s n o m m é s „ l e j b i k i " . I —• „ L e j b i k " e n h o m e s p u n d ' a v a n t 1914. G o r z a ł k ó w , d i s t r . d ' O p o c z ­ d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1630. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. no. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1269. I I — „ L e j b i k " e n h o m e s p u n , t i s s é à 4 lices d ' a v a n t 1914. S m a r d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. N o d'inv. 444. A —• p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — dos, e — d e v a n t , f —• p a t t e de poche, g — d é t a i l s de l a c e i n t u r e , h — collet. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e 1 :10. F i g . 20. „ L e j b i k " — gilet d ' h o m m e e n h o m e s p u n . S m a r d z e w i c e , p h i q u e de Ł ó d ź . P h o t . J . K r a j e w s k a , 6* distr. d'Opoczno. Musée Ethnogra­ 1948. 1.3 �Fig. 21. I — S p e n c e r m a s c u l i n e n h o m e s p u n d ' a v a n t 1914. graphique de Łódź. No d'inv. 1254 I d z i k o w i c e , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­ a. I I — V e s t o n p o u r g a r ç o n n e t . W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1629 a. A — p a r t i e de devant, B — partie de dos, C — d é t a i l s 'de la c o u p e : d — dos, e — c ô t é , f — p i è c e d ' a v a n t e t p i è c e l a t é r a l e , g, gi — d é t a i l s de l a m a n c h e , h — c o l , i — p a t t e de poche, j — c e i n t u r e . D e s s . A t e l i e r d u M u s é e 1948. Échelle Ethnographique de Łódź, 1 : 20. Fig. 22. S p e n c e r m a s c u l i n e n h o m e s p u n . R z e c z y c a , d i s t r . R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Fig. 23. „Sukmana" Ł ó d ź , N o d'inv. 453. P h o t . K . W e c e l , 1953. (houppelande) b l a n c h e e n é t o f f e f o u l é e , g a r n i e de „ p o t r z e b y " ( b r a n d e b o u r g s ) v e r s 1910. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1360. P h o t . J . Krajewska, Fig. 24. 1948. „ S u k m a n a " d'homme. I — „ s u k m a n a " b l a n c h e , g a r n i e de „ p o t r z e b y " ( b r a n d e b o u r g s ) . G r a b ó w , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 944. I I — „ S u k m a n a " v e r s W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1360. III — „Sukmana" d'avant 1910. 1910. Gorzałków, d i s t r . d ' O p o c z n o . N o d'inv. 459. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — dos, e — d e v a n t e t c ô t é , e — é l a r g i s s u r e s „ s u k m a n a " , f, fi — m a n c h e , g — col, h — m a n c h e t t e , et pièces formant les plisses de la i — c h e v r o n de m a n c h e , j — p a t t e de poche. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948, É c h e l l e 1 : 30. F i g . 25. C h a p e a u de p a i l l e d'un v i e i l l a r d . O d r z y w ó ł , distr. d'Opoczno. P h o t . T . S o b o l e w s k i , Fig. „Rogatywka" 26. (bonnet c a r r é ) nommée „aux quatre points c a r d i n a u x " (comparez 1947. i l l u s t r . 27). D i s t r . d'Opoczno. A — a s p e c t d'ensemble, B — d é t a i l s de l a coupe: c — q u a t r e p i è c e s , f o r m a n t le f o n d e t les c ô t é s , d — „ b a r a n e k " ( a s t r a k a n ) e n p e a u de m o u t o n a v e c s a toison. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e Fig. 27. 1:16. „ R o g a t y w k a " — n o m m é e „ a u x q u a t r e points c a r d i n a u x " — p o r t é e j u s q u ' e n 1905/6 p a r Kacper B i g o s z , G r o t o w i c e , d i s t r . de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , N o du reg. de r e c . 1941. P h o t . K . W e c e l , 1955. Fig. 28. Casquette „kaszkiet" d'un garçon d'honneur. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­ g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2128. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. Fig. 29. C e i n t u r e e n fils de l i n c o l o r é s , v e r s 1900. Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. Fig. 30. C e i n t u r e e n l a i n e à f o n d j a u n e . L a r g e u r 7,8 c m , l o n g e u r p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2162. P h o t . J . K r a j e w s k a . Fig. 31. C e i n t u r e à m a i l l e s , t r e s s é e à l a m a i n . I d z i k o w i c e , distr. d'Opoczno. M u s é e 291 c m . O p o c z n o . M u s é e E t h n o g r a E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1254 c. P h o t . K . W e c e l , 1953. Fig. 32. C e i n t u r e à c h a î n e de l i n et t r a m e de l a i n e . S m a r d z e w i c e , distr. d'Opoczno. Musée Ethnogra- p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 483. P h o t . K . W e c e l , 1953. F i g . 33. F i l l e t t e s e n c o s t u m e de f ê t e c o n t e m p o r a i n s . O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 34. F i l e t t e e n m i s e d ' é t é . R o b e de p e r c a l e . Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . M . N e y , Fig. 35. Costume d'été en laine m a n u f a c t u r é e . L a femme v a nu-pieds, Fig. 36. J e u n e f e m m e e n b o n n e t de c é r é m o n i e W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , tenant 1947. 1946. ses s o u l i e r s à l a m a i n . 1948. 1916. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. Phot. J . Kra­ jewska. Fig. 37. J e u n e f i l l e e n c o s t u m e de f ê t e c o n t e m p o r a i n . J a s i e ń , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a ­ Fig. 38. C h e m i s e de f e m m e a v e c „ n a d o ł e k " j e w s k a , 1954. (bas de chemise) vers 1900. Wólka Felgustowska, d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2049. P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 39. C h e m i s e s de f e m m e . distr. 1948. I — C h e m i s e de f ê t e . W o l a Z a ł ę ż n a , distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a ­ p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1250 b. I I — C h e m i s e a v e c „nadołek" (bas de chemise). Wola Z a ­ ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a c o u p e : d — b a s de c h e m i s e , e, ei, f — p a r t i e s c o u v r a n t le t h o r a x (f — dos, c, c i — poitrine), g m a n c h e , h — „ ć w i k i e ł " ( c a r r é s de toile c o u s u s sous l'aisselle), i — m a n c h e t t e , j — k — collet, 1 —i m o r c e a u x d ' é t o f f e , c o u s u s i n t é r i e u r e m e n t d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e sous l ' é p a u l i è r e . — épaulière, Dess. p a r l'Atelier 1:30. F i g . 40. C h e m i s e de f ê t e f é m i n i n e , v e r s 1914. S m a r d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Fig. 41. „Kiecka Fig. 42. Jupe („kiecka"). Międzybórz, Fig. 43. „ W e ł n i a k " ou j u p e , f i x é e a u corsage, de l ' a n n é Ł ó d ź . N o d'inv. 535. P h o t . J . K r a j e w s k a , modra" (bleu-foncé) en 1948. h o m e s p u n n o i r . Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­ g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 44. P h o t . J . K r a j e w s k a , Phot. J . K r a j e w s k a , 1948. distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . No d'inv. 997. 1948. 1935. Gorzałków, distr. d'Opoczno. Musée E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1448 a. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é ­ t a i l s de l a coupe: d — dos et c ô t é s , c, f — d e v a n t d u corsage. p a r t i e g — i n d i q u e le r a c c o u r c i s s e m e n t de l a p i è c e d ' é t o f f e . g r a p h i q u e de Ł ó d ź . É c h e l l e 84 1:30. L a ligne interrompue dans la Dess. Atelier du M u s é e E t h n o - �F i g . 44. Jupe, n o m m é e sée „kiecka" Ethnographique avec de corsage Łódź. No et c e i n t u r e . R z e c z y c a , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . M u ­ d'inv. 3746. P h o t . K . W e c e l . F i g . 45. J u p e ( „ k i e c k a " ) a v e c corsage. S a d y k i e r z , distr. de R a w a q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 436. P h o t . K . W e c e l , 1953. F i g . 46. „Zapaska n a odziew" (tablier-pèlerine) E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. contemporaine. Mazowiecka. Ogonowice, 1253 P h o t . J . K r a j e w s k a , Musée distr. Ethnographi­ d'Opoczno. Musée 1948. F i g . 47. „ Z a p a s k a " „ w p a s " v e r s 1900. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . F i g . 48. „Zapaska N o d'inv. 1267. P h o t . J . K r a j e w s k a , krzyżoczki" (d'env. 1948. 1915). K r ó l o w a Wola, distr. de Rawa Mazowiecka. Musée E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 3124. dep. P h o t . K . W e c e l , 1954. F i g . 49. „ Z a p a s k a " „ w p a s " ( t a b l i e r à l a t a i l l e ) . O s s a , distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . F i g . 50. C o r s e t s : I — c o r s e t e n l a i n e et coton. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e N o d'inv. 3041. P h o t . K . W e c e l . de Ł ó d ź . N o d'inv. 1389. I I — c o r s e t d'Opoczno. N o d'inv. 524. I I I — c o r s e t de l a i n e . Z y c h o rzyn, d i s t r . d'Opoczno. N o d'inv. 4436. I V — corset N o d'inv. 475. V — c o r s e t e n l a i n e v e r t e p r o v e n a n t distr. d'Opoczno. d'achat. S m a r d z e w i c e , distr. en velours. Rusinów, d'Opoczno. N o d'inv. 4386. A — d e v a n t , B — dos, C — d é t a i l s de l a c o u p e : d — p i è c e s de d e v a n t , e — p i è c e s de dos, f Échelle — p i è c e s latérales. Dess. Atelier du M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. 1 : 25. F i g . 51. C o r s e t ( d ' a v a n t 1914) e n toile de l i n - c o t o n t i s s é e , à q u a t r e lices. O p o c z n o . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e F i g . 52. C o r s e t de v e l o u r s o r n é . R u s i n ó w , de Ł ó d ź . N o i n v . 524. P h o t . J . K r a j e w s k a 475. P h o t . J . K r a j e w s k a , F i g . 53. Corset féminin, 1948. d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . N o d'inv. 1948. v e r s 1914. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 438. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. F i g . 54. C a f e t a n s f é m i n i n s , p r o v e n a n t de: I — W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. I I — B u k o w i c e , d i s t r . d'Opoczno: A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — pièce d'étoffe, bordure. Dess. Atelier du M u s é e F i g . 55. dos, e — c o m p r e n a n t le d e v a n t et l e c ô t é , f — d é t a i l de l a m a n c h e , g — b a n d e de l a E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e „ K a f t a n " (cafetan, p o u r p o i n t ) f é m i n i n e n h o m e s p u n de laine à fond 1:30. j a u n e , g a r n i de v e l o u r s . R z e c z y c a , d i s t r . de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 3748. Phot. K . W e c e l , 1953. F i g . 56. Croquis d'une „ a n g i e r k a " o u a t t é e , de c o u l e u r bleu-foncé, garnie d'astrakan. Gapin, distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 982. A — d e v a n t , B — dos. D e s s . J . G u l ­ c z y ń s k a , 1948. F i g . 57. R o b e e n é t o f f e v e r t e m a n u f a c t u r é e , v e r s 1900. B r u d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. A — p a r t i e de d e v a n t . B — p a r t i e de dos. C — d é t a i l s de l a coupe: d — d e v a n t , e — é l a r g i s s u r e d u dos, f — p a r t i e s é p a r a n t l a s e c o n d e é l a r g i s s u r e (pas r e p r o d u i t e s u r l e d e s s i n ) , g — dos, h — i — m a n c h e t t e , j — col, k — r a p i é ç a g e de l ' é t o f f e . D e s s i n é p a r l ' A t e l i e r d u M u s é e p h i q u e de Ł ó d ź . É c h e l l e F i g . 58. 1:30. F o u r r u r e de f e m m e e n d r a p v e r t , n o m m é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d u r e g . de F i g . 59. „Angierka" féminine manche, Ethnogra­ de f ê t e , „sukienka". B r u d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. r e c . 2664. P h o t . J . K r a j e w s k a , Musée 1948. e n h o m e s p u n , v e r s 1910. W y g n a n ó w , distr. d'Opoczno. A — p a r - t i e de d e v a n t , B — de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d*— 4 — l é s p o u r l a p a r t i e d'en bas, c — c e i n t u r e , f — dos, g —• é l a r g i s s u r e l a t é r a l e , h — d e v a n t , i — m a n c h e . L a l i g n e i n t e r r o m p u e d a n s les p a r t i e s d2, d:s, d4, i n d i q u e le r a c c o u r c i s s e m e n t de l a p i è c e M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e d'étoffe. Dess. Atelier du 1:30. F i g . 60. „ A n g i e r k a " , m a n t e a u f é m i n i n , v e r s 1910. W y g n a n o w o , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e F i g . 61. C o i f f e s : I — Coiffe de c é r é m o n i e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1359. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. d ' a v a n t 1914. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. I I — Bonnet de j e u n e f e m m e , d ' a v a n t 1914. Z y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Łódź. N o d'inv. 463. I I I — Coiffe de f ê t e d e j e u n e f e m m e . d'inv. 3917. I V — „ P ó ł c z e p e k " ( d e m i - b o n n e t ) B r u d z e w i c e , distr. d'Opoczno. N o de f ê t e de j e u n e f e m m e . S m a r d z e w i c e , distr. d ' O p o c z - no. N r d'inv. 3034. A — A s p e c t d ' e n s e m b l e , B , C — c o u p e des p a r t i e s p r i n c i p a l e s . D e s s . M . B o m b i a n k a et J . K r a j e w s k a , 1948. É c h e l l e 1 :30. F i g . 62. J e u n e f e m m e e n coiffe „ n a b ł o g o s ł a w i e ń s t w o " (pour l a D u ż e , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , F i g . 63. cérémonie de bénédiction). Radzice 1946. C o u v r e - c h e f s e n f a n t i n s d ' a v a n t 1939. I — C o i f f e de fillette, O p o c z n o . I I — B o n n e t p o u r fillette o u g a r ç o n . A —• a s p e c t d'ensemble, B — d é t a i l s de l a c o u p e : d, di — d u f r o n t à l'occiput, c, c x parties couvrant l a tête — p a r t i e s c o u v r a n t les c ô t é s . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . I N o d'inv. 563, I I N o d'inv. 565. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e 1 :10. F i g . 64. „ K r a k u s k a " , c a s q u e t t e de g a r ç o n e n s a t i n b l a n c v e r s 1939 W ł a d y s ł a w ó w , d i s t r . d'Opoczno. M u ­ s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 562. P h o t . K . W e c e l , 1954. 85 �Fig. Fig. 65. „ K r a k u s k a " — casquette 66. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 561. P h o t . K . W e c e l , 1954. F e m m e s e n c o s t u m e s de t r a v a i l , b r o y a n t d u l i n d e s t i n é à l e u r s v ê t e m e n t s . de g a r ç o n e n l a i n e , faite au crochet. Rusinów, distr. d'Opoczno. Dąbrówka, distr. Fig. d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. 67. P l a n c h e t t e à t i s s e r , n o m m é e „ p ł o s z k a " , p o u r t i s s e r des b a n d e l e t t e s , v e r s 1875. S a d y k i e r z , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 4219. P h o t . K . W e c e l , 1953 68. T r i a g e des fils p e n d a n t le t r e s s a g e de c e i n t u r e s à m a i l l é s . R ó ż a n n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . Fig. 69. Fig. J . K r a j e w s k a , 1947. É t o f f e t i s s é e à 4 l i c e s , e n u s a g e p o u r corsets, a — des e n v i r o n s d'Opoczno, b — de Ż y c h o r z y n . c, d — de W o l a Z a ł ę ż n a . L e tout distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — 3758. P h o t . K . W e c e l , a g r a n d i s s e m e n t , 1953. Fig. 70. P o i n t e de c o l de c h e m i s e d'homme v e r s 1910. B r o d e r i e s n o i r e s j a u n e s - r o u g e s . M u s é e g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2237/20. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , a g r a n d i s s e m e n t , 1951. Fig. 71. B r o d e r i e s s u r collet de c h e m i s e de f e m m e , n o m m é „ o s y w k a " . B r z u s t ó w e k , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2235. P h o t . K . W e c e l , a g r a n d i s s e m e n t , 1953. Fig. 72. B r o d e r i e —• „ o s y w e c k a " — s u r m a n c h e t t e de c h e m i s e de f e m m e . R z e c z y c a , d i s t r . de M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 282. P h o t . K , W e c e l , 1953. Fig. 73. Fig. 74. É p a u l i è r e de c h e m i s e de f e m m e . R z e c z y c a , distr. de R a w a q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 277. M a n c h e t t e de c h e m i s e f é m i n i n e . R z e c z y c a , distr. de R a w a q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 277. P h o t . K . W e c e l , 1953. Fig. 75. T a b l e e n c o u l e u r s I — P a y s a n et p a y s a n n e v e r s 1900. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 76. 77. 78. 79. 80. T a b l e e n c o u l e u r s I I — J e u n e fille e t T a b l e e n c o u l e u r s I I I — R a p p o r t s de T a b l e e n c o u l e u r s I V — R a p p o r t s de Carte illustrant le terrain, sur lequel C a r t e illustrant le terrain, sur lequel variétés différentes. T A B L E du costume le c o s t u m e r é g i o n a l régional Rawa Mazowiecka. Musée EthnographiMazowiecka. Musée Ethnographi­ g a r ç o n d ' h o n n e u r v e r s 1935. tissus. tissus. le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno est e n usage. le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno e s t e n u s a g e d a n s D E S ses M A T I È R E S . Introduction. Chapitre I . Aspect actuel du costume r é g i o n a l de l ' é v o l u t i o n Ethno­ d'Opoczno, page 7. C h a p i t r e d'Opoczno, p. 10. C h a p i t r e I I I . D e s c r i p t i o n d u t e r r a i n , I I . Histoire sur lequel d'Opoczno est e n usage, p. 16. C h a p i t r e I V . D e s c r i p t i o n g é n é r a l e d u c o s t u m e r é - g i o n a l m a s c u l i n d'Opoczno, p. 18. C h a p i t r e V . D e s c r i p t i o n d é t a i l l é e d u c o s t u m e m a s c u l i n , p. 21. C h a pitre V I . Description g é n é r a l e du costume r é g i o n a l f é m i n i n tion d é t a i l é e d u costume d'Opoczno, p. 34. C h a p i t r e V I I I . D e s c r i p - f é m i n i n , p. 38. C h a p i t r e V I I I . A r t i s a n s e t m a t é r i e l , p. 55. C h a p i t r e I X . B r o - d e r i e s et dentelles, p. 60. A n a l y s e des s o u r c e s de d o c u m e n t a t i o n , p. 63. Notes, p. 64. B i b l i o g r a p h i e , p. 66. I n d e x des g r a v u r e s , p. 67. T a b l e des m a t i è r e s , p. 69. S o m m a i r e r u s s e , p. 70. S o m m a i r e a n g l a i s , p. 76. S o m m a i r e f r a n ç a i s , p. 81. S o m m a i r e a l l e m a n d , p. 87. C a r t e s �Z U S A M M E N F A S S U N G D a s G e b i e t z u r l i n k e n u n d r e c h t e n S e i t e d e r P i l i c a •— v o n i h r e r K r ü m m u n g ausgehend in nord­ ö s t l i c h e r R i c h t u n g bis z u r M ü n d u n g d e r D r z e w i c z k a —• i s t die H e i m a t d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s . R e c h t s der P i l i c a erfasst es den nordwestlichen Teil des K r e i s e s O p o c z n o , z u r l i n k e n S e i t e den südlichen T e i l des K r e i s e s R a w a - M a z o w i e c k a . V o n d e n B e w o h n e r n dieses L a n d s t r i c h e s w i r d die V o l k s t r a c h t n o c h h e u t e g e t r a g e n ; j e d o c h m a c h t s i c h a u c h h i e r das E i n d r i n g e n s t ä d t i s c h e r K l e i d u n g b e m e r k b a r . C h a r a k t e r i s c h f ü r die V o l k s t r a c h t O p o c z n o s ist d a s Vorherrschen hausgewebter Stoffe mit ge­ streiften u n d k a r i e r t e n M u s t e r n . Diese zeugen von e i n e m grossen R e i c h t u m der W e b a r t , w e l c h e d u r c h die F i l e t t e c h n i k v e r v o l l s t ä n d i g t w i r d . E s v e r d i e n e n B e a c h t u n g die a n H e m d e n a u s g e f ü h r t e n w e i s s e n , s c h w a r z - w e i s s e n oder b u n t e n S t i k k e r e i e n , die g e o m e t r i s c h e Motive in Streifenanordnung D i e T r a c h t w i r d v o n a l l e n g e t r a g e n , das heisst: v o n scheiden eine Sommer- und W i n t e r t r a c h t , eine aufweisen. Kindern, Arbeits- Männern und und Festtracht. Frauen. Die W i r unter­ männliche Jugend Opocznos erfreut sich einer besonders s c h ö n e n u n d reichen Volkstracht. I m 19. J a h r h u n d e r t t r u g e n die m e i s t e n K n a b e n bis z u m 15. L e b e n s j a h r n u r H e m d e n , e r s t erhielten sie Hosen. E i n einfacher T u c h r o c k „ s u k m a n k a " schützte vor Kälte. d e r t d e r W o h l s t a n d stieg, e r h i e l t e n s c h o n 1 0 - j ä h r i g e K n a b e n „ p o r t k i " (Tuchröcke), Knaben Stiefel besteht und aus mit Pfauenfedern hausgewebten geschmückte Hüte. Kleidern, A l s i m 20. später Jahrhun­ (Hosen), faltenreiche „ s u k m a n y " Die zeitgenössische Tracht d e n K o p f b e d e c k e n sie m i t s c h m ü c k e n d e n jüngerer „krakuski". D i e M ä n n e r b e k l e i d e t e n s i c h m i t e i n e m g e s t i c k t e n H e m d , „ p o r t k i " (Hosen) u n d L e i b c h e n ; u m d a s J a h r 1890 w u r d e d e r „ s p a n c e r " ( k u r z e J a c k e ) , „ s u k m a n a " ( T u c h r o c k ) , „ k o ż u c h " ( k u r z e r P e l z ) , G u r t u n d H u t — der sogenannte „ ś w i ń s k i r y j e k " e i n g e f ü h r t , s p ä t e r trug m a n M ü t z e n u n d Im des 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s w u r d e es r e i c h b e s t i c k t . Hosen Stiefel. 19. J a h r h u n d e r t w u r d e das n i c h t v e r z i e r t e H e m d ü b e r d e n H o s e n g e g ü r t e t g e t r a g e n , e r s t E n d e w „fałdy", Wolle — d a z u bis im Sommer zum Gurt wurden reichende diese aus Leibchen Leinen und I n demselben gefertigt, „spancerki". im Um Zeitraum trug Winter das waren Jahr sie 1907 man aus kamen Jacketts i n Mode. D i e T r a c h t j u n g e r M ä n n e r b e s t a n d i m 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s a u s buntgemusterten A n z ü g e n — dagegen trugen dieselben i m nordwestlichen Teile Opocznos mehrfarbige H o s e n und blaue oder dunkelblaue wurden allgemein spancerki. Die weissen Hosen s c h w a r z e A n z ü g e getragen. w u r d e n u m das J a h r 1880 s c h w a r z g e f ä r b t , seitdem N u r ä l t e r e M ä n n e r legten n o c h bunte Westen an. D a s M a t e r i a l d e r „ s u k m a n y " w a r grobes L e i n e n oder W o l l e u n d diese w u r d e n a u f d e m L e i b c h e n g e t r a ­ gen. S p ä t e r j e d o c h gab es n u r w o l l e n e „ s u k m a n y " von weisser Farbe, i m nordwestlichen T e i l Opocz­ nos a u c h a s c h g r a u e . I m 19. J a h r h u n d e r t gab es z w e i A r t e n „ s u k m a n y " u n d z w a r die g e r a d e mit bunten Aufschlägen. Die faltenreiche „sukmana", welche neben zur rechten Seite der faltenreichen der P i l i c a getragen w u r d e , w a r m i t r o t e n B ä n d e r n b e n ä h t . E n d e des 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s b e s a s s d i e „ s u k ­ m a n a " s c h w a r z e A u f s c h l ä g e , diese k a m j e d o c h u m d a s J a h r 1930 a u s d e r Mode. G e g ü r t e t w u r d e „ s u k m a n a " o d e r die H o s e n m i t e i n e m g e w e b t e n b e z i e h u n g s w e i s e E i n kurzer, faltenreicher, weisser Pelz mit e i n e m getragen, bestand kleinen geflochtenen die Gurt. schwarzen Kragen wurde im Winter s p ä t e r w a r er gerade u n d hatte einen grossen K r a g e n . Die K o p f b e d e c k u n g z u r „ s u k m a n a " aus einem Filzhut, die Sommertracht ergänzte ein geflochtener Strohhut, die winterliche w i e d e r u m die v i e r e c k i g e M ü t z e m i t L a m m f e l l . A n s t e l l e des H u t e s t r a t i m 20. J a h r h u n d e r t d a s K a s kett. (Mützen). A u s ü b e r l i e f e r t e n T r a d i t i o n e n sind uns Schaftstiefel welche mittels B ä n d e r a n den B e i n e n festgehalten Dem Beine genommen. angepasste Stiefel mit geraden m i t doppelt wurden, als eine u m g e s t ü l p t e n weichen der ältesten Formen Schäften, bekannt. oder g e k e r b t e n S c h ä f t e n w u r d e n e r s t s p ä t e r i n G e b r a u c h Z u r A r b e i t w e r d e n i m 20. J a h r h u n d e r t H o l z s c h u h e getragen. 87 �U n t e r d e n F e s t t r a c h t e n i s t die des B r a u t f ü h r e r s dern, B l u m e n und Flitter verziert — später b e s o n d e r s r e i c h a n S c h m u c k . D e r H u t ist m i t F e ­ t r i t t die g l e i c h f a l l s g e s c h m ü c k t e M ü t z e a n s e i n e n P l a t z . W i c h t i g ist, d a s s die „ s u k m a n a " b e i a l l e n A n l ä s s e n g e t r a g e n zur Hochzeit Die — man legte sie w u r d e , so z. B . t r u g sie d e r F r a u e n t r a c h t besteht aus einem H e m d mit gestickten Manschetten und Schultersattel, Rock, welcher g e g e n w ä r t i g mit dem Leibchen z u s a m m e n g e n ä h t Zur „kiecka" (Rock) binden die Frauen eine S c h ü r z e „ w pas" ( H a l b s c h ü r z e um sich zen w i r d ein S p e n z e r angezogen. F r ü h e r trug m a n i m W i n t e r sogenannte zum Binden), vor Kälte „przyjaciółki" n i k i " , „ a n g i e r k i " — ( m a n t e l ä h n l i c h ) , f ü r die W o c h e d a g e g e n k a m M i t t e des Zur einem wird. die S c h u l t e r n l e g e n sie e i n e S c h ü r z e „ d o o d z i e w u " ( S c h u l t e r s c h ü r z e ) , rade, weisse Bräutigam a u c h n i c h t b e i m E r ö f f n e n des T a n z e s ab. über zu schüt­ oder „żupa- 19. J a h r h u n d e r t s die ge­ s u k m a n k a „ o d c h ł o d u " i n Mode. „ a n g i e r k a " b i n d e n die F r a u e n die S c h ü r z e „ w p a s " u n d d e r K o p f wird mit der „dzikówka" ( K o p f t u c h m i t t ü r k i s c h e n M u s t e r n ) oder e i n e m a n d e r e n T u c h b e d e c k t . B u n t e D e c k e n ( d y w a n y ) m i t d e ­ n e n s i c h die F r a u e n e i n h ü l l e n u n d S c h ü r z e n d a r ü b e r Der Kaftan legen, werden im 20. Jahrhundert getragen. S o m m e r - F e s t - oder H o c h z e i t s t r a c h t d e r F r a u e n diente e i n w e i s s e r R o c k m i t L e i b c h e n u n d aus einem Gewebe von Baumwolle mit Leinen. I n unserer Zeit sind die Sommerkleider g l e i c h f a l l s aus g e m u s t e r t e m P e r k a i , e i n f a r b i g e r W o l l e oder b u n t e r H a u s l e i n w a n d n a c h d e m M u s t e r des „wełniak" genäht. Zur Festtracht wird im Sommer t u c h oder a u c h m i t e i n e m a n d e r e n T u c h Zu i h r e m Hochzeitsstaat die H a u b e a u f g e s e t z t u n d m i t e i n e m g r o s s e n K o p f ­ festgebunden. t r u g die B r a u t e i n e n K r a n z aus g e f l o c h t e n e n B ä n d e r n u n d F l i t t e r g o l d , lose B ä n d e r f i e l e n a u f d e n R ü c k e n h e r a b . D e r K o p f s c h m u c k d e r B r a u t j u n g f e r n , b e s t e h e n d a u s P f a u e n ­ federn, einer mit B l u m e n , Flittergold u n d B ä n d e r n g e s c h m ü c k t e n Frauen getragen — ist eine besonders V e r s c h i e d eine v e r h e i r a t e t e F r a u so w u r d e i h r e i n Es Haube halbes Bettlaken w u r d e i h r u m die S c h u l t e r n gelegt ( d a m i t sie d a r i n i h r e K i n d e r w u r d e i h r eine H a u b e Hinsichtlich der F o r m und Färbung nur von jungen mit in den Sarg tragen konnte), u m gegeben. den Kopf w o l l e n e r R ö c k e u n d S c h ü r z e n u n t e r l a g e n diese i m v e r g a n ­ Der rot-schwarze mit weisser mit sind sogenannten jedoch gebunden. genen J a h r h u n d e r t V e r ä n d e r u n g e n . der — reizvolle E r g ä n z u n g der festlichen Hochzeitstracht. „półka', das Rockteile aus grobem Baumwolle durchwirkte Wollrock Leinen, wurde später durch solche auf r o t e m G r u n d (sogar s c h w a r z e m , g r ü n e m , b l a u e m , d u n k e l r o t e m u n d k i r s c h r o t e m ) a b g e l ö s t . U m 1900 war die G r u n d f a r b e orange, fleischfarben. D i e rote F a r b e dann gelb — d i n g t ä n d e r t e s i c h e b e n f a l l s die ä u s s e r e Um 1930 w u r d e n die R ö c k e symmetrische a u f u n d w a r z. B . i n den H i n t e r g r u n d . D u r c h diese F a r b ä n d e r u n g e n be­ Form. k ü r z e r , loser u n d mit (Halbschürze z u m Binden) hat verschiedene terschürze) diese hellte s i c h jedoch noch s p ä t e r tritt v o l k o m m e n Streifen aufweist; Samtbesatz getragen. Die Schürze „w pas" G r u n d f a r b e n , e b e n s o w i e die S c h ü r z e „ n a o d z i e w " ( S c h u l ­ dagegen geht der R o c k von der g l e i c h m ä s s i g e n S t r e i f e n ­ b i l d u n g i n die u n r e g e l m ä s s i g e ü b e r . B e i d e n S c h ü r z e n „ n a o d z i e w " w e r d e n a u s s c h l i e s s l i c h g e l b e oder s c h w a r z e G r u n d f a r b e n bevorzugt, weissgestreifte Umkreis Schürzen auf blauem G r u n d erhielten sich nur im Opocznos. Ä h n l i c h w i e die M ä n n e r , t r u g e n a u c h die F r a u e n S t i e f e l . E r s t i m 20. J a h r h u n d e r t k a m e n v e r z i e r t e S c h u h e i n M o d e , w e l c h e die M ä d c h e n m i t b u n t e n B ä n d e r n schmürten. Schon kleinen M ä d c h e n wird i n O p o c z n o die V o l k s t r a c h t n a c h d e m M u s t e r d e r F r a u e n t r a c h t angelegt. D i e K l e i n k i n d e r b e k o m m e n e i n s e i d e n e s H ä u b c h e n aufgesetzt u n d t r a g e n K l e i d c h e n . D i e Mütter trugen ihre Kinder in leinenen B e t t ü c h e r n , s p ä t e r w u r d e n diese a u s L e i n e n m i t B a u m w o l l e g e w e b t u n d g e g e n w ä r t i g die F r a u e n „ d y w a n y " ( D e c k e n ) , die m i t e i n e r g e h ä k e l t e n Wollspitze geziert sind, z u m T r ä g e n ihrer Z u m S c h l u s s m u s s n o c h e r w ä h n t w e r d e n , dass die V o l k s t r a c h t O p o c z n o s e i n e n u n g e m e i n u n d s c h ö n e n F a r b e n r e i c h t u m h a t u n d f ü r i h r e T r ä g e r c h a r a k t e r i s t i s c h ist. S i e w i r d a u s Stoffen genäht und noch heute v o n der B e v ö l k e r u n g Opocznos gern bunte Kinder. grossen hausgewebten getragen. B I L D E R V E R Z E I C H N I S S Abb. 1. B a u e r i n d e r „ s u k m a n a " ( T u c h m a n t e l ) m i t Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , in zeitgenössischer Netzgurt und Kaskett. Wola Zależna, Kreis 1946. Abb. 2. F r a u Abb. 3. M ä d c h e n in Festtracht. Studzianna, K r e i s Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , Festracht. A n t o n i n ó w , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a j e w s k a , Abb. 4. F r a u in zeitgenössischer s k a , 1952. Abb. 5. B a u e r n t y p a u s d e m K r e i s e O p o c z n o . R e p r o d u k t i o n a u s d e m A t l a s g e o g r a f i c z n y 1948. 1947. Wintertracht. Rzeczyca, K r e i s Rawa-Mazowiecka. Foto J . K r a j e w ­ ilustrowany K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . J . M . B a z e w i c z , 1907. Abb. 6. H o c h z e i t s t r a c h t e n . O g o n o w i c e , K r e i s O p o c z n o . F o t o A t e l i e r i n O p o c z n o , 1920; aus d e m A r c h i v Abb. 7. Mutter und K i n d des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . Foto J . K r a j e w s k a , 88 das i n die D e c k e „ d y w a n " 1948. gewickelt ist. Studzienna, Kreis Opoczno. �Abb. 8. Bauersfrau in Festtracht. W y g n a n ó w Abb. 9. Bauer in Abb. 10. weisser Opoczno, „sukmana" im Kreise Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , 1946. Festkleidung der K n e c h t e . S w i e r z y n a , K r e i s Opoczno, seums i n T o m a s z ó w - M a z . Foto A t e l i e r i n Opoczno, Abb. 11. 12. M ä n n e r h e m d m i t U m l e g e k r a g e n u m 1900. S t u d z i a n n a , Männerhemden. Archiv des Ethnographischen Mu­ 1938. Kreis M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1882. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 1946. (Tuchmantel) u n d buntem Netzgurt. Opoczno. Foto Atelier in I. Leinenhemd mit H a l s b ü n d c h e n . Opoczno, Ethnographisches 1948. Modrzew, Kreis Opoczno. Ethnographi­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 2166. I I . H e m d m i t U m l e g e k r a g e n . B u k o w i e c , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 532. I I I . H e m d m i t s c h m a l e m V o r h e m d . O s t r ó w , Knabenhemd mit Sattel aus dem J a h r 1946. Wola Kreis Zależna, Opoczno. Kreis I n v . N r . 1385. I V - Opoczno. Ethnographi­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1626. A — V o r d e r - B . — R ü c k a n s i c h t C — S c h n i t t e i l e : d — Vorderteil, e — R ü c k e n t e i l , f — Ä r m e l , g — Bundchen, h — Manschette, i — j — Kragen, k — Brustteil, 1 — Verstärkungsteil a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s Abb. 13. Männerhemd in Abb. 14. Łódź. Männerhemd graphisches Abb. 15. m i t V o r h e m d u m 1920. B u k o w i e c , I n v . N r . 1080. mit „przedsobek" Museum in Łódź, 16. Männerhemd Opoczno. Abb. 17. mit Museum Vorhemd. Ostrów Opoczno, Ethno­ Łódź. s o g e n a n n t e n „ p i e r ś n i k " ( V o r h e m d ) — u m 1920. W o l a Z a l e ż n a , Kreis Ethnographisches Museum in Opoczno. Kreis 1948. in K . Trzebiatowski, dem Opoczno, Ethnographisches 1951. I n v . N r . 1385. F o t o J . K r a j e w s k a , M ä n n e r h e m d mit Vorhemd. Bukowiec, Kreis I n v . N r . 2230/47. T o t o Abb. sogenanntes i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 24. Kreis Foto K . Trzebiatowski, Schultersattel, des V e r s c h l u s s e s , I V I — S a t t e l . Z e i c h n . Ethnographisches Museum 1951. Ł ó d ź . I n v . N r . 1527. F o t o J . K r a j e w s k a , 1948. I . M ä n n e r h o s e n „ w f a ł d y " aus I d z i k o w i c , K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1954. I I . E n t w u r f einer M ä n n e r h o s e aus S i t o w a , K r e i s Opoczno, m i t Verschluss. I I I . Knabenhose Hinterteil, C — Schnitteile: verstellbarem m i t Weste, W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s Opoczno. A — V o r d e r t e i l , B — d, d ± — Hosenteile, e — Hosenkeil, f — Gurt, g — Vorderteil d e r W e s t e , h — R ü c k e n t e i l d e r W e s t e . Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u ­ s e u m s i n Ł ó d ź , 1948. M a s s t a b 1 :30. Abb. IS. Hosen mit Opoczno. Abb. 19. F a l t e n aus H a u s l e i n w a n d , Ethnographisches A. Vorder- Museum Westen — sogenannte „lejbiki". I . — Weste Kreis Opoczno. Hausleinwand ansicht, Ethnographisches vor C — 1914. B. Rückansicht, Radzice Małe, i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1630. F o t o J . K r a j e w s k a , aus Hausleinwand vor Kreis 1948. 1914. Gorzałków, M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1269. I I . W e s t e a u s v i e r b i n d i g e r S m a r d z e w i c e , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 444. A — V o r d e r - , B Schnitteile, Rück­ d — R ü c k e n , e — Vorderteil, f — Taschenklappen, g — T e i l G ü r t e l s , h — K r a g e n . Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des Ethnographischen Museums in des Łódź, 1948, M a s s t a b 1 :10. Abb. 20. „Lejbik" — Männerweste sches M u s e u m Abb. 21. I. in Łódź. Männerjacke aus aus Foto Hausleinwand. J . Krajewska, Hausleinwand Smardzewice, K r e i s Opoczno, E t h n o g r a p h i ­ 1948. v o r 1914. I d z i k o w i c e , K r e i s O p o c z n o . Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1254 a. I I . K n a b e n j a c k e t t , W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 1629 a. A — V o r d e r a n s i c h t , B — R ü c k a n s i c h t , teile, f — Vorderteile, g — Teil C — Schnitteile; d — Rücken, e — Seiten­ des Ä r m e l s , h — K r a g e n , i — T a s c h e n k l a p p e , j — G ü r ­ tel. Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 20. Abb. 22. „Spancer" kurze Männerjacke graphisches A b b . 23. Weisser Opoczno. Abb. 24. aus H a u s l e i n w a n d . R z e c z y c a , K r e i s R a w a - M a z o w i e c k a . E t h n o ­ M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 454. F o t o K . W e c e l , Mantel aus gewalktem Tuch Ethnographisches Museum T u c h m ä n t e l „ s u k m a n y " . I. Weisse mit Aufschlägen, 1953. um „ s u k m „Suk n a n a " vor 1910. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 944. I I . „ S u k m a n a " Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 1360. I I I . „ S u k m a n a " I n v . N r . 459. A . V o r d e r - , B . R ü c k a n s i c h t , Seitenteil, e ± vor ± schette, i — E r g ä n z u n g z u m Ä r m e l , j — T a s c h e n p a t t e . Abb. 25. Strohhut Abb. 26. Viereckige M ü t z e eines Museums Alten. in Łódź, Odrzywół, genannt Łódź, Lammfell. 1948, M a s s t a b Załężna, Gorzałków, aus dem Gorzałków, Kreis Jahr Kreis 1948. Opoczno. 1910. Kreis Wola Opoczno. d — Rücken, e — Vorder- und — Ärmel, g — Kragen, Zeichn. aus der h — Man­ Werkstatt des 1 : 30. Opoczno, F o t o T . S o b o l e s k i , 1947. „ n a c z t e r y s t r o n y ś w i a t a " (vergl. A b b . 27). K r e i s O p o c z n o . A — Gesamtansicht, B — Schnitteile: c — d — „baranek" 1948, M a s s t a b Kreis 1910. C — Schnitteile, — K e i l e u n d T e i l e f ü r F a l t e n b i l d u n g , f, f Ethnographischen 1910. W o l a i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1360. F o t o J . K r a j e w s k a , Zeichn. vier Teile aus der die den Werkstatt Mützenboden des und -teilen Ethnographischen bilden, Museums in 1:16. 89 �Abb. 27. Viereckige gen von Mütze, Kasper graphisches Abb. 28. „Kaszkiet" phisches Abb. 29. 30. 31. 32. des Brautführers. Wola Ethnographisches Museum um in Łódź. Netzgurt 1900. getra­ 19905/6. E t h n o ­ 1955. Zależna, M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2128. F o t o J . K r a j e w s k a , Kreis Opoczno. Ethnogra­ 1946. Zychorzyn, Kreis Opoczno. Foto in Łódź. Inv. Nr. . . . . W o l l g u r t m i t g e l b e m U n t e r g r u n d . 7, 8 c m b r e i t , 291 cm lang, Opoczno. Ethnographisches I n v . N r . 2162. F o t o J . K r a j e w s k a . handgeflochten. Idzikowice, Kreis Opoczno. i n Ł ó d ź . I n v . N r . 483. F o t o K . W e c e l , in zeitgenössischer Ethnographisches Museum in Łódź. 1953. Gewebter G u r t aus L e i n e n mit Wolle. Smardzewice, seum (in v i e r H i m m e l s r i c h t u n g e n ) Rawa-Mazowiecka im Jahre M u s e u m i n Ł ó d ź . R e g i s t . N r . 1491. F o t o K . W e c e l , I n v . N r . 1254,/c. F o t o K . W e c e l , Abb. cztery strony ś w i a t a " Grotowice, K r e i s — Kopfbedeckung Wecel. Museum Abb. „na aus G u r t a u s g e f ä r b t e n L e i n e n f ä d e n a u s der Z e i t K. Abb. genannt Bigosz Kreis Opoczno. Ethnographisches Mu­ 1953. Abb. 33. Mädchen Abb. 34. K l e i n e s M ä d c h e n i n S o m m e r k l e i d u n g . D a s M a t e r i a l des K l e i d e s ist P e r k a i . Z y c h o r z y n , K r e i s Abb. 35. Sommertracht Opoczno. Foto M a r i a n Ney, Festtracht. Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , 1946. aus wollenem Fabrikstoff. D i e F r a u ist barfuss u n d h ä l t i n den H ä n d e n Schuhe. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Opoczno. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 36. 37. Mädchen jewska, Abb. 38. die 1948. J u n g e F r a u m i t f e s t l i c h e r H a u b e aus d e m J a h r 1916. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Krajewska, Abb. 1947. Opoczno. Foto J . R a w a - M a z o w i e c k a . Foto J. Kra­ 1948. in zeitgenössischer Festtracht, Jasiń im Kreise 1954. Frauenhemd mit sogenanntem „ n a d o ł k i e m " (angeschnittener T e i l des u n t e r e n H e m d e s ) 1900. W ó l k a F e l g u s t o w s k a i m K r e i s e O p o c z n o . E t h n o g r a p h i s c h e s 2049. F o t o J . K r a j e w s k a , um Museum in Łódź. Inv. Nr. 1948. Abb. 39. F r a u e n h e m d e n . I . Festtagshemd. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m in Ł ó d ź . I n v . N r . 1250 b. I I . F r a u e n h e m d m i t „ n a d o l e k " ( u n t e r e r T e i l des H e m d e s ) W o l a Z a ­ l e ż n a , K r e i s Opoczno. A — Vorderteil, B — R ü c k e n , C — Schnitteile: d — unterer T e i l des H e m d e s , e, ei, f — d i e B r u s t p a r t i e d e c k e n d e T e i l e , ( R ü c k e n — f, B r u s t — e e j , g — Ä r m e l , h — Z w i c k e l , i — M a n s c h e t t e , j — S a t t e l , k •— K r a g e n , 1 — T e i l e z u m U n t e r n ä h e n des S a t t e l s . Z e i c h n . a u s der W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź , 1948. M a s s ­ s t a b 1 : 30. Abb. 40. Festtägliches Frauenhemd vor 1914. S m a r d z e w i c e , K r e i s Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 535. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 41. F r a u e n r o c k „ m o d r a " aus s c h w a r z — weisser Hausleinwand. Zychorzyn, E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 444. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. Abb. 42. 43. Frauenrock „kiecka". Międzybórz, Kreis Opoczno. Ethnographisches N r . 997. F o t o J . K r a j e w s k a , 1948. „Welniak" Leibchen zusammengenähter — Gorzałków, ein Kreis mit dem Opoczno. Ethnographisches Mu­ 1948. Museum F r a u e n r o c k aus Museum in Łódź. Kreis Opoczno. 1948. in Łódź. dem Inv. Jahr 1935. I n v . N r . 1448 a. A — Vor­ d e r a n s i c h t , B — R ü c k a n s i c h t , C — S c h n i t t e i l e : d — R ü c k e n - u n d S e i t e n t e i l e , e, f — V o r d e r e s Leibchenteil. N a c h der unterbrochenen L i n i e in Teil g die Schnittlänge kürzen. Zeichn. a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 30. Abb. 44. F r a u e n r o c k , sogenannte „ k i e c k a " mit Leibchen und Gurt.Rzeczyca, Kreis E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3746. F o t o Rawa Mazowiecka. K . Wecel. Abb. 45. F r a u e n r o c k mit Leibchen. Sadykierz. K r e i s R a w a Mazowiecka, Ethnographisches M u s e u m in Abb. 46. Z e i t g e n ö s s i s c h e S c h ü r z e „ n a odziew" ( S c h u l t e r s c h ü r z e ) Ogonowice, Ł ó d ź . I n v . N r . 436. F o t o K . W e c e l , 1953. Abb. Abb. 47. 48. phisches Museum Schürze „ w pas" in Łódź. I n v . N r . 1253. (Halbschürze Opoczno. Ethnographisches Schürze, sogenannte Foto J . K r a j e w s k a , zum Binden) Museum „krzyżoczka". getragen um K r e i s Opoczno. E t h n o g r a ­ 1948. 1900. Wola Zależna, i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1267. F o t o J . K r a j e w s k a , Królowa Wola, Kreis Rawa Kreis 1948. Mazowiecka. Ethnographi­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3124 dep. F o t o K . W e c e l , 1954. Abb. 49. Schürze „ w pas" (Halbschürze zum Binden). Ossa im Kreise Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3042. F o t o K . W e c e l . Abb. 50. Mieder — I . Mieder aus L e i n e n m i t B a u m w o l l e . Wola Załężna, Kreis Opoczno. Ethnogra­ p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1389. I I . M i e d e r aus O p o c z n o . I n v . N r . 524. I I I . W o l l e n e s M i e d e r . Z y c h o r z y n , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 4436. I V . S a m t m i e d e r . R u s i n ó w , K r e i s I n v . N r . 475. V . M i e d e r a u s k ä u f l i c h e r g r ü n e r W o l l e , graphisches Museum C — Schnitteile: W e r k s t a t t des 90 in Łódź. I n v . N r . 4386. A. — d — Vorderteile, e — hintere Ethnographischen Musseums Smardzewice, Kreis Vorderansicht — Teile, f — seitliche Opoczno. B. — Opoczno. Ethno­ Rückansicht, Teile. Z e i c h n . aus i n Ł ó d ź , 1948, M a s s t a b 1 :25. der �Abb. 51. Mieder aus L e i n e n m i t B a u m w o l l e (vierbindiges Gewebe). Opoczno, E t h n o g r a p h i s c h e s M u - . s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 524. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 52. Verziertes Samtmieder. Rusinów, N r . 475. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 53. 54. K r e i s Opoczno. in Łódź. Inv. in Łódź. I n v . N r . 438. F o t o J . K r a j e w ­ 1948. — Vorder-, B — Rückansicht, teile, f — T e i l des Ä r m e l s , g — schen 55. Museum F r a u e n k a f t a n e . I — aus W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I I — a u s B u k o w i e c , K r e i s A. Abb. Ethnographisches 1943. F r a u e n m i e d e r v o r 1914. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m ska, Abb. 1948. Museums in Łódź, Opoczno. C — Schnitteile: d — R ü c k e n , e — V o r d e r - und Seiten­ B e s a t z - B a n d . Z e i c h n . aus der W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i ­ 1998. M a s s t a b 1 : 20. F r a u e n k a f t a n aus hausgewebter Wolle u n d Samtbesatz auf gelbem G r u n d . R z e c z y c a , Kreis R a w a - M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3747. F o t o K . W e c e l , Abb. 56. Entwurf Abb. 57. Kleid einer dunkelblauen, wattierten „angierka" mit Lammfell. Gapin, Kreis 1953. Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 982. aus grünem Fabriktuch ansicht, C . Schnitteile: zweiten Keils (auf um 1900. B r u d z e w i c e , K r e i s O p o c z n o . A . Vorder-," B . R ü c k ­ d — Vorderteil, e — hinterer Keil, f — Teile zum Absondern der Z e i c h n u n g ist k — i — M a n s c h e t t e , j —• K r a g e n , dieser nicht vermerkt), g — Stoff S t ü c k e l u n g . Rücken, h — des Ärmel, Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o ­ g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1: 30. Abb. 58. Frauenpelz genannt „sukienka" aus g r ü n e m T u c h . B r u d z e w i c e , K r e i s Opoczno. E t h n o g r a p h i ­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 2624. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 59. Festliches Frauengewand Wygnanów, 1948. aus h a u s g e w e b t e m M a t e r i a l , s o g e n a n n t e „ a n g i e r k a " . K r e i s Opoczno. A . — V o r d e r - , B — R ü c k a n s i c h t . C — Schnitteile: ä — d, t un­ tere T e i l e , c — G ü r t e l , f — R ü c k e n , g — Seitenkeil, h — Vorderteil, i — Ä r m e l . Die u n ­ terbrochene L i n i e in Teil, d Werkstatt Abb. 60. des „Angierka". Wygnanowo, Foto J . K r a j e w s k a , Abb. 6L Hauben. Kreis Frauen gibt die K ü r z u n g 4 vor vor 1914. 1914. Wola Załężna, Kreis Abb. 63. Opoczno. I I . Festtagshaube ver­ verheirateter F r a u e n . B r u d z e w i c e , K r e i s Opoczno. I n v . N r . festtägliche bianka und J . Krajewska, H a u b e verheirateter F r a u e n . S m a r d z e w i c e , K r e i s Opoczno. wichtigsten Schnitteile. Zeichn. M. Bom- 1948. M a s s t a b 1 : 30. Junge F r a u mit Haube na „ b ł o g o s ł a w i e ń s t w o " jewska, der Z y c h o r z y n . K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3034. A — G e s a m t a n s i c h t , B , C — die 62. a n . Z e i c h n . aus Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1359. I n v . N r . 463. I I I . F e s t t a g s h a u b e 3917. I V . „ P ó ł c z e p e k " Abb. der S c h n i t t l ä n g e M u s e u m s i n Ł ó d ź , 198. M a s s t a b 1 : 30. 1948. I . Festtagshaube heirateter d., d 2 Ethnographischen Redzice D u ż e , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a ­ 1946. Kopfbedeckung für chen und Knaben. Kinder vor 1939. I . M ä d c h e n h a u b e A . — Gesamtansicht, B . — aus O p o c z n o . I I . H a u b e f ü r M ä d ­ Schnitteile: d, d i — den Kopf bedeckende T e i l e (von d e r S t i r n bis ü b e r d e n H i n t e r k o p f ) c, ci — S e i t e n t e i l e . E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I . I n v . N r . 563, I I . I n v . N r . 565. Z e i c h n . aus Museums Abb. 64. in Łódź, „Krakuska" — 1948. Masstab: Knabenmütze der W e r k s t a t t des Ethnographischen 1 : 10. aus weissem Atlas vor 1939. Władysławów, Kreis Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 562. F o t o K . W e c e l , 1954. Abb. 65. „ K r a k u s k a " — aus Wolle g e h ä k e l t e K n a b e n m ü t z e . R u s i n ó w , K r e i s Opoczno. E t n o g r a p h i s c h e s Abb. 66. Frauen in jewska, 1946. M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 561. F o t o K . W e c e l , 1954. Abb. 67. Arbeitskleidung „Płoszka" — Webebrettchen beim z u m Weben von B ä n d e r n Mazowiecka. Ethnographisches beim Flachsbrechen. Dąbrówka, Museum Netzgurtflechten. um 1875. Opoczno. Sadykierz, Foto 68. Fadenlese Abb. 69. V i e r b i n d i g e s G e w e b e z u m A n f e r t i g e n v o n M i e d e r n : a) a u s Kreis R ó ż a n n a , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a j e w s k a , Z y c h o r z y n , c. d) a u s W o l a Z a l e ż n e — a l l e O r t e g e h ö r e n sches M u s e u m in Łódź. Inv. Nr.: a — J. Kra­ Rawa- i n Ł ó d ź . I n v . N r . 4219. F o t o K . W e c e l , 1953. Abb. Vergrösserung, Kreis 7985, b — 1947. der G e g e n d u m O p o c z n o , b) zum Kreise 517, c — 1389, d — aus Opoczno. E t h n o g r a p h i ­ 3758. F o t o K . W e c e l , 1953. Abb. 70. K r a g e n e c k e e i n e s M ä n n e r h e m d e s m i t s c h w a r z - g e l b - r o t e r S t i c k e r e i , u m 1910. E t n o g r a h p i s c h e s Abb. 71. S t i c k e r e i auf dem K r a g e n „ o s y m k a " eines F r a u e n h e m d e s . B r z u s t ó w e k , K r e i s Opoczno. E t h n o ­ g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2235. F o t o K . W e c e l . V e r g r ö s s e r u n g , 1953. Abb. 72. Stickerei Rzeczyca, M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2237/20. F o t o K . T r z e b i a t o w s k i , V e r g r ö s s e r u n g , genannt „osywecka" auf der Manschette eines F r a u e n h e m d e s . Rawa-Mazowiecka. Ethnographisches Museum in Łódź. Rzeczyca. Kreis Abb. 73. Schultersattel Abb. 74. Manschette eines Frauenhemdes. 1951. I n v . N r . 282. F o t o K . W e c e l , Rawa Mazowiecka. Kreis 1953. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 277. eines Frauenhemdes. Rzeczyca, Kreis R a w a Mazowiecka. Ethnographisches M u ­ s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 282. F o t o K . W e c e l , 1953. 91 �Abb. Abb. 75. 76. T a f e l I . B a u e r m i t B ä u e r i n u m das J a h r 1920. T a f e l I I . B r a u t j u n g f e r u n d B r a u t f ü h r e r u m d a s J a h r 1935. Abb. 77. T a f e l I I I . Stoffmuster. Abb. Abb. Abb. 78. T a f e l I V . S t o f f m u s t e r . 79. G e b i e t s k a r t e d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s . 80. G e b i e t s k a r t e d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s m i t u n t e r s c h i e d l i c h e n Trachtengruppen. I N H A L T V o r w o r t . S . 3. I . D i e V o l k s t r a c h t O p o c z n o s i n der G e g e n w a r t . S. 7. I I . G e s c h i c h t l i c h e r G r u n d r i s s i h r e r Entwicklung. zelheiten S. 10. I I I . F o r s c h u n g s b e r e i c h . S . 16. I V . A l l g e m e i n e s z u r M ä n n e r t r a c h t . S . 21. V I . A l l g e m e i n e s F r a u e n t r a c h t . S . 38. V I I I . H e r s t e l l e r u n d Rohstoffe. zur zur Männertracht. Frauentracht. S. 34. S . 18. V . V I I . Einzelheiten S . 55. I X . V e r z i e r u n g e n : S t i c k e r e i e n , S p i t z e n Einzur usw. S. 60. A n m e r k u n g e n . S. 64. L i t e r a t u r . S . 67. I n h a l t s v e r z e i c h n i s . S. 68. Z u s a m m e n f a s s u n g i n russischer S p r a c h e . S . 70. Z u s a m m e n f a s s u n g in englischer französischer S p r a c h e . S . 82. Z u s a m m e n f a s s u n g i n d e u t s c h e r S p r a c h e . S . 88. K a r t e n . 92 Sprache. S. 77. Zusammenfassung in �Odmiany peryferyczne ubioru odróżniały s i ę od o b s z a r u c e n t r a l n e g o : 1. — w r e j o n i e L u b o c h n i . — g r a n a t o w y m i s i e r a c z k o w y m i kapotami, k i e c k a m i bez stanika, z a p a s k ą w p r ą ż k i . kolorowymi 2. — w lejbikami, sieraczkowymi kapotami, kieckami noszonymi i bluzkami haftowanymi rejonie Smardzewic — modrymi spancerkami, spancerkami, do a k s a m i t n y c h g o r s e t ó w , d ł u g i m i z a p a s k a m i , k o s z u l a m i k r z y ż y k o w y m h a f t e m . 3. — w r e j o n i e O d r z y w o ł u — k i e c k a m i z n a s z y t y m i n i s k o t a s i e m k a m i , zapaskami, koszulami bez haftów. Mapy rys. K r y s t y n a Woźnieńska, Poznań, 1955. długimi �PODZIAŁY ADMINISTRACYJNE TOMASZÓW KAZ. Qi> RAWA MAZOWIECKA Feliksów 0 !ŻYSKO-KAMIENNA O '^•S^S»-—-^^ y ^ ' Sierzchowy •* i' Czerniewice A 1 Kanice ft. Brenica ^"•^Da'b™*aWiS,kaWS Gortaiowice *' ''..*< , i I ' : y - ' < V ^ V ' v a H '<t Zdżary % Rzeczyca •• leg Grotowice }f a p i n i n l ę g Grotowice M 6^ • ' Brze^^ol.Gapinin i ' V : . Domaniewice 1 " ' Rudki .Sadykierz V '••«••••*•... •••••Lubochnia*- KochanówV . .ii »-• ••••,. " • • «• ; » "Jasień •'• . • , ' . ' . V n •JasieńII '-'••/ ' , ,.',.'<". fi fie ••Albertów l b e r t ' ó 'w .''. .V" .-"V 7: • • AAlbertów Henryków - W " . \ W .V . A * Pcdziałka 1 15C30 '.4* n ^ NOWE MIASTO i ^ , ^ .,/?3°™^ // • , m V , ' ' , \\Lubcszewy , \ \ ' ' ^ A ^ ^ ^ ^ ^ y s z e r k a ' V ,« - - > ^ > \ " V « « • Królowa Wola , ^A,." ' tli' ' ^ V ^ ^ ^ S p a t a '::r::jf Hateyce ' . , "1 ^ • ; V ^ ^ 1 ^ ? ^ h o w . ó d z Ń ^ f ą S t u d z i a n n a . - : ^ .Srudzewice Wys^in^f TOMASZÓW MAZ.y a J-Ciebiowice ^ - ^ 3 ^ - 5 ® « -> -Poświętne „ e Odrzywół/* , ' . ,ixBiało- / . . 7. " . T ^ '«-«•«•« , -: " Ossa » »(f ^ B i a ł o - *y * •'• • ' •'• Kamienna Wola v» c i ń J ;A l m i n v w q H ^ Klwów w 9 - # T ^ « 5 s « s r ' Sługocice , .;• NagórzycelS 'N-'«' "|j • - -i / , ,\\\\\V".\V „ ' Gielzów : ! „ Kadź \% <f : A^J¡r» " ńu "' « ' '-. * ' ? , • • • . ' . • • • • • • » ° /f ~ \ ' Dąbrowa V^ntotriów«' • .Daborzyczka'. ' , ' . ' . ' ' W Zdżarya Kd.Domaszno J \ i.'.*Vr " ' * " / , " , » . • o '«Deba i. •*••••",'•"••' ..-.••'• •• , "Zardki <¡ #/Tresta Rządowa." • • • . Kraśnica ' ' '''^m^^^Załjościele^jezna mierowice r V . • o' ' >• Olszowice Wincentynow • Idzikowice /l^<3{ \Drzewica .: ' < - ' X > ^ — Twarda Twarda Uwel UWel ». , „MAHTTOWOL i / r , © r r. , Q-, ,V a wModrzewek Kruszewiec • * ' B r a t k ó .w • rt" "" / • "• " l ^ a o Wola Gałecka Gałki Ltaow l swierczyna Strzyżów Zachorzyn Kamień Modrzew;. ' . 'Celestynów . , * • ; • **«>»^V Sobawinv A ' * Brzustowiec • ' ' fe • Szadkowice # ' \ * Krzczonów e Dieliny bZarzecin, " .• • l Zameczek J l ^ * ^ ^ Jastrząb ¡a' Kumce Butow.ec Międzybórz ) , • k.J^SS-*** v Gielniów Solek ^ Janików o Małe Końskie |Sławno • ^ " ^ l a Załężna 6 e^Bielowice \ e B Januszewice 's':'Biogie Gorzałków /^ożanna § Kraszków Brzezinki •"• Goździków Smogorzów %-'Grażewice —'¿""mipf ' ^Mniszków / a s a m r m a r e l e d n m e r o w e 1 a a u £ e u u i K R u s | R Ó W KoLLibiszów z e b i n a J e l n B a e 3 ^ SULEJÓW Prz musów? Wola" «' ś" " ^ Przymusowa^A/ola w l e r c z y n a ; LT ^ ™ . , 0gonow¡ce Skrzyńsko 6 Adamów Przysucha Psary %J¿achorzów - Ostrów ysitowa^i^ . Dąbrowo , Piaski )<• °Aifonsów •Paradyz M j e ( j 2 n a • :• ,' • Zarnóvi/^ \ Skórkowice ; rs o ! i. .-. ^"N^ • Wąglany •/ Drewniana> ' „-Miedzna . • ' Białaczów M u r o w a f ł a > • i". Topolice i I. A- • .', ( " •. Ci.--'», ' / . . • • - - , / . A- ii.;"'"'- KOŃSKIE ZASIĘG UBIORU OPOCZYŃSKIEGO granica powiatu współczesna granica powiatu z XVI w. wg. Arnolda granica kasztelanii wolbr. w wieku wg. Arnolda mmmm granica plemienno szczepowa wg. Leskiego przybliżone granice zasięgu ubioru opoczyńskiego pod koniec XIX wieku OPOCZNO miasta powiatowe a miejscowości badane przez autora miejscowości wymienione w pracy na podstawie literatury g miejscowości wymienione przez Kolberga w rozdziałach o ubiorze Podzialka 1:300000 1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 Km. J �A T L A S P O L S K I C H STROJjÓW L U D O W Y C H składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 3. Halina Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 5. 4. Część Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, Janina Krajewska — Strój opoczyński. V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Edyta Starek — Strój spiski. W druku znajdują się: Część I I . WIELKOPOLSKA: 4. Adam Glapa — Strój lubuski Część I I I . ŚLĄSK: 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich. �A T L A S P O L S K I C H STROJÓW Z a s i ę g i u b i o r ó w w monografiach o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j LUDOWYCH Górali S z c z a w n i c k i c h . 2. S t r ó j dolnośląski ( P o g ó r z e ) , 3. S t r ó j r z e s z o w s k i , 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 5. S t r ó j k r z c z o n o w s k i , 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y B i a ł e j , 7. S t r ó j ł o w i c k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i , 12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j p y r z y c k i . 10. Strój spiski, 14. S t r ó j ł a ń c u c k i , 15. S t r ó j 11. Strój opoczyński. piotrkowski, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8894cbc8e44e51fd53db0d6ff60e050.pdf c226d2354f912219b9e606ca760ac4b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5534 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Orawa - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5149 Title A name given to the resource Strój orawski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.11; 55 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Starek, Edyta Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A - T -L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH EDYTA STAREK S T R Ó J ORAWSKI • 1 5_ WROCŁAW 1966 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S CZĘŚĆ V P O L S K I C H S T R O J Ó W L U D O W Y C H ZESZYT 11 MAŁOPOLSKA E D Y T A STAREK STRÓJ ORAWSKI I IL Zakład Kulturoznawstwa B ii bb l1i oi ot et ke aLa, . A^-.,î^.i?~?.../.'KJ F Nr inwentarzowy Q W R O C L A W 'W Z( .'.lííí'l *znegi> CMOS WROCŁAW 1966 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : OLGA GAJKOWA, PIOTR KALECIAK, LONGIN MALICKI, EDYTA STAREK, MARIA SUBOCZOWA REDAKTOR PLANSZA ZESZYTU: BARWNA: OLGA JERZY GAJKOWA KAROLAK KLISZE JEDNOBARWNE: WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA T A B L I C A W I E L O B A R W N A , SKŁAD I DRUK: ZAKŁADY KARTOGRAFICZNE, WROCŁAW N a k ł a d 1800 egz. A r k . w y d . 5,75. A r k . druk. 7,0 + 1 tabl. Papier ilustr. k l . I I I , 100 g, 70X100, z F - k i Papieru w D ą b r o w i c y . Oddano do skład. 31. 12. 1964. Druk u k o ń c z o n o w styczniu 1966 r. Zam. K/59/65. Cena zł 30.—. (0-12) �STRÓJ ORAWSKI m a l J - Karolak �WSTĘP O b s z a r i j e g o c h a r a k t e r y s t y k a . Orawa to kraj podgórski, leżący na południe od głównego pasma Beskidów Zachodnich (m. in. — Pilska i Babiej Góry) na zachód od Podhala, w dolinie rzeki Orawy dopływu Wagu i jej drobniejszych do­ pływów. Orawa należała w czasach piastowskich do Polski, później — aż do r. 1918 — do Wę­ gier. Na mocy uchwały konferencji ambasadorów z 28 lipca 1920 r. w granicach Polski znalazło się 14 wsi, tworzących obszar Górnej Orawy, który pod względem administra­ cyjnym należy dziś do powiatu nowotarskiego, stanowiąc jego część najdalej wysunię­ tą na zachód. Od zachodu i południa granicą Górnej Orawy jest granica polityczna z Czechosłowacją, od południowego wschodu granicę stanowi rzeka, Czarny Dunajec. Od wschodu Górna Orawa graniczy z Podhalem Nowotarskim, od północy z Babią Górą i terenem wsi Zawoi. Pod względem geograficznym Orawa leży w kotlinie orawsko-nowotarskiej; zachod­ nia część tej kotliny jest polską Orawą, pozostała część leży w granicach Czechosło­ wacji. Przez torfiastą równinę kotliny orawskiej biegnie dział wodny między Orawą a Dunajcem. Z połączenia dwóch potoków Orawki i Bukowińskiego Potoku, mających źródła w Pasie Żeleźnickim w pobliżu wsi Podwilk tworzy się Czarna Orawa, która po złączeniu z Białą Orawą daje początek rzece Orawie. Pod względem etnicznym granica nie pokrywa się z granicą polityczną. W powiecie trzciańskim po drugiej stronie granicy, znajdują się wsie zamieszkałe przez ludność polską w Głodówce i Suchej Górze, oraz'w powiecie namiestowskim wsie: Herducka, Klin Zakamienny, Mutne, Nowoć, Połhora, Rabcza, Rabczyce, Sihelne i Wesołe. Zo­ stało to stwierdzone drogą badań etnograficznych i językoznawczych — zarówno przez językoznawców czeskich i słowackich , jak również i polskich , . Potwierdzenie tego stanu rzeczy znajdujemy także w studiach historycznych Władysława S e m k o ­ w i c z a nad osadnictwem Górnej Orawy. Głównym ośrodkiem gospodarczym górnej Orawy jest wieś Jabłonka. Poza nią w skład Polskiej Orawy wchodzą wsie: Chyżne, Harkabuz, Lipnica Mała, Lipnica Wiel­ ka, Orawka, Podwilk, Podsarnie, Zubrzyca Dolna, Zubrzyca Górna, Podszkle, Pie­ kielnik. Kraina ta jest terenem górzystym, wzniesionym od 630—700 m n.p.m. niegdyś sil­ nie zalesionym, porozcinanym dolinami potoków i rzek, z których największą jest rze­ ka Czarna Orawa ze swymi dopływami. Znajdują się tu rozległe torfowiska, ciągnące 1 5 2 3 4 �ł się od Jabłonki poprzez Piekielnik ku Czarnemu Dunajcowi, nieurodzajna zaś gleba i warunki klimatyczne wpływają na życie miejscowej ludności. Mówi o tym orawska pieśń ludowa: u ...T"o lipnickie pole, same iyg ociska, nie uzyjes zycio, jacy lubociska. T«o lipnickie pole, skalecka na skale, kto się tam d^ostanie, płakać nie przestanie. Podstawowymi roślinami uprawnymi na Orawie są: owies, żyto, koniczyna, trawy, len, kapusta i ziemniaki, które stanowią główne pożywienie Orawiaków . Orawscy górale zajmują się gospodarką rolniczo-hodowlaną; obecnie duża część ludności znajduje pracę w okolicznych ośrodkach przemysłowych takich jak kombi­ nat skórzany w Nowym Targu, Nowa Huta w Krakowie i inne. Powszechna uprawa lnu stanowiła niegdyś przed I-szą wojną światową, bazę surow­ cową dla wyrobu płócien, a co za tym idzie i niektórych części odzieży. Tkactwo na Orawie było niegdyś bardzo rozwinięte. Obecnie tkają płótno już tylko na użytek własny i dla spółdzielni z powierzonego surowca. Ze zwierząt — hodują przede wszystkim krowy i świnie oraz owce. Wełna owcza dostarczała surowca do wyrobu sukna na spodnie i gunie. H i s t o r i a o s a d n i c t w a . Poważną rolę w osadnictwie- Górnej Orawy odegrał element wołoski. W wieku XIV, zwłaszcza w drugiej jego połowie pojawiły się na obszarze Beskidów, napływające od wschodu i południa gromady pasterzy zwanych Wołochami. Szlak wędrówek wołoskich wiódł od Karpat rumuńskich przez Beskid wschodni, średni i zachodni, a więc tereny zamieszkałe przez ludność słowiańską, rus­ ką i polską; następnie szlak ten wiódł przez tereny słowackie. W miarę posuwania się pasterzy wołoskich ku zachodowi, a więc i na Górną Orawę, przyłączyło się i osadni­ ctwo polskie; pewną rolę odegrał też element południowo-słowiański. Wędrowne plemiona pasterskie szły złożone z najrozmaitszych grup etnicznych: polskich, słowackich i ruskich pod przewodnictwem osadźców wołoskich. Poważna rola w omawianych wędrówkach przypadła ludności ruskiej, która docierała aż do Śląska Cieszyńskiego . Pasterze trudnili się wypasem stad owiec i bydła rogatego na halach i w lasach karpackich. Nie dokonywali oni osadniczej pracy ponieważ nomadyczny cha­ rakter skłaniał ich do ustawicznej zmiany miejsca pobytu. Według najnowszych badań mieli Wołosi przybyć na Orawę ,,w zaraniu X V wieku" i „na progu" tegoż stulecia byli już w Beskidzie Zachodnim, a tym samym musieli pojawić się w tym czasie i na Górnej Orawie. Wędrówki pasterzy wołoskich trwały przez wiek XV; w X V I w. docierają do Beski­ du Śląskiego i na Morawy a jednocześnie odbywał się proces wzajemnej inliltracji po­ szczególnych plemion. W. S e m k o w i c z omówił zagadnienie to: „Jakkolwiek jeszcze w X V I i z początku X V I I w. posiadamy dane o istnieniu grup rumuńskich wśród pa­ sterzy wołoskich, przebywających w lasach lub osadzających się po wsiach" „to jed­ nak jest widoczne, że wszystkie te czynniki etniczne odbyły proces wzajemnej infiltra­ cji z tym, że na terenach zachodniej Małopolski, Górnej Orawy i Słowaczyzny element czysto wołoski i ruski rozpłynął się z czasem w morzu polskiej i słowackiej ludności. Pozostały po nim nazwiska, nazwy geograficzne i część terminologii pasterskiej" . W X V I w. kiedy politycznie Polska związana była ściśle z Węgrami, a jednocześnie rozwinęły się i zacieśniały stosunki handlowe między obu krajami, wędrówki pasterzy wołoskich przeszkadzały w komunikacji handlowej, handlowe drogi bowiem w górach a więc i droga żywiecko-orawska, były zajęte przez stada i gromady pasterzy, hamują­ cych transport. Problem ochrony handlu i uwolnienia dróg od gromad pasterskich a tak­ że zapewnienie bezpieczeństwa przed rozbojem, stał się sprawą pierwszej wagi. Jedyną drogą do uregulowania tej sprawy było systematyczne osadnictwo i skolonizowanie 6 7 8 9 10 4 �Rye. 1, Fragment polichromii kościoła w Orawce (data powstania m a l o w i d ł a 1711 r.). Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. puszcz orawskich ludnością stale osiadłą. Dokonała tego rodzina Thurzonów, rozwijając w tym celu akcję w kierunku stałego osiedlania pasterzy i osadzania przybyłych z są­ siednich dzielnic na dogodnych prawach osadniczych (zwolnienie od wszelkich danin na okres 10 — 20 lat). Tak więc w X V I w. to jest po 1556 r., w którym magnat węgier­ ski Franciszek Thurzo założył „państwo Orawskie" rozpoczęło się systematyczne osadnictwo polskie na Orawie Górnej. Od tego czasu zaczęli tu napływać polscy góra­ le, a migracja etniczna szła z północy na południe. Naturalnymi drogami tej migracji były rzeki: Soła, Skawa, Raba i Dunajec ze swymi dopływami, których doliny torowa­ ły osadnikom drogę na grzbiety Beskidu. Od strony Podhala Nowotarskiego dolina Czar­ nego Dunajca otwierała osadnikowi polskiemu — poprzez nader niski dział wodny z do­ pływami rzeki Czarnej Orawy — bramę od wschodniej części tej ziemi. Z czasem osad­ nicy z górnej Orawy rekrutowali się również z kmieci zbiegłych spod panowania ma­ gnatów Mikołaja Brandysa, Zygmunta Myszkowskiego, Dymitra Ogińskiego, Sebastiana Lubomirskiego, Kaspra Zebrzydowskiego, a szczególnie Mikołaja Komorowskiego, moż­ nego dziedzica dawnego państwa Żywieckiego. Zbiegostwo było powodem zatargów między Thurzonami a Mikołajem Komorowskim. Powstała stąd korespondencja w spra­ wie zbiegłych na Orawę kmieci, stała się cennym źródłem do poznania dziejów osadni­ ctwa Górnej Orawy. Cennymi źródłami są również rejestry podatkowe z drugiej połowy 11 5 �I X V I w. i początku X V I I w. oraz przywileje sołtysie dla polskich osad orawskich, jak i inwentarze (urbaria) państwa Orawskiego z pocz. X V I I w. . Badania językoznawcze natomiast pozwoliły na ustalenie okolic z których pocho­ dzili polscy osadnicy Górnej Orawy. Wykazują one podobieństwo gwary orawskiej z gwarą górali zamieszkujących okolice na północ od Podhala i właściwej Żywiec­ czyzny. Pasterze wołoscy i polscy, którzy dostarczyli pierwszego elementu osadniczego na Orawie, przybyli z główną falą wędrówek wołoskich ze wschodu, od Gorców, a więc z okolic położonych na północ od właściwego Podhala. Nazwy niektórych osad oraw­ skich dałyby się powiązać z analogicznymi nazwami wsi w Gorcach i na Pogórzu Ży­ wiecko-Jordanowskim. Możliwe, że Rabcza na Orawie pozostaje w związku z Rabką, Zubrzyca z Zembrzycami pod Suchą (zambr — żubr), Lipnica z Lipnikiem pod Białą, Je­ leśnia Orawska z Jeleśnią pod Żywcem, gdzie też spotykamy i Mutne odpowiadające Mutnemu orawskiemu. Ciekawą jest także geneza nazw osad Podwilk i Podsarnie. W początkach X V I I w. na rozległym obszarze Orawki t . j . w dorzeczu Czarnej Orawy zjawia się szereg osad „wołoskich", które od swych osadźców-sołtysów otrzymują nazwy: Orawka pod Wil­ czkiem, dzisiejszy Podwilk i Orawka pod Harkabuzem, dzisiejszy Harkabuz. Wiek X V I i XVII był okresem silnego ruchu osadniczego i zakładania wsi na pra­ wie wołoskim. Tak więc osadnictwo polskie na Orawie jest w stosunku do osadnictwa 12 Ryc. 2. Fragment polichromii kościoła w Oraswcę z 6 J711 r, Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. �spiskiego dosyć późne i kształtowało się zupełnie odmiennie niż na Spiszu. Podczas gdy osadnictwo na Spiszu jest stosunkowo dawne, narodowościowo bardziej zróżnicowane, na Orawie spotykamy tylko osadnictwo polskie i słowackie, przy czym nurt osadnictwa słowackiego w ogóle nie dosięgną! górnej Orawy. Jakkolwiek drogi, łączące Polskę z dawnymi Węgrami, a przebiegające przez teren Orawy, są bardzo stare, sięgające na­ wet XIII wieku, to jednak w tym wczesnym okresie osadnictwo nie wyruszyło z dolin żywieckiej i nowotarskiej. Stało się to dopiero po zapoczątkowaniu akcji osiedleńczej przez Thurzonów w X V I wieku. I Ryc. 3. Dawna litografia „Górale c h o c h o ł o w s c y " . R e p r o d u k c j ę z książki W . Eliasza R a d z i k o w s k i e g o Powstanie Chochołowskie, Lwów 1904. w y k o n a ł Michał Maśłiński Najdawniejszy ślad osadnictwa polskiego na Orawie pochodzi z poł. X V I w., jest to stacja celna w Jabłonce Orawskiej, służąca wyłącznie celom handlu solą między Pol­ ską a Węgrami na prastarej drodze nadrabczańskiej z Myślenic do Twardoszyna, który był takąż stacją na Orawie po stronie węgierskiej. Wiek XVII i I . poł. XVIII zaznaczył się w historii Górnej Orawy dalszymi proce­ sami osadniczymi. W 1610 r. Jerzy Thurzow myśl zasady cuius regio — eius religio 13 7 �zaprowadził na Orawie protestantyzm zmuszając polskich górali z Górnej Orawy do zmiany wiary, czemu oparła się polska ludność zamieszkująca Orawę przy pomocy ludności z Podhala. W okresie kontrreformacji poważne zasługi położył ks. Jan Szczęchowicz z Ratułowa. 14 Ryc. 4. Orawiacy w strojach o d ś w i ę t n y c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ, akwarela, mai. J. Pieniążek. Fot. W . Werner; Do 1918 r. Górna Orawa leżała w granicach państwa węgierskiego, stąd w stroju orawskim znajdują się pewne elementy zapożyczone ze strojów węgierskich. C h a r a k t e r y s t y k a s t r o j u . W latach międzywojennych strój górali oraw­ skich był jeszcze powszechnie noszony. Okres ostatniej wojny światowej poważnie od­ bił się na ubiorze niegdyś będącym w powszechnym użyciu. Wsie orawskie w czasie ostatniej wojny poważnie ucierpiały, z niektórych ewakuowano ludność, tak żę obec­ nie nawet nie we wszystkich wsiach można napotkać resztki orawskiego stroju ludo­ wego. Strój mieszkańców górnej Orawy jest różny od stroju grup sąsiadujących. Ma pew­ ne cechy wspólne ze strojem górali beskidowych, zwłaszcza jeśli chodzi o strój męski i ze strojem mieszkańców Dolnej Orawy, gdzie np. w zdobnictwie męskich spodni wy8 �stępują analogiczne czarne pętlicowe ozdoby; nie ma ich na terenie Podhala za wyjąt­ kiem Spiszą, gdzie w odmianie kacwińskiej spotykamy również ten typ pętlicowych ozdób na spodniach, choć wykonany kolorową włóczką a nie z czarnej wełnianej taśmy. Czarne ozdoby pętlicowe na spodniach występują tylko na Orawie. Znamiona podobieństwa wiążą także strój orawski z odzieżą Wołochów. Zwłaszcza strój męski, szyty z grubych materiałów wełnianych jest typowy dla wszystkich górali karpackich i bałkańskich. Stroje kobiece, na które niegdyś składały się materiały płócienne, zawierają również elementy archaiczne. Wystarczy wymienić łoktusę. Prze­ chodząc do szczegółów, jako typowe należy wymienić jego nastęoujące części: dla odzieży męskiej typowe są: koszula o kroju przyramkowym, portki z białego sukna (najstarsze bez ozdób), gruba brązowa gunia sukienna, kamizela — piucnik, kierpce bez ozdób ze skórzanymi rzemieniami. Dopełnieniem ubioru był dawniej filcowy czarny kapelusz z wielką strzechą, w zimie czapka podbita futrem. Charakterystyczne części stroju kobiecego stanowią: koszula o szerokim marszczo­ nym rękawie, gorset zwany prucnik, szeroka spódnica, zapaśnica, kierpce, później bu­ ty zwane topanki oraz typowe wierzchnie okrycie — lniana płachta łoktusa. U zamęż­ nych kobiet dochodził czepiec siatkowy. Strój górali orawskich obok cech wspólnych dla całego góralskiego regionu odzna­ cza się pewnymi drobnymi odmianami lokalnymi. Po tych właśnie nieznacznych różni­ cach górale orawscy rozpoznają na pierwszy rzut oka, z której wsi pochodzi gazda lub gospodyni. Wypada jeszcze omówić sąsiednie stroje góralskie, z którymi strój orawski łączyły pewne cechy pokrewne. Strój górali orawskich ma niektóre elementy wspólne ze stro­ jem górali beskidowych, mieszkających na północ od Orawy. L u d o f e s t r o j e g ó r a l s k i e . Na odzież męską górali beskidowych składają się koszula p r z y r a m k o w a , niemarszczona, z wykładanym kołnierzykiem i ręka­ wem wszytym u dołu w mankiet. Na ramionach koszuli przyszyte są podłaty. Koszule sporządzane były z płótna swojskiej roboty, na codzień do pracy z grubszego płótna, na święta z cieńszego. Koszule były długie, nieraz sięgały poniżej kolan i jednocześnie słu­ żyły za gacie, tych bowiem nie noszono tu nigdy. Mężczyźni nosili obcisłe portki, szyte z sukna domowej roboty. Krój nogawic był taki jak w spodniach podhalańskich, bez klapy zachodzącej na stopę. U dołu nogawice zwężały się i były rozcięte po stronie zewnętrznej, dla łatwiejszego wciągania ich na stopę. Spodnie umacniano w talii paskiem zapinanym na mosiężną klamerkę zdobioną motywem roślinnym. Pasek przewlekano przez zagib, to jest obręb spodni. Młodzi nosili wysokie pasy zapinane na klamry. Mężczyźni nosili czarne kamizele, za pinane pośrodku na jeden rząd guzików, z okrągłym wykrojem przy szyi i dwoma klapkami przy kieszonkach. Za pas zatykano kapciuch na tytoń. Kapelusze kłobuki nosili mężczyźni duże z lekko podwiniętym brzegiem ronda. Główki kapelusza otaczał czerwony sznurek lub wstążka. Młodzi chłopcy zdobili kape­ lusze w święta bukietami ze sztucznych kwiatów z błyskotkami. To przybranie kapelu­ sza było obowiązkowe dla drużbów i pana młodego. W zimie górale beskidowi nosili czapki futrzane, zwane myckami. Czapki takie by­ ły szyte z sukna, i ich krój składał się z czterech części. Podbite były futrem baranim. Na czubku miały chwast, dookoła i nad czołem były obszyte futrem. Czapki szyto z czarnego lub granatowego sukna, ale bywały też i czerwone. Gdy zanikły zaczęto no­ sić zwykłe stożkowate czapki baranie. Wierzchnim okryciem górali beskidowych był w zimie biały lekko wcięty kożuch ze skór baranich. Mankiety i kołnierz miał z czarnego baranka. Kożuch był zapinany na pętelki. Na kożuch zarzucano gunię, która była wierzchnim okryciem w czasie nie9 �pogody, mrozu, i w dalszej podróży lub na uroczystości. Gunie miały krój p o n c h o p o p r z e c z n e g o i posiadały wysoki stojący kołnierz, ozdobiony haftem. Obuwiem były kierpce, umocowane do nogi dawniej nawlokami, to jest skręconym z wełny sznurem, potem skórzanymi rzemieniami. Ubiór kobiet składał się niegdyś z koszuli ciasnochy, która była niewygodna w no­ szeniu i zanikła po 1910 r. Zastąpiona została koszulą przyramkową z falbanami przy szyi i przy obszywce rękawa. Spódnice nosiły niegdyś kobiety płócienne, bardzo sze­ rokie, szyte z płótna farbowanego i drukowanego we wzory tzw. spódnice wybijane. Dawniej najozdobniejszą częścią stroju kobiecego był gorset aksamitny lub wykonany z jakiegoś innego materiału, adamaszku „parteru", obszywany białym galonkiem. Przo­ dy gorsetu ozdobione były haftem. Zamożniejsze gospodynie w późniejszym okresie, i Ryc. 5. Orawiacy w k o ż u c h a c h o r a w c z a ń s k i c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. No­ w y Targ, akwarela, mai. J. Pieniążek 1922 r. Fot. W. Werner. kiedy już nie noszono spódnic płóciennych pokrytych drukowanym wzorem, ubierały się w bogate spódnice jedwabne. Na spódnice przypasywały kobiety biały lub kolorowy fartuch, równej długości ze spódnicą, w niektórych miejscowościach nawet dłuższy od kiecki. 10 �Ryc. 6. Grupa weselna. Para m ł o d y c h i drużbowie oraz goście weselni (pocz. X X w . ) . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Reprod. A . Lipka. Na nogach nosiły kobiety kierpce; wdziewały je tak jak mężczyźni na skarpety zwa­ ne kopyta, kopytka i na nie dopiero zakładały kierpce. Kierpce umocowywano do nogi za pomocą białych lub czarnych sznurów zwanych notkąci. Sznury te kręcono z koziej sierści. Dziewczęta czesały się w jeden lub dwa warkocze. Włosy przedzielały pośrodku gło" y, rozczesywały na boki i zaplatały w warkocze. Kobiety zamężne nosiły czepce z białego płótna z siatką nad czołem. Na czepiec zakładały chusteczkę wiązaną pod brodą. W dnie powszednie do roboty nakładały na głowę chusteczkę i wiązały ją z tyłu. W czasie niepogody zarzucały na ramiona chusty wełniane zwane odziewaczkami. Dawniej odziewały się białymi, płóciennymi płachtami, łoktusami, obrusami, które czę­ sto były tkane z adamaszku, obszywane brzegiem koronką i ozdobione haftem. Kobie­ ty nosiły łoktusy jeszcze po 1908 r. Dawniej nosiły kobiety do kościoła rodzaj szalów płóciennych, były to rańluchy, które zanikły w końcu XVIII w. W zimie wkładały kobiety kożuszki sięgające do pasa. Były też w użyciu żupaniki, szubki szyte z pąsowego sukna, sięgające kolan. Żupaniki podbite były białym baranko­ wym futerkiem i dookoła również były obszyte futerkiem baranim. Zapinane były na sznurki i świecące guziki. Z dodatków do ubioru należy wymienić korale. Zamożniejsze gospodynie nosiły kilka sznurów prawdziwych korali, uboższe różnobarwne paciorki szklane, najchętniej jednak białe. Strój górali podhalańskich, sąsiadujących z Orawiakami, był całkowicie różny od stroju orawskiego. Ekspansja stroju podhalańskiego na teren Orawy zaznaczyła się w miejscowościach graniczących z Podhalem, szczególnie w Piekielniku i w miejscowo­ ściach będących w kontakcie z pobliskim Podhalem, jak w Chyżnem. 11 �Ryc. 7. Orawiak .w kożuchu orawczańskirn i cza­ pce zimowej. Piekielnik, pow. N o w y Targ. Zdję­ cie z Albumu Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. M i c h a ł Maśliński. szyi i rękawach sznurkiem skręcanym z czar­ nej i białej wełny. Później zdobnictwo bia­ łych cuch zmieniło się i brzegi, oraz oto­ ka przy szyi i rękawy zdobione były apli­ kacją z zielonego sukna i haftem z kolorowej W zimie górale nakładali serdaki z ow­ czych skór, kupow~ane w Liptowie i Nowym Targu. Na głowie nosili kłobuk czyli czarny filcowy kapelusz, który w miarę zmieniania się mody miał szersze lub węższe skrzela czyli rondo. Główka kapelusza otoczona by­ ła w dawnych czasach metalowym łańcusz­ kiem, bądź paseczkiem z naszytymi muszel­ kami. Obuwie stanowiły kierpce. Nogi owi­ jano onucami, a kierpce umocowywano do nogi nawłokami lub skórzanymi rzemienia­ mi. Ryc. 3. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m . Pie­ kielnik, pow. N o w y Targ. Zdjęcie z Albumu Izy­ dora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. M i ­ c h a ł Maśliński. 12 Mężczyźni na Podhalu nosili strój cał­ kowicie sporządzany z materiałów własnej roboty, a więc koszule z lnianego płótna z wykładanym kołnierzykiem i rękawem wszytym u dołu w obszywkę, cuchy z sukna brunatnego i białego, portki o obcisłych nogawicach z białego sukna z dolnym zakoń­ czeniem zachodzącym na stopę. Portki miały dwa przypory ozdobione parzenicami, któ­ re w zależności od mody zmieniały się, wzbogacały o nowe motywy zdobnicze. Na szwie bocznym nogawic występowały lam­ pasy czerwone lub granatowe z wszytymi ra­ kami. U dołu nad rozcięciem nogawic znaj­ dował się pompon tzw. kistka. Spodnie gó­ rale przytrzymywali wąskim pasem. Baco­ wie nosili wysokie pasy zapinane na 4 klamry. Cuchy z brązowego sukna były dość długie, ozdobione przy szyi i przy dol­ nym zakończeniu rękawów wieloma rzęda­ mi czerwonego sukna z brzegami wyząbkowanymi. Ciemne cuchy używane są do ce­ lów obrzędowych. Ubierają się w nie pyćace, zapraszający gości na wesele oraz w czasie pogrzebu. Podhalanie noszą też cuchy krót­ sze, ciemno brązowe, zdobione niegdyś przy �Kobiety w dawnych czasach nosiły koszule lniane z długimi rękawami, spódnice z lnianego płótna farbowanego i drukowanego we wzory, tzw. iaibanice. Gorset, w daw­ nych czasach zwykle czarny, ozdobiony był mhwami naszytymi na przody i plecy z czar­ nej wełnianej taśmy. Na ramiona kobiety nakładały w chłodniejsze dni lokluse. Obu­ ciem były kierpce. Początkowo strój kobiety podhalańskiej nie był tak barwny jak w późniejszych czasach, tak że W. M a t l a k o w s k i określił go jako „smutny" strój. Z czasem stroje kobiece zmieniły się, wyszły z użycia iaibanice i łokiusy. Spódnice szyto z tkanin fabrycznych bądź jednobarwnych, ozdobionych kilkoma rzędami na­ szytych aksamitek nad obrębem, bądź wielobarwnych kwiecistych tybetów. Gorsety noszono różnobarwne aksamitne, czerwone, wiśniowe, zielone, białe i czarne. Ryc. 9. O r a w i a n k i w ubiorze jesienno-zimowym. J a b ł o n k a Orawska, N o w y Targ (Fot. ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o ) . pow. Z powyższego opisu strojów grup sąsiadujących z Orawą widzimy, że strój górali orawskich miał wspólne cechy ze strojem górali beskidowych, polegające na podob­ nym kroju guni męskiej, zdobnictwo natomiast było bogatsze w guniach orawskich . Podobne były też nakrycia głowy, inne były tylko ozdoby główki kapelusza. Różny był strój kobiecy. Strój górali podhalańskich był całkowicie odmienny od stroju orawskiego. Wspólne dla wszystkich trzech grup górali beskidowych, orawskich i podhalańskich były w stro­ ju kobiecym spódnice szyte z farbowanego i drukowanego płótna oraz łoktusy. Spód­ nice miały też różne nazwy; u górali beskidowych nazywano je spódnica wybijana, na Orawie tłoczelina, na Podhalu iaibanica. 15 13 �ROZDZIAŁ I OBECNY STAN STROJU NA BADANYM TERENIE Strój ludowy na Orawie nie jest już dziś w powszechnym użyciu, zachowały się jed­ nak jeszcze w terenie rzadkie okazy. Są to przeważnie „prucniki" kobiece i męskie oraz spodnie męskie, kobiece koszule i czepce. Nie zachowały się gunie męskie, cuszki ani kożuchy orawczańskie, kapelusze (jeden okaz kapelusza z szerokim rondem zacho­ wał się w Zubrzycy Górnej) ani dawne formy kobiecego i męskiego obuwia (jedna pa­ ra zabytkowych butów męskich zachowała się w Chyżnem). Najstarsi ludzie i wytwór­ cy strojów podają, że już w końcu XIX w., mniej więcej w latach dziewięćdziesiątych zaczęły zanikać pewne części stroju ludowego. Mężczyźni przestali nosić pięknie zdo­ bione gunie o archaicznym kroju, zastępując je „cuszkami" wygodniejszymi w użyciu ze względu na odmienny krój i tańszy koszt. Gunie nie zachowały się w terenie zupeł­ nie. Można je znaleźć tylko w muzeach. Piękny okaz guni orawskiej znajduje się w Mu­ zeum Tatrzańskim w Zakopanem. Wyszły także z użycia kapelusze męskie o szerokiej podwiniętej krezie. Mężczyźni zastąpili je filcowymi kapeluszami typu miejskiego. Jedną z przyczyn zaniku pewnych części ubioru ludowego był fakt odcięcia Górnej Orawy granicą polityczną w 1918 r. od dawnych Węgier, i dzisiejszej Czechosłowacji. Uniemożliwiło to mieszkańcom Orawy dawny zakup pewnych części ubioru jak butów, czepców, i dodatków oraz materiałów wysokogatunkowych (np. wysokogatunkowego sukna produkcji fabrycznej) na odświętne spodnie. Mieszkańcy Orawy chętnie przechodzili na tańszą fabryczną manufakturę, zarzuca­ jąc stroje tradycyjne. Mężczyźni, szczególnie starsi, nosili do niedawna powszechnie portki, nakładali do nich jako górne odzienie —• fabryczne kurtki. Starsze kobiety no­ siły prucniki, kabaty i spódnice dawnego kroju. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. strój ludowy był jeszcze powszechnie noszony. Nosiło się też części dawniej sporządzonych strojów. Po drugiej wojnie światowej strój orawski zanikł prawie zupełnie. Dziś jesz­ cze starzy mężczyźni noszą portki orawskie, starsze kobiety chodzą w dnie świąteczne w szerokich spódnicach, bluzkach o daw­ nym kroju oraz kabatach. Na ramiona wkła­ dają tzw. „odziewaczkę" to jest chustę typu fabrycznego, lecz i te zachowane w terenie stare okazy odzieży zanikają w szybkim tempie. Sporządzone z wysokogatunkowej wełny kobiece prucniki niszczeją, narażone są na uszkodzenie przez mole, gdyż nie są już tak starannie przechowywane jako oka­ zy niemodnego, wyszłego z użycia stroju. Męskie prucniki starzy mężczyźni często przeznaczają na pochówek . 16 Ryc. 14 10. Góral z Ż y w i e c k i e g o . Zdjęcie z Albumu Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). �ROZDZIAŁ II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU ORAWSKIEGO Odtworzenie chociażby w ogólnych zarysach chronologicznych przemian zachodzą­ cych w rozwoju stroju orawskiego jest rzeczą trudną ze względu na prawie zupełny brak źródeł dotyczących minionego okresu. Na podstawie danych uzyskanych drogą badań etnograficznych można stwierdzić, że do końca XIX w. na terenie całej Górnej Orawy utrzymywał się zabytkowy strój. Jak wyglądał strój orawski w XVII i XVIII w. trudno ustalić ze względu na brak danych źródłowych. Odtworzenie wyglądu stroju i ubioru na podstawie relacji ludzi starych możliwe jest dopiero od poł. XIX w. Praw­ dopodobnie w XVII i XVIII w. do sporządzania ubioru używano materiałów własnej roboty, to jest płótna, na co wskazywałby fakt wczesnej uprawy lnu od zarania po­ wstania osad na tym terenie . Przypuszczenie to znajduje potwierdzenie w analizie cennego źródła ikonograficznego, to jest scen polichromii z 1711 r. w kościele w Orawce. W poszczególnych malowidłach obrazujących 10-cioro przykazań widoczne są kobiety ubrane w lniane spódnice z niebarwionego płótna, w lniane gorsety i ioktusy. Mężczyźni są odziani w lniane koszule i obcisłe portki. Obuwie — proste chodaki zwane kierpcami, sporządzane było również we własnym zakresie. 17 Z czasem ludowy strój orawski zaczął się wzbogacać. Kobiety zaczęły nosić spódni­ ce lniane, ale barwione i drukowane we wzory, a mężczyźni — zdobione spodnie i gunie. Największy rozkwit stroju przypadł na drugą połowę XIX w. to jest na okres największego dobrobytu na Górnej Orawie. Ludność miała wtedy poważne źródła do­ chodu z uprawianego tkactwa. Wyrabiano materiały nie tylko na własne potrzeby, ale i na eksport. Pod koniec XIX w. tkactwo zaczęło się kurczyć na całym Pohalu a więc i na Orawie i odtąd zaczyna się datować stopniowy zanik niektórych części stroju. Zamknięcie granicy politycznej i odcięcie tym samym mieszkańców' Górnej Orawy od źródeł zakupu niektórych części stroju, i materiałów wysokogatunkowych do wyrobu tegoż czy też dodatków do stroju, przyczyniło się ostatecznie do jego zaniku. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. zaczęły się zaznaczać zmiany w orawskim stro­ ju, i tak w męskim — zastąpiono piękne gunie zdobione haftem, tańszymi cuszkami. Przestano nosić kożuchy. Zanikły prucniki dawnego typu ze srebrnymi, dużymi guzika­ mi filigranowej roboty. W ubiorze kobiecym zanikły tloczeiiny — spódnice płócienne farbowane na granatowy kolor i drukowane we wzory. Po zamknięciu granicy w 1918 r. z dzisiejszą Czechosłowacją wsie graniczące z Podhalem przeszły w ubiorze na modę podhalańską. Mieszkańcy Chyżnego i Piekielnika zaczęli nosić portki typu podhalań­ skiego z wyszytymi rakami na bocznych szwach nogawic i parzenicami podhalań­ skimi na przyporach. Także i kapelusze zaczęli Orawiacy nosić podhalańskie z małymi rondami. Dziewczęta w wymienionych wyżej wsiach zaczęły wdziewać zamiast prucników gorsety takiego kroju, jak gorsety podhalańskie i zdobione cekinami. Jak informu­ je gazda Jan Czyż z Piekielnika — mieszkańcy Piekielnika ubierali się niegdyś tak jak w Jabłonce i Orawce, a obecnie tak jak na Podhalu . Tyczy to mężczyzn i młodych dziewcząt, bowiem starsze gospodynie noszą jeszcze do kościoła w dnie świąteczne pru­ cniki. To samo zaznacza się wśród mieszkańców Chyżnego. Mężczyźni i dziewczęta ubie­ rają się po podhalańsku a starsze kobiety po orawsku. Względy natury ekonomicznej również przyczyniły się do zaniku stroju na terenie Orawy. Brak zarobków jakie niegdyś dawało tkactwo sprawił, że mieszkańcy Orawy nie mogli sobie pozwolić na sporządzanie drogich części odzieży. Chętnie zaczęto zastępować dawny strój o wiele tańszymi ubraniami typu fabrycznego. Mężczyźni np. zaczęli nosić do zabytkowych spodni z sukna własnej produkcji lub wysokogatunkowego kupnego — fabryczne kurt18 15 �ki. Tak samo w ubiorze kobiet zaczęły pojawiać się jako okrycie wierzchnie duże fab­ ryczne chusty tak zwane odziewaczki, w miejsce drogich kożuchów. Przejście od daw­ nego zabytkowego stroju do ubiorów pochodzenia fabrycznego odbywało się stopniowo; mężczyźni np. po zaniku zabytkowych guń wkładali cuszki szyte również z sukna swojskiej roboty i sukna fabrycznego, potem nastały „kabaty" to jest kurtki szyte z su­ kna produkcji fabrycznej. Stan majątkowy poszczególnych gazdów często nie pozwalał na sprawienie sobie paradnej guni czy też portek z drogiego fabrycznego sukna z bo­ gatymi pętlicowymi ozdobami. Stary gazda z Jabłonki Orawskiej, Józef Paniak (92 lata) informował, że nigdy nie posiadał paradnych spodni, gdyż nie był tak zamożny, by je sobie móc sprawić. W latach międzywojennych noszono na Orawie jeszcze strój ludowy, ale były to już resztki zabytkowych okazów stroju. Druga wojna światowa ostatecznie wpłynęła na zanik stroju. Na skutek działań wojennych ewakuowano ludność z niektórych wsi, a po powrocie najczęściej nie było dobytku w komplecie. W okresie rozkwitu stroju ze względu na bliskie kontakty z Węgrami zaznaczały się w nim wpływy stroju węgierskiego przejawiające się w zapożyczonej formie butów z cholewami podwyższonymi z przodu i ułożonymi w kostce w harmonię; w zdobni­ ctwie spodni a nawet w nazewnictwie (gombiki od węgierskiego gombos — guzik). Wi­ doczne też były wpływy niemieckie (ząbki „heklowane" to jest szydełkowe, lub sztrymle — pończochy). ROZDZIAŁ III ZASIĘG BADANEGO STROJU Obszar Górnej Orawy stanowi odrębną całość. Od południowego zachodu graniczy z dzisiejszą Czechosłowacją dawniej z Węgrami, od wschodu z Podhalem, od północy z Beskidem. Strój Górnej Orawy wykazuje pewne podobieństwo ze strojem Dolnej Orawy z tą różnicą, że strój sąsiednich Orawiaków, zamieszkujących bardziej uro­ dzajne ziemie odznaczał się znacznie bogatszym zdobnictwem. Strój orawski wykazuje także cechy pokrewne ze strojem beskidzkim , przejawiające się w podobnych nakry­ ciach głowy u mężczyzn i jednakowym kroju męskich cuch. W obrębie polskiej Orawy w ubiorze poszczególnych wsi zachodziły małe różnice, które pozwalały jednak mie­ szkańcom poszczególnych wiosek odróżniać się wzajemnie. Różnice te polegały na od­ miennym zdobnictwie, z wyjątkiem niektórych wsi graniczących z Podhalem, gdzie i krój był odmienny od orawskiego. Tak więc: 1. mieszkańcy wsi Zubrzycy Górnej i Dolnej, Jabłonki i Orawki ubierali się jednako­ wo; 2. mieszkańcy Podsarnia, Podwilka ubierali się tak, jak wymieniona grupa z tą jed­ nak różnicą, że męskie kamizele prucniki miały brzegi obszyte czerwonymi ząbka­ mi krepindlami oraz dolne rozcięcia nogawic u spodni zdobione były czerwoną wy­ pustką z sukna, (a nie czarną); 3. mieszkańcy Lipnicy Wielkiej i Małej oraz Dolnego Chyżnego ubierali się tak jak inni, różnili się tylko zdobnictwem spodni. Przypory spodni nie były zdobione pę­ tlicowymi ozdobami z czarnej taśmy wełnianej, lecz aplikowanymi kółeczkami z czerwonego sukna; 4. mieszkańcy Górnego Chyżnego ubierali się tak jak mieszkańcy wsi zamieszka­ łych przez ludność polską na terenie dzisiejszej Czechosłowacji — Głodówki, Suchej Góry (łączyła się z Chochołowem). 5. W ubiorze mieszkańców Piekielnika, Podszkla i Harkabuza widoczne były wpły­ wy podhalańskie. Według informacji starych ludzi z Piekielnika, mieszkańcy wsi Piekielnika około 70 lat temu przeszli na modę podhalańską. 19 20 16 �ROZDZIAŁ IV OGÓLNY OPIS ORAWSKIEGO STROJU MĘSKIEGO Strój mieszkańców Górnej Orawy w II-ej połowie XIX w. składał się: z koszuli, spodni szytych z sukna, kamizeli piucnika, guni, kożucha, kierpców i kapelusza. W zi­ mie zamożniejsi gazdowie nosili kożuchy, a na głowie zamiast kapelusza futrzane cza­ pki. Do pracy w zimie nakładano grube wełniane rękawice plecione, to jest wyrabiane techniką zbliżoną do tkackiej, na drewnianej formie. Na przełomie XIX i XX w. obok kierpców, jako obuwie pojawiły się buty z cho­ lewami. Codzienny ubiór roboczy składał się z tych samych części. Do pracy wkła­ dano podniszczone części stroju odświętne­ go lub specjalnie szyte z przeznaczeniem roboczym portki z tańszych gatunków suk­ na, bez zdobienia cyfrowaniem. Ubożsi gaz­ dowie nosili zarówno w dnie odświętne, jak i na codzień do pracy, portki bez paradnych ozdób, obszyte jedynie na przyporach i dol­ nym rozcięciu nogawic wypustką z czerwo­ nego i czarnego sukna, nie było ich bowiem stać na zamawianie cyfrowanych spodni. Stan zachowania stroju decydował o jego charakterze odświętnym czy codziennym, podniszczone części niegdyś odświęlnego stroju ludowego stawały się ubiorem co­ dziennym. Do odświętnego stroju sprawiano nowe części starannie przechowywane w komorze, by nie straciły świeżego wyglądu. Stąd w ubiorze roboczym można było nie­ gdyś spotkać zarówno i zdobione części odzieży, jak i nie zdobione szyte specjalnie z przeznaczeniem do pracy. Między strojem młodego i starego pokolenia zachodziły róż­ nice. Młodzi nosili portki bardziej „szum­ nie" zdobione, starzy nieraz przez całe ży­ cie chodzili w niecyfrowanych portkach. Młodzi przystrajali sobie także kapelusze kupnymi kramskimi piórami, które zatyka­ no za łańcuszek otaczający główkę kapelu­ sza. Zwyczaj przystrajania kapelusza istniał także u Podhalan . Takie same „kramskie pióra" przypinali sobie drużbowie i pan młody. Nie były to dosłownie pióra ale ozdoba kupowana na targu, składająca się z dwóch rojlek z błyszczącymi drucikami . 21 22 Młodzi mężczyźni nosili też niegdyś sze­ rokie pasy, nie tak szerokie jak Podhalanie. Pasy zapinane były na zwykłe żelazne sprzączki i zdobione geometrycznym orna­ mentem wytłaczanym. Z boku pas miał naszytą kieszonkę do wkładania kapciucha na R y c l t Orawiak w stroju o d ś w i ę t n y m . Zubrzyca Górna, paw. N e w y Targ. Fot. W . Werner. 17 �tytoń, fajeczki i innych drobiazgów. Pasy takie noszone były później już tylko przez pasterzy. Spodnie przetrzymywali mężczyźni wąskim bardzo długim pasem także opasywanym dwukrotnie i luźno opuszczanym niżej talii. Młodzi chłopcy w wieku szkolnym nosili portki płócienne i dopiero gdy Orawiak, był dorastającym chłopcem dostawał pierwsze sukienne spodnie; zwykle w wieku lat dwudziestu. Chłopcy dla zaakcentowania że są już w wieku młodzieńczym, zakładali „pióreczko" własnej roboty z wosku. Piórecka nie były noszone w czasie postu, tylko na Boże Narodzenie. Orawiacy trudniący się wypasem bydła używali biczy lub kijów z samorodnym uchwytem. Często zdobili powierzchnię kija wzorem wycinanym w korze. Starzy gaz­ dowie nie nosili ciupag lecz tylko palicki. ROZDZIAŁ V SZCZEGÓŁOWY OPIS ORAWSKIEGO STROJU MĘSKIEGO KOSZULE W najdawniejszych czasach orawskie koszule były szyte z lnianego samodziałowe­ go płótna . Jak wynika z opowiadań najstarszych wytwórców ludowych, koszule mia­ ły pierwotnie krój p o n c h o p o d ł u ż n e g o , to jest składały się z trzech zasadni­ czych płatów, Jednego stanowiącego przód i tył koszuli, złożonego w połowie długości po linii wątku materiału. Pośrodku linii złożenia materiału wycinano otwór na głowę i rozcinano rozporek w przodzie koszuli; z dwu płatów płótna krojono rękawy, które składano na połowę wzdłuż linii osnowy i doszywano do boków koszuli. Pod pachę wszywano tak zwany ćwikieł. Wykrój na głowę wykończony był wąską obszywką. Po obu stronach rozcięcia przodu koszuli przez okrągłe otworki przewleczony był po­ wrózek ukręcony z lnianej przędzy do związywania koszuli pod szyją . Koszule te były krótkie, sięgały do pasa i nie były wpuszczane w spodnie. Miarą długości była wysokość okna w izbie. Kobieta mająca szyć koszulę przykładała płótno do futryny okna i w ten sposób uzyskiwała miarę długości koszuli. Według informacji kobiet szy­ jących koszule nie trzeba było wołać mężczyzn do miary, bo stałą miarą było okno . Później szyto koszule typu p r z y r a m k o w e g o niemarszczonego. Koszule takie były znacznie dłuższe od dawnych, wpuszczano je do spodni. Przy szyi wykończ one były wykładanym kołnierzykiem, na ramionach miały naszyte podłaty, rękaw wszyty był w obszywką. W Chyżnem w ostatnich czasach według informacji ludzi starszych w la­ tach czterdziestych nastały męskie koszule zdobione haftem na przodach koszuli, koł­ nierzu i obszywkach rękawa. Zdobnictwo tych koszul polegało na tym, że między dwie warstwy płótna wszywano skręcone z bawełnianej przędzy pamłoki, powrózki, oddzie­ lając je od siebie stebnówką. W przerwach między rzędami zastębnowanych powróz­ ków haftowano ściegiem płaskim wypukłe listeczki i kropki. Czasami wszywano wstawki z fabrycznym haftem. We wsi Chyżne zachował się jeden okaz takiej zdobio­ nej koszuli męskiej. Specjalistką w szyciu tego typu koszul była Maria Kadłubek z Chyżnego. • 23 24 25 26 SPODNIE Najstarsze spodnie na terenie Orawy szyte były z płótna samodziałowego. Potem zaczęto szyć portki z sukna domowej roboty, a jeszcze później z wysokogatunkowego sukna wyrobu fabrycznego tak zwanego „bystrzyckiego", bo wyrabianego w By­ strzycy. 18 �Portki z płótna lnianego nosili chłopcy do szkoły. Okres rozpoczęcia nauki w szko­ le był momentem zwrotnym w ubiorze, przejście od sukienki lnianej do pierwszych spodni lnianych, które szyto chłopcom gdy zaczynali chodzić do szkoły. Parobcy w wie­ ku lat 20-tu otrzymywali pierwsze sukienne spodnie, młodzi robili sobie „piórecko",któ­ re przypinali dla zamanifestowania przejścia z wieku chłopięcego do męskiego, ale por­ tki nosili jednak jeszcze płócienne, sukienne bowiem otrzymywali znacznie później. Spodnie używane na codzień a także również na święta przez uboższych gazdów, którzy nie mogli sobie pozwolić na spodnie z droższego sukna, szyte były z sukna do­ mowej roboty tak zwanego „wałaskiego". Gazdowie, którzy nie mieli swojskiego su­ kna szyli spodnie z sukna „kromskiego" ku­ powanego w kramach na targach. Sukno takie było dwojakiej grubości, tak zwana „połówka", używana na portki i „grube", kudłate, używane głównie na kapcie zimo­ we dla kobiet i również na portki. Młodzi a także starsi zamożni gospodarze zamawiali sobie portki z wysokogatunkowego sukna produkcji fabrycznej z tak zwanego sukna „bystrzyckiego". Krój nogawic tych spodni podobny jak u Podhalan, zwężał się ku do­ łowi, ale u dołu zakończony prosto bez czę­ ści zachodzącej na stopę. U dołu po stronie zewnętrznej nogawice były rozcięte, dla R y c . 1 2 , orawiak w stroju drużby. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner, łatwiejszego wciągania ich na nogę. Z przo­ du portki miały dwa przypory. Klapy przykrywające przypory o trapezowatym kształ­ cie z wyząbkowaną u dołu krawędzią nazywały się na Orawie „zaworami" lub „zakła­ dami" (ryc. 11). Portek niegdyś nie zdobiono. Zdobnictwo w dzisiejszej formie weszło, jak informują najstarsi gazdowie, dopiero ok. 1892 r. Parzenice orawskie w formie pętlicowych ozdób naszywane były z czarnej wełnianej taśmy lub czarnej taśmy i czarnego siutażu (ryc. 12). Dawniej, nim wprowadzono zdobione na przyporach parzenice — obszywano tylko przypory i boczne rozcięcia nogawic wypustkami z czarnego i czerwonego sukna. Wy­ jątek stanowił Podwilk, gdzie boczne dolne rozcięcia nogawic ozdobione były czerwo­ nym suknem. Przypory w dawnych portkach nie zdobionych jeszcze czarnymi pętlico­ wymi parzenicami obszyte były wypustkami z czarnego i czerwonego sukna a w środ­ ku występował sznureczek skręcony z czerwonej i zielonej wełny. Zdobione czarnymi parzenicami spodnie nosili tylko zamożni gazdowie. Stary informator, 92-u letni Józef Paniak z Jabłonki Orawskiej i inni ubożsi gazdowie nosili portki ozdobione tylko na przyporach oblamką. Józef Paniak przez całe życie nosił tylko tak ozdobione spodnie, nie mógł sobie bowiem pozwolić na sprawienie drogich, cyfrowanych spodni. Gazdo19 �wie z Chyżnego nosili portki zdobione na spo­ sób podhalański parzenicami (ryc. 13), wyszy­ wanymi kolorową włóczką i „rakami" przy szwach nogawic. Ubożsi gazdowie na Orawie nie tylko nie nosili cyfrowanych spodni ale również nie szyli portek z wysokogatunkowego sukna „bystrzyckiego" produkowanego w Bystrzycy, gdzie wyrabiano 3 gatunki sukna, bowiem 1 m sukna bystrzyckiego w najwyższym gatunku kosztował 3 reńskie i wystarczał na uszycie 1 pary spodni. (Uszycie i wycyfrowanie ko­ sztowało wówczas 5 reńskich). Ryc. 13. Parzenice z portek orawskich. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . Fot. W . Werner. Pod portki zakładano gacie ze zgrzebnego i pacześnego płótna. Nogawice gaci były u do­ łu wystrzępione lub obrębione. Latem do pra­ cy w polu zakładano niegdyś gacie płócienne bez wierzchnich sukiennych portek. KAMIZELE Kamizele bez rękawów tak zwane prucniki, zwane we wsi Chyżne piuclikami, nosili niegdyś mężczyźni proste w kroju, to znaczy nie wcięte (szwy boczne proste a nie biegnące do linii talii skośnie), poniżej długości linii stanu. Kamizele takie spo­ rządzane były z wysokogatunkowego sukna czarnego produkcji fabrycznej, wyrabiane­ go w Bystrzycy z wełny jagniąt (owiec zwanych buki). Krój kamizeli składał się z trzech płatów, z pleców i dwu przodów zapinanych na duże, stożkowate, srebrne guziki filigranowej roboty. Nosili je tylko bogatsi gazdowie. Jeden okaz takiej kamizeli zachował się w Górnym Chyżnem. Później zaczęto nosić kamizele sporządzane również z wysokogatunkowego czarnego sukna ale o odmiennym kroju. Sięgały tylko do linii talii, były krótsze od dawnych i wcięte w talii. Przody były wykończone u góry klap­ kami, zapinane nie pośrodku lecz z boku, gdyż zachodziły na siebie. Zmienił się też rodzaj guziczków używanych do zapinania prucników. Nowsze prucniki zapinano na małe, białe, stożkowate guziczki porcelanowe. Na drugi przód również przyszywano rząd białych guziczków, tak że uzyskiwano dwa rzędy białych guziczków na przodach prucnika. Jeden rząd guziczków służył do zapinania, drugi przyszywany był dla sy­ metrii. Na klapkach prucnika przyszywano też trzy guziczki gombiki na podobieństwo trójlistnej koniczyny. Prucniki podszyte były szarym, grubym, zgrzebnym płótnem. Gu­ ziczki przyszywane były w ten sposób, że przytwierdzane były na powrózku skręco­ nym z lnianych nici a podłożonym z lewej strony prucnika. Przyszywane były wszy­ stkie jedną nitką na okrętkę do powrózka, przewleczonego przez pętelki guziczków. Prucniki poza guziczkami nie były niczym zdobione. Wyjątek stanowiły prucniki z Podwilka, których brzegi obszyte były czerwonymi ząbkami krepindlami. Prucniki nowszego kroju zapanowały wtedy, kiedy zanikły gunie, to jest w ostat­ nim ćwierćwieczu XIX w. Prucniki, jak i portki były częściami odzieży które się sto­ sunkowo najlepiej zachowały w terenie. Często się zdarza, że ulegają zniszczeniu 20 �na skutek moli; jest ich coraz mniej gdyż starzy ludzie życzą sobie by ich w prucnikach chowano. Stary gazda z Jabłonki Orawskiej informując o prucnikach podał do wiadomości, że sobie swój prucnik „dzierży do trumny". [Ja sobie to dzierżeni do trumny). GUNIE Na Orawie noszono gunie w XIX w. Według niektórych starych informatorów za­ nikły one 90 lat temu, według innych — 70 lat temu, a jeszcze dokładniej — około 1912 r. Można przyjąć, że moda na gunie ustała na przełomie XIX i X X w. Gunie szyte były z ciemnobrązowego sukna, miały archaiczny k r ó j poncho p o p r z e c z n e g o i ozdobione były haftem z kolorowej włóczki . Zdobione brzegi sukmany i stojący kołnierz (ryc. 14, 15). Motywy zdobnicze haftu na kołnierzu były roś­ linne, wykonane ściegiem łańcuszkowym (linie łamane) i krzyżykami wkomponowany­ mi w załamania linii. Gunie były zapięte na jeden duży ozdobny gombiczek (ryc. 33), 27 28 Ryc. 14. Orawiak w guni z wysokim haftowanym kołnierzem. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W.Werner. Ryc. 15. Orawiak w zabytkowej guni ozdobio­ nej haftem .Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. o który dawniej zaczepiano łańcuszek metalowy, później barwną jedwabną wstążkę. Gunie były kosztowne i nie każdy mógł sobie na nie pozwolić. Sukno na uszycie guni kosztowało 10 koron, uszycie i ozdobienie około 10 koron. Gunie zupełnie zanikły w terenie. Można je tylko oglądać w zbiorach muzealnych. Jedyny okaz guni oraw­ skiej znajduje się w Muzeum Tatrzańskim. 21 �Ryc. 16. Kołnierz guni orawskiej, ozdobiony haftem. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o Fot. W. Werner. (nr inw. 2189) CUSZKI Po guniach weszły w użycie na Orawie tak zwane cuszki, o odmiennym niż gunie kroju. Były one wygodniejsze, bo posiadały rękawy nietylko od parady. Najstarsze cuszki, które według relacji starych ludzi, by­ ły cyfrowane nie zachowały się. Późniejsze szyto z ciemno brunatnego sukna, fabrycznej produkcji. Przy szyi wykańczane były klapami ozdobionymi czarną wełnianą taśmą. Cuszki nie ocalały w terenie ani w muzeach. W pa­ mięci starych ludzi przetrwała wiadomość o tym jaki był jej koszt. Sukno na sporządze­ nie cuchy kosztowało 2 reńskie, uszycie z ozdobieniem 15 reńskich. KABATY Kabaty były to długie kurtki z wyszywa­ nymi rękawami, szyte z sukna produkcji fab­ rycznej. Nosili je zarówno starsi mężczyźni jak i młodzi, w okresie kiedy zanikły cuszki. Ryc. 17. Fragment kołnierza i przodu guni orawskiej. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem (nr inw. 2189). Fot. W . Werner. 22 �KOŻUCHY Kożuchy na Orawie noszono w zimie; nosiły je zarówno kobiety jak i mężczyźni. W II-ej połowie XIX wieku i na pocz. XX w. noszono tak zwane „kożuchy orawczańskie", gdyż szyte były w Orawce przez Kilanowicza i Szczechurę. Kożuchy były szyte ze skór owczych, barwionych na kolor jasno brązowy i ozdobione aplikacją z białej cienkiej skórki (ryc. 18, 19). Kożuchy orawczańskie noszone były na terenie całej Orawy przez zamożniejszych gazdów. Noszono także serdaki ze skór owczych kupowane przed 1918 r. w Liptowie, zaś po 1918 r. w Nowym Targu. Ryc. 18. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m i zimowej czapce. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. Ryc. 19. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. PASY Do przytrzymywania spodni powszechnie noszono długie skórzane paski szerokości około 5 cm z ozdobną mosiężną klamrą (ryc. 20). Paski przewlekano przez górny obręb spodni, zapinano na klamrę, następnie drugi raz otaczano talię paskiem w ten sposób, że pas zwisał poniżej linii talii. Według informacji najstarszych ludzi opasków nie noszono powszechnie na Orawie, nosili je niegdyś młodzi orawiacy a później pasterze. Opaski orawskie nie były tak szerokie jak pasy podhalańskie; zapinane były na trzy żelazne klamerki. Powierzchnia opaska zdobiona była tłoczonym ornamentem geome­ trycznym, z boku przyszyta była kieszonka ze skóry do przechowywania kapciucha na tytoń, iajki i innych drobiazgów. Okaz takiego opaska ze wsi Podwilk znajduje sią w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 23 �Ryc. 20. Pas orawski. Podwilk, pow. N a w y Targ. Ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie (nr inw. pasa 9559). UCZESANIE I NAKRYCIE GŁOWY W XIX w. mężczyźni, zarówno młodzi jak starzy, nosili długie włosy do ramion. Roz­ dzielali je pośrodku głowy i rozczesywali na boki (ryc. 10). Dziadek 80-cio letniego Stefana Słobody z Chyżnego pamiętał, że jeszcze jego dziadek nosił długie niestrzyżone włosy, dopiero bowiem pod koniec X I X w. Orawiacy zaczęli strzyc włosy. Na głowę zakładali kapelusz filcowy z szerokim rondem, o lekko podwiniętych brze­ gach. Niegdyś kapelusze miały wysokie główki, fakt ten znajduje potwierdzenie w ma­ teriale ikonograficznym; przedstawieni na freskach w kościele w Orawce pasterze ubrani są w takie właśnie kapelusze. Również dawne figurki szopkowe z kościoła w Lipnicy, przedstawiające pastuszków — wyposażone są w kapelusze z wysokimi główkami. Główka kapelusza otoczona była mosiężnym łańcuszkiem, w późniejszych czasach — czarną taśmą weł­ nianą. We wsi Chyżne i Pie­ kielniku noszono kapelusze podhalańskie z nałożonymi dookoła główki muszelkami. W zimie Orawiacy nosili czap­ ki podbite futrem. Główka czapki składała się z czterech części i uszyta była z wełnia­ nego materiału koloru granato­ wego, brązowego lub czarnego. Na czubku czapki był pompon Ryc. 21. R ę k a w i c e plecione, u ż y w a n e do pracy. Lipnica Wielka, pow. N o ­ w y Targ. Fot. W . Werner. 29 zwany pochwalone . Czapka miała nad czołem czółko z futra, a dookoła głowy nównież otok z futra, sporządzany z nóżek owiec. Główka czapki podbitą była w środku kożuszkiem owczym. Podczas silnych mrozów opuszczano otokę czapki na uszy. 24 �OBUWIE Orawiacy nosili powszechnie kierpce umocowane do nogi skórzanymi rzemieniami, zwanymi nawłoki. Kierpce sporządzano we własnym zakresie ze skóry kupowanej na targu już „porzezanej" na kierpce, to znaczy z naciętych odpowiedniej wielkości pła­ tów skóry. Krój kierpców był niegdyś inny, były one szyte na „owijkę" a potem na „kostkę". Pod koniec XIX w. zapanowała moda noszenia butów z cholewami o pod­ wyższonej z przodu cholewie i harmonijką u kostki. Wysokie buty nosili tylko zamoż­ ni gazdowie, stąd nie było ich zbyt wiele na terenie Orawy. Zachowała się tylko jedna para takich butów we wsi Chyżne. Buty zamawiano w Liptowie. Po 1918 r. nie sprawiano już nowych butów tego kroju. Ludność miejscowa widocznie zwracała uwagę na rodzaj obucia, o czym świadczy piosenka : 30 n u Nie dej mnie mamick o, nie dej mnie za nieg o, B o sie mi widzi "obuwanie jeg o. u INNE u DODATKI DO STROJU MĘSKIEGO Nogi przed obuciem owijano onucami z lnianego płótna. Do sporządzenia męskich onucek używano przeważnie płatów pozostałych ze starej, zużytej koszuli, sprane płótno bowiem było bardzo miękkie. Używano też na onuce nowego mocniejszego płótna. W zimie przy pracy mężczyźni używali grubych plecionych rękawic. Rękawice no­ szone były tylko w dnie powszednie; w dnie świąteczne z reguły rękawic nie noszono. Rękawice wykonane były na drewnianej formie, na którą zakładano osnowę, zaczepioną na zacięciach brzegów formy i za pomocą drewnianej iglicy przeplatano wątek weł­ niany. Tkanie rękawic zaczynano od ich wierzchołka. Na osnowę zwykle używano wełny w naturalnym kolorze, a na wątek — wełny barwionej, uzyskując w ten sposób rękawiczki w kolorowe pasy (ryc. 21). Ręka­ wice męskie wyrabiano głównie w Lipnicy i Orawce. Ciupag górale orawscy nie nosili. Starsi gospodarze używali tak zwane paiice- były to laski samorodnego kształtu to jest kije z uchwytami będącymi naturalnym skrętem ko­ rzenia. Młodzi, trudniący się wypasem bydła używali biczów i kijów z samorodnym uchwy­ tem w postaci zgrubienia. Powierzchnię kija zdobiono motywem zdobniczym, często roślin­ nym lub geometrycznym przez wycinanie no­ żykiem kory drzewa (ryc. 22). Orawiacy udający się w drogę nosili torby skórzane dość dużych rozmiarów. Torby spo­ rządzane były z płata skóry złożonego w ten sposób, że jeden koniec stanowił klapę torby. Boki torby zszyte były rzemykiem skórzanym, a powierzchnia ozdobiona tłoczonym ornamen­ tem geometrycznym. Torbę zawieszano na sze­ rokim 5 cm rzemieniu, przyszytym pod klapą Ryc. 22. Orawskie kije pasterskie. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (n-ry inw. 1741, 1785). Fot. W . Werner. 25 �i spiętym z boku ozdobną mosiężną klamrą (cyc. 23). Orawiacy używali fajek, odmiennych w kształcie niż na Podhalu. Były to gliniane fajki nie obkładane na całej powierzchni bla­ chą, lecz tylko z otoka blaszaną przy otworze i wysokim stożkowatym blaszanym wieczkiem. Cybuszek fajki był prosty i dość długi, ale nie wygięty, jak w fajkach podhalańskich (ryc. 25). Ważnym dodatkiem do stroju męskiego by­ ły guziki i klamry. Guziki zdobiły dawne mę­ skie prucniki; wykonane były często ze srebra filigranową robotą. Kształt miały stożkowaty. Ten typ gomhików kupowali sobie jedynie za­ możni gazdowie. Okazy takich guzików znaj­ dują się w Muzeum Tatrzańskim w Zakopa­ nem. Do guni przyszywany był jeden duży ,,gombik" ołowiany, ozdobiony krzyżykami. Służył on do zaczepienia spinającego oba przo­ dy guni łańcuszka lub wstążki (ryc. 33). Mosiężne klamry znajdowały zastosowanie w męskim stroju orawskim w paskach do spod­ ni i przy torbach skórzanych. Nie miały nato­ miast zastosowania przy opaskach, jak na Pod­ halu. Zdobione były odlewanym wypukłym ornamentem roślinnym; natomiast klamry słu­ żące do spinania rzemienia torby skórzanej były duże, prostokątne, o ostro zakończonych krótkich bokach i ozdobione krzyżykami (ryc. 24a), Pierścionki mosiężne nie zachowały się już zupełnie w terenie, można je znaleźć jedynie Ryc. 23. S k ó r z a n a torba orawska. Chyżne, w zbiorach muzealnych. Były to pierścionki pow. N o w y Targ. Fot. w. Werner z okrągłą tarczką, na której wyryto litery IHS; były to zarazem obrączki ślubne, (ryc. 24c). Uzupełnieniem stroju i jego ozdobą były tak zwane piórka; pan młody przypinał je do cuszki, drużbowie oraz dorastający chłopcy mieli również podobne. a b c Ryc. 24. a. Klamra u torby s k ó r z a n e j , b. klamra u paska, c. pierścienie orawskie. Ze zbiorów T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner. 26 Muzeum �Według określenia informatorów piórka pana młodego i drużbów zwały się „kramskie" gdyż kupowano je w kramach na targu, przeważnie po drugiej stronie granicy. Składały się z małych rojtów to jest wstążek marszczonych w kolistą falbankę i błysz­ czących drucików. Dorastający chłopcy natomiast nosili też „piórka" własnej roboty Ryc. 25. Fajka orawska. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner. wykonane z wosku. Od czasu gdy granicą zamknięto dostęp do źródeł zakupu, zaczęto wyrabiać „piórka" zarówno dla pana młodego jak i dla drużbów we własnym zakresie, ze stearyny. Formowano z niej małe kwiatki. Piórka takie przypinał pan młody do cuszki i do kapelusza, drużbowie do chusty przyczepionej skośnie na piersi oraz za łańcuszek otaczający główkę kapelusza (ryc. 26). Dodatkiem do stroju drużbów były duże białe chusty sporządzone z płócienka fabrycznego i wykończone szydełkowanymi ząbkami. Były to te same chusty których kobiety używały w dnie świąteczne do kościoła, trzymając je albo w ręku, albo owija­ jąc w nie duże książki do nabożeństwa. Ryc. 26. Bukiecik u ż y w a n y przez drużbów. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. 2? �R O Z D Z I A Ł VI OGÓLNY OPIS ORAWSKIEGO STROJU KOBIECEGO Ubiór codzienny kobiety orawskiej składał się z koszuli szytej z płótna domowej ro­ boty, spódnicy, w najstarszych czasach — płóciennej, później kretonowej, zapaśnicy, prucnika, chusteczki na głowę i kierpców. Na strój świąteczny składały się: 1) bardziej strojna koszula, szyta z cienkiego fabrycznego płócienka, 2) suknia, to jest spódnica sporządzana niegdyś, to jest w XIX w. z płótna domowej roboty farbowanego i druko­ wanego we wzory w farbiarniach. „Suknie" takie nosiły nazwę tłoczelina. Na przeło­ mie XIX i XX w. zaczęto nosić „suknie" również z fabrycznych tkanin z tybetu, suk­ na, alpagi, 3) zapaśnica zapaska czyli fartuch, 4) prucnik to jest gorset, 5) kosiczka chu­ sta zawiązywana na prucnik, 6) łoktusa, 7) czepiec, 8) chusta na głowę, 9) obuwie, 10) letac — bluzka o specjalnym kroju, mocno wcięta w pasie, 11) kożuch. Dziewczęta chodziły z gołymi głowami, stąd łatwo było je odróżnić od kobiet zamęż­ nych, które nosiły czepce z zawiązaną na wierzchu chusteczką, związaną pod brodą. Podniszczone części stroju świątecznego stawały się ubiorom roboczym, za wyjąt­ kiem koszul, które szyto specjalnie z przeznaczeniem do codziennego użytku z płótna domowej roboty, zwykle z krótkim rękawem, wykończonym rojtem czyli falbaną. Strój panny młodej w XIX w. składał się: 1) z paradnej koszuli, uszytej z „szyfo­ nu" to jest cienkiego płócienka fabrycznego, zależnie od pory roku albo z długim rę­ kawem szytym z całej Szerzyny płótna i ułożonym na ramieniu a przy obszywce w dro­ bniutkie „zbiory", albo z krótkim rękawem sięgającym łokcia. Obszywka długiego rę­ kawa obszyta była małym rojtem, cipkami, ząbkami, lub haftem fabrycznym. Rękawy do łokcia również wykończone były „rojtem" obszytym ząbkami lub ozdobionym szydełkową koronką. Przy szyi koszula taka wykończona była również strojnym „roj­ tem". Do stroju młodej należał: fartuch to jest spódnica z cieniutkiej tkaniny białej, w odróżnieniu od innych spódnic z bardziej trwałych materiałów, zwanych sukniami . Młoda nakładała spódniki czyli halki, zdobione u dołu haftowanymi i „heklowanymi" to jest robionymi szydełkiem, ząbkami; letac — czyli bardzo wykrygowaną bluzkę (ryc. 32); chusty-sza/onki tybetowe, zwykle w barwne kwiaty. Na nogi nakładała topanki czyli buciki a na głowę wieniec ślubny, składający się zwykle z różyczek. Wieniec był kupny, potem wprowadzono wianuszki sporządzane we własnym zakresie ze stearyny i gałązek mirtu, takich samych jak w bukiecikach przypinanych drużbom. 31 Ryc. 27. Orawskie iglice do w ł o s ó w . Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner. Późniejszy strój panny młodej składał się z koszuli, sukni to jest nicy i kwiecistego prucnika. Obecnie ubierają się do ślubu na biało, dzenia fabrycznego. Druhny ubierały się podobnie jak młoda, tylko ców na głowie; włosy splatały w jeden warkocz z wplecionym weń wstążką. 28 tybetowej spód­ w suknię pocho­ nie miały wień­ sznurkiem czyli �R O Z D Z I A Ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS ORAWSKIEGO STROJU KOBIECEGO KOSZULE 32 Koszule kobiece na zbadanym terenie mają k r ó j p r z y r a m k o w y , gładki . Koszule były krótkie, sięgały do pasa. Na przód i tył koszuli używano płatów płótna o szerokości materiału, składanego wpół, wzdłuż linii wątku. Pośrodku linii złożenia ma­ teriału wycinano otwór na głowę i rozcinano z przodu rozporek długości 15 cm. Na ra­ miona naszywano podłaty. Boki koszuli zszywano od dołu, nie zaszywając do samej góry, rękawy również zszywano od dołu, nie doszywając u góry do końca. W niezaszyte do końca krawędzie rękawa i boków koszuli wszywano ćwikieł (ryc. 28). Rękawy przed wszyciem układano igiełką w zbiory i wszywano pod podłaty. Zakończenie ręka­ wa również układano w ten sposób i wszywano w obszywkę. Także przód i tył koszuli przy szyi układano w „zbiory" i wszywano w listewkę z doszytym „rojtem". Uboższe kobiety miały koszule wykończone przy szyi tylko obszewką, zamożniejsze nosiły ko­ szule z dużym „rojtem", wykończonym szydełkową koronką lub fabrycznym haftem z ząbkami. Koszule używane na codzień do pracy szyte były z płótna swojej robo­ ty. Miały krótki rękaw do łokcia z „rojtem" zaobrębionym u dołu. W języku miejsco­ wym nazywały się takie rękawy „rękaw krótki majkieciasty". Koszule odświętne szy­ te były z muselinu czyli cienkiego płótna, które umożliwiało uzyskiwanie szerokiego rękawa przez układanie płócienka w drobniutkie fałdy. Świąteczne koszule miały przy szyi szersze, bardziej paradne „rojty" obrobione szydełkową lub fabryczną koronką. Koszule świąteczne posiadały dwojakie rękawy, długie, u których rękaw wszyty był w oszewkę u dołu wykończoną małym „rojtem", a obszyty „cipecką", z oszewką często zdobioną skromnym białym haftem — albo rękawem krótkim z dużym „rojtem", wy­ kończonym koronką szydełkową lub fabrycznymi ząbkami. 29 �SPÓDNICE Spódnice nazywano na Orawie sukniami. Najdawniejsze spódnice noszono z płótna niebarwionego swojskiej roboty. Potem weszły w modę spódnicę płócienne, farbowane, tak zwane tłoczeliny, koloru ciemnogranatowego, drukowane w biały wzór. Zwały się one również turczaniny, to też kramarze wołali: „pójdźcie po turczaniny". Płótno prze­ znaczone na szycie spódnic oddawano do farbowania do Słanicy, wioski słowackiej. Od­ bywało to się w ten sposób, że na jarmarki do Jabłonki, które odbywały się co dwa ty­ godnie przychodzili farbiarze z farbiarni w Słanicy i w budach wywieszali czarne płachty z „mustrami" czyli wzorami. Kobiety wybierały sobie wzór i oddawały farbia­ rzom płótno do farbowania i drukowania. W następny jarmark otrzymywały od far­ biarzy już „zafarbione" płótno. Czasami ludzie sami nosili płótno do Słanicy, Informatorka, Anna Giądło (lat 75) jako mała dziewczynka chodziła z ojcem do farbiarni. Farbiarnia w Słanicy słynęła z dobrego farbowania. Na terenie polskiej Orawy w Lip­ nicy też była farbiarnia, ale „płoną". Barwione w niej płótna na spódnice płowiały, mówiono że „gdy słonko zaświeciło zaraz płowiały" ' Wzory spódnic drukowanych w Słanicy według informacji starszych kobiet, to przeważnie były kwiaty, u dołu szlak 20-o cm, drukowany w kwiaty. Noszono także płótno do farbowania do Bobrowa, ale mieszkańców Polskiej Orawy obsługiwała głów­ nie farbiarnia w Słanicy, prawdopodobnie z powodu udogodnień stosowanych przez farbiarzy na jarmarkach w Jabłonce i wysokiej jakości wykonania. Chyżnianie nosili płótno do farbowania do farbiarni w Chochołowie lub Dubowie pod Orawskim Zamkiem a nawet do Trenczyna. Informatorka podała że chodziła tam w 1914, 1916 a ostatni raz w 1918 r. Tloczelina uszyta była z 6-u, 7-u a nawet 9-u szerzyn płótna. Długość spódnicy wy­ nosiła przeważnie 1 m. Informatorka, Karolina Zubrzycka z Jabłonki Orawskiej (lat 70) 33 30 3 4, 35 �odziedziczyła po babce „tłoczeiinę" uszytą z 7-u szerzyn płótna, informatorka zaś z ta­ kiej „tłoczeliny" przerobiła sobie dwie spó­ dnice, które były jeszcze dostatecznie sze­ rokie. Najstarsze „tłoczeliny" szyte były w ten sposób, że „zadek" sporządzony był z far­ bowanego płótna i składał się z 4-ch sze­ rzyn płótna, a „przodek" uszyty był z niebarwionego płótna. (Tablica barwna). Na przednią część spódnicy, sporządzoną z niebarwionego płótna nakładano zapaśnicę, czyli fartuch. Później noszono tłoczeliny sporządzone w całości z barwionego i dru­ kowanego płótna. Prawdopodobnie zależne to było od stopnia zamożności gospodyń; sporządzane bowiem w całości z farbowane­ go płótna spódnice były kosztowniejsze, należało bowiem więcej metrów tkaniny oddać do barwienia i drukowania. „Tłocze­ liny" zanikły w I-szym ćwierćwieczu XX w., mniej więcej około 1920 r. Nastąpiły po nich do złudzenia imitujące oryginalne „tło­ czeliny" tak zwane „tureckie tłoczeliny" lub krótko — tuiczaniny. Były to spódnice sporządzone z wysokogatunkowego kretonu zwanego kartonem, gęstego jak skóra, w ko­ Ryc. 30. Orawianka w spódnicy ręcznie drukowa­ lorze granatowym i drukowanym białym nej w tzw. tloczelinie i loktusie, założonej na spo­ sób „ o p a s t e r z y ć się". J a b ł o n k a Orawska, pow. wzorem. Obok „tureckich tłoczelin" zaczęto N o w y Targ. Fot. Krystyna Gorazdowska. nosić „suknie" z innych fabrycznych tka­ nin tak zwane „szafotowe" — tybetowe, „orlinowe" — w rodzaju alpagi oraz „sztofowe" — z sukienka. „Tłoczeliny" obszyte u dołu „sznurkiem", to jest czarną ta­ siemką. Paradne suknie sztofowe obszyte były 3 razy dookoła taśmą, a nawet nie­ raz i 7 razy. U dołu wykończone były szczotką. Od spodu brzeg spódnicy podszyty był tak zwaną podłózką czyli listwą ze sztywnego płócienka, wysoką od 14 — 20 cm. Po prawej stronie zwykle „podłózka" była stębnowana białymi nićmi. Paradne suknie prócz zdobienia kilkoma rzędami czarnej taśmy, zdobiono koronkową cipką lub Icrepindą (nowsza nazwa). Były to koronki fabryczne, imitujące jednak ręczne, klocko­ we. Barwy tych koronek dobierano kontrastowo do barwy spódnic; i tak na ciemnej spódnicy naszywano białoczerwone, a na jasnej — ciemnobrunatne koronki. Naszywano je w dość dużym odstępie u dołu, na wysokości kolan (ryc. 30). W pasie spódnice ułożone były w fałdy, i wszyte w obszywkę. Do końców obszywki doczepione były „powrózki", którymi otaczano talię i owiązywano dookoła. Najstarsze spódnice nie były podszywane „podłózkami". Panna młoda w dniu ślubu wkładała białą spódnicę z cieniutkiej tkaniny przypomi­ nającej gazę, zwaną „fartuch". Fartuch to nazwa spódnicy uszytej z cieniutkiej tka­ niny fabrycznej, imitującej tkaniny rąbkowe. Ten typ spódnicy nosiło się tylko do ślubu. Pod spódnicę noszono spodniki. Zwykle nosiło się ich 5—6, jedna na drugiej gdy kobieta była zamożna, a chudobniejsze miały tylko 3—4. Pierwszy spodnik zakładany był wprost na ciało, gdyż bielizny spodniej się nie nosiło. Spodnik uszyty był z 4—5 szerzyn płótna swojskiej roboty. Na ten pierwszy spodnik używano płótna pacześnego tj. z drugiego czesania; płótna natomiast pacześnego z pierwszego czesania używano 31 �do sporządzania męskiej bielizny. Na ten pierwszy spodnik z pacześnego płótna na­ kładano następne, szersze, uszyte z więk­ szej ilości szerzyn płótna, przeważnie z 5-ciu, a czasem nawet zakładany pod spódnicę spodnik uszyty był z 7-miu, a nawet z 9-ciu szerzyn. Przy sporządza­ niu spodników poszczególne szerzyny płótna łączono ściegiem zwanym cirką. U dołu spodniki obrębiano ręcznie. U gó­ ry w pasie wszyte były w obszywkę. Obszywka miała na końcach doczepione „powrózki", którymi obwiązywano się dookoła talii. Po pierwszej wojnie światowej weszły w modę spodniki „organowe" czyli z ma­ teriału sporządzonego we własnym za­ kresie na warsztacie tkackim z osnową lnianą i wątkiem z pamłoki, to jest fab­ rycznej przędzy, kupowanej w Terczynie (paczka pamłoki kosztowała 3 reńskie). Spodniki płócienne wykończone były u dołu obrąbkiem, wyjątek stanowiły płó­ cienne spodniki panny młodej, wykań­ czane u dołu ząbkami. Spodniki organo­ we obszywane były u dołu „rojtami". Wyrabiane przez kobiety materiały na Ryc. 31. Kobieta na tle starej c h a ł u p y z wyżką przy międleniu, w codziennym ubiorze. J a b ł o n k a Oraw­ spodniki tkane były w ten sposób, że ska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. osnowa była z lnu, a wątek z lnu i przę­ dzy bawełnianej „pamłoki". Do połowy XIX w. na Orawie kwitło tkactwo, dostarczano tkaczom do wykonywania zamówień przędzy bawełnianej a z resztek tkano właśnie paseczki, używając na ten cel przędzy w kolorze różowym. Niestety nie zachowały się ani gotowe spodniki, ani próbki materiałów. Z czasem po zamknięciu granicy, kiedy już trudno było zdobyć przędzę, zaczęto nosić spodniki „organowe'" czyli kretonowe z fabrycznej tkaniny, ale imitujące w kolorze dawne, tkane na warsztatach. Były to bowiem materiały różowe w białe paseczki. Starsze kobiety nosiły także spodniki „barchetowe" czyli flanelowe. ZAPASKI Zapaski czyli fartuchy zwały się na Orawie zapaśnice. Noszone były przez kobiety zamężne i dziewczęta. Szyto je z 5-u szerzyn materiału, tak że prawie zakrywały spód­ nicę. Szyte były z cienkich płócien fabrycznych, czarnych lub białych. U dołu były prosto obrębione, u góry w pasie ułożone w gęste „zbiory" i wszyte w obszywkę, której końce związane Były na „kiecki" czyli kokardy. Zapaśnice zanikły jednocześnie z „tłoczelinami" na przełomie XIX w. Najstarsze „tłoczeliny" miały wszyty przód z niebarwionego płótna i tym samym musiały być przykrywane zapaśnicą. Na zanik zapaśnic wpłynęła zmiana mody w orawskim ubiorze kobiecym. 32 �GORSETY Gorsety zwano na Orawie prucnikami. Szyte były z cienkiej, wysokogatunkowej tkaniny wełnianej, zwanej przez ludność miejscową szafotem lub delinem. Był to ty­ bet jednobarwny i wzorzysty w drobne kwiatki. Uboższe kobiety szyły także z innych materiałów np. z tak zwanego orlijonu to jest szorstkiego materiału, w rodzaju alpagi. Krój starszych „prucników" był odmienny od prucników późniejszych. Przód prucnika był skrojony łącznie z połową pleców. Krój prucnika składał się więc tylko z dwu czę­ ści i falbany doszytej u dołu. Późniejsze prucniki miały szwy po bokach. Krój więc skła­ dał się wtedy z trzech części, dwu przodów i pleców oraz falbany. Falbanę nazywano rojtem. „Rojty" łączono ze stanem prucnika na tak zwaną „babkę". Przemarszczano falbanę przed przyszyciem do prucnika w ten sposób, że tworzyły się dekoracyjne ząbki. Prucniki podszyte były zgrzebnym lnianym płótnem. Przody ich zapinano na guziczki, przeważnie na 10. Dawniejsze prucniki zapinane były na metalowe, pękate srebrne lub mosiężne, z kolorowymi akcentami imitującymi emalię, guziczki; późniejsze prucniki zapinane były na guziczki z czerwonej, zielonej lub czarnej masy, dobierane zwykle do koloru wzoru materiału. Nowsze prucniki zapinane były na białe, stożkowa­ te guziczki z masy. Sposób przyszywania guziczków do prucnika był taki sam, jak, na całym Podhalu. Do lewego brzegu przodu prucnika, wzdłuż krawędzi przyszywano po­ wrózek skręcony z lnianych nici. Guziczki przyszywano na wylot przez materiał i po­ wrózek. Wszystkie guziczki przyszywano kolejno zawsze tą samą nicią, co zapobie­ gało zagubieniu czy urwaniu się guziczka. Tylny szew prucnika usztywniony był tak zwaną „trzciną" czyli płaskim cienkim prętem, wykonanym domowym sposobem. Służył on zamiast fiszbinów. Starsze prucniki bywały jednobarwne lub w paseczki (ryc. 34), późniejsze z tybetu w kwiatki. Prucniki zdobione były czarną wełnianą taś­ mą, przyszywaną wzdłuż szwów prawego przodu prucnika, dookoła wycięcia szyi i dookoła wykroju na ramionach. Taśma zdobiła także plecy prucnika i przyszywana była w ten sposób, że podkreślała wcięty kształt pleców, (w kształcie litery V). Dolny brzeg „rojty" prucnika także był obszyty wełnianą taśmą. W prucniku z 1895 r. za­ chowanym w Jabłonce Orawskiej zdobnictwo ogranicza się do opisanych szczegółów. Prucnik z 1897 r. zachowany również w Jabłonce Oraw­ skiej jest bogato zdobiony, gdyż oprócz falistej linii z okrągłymi kluczkami naszytymi z siutażu dookoła czarnej taśmy w kształcie litery V, u. gó­ ry pleców przy wykroju na szyję posiada dużą kluczkę z naszytym ósemkowatym motywem z czarnego siutażu. Takie zdobienie prucników kobiecych było powszechne, wyjątek stanowi Chyżne, gdzie w prucnikach dookoła wykroju szyi występują ząbki wykonane z tego samego materiału co prucnik, to jest z tybetu. Ten spo­ sób zdobienia nazywa się „na babkę". W prucni­ ku z 1895 r. w Jabłonce Orawskiej w skromnym zdobnictwie pleców, podkreślającym tylko linię talii zastosowano starodawne guziczki metalowe z kolorowymi ozdobami imitującymi emalię. Pru­ cnik ten charakterystyczny jest tym, że doszyta falbana (szer. 20 cm) jest szersza niż u innych — późniejszych. Ryc. 32. Dziewczyna w ubiorze orawskim. Orawka, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . 33 �BLUZKI-LETACE, KABATY Starsze kobiety w wieku około 40 lat nosiły w XIX w. a nawet jeszcze w pierwszym ćwierćwieczu XX w. bluzki zwane letace silnie wcięte w pasie i dokładnie dopasowa­ ne. Przestano je nosić na skutek zmiany mody. Zastąpione potem zostały przez ka­ baty. Kabaty noszone były przez starsze kobiety po drugiej wojnie światowej a moda ta została przyniesiona ze Słowacji. Były to dłuższe bluzki z rękawami i bez rękawów, szyte z wełnianych materiałów (ryc. 31). Brzegi obszyte były szerokim pasem z czarnego aksamitu lub czarnym materiałem imitującym baranek. Noszone były w chłodne dnie zarówno w święta do kościoła, jak i w dnie robocze do pracy. W zimie kobiety i dziewczęta nosiły kacabajki, to jest kurtki szyte z sukna ze srebr­ nymi guzikami; na to kładły łoktusę, a w późniejszych czasach, kiedy zanikły łoktusy — odziewaczki to jest ciepłe duże chusty fabryczne. Zamożniejsze kobiety zamiast „kaca­ bajki" nosiły kożuchy. Kacabajki podbite były od spodu flanęlą. ŁOKTUSY, KOSICZKI, CHUSTY Łoktusy noszone były w XIX w. Babka informatorki, Karoliny Zubrzyckiej jeszcze nosiła łoktusę. Według informacji 80-cio letniej kobiety z Jabłonki Orawskiej „łoktusy" noszone były jeszcze w okresie jej młodości, czyli że zanikły na przełomie XIX i XX w. Łoktusy wykonane były z cienkiego swojskiego płótna. Długość wynosiła 197 cm, szer. 73 cm. Szyto je z dwu szerzyn płótna. Obie Szerzyny płótna łączone były ściegiem zwanym cirką. Krótkie boki łoktusy wy­ kończone były mereżkowym obrąbkiem. Łoktusa noszona była nietylko w czasie pogo­ dy, ale i w czasie deszczu; była okryciem ochronnym. Zarzucano ją wówczas na głowę i wiązano na szyi, a z tyłu opadała wzdłuż pleców. Ten sposób noszenia łoktusy nazy­ wał się „opasterzyć się". Gdy weszły w modę „kosiczki" noszono łoktusy tylko w cza­ sie niepogody. Kosiczki noszono później niż łoktusy, albo równorzędnie. Zanikły w I-szym ćwierć­ wieczu XX w., mniej więcej 50 lat temu. Wykonane były z fabrycznych kwiecistych chust tybetowych specjalnie pociętych w ten sposób, że u dołu był trójkąt i doszyte końce wiązania. Kosiczkę zawieszało się na ramiona, a końce krzyżowało na plecach i wiązało z tyłu, w pasie. Kosiczki bywały także białe z „muselinu" ozdobione wyszy­ wanymi kwiatami; niestety nie zachowały się. Kosiczkę noszono zawsze na prucniku. Równorzędnie z kosiczkami noszono także szaionki. Były to duże kwieciste chusty ty­ betowe, nakładane także do ślubu. KOŻUCHY W XIX w. i w I-ym ćwierćwieczu XX w. nosiły kobiety w zimie kożuchy tak zwane „orawczańskie", o takim samym kroju i zdobnictwie jak męskie. Były to kożuchy jas­ no brązowe z aplikacjami z białej skóry (ryc. 5). Na kożuch w XIX w. kobiety nakła­ dały jeszcze łoktusę. Kożuchy orawczańskie szyto w Orawce. Szył je Kilanowicz. 34 �uczesanie i Nakrycie głowy Dziewczęta zaplatały pierwotnie włosy w jeden warkocz. Później pleciono włosy w dwa warkocze. W koniec warkocza wplatały dziewczęta „sznurecki" czyli wstążki, które wiązały na „kiecki" czyli kokardy. „Sznurków" używano w różnych kolorach, białe, czerwone i różowe. Kobiety zamężne rozdzielały włosy pośrodku głowy, z tyłu wiązały włosy powróz­ kami, splatały w dwa warkocze, przetykały przez włosy tak zwaną „iglicę" metalową, zdobioną ornamentem stempelkowym lub ażurowym i okręcały dookoła iglicy warko­ cze (ryc. 27). Na to uczesanie zakładały czepiec. Na czepiec nakładały chustkę „szmat­ kę", „delinową" „tybetową" lub „chodzijaką". Uboższe kobiety, które nie mogły sobie kupić iglicy przetykały przez warkocze kawałek patyka. Wszystkie przybory do przystroju głowy jak wstążki, czepiec, iglicę i chustki kupo­ wano w sklepach lub na jarmarkach. Czepce kupowano po słowackiej stronie na targach. Wyrabiano je w Zubercu i Białym Potoku. Pv.ównież iglice kupowano na targach. Prawdopodobnie dostarczane były na targi przez wędrownych handlarzy. Czepce wykonywane były na „klockach" techniką „filet". Przez oczka siatki prze­ wlekano igłą białą bawełnianą nicią wzory, które prawie nigdy nie powtarzały się. Każdy czepiec miał inny wzór (ryc. 35). Czepiec ozdabiały kobiety „sznurkami" to jest przewlekały przez oczka siatki wąskie wstążeczki, którymi ściągały siatkę czepca, na­ dając mu kształt kapturka. Wstążeczkę wiązano pod brodą. Dookoła twarzy zdobiono czepce siatkową falbaną. Czepce noszono do 1920 r. Kobiety zamężne nie chodziły w samym czepcu, lecz nakładały nań chustkę zwaną „szmatki delinowe" lub „delinki". Obuwie, onuce, nawłoki W XIX w. kobiety i dziewczęta nosiły kierpce, a w zimie płytkie pantofle z sukna. Stopę okręcano onucką, prostokątnym płótnem sięgającym kolan. Onucki robiono ze starego materiału lub płótna zużytej koszuli. Onuce przymocowywano do nogi za po­ mocą nawloczki czyli 3 m długości sznura, skręconego z czarnej owczej wełny. Ubo­ gie kobiety używały nawłoków skręconych z lnu. Okręcanie nogi nawloką odbywało się od góry; zadzierżgiwało się węzeł i okręcało dookoła kostki, u dołu nawlokę prze­ wlekało się przez oczka w kierpcach. Kierpce sporządzali wytwórcy miejscowi domowym sposobem. Skóry do wyrobu kierpców kupowano gotowe już wyprawione na targu. Według informacji Marii Ka­ dłubek z Chyżnego, Chyżnianie zamawiali kierpce w Głodówce. W dnie świąteczne i do ślubu nosiło się buciki — topanki. Były to buciki z cholewkami, na 5-cio cm obca­ sie. Od spodu obcasy podbite były żelaznymi podkówkami. Buciki były sznurowane a po bokach miały guziczki, o które zaczepiało się sznurowadła. Topanki wyrabiali w Jabłonce Orawskiej szewc Baranek i Kobylak. Kupowało się je także na targu. W „Skapularkę" to jest w dzień Matki Boskiej Szkaplerznej odbywały się jarmarki w Trzcianie i na tych jarmarkach kupowało się buty. Kupowano je tak­ że w Jabłonce, gdzie co dwa tygodnie odbywały się jarmarki. Buty nosiły kobiety 5—6 lat; kosztowały 4 reńskie. Buciki bardzo szanowano. Gdy było błoto do kościoła szło się w kierpcach. Babka informatorki 70-cio letniej Karoliny Zubrzyckiej opowia­ dała, że się nachodziła w kierpcach, zanim jej buty kupiono. 35 �DODATKI DO STROJU KOBIECEGO Dodatkiem do stroju były korale. Prawdziwe korale zwane na Orawie „podhalań­ skimi" były rzadkością. Noszono okrągłe prawdziwe korale i „krzesane" czyli sękate. Okrągłych noszono 1 sznurek a „krzesane" „dwie nitki", to jest dwa sznurki. Praw­ dziwe korale, ze względu na koszt nie były dostępne dla wszystkich kobiet i dlatego częściej noszono paciorki szklane lub żółte, imitujące bursztyny. Panna młoda zakłada­ ła do ślubu szklane paciorki zwane „pacierze" z doczepionym medalikiem. Z dodatków do stroju należy wymienić wstążki w różnych kolorach: białe, różowe, czerwone, niebieskie do wplatania w warkocze i zawiązywania na „kiecki", oraz węż­ sze jako uzupełnienie siatkowego czepca. Dodatkiem do spódnic były taśmy, wszelkie­ go rodzaju koronki kolorowe imitujące ręczne koronki klockowe oraz biały haft ko­ lorowy, kupowany na jarmarku do obszywania „rojtów" przy rękawach koszul kobie­ cych. Z innych dodatków do stroju należy wymienić chustki z białego płótna ozdobio­ ne koronką szydełkową i używane do kościoła w dnie świąteczne. Noszono je w ręku, albo owijano w nie książkę do nabożeństwa. Takich samych chust używali drużbowie. Do kupnych dodatków do stroju należy wieniec ślubny panny młodej wity z drob­ nych kwiatków, przeważnie różyczek, wykonywany później we własnym zakresie ze stearyny; iglice do włosów wykonane z blachy mosiężnej i żelaznej a zdobione moty­ wem stempelkowym i ażurowym (ryc. 27) oraz korale i paciorki. W II-ej połowie XIX w. używane były zapiąstki. Babka informatorki 82-letniej Ce­ cylii Krzysiak nie nosiła zapiąstek, weszły w użycie dopiero za pamięci informatorki. Robione były na drutach ze swojskiej wełny, ściegiem „ściągaczowym". Ryc. 33. Guziki gombiki do cuch i prucników orawskich, Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o 3205, 2061, 1678). Fot. W . Werner. (n-ry inw, �ROZDZIAŁ VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY W stroju orawskim z XIX w. stosowano zarówno materiały własnej produkcji, jak i fabryczne. Być może, że w dawnych czasach panowała całkowita samowystarczalność pod względem sporządzania materiałów, odnosi się to szczególnie do stroju kobiecego, w którym zarówno spódnica jak i „spodniki", koszula a nawet prototyp „prucnika", obcisłego, płóciennego stanika noszonego niegdyś pod koszulę, szyte były z płótna. W ubiorze męskim musiała istnieć analogiczna sytuacja. Sporządzoną pierwotnie odzież szyto z płótna swojskiej roboty i z sukna również tkanego w domu i folowanego na Orawie lub w najbliższym sąsiedztwie . Rozkwit tkactwa na Orawie od poł. XIX w. i wzrost produkcji tkanin w okresie przed I-szą wojną światową umożliwił Orawianom zakupywanie wysokogatunkowego sukna wyrobu fabrycznego na odświętne portki i ka­ mizele oraz tybetów, sukna i kretonów do stroju kobiecego . Z gotowych części ubrań kupowano przed pierwszą wojną światową w węgier­ skich miastach kapelusze z podwijanymi krezami, buty z cholewani w harmonię tak zwane „węgierskie", i kożuchy liptowskie. Wyrobem płócien trudnili się od połowy XIX w. mieszkańcy całej Górnej Orawy. Szczególnie rozkwitło tkactwo przed pierwszą wojną światową. Tkactwem zajęte były całe rodziny, nawet starsze dzieci. Tkano płótna oraz materiały lniane i bawełniane z dodatkiem nici bawełnianej na wątek tkacki, tak zwane „pamłoki", które kupowano na Węgrzech . Dawało to mieszkańcom dobry zarobek. Orawianie uprawiali sami len, ponadto kupowali przędzę lnianą na Podhalu w Chochołowie. Z resztek różowej „pam­ łoki" i lnu tkano materiały do stroju z przeznaczeniem na spodniki. Dawano osnowę lnianą a na wątek używano na przemian przędzy lnianej i bawełnianej to jest „pamłoki", uzyskując materiał w różowe paseczki, ulubiony przez mieszkanki Orawy. Próbki tych materiałów nie zachowały się niestety w terenie. Wytwórcy ludowi zaspakajający po­ trzeby wsi byli to mieszkańcy wsi orawskich, lub mieszkańcy bardziej odległych miej­ scowości. Szyciem prucników kobiecych i męskich trudnili się krawcy wiejscy i szwaczki. Ko­ żuchy szyto w Liptowie, także buty kupowano dawniej na Węgrzech, t j . w dzisiejszej Czechosłowacji. Po odcięciu Górnej Orawy granicą polityczną w 1918 r. zaczęły w lu­ dowym ubiorze orawskim zachodzić zmiany. Brak bawełnianego surowca wpłynął na zaprzestanie wyrobu materiałów na „spodniki", które zaczęto szyć z „organu" czyli fabrycznego kretonu . Na zanik kożuchów orawczańskich wpłynęło szereg przyczyn a m. inn. brak fachow­ ców po śmierci Kilanowicza z Orawki, który szył kożuchy. Zawód krawiecki uprawiany był niejednokrotnie w jednej rodzinie przez kilka pokoleń a umiejętności starych kraw­ ców czy kuśnierzy przechodziły na wyszkolonych młodych uczniów. W Orawce szył portki Ignacy Szczechura, potem jego bratanek Jan Szczechura. W Zubrzycy Górnej szył Ferdynand Biel uczeń Ignacego Szczechury. W Piekielniku zawód krawiecki upra­ wiała rodzina Czyżów, a to Ignacy Czyż oraz Jan Czyż syn Ignacego i Jan Czyż syn Ja­ na. W Orawce był poza tym krawiec Spytkowski a w Jabłonce — Jan Paniak z przy­ domkiem „Zosiak". Zawód szewski uprawiali w Jabłonce Orawskiej Baranek i Kobylak, obaj zmarli w 1900 r., oprócz nich wyrabiali buty Rygier Hołpt w Chyżnem i Piotr Swilgoń, zmarli w 1925 r. Ubiory kobiece sporządzały specjalne szwaczki, które szyły koszule, prucniki, letace i kacabajki. Pracowały one często w ramach wymiany usług, i tak Maria Kadłubek z Chyżnego szyła męskie koszule i kobiece prucniki w zamian za pomoc przy obróbce pola. Również Maria Kozak, rodem z Chyżnego szyła dla ludzi z Zubrzycy Górnej, gdzie 36 37 38 39 37 �mieszkała po wyjściu zamąż. Kumoszka Johanna Janiak zmarła w 1928 r., szyła w Ja­ błonce Orawskiej dziewczętom różne stroje. Wszystkie stroje orawskie szyto ręcznie, szczególnie koszule i prucniki. Bardzo dużo pracy wymagały koszule kobiece, gdyż igłą układało się materiał w „zbiory". Kroje zarówno koszul jak i prucników nie były zbyt i Ryc. 34. Kobieta w o d ś w i ę t n y m stroju orawskim. Podwilk, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. skomplikowane, ale wykonanie wymagało dużej biegłości technicznej. Szwaczka Ma­ ria Kadłubek z Chyżnego stwierdziła, że zupełnie straciła wzrok przy szyciu kobiecych i męskich koszul oraz prucników. Wymienieni przykładowo wytwórcy nie wyczerpują listy wszystkich pracujących na potrzeby wsi orawskiej rzemieślników. Zręczniejsze go­ spodynie potrafiły też sobie same sporządzać części stroju. Szwaczki szyły tylko tym które nie potrafiły same szyć. Niektórzy ludowi wytwórcy orawscy jeszcze dziś żyją, należy do nich Jan SzczechUra w Orawce posiadający umiejętność szycia i zdobienia paradnych portek orawskich. e �ROZDZIAŁ IX HAFTY, KORONKI, APLIKACJE, SZAMERUNKI Ozdoby hafciarskie w stroju orawskim dzielą się na dwie grupy: haft biały, zdobiący koszule kobiece i męskie, i haft kolorowy na suknie zdobiący gunie orawskie. Haft biały nie był tak rozwinięty na Orawie, jak na Podhalu, były to najczęściej obszywki rękawów koszuli kobiecej oraz przody, kołnierze i obszywki koszul męskich . Biały haft orawski był także stosowany w „spodnikach" panny młodej. Spodniki wy­ kańczane były u dołu haftowanymi ząbkami. Skromne wzory haftów składały się z drobnych listków i kropek; strojny charakter miały natomiast wszywane wstawki z haftem fabrycznym, które stosowano np. w przodkach męskich koszul. 40 Ryc. 35. Orawianka w czepcu siatkowym na głowie. Podwilk, N o w y Targ. Fot. W . Werner pow. Na obszywkach rękawów i przy szyi w starszych koszulach kobiecych stosowano jako ozdobę kilka rzędów mirwy, haftowanej białą nicią. Poza ściegami hafciarskimi stosowano do ozdobnego zszywania szerzyn płótna ścieg zwany cirką. Miał on przede 39 �wszystkim zastosowanie przy łączeniu dwóch szerzyn płótna, przy sporządzaniu łoktus i przy łączeniu wielu szerzyn płótna przy sporządzaniu kobiecych spodników. Do wykończenia stroju zamiast zwykłego obrębu służyła mereżka którą wykańczano krótkie boki „łoktus' ' i dolny brzeg nogawic u męskich gaci. Do odrębnej grupy białych haftów należy zaliczyć haft na siatce wykonany techni­ ką „filet" w kobiecych czepcach orawskich. Był to haft snuty grubą białą bawełnianą nicią na zasadzie cery, przewlekanej przez oczka siatki. Biały haft był bardzo słabo rozwinięty na Orawie; można to tłumaczyć tym faktem, że ludność niezamożna szukała zarobku a także nie miała zamiłowania do tego rodzaju zdobin. Na Orawie bowiem od poł. XIX w. było silnie rozwinięte tkactwo, nie tylko na własne potrzeby, ale i na eksport. Było ono poważnym źródłem dochodów dla nieza­ możnej ludności. Przędziono i tkano od jesieni do Wielkanocy zatrudniając całe rodzi­ ny, co nie sprzyjało możliwości poświęcania zbyt wiele czasu na zdobnictwo odzieży, to też często do wykończenia rękawów i wykroju koszul kobiecych używano haftów fabrycznych. Haft kolorową włóczką na suknie stosowany był na guniach orawskich (ryc. 16, 17). Były to motywy kwiatowe, wykonane pełnym haftem na przodach, ramionach i na po­ wierzchni stojącego kołnierza guni. Łodygi kwiatowych motywów haftowane były ściegiem łańcuszkowym. Brzegi kołnierza i brzegi przodów guni zdobione były wieloma rzędami łamanej linii haftowanej śgiegiem łańcuszkowym. Wgłębienia załamań wypeł­ nione były haftem krzyżykowym. Kolorowy haft włóczkowy występuje obecnie także na portkach w Chyżnem i Piekielniku i wiąże się z modą podhalańską . Koronki miały zastosowanie przy rękawach i rojtach i wykonane były szydełkiem; były to tak zwane „heklowane ząbki". Szydełkowane ząbki zdobiły także białe chustki, używane przez kobiety w dnie świąteczne do zawijania książki do nabożeństwa. Takie same chusty używane też były przez drużbów, Szydełkowanymi ząbkami zdobiono też spodniki panny młodej. Aplikacje w postaci małych czerwonych kółek z czerwonego sukna występowały niegdyś na portkach noszonych przez mieszkańców Lipnicy Wielkiej . Szamerunki wy­ stępowały na portkach typu jabłonkowsko-zubrzycko-orawczańskiego w postaci pętli­ cowych ozdób przy przyporach. Na portkach typu odświętnego, bardziej ozdobnych, wykonane były z czarnej wełnianej taśmy i czarnego siutażu (ryc. 13). Na portkach mniej paradnych naszywano szamerunki z czarnej taśmy (ryc. 12). Pętlicowe ozdoby, wykonane z czarnej wełnianej taśmy i czarnego siutażu, występowały także na „prucnikach" kobiecych (ryc. 9). Charakteryzując ogólnie zdobnictwo stroju orawskiego, można powiedzieć, że było ono ubogie. I tak hafciarstwo było tu znacznie słabiej rozwinięte niż na Podhalu lub Spiszu, być może iż wynikało to ze stanu majątkowego mieszkańców Górnej Orawy, i z konieczności intensywnego zatrudnienia całych rodzin przy tkactwie, co nie sprzy­ jało zajmowaniu się hafciarstwem. Charakterystyczną cechą zdobnictwa w stroju orawskim jest używanie tego samego surowca do zdobnictwa stroju kobiecego jak i męskiego. Zarówno ozdoby pętlicowe na kobiecych „prucnikach" jak i ozdoby pętlicowe przy przyporach męskich portek wykonane były z czarnej wełnianej taśmy i czarnego siutażu. 41 42 �ROZDZIAŁ X CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ. Strój orawski nie był dotychczas opracowany, a w artykułach dotyczących Orawy znajdują się jedynie wzmianki o tym stroju , . Materiałem, który mógłby posłużyć do względnego odtworzenia dawnego stroju orawskiego, zwłaszcza męskiego, są opisy ubioru wędrownych druciarzy, wywodzących się z Orawy , . Najstarsza zapisana wzmianka o stroju górali znajduje się w Neu.es geogiaphisch.es Magazin z 1786 r. — od­ nosi się jednak przypuszczalnie do górali frydeckich. Nieznany autor podaje, że górale noszą włosy opadające na kark, a głowę przykrywają kapeluszem filcowym albo czap­ ką, że postać ich zdobią długie niebieskie „węgierskie spodnie. a za obuwie służą płyt­ kie chodaki, umocowane do nogi rzemieniem. W kobiecym stroju wymienia autor spód­ nicę, fartuch i długą „łoktusę" z lnianego płótna jako odzienie wierzchnie. Opis jest zgodny z relacją najstarszych ludzi na Orawie. Materiałem ikonograficznym pozwalającym na zaznajomienie się z wyglądem stroju w dawnych czasach są rysunki i malowidła. W „Kalendarzu Polskim Ilustrowanym" na rok 1867 znajduje się rysunek J. Kossaka, przedstawiający dwu Orawiaków . Z analo­ gicznego okresu, to jest z ostatniego ćwierćwiecza XX. w. pochodzą rysunki malarza czeskiego Józefa Manesa, przedstawiające Słowaków w strojach ludowych. W niektó­ rych częściach ich stroju widać cechy pokrewne z ubiorem Orawiaków. Cennym mate­ riałem ikonograficznym są malowidła ścienne w kościele w Orawce . Malowidła po­ chodzą z 1711 r. Osoby występujące z scenach ilustrujących przykazania, ubrane są w stroje orawskie. Dokładna analiza ubiorów osób przedstawionych na malowidłach po­ zwala na odtworzenie wyglądu stroju orawskiego z owej epoki, zwłaszcza pierwsza scena pozwala na odtworzenie stroju kobiecego. Kobiety ubrane są w zapaśnice, gor­ sety i „łoktusy". Sceny dalsze pozwalają na odtworzenie ubioru męskiego (ryc. 1, 2). Monografia niniejsza opiera się głównie na badaniach terenowych autorki, na infor­ macjach ludzi starych i w średnim wieku, pamiętających strój orawski z końca XIX w. Pozwolę sobie w tym miejscu wyrazić wdzięczność wszystkim informatorom w terenie, którzy nie szczędzili czasu i trudu, by być pomocnym w odtwarzaniu wyglądu stroju orawskiego w dawnych czasach. Szczególną wdzięczność wyrażam Janowi Giądło, An­ nie Giądło, Karolinie Zubrzyckiej, Marii Burtan, "Annie Janiak, Teresie Paniak, Cecylii Dziubek, Janowi Hetyniakowi z Jabłonki O rawskiej za cenne informacje dotyczące stroju orawskiego oraz Alojzemu Janiak z Jabłonki Orawskiej za wypożyczenie cennej fotografii. Również dziękuję Józefowi Wesołowskiemu, Marii Barnaś i Janowi Czyżo­ wi z Piekielnika, Stefanowi Łaciakowi, Annie Słobodzie z Chyżnego, Janowi Szczechurze z Orawki, Annie Marszałek z Zubrzycy Górnej, również rodzinie Misiniec i Ferdy­ nandowi Biel z Zubrzycy Górnej. Dziękuję serdecznie Panu Dyrektorowi Muzeum Tatrzańskiego, Profesorowi Juliu­ szowi Zborowskiemu za umożliwienie mi badań na terenie Orawy w latach 1955—57. iS 44 45 46 47 48 49 �Mapa 1. Mapa hydrograficzna Orawy. 1. Granica p a ń s t w a . 2. Granice w o j e w ó d z t w a . 3. Granice gromad. 4. Pasma g ó r s k i e . 5. Przełęcze. 6. Lasy. 7. Miejscowości, w k t ó r y c h przeprowadzono ba­ dania. 8. Miejscowości, w k t ó r y c h nie przeprowadzano b a d a ń . �£ • • • zasięg ubioru orawskiego zasięgi odmian ubioru orawskiego CZECHOSŁOWACJA 1 0 1 3 km \ W h o c h o ł o w Witów Mapa 2. Zasięgi odmian stroju orawskiego. O p r a c o w a ł a autorka. Skawa �PRZYPISY Vaclav V a z n y , Ndreći Slovenska. Ceskoslovenska Vlastiveda D i i I I I , Praha 1934, s. 219. Vaclav V a z n y , Slovenska nareccia v Oiave. Sbornik Mat. Slov. R. I , 1922. M . M a ł e c k i , Kilka uwag o gwarze orawskiej Ziemia X I I , 1931. M . M a ł e c k i i K. N i t s c h , Atlas językowy polskiego Podkarpacia, PAU K r a k ó w 1934. W ł a d y s ł a w S e m k o w i c z , Materiały źródłowe do dziejów osadnictwa Górnej Orawy T. I i I I , Kra­ k ó w 1932. Wanda J o s t o w a, Tradycyjne pożywienie ludności Podhala. W r o c ł a w 1955. Kazimierz D o b r o w o l s k i , Migracje wołoskie na ziemiach polskich. Lwów 1930, s. 21. j . w. s. 5. 6. j . w. s. 21. j . w. s. 15 W ł a d y s ł a w S e m k o w i c z , Kiedy i skąd przyszli Polacy na Orawę? „Ziemia", 1931, s. 149. W ł a d y s ł a w S e m k o w i c z , Materiały źródłowe do dziejów osadnictwa Górnej Orawy T. I . i I I , Kra­ k ó w 1932. j . w . s. X V I . Przyjęto p i s o w n i ę „Szczęchowicz" stosownie do a r g u m e n t ó w J. Zborowskiego przytoczonych w arty­ kule p.t. Z góralskich nazw miejscowych i osobo v/ych" „ J ę z y k Polski" X V I I I , 3, 1933, p 75 — 76. Wspomina o t y m Seweryn U d z i e 1 a, Ubiory Ludu Polskiego zesz. I I I G ó r a l e Beskidowi s. 29: „Góral lubi m i e ć g u ń k ę Ozdobioną k o l o r o w y m i n ą s z y c i a m i , k t ó r e jednak na zachodzie są jeszcze bardzo skro­ mne, a rozwijają się coraz w i ę c e j , gdy się posuwamy k u wschodowi. N a j ł a d n i e j zdobią gunie kraw­ cy z Zawoi, ale jeszcze piękniej po drugiej stronie Babiej G ó r y " . Jeden ze starych O r a w i a k ó w z J a b ł o n k i Orawskiej zapytany czy nie s p r z e d a ł b y swego prucnika, o d p o w i e d z i a ł : „ja sobie to dzierżem do trumny". M a r i a n G o t k i e w i c z O płóciennikach na Górnej Orawie, Lud L X I , s. 626—34 pisze: „Istnieją na to archiwalne dowody, że na Górnej Orawie s t a n o w i ą c e j i n t e g r a l n ą całość z fliszowym Podhalem roz­ poczęła się uprawa l n u niemal r ó w n o c z e ś n i e z powstaniem pierwszych osad w tej krainie t. zn. w I I poł. X I X w i e k u " . W pracy Rudolfa B e d n a f i k a , Hmotnd Kultura Sloveskeho Ludu, Slovenska Vlastiveda (II), 1943, tabl. X przedstawieni są górale z Piekielnika w portkach p o d h a l a ń s k i c h . Rudolf B e d n a f i k , Hmotnd Kultura Slovenskeho Ludu, Slovenska Vlastiveda (II), 1943 tabl. L X I , LXVI, LXV. Seweryn U d z i e l a , Ubiory Ludu Polskiego, zesz. I I I , G ó r a l e Beskidowi, tabl. I , I V , V I , V I I I . Na Podhalu młodzi zatykali za o p a s k ę kapelusza roślinę z w a n ą podstol, co znalazło odbicie w pio­ sence: „Ostoi ze mi dziewce ciupazeckę ostał, „Kie ja se założę za kłobucek podstol." Roman Z a w i l i ń s k i , Słowacy ich życie i literatura. Warszawa 1899, s. 33, podaje n a s t ę p u j ą c y opis m ę s k i e g o stroju.- „Wielki czarny kapelusz z miernie w y w i n i ę t y m rondem, w ą s k i e p ł ó c i e n n e spodnie lub sukienne opięte od kolan po k o s t k ę , kierpce na nogach a na ramionach długa gunia bru­ natna w s k a z u j ą S ł o w a k a z okolic górskich, p o d t a t r z a ń s k i c h j a k z Komitatu t r e n c z y ń s k i e g o , orawskie­ go, liptowskiego lub spiskiego, Opis jest zgodny ze stanem faktycznym stroju mężczyzn Górnej Ora­ w y w t y m okresie". Jak stwierdza na podstawie źródeł archiwalnych M . Gotkiewicz —• tkactwo na Górnej Orawie znane b y ł o od X V I w i e k u t. j . od p o c z ą t k u z a k ł a d a n i a wsi orawskich. W okresie samowystarczalnej gospo­ darki p ł ó t n o m u s i a ł o być t y m podstawowym towarzywem z k t ó r e g o się sporządzało odzież. Ten t y p wczesnej koszuli widzimy w ubiorach górali przedstawionych w scenach o b r a z u j ą c y c h 10 p r z y k a z a ń na freskach w k o ś c i e l e w Orawce, oraz na tablicy L X I (Slovenska Vlastiveda I I , 1943) w stroju drużby. W starych chatach orawskich b y ł y m a ł e okna, k t ó r y c h w y s o k o ś ć akurat r ó w n a ł a się długości ko­ szuli sięgającej pasa. Podobne koszule zdobione b i a ł y m haftem w y s t ę p o w a ł y na Podhalu. W zbiorach Muzeum Tatrzań­ skiego znajdują się okazy takich koszul. Krój guni o k r o j u p o n c h o p o p r z e c z n e zamieszcza K. M o s z y ń s k i w swej pracy p.t. Kultu­ ra Ludowa Słowian, t. I , s. 437. oraz Seweryn U d z i e l a , Ubiory Ludu Polskiego, zesz. I I I : G ó r a l e Beskidowi. Z g ł ó w j u n a k ó w czapka się w e ł n i , j a k o nad b a s z t ą słońce w pełni (Stefan z O p a t ó w k a ) Emil M i k a , Pieśni orawskie zebrał .... 1934 r. Na Spiszu ten rodzaj spódnic r ó w n i e ż nosił n a z w ę „fartuch" patrz Edyta S t a r e k , Strój Spiski, s. 36, Atlas Polskich Strojów Ludowych, W r o c ł a w 1964. K. M o s z y ń s k i , Kultura Ludowa Słowian, t. I , s. 440. �3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 6 4 5 4 n 4 7 4 8 4 9 M a r i a n G o t k i e w i c z w artykule O plóciennikach na Górnej Orawie podaje nie t y l k o istnienie farbiarni w Lipnicy ale i w Orawce, gdzie istniała m a ł a farbiarnia p ł ó t n a na domowy u ż y t e k . Farbo­ wano tam płótno na fartuchy. Roman R e i n f u s s w załączonej mapce do pracy: Polskie druki ludowe na płótnie zaznacza istnie­ nie farbiarni w J a b ł o n c e Orawskiej. Roman R e i n f u s s , Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach Polskich wymienia farbiarnia w Lip­ nicy. W g pracy Jana R e y c h m a n a (Jan i Stefan Reychman) Przemyśl wiejski na Podhalu (folusz, tartak, młyn, olejarnia, gonciarnia, browar). Zakopane 1937, s. 27, istniał folusz w Podszklu na Ora­ wie i w W i t a n o w e j na terenie Czechosłowacji tuż przy granicy z Polską O r a w ą . Folusze na Orawie od strony nazewnictwa podaje mapa nr 7 Atlasu J ę z y k o w e g o Polskiego Podkar­ pacia, M . M a ł e c k i e g o i K. N i t s c h a . Tkano t a k ż e c a ł k o w i c i e lniane tkaniny t. zw. ucieraki t. j . ręczniki w kolorowe pasy na warsztatach tkackich o 8-miu podnóżajach. Z czasem, j a k z a b r a k ł o b a w e ł n i a n e j przędzy, gdy j u ż ustało tkactwo dla o d b i o r c ó w z zewnątrz, Oraww i a n k i k u p o w a ł y m a t e r i a ł y fabryczne t. j . kretony na spodniki, d o b i e r a j ą c je tak, by b y ł y łudząco podobne do dawnych tkanych z l n u i różowej p r z ę d z y „ p a m ł o k i " . Kupne te, w y r o b u fabrycznego kretony, b y ł y r ó ż o w e w b i a ł e paseczki, podobne do dawnych ręcznie tkanych m a t e r i a ł ó w . A . K o w a l s k a — L e w i c k a w pracy Halt biały na Podhalu, Polska Sztuka Ludowa, R. X I . , 1954, nr 4, s. 232, wspomina o ozdobieniu b i a ł y m haftem męskich koszul na Podhalu nie p o d a j ą c opisu ani p r z y k ł a d u . Byłby to ciekawy m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y z koszulami orawskimi. Technika zdobienia p o d h a l a ń s k i c h koszul m ę s k i c h była zbliżona do techniki zdobienia koszul w Chyżnem. Stosowano w obu przypadkach p o d k ł a d a n i e „ p o w r ó z k ó w " co w efekcie d a w a ł o w y p u k ł e w a ł e c z k i . Pasy tych w a ł e c z k ó w stosowano na przemian z pasami w y p e ł n i o n y m i w y p u k ł y m b i a ł y m haftem. Zdobiono przód m ę s k i e j koszuli, k o ł n i e r z e i mankiety r ę k a w ó w . W p o d h a l a ń s k i c h m ę s k i c h koszulach stosowano zdobnictwo łączące stosowanie „ p o w r ó z k ó w " i b i a ł e g o haftu r ę c z n e g o . W zdo­ bnictwie koszul m ę s k i c h w C h y ż n e m na Orawie łączono 3 elementy: „powrózki", b i a ł y haft ręcz­ ny i w s t a w k i z b i a ł y m maszynowym haftem. Okaz takiej koszuli szytej r ę c z n i e i zdobionej z 1940 roku z n a j d o w a ł się w czasie przeprowadzanych b a d a ń w C h y ż n e m . P r z y p o m i n a ł y aplikacje na sukmanie z Kacwina. Edyta S t a r e k Strój Spiski, Atlas Polskich Stro­ j ó w Ludowych tabl. m. srt. 56 i 57 f i g . 1, 2, W r o c ł a w 1954. Teodor Tomasz J e ż , ,,Wspomnienia z Wągier", a r t y k u ł drukowany w Kalendarzu Polskim Ilustro­ wanym na rok 1867. G. S m ó l s k i ; Polacy na Orawie w Węgrzech, Przegląd Narodowy, R. I I , 1909, t. 3, s. 77—8. Rudolf B e d n a f i k , Hmotná Kultura Slovenskeho Ludu, Slovenska Vlastiveda, Bratislava I I (1943), s. 227. j . w . t a m ż e znajduje się wzmianka na temat zawodu druciarskiego w i ą ż ą c a się z Janosikiem. Opisy stroju w ę d r o w n y c h grup zawodowych: okniarzy, druciarzy, handlarzy, b o ś n i a k ó w , jako naj­ bardziej zachowawczych jeśli chodzi o strój — m o g ą b y ć pomocne do odtworzenia w y g l ą d u minio­ nych epok. Jak w y n i k a z relacji n i e k t ó r y c h informatorów we wsi Lipnicy W i e l k i e j i M a ł e j , dawniej noszono t a k ż e niebieskie spodnie. Ten sam rysunek znajduje się w „ O p i e k u n i e D o m o w y m " . Hanna P i e ń k o w s k a , Dekoracja malarska kościoła w Orawce, Polska Sztuka Ludowa, R. V I I . 1953, nr 6. LITERATURA Badania nad ugrupowaniem etnicznym w Karpatach Zachodnich (Spr. P A U 1938). B u d k o w s k i Marcin, Drewniany kościół parafialny w Orawce i jego polichromia, Prace Komisji Hist. Szt., t. V I , zesz. I I , K r a k ó w 1935. B y s t r o ń J., Ugrupowanie etniczne ludu polskiego. K r a k ó w 1925. B y s t r o ń J., Kultura Ludowa. Warszawa 1936. C h o t e k K. Osiedleni, Slovenska Vlastiveda, I I , Bratislava 1943. C h y b i ń s k i Adolf, — patrz M i k a Emil. C z a s z n i c k a Zofia i N o w a k Jadwiga — patrz Pietkiewicz. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Najstarsze osadnictwo Podhala. Lwów 1935. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach. K r a k ó w 1938, (Studia Historyczne k u czci S t a n i s ł a w a Kutrzeby). D o b r o w o l s k i Kazimierz, Migracje wołoskie na ziemiach polskich (Pamiętnik V Zjazdu Hist. Polsk. 1930) t. I , Lwów 1930. 45 �G a j e k Józef, Instrukcja dla współpracowników Redakcji „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" Poznań 1952. G a j e k Józef, Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych. Lud X L I , cz. I , Rok 1954. G l o g e r Zygmunt, Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce. Warszawa 1907 — 1909. G o e t e l Walery, Dziesięciolecie przyłączenia i zagadnienie Spiszą i Orawy (Odbitka z V I I I Rocznika „ W i e r c h ó w " — K r a k ó w 1930). G o t k i e w i c z Marian, O „knapach i płociennikach" w Chochołowie. Lud, X L I , cz. I , W r o c ł a w 1954. G o t k i e w i c z Marian, O płóciennikach na Górnej Orawie. Lud, t. X L I , 1954. G o t k i e w i c z Marian, Od Dunaju po Tatry. S ł o w a c j a i Słowacy. Praca zbiorowa pod red. W . Semkowi­ cza. K r a k ó w 1936. Hołub — P a c e w i e ż o w a Zofia, Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu. (Prace Komisji Geogr. Pol. A k a d . Umiej, nr 1) K r a k ó w 1931. J e ż Teodor Tomasz, Wspomnienia z Węgier, Kalendarz Polski Ilustrowany na r. 1867. J o s t ó w a Wanda, Tradycyjne pożywienie ludności Podhala. W r o c ł a w 1955. Odbitka z „Ludu" t. X L I , 1954. Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich. „ W i e r c h y " , t. X X I V , K r a k ó w 1955. K a h u t h Józef, Artykuły o polskich wsiach na Orawie. „Katolickie nowiny", 1887 — 89. K a n t o r J., Czarny Dunajec. M a t e r i a ł y Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. I X , 1907. K a v u l j a k Andrej, Hrad Orawa, Turc. sw. M a r t i n 1927. K o w a l s k a — L e w i c k a Anna, Hait biały na Podhalu. Polska Sztuka Ludowa, R. X I , 1957, nr 4 K o w a l s k a — L e w i c k a Anna, Recenzja z pracy W . J o s t o w e j : „Tradycyjne pożywienie ludnoś­ ci Podhala" Kwart. Hist. Kult. Mater., r. I V , 1936, nr 1. K o w a l s k a — L e w i c k a Anna, Handel wiejski na Podhalu w drugiej połowie XIX w. i początkach XX w. Kult. Mater., r. V , 1957, nr 2. K r a s s o w s k i W i t o l d , Chałupa na przełomie XVI i XVII wieku. Polska sztuka Ludowa, R. V I , nr 4/5, s. 181. K u p c z y ń s k i Stanisław, Osadnictwo Podhala. „ W i e r c h y " 1928. L e m a ć M . Josef Manes. Praha 1952. Ł e p k o w s k i J., Przegląd przeszłości zabytków okolic Krakowa. Warszawa 1963. M a l i c k i Longin, Strój górali śląskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I I I , zesz. 3, 1956. N a k ł a ­ dem Polsk. Tow. Ludoznawczego we W r o c ł a w i u . M a l i s z e w s k i E. i O l s z e w s k i B,, Podręczny słownik geograiiezny ze szczególnym uwzględnie­ niem Polski, jej spraw i interesów. Warszawa 1957. M a ł e c k i M . , Kilka uwag o gwarze orawskiej. Ziemia X V I , (1931) zesz. 8—10. M a ł e c k i M . i N i t s c h K„ Atlas językowy polskiego Podkarpacia, K r a k ó w 1954. M a t l a k o w s k i W., Budownictwo ludowe na Podhalu. K r a k ó w 1892. M a t l a k o w s k i W., Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu. Warszawa 1915. M i k a Emil, Pieśni orawskie zebrał... Lipnica W i e l k a na Orawie 1935. N a k ł a d e m Związku Spisko-Oraw­ skiego. M i k a Emil i C h y b i ń s k i Adolf, Pieśni Orawskie. Emil M i k a — Pieśni orawskie. Adolf C h y b i ń s k i — Pieśni Ludu Polskiego na Orawie. ( W s p ó ł o p r a w n e ) K r a k ó w 1957. Polskie Tow. Muzyczne. M i l a n Gaspar, O słowackiej sztuce ludowej. Polska Sztuka Ludowa, Rok I I I , 1945, nr 3, 4. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kultura Ludowa Słowian. K r a k ó w 1929, Cz. I . P i e ń k o w s k a Hanna, Dekoracja malarska kościoła w Orawce. Polska Sztuka Ludowa, Rok V , nr 1—2. P i e t k i e w i c z K. oraz C z a s z n i c k a Zofia i N o w a k Jadwiga, Halt i zdobienie stroju Ludowe­ go, Warszawa 1955. Powstanie ś w i a d o m o ś c i narodowej u ludu polskiego na Spiszu i Orawie ,,Przegląd W s p ó ł c z e s n y " I I , 1922. R e i n f u s s Roman, Instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego dla „Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych", Lud XLI, cz. I I , 1954. R e i n f u s s Roman, Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach Polskich. Polska Sztuka Ludowa, Rok V , nr 1 — 2. R e i n f u s s Roman, Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa 1953. R e y c h m a n Jan i Stefan, Przemysł wiejski na Podhalu (folusz, tartak, młyn, olejarnia, gonciarnia, browar) z 54 rycinami. Zakopane 1937. N a k ł a d e m Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . S e m k o w i c z W ł a d y s ł a w , Materiały źródłowe do dziejów osadniewa Górnej Orawy. cz. I i I I . Zako­ pane 1932. S e m k o w i c z W ł a d y s ł a w , Kiedy i skąd przyszli Polacy na Orawę? Z dziejów zbójnictwa na Orawie (odbitka z n-ru 8 — 10 „Ziemi" z dnia 15 k w i e t n i a i 15 maja 1931 roku). Warszawa 1931. S e m k o w i c z W ł a d y s ł a w , O Spisz, Orawę i Czadeckie" garść wspomnień i materiałów z lat 1919—1920. (Odbitka z V I I I Rocznika „ W i e r c h ó w " , K r a k ó w 1930). S e w e r y n Tadeusz, Parzenice góralskie, K r a k ó w (1930). 46 �S e w e r y n Tadeusz: Ochrona swojszczyzny w Karpatach polskich. Warszawa 1938. S e w e r y n Tadeusz, S z e w c z y k Z., W o l e ń s k a M . : Ludowa Kultura Materialna. Przewodnik po w y ­ stawie Muzeum Etnograficznego w Krakowie, K r a k ó w 1954. S k y ć a k Derko: Naśe Hornoorawskie platnictwo.. ,,Slovak", Priloda z dn. 4. I I . 1940. Słowacja i Słowacy. Praca zbiorowa pod red. W ł a d . Semkowicza. T. I , Kraj i lud, K r a k ó w 1937. Słownik geograłii turystycznej Polski. T. I I , Warszawa 1959. Słownik Geograiiczny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I , I I I , V I I , V I I I , X L I V . War­ szawa 1880—1895. S m ó l s k i G., Polacy na Orawie w Węgrzech. P r z e g l ą d Narodowy R. I I , 1909, t. 3. Spisz Orawa i Ziemia Czadecka w świetle s t o s u n k ó w etnicznych i przeszłości dziejowej z m a p ą , K r a k ó w 1939. S t a r e k Edyta; Strój Spiski. Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. V , zesz. 15, 1954. N a k ł a d e m Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego. S t a r e k Edyta, Parzenice spiskie. Polska Sztuka Ludowa, R. V I , 1952, nr 3, s. 175—180. Przewodnik po Dziale Kultury Materialnej Podhala. Oprać. Edyta Starek, Zakopane 1953. Stieber Zdzisław, Z językowej przeszłości Orawy. „ J ę z y k Polski", X X V I I I , maj- czerwiec 1947. Szczotka Stanisław, Z dziejów chłopów polskich. Warszawa 1951. S z e m b e r a A . W., Przyczynek do etnogralii polskiej. Niwa, 1879, T. V I I I . T r e t e r Bogdan, Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej. „ W i e r c h y " , 1938, T. X V I , s. 62—70. U d z i e l a Seweryn, Górale Beskidowi. Ubiory Ludu Polskiego, Zesz. I I I , K r a k ó w 1932. Wańkowicz Melchior, Zie7e na kraterze. Warszawa 1959. Wyrostek Ludwik, Rafacz, J., Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego za czasów dawnej Rzeczypo­ spolitej Polskiej. Wierchy, T. X I I I , 1935 V a z n y Vaclav, Nareci Slovenska. Ceskoslovenska Vlastiveda, D i i . I I I , Praha 1934, s. 219. V a z n y Vaclav, Slovenska nareccia w Orave. Sbornik Mta. Slov., 1922 r. Za W i l i ń s k i Roman, Przyczynek do etnogralii górali polskich na Węgrzech. K r a k ó w 1893. Osobne Odbicie z Tomu X V I I , Dz. I I , Zbiór W i a d o m o ś c i Antropologii Kraj. Akad. Umiejętności w Krakowie. Z awi liński Roman, Słowacy ich życie i literatura. Warszawa 1899. Zborowski Juliusz, Moda i wieś góralska. Ziemia 1930, nr 19 Zborowski Juliusz, Z góralskich nazw miejscowych i osobowych. „ J ę z y k polski" X V I I I , 3, 1933, s. 74—75 Zejszner 1., Podhale i północna pochyłość Tatrów. Warszawa 1849. 1 �Summary The Górna Orawa (Upper Orava) lies i n the lowland of Orawa — N o w y — Targ in the occidental part of the N o w y — Targ district. The ethnographic territory lies in the borderlines from the west to the south i n the frames of the political Czechoslovakian frontier, from the southern — east the fron­ tier lies w i t h the r i v e r Czarny Dunajec, from the east there is situated the frontier of the N o w y — Targ Podhale and from the north the Babia Góra and the territory of the Zawoja village (see map). The inhabitants of that region wear a special costume w i t h Hungarian influence which is ex­ plained by the fact of a long belonging of the G ó r n a Orawa to the kingdom of Hungary (up to 1918). But to the Oravian costume is particulary alike the costume of the G ó r n a Orawa and the costume of Podhale of the Beskid mountaineers l i v i n g north mountaineers. The biggest prosperity of the folk J Oravian costume fell upon the second half of the X I X h century, at the beginning of the X X ł h cen­ t u r y there remained only some samples of that costume, some others began to disappear. Since about 1925 there begins a gradual vanishing of the Oravian folk costume. Today that costume has almost disapeared on that territory. I t is still w o r n by old people complete any more. Actually, some artistic groups from here and there that part of the but this costume is not country renewed to wear this costume. The Oravian male The Oravian male costume i n the second half trousers made of cloth, a black waistcoat called costume of the century was composed prucunik, a brown bast shoes and later on shoes w i t h bootlegs, a hat w i t h a round head cloth of: a linen shirt, gunia, dress called and a wide brim. some I n winter the Oravians wore sheepskins and fur caps, as well as big woolen gloves. The Oravian male costume was previously made totally of own produce materials: of flax and linen of home made cloth. A pre­ cious material (for the recognizing of above dress i n the X V I I I & century) are the w a l l paintings i n 11 the church of Orawka. In the XIX » century there has been manufactured a high grade factory cloth, especially trousers and waistcoats. The i n Orava trousers some parts of manufactured of home made white cloth were w o r n on week- days and those of white t h i n factory cloth on holidays. The trouser — legs were ornamented w i t h white woolen band and a suiting. On the shirt there has been put a waistcoat made of black cloth closed on silver buttons according to the latest fashion, adorned w i t h two rows of white buttons. A n addition to the male costume was the so called the arms. The gunia gunia were adorned w i t h an embroidery made of coloured wool. The ning of the X X cuszki kierpce — the I h gunia, cast upon had an archaic cut and ornamentations. The high collar and the front part of the gunia disappeared century; instead of it the Oravians were wearing the so called also disappeared and were replaced w i t h the so called a sort of moccasins were worn here. I n the second kabats. half at the begin­ cuszki. Since the W i t h time oldest times the of the XX*h century the wealthy farmers were wearing boots w i t h bootlegs of Hungarian stile. The black mountaineer felt hats were adorned w i t h metallic chains or w i t h a black woolen band. In winter the men were wearing w a r m woolen fur caps w i t h a tassel on the top and sheepskins ad­ orned w i t h applications of white leather. I n winter thick woolen home made gloves were put on for work. The young man dressed as for a holiday. The only difference was that he put a so called piórko to the hat and the cuszka-, the best men had also the p i ó r k o attached to their bosom big white ker­ chiefs. In the dress of the men on the territory of the Orava there were small changes which allowed to find out of which places of the Orava they were coming. Above differences concerned mainly diffe­ rent decoration. The Oravian women's dress The dress of a woman consisted mainly of a shirt, a skirt, a black waistcoat kerchief 48 (kosiczka), a bonnet, slippers and shoes. (prucnik), a woolen �The and painted the elegant shirts were made a n d printed in samples beginning of t h e XX I h factory They h a d b r o a d f o l d e d cloth. corset c a l l e d bottom prucnik, centuries made it w a s a d o r n e d started t o s e w f r o m one suknia. of t h i n were Hoczelina. factory on kerchiefs factory wearing the chest kosiczki called and have been tied which wool, w a s closed on the back e Th re legs have days white women from were put b y women on the back in a a n d girls used when t h e Oravian w o m e n c jiejKMT B wore the front rpaHHiieM vs. l o r a B paMKax HBjiaeTCH peua MTO KO, IIIMX 3Toro HepHbiii oStHCHHeTCa Han6ojiee BeKa. B nanvs of black their woolen kerchiefs. There c a m e a w a y that afterwards they crossed kerchiefs. Old w o m e n w e r e w e - only slippers (kierpce), later o n shoes with boot of thin under w h i c h s h e p u t a s tissue cpaKTOM vs OT TOPHOM roses. c TeppMTOpweii TaKOBO, HTO o n a c o B M e m a e T c a c HexocjiOBaKwew, BO CTOKH OHa rpaHMneT c #epeBHH 3aB0M B ocoSyio KOTOPOM flojiroii n p M H a f l j i e j K H O C T M TOPHOM O p a B b i , KOCTIOM H B j i n e T C H KOCTIOM vi KOCTIOM n o ^ r a j i b C K i i x B rpaHMiiax K>ro3ana,zrHOH HoBOTapcKMM CTopOHbi JToflrajiteM, Kapia. HOCMT OpaBti oaeJKfly, c BbiCTynaiOT BeHrepcKwe M O T M B H , JLQ 1 9 1 8 r . K B e m - p H M . SecKMflCKMx ropueB, OflHa- npojKMBaio- ropueB. paciiBeT HapoflHoro o p o B C K O r o KOCTioiia coBnaflaeT c o BTopoii n o j i O B H H b i X I X H a n a j i e X X BeKa c o x p a H M j i H C b TOJIBKO H e K O T o p b i e o 6 p a 3 i i M 3 T o r o K O C T i o M a , flpyrne HaSojibmoH BbixoflMTb opaBCKoro loktus. in such At the 10 b u t t o n s . HH3MeHHOCTM, B 3 a n a f l H 0 M n a c T w H O B O T a p c K o r o n o - OpaBM rpaHHirw flyHaeii, IIOXOJKWM H a O p a B C K M M Ha ceBep CaMbiH paftOHa TOPHOM nojiMTMHecKOii a c ceBepa c Ea6jbew T o p o M HacejieHwe by mads COflEP^KAHHE opaBCKO-HOBOTapcKOK OTHorpacpH'iecKoe nojiojKeHne 3ana^a one. e. p e t t i c o a t s o r a s k i r t m a d e o f w o o l , t h e corset a n d a w h i t e e l e g a n t s h i r t . 5 — - 7 skirts, i. OpaBa woolen instead. KPATKOE TopHan mainly knot. On t h e h e a d s h e h a d a s m a l l wreath o f a r t i f i c i a l f l o w e r s , m a i n l y BeTa. } bonnets o n w h i c h t h e y f a s t e n e d net A n Oravian y o u n g g i r l u s e d to d r e s s i n a w h i t e s k i r t m a d e all cuffs cloth, blouses c u t i n t h e b e l t . w a s a time been with made A t t h e e n d of t h e X X h a n d it h a d d e c o r a t i o n s There w a s a t i m e w h e n t h e Oravian w o m e n wear f a c t o r y w o o l e n aring in cold sleeves of h o m e weaving, The t o p d r e s s h a s b e e n s i n c e t h e a n c i e n t times a f l a s k c o v e r i n g c a l l e d woolen times The s k i r t w a s covered b y a b r o a d b l a c k a n d white a p r o n . The b y a w r i n k l e d flounce, The married w o m e n i n ancient i n the d y e — works w a s called That t y p e o f a s k i r t w a s called band. of thin the n e c k a w r i n c k l e d c o l l a r w i t h a l a c e . The skirt m a d e at M3 n o T p e S j i e r o i H . HapoflHoro KOCTioMa. B npMMepHO Hacranree c 1925 rofla BpeMH 3TOT HanHHaeTca KOCTIOM r i o ^ T w nocTeneHHoe Hcne3 MCHe3H0Beroie H a STOM TeppnTO- PMM. H O C H T e r o e m e H e K O T o p b i e a p T M C T W i e c K H e a H c a M D J i n K O T o p b i e BO3O6HOBMJIM HOCMTb STOT KOCTIOM. OpaBCKHH OpaBCKHM iiMTbix MV2KCK0M H3 cyKHa, KOCTIOM IIOJIOBHHe X I X B . COCTOHJI K a M M 3 0 J i a , T. H a 3 b i B . n p y H H H K a , Vi3\ JlbHHHOH M3 KOpMHHeBOM pySaiHKH, cyKOHHOii ryHH, 6pK)K, Jian- c rojieHHuraMM vs M3 i n n a n b i c K p y r j i o i i r o j i O B K O f i vs UIMPOKOM poHflOM. 3 M uovs o p a B H H e HOCMJIM K O J K y x M vi Mex'OBbie u i a n K M , a T a r a e r p y S b i e c y K O H H b i e p y K a B M U b i . C H a n a j i a o p a B C K H i i M y s c c K O H KOCTTOM H 3 r o T O B J i e H 6 b i j i HCKJHOHiiTejibHO M3 M a T e p M a j i O B c o S c T B e H H O i i n p o flyKIIMH, H 3 J I b H H H O r O n O J I O T H a VS H 3 C y K H a flOMaUIHeil p a 6 0 T M . fljIH O 3 H a K 0 M J i e H M H C 3 T 0 r 0 B H f l a KOCTIOMOM B X V I I I BeKe HBJIHIOTCH c T e H H b i e pocrracM B K O C T e j i e B OpaBKe. B X I X BeKe M3rOTOBJieHM S b i J i w B OpaBe H e K O T o p b i e n a c T M HapoftHoro K O C T i o M a M 3 BbicoKOKanecTBeHHOro d p a S p H H H O ' r o cyKHa. O c o S e H H O S p i O K H vs K a M 3 0 J i b i . BpiOKM H 3 r p y 6 o r o 6 e j i o r o cyKHa ftOManmeM paSoTbi H O CMJIM B p a S o H H e jsnvs, a vs3 TOHKOTO 6ejioro c p a S p H H H o r o c y K H a B npa3flHH^Hbie RKVS. HoraBMUbi 6pioK 6 M J I M y K p a n i e H b i neTjraiiaMH, y K p a u i e H H H MM H 3 cyKOHHOii T e c e M K H vs c i O T a j K a . H a p y o a x y H a ^ e B a j i H K a M 3 0 J i H 3 n e p H o r o cyKHa, s a c T e r a y T b i M c e p e S p n H H W M H nyroBMiraMM, ( n o n o c j i e f l H e i i M O f l e yKpauieHHMM flByMH pnsaMM 6 e n b i x nyroB). TIonojiHeHiieM K MyjKCKOMy KOCTioMy SbiJia ryHH, K O Topyio 3 a K M « b i B a j i H H a pyKaBa. r y H M O T J i M H a j i w c b apxawnecKHM K p o e M vs y K p a i u e H w e M . B M C O K M M C T o a - q w i i BOPOTHHK VS nepeflHaa n a c T b r y H H Sbijia yKpauieHa uiMTbeM, M3roTOBjieHHbiM siperHBIM rapycoM. Tynvs M C H e 3 J i w B H a n a j i e X X BeKa, BMecTO H M X opaBHHe HOCHJIM iaK Ha3MB. i i y i H K M . Co B p G M e H e M vs ssysssKvs HCMe3jiw. M x 3aMeHHjiM K a d p T a H b i . C c a M b i x «peBHMX BpeMeH H O CMJIH 3 ^ e c b j i a n r a . B o BTopoii n o j i O B M H e X I X B . S o j i e e 3a>KMTOHHbie xosaeBa HOCMJIM B b i c o K H e c a n o r M c r o j i e H M m a M M BeHrepcKoro T M n a . Teii, a 3 a T e M va KOCTIOM B O B T O p O H ^repHaro MyJKCKOM canor 49 �t&MjibqeBbie nepabie ropcKiie n i j i a n b i yKpainenbi S M J I H M e T a j i J i M H e c K H M M qenoHKaivm MJIM nepTeceMKOM. 3MMOH M y j K H M H M HOCMJIM Tenjibie uiepcTHHbie i u j i n n b i Ha M e x y c noJIOTHOM Ha B e p x y , a T a K J K e K o s c y x w , yKpameHHbie ao6aBJieHHHMH 113 Sejiofi KOJKM. 3MMOM K paSoTe H a f l e s a j i H rpySbie mepcTHHbie pyKaBHirbi ^OMaiHHeH paooTtr. MojiOfloii neji03eK oaeBajica T a K K H K o,zieBajiiicb B npa3flHHHHbie S H H , T O J i b K O K uijiane M K i i y n i K e OH n p H u e n o i a j i TaK Ha3biB. n e p b i u i K O . y macpepoB S M J I H n p M C T e r a y T M nepbiuiKH, a H a r p y j i n 6OJH>uiiie Sejibie 0Jiy3bi. HOM B inepcTHHOM Hapafle flejiMTb MyjKHHH H3 na TeppriTopHH CTopoH Karax OpaBbi OpaBbi OHM obijia MHorfla npoMCXOflHT. KejiKaa Pa3HMHa sra pa3HMiia, no3BOJiaioiiiaH 3aKJiK)Hajiacb rjiaBHbiM onpe- o6pa- 30M B pa3JIWHH0M y K p a n i e H M M . « O p a B C K M M yKeHCKMii Ka, Henna, raa; OHM KOCTIOM jianTeii HMejiH COCTOHJI H 3 M SOTMHOK. niMpoKHe 7K 6 H C K M K p y G a u i K H , K>6KM, HapaflHbie CMopmeHHbie nepeflHMKa, K a M 3 0 J i a - n p y i i H H K a , py6auiKH .pyKaBa K O'C T K> M c M3flejibiBajiMCb uaHHceTaMM, na va TOHKOTO Hee „KOCMHKM", roiaT- cpa6pHHHOro nojio- cMopmeHHHM BopoTHHHeK, yKpanieHHbiM KpyaceBOM. K)6Ka, M 3 r 0 T 0 B J i e H H a a B c a M b i e flpeBHwe B p e M e H a M3 n o j i O T H a /iOManiHew paooTbi KpauieHoro M nenaTaHHoro B ysop B K p a c w j i b H b i x Hasbraajiacb „TJiOHejiMKa". B KOHu;e X I X H Hanajie X X B B . HanajiM HIMTB K>6KH M3 c p a S p H H H b i x TKaHen npeMMyiiieeTBeHHO mepcTHHbix. 3TOT ran JOBKM Ha3biBajica „cyKHa". K > o K y n p H K p u B a j i UIHPOKMM ^epHbiii MJIH 6ejiHH cpapTyx. TopceT, TaK nyrosMiiaMM. Ha3biB. BHM3y „npyiiHMK", CHIHTBIM 113 TOHKOM cba6pMHH0M uiepcTH 3aKpbiBajica cnepeflH 10 MMeji y K p a m e H M a , C B H T b i e TeceMKH. 3ai,ij JKHMe :KeHniMHbi HOCHJIM Sejiwii c e T n a T b i i i n e n T O K Ha KOTO- yKpanieHHbiii M3 lepHOM uiepcTaHoii cjiopmeHHOii o6opKofi Ha cnHHe, OH 7 POM 3 a B H 3 b I B a j I M n j i a T O K . BepxHeii ,.,jioKTycbf'. oaejKfloii IIoTOM B p e i v r e H a jibHHHbie icycKM r p y 6 o i i i i a p y c M H b i T a K H a 3 b i B . mepcTHHbie njiaTKM Ha3MBaeMbie „K0CMHKaMM", K O T o p b i e » : e H - SBIJIM B c T a p M H H b i e rocno^cTBOBajiw M fleByiHKM 3aKJiaflbiBajiM T a r a n o S p a s o M HTO C K p e i i r M B a j i w MX H a rpy^w, a 3aBH3biBajiM y3eji H a c m m e . JJocjie MC*ie3HOBeHMH ,,KOCMHeK" H a n a j i M HOCMTB S o j i b i n n e cba6pi<iHHbie uiepcTHHbie muHbi B njiaTKM. I I o j K M J i b i e j K e i - n i i n H b i HOCMJIM B OpaBCKMe c >KeHu_(HHbi HeKor^a xoai-uiM Sojiee xojiojiHbie TOJibKO p w B Jiamax, 6ny3bi c 3apy6K0M B noace. IIOTOM BOUIJIM B y n o T p e S n e H M e SOTMHKH rojieHnniaMM. B OpaBe O f l e B a j i a c b B 6 e j i y i o i o 6 K y M3 TOHeHbKOM T K a H M , n o f l K O T o p y i o HaBee HteHiiiMHbi, 5-7 cnojiHMKOB, T. ecTb HMJKHMX K>5OK MJIM K)6Ky M3 mepcTM. K o p ceT „ n p y i i H M K " M Benaa CTpoiiHaa p y o a u i K a . Hapafl flonojii-iaji BenoK M3 M C K y c c T B e H H b i x iiBeTOB. npeMMyuqecTBeHHO M3 po3. Mojio^aa KJiaflMBajia, flesymKa KaK �SPIS Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Rys. ILUSTRACJI 1. Fragment polichromii kościoła w Orawce (data powstania m a l o w i d ł a 1711 r.). Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 2. Fragment polichromii kościoła w Orawce z 1711 r. Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 3. Dawna litografia ,,Górale c h o c h o ł o w s c y " . R e p r o d u k c j ę z k s i ą ż k i W . Eliasza Radzikow­ skiego, Powstanie C h o c h o ł o w s k i e , Lwów 1904, w y k o n a ł Michał M a ś l i ń s k i . . . . 4. Orawiacy w strojach o d ś w i ę t n y c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ, akwarela mai. J. Pieniążek. Fot. W . Werner 5. Orawiacy w k o ż u c h a c h o r a w c z a ń s k i c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ, akwarela mai. J. Pieniążek, 1922 r. Fot. W . Werner 6. Grupa weselna. Para m ł o d y c h i d r u ż b o w i e oraz goście weselni (pocz. X X w.). J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Reprod. A. L i p k a 7. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m i czapce zimowej. Piekielnik, pow. N o w y Targ. Zdję­ cie z A l b u m u Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. Michał M a ś l i ń s k i . . . 8. Orawiak w k o ż u c h u orawczańskim. Piekielnik, pow. N o w y Targ. Zdjęcie z A l b u m u Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. Micha! M a ś l i ń s k i 9. Orawianki w ubiorze jesienno-zimowym. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. (Fot. ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego) 10. Góral z Ż y w i e c k i e g o . Zdjęcie z Albumu Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.) . . . 11. Orawiak w stroju o d ś w i ę t n y m . Zubrzyca Górna, pow. Nowy Targ. Fot. W . Werner . . 12. Orawiak w stroju drużby. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner . . . . 13. Parzenice z portek orawskich. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . Fot. W . Werner . . 14. Orawiak w guni z wysokim haftowanym k o ł n i e r z e m . Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 15. Orawiak w zabytkowej guni ozdobionej haftem. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 16. Kołnierz guni orawskiej, ozdobiony haftem. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (nr inw. gu­ ni 2189). Fot. W . Werner 17. Fragment kołnierza i przodu guni orawskiej. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zako­ panem (nr inw. 2189). Fot. W . Werner 18. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m i zimowej czapce. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 19. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Wer­ ner 20. Pas orawski. Podwilk, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie (nr inw. pasa 9559) 21. R ę k a w i c e plecione, u ż y w a n e do pracy. Lipnica Wielka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 22. Orawskie kije pasterskie. J a b ł o n k a , pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (n-ry inw. 1741, 1785). Fot. W . Werner 23. S k ó r z a n a torba orawska. C h y ż n e , pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 24. a. Klamra u torby s k ó r z a n e j , b. klamra u paska, c. pierścienie orawskie. Ze zbiorów M u ­ zeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner 25. Fajka orawska. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner . . 26. Bukiecik u ż y w a n y przez drużbów. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 27. Orawskie iglice do włosów. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner 28. Krój koszuli kobiecej z długim r ę k a w e m , c—d: przód i tył koszuli; e: g ł ó w n y płat r ę k a w a ; f: obszywka r ę k a w a ; g: ćwikieł h: p o d ł a t y ; i : listewka przy szyi. Podziałka 1 : 20. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ.Rys. autorka 29. Krój koszuli kobiecej z k r ó t k i m r ę k a w e m . c-d:przód i tył koszuli; e: g ł ó w n y płat r ę k a w a ; f: ćwikieł; g: p o d ł a t y ; h : listewka przy szyi. Podziałka 1 : 20. J a b ł o n k a Orawska, pow. No­ w y Targ. Rys. autorka 30. Orawianka w s p ó d n i c y ręcznie drukowanej t. zw. tłoczelina. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. Krystyna Gorazdowska . 31. Kobieta na tle starej c h a ł u p y z w y ż k ą przy międleniu, w codziennym ubiorze. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 32. Dziewczyna w ubiorze orawskim. Orawka, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum Tatrzań­ skiego • 33. Guziki gombiki do cuch i p r u c n i k ó w orawskich. Ze zbioiów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (n-ry inw. 3205, 2061, 1678), Fot. w. Werner . 5 6 7 8 10 11 12 12 13 14 17 19 20 21 21 22 22 23 23 24 24 25 26 26 27 27 28 29 30 31 32 33 36' 51 �Ryc. 34. Ryc. 35. Tabl. I . Mapa 1. Mapa 2. Kobieta w o d ś w i ę t n y m stroju orawskim. Podwilk, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner . Orawianka w czepcu siatkowym na głowie. Podwilk, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner Stroje orawskie. M a i . Jerzy Karolak Mapa hydrograficzna Orawy. O p r a c o w a ł a autorka Zasięgi odmian stroju orawskiego. O p r a c o w a ł a autorka . . 38 39 1 42 43 SPIS TREŚCI W s t ę p , str. 3. —• Rozdz. I . Obecny stan stroju na badanym terenie, str. 14. — Rozdz. I I . Zarys historyczny rozwoju stroju orawskiego, str. 15. — Rozdz. I I I . Zasięg badanego stroju, str. 16. — Rozdz. I V . O g ó l n y opis orawskiego stroju m ę s k i e g o , str. 17. — Rozdz. V. Szczegółowy opis orawskiego stroju m ę s k i e g o , str. 18.— Rozdz. V I . O g ó l n y opis orawskiego stroju kobiecego, str. 28. — Rozdz. V I I . Szczegółowy opis orawskie­ go stroju kobiecego, str. 29. — Rozdz. V I I I . W y t w ó r c y i m a t e r i a ł y , str. 37. — Rozdz. I X . Hafty, koronki, aplikacje, szamerunki, str. 39. — Rozdz. X . Charakterystyka źródeł, str. 41. — Przypisy, str. 44. — Litera­ tura, str. 45. — Spis ilustracji, str. 47. — Spis treści, str. 51. — Spis treści w j ę z y k u rosyjskim, str. 49. — Spis treści w j ę z y k u angielskim, str. 48. — Spis ilustracji w j ę z y k u angielskim str. 52. — LIST Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 52 OF PLATES 1. Fragment of the polychromy i n the church of Orawka {date of the painting 1711). Orawka, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 2. Fragment of the polychromy i n the church of Orawka dated 1711. Orawka, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 3. Ancient litography: Mountaineers of C h o c h o ł o w e Reproduced from Eliasz Radzikowski's book „Insurection of C h o c h o ł o w o " , Lwów 1904, by Michał M a ś l a ń s k i 4. Orawians in festal dresses. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ, water colour painted by J. Pieniążek. Photogr. by W . Werner 5. Orawians i n Orawa sheepskins. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ, water colour painted by J. Pieniążek i n 1922. Photogr. by W . Werner 6. Nuptial group. A pair of bridal couple, brihdesmen and nuptial guests (beginning of tre X X th century). J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Reproduced by A . Lipska . . 7. Orawian i n Orawa sheepskin and a winter cap. Piekielnik, district N o w y Targ. A picture from Izydor Kopernicki's album (end of the X I X th century). Reproduced by Michał Maśliń­ ski • 8. Orawian i n Orawa sheepskin. Piekielnik, district N o w y Targ. A picture from Izydor Koper­ nicki's album (end of the X I X th century). Reproduced by Michał M a ś l i ń s k i . . . . 9. Orawian women i n an autumn-winter dress. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. (Photo from the collection of the Tatras Museum) 10. Mountaineer from the Ż y w i e c district. A picture form Izydor Kopernicki's album (end of the X I X th century) • 11. Orawian i n a festal dress, Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 12. Orawian i n a bridesgroom dress. Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 13. Embroideries from Orawian trousers. Collection of the Tatra Museum. Photogr. by W. Werner 14. Orawian i n a woolen cape w i t h an embroidered collar. Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. b y W . Werner . . . . '. 15. Orawian i n an ancient woolen cape decorated w i t h embroidery. Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. b y W . Werner . . . . . . . . 16. Collar of an Orawian woolen cape, decorated w i t h embroidery. Collection of the Tatra M u ­ seum (inventory nr of the woolen cape 2189). Photogr. by W . Werner 17. Fragment of the collar and the front part of woolen cape. Collection of the Tatra M u ­ seum i n Zakopane (inventory nr 2189). Photogr. by W . Werner . , 18. Orawian i n an Orawa sheepskin and i n a winter cap. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ.. Photogr. by W . Werner . . . . . . . .. . . . 19. Orawian i n an Orawa sheepskin. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 5 6 7 8 10 11 12 12 13 14 17 19 20 21 21 22 22 23 23 �Fig. 20. A girdle from Orawa. Podwilk, district N o w y Targ. Collection of the Ethnographic M u ­ seum i n Cracow (inventory nr of the girdle 9559) Fig. 21. Cord gloves, used for w o r k . Lipnica Wielka, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner Fig. 22. Orawian shepherd stricks. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Collection of the Tatra Museum (invent, nrs 1741, 1785). Photogr. by W . Werner Fig. 23. A leather Orawian bag. C h y ż n e , district of N o w y Targ. Photogr. by W . Werner . . . Fig. 24. a. Buckle of a leather bag, b. fastener of the belt, c. Orawian rings. Collection of the Tatra Museum i n Zakopane. Photogr. by W . Werner Fig. 25. Orawian pipe. Collection of the Tatra Museum in Zakopane. Photogr. by W . Werner . Fig. 26. Bunch of flowers used by best men. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner Fig. 27. Orawian hair needles. Collection of the Tatra Museum in Zakopane. Photogr. by W . Werner Fig. 28. Cut of a woman shirt w i t h long sleeves, c-d: front and backside of the shirt; e: main flap of the sleeve; f: trimming of the sleeve,- g: gore; h : borderingss; i : slat at the neck. Scale 1 : 20. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Drawn by the authoress Fig. 29. Cut of a woman shirt w i t h a short sleeve, c-d: front and backside of the shirt; e: main part of the sleeve; f. gore; g: borderings,- h: slat at the neck. Scale 1:20. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Drawn b y the authoress Fig. 30. Orawian woman i n a hand printed skirt called tłoczelina. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. b y Krystyna Gorazdo wska Fig. 31. A woman on ground of an old hut braking and dressed i n an ordinary way. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. b y W . Werner Fig. 32. A g i r l i n an Orawian dress. Orawka, district N o w y Targ. Collection of the Tatra Museum... Fig. 33. Fancy buttons for the woolen topcoats and Orawian prucniki. Collection of the Tatra M u ­ seum (inventory n-s 3205, 2061, 1678). Photogr. by W . Werner Fig. 34. A woman i n a festal Orawian dress. Podwilk, district of N o w y Targ. Photogr. by W . Wer­ ner Fig. 35. A n Orawian woman i n a net bonnet on her head. Podwilk, districkt of N o w y Targ. Pho­ togr. by W . Werner Table I . Orawian dresses. Painted by Jerzy Karolak M;p I . Hydrographie map of the Orawa. W o r k e d out by the authoress Map. I I . Orawian dress varient range. W o r k e d out by the authoress TABLE OF 24 24 25 26 26 27 27 28 29 30 31 32 33 36 38 39 1 42 43 CONTENS Jr.:roduction page 3. — Chapter I . Actual state of the dress i n the t e r r i t o r y investigated, page 14. — Chap­ ter I I . Historical means of the Orawian dress development. —• Chapter I I I . Range of the dress investigated, ;_'.:e 16. — Chapter I V . General description of the Orawian man dress, page 17. Chapter V . Detailed inscription of the Orawian man dress, page 18. — Chapter V I . General description of the Orawian w o — an dress, page 28. —• Chapter V I I . — Detailed description of the Orawian woman dress, page 29. — Chapter V I I I . Producers and materials, page 37. — Chapter I X . Embroideries, laces, applications ect., page 39. —• Chapter X . Characteristics of the sources, page 41. — Addition, page 44. — Literature, page 45. — List of illustrations, page 47. — Table of contents, page 48. — List of the contents i n Russian, page 49. — Table of contents i n English, page... — List of illustrations i n English, page... �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy • strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawiera­ jące monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część 1. 2. 3. I . POMORZE. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1959 Bożena Stelmachowska •— Strój kaszubski, 1959 Franciszek Klonowski — Strój warmiński, 1960 Część 1. 2. 3. 4. I I . WIELKOPOLSKA. Adam Glapa — Strój szamotulski, 1951 Adam Glapa — Strój dzierżacki, 1953 Adama Glapa — Strój — lubuski, 1956 Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1953 Część I I I . ŚLĄSK. 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1950 Część IV. MAZOWSZE — I SIERADZKIE. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 Jadwika Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski, 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 A.dam Chętnik — Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 Część V. MAŁOPOLSKA. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 Edyta Starek — Strój spiski, 1954 Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 Tadeusz Seweryn — Strój krakowiaków wschodnich, 1960 Janusz i Maria Kamoccy — Strój świętokrzyski, 1961 Edyta Starek — Strój orawski, 1966 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach kolejno opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolno­ śląski (Podgórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotr­ kowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój krakowiaków wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 27. Strój świętokrzyski, 28. Strój orawski. / I Pomorze II Wielkopolska III Śląsk Strój orawski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/973c1a00cfcfd0fcc87db5060f290243.pdf 268dedb169fe34ad053ffdef9a7a76dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5657 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5259 Title A name given to the resource Strój piotrkowski/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.3; 87 s Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH JAN PIOTR DEKOWSKI STRÓJ P I O T R K O W S K I POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH C Z Ę Ś Ć IV M A Z O W S Z E i S I E R A D Z K I E ZESZYT 3 JAN PIOTR D E K O W S K I STRÓJ PIOTRKOWSKI pTl r — i — y W R O C Ł A W 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO 5 4 T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS P O L S K I C H WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E L U D O W Y C H TOWARZYSTWO L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T A D A M REDAKCYJNY; G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A . A D A M MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, R O M A N TADEUSZ REINFESS, REDAKCJA ATLASU: R E D A K T O R WROCŁAW, N A C Z E L N Y : SEWERYN NANKERA J Ó Z E F 4. GAJEK R E D A K T O R ZESZYTU: K. Z A W I S T O W I C Z - A D A M S K A OKŁADKA: PLANSZE U K Ł A D A D A M A BARWNE: M Ł O D Z I A N O W S K I E G O JERZEGO G R A F I C Z N Y : POZNAŃSKA K A R O L A K A A D A M A G L A P Y DRUKARNIA NAUKOWA POZNAŃ KLISZE WIELOBARWNE I JEDNOBARWNE ZAKŁADY GRAFICZNE I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6 200 egz. A r k . w y d . 9, ark. d r u k . 11. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 6 1 x 8 6 8. Oddano do składania 10. N . 1954. Podpisano do d r u k u 11. X. 1954. D r u k ukończ, w listopadzie 1954. Z a m . 104/11. K-5-12460. �WSTĘP P o ł o ż e n i e i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a o b s z a r u . Obszar na którym w y s t ę p u j e o p i s y w a n y ubiór o b e j m u j e p o w i a t p i o t r k o w s k i oraz c z ę ś c i o w o b r z e z i ń s k i i łódzki (patrz rozdział I I I ) . G r a n i c z y o n o d w s c h o d u z p o w . o p o c z y ń s k i m , o d południa z r a d o m s z c z a ń s k i m , o d z a c h o d u z ł a s k i m i łódzkim, o d p ó ł n o c y z r a w s k i m i resztą brzezińskiego (patrz m a p a zasięgu s t r o j u ) . O b s z a r t e n z n a j d u j e się n a r u b i e ż a c h d a w n e j W i e l k o p o l s k i i s t y k a się o d p ó ł n o c y z M a z o w s z e m , a o d w s c h o d u z M a ł o p o l s k ą . O b e c n i e przez p o w i a t p i o t r k o w s k i o d p ó ł n o c y n a południe przebiega l i n i a k o l e j o w a łącząca stację węzłową Koluszki z Częstochową. P o w i a t p i o t r k o w s k i posiada c h a r a k t e r w y b i t n i e r o l n i c z y o dużym r o z d r o b n i e n i u g o s p o d a r s t w r o l n y c h . W 1951 r . n a t e r e n i e tego p o w i a t u b y ł o ogółem 155.897 miesz­ k a ń c ó w , z tego p r z y p a d a ł o n a l u d n o ś ć w s a m o d z i e l n y c h g o s p o d a r s t w a c h 110.258, n a n a j e m n i k ó w r o l n y c h 20.237 ). 1 Z ogólnego o b s z a r u z i e m i p r z y p a d a n a p o l a u p r a w n e 70,6%, n a l a s y 4,9%. G r u n t a w p o w i e c i e p i o t r k o w s k i m n i e są z b y t u r o d z a j n e , gdyż p r z e w a ż a j ą p i a s k i i t. z w . szczerki. W d o l i n a c h r z e c z n y c h m o ż n a często s p o t k a ć ż y z n e m ł o d e mady. N a j g o r s z e ziemie z n a j d u j ą się w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j c z ę ś c i tego p o w i a t u , lepsze n a t o m i a s t w p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j , gdzie w y s t ę p u j ą bielice. Z roślin głównie u p r a w i a j ą : żyto, j ę c z m i e ń , owies, proso, t a t a r k ę , l e n oraz z i e m ­ n i a k i . Ze z w i e r z ą t h o d u j ą k r o w y , świnie, o w c e , k o n i e i d r ó b . N a j w i ę k s z e stada o w i e c t r z y m a j ą w e w s c h o d n i e j c z ę ś c i o m a w i a n e g o p o w i a t u , gdzie z n a j d u j ą się rozległe, suche p a s t w i s k a i ł ą k i n a d r z e c z n e . Ze względu n a zagadnienie s t r o j u w a r t o z a z n a c z y ć , że z w y m i e n i o n y c h roślin i z w i e r z ą t h o d u j ą n a w ł a s n y u ż y t e k m i ę d z y i n n y m i l e n k r ó t kowłóknisty oraz w znacznej mierze owce „świniarki". H i s t o r i a r e g i o n u . K r a i n a P i o t r k o w s k a j u ż w z a r a n i u d z i e j ó w P o l s k i posiadała c h a r a k t e r p r z e j ś c i o w y , gdyż stanowiła p o m o s t m i ę d z y W i e l k o p o l s k ą i M a ł o p o l s k ą . T o m i a ł o r ó w n i e ż d e c y d u j ą c y w p ł y w n a u k s z t a ł t o w a n i e się z j a w i s k d e m o g r a f i c z n y c h i kulturalnych. Jak w y n i k a z m a p y d o ł ą c z o n e j d o p r a c y J. K a m i ń s k i e j , a p r z e d s t a w i a j ą c e j osad­ n i c t w o w c z e s n o h i s t o r y c z n e , n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a łódzkiego n a j w i ę k s z e z a g ę s z c z e n i e osad p r z y p a d a w t y m czasie n a o k o l i c ę Ł ę c z y c y i W o l b o r z a , m n i e j s z e n a t o m i a s t n a o k o l i c ę Sieradza. O k o l i c e te b y i y o d d z i e l o n e o d siebie p u s z c z ą ) . 2 W t y m okresie n a d z i s i e j s z y m obszarze P i o t r k o w s k i e g o i s t n i a ł y c e n t r a gospodarcze i handlowe w Wolborzu, Sulejowie i Rozprzy. Z a c z a s ó w K a z i m i e r z a W i e l k i e g o k r z y ż o w a ł y się n a t e r e n i e p o w i a t u p i o t r k o w ­ skiego d w i e g ł ó w n e d r o g i h a n d l o w e ; j e d n a z n i c h biegła z R u s i H a l i c k i e j przez San­ d o m i e r z , Opatów , W ą c h o c k , Ż a r n ó w , P i o t r k ó w , Sieradz, K a l i s z , P o z n a ń n a P o m o r z e S z c z e c i ń s k i e i d o B r a n d e n b u r g i i , d r u g a — z W ę g i e r p r z e z Kraków , M i e c h ó w , K u r z e l ó w . Przedbórz, Sulejów, Ł ę c z y c ę , Toruń do Gdańska. T 7 3 �Ryc. 1. Mieszkańcy powiatu brzezińskiego w e współczesnych ubiorach z i m o w y c h . Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. N a o m a w i a n y m obszarze w X I I w . istniały d w i e k a s z t e l a n i e : j e d n a z siedzibą w R o z p r z y , d r u g a w W o l b o r z u ) . W okresie r o z b i c i a d z i e l n i c o w e g o obie te k a s z t e l a n i e n a l e ż a ł y do K s i ę s t w a Sieradzkiego, k t ó r e p o w s t a ł o w p i e r w s z e j połowie X I I I w i e k u . W ó w c z a s doszło d o podziału k a s z t e l a n i i w o l b o r s k i e j , k t ó r e j c z ę ś ć p ó ł n o c n a d o s t a ł a się d o d z i e l n i c y ł ę c z y c k i e j , o t w i e r a j ą c j e j t y m . sposobem drogę do r z e k i P i l i c y i sta­ rożytnego g r o d u I a o w ł o d z a , południowa, l e ż ą c a po p r a w e j stronie W o l b ó r k i — d o Sie­ r a d z k i e g o . Już w e w c z e s n y m średniowieczu n a o b s z a r a c h t y c h k a s z t e l a n i i p o w s t a j e duża f e u d a l n a w ł a s n o ś ć d u c h o w n a i r y c e r s k a . Z k s i ą ż ę c e g o n a d a n i a , p r a w d o p o d o b n i e Bolesława Krzywoustego, kasztelania w o l b o r s k a całkowicie przechodzi na własność b i s k u p ó w k u j a w s k i c h . W t y m czasie R o z p r z a i o k o l i c z n e w s i e s t a j ą się w ł a s n o ś c i ą r o d u N a g o d z i c ó w . W X I I I w i e k u p o w s t a j ą k l a s z t o r y C y s t e r s ó w w S u l e j o w i e oraz N o r b e r t a n ó w w W i t o w i e . O b a te z a k o n y o t r z y m u j ą j a k o uposażenie d o b r a z i e m s k i e . Największe j e d n a k dobra dostają Cystersi. 3 4 �W X V w . w ł a s n o ś ć k r ó l e w s k a w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o ulega c a ł k o ­ w i t e j rozsypce, a j e j miejsca zajęły dobra szlacheckie. W e d ł u g A . G i e y s z t o r a w średniowieczu b y ł o P i o t r k o w s k i e głównie k o l o n i z o w a n e p r z e z o s a d n i k ó w s i e r a d z k i c h , k t ó r z y szli z d o r z e c z a gęsto z a l u d n i o n e j W a r t y w d o l i ­ nę W o l b ó r k i i L u c i ą ż y oraz k u m a ł o g o ś c i n n e j d o b n i e P i l i c y ) . W X V i X V I w . o s a d n i c t w o przesunęło się w o k o l i c e B e ł c h a t o w a i , D ł u t o w a . Z pośród p r z y t o c z o n y c h w ł o ś c i , k t ó r e r o z c i ą g a ł y się n a o l b r z y m i e j p r z e s t r z e n i , n a j ­ w i ę k s z e i n a j b a r d z i e j z w a r t e n a l e ż a ł y do b i s k u p ó w k u j a w s k i c h . P o d k o n i e c X V I I I w . z n a l a z ł y się one w regestrze m a j ą t k ó w r z ą d o w y c h . L u d n o ś ć t y c h d ó b r w p o r ó w n a n i u z p o d d a n y m i s z l a c h t y , m i a ł a lepsze w a r u n k i e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e i r y c h l e j z o s t a ł a zwolniona z pańszczyzny. 4 N i c też d z i w n e g o , że u ludności t e j b u d z i się w c z e ś n i e j p o c z u c i e d u m y c h ł o p s k i e j , s z a c u n k u d l a w ł a s n e j t r a d y c j i i „ p r z y o d z i e w k u " . L u d n o ś ć t a m i a ł a r ó w n i e ż duży wpływ na przeobrażenia społeczno-kulturalne w s i p i o t r k o w s k i e j u schyłku poddań­ s t w a i w okresie p o u w ł a s z c z e n i o w y m . O n a też p r z y c z y n i ł a się w w i e l k i e j m i e r z e do wzbogacenia w nowe elementy stroju piotrkowskiego i jego ekspansji na tereny są­ siednie, z w ł a s z c z a n a p o ł u d n i o w ą c z ę ś ć B r z e z i ń s k i e g o . W e w s i a c h s z l a c h e c k i c h s t o s u n k i u k ł a d a ł y się o d m i e n n i e . D o r o k u 1830 p r z e c h o ­ dzenie z i e m i a ń s t w a o d g o s p o d a r k i p a ń s z c z y ź n i a n o - f o l w a r c z n e j d o n a j e m n o - f o l w a r c z n e j n a l e ż a ł o d o s p o r a d y c z n y c h w ypadków. D o p i e r o po t y m r o k u n a s k u t e k p o p r a ­ w i e n i a się s t o s u n k ó w h a n d l o w y c h t a k w e w n ę t r z n y c h j a k i z e w n ę t r z n y c h z w ł a s z c z a n a o d c i n k u z b o ż o w y m , z j a w i a się u s z l a c h t y d ą ż n o ś ć d o p r z e c h o d z e n i a n a gospo­ d a r k ę f o l w a r c z n o - n a j e m u ą , o p a r t ą n a p r a c y f o r n a l i i d o rozszerzenia s w o i c h d z i e d z i n k o s z t e m z i e m i w y d a r t e j c h ł o p o m . W p r a w d z i e r u g i b y ł y stosowane j u ż z n a c z n i e w c z e ­ śniej, ale n i e m i a ł y one t y c h r o z m i a r ó w , co po p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m . N a j p i e r w o d b i e r a n o c h ł o p o m p a s t w i s k a , ł ą k i i w y g o n y l e ś n e , a w k o ń c u i rolę. W n a s t ę p s t w i e tego p e w n a c z ę ś ć ludności w i e j s k i e j p r z e s z ł a a l b o d o r o z w i j a j ą c e g o się w ówczas p r z e m y s ł u , a l b o s z u k a ł a z a j ę c i a w r o l n i c t w i e n a o b c y m terenie. T o w k o n s e k w e n c j i p o w a ż n i e z a c i ą ż y ł o n a d a l s z y m k s z t a ł t o w a n i u się k u l t u r y l u d o w e j i p r z y c z y n i ł o się w z n a c z n e j m i e r z e d o szybszego r o z ł a d o w a n i a z a t a r g u , j a k i t r w a ł m i ę d z y d w o r e m a w s i ą od dłuższego j u ż c z a s u ) . T T T # 5 W k w i e t n i u 1861 r . p r z y s z ł o n a t y m t l e do m a s o w y c h s t r a j k ó w e k o n o m i c z n y c h , k t ó r e o b j ę ł y r ó w n i e ż szereg w s i w p o w i e c i e p i o t r k o w s k i m . P i e r w s z e o d m ó w i ł y w y ­ c h o d z e n i a n a p a ń s z c z y z n ę W o ź n i k i i B i a ł a ) . Za n i m i poszły i n n e w s i e . S t r a j k i m i a ł y m i e j s c e t y l k o w m a j ą t k a c h s z l a c h e c k i c h i to głównie w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r ­ kowskiego. Tego r o d z a j u o p o r ó w n i e b y ł o w t y m czasie w e k o n o m i i w o l b o r s k i e j , p i o t r k o w ­ s k i e j , c z a r n o c i ó s k i e j , a n i też g r a b i c k i e j , w k t ó r y c h z n a j d o w a ł o się z górą 40 w s i w ł o ­ ś c i a ń s k i c h oraz 14 f o l w a r k ó w . W d o b r a c h t y c h w ł o ś c i a ó s t w o b y ł o b a r d z i e j z a m o ż n e i posiadało o b r o n ę f o r m a l n ą w d a w n y c h i n w e n t a r z a c h i p r z y w i l e j a c h . L u d n o ś ć s a m e j w s i n i e b y ł a j e d n o l i t a . Jej s k ł a d s o c j a l n y b y ł d o ś ć złożony, co o c z y w i ś c i e m i a ł o r ó w n i e ż s w o j e o d b i c i e i w p r z y o d z i e w k u , głównie w jego j a k o ś c i . W p i e r w s z e j połowie X I X w . ż y j ą i p r a c u j ą n a w s i p i o t r k o w s k i e j c h f o p i , n a j e m n i c y , s z y n k a r z e , p a c h c i a r z e , u r z ę d n i c y d w o r s c y oraz różni r z e m i e ś l n i c y . W a ż n e w y d a r z e n i e w d z i e j a c h c h ł o p ó w — u w ł a s z c z e n i e z 1864 r . — w p r o w a d z a ­ j ą c szereg w a ż k i c h p r z e m i a n w gospodarce c h ł o p s k i e j , i n a t y m terenie, p o d o b n i e j a k gdzie i n d z i e j , w p ł y n ę ł o d o d a t n i o n a z w i ę k s z e n i e h o d o w l i o w i e c . W z w i ą z k u z t y m wkrótce w stroju włościańskim biorą przewagę materiały wełniane n a d l n i a n y m i i konopnymi. O d d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u do c h w i l i o b e c n e j t r w a proces p r z e n i k a n i a e l e m e n ­ t ó w m i e j s k i c h do k u l t u r y l u d o w e j n a s k u t e k o ż y w i o n y c h r u c h ó w m i g r a c y j n y c h i o d ­ p ł y w u l u d n o ś c i w i e j s k i e j do o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h . 6 r 5 �Z a c h o d z ą też p o w a ż n e z m i a n y w stopie ż y c i o w e j i gospodarce p o d w p ł y w e m r o z ­ w i j a j ą c e j się w i e d z y r o l n i c z e j i o ś w i a t y . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m wieś p i o t r k o w s k a , p o d o b n i e j a k i i n n e w s i e p o l s k i e , p r z e c h o d z i ł a okres ciężkiego k r y z y s u gospodar­ czego, k t ó r y p r z y c z y n i ł się do n a w r o t u n i e k t ó r y c h f o r m g o s p o d a r k i s a m o w y s t a r c z a l ­ n e j , m . i n . do w z m o ż o n e j p r o d u k c j i s a m o d z i a ł ó w , a pośrednio s t r o j ó w l u d o w y c h w ł a ­ snego w y r o b u . N a t o m i a s t k u p o w a n e z a z w y c z a j n a j a r m a r k a c h droższe c z ę ś c i s t r o j u , w d o b i e k r y z y s u z a n i k ł y p r a w i e c a ł k o w i c i e . Podczas o k u p a c j i z w i e l u w i o s e k l u d n o ś ć w y s y ł a n a b y ł a n a r o b o t y do Rzeszy, w 1944 z a ś r o k u szereg w s i p o ł o ż o n y c h w d o l i n i e P i l i c y zostało c a ł k o w i c i e w y s i e d l o n y c h . Po z a k o ń c z e n i u w o j n y w i e ś p i o t r k o w s k a p r z y ­ stąpiła do o d b u d o w y zniszczeń w o j e n n y c h i w n o w y c h w a r u n k a c h gospodarczo-spo­ łecznych przeżywa wiele przeobrażeń, które także i w dziedzinie stroju znajdują odbicie. C e c h y s t r o j u . Za c h a r a k t e r y s t y c z n e i p o d s t a w o w e c z ę ś c i s t r o j u i u b i o r u p i o t r ­ k o w s k i e g o , n a l e ż y u w a ż a ć u m ę ż c z y z n k a p e l u s z , z w a n y „ r y j e m " ( r y c . 27/111), c z a p k i granatowe, okrągłe, sznurowane czarną tasiemką, rogatywkę z oblamówką ciemno­ g r a n a t o w ą l u b c z e r w o n ą , k a s z k i e t z m a ł y m d a s z k i e m , k o s z u l ę oraz n a p i e r ś n i k h a f t o ­ w a n y białym płaskim haftem, „portki" z f a r t u s z k i e m w drobne prążki z przewagą k o l o r ó w g r a n a t o w e g o , czarnego i białego, „ l e j b i k " z k o ł n i e r z e m , n a j c z ę ś c i e j w d r o b n e paseczki z obecuością k o l o r u czerwonego, „spancerek" g r a n a t o w y obcisły, ozdobiony r z ę d a m i guzików, g r a n a t o w ą s u k m a n ę z a p i n a n ą n a g u z i k i ( t a b l . I b a r w n a ) , w r e s z c i e „ w a t ó w k ę " l u b „ b u r k ę " z p o t r z e b a m i ) ; u k o b i e t - p ó ł c z e p i e c o z d o b n y , czepiec c h u ś c i a n y ( w k ł a d a n y p o d chustę) z t i u l o w y m g a r n i t u r k i e m , k o s z u l ę z n a k ł a d a n y m i przy s z y i k r y z k a m i ( r y c . 9, 30) l u b n a r a m i o n a c h i m a n k i e t a c h p o k r y t e z d o b i n a m i w k o l o r z e c z e r w o n o - c z a r n y m l u b b i a ł y m , gorsety o b c i s ł e , s z n u r o w a n e , n a j c z ę ś c i e j w p r z e d n i e j c z ę ś c i o z d a b i a n e „rózgami", c z y l i o r n a m e n t e m w k s z t a ł c i e p o d ł u ż n y c h g a ł ą z e k , sta­ n i k i z f a l b a n k ą , k a f t a n y , k r o j e m zbliżone do l e j b i k ó w , z z a o k r ą g l o n y m t y ł e m , l u b f a l b a n k ą , k a f t a n z a s z e w k o w y i w c i n a n y , b l u z e c z k i b i a ł e , długie, u ż y w a n e do gorse­ t ó w , w e ł n i a k i suto s f a ł d o w a n e , r ó ż n o b a r w n e spódnice d e k o r o w a n e u dołu w s t ą ż k a m i , długie z a p a s k i d o pasa, r o b i o n e n a j c z ę ś c i e j w „ p r z e p l o t k ę " , o z d a b i a n e w e ł n i a n ą „siot e c k ą " , k o r o n e c z k ą l u b w s t ą ż k a m i , f a r t u s z k i bogato h a f t o w a n e z f a l b a n k ą l u b w s t a w e c z k a m i , w r e s z c i e z a p a s k i n a r a m i e n n e , c z y l i „do o d z i e w u " , w u b i e g ł y m w i e k u p r z e ­ w a ż n i e o d r o b n y c h p a s e c z k a c h w p o p r z e c z n y m u k ł a d z i e , w X X w . o szerszych „ d n a c h " i większych prążkach w p i o n o w y m rzucie. W y b i t n i e charakterystyczne cechy stroju przedstawiono na planszach b a r w n y c h . 7 7 r O b o k e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h strój p i o t r k o w s k i p o s i a d a p e w n e l o k a l n e o d m i a n y , z k t ó r y c h w y r ó ż n i ć m o ż n a d w i e g r u p y , w o l b o r s k ą i b e ł c h a t o w s k ą , ściśle z w i ą z a n e z w c z e s n o h i s t o r y c z n y m podziałem a d m i n i s t r a c y j n y m . P i e r w s z a g r u p a s t r o j u r o z w i n ę ł a się i r o z p o w s z e c h n i ł a u l u d u z a m i e s z k u j ą c e g o dawne ziemie kasztelanii w o l b o r s k i e j , druga — rozpierskiej. Bardziej zwarte i w y r a z i s t e c e c h y o d r ę b n e z a c h o w a ł y się w g r u p i e w o l b o r s k i e j , k t ó r a w zasięgu s t r o j ó w m a z o ­ w i e c k i c h s t a n o w i i c h p o ł u d n i o w e rubieże. J e d n o c z e ś n i e n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że g r u p a t a n i e jest e n k l a w ą , lecz z n a j d u j e się w pasie d o b r z e jeszcze z a c h o w a n e g o p r z y ­ o d z i e w k u opoczyósko-rawskiego. Dzięki temu, m i m o bliskości Łodzi i Tomaszowa Mazowieckiego, nie zatraciła swoich regionalnych cech i nie uległa całkowitej n i w e l a c j i . W s t r o j u g r u p y w o l b o r s k i e j m o ż n a n a d t o w y ś l e d z i ć ś l a d y d a w n e j ł ą c z n o ś c i go­ s p o d a r c z e j z odległymi K u j a w a m i . G r u p a b e ł c h a t o w s k ą p o z o s t a j ą c a w s w o i m czasie p o d w p ł y w a m i Sieradzkiego, w o s t a t n i c h l a t a c h uległa j u ż z n a c z n e m u r o z k ł a d o w i i z m i a n o m . N a o p i s y w a n y m t e r e n i e w ł a ś c i w o ś c i s t r o j u w y m i e n i o n e w p r a c y n i n i e j s z e j , są p o d ­ s t a w ą do o k r e ś l e n i a p r z y n a l e ż n o ś c i d o p e w n y c h g r u p r e g i o n a l n y c h . Z a z n a c z a ł o się to nadewszystko w miejscach m a s o w y c h styczności, j a k j a r m a r k i , p i e l g r z y m k i , od­ p u s t y i t p . , gdzie p r z e d s t a w i c i e l e z a r ó w n o t y c h s a m y c h g r u p j a k i o d r ę b n y c h r o z p o ­ z n a j ą się w z a j e m p o s t r o j u . 7 6 �C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w są­ siednich. Omawiany „przyodzie­ w e k " różni się o d s t r o j ó w s ą s i e d n i c h : opoczyńskiego występującego na wschodzie, radomszczańskiego na po­ łudnie, sieradzkiego n a z a c h o d z i e oraz łęczyckiego na północy. Przegląd głównych elementów stroju świadczy o odrębnościach wyżej przy­ toczonych typów. Strój opoczyński obejmuje: u mężczyzn sukmanę białą z c z a r n y m i p o t r z e b a m i o b l a m ó w k ą , pas s i a t k o w y b a r w n y , spancer w p r ą ż k i z pętlami, l e j b i k o s t o j ą c y m l u b p r z y ­ s z y t y m kołnierzu, k o s z u l e w y s z y w a n e różnobarwnym haftem, kapelusz z w a n y „piastą", d e k o r o w a n y n i e b i e s k ą w s t ą ż ­ k ą i p a w i m piórem; u k o b i e t — czepce t i u l o w e , duże, o k r y w a j ą c e w ł o s y p r z y ­ b r a n e k w i a t a m i , „ b a n d a ż e " t y c h czep­ ców spływają wraz z wstążkami na p l e c y , k o s z u l e bogato h a f t o w a n e , za­ p a s k i d o pasa k r ó t k i e , obszywane tasiemkami i zaopatrzone w tzw. „kocanki", czyli pomponiki, wełniaki Ryc. 2. Dziewczęta w stroju odświętnym z Węgrzynowa, dostatnie, p r z e w a ż n i e w k o l o r a c h c i e m ­ pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża, 1948 r. nych, spódnice b i a ł e k r o c h m a l o n e , gorsety z samodziału b i a ł e g o w p r ą ż k i i w desenie, zapaska do o d z i e w u „ m o d r a c k o w a " , „ w a n g i e r a " , „ p r z y j a c i ó ł k a " z i e l o n a oraz „ s u k i e n k a " g r a n a t o w a . W o k o l i c y R a d o m s k a n a p r z y o d z i e w e k u m ę ż c z y z n s k ł a d a j ą się n a s t ę p u j ą c e c z ę ś c i s t r o j u : k a p o t a „ d r o p a t o " ( c z a r n o - b i a ł a ) o s z e r o k i m sfałdowaniu, s z e r o k i pas s k ó r z a n y ze s p r z ą c z k a m i i t r o k a m i , k o s z u l a l n i a n a bez ż a d n y c h h a f t ó w , c z a p k i o k r ą g ł e z si­ w y m b a r a n k i e m , o d n i e c z e r w o n y m , t z w . „ m r o z i a t e " . U k o b i e t : czepce d w ó c h r o ­ dzajów — jedne w formie czapek zwane „krymkami", drugie o k r y w a j ą c e całą głowę, w i ą z a n e n a k a r k u w k o k a r d ę , n a l a t o d o p r a c y k a p e l u s z e słomiane o szero­ k i m r o n d z i e , k a f t a n y k r ó t k i e c z a r n e l u b g r a n a t o w e z f a l b a n k ą , z a p a s k i d o pasa r o ­ bione t y l k o w d w i e n i c i e l n i c e , oraz z a p a s k a n a r a m i e n n a o s z e r o k i c h d n a c h p o n s o w y c h , ozdabiana wąskimi prążkami, a n i e k i e d y również i stebnówką p r z y p o m o c y iglicy. W S i e r a d z k i e m z n o w u w i d z i m y u m ę ż c z y z n — l e j b i k ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m , z k l a p k a m i i o z d o b a m i c z e r w o n y m i , spancer j a k i p o r t k i c z e r w o n e l u b m o d r e , suk­ m a n y j a s n o g r a n a t o w e z a m a r a n t o w y m i n a s z y c i a m i n a k o ł n i e r z u , stanie, m a n k i e t a c h i w z d ł u ż b r z e g ó w , c z a p k i z s i w y m b a r a n k i e m p r z y b r a n e w s t ą ż k a m i . U k o b i e t — czepce zwane „kopkami", podwiązane b a r w n ą „jedwabnicą" (chustką), koszule pozbawione haftów, s t a n i k i g r a n a t o w e obcisłe, z dużym d e k o l t e m , z a p i n a n e n a g u z i k i i d e k o ­ rowane w poprzek czarną aksamitką, kaftany granatowe z błyszczącymi guzikami, z a p a s k i d o pasa długie o s z e r o k i c h d n a c h bez ozdób, w r e s z c i e f a r t u c h y duże, „mar y n u s o w e " , kwieciste, obszyte dookoła koronką. S t r ó j ł ę c z y c k i , z k t ó r e g o z a c h o w a ł y się do dziś j u ż t y l k o r e l i k t y , o b e j m o w a ł u m ę ż ­ c z y z n k a p o t ę zieloną, spancer, k a m i z e l ę , p o r t k i z s a m o d z i a ł ó w , p r z e w a ż n i e t k a n y c h w d r o b n e p r ą ż k i - z i e l o n e i c z e r w o n e , tudzież c z a r n y , w y s o k i k a p e l u s z ; u k o b i e t : k o ­ szulę z w y w i n i ę t y m k o ł n i e r z e m z „ k r e z ą " , długi g r a n a t o w y k a f t a n z w a n y „ p r z y j a ­ c i ó ł k ą " , „ s p ó d n i k " ze stanem bez r ę k a w ó w , wreszcie k u p n ą c h u s t k ę d o o k r y c i a . �Rozdział 1 O B E C N Y S T A N STROJU L U D O W E G O N A B A D A N Y M OBSZARZE Z u b i o r u męskiego pozostały j u ż t y l k o r e s z t k i ; w w i e l u w s i a c h został o n za­ r z u c o n y j e s z c z e p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą , w n i e k t ó r y c h p r z e t r w a ł do c z a s ó w ś w i a t o w e g o k r y z y s u . N a j d ł u ż e j , gdyż p r a w i e do w y b u c h u d r u g i e j w o j n y ś w i a t o w e j , z a c h o w a ł się w o k o l i c a c h W o l b o r z a , a szczególnie w Ż y w o c i n i e , K o m o r n i k a c h , B o gusławicach, Nagórzycach i Wiadernie. Najwcześniej zaczęły wychodzić z powszech­ nego u ż y c i a s u k m a n y s i w e , g r a n a t o w e i „ t o ł u b y " ( k o ż u c h y ) , p ó ź n i e j s p a n c e r k i i p o r t k i z fartuszkiem, a w końcu koszule haftowane i lejbiki. D z i ś , p o t r a d y c y j n y m s t r o j u m ę s k i m z a c h o w a ł y się t y l k o s k r o m n e r e l i k t y , r o z p r o ­ szone na s z e r o k i m obszarze; n a j l e p i e j p r z e t r w a ł y b i a ł e s u k m a n y z c z a r n y m i „potrze­ b a m i " , gdyż m o ż n a j e z n a l e ź ć jeszcze prawcie w k a ż d e j w s i p o ł o ż o n e j w p ó ł n o c n e j c z ę ś c i o m a w i a n e g o t e r e n u . S u k m a n ę o d c a ł k o w i t e j z a g ł a d y u r a t o w a ł o t o , że przez długie l a t a b y ł a ona s t r o j e m p a r a d n y m i n a j c z ę ś c i e j u ż y w a n y m n a r ó ż n y c h u r o ­ czystościach. Z n a c z n i e l e p i e j z a c h o w a n y j e s t ubiór r o b o c z y , z w ł a s z c z a p r z e z n a c z o n y n a okres l e t n i , a s z y t y główmie z m a t e r i a ł ó w l n i a n y c h przez same k o b i e t y , o b e j m u j e o n k o ­ szulę oraz p o r t k i . Z s a m o d z i a ł ó w w e ł n i a n y c h d o dziś j e s z c z e w w i e l u w s i a c h r o b i ą s p o d n i e i m a r y n a r k i , ale j u ż n a w z ó r w s p ó ł c z e s n y c h s t r o j ó w m i e j s k i c h . O w i e l e l e p i e j z a c h o w a ł się ubiór k o b i e c y , z w ł a s z c z a w o k o l i c a c h W o l b o r z a , M o s z ­ c z e n i c y , C z a r n o c i n a , K u r o w i c , B ę d k o w a i C h o r z ę c i n a . W t y c h o k o l i c a c h d o dziś jeszcze t a k k o b i e t y starsze, j a k i młod­ sze, u b i e r a j ą się w odzież l u d o w ą z a r ó w n o w święta, j a k i w dzień r o ­ b o c z y r y c . 1 , 3, 4 , 1 1 , 12. G ł ó w n ą j e g o podstawę s t a n o w i : wełniak, zapaski do pasa, i o d z i e w u , k o s z u l a , c h u s t k a ; . u p a ­ nien i młodych mężatek dochodzi do tego jeszcze s p ó d n i c a , w y s z y w a n y f a r ­ tuszek, b l u z e c z k a , gorsecik a k s a m i t n y , s z n u r y p a c i o r k ó w oraz p ę k i r ó ż n o b a r w ­ n y c h w s t ą ż e k r y c . 2, 10. W okolicach Krzepczowa, Gomulina, M i l e j o w a i n a w y s u n i ę t y c h d a l e j na północ terenach Piotrkowskiego stan t e n jest m n i e j p o m y ś l n y , gdyż aktualność swoją zachowały niektóre t y l k o c z ę ś c i s t r o j u , a m i a n o w i c i e wełn i a k i oraz z a p a s k i . W t e j c z ę ś c i n a j ­ b a r d z i e j u p o w s z e c h n i o n e są z a p a s k i do o k r y c i a , a to ze w z g l ę d ó w czysto p r a k t y c z n y c h . U ż y w a j ą i c h d o ś ć często kobiety, które o d d a w n a już „przebrały się w obleczenie m i a s t o w e " . O b o k stroju żywego, tworzonego według p r a w i d e ł o b o w i ą z u j ą c e j m o d y , istnieją jeszcze r e l i k t y d a w n e j odzieży, k t ó r e są a l b o d o d z i e r a n e , a l b o pieczoRyc. 3. Kobiety w z i m o w y c h odświętnych ubiorach. Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. 8 Jowicie p r z e c h o w y w a n e na Śmierć uroczystości. D o n i c h należą lub czepce, �Ryc. 4. Kobieta w z i m o w y m ubiorze, o k r y t a chustą fabryczną, Zawada, p o w . Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. gorsety z f a l b a n k ą , k a f t a n y , starego t y p u wełniaki i zapaski, wreszcie chu­ sty. T a k i e stroje, j a k „ s z u b y " „ s u k i e n k i " oraz „ p r z y j a c i ó ł k i " straciły s w o j ą a k t u ­ a l n o ś ć jeszcze p r z e d pierwszą w o j n ą światową. 7 N a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł ubiór l u d o w y u osób s t a r s z y c h , t o jest b a r d z i e j k o n ­ s e r w a t y w n y c h . Biedota w i e j s k a pozo­ stająca na ciągłym w y r o b k u , wcześniej z n i m się r o z s t a w a ł a , p r z y j m u j ą c ubiór „ m i a s t o w y " , k t ó r y według n i c h b y ł tańszy i praktyczniejszy. B i o r ą c p o d u w a g ę płeć, n a l e ż y stwierdzić, że w zakresie p r z y o d z i e w k u , b a r d z i e j postępowi i r a d y k a l n i o k a z a l i się m ę ż c z y ź n i . Z a n i k a n i e strojów^ l u d o w y c h d a t u j e się n a k o n i e c X I X w i e k u ; m ó w i o t y m „ T y d z i e ń P i o t r k o w s k i " z r . 1895, gdzie c z y t a m y : „Coraz m n i e j k r a w c ó w umie s z y ć s u k m a n y i odzież w i e ś n i a c z ą . K o b i e t y i m ę ż c z y ź n i p r z e b r a n i w suk­ nie m i e j s k i e , z a t r a c a j ą e t n o g r a f i c z n y charakter okolic całych, przerobieni z polskiego włościanina w kosmopoli­ tycznego k o l o n i s t ę " ) . N a okres t e n i p ó ź n i e j s z y p r z y p a d a zarazem wzmożona działalność ludomańska inteligencji, zmierzająca do z a c h o w a n i a s t r o j u l u d o w e g o i oczysz­ czania tegoż z w s z e l k i c h p o s t r o n n y c h n a l e c i a ł o ś c i , a z w ł a s z c z a p o c h o d z e n i a m i e j ­ skiego ) . U w a ż a n o p r a w d o p o d o b n i e , że przez p o d t r z y m a n i e s t r o j u u d a się r o z w i n ą ć i utrwalić patriotyzm. 8 9 N a c z ę ś c i o w y l u b z u p e ł n y z a n i k s t r o j u złożyło się w i e l e c z y n n i k ó w n a t u r y t a k gospodarczej, j a k i s p o ł e c z n e j , m i ę d z y i n n y m i zaw ażyły t u t a j — p o p i e r w s z e , szerokie k o n t a k t y l u d n o ś c i w i e j s k i e j z o ś r o d k a m i m i e j s k i m i , p o d r u g i e , zubożenie w y w o ­ ł a n e n a d r o d z e c i ą g ł y c h podziałów m a j ą t k o w y c h , p o trzecie, n e g a t y w n y stosunek c z ę ś c i mieszkańców m i a s t n i e u m i e j ą c y c h o c e n i ć w sposób w ł a ś c i w y w a r t o ś c i s t r o j u ludowego. 7 7 7 W d u ż y m s t o p n i u do zniszczenia i p o r z u c e n i a u b i o r u w i e j s k i e g o , p r z y c z y n i ł a się r ó w n i e ż ostatnia w o j n a , o d n o s i się t o z w ł a s z c z a d o p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h t e r e n ó w P i o t r k o w s k i e g o , z k t ó r e g o z n a c z n a c z ę ś ć ludności została w y s i e d l o n a l u b w y s ł a n a w głąb ó w c z e s n e j Rzeszy do r ó ż n y c h r o b ó t . „Na t u ł a c t w i e z a b r a n e z s o b ą odzienie, m ó w i j e d n a z i n f o r m a t o r e k , z d a r ł o się p r z y p r a c y , a to, co pozostało w c h a ł u p i e , l i c h o r o z n i o s ł o " . N i e k t ó r e k o b i e t y , m i m o c i ę ż k i e j s y t u a c j i , w j a k i e j znalazły się n a o b c z y ź ­ nie, z d o ł a ł y j e d n a k u r a t o w a ć s w o j e ślubne czepce z m y ś l ą , że k i e d y ś d o s t a n ą j e d o t r u m n y , j a k o śmiertelne w i a n o . 7 9 �W t r a g i c z n y c h w a r u n k a c h z n a l a z ł a się też w 1944 r. l u d n o ś ć dziesięciu w s i poło­ ż o n y c h n a w s c h o d n i c h o b s z a r a c h P i o t r k o w s k i e g o , w d o r z e c z u r z e k i P i l i c y , gdzie t w o ­ r z o n o linię o b r o n n ą , w ciągu k i l k u g o d z i n m u s i a ł a ona e w a k u o w a ć n a w y z n a c z o n e t e r e n y , p o z o s t a w i a j ą c n a m i e j s c u sprzęt, n a r z ę d z i a r o l n i c z e oraz c z ę ś ć s w o j e g o p r z y ­ odziewku. Rozdział II ZARYS H I S T O R Y C Z N Y R O Z W O J U STROJU PIOTRKOWSKIEGO N a p o d s t a w i e p r z e k a z ó w d r u k o w a n y c h oraz b a d a ń t e r e n o w y c h m o ż e m y o d t w o r z y ć stan i p r z e m i a n y u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o w okresie z górą stu l a t , to j e s t o d r o k u 1830 d o 1933. W c z e ś n i e j s z y m i o p i s a m i u b i o r u j e d n a k ż e n i e r o z p o r z ą d z a m y . Z o g ł o s z o n y c h listów g o ń c z y c h w „Dzienniku U r z ę d o w y m W o j e w ó d z t w a K a l i s k i e g o " z r o k u 1830 i 1832 d o w i a d u j e m y się, że b o g a c i i średniorolni chłopi p i o t r k o w s c y n o ­ sili lniane koszule, k o l o r o w e chusty na szyi, płócienne albo skórzane spodnie, k a m i ­ zele s u k i e n n e z m a ł y m i g u z i k a m i , k a p o t y d w ó c h r o d z a j ó w : j e d n a w k o l o r z e n i e b i e ­ s k i m ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m i żółtymi g u z i k a m i , d r u g a s i w a „z p o t r z e b a m i s z m u k l e r s k i m i " , z a p i n a n e n a h a f t k i ; do tego d o c h o d z i ł y jeszcze b u t y p a s o w e n a obcasach i c z a p k i okrągłe z s i w y m l u b c z a r n y m b a r a n k i e m , o wierzchu n i e k i e d y a k s a m i t n y m ) . W t y m czasie w y r o b n i c y u b i e r a l i się w k o s z u l e k o n o p n e , spodnie p a r c i a n e , pasy w ł o s i e n n e oraz w b u t y proste n a p o d k ó w k a c h ) . R z e m i e ś l n i c y n o s i l i się n i e c o i n a c z e j niż ludność w i e j s k a , u b i e r a l i się o n i w s u k i e n n e b u r k i z t a ś m a m i , s z a r a c z k o w e spodnie, tudzież c z a p k i z s i w y m b a r a n k i e m zaopatrzone daszkiem ) . 1 0 u 1 2 D l a uzupełnienia tego o b r a z u n a l e ż y jeszcze d o d a ć z r . 1848 l a k o n i c z n y opis p r z y o d z i e w k u noszonego przez d w ó c h włościan, a mianowicie M a r c i n a Kulę z K a l e n i a oraz J ó z e f a M a l i s z e w s k i e g o z D o b r e n i c . P i e r w s z y m i a ł n a sobie niebie­ s k i , w e ł n i a n y s p a n c e r e k , spodnie z s u k n a siwego oraz c z a p k ę „czworograniastą" granatową z czarnym b a r a n k i e m ) ; drugi m i ę d z y i n n y m i : k a m i z e l ę s u k i e n n ą zie­ l o n ą i g r a n a t o w ą , spodnie p ł ó c i e n n e w białe i n i e b i e s k i e p a s k i oraz g r a n a t o w ą kapotę ). 1 3 1 4 D l a r e k o n s t r u k c j i s t r o j u kobiecego z pierwszej połowy X I X w i e k u posiadamy d w a drukowane przekazy, pochodzące z 1847 i 1848 r., odnoszą się one do u b i o r u w y r o b n i c y z m a r ł e j z w y c z e r p a n i a w cza­ sie żniw w D u r a c z o w i e , oraz ż o n y „leś­ n e g o " z D o b r e n i c . W y r o b n i c a ta m i a ł a n a sobie k o s z u l ę p ł ó c i e n n ą , „ s p ó d n i k " c z y l i „wełniak" w prążki niebieskie i czerwone, f a r t u c h s t a r y , w e ł n i a n y w p a s e c z k i czer- Ryc. 5. Stroje z okolic Piotrkowa Trybunalskiego. J. Wójcicka, Mapa poglądowa Królestwa Polskiego, Warszawa 1885 r. 1.0 �Ryc. 6. Mężczyzna w stroju odświętnym, Dla podkreślenia przynależności do stanu chłopskiego, trzyma kosę. J. M . Bazewicz. Atlas geograficzny, ilustr. Królestwa Polskiego, Warszawa, 1907 r . w o n e , n i e b i e s k i e , b r ą z o w e i b i a ł e oraz p ó ł b a w e ł n i a n ą c h u s t k ę n a głowie, s t a r ą , w k r a t y czerwone, niebieskie i z i e l o n e ) . Należy p r z y ­ p u s z c z a ć , że c z ę ś ć tego p r z y o d z i e w k u p o c h o ­ dziła z d a r o w i z n y o d osób zamożniejszych. W posiadaniu M a r i a n n y Maliszewskiej, żony „leśnego", znajdowały się: wełniak w paski c z e r w o n e , n a „cal s z e r o k i e " i b i a ł e , s p ó d n i c a p e r k a l o w a w k w i a t k i małe różowe, zapaski wełniane, j a k wełniak, fartuch biały p e r k a l o w y , stanik granatowy sukienny, chustka żółta w k w i a t k i c z e r w o n e , w r e s z c i e czepek p r o s t y , kobiecy, tiulem obszyty ). 1 5 1 6 Z podanych wzmianek, jakkolwiek dość o g ó l n y c h , k t ó r e w c a ł o ś c i odnoszą się d o o k r e s u p a ń s z c z y ź n i a n e g o , n a l e ż y w n i o s k o w a ć : że w u b i o ­ rze p i o t r k o w s k i m j u ż w t y m czasie d a j e się z a u w a ż y ć duża r o z m a i t o ś ć f o r m , że obok materiałów własnej p r o d u k c j i występowały to­ w a r y n a b y w a n e i w r e s z c i e , że w u b i o r z e t y m zachodziły poważne różnice, w y n i k a j ą c e z ów­ czesnego r o z w a r s t w i e n i a k l a s o w e g o . D o d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u odnoszą się r y c i n y 5, 6 i 7 p o c h o d z ą c e z „ M a p y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o " W ó j c i c k i e j oraz „Atlasu G e o g r a f i c z ­ nego" Bazewicza. N a rycinie piątej w i d z i m y mężczyznę z kosą i kapeluszem słomianym w ręku wraz z kobietą dźwigającą wałek mate­ riału. M ę ż c z y z n a jest u b r a n y w k o s z u l ę o w y w i ­ n i ę t y m k o ł n i e r z u , siwą s u k m a n ę z p o t r z e b a m i , pas c z e r w o n y i c z a r n e s f a ł d o w a n e b u t y ; k o b i e t a Ryc. 7. Kobieta w stroju odświętnym. Dla podkreślenia przynależności do stanu chłopskiego, t r z y m a sierp i garść zboża. J. M . Bazewicz, Atlas geograficzny, ilustr. Królestwa Polskiego, Warszawa 1907 r. 11 �w b i a ł ą k o s z u ł ę o długich i s z e r o k i c h rękawach, w stanik zielony obciśnięty, w w e ł n i a k o n i e b i e s k i c h i b i a ł y c h pas­ k a c h , w r e s z c i e w długi f a r t u s z e k i z a p a s k ę d o o k r y c i a w poprzeczne-zielone i czer­ wone prążki. Gospodarz przedstawiony n a r y c i n i e s z ó s t e j posiada k o s z u l ę z w y ­ kładanym kołnierzem, kamizelę z guzika­ m i , g r a n a t o w ą s u k m a n ę , żółty pas oraz czarne b u t y , natomiast gospodyni na r y ­ cinie s i ó d m e j m a b i a ł ą k o s z u l ę w e ł n i a k w p r ą ż k i jasnozielone i czarne, f a r t u s z e k w p o p r z e c z n e b i a ł e i r ó ż o w e p a s k i oraz z a p a s k ę do o k r y c i a t a k ż e w p a s k i o u k ł a ­ dzie p o p r z e c z n y m , na n o g a c h t r z e w i k i sznurowane o krótkich cholewkach, na głowie c z e r w o n ą c h u s t e c z k ę . Jak w i d a ć z t y c h r y c i n oraz m a t e r i a ł ó w historycznych w y ż e j p o d a n y c h i wreszcie w i a d o m o ś c i , z d o b y t y c h w czasie b a d a ń , strój p i o t r k o w s k i dziewiętnastowieczny w p o r ó w n a n i u ze s t r o j e m w X X w i e k u był mniej b a r w n y i mniej ozdobny, c e c h o w a ł a go p r o s t o t a . G ł ó w n ą d e k o r a c j ą sukman i spancerków były tasiemki, gu­ z i k i łub s z a m e r o w a n i a , p r y m i t y w n e w y ­ Ryc. 8. Kobieta w stroju świątecznym z okolic szycia u k o s z u l , p r z y k a p e l u s z a c h czarne Wolborza, p o w . Piotrków. Malował : K. Sadłowski „ t a s i o m k i " oraz b ł y s z c z ą c e sprzączki; w 1923 r. Ze zbiorów Muzeum w Tomaszowie u f a r t u s z k ó w r ó ż o w e w s t ą ż e c z k i, u kaf­ Mazowieckim. t a n ó w i spódnic czarne a k s a m i t k i . X X w i e k , z w ł a s z c z a p i e r w s z e jego l a t a oraz okres m i ę d z y w o j e n n y , przyniósł w t e j d z i e d z i n i e n i e b y w a ł y r o z k w i t , w t y m czasie k o s z u l e t a k m ę s k i e , j a k i k o b i e c e u l e g a j ą z m i a n o m n a s k u t e k z a s t o s o w a n i a n a dużą s k a l ę h a f t ó w . D z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e k o ­ szule o k r o j u p o n c z a p o d ł u ż n e g o ) , p r z e k s z t a ł c a j ą się n a k o s z u l e p r z y r a m k o w e i k a r c z k o w e . T o p o c i ą g a za s o b ą z k o l e i z m i a n ę k a m i z e l e k m ę s k i c h i gor­ setów k o b i e c y c h powodując u pierwszych większe rozdekoltowanie, u drugich staranniejsze z d o b i e n i e , p o c z ą t k o w o s t e b n ó w k ą , p ó ź n i e j (około 1920r.) „ b ł y s k o t k a m i " ) . Z n o w ą k o s z u l ą i gorsetem a k s a m i t n y m ściśle ł ą c z y ł się f a r t u s z e k , k t ó r y r ó w n i e ż uległ p o w a ż n y m p r z e m i a n o m . F a r t u s z e k n o s z o n y w X I X w i e k u , b y ł s z y t y z m a t e r i a ł ó w przeważnie d r u k o w a n y c h w drobne m o t y w y k w i a t o w e l u b prążki poprzeczne, z r z a d k a o b s z y w a n y w d o l n e j c z ę ś c i w s t ą ż e c z k a m i ; został o n w y r u g o w a n y i z a s t ą p i o n y n o w y m , b a r d z i e j e f e k t o w n y m , d o s t o s o w a n y m do ó w c z e s n y c h w y m o g ó w . Jego p ł a s z c z y z n a w j e d n o l i t y m k o l o r z e u l e g a podziałowi w m i a r ę r o z k w i t u i d o s k o n a l e n i a się h a f t u p ł a s k i e g o , opartego n a r ó ż n o k o l o r o w e j w ł ó c z c e . F a r t u c h t e n w k o ń c o w e j swej fazie, t o j e s t w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , w y p e ł n i a się w d o l n e j c z ę ś c i b o g a t y m haftem. 1 7 1 8 W okresie t y m noszona b y ł a s p ó d n i c a j e d n o l u b d w u b a r w n a , suto m a r s z c z o n a w pasie, u dołu o b s z y t a w s t ą ż e c z k a m i , n i e p r z y p o m i n a j ą c a j u ż s w y m w y g l ą d e m spó­ dnic dziewiętnastowiecznych. D u ż e z m i a n y , szczególnie w u k ł a d z i e b a r w , o b s e r w u j e m y r ó w n i e ż w m a t e r i a ł a c h p r z e z n a c z o n y c h n a z a p a s k i i w e ł n i a k i . N a p o c z ą t k u tego rozdziału, p r z y w y l i c z a ­ n i u c z ę ś c i s t r o j u k o b i e c e g o z l a t 1847 i 1848, p o d a n o opis w e ł n i a k ó w i zapasek, 12 �z k t ó r e g o w y n i k a , że i c h c e c h ą c h a r a k t e r y ­ s t y c z n ą b y ł o t o . iż p o s i a d a ł y p o d s t a w o w y kolor czerwony, obok którego występowały w różnym układzie b a r w y : brązowa, nie­ bieska i b i a ł a . J e d n o c z e ś n i e t r z e b a d o d a ć , że p r ą ż k i w y s t ę p u j ą c e w e w s p o m n i a n y m ubiorze były bardzo wąskie. W d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u rozszerza się s k a l a b a r w i s z e r o k o ś ć p r ą ż k ó w . Z j a ­ w i a j ą się n o w e k o l o r y , m i ę d z y i n n y m i żółty i zielony. T k a n i n y samodziałowe otrzymują n o w y układ, na skutek zastosowania wąs­ k i c h i s z e r o k i c h p r ą ż k ó w , t o jest r o z d z i e ­ l a j ą c y c h i r o z d z i e l o n y c h . T e ostatnie n a p o c z ą t k u obecnego stulecia, p r z e k s z t a ł c a j ą się w t a k z w a n e „ d n a " . P o d k o n i e c u b i e g ­ łego w i e k u zostaje w p r o w a d z o n a do t k a n i n p i o t r k o w s k i c h „przeplotka", czyli splot kostkowy, dający nowe efekty dekoracyjne przez zastosowanie d e s k i t k a c k i e j , a p o ­ t e m z w i ę k s z o n e j l i c z b y n i c i e l n i c ( r y c . 50. tabl. I I I ) . Materiały w y k o n a n e tą techniką są głównie p r z e z n a c z o n e n a z a p a s k i . W ciągu n i e m a l pięćdziesięciu l a t naszego w i e k u śledzimy s t o p n i o w y r o z w ó j „ d n a " oraz t a k z w a n e j „ m o d y " , s k ł a d a j ą c e j się z p r o s t y c h prążków i pasów wypełnionych motywa­ m i . g e o m e t r y c z n y m i w f o r m i e ząbków , „ o k i e n e k " i t p . ( t a b l . I I I r y c . 1). 7 Z a p a s k a s z y t a z t y c h m a t e r i a ł ó w jest p o c z ą t k o w o d e k o r o w a n a u dołu w j e d n e j l u b w d w ó c h l i n i a c h „ t a s i o m k a m i " , póź­ n i e j l i c z b a i c h w z r a s t a t a k , że j u ż w okresie Ryc. 9. Dziewczyna w stroju odświętnym z Czar­ nocina, pow. Łódź, 1917 r. m i ę d z y w o j e n n y m z a l e g a j ą one prawdę połowę j e j płatu ( r y c . 50). O k o ł o 1910 r. p o j a w i a j ą się p r z y z a p a s k a c h t a k z w a n e „ s i o t e c k i " c z y l i „ z ę b y " w y k o n a n e z b a r w ­ n e j w e ł n y ( r y c . 50). T y p t e j z a p a s k i p r z e t r w a ł u s t a r s z y c h k o b i e t p r a w i e d o naszych czasów. M a t e r i a ł y s ł u ż ą c e n a z a p a s k i „do o d z i e w u " również m i a ł y s w ó j o d r ę b n y c h a r a k t e r i p o d l e g a ł y w a h a n i o m m o d y . Jak w s k a z u j e zestawienie t k a n i n y z a p a s k o w e z k o ń c a X I X w i e k u , p o s i a d a ł y j u ż dość szerokie d n a c z e r w o n e , o d d z i e l o n e o d siebie p r ą ż k a ­ m i . N a przełomie X I X i X X w i e k u c z e r w o n e d n a w t k a n i n i e z a p a s k o w e j u l e g a j ą d a l s z e m u rozszerzeniu. W t y m czasie z j a w i a j ą się n o w e e l e m e n t y d e k o r a c y j n e , a m i a n o w i c i e p a s e c z k i w p r z e p l o t k ę ( t a b l . I I I r y c . 49), z a p a s k i szyte z t y c h m a ­ teriałów przetrwały z małymi z m i a n a m i do naszych czasów. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i ł y się t k a n i n y o d r o b n y c h p r ą ż k a c h , p o ­ z b a w i o n e d n a , w u k ł a d z i e n a j c z ę ś c i e j s y m e t r y c z n y m ( p a t r z rozdział I X ) , z n a l a z ł w n i c h rówmież zastosowanie k o l o r c z e r w o n y . Z a p a s k i t a k i e n o s z ą n a s t ę p u j ą c e n a z w y : ..widno" ( t a b l . I I I ) , „bocaio" ( t a b l . I I I ) oraz „ciemno" ( t a b l . I I I ) , w y s t ę p u j ą one w za­ chodniej części terenu. T k a n i n y zapaskowe w południowej części Piotrkowskiego u l e g ł y j u ż d e g e n e r a c j i i s t a ł y się zupełnie p o d o b n e do kilimów o s z e r o k i c h dnach 7 8 9 7 i modzie. ¡5 �Ryc. 10. Dziewczyna w odświętnym ubiorze ze Stu­ dzianek, pow. Łódź, 1948 r. P a s i a k i przeznaczone n a w e ł n i a k i , p o s i a d a ł y j u ż p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą światową dużą rozmaitość w układzie i szerokości b a r w . O b o k p a s i a k ó w o s z e r o k i c h d n a c h (tabl. I V r y c . 3) występowały także o węższych (tabl. I V r y c . 1, 2). T e c h n i k a p r z e p l o t e k r ó w n i e ż z n a l a z ł a w n i c h s w o j e miejsce. W t y m czasie w c h o d z ą w użycie pasiaki, o b e j m u j ą c e do czternastu kolorów. W e ł n i a k i szyte z t y c h m a t e r i a ł ó w b y ł y p r z e w a ż n i e u k ł a d a n e w d r o b n e f a ł d k i i ozda­ biane u dołu a k s a m i t k ą l u b „ t a s i o m k a m i " , c z y m przypominały ubiór z X I X wieku. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o w s t a j ą d w a nowe typy wełniaków, wełniak tzw. „ k r a k o w s k i " oraz „ ł o w i c k i " ( p a t r z rozdz. V I I ) . W e ł n i a k i te m a j ą w s p ó l n ą c e c h ę , a m i a ­ nowicie posiadają m o d y , w których prążki u k ł a d a j ą się a s y m e t r y c z n i e . N a u w a g ę zasłu­ g u j ą n a k ł a d a j ą c e się p a r a m i p a s e c z k i „przeni­ k a j ą c e " (tabl. I I I ) , różnice między n i m i po­ legają na odmienności kolorów dna. K r a ­ k o w s k i e posiadają dno czerwone, łowickie — różne, zielone, b o r d o w e i t p . ( t a b l . I I I ) . Jednocześnie z przemianami w zakre­ sie z d o b n i c t w a , k o l o r y s t y k i i u k ł a d z i e p r ą ż k ó w u p a s i a k ó w n a s t ę p u j ą również zmiany w innych częściach stroju kobie­ cego. M o d n e w X I X w i e k u s t a n i c z k i , „ p r z y j a c i ó ł k i " oraz „ s z u b y " u s t ę p u j ą p o ­ woli w początkach X X wieku aksamitnym gorsetom, w e ł n i a n y m c h u s t k o m oraz k a f ­ tanom. N i e m a ł ą rolę w n a k r y c i u g ł o w y u k o ­ b i e t p e ł n i ł y w X I X w . c z e p k i . Za n a j ­ starszy i c h t y p n a l e ż y u w a ż a ć czepiec p e r k a l o w y w „kwaterki", z tiulową f a l ­ b a n k ą na przodzie, przypominający s w y m w y g l ą d e m k a p u z ę . O k o ł o 1880 r . z a c z ę t o j e s z y ć z samego t i u l u , z a h a f t o w u j ą c d o ś ć często jego p o w i e r z c h n i ę b i a ł y m , płaskim w y s z y c i e m . D o starszych odmian należy r ó w n i e ż z a l i c z y ć czepiec, k t ó r y noszono p o d c h u s t ę „ t u r e c k ą " (duża chusta w y ­ r o b u f a b r y c z n e g o w e w z o r y t z w . łurecRyc. 11. 14 Odświętny ubiór mężatki z Żywocina, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. �Hyc. 12. Kobiety w chustkach na głowie i zapaskach naramiennych podczas r o z m o w y . Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G . Wyszomirska, 1954 r. kie, r y c . 29, 39). P r z e t r w a ł o n znacznie d ł u ż e j , bo do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . W d r u ­ giej połowie X I X w i e k u u p o w s z e c h n i a się p ó ł c z e p i e c t i u l o w y , k t ó r y p o c z ą t k o w o b y ł gładki, n i e k i e d y t y l k o h a f t o w a n y , p ó ź n i e j t o jest o k o ł o 1890 r. p r z e k s z t a ł c a się w półczepiec „ozdobny", p r z y b r a n y wstążkami, szychem i sztucznymi k w i a t a m i . Cze­ piec t e n jest przez długie l a t a u l u b i o n y m n a k r y c i e m g ł o w y m ł o d y c h m ę ż a t e k . O s o b n ą p o z y c j ę s t a n o w i n a k r y c i e g ł o w y p a n n y m ł o d e j . W ciągu ubiegłego stulecia przeżyło się k i l k a j e g o f o r m , n a j p i e r w „ w i o n e k " , w i t y z r u t y l u b b a r w i n k u , o k t ó r y m t a k c z ę s t o z n a j d u j e się w z m i a n k i w p i e ś n i a c h w e s e l n y c h i e r o t y k a c h , p ó ź n i e j „ślorki" „piętę" ze w s t ą ż e k , p o n i c h przez k i l k a l a t p a n o w a ł y „ g i e r l a n d y " c z y l i „ k o r o n y " p o ­ chodzenia miejskiego. Dokładne d a t y w przemianach u b i o r u głowy w dawniejszych czasach n i e d a d z ą się u s t a l i ć ; około 1 8 9 0 r . p o j a w i a j ą się p i e r w s z e w e l o n y . W o b u w i u k o b i e c y m w okresie p r a w i e stu l a t m o ż e m y w y r ó ż n i ć t r z y z a s a d n i ­ cze o d m i a n y , a m i a n o w i c i e c i ż m y , t r z e w i k i c z y l i „ b u c i k i " oraz p a n t o f l e . P i e r w s z y t y p o b u w i a b y ł n o s z o n y j e s z c z e o k o ł o 1860 r . przez starsze k o b i e t y . W b u c i k a c h o długich c h o l e w k a c h i w y s o k i c h o b c a s a c h w ciągu c z t e r d z i e s t u l a t t r z y k r o t n i e z m i e n i a się sposób s z n u r o w a n i a i z a p i n a n i a : a w i ę c o d 1890 — 1 9 0 0 r . p o s i a d a ł y one d z i u r k i , o d 1900 — 1914 mosiężne h a c z y k i , o d 1 9 1 4 — 1930 g u z i k i . W okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i ł y się t r z e w i k i o k r ó t k i c h c h o l e w k a c h oraz p a n t o f l e n a n i s k i c h obcasach. Jeśli c h o d z i o strój m ę s k i , w p i e r w s z e j połowde X I X w i e k u , j a k w y n i k a z p r z e ­ kazów d r u k o w a n y c h , mężczyźni w P i o t r k o w s k i e m używali dwóch rodzajów sukman, t j . s u k m a n ę g r a n a t o w ą i siwą. S u k m a n a g r a n a t o w a p o s i a d a ł a k o ł n i e r z s t o j ą c y oraz o b l a m ó w k ę g r a n a t o w ą . P r a w d o p o d o b n i e w k r ó t c e po u w ł a s z c z e n i u z o s t a ł a ona w y ­ p a r t a przez p o d o b n ą s u k m a n ę , o w y k ł a d a n y m kołnierzu, z a p i n a n ą n a g u z i k i l u b pętle ( r y c . 6, 23). T e n r o d z a j s u k m a n y p r z e t r w a ł n a n i e k t ó r y c h t e r e n a c h d o o k r e s u międzywojennego. T T 15 �S u k m a n a siwa, z w a n a r ó w n i e ż „ s i w k ą " , d o ś ć w c z e ś n i e z o s t a ł a z a r z u c o n a , gdyż j u ż w k o ń c u X I X w i e k u . K i e d y z j a w i ł a się s u k m a n a b i a ł a z c z a r n y m i p o t r z e b a m i i s z a m e r u n k i e m , t r u d n o w t e j d r w i l i p o w i e d z i e ć , j e d n o jest p e w n e , że b y ł a ona j u ż u ż y w a n a w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u . Z t y m p r z y o d z i e w k i e m ściśle się ł ą c z y ł pas, c z y l i t z w . „ s z a l " , k t ó r y m p r z e p a s y w a n o t a k s u k m a n y g r a n a t o w e , j a k i białe, w i ą z a n y z r e g u ł y n a b r z u c h u . D o t y c h c e l ó w b y ł y rów nież u ż y w a n e d o ś ć szerokie pasy. zw. „mieszkami". Pamięć o nich przetrwała t y l k o w tradycji. S u k m a n ę n a j c z ę ś c i e j noszono b e z p o ś r e d n i o n a k a m i z e l i c z y l i l e j b i k u . Najstarsze k a m i z e l e s u k i e n n e l u b p ł ó c i e n n e w k o l o r z e p r z e w a ż n i e g r a n a t o w y m , b y ł y ściśle d o ­ p a s o w a n e do o b w o d u s z y i . N a p r z o d z i e p o s i a d a ł y b i a ł e , m a ł e g u z i k i . W d r u g i e j p o ­ ł o w i e X I X w . z a c z ę ł y się u p o w s z e c h n i a ć k a m i z e l e d w u r z ę d o w e z dużym w y k r o j e m pod. szyją. T „Spancer" w pierwszej połowie X I X w i e k u występował w r a z z i n n y m i częściami męskiego s t r o j u . W y k o n y w a n o go z g r a n a t o w e g o s u k n a . W d r u g i e j połowie ubiegłego stulecia spancer jest p r z y o d z i e w k i e m p o p u l a r n y m , w t y m czasie s z y j e się go głównie z materiałów samodziałowych w kolorze g r a n a t o w y m , rzadziej ciemnozielonym, b u ­ r a c z k o w y m l u b s i w y m i ozdabia na przodzie szamerowaniem. W X X w i e k u miejsce s z a m e r u n k u z a j m u j ą g u z i k i ułożone w j e d n y m l u b d w ó c h r z ę d a c h . O k o ł o 1910 r . w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o szyje się s p a n c e r k i z b a r c h a n u i n a z y ­ w a j e „kaftonami". Już w X I X w i e k u s p o d n i e d z i e l o n o n a „portki" i t z w . „gatki". P i e r w s z e z n i c h s z y t o z s u k n a , przerobionki i i n n y c h m a t e r i a ł ó w , d r u g i e ze „zgrzebnicy" l u b cien­ kiego p ł ó t n a . T a k p o r t k i j a k i g a t k i p o s i a d a ł y f a r t u s z e k z „ o b e r t e l k i e m " , c z y l i k o ­ ł e c z k i e m d r e w n i a n y m , s ł u ż ą c y m j a k o g u z i k , i b y ł y noszone j a k o odzież z w i e r z c h n i a . Jak w y g l ą d a ł a k o s z u l a z e p o k i K r ó l e s t w a K o n g r e s o w e g o , t r u d n o p o w i e d z i e ć , w r. 1860 p o s i a d a ł a ona k o ł n i e r z w y k ł a d a n y , w i ą z a n y c z e r w o n ą „ z a ś c i o g a c k ą " . Zaściogacki, c z y l i „pstrej w s t ą ż k i " , u ż y w a l i W o l b o r z a n i e j u ż w 1824 r . P o d k o n i e c ubiegłego stulecia p o j a w i ł y się u k o s z u l p o r c e l a n o w e g u z i c z k i w r ó ż n y c h k o l o r a c h . O k o ł o 1900 r . w p r o w a d z o n o p e r k a l o w e gorsy, k t ó r e p o k r y w a n o biały m, p ł a s k i m h a f t e m . W t y m też czasie z a c z ę t o o s ł a n i a ć k o s z u l e o d d z i e l n y m i n a p i e r ś n i k a m i , k t ó r e także ozdabiano białym w y s z y c i e m . T r T Z X I X w i e k u p o s i a d a m y w z m i a n k i o c z a p k a c h n o s z o n y c h przez m ę ż c z y z n są to c z a p k i okrągłe, o w i e r z c h u g r a n a t o w y m z c z a r n y m l u b s i w y m b a r a n k i e m ) . P r a w d o ­ p o d o b n i e b y ł y to t z w . „rozłupy", które przetrwały w p a r a f i i Moszczenica do drugiej p o ł o w y X I X w i e k u . R o z ł u p y m o s z c z e n i c k i e p o s i a d a ł y z b o k u r o z c i ę c i e , k t ó r e sznu­ r o w a n o p r z y p o m o c y b a r w n e j t a s i e m k i . W p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X w i e k u noszone b y ł y r ó w n i e ż r o g a t y w k i oraz c z a p k i s u k i e n n e g r a n a t o w e z d a s z k i e m , o k t ó r y c h z n a j ­ d u j e m y w z m i a n k i w d z i e n n i k a c h u r z ę d o w y c h . R o g a t y w k i , j a k w s k a z u j ą dane z tere­ n o w y c h wywiadów, b y ł y dwóch rodzajów: jedne czarne z s i w y m b a r a n k i e m , drugie z sukna sieradzkiego granatowe z c z a r n y m b a r a n k i e m , uważane jeszcze w pierwszej p o ł o w i e X I X stulecia za „ k r a k o w s k i e " . P i e r w s z e w y s t ę p o w a ł y g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o , d r u g i e n a t o m i a s t w p ó ł n o c n e j . P r z e t r w a ł y one do k o ń c a u b i e ­ głego stulecia, p o n i c h w p r o w a d z o n o g r a n a t o w e k a s z k i e t y z c z a r n y m l a m p a s e m o dość w y s o k i m przodzie. 1 9 S t o s u n k o w o r z a d z i e j aniżeli o c z a p k a c h w z m i a n k u j ą źródła d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e o k a p e l u s z a c h ) , m a t e r i a ł y z b a d a ń t e r e n o w y c h oraz z p o s z u k i w a ń m u z e a l n y c h o d ­ n o s z ą się d o d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u . Z m a t e r i a ł ó w t y c h w y n i k a , że k a p e l u s z e b y ł y d w ó c h r o d z a j ó w , a m i a n o w i c i e : słomiane o s z e r o k i m r o n d z i e i n i s k i m n a g ł ó w k u , ( r y c . 27/11), tudzież k a p e l u s z e f i l c o w e , czarne, w y s o k i e , z w a n e „ry/em" ( r y c . 27/111). T e ostatnie n a l e ż a ł y j u ż d o r z a d k o ś c i w p i e r w s z y c h l a t a c h X X w i e k u . N a p r z e m i a n a c h w s t r o j u podczas o m a w i a n y c h 120 l a t z a w a ż y ł y w n i e m a ł y m sto­ pniu wpływy miejskie i produkcja fabryczna. 20 16 ��W t k a n i n y f a b r y c z n e z a o p a t r y w a ł a się p r z e w a ż n i e s ł u ż b a f o l w a r c z n a i t a c z ę ś ć ludności w i e j s k i e j , k t ó r a została usunięta z z i e m i w n a s t ę p s t w i e p o l i t y k i a g r a r n e j , a t y m s a m y m p o z b a w i o n a m o ż l i w o ś c i u p r a w y l n u i h o d o w l i o w i e c . Za m a t e r i a ł u b o ­ g i c h w X I X w i e k u uchodziło s u k n o s i w e t z w . „brzezińskie"', u ż y w a n e n a j c z ę ś c i e j n a s u k m a n y i s p a n c e r k i m ę s k i e n i e t y l k o w P i o t r k o w s k i e m , ale r ó w n i e ż w p r z y l e g ł y c h d o niego p o w i a t a c h . L u d n o ś ć w i e j s k a n a b y w a ł a r ó w n i e ż w y r o b y g o t o w e , j a k c z a p k i , kapelusze, pasy, b u t y , c h u s t y , czepce, k o ż u c h y , p a c i o r k i , a n i e k i e d y n a w e t s u k m a n y i „ w o ł o s z k i " , t j . zwierzchnie okrycie, o którym nie posiadamy szczegółowych danych. Po u w ł a s z c z e n i u , a w i ę c p o r o k u 1864, k i e d y s y t u a c j a m a t e r i a l n a staje się p o m y ś l niejsza, l i c z b a n a b y w a n y c h a r t y k u ł ó w o d z i e ż o w y c h p r z y b i e r a c h a r a k t e r m a s o w y . K u p u j e się m a t e r i a ł y n a spódnice, f a r t u c h y , gorsety, k a f t a n y , p r z y j a c i ó ł k i , s z u b y , n a p o r t k i i l e j b i k i , k u p u j e się t i u l e , k o r o n k i , b a r w n e n i c i , t a s i e m k i , w s t ą ż k i , szych i i n n e . C h ł o p i d o c h o d z ą c y ze w s i d o f a b r y k , k o r z y s t a j ą n i e j e d n o k r o t n i e z t k a n i n w y b r a k o ­ w a n y c h , z k t ó r y c h s z y j ą d l a siebie l u b c z ł o n k ó w r o d z i n y r ó ż n e c z ę ś c i u b i o r u ; w p r o ­ w a d z a j ą napierśniki, p e r k a l o w e w y k ł a d y , k o ł n i e r z y k i i m a n k i e t y u l n i a n y c h , n i e r a z n a w e t z g r z e b n y c h k o s z u l , c h c ą c w t e n sposób u k r y ć s w o j e p o c h o d z e n i e ze w s i i za­ słonić się p r z e d k p i n a m i m i e s z c z u c h ó w . Noszą się w i ę c z m i e j s k a p r z y r o b o c i e f a b r y c z n e j , p o p r z y b y c i u n a t o m i a s t do s w o i c h c h ę t n i e w d z i e w a j ą przerobionki. P r z y j m o w a n i e w s z e l k i c h n o w y c h f o r m odzieży l u b p e w n y c h e l e m e n t ó w s t r o j u b y ł o rzecz p r o s t a , szczególnie c h ę t n i e w i d z i a n e przez m ł o d e p o k o l e n i e , z w ł a s z c z a d z i e w ­ c z ę t a w i e j s k i e . I c h t o strój podlegał ciągłym w a h a n i o m m o d y , j a k o w i e j s k i e m o d nisie s t a r a ł y się o t o , a b y w sw oim „ o b l e c z e n i u " m i e ć j a k n a j w i ę k s z ą r o z m a i t o ś ć i w y b ó r . Z l e k c e w a ż e n i e m często odnosiły się do s t a r s z y c h f o r m . O t r z y m a n e w s p a d k u w e ł n i a k i , z a p a s k i c z y gorsety, p r u ł y l u b „ m o d z i ł y " , d o d a j ą c d o n i c h n o w e e l e m e n t y d e k o r a c y j n e . W s z e l k i e z a o s z c z ę d z o n e pieniądze o b r a c a ł y n a z a k u p p o t r z e b n y c h m a ­ teriałów, "zarówno t k a n i n , j a k i r ó ż n y c h „mizgotek" w f o r m i e „ t a s i o m e k " , w ł ó c z e k , szychu, cekinów l u b paciorków. T B a r d z i e j k o n s e r w a t y w n i o d n o s i l i się się do w s z e l k i c h n o w a t o r s t w n i e c h ę t n i e , u w a ­ ż a j ą c j e za c z y n n i k r o z k ł a d o w y i n i s z c z ą c y „stary p o r z ą d e k r z e c z y " . T o r o z d w o j e n i e , a z a r a z e m ś c i e r a n i e się d w ó c h p r z e c i w n y c h sobie o b o z ó w , t j . z j e d n e j s t r o n y m ł o ­ dego p o k o l e n i a postępowego, z d r u g i e j s t r o n y p o k o l e n i a starego zacofanego, p r o w a d z i ł o n i e u c h r o n n i e do a n t a g o n i z m ó w i s t a r ć . B y ł o to r ó w n i e ż źródłem ż a r t ó w i k p i n , a w i ę c n a p r z y k ł a d z w o l e n n i c z k i „ślorki" z k o ń c a ubiegłego w i e k u , o d n o s i ł y się n i e p r z y c h y l n i e do zwolenniczek upinania welonów, n a z y w a j ą c je obraźliwie „guwniorkami". G d y p o r t k i z f a r t u s z k i e m p r z e s t a ł y b y ć m o d n e o k o ł o 1914 r., z a c z ę t o o ś m i e s z a ć t y c h w s z y s t k i c h , co j e n o s i l i , m ó w i ą c , że m a j ą rozpór n a „ w i s t a " . T o samo o d n o s i się do n a p i e r ś n i k ó w z w a n y c h p o g a r d l i w i e przez z w o l e n n i k ó w n o w e j m o d y — „ ś l i n i o k a m i " . N i e bez znaczenia b y ł a t u t a k ż e d z i a ł a l n o ś ć z m i e r z a j ą c a d o z a c h o w a n i a t r a d y c y j ­ n y c h s t r o j ó w , p o d e j m o w a n a przez i n t e l i g e n c j ę i różnego r o d z a j u d z i a ł a c z y s p o ł e c z ­ n y c h i o ś w i a t o w y c h , j a k o też p r z e z i n s t y t u c j e m a j ą c e z w i ą z e k z p r a c ą n a w s i . D z i ę k i t y m usiłowaniom w wielu w y p a d k a c h strój t r a d y c y j n y przetrwał j a k o strój reprezen­ t a c y j n y z a t r a c a j ą c j u ż j e d n a k f u n k c j e odzieży c o d z i e n n e j ) . 21 N i e ulega też ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i , że stan m a j ą t k o w y w o m a w i a n y m okresie w y ­ r a ż a ł się w j a k o ś c i i ilości posiadanego u b i o r u . B i e d o t a w i e j s k a , p o z o s t a j ą c a w c i ę ż k i e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j , często p o z b a w i o n a z u ­ pełnie z i e m i i i n w e n t a r z a ż y w e g o , o d z i e w a ł a się n a codzień p r z e w a ż n i e w odzież l n i a n ą a l b o k o n o p n ą . T y l k o n a św ięta s t a r a ł a się o l e p s z y p r z y o d z i e w e k , a b y „ p r z y z w o i c i e j w y g l ą d a ć " i „całkowicie nie obnażać swej nędzy". Często biedne w y r o b n i c e skąpiąc sobie w j a d l e , s p r a w i a ł y s w o i m d o r a s t a j ą c y m c ó r k o m p r z y z w o i t s z e odzienie w i e r z ą c , że ł a t w i e j i l e p i e j w y j d ą z a m ą ż . N i e k i e d y bogatsze d z i e w c z ę t a w y ś m i e w a ł y się z n i c h i c z y n i ł y i m w y m ó w k i , że w y n o s z ą się p o n a d stan, p r a g n ą c i m z a b r a ć k a w a l e r ó w . T 2 Strój Piotrkowski 17 �Ryc. 15. Rózga noszona p r z y czapce przez drużbę weselnego. Żarnowica, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1948 r. Jak w y n i k a z listów g o ń c z y c h , zamieszczanych w d z i e n n i k a c h u r z ę d o w y c h , a p o c h o d z ą c y c h jeszcze z c z a s ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , ubiór s ł u ż b y w ł o ś c i a ń s k i e j różnił się o d u b i o r u w y r o b n i k ó w p r a c u j ą c y c h n a f o l ­ w a r k a c h ; p i e r w s i p o s i a d a l i odzież s a m o d z i a ł o w ą , p r z e ­ ważnie płócienną i parcianą ), d r u d z y — już częściowo z materiałów k u p n y c h , j a k na przykład z n a n k i n u , sukna, i t p . 22 N a l e ż y d o d a ć , że w y r o b n i c y n i e zawsze t r z y m a l i się o b o w i ą z u j ą c e j m o d y w i e j s k i e j , lecz często w z o r o w a l i się na ubiorach m i e j s k i c h i pracowników d w o r s k i c h . W t y m czasie b o g a t s i w ł o ś c i a n i e n o s i l i między i n n y ­ m i b u t y pasowe n a obcasach, c z a p k i o w i e r z c h u aksa­ m i t n y m , k a p o t y s u k i e n n e z p ę t l a m i oraz t z w . wołoszki, k u p o w a n e n a j a r m a r k a c h . T e n o s t a t n i ubiór szczególnie b y ł d r o g i , gdyż w 1835 r . cena jego d o c h o d z i ł a d o 300 zł. S t a n o w i ł on p r z y o d z i e w e k b o g a c z y w i e j s k i c h ) . 2 3 N a w s i p i o t r k o w s k i e j w p ó ź n i e j s z y c h czasach, b o ­ gaci górowali n a d ś r e d n i a k a m i i b i e d a k a m i z a r ó w n o j a k o ś c i ą , j a k i ilością s w o i c h ubiorów. Bogatsi usiło­ w a l i j a k n a j b a r d z i e j starannie w y k o n a ć t k a n i n y n a sw oje odzienie. K u p o w a l i t e d y u f a r b i a r z y n a postawę c i e n k i e l n i a n e n i c i , a do p r z e r ó b k i , to jest n a t a k z w a n ą przeplołkę — wełnę. C e l e m o t r z y m a n i a j a k * n a j l e p i e j uprzedzonej wełny lub lnu, oddawali je najzdolniejszym prządkom, którym w zamian udzielali k a w a ł k ó w ziemi n a s w o i m g r u n c i e p o d u p r a w ę roślin, jest to w i ę c s p e c y f i c z n a p o s t a ć o d r o b k u . G d y zamożniejsi gospodarze c h o d z i l i w k a p o t a c h z s u k n a f o l o w a n e g o oraz w b u t a c h n a w e t w czasie o r k i , b i e d n i e j s i n o s i l i k a p o t y z „przerob i o n k i " , a prace w p o l u o d b y w a l i n a „bosaka"' l u b w t r e p a c h . T O k o ł o 1880 r. c ó r k i b o g a t s z y c h c h ł o p ó w b r a ł y ślub w s p ó d n i c a c h m u ś l i n o w y c h l u b p i k o w y c h , b i e d n i e j s z e — w p e r k a l o w y c h . Bogatsze k o b i e t y w e w s i B i a ł e j , a b y w y ­ r ó ż n i ć się o d b i e d o t y d o d a w a ł y do t r ó j b a r w n e j k i e c k i żółte p r ą ż k i oraz w e ł n i a n y „ p r z e d s o b e k " . O stanie z a m o ż n o ś c i ś w i a d c z y ł y r ó w n i e ż l i c z n e s z n u r y k o r a l i , b u r s z t y n ó w , duża ilość w s t ą ż e k , s z y c h u , c e k i n ó w . Za p o s a ż n ą p a n n ę u w a ż a n o tę, k t ó r a o t r z y m a ł a w w i a n i e m i ę d z y i n n y m i k i l k a n a ś c i e wełniaków , z a p a s e k i k o s z u l . B i e d o t a w i e j s k a m i a ł a p r z e w a ż n i e ubiór z przerobionki, n i e zawsze n a w e t f a r b o ­ w a n e j , z p ł ó t n a zgrzebnego l u b materiałów k u p n y c h , s t a n o w i ą c y c h n a j c z ę ś c i e j t a n d e t ę f a b r y c z n ą . C h c ą c osłonić przód p o d a r t e j l u b g r u b e j k o s z u l i , chętnie n o s i l i n a n i e j ..napierśniki", k t ó r e często n a z y w a n o „okryjbidą". T r Rozdział III ZASIĘG B A D A N E G O STRÓJL P r z e d s t a w i o n e m a p y ( r y c . 23, 40, 47, 60) z o s t a ł y o p r a c o w a n e w o p a r c i u o bezpo­ średnie w y w i a d y , m a t e r i a ł y a n k i e t o w e , tudzież p r z e k a z y d r u k o w a n e ) . W s k a z u j ą one że zasięg s t r o j u p i o t r k o w s k i e g o n a p o c z ą t k u X X w i e k u w po­ r ó w n a n i u ze stanem o b e c n y m b y ł o w i e l e w i ę k s z y , gdyż obejmował gminy: 2 4 18 �G o r z k o w i c e , K a m i e ń s k , Ł ę k a w ę , K l u k i i sięgał poza P a r z n o , C h y n ó w , Dłutów oraz T u s z y n , ( r y c . 23). O b e c n i e s t r ó j p i o t r k o w s k i , z r e d u k o w a n y do u b i o r u kobiecego, s k u p i a się głów­ n i e n a obszarze p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o ( w g m i n i e Golesze, B o g u s ł a w i c e , M o ­ szczenica), c z ę ś c i o w o b r z e z i ń s k i e g o ( w g m i n i e Ł a z i s k o . P o p i e l a w y , Ł a z n ó w , B ę d k ó w ) oraz łódzkiego ( w g m i n i e C z a r n o c i n ) . Jego l i n i a zasięgu przebiega n a w s c h o d z i e wzdłuż d o l i n y P i l i c y , n a p ó ł n o c y n a p o g r a n i c z u p o w . r a w s k i e g o i częściow o łódzkiego. N a z a c h o ­ dzie i południu j a k o p u n k t y b r z e ż n e u w a ż a ć n a l e ż y G ł u p i c e , Z a w a d y , P o r a j i R ę c z n o . N a j d ł u ż e j w p e ł n y m składzie z a c h o w a ł się s t r ó j k o b i e c y i c z ę ś c i o w o m ę s k i w g m i n a c h B o g u s ł a w i c e , Golesze, B ę d k ó w i P o d o l i n , to j e s t w e w s i a c h , k t ó r e w p i e r w s z e j p o ­ łowie X I X w i e k u w c h o d z i ł y w s k ł a d d ó b r r z ą d o w y c h , p o b i s k u p i c h , gdzie z a m o ż n o ś ć i ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a b y ł a w i ę k s z a niż wśród ludności z a m i e s z k a ł e j w m a j ą t k a c h p r y w a t n y c h . N a j w c z e ś n i e j , bo j u ż p o d k o n i e c X I X w i e k u , n a s t ę p u j e z a n i k a n i e ubiorów l u d o w y c h w okolicach Kocierzowa, w t a k z w a n y c h wsiach „weberskich", których ludność pracowała w zakładach przemysłowych Ł a s k a i Pabianic. T N a p o c z ą t k u X X w i e k u w y s t ę p o w a ł y n a c a ł y m obszarze p r z e d s t a w i o n y m n a m a p i e n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y s t r o j u m ę s k i e g o : r o g a t y w k a z g r a n a t o w ą o b l a m ó w k ą , spencerek m o d r y oraz s u k m a n a g r a n a t o w a , n a p ó ł n o c y i c z ę ś c i o w o południu o b o k s u k m a n y grana­ towej z czarnymi potrzebami i szamerunkiem występowała sukmana biała z czarnymi n a s z y c i a m i z w a n a l o k a l n i e „ w o l b o r s k ą " , a p o w s z e c h n i e u z n a n a za „ o p o c z y ń s k ą " . Z a n a j dalsze p u n k t y j e j w y s t ę p o w a n i a n a p o ł u d n i o w y m - w s c h o d z i e n a l e ż y u w a ż a ć w s i e : B i a ł a , P o s t ę k a l i c e , N i e d y s z y n , D r u ż b i c e , W a d l e w , Jutroszów, C z a r n o c i n oraz T u s z y n ( r y c . 23). O b o k sukmany granatowej, białej i c z a r n e j w y s t ę p o w a ł a na o m a w i a ­ n y m terenie s u k m a n a s i w a , z w a n a „ s i w k ą " . N a l e ż y d o d a ć , że zasięg suk­ m a n y siwej w pierwszej połowie X I X wieku był bardzo znaczny, gdyż obejmował, między i n n y m i , powiat b r z e z i ń s k i , ł ę c z y c k i , r a w s k i , czerski, r a d o m s k i oraz k r a k o w s k i . Jak w s k a ­ zują notatki z „Dziennika Urzędo­ w e g o " , w y s t ę p o w a ł a ona w P i o t r k o w skiem w Sążniowie, W o l i Głupickiej i w P a r z n i e w i c a c h . B i o r ą c p o d uw agę wymienione miejscowości, możemy stwierdzić, że s u k m a n a s i w a g ł ó w n i e k o n c e n t r o w a ł a się w południowych terenach p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o , na k t ó r y c h też n a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł a , bo do p i e r w s z y c h lat X X w i e k u . S u k m a ­ na s i w a , p i o t r k o w s k a , m i a ł a czarne obszycia, ł ę c z y c k a — białe, sando­ m i e r s k a — zielone (sznurek). T W zachodniej części omawianego obszaru obok s u k m a n y granatowej występowała w rozproszeniu czarna k a p o t a , z a p i n a n a na g u z i k i , w ł a ś c i w a d l a sąsiedniego p o w i a t u r a d o m s z c z a ń ­ skiego. W zakresie u b i o r ó w m ę s k i c h n a ­ leży z w r ó c i ć u w a g ę n a „ b u r k ę " , h a f t o 19 �w a n y gors c z y l i n a p i e r ś n i k oraz n a k o s z u l ę o b i a ł y m płaskim h a f c i e ; te c z ę ś c i s t r o j u b y ł y właściwe dla północnej części Piotrkowskiego. Ze s t r o j u k o b i e c e g o o zasięgu ogólnopiotrkowskim n a p o c z ą t k u X X w . w y s t ę p o w a ł y n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y : p ó ł c z e p i e c , ( r y c . 60), czepce p o d chustę, k o s z u l a h a f t o w a n a , k r y z k i , k a f t a n o t y ł a c h p ó ł o k r ą g ł y c h , k a f t a n z f a l b a n k ą , b i a ł a b l u z e c z k a gorsetowa, gorset a k s a m i t n y , z a p a s k a do pasa o z d o b i o n a w s t ą ż k a m i i s i o t e c k ą oraz „ p o n s o w a " zapaska d o o d z i e w u (naramienna). D z i ś p a n u j ą c y m t y p e m s t r o j u n a o m a w i a n y m obszarze jest s t r ó j u w i d o c z n i o n y n a r y c i n a c h 1—4, 11, 12; zasięg o k r e ś l a j ą m a p k i r y c . 40 i 47. W s t r o j u k o b i e c y m d a j ą się r ó w n i e ż zauważyć różnice lokalne, które znajdują swoje uzasadnienie w stosunkach społeczno-gospodarczych i t e r y t o r i a l n y c h . W p ó ł n o c n e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o , gdzie ludność za­ ż y w a ł a w i ę k s z y c h s w o b ó d i w c z e ś n i e j została z w o l n i o n a z p a ń s z c z y z n y , strój b y ł b a r d z i e j o z d o b n y s z y t y z droż­ s z y c h m a t e r i a ł ó w niż n a p o ł u d n i o w y c h obszarach, stąd też w o k o l i c a c h W o l b o r z a , M o s z c z e n i c y , Będkowa i G r a b i c y , w i d z i m y czepce i p ó ł c z e p c e o z d a b i a n e w s t ą ż ­ k a m i , s z y c h e m oraz k w i a t a m i , z a p a s k i w p r z e p l o t k ę , k o s z t o w n e „ślorki" i „ c z ó ł k a " weselne, starannie o z d a b i a ­ ne gorsety i f a r t u s z k i , w r e s z c i e k r y z k i h a f t o w a n e oraz k o r o n k i szydełkowe; w części natomiast południowej, gdzie l u d n o ś ć b y ł a b i e d n i e j s z a i m n i e j k o n s e r w a t y w n a , d a j ą się z a u w a ż y ć w s t r o j u duże n a l e c i a ł o ś c i i m n i e j s z a staranność w jego ozdabianiu, t a m b o w i e m występował półczepiec „ s z l a c h e t n y " o b i a ł y m w y s z y c i u , czepiec tak z w a n y „pabianicki", k r y z k i perkalowe, zapaski do pasa o splocie r y p s u . łiyc. 1S. Wianuszek z b a r w i n k u . Nagórzyce, pow. Piotrków. W. Rudź, 1952 r. Rys. Ubiór p i o t r k o w s k i w p o r ó w n a n i u z u b i o r a m i sąsied­ n i m i , to jest o p o c z y ń s k i m , r a d o m s z c z a ń s k i m , s i e r a d z k i m v 7 i ł ę c z y c k i m , r y s u j e się w i ę c w y r a z i ś c i e j a k o grupa ubioru ludowego. Rozdział osobna IV O G Ó L N Y OPIS STROJU MĘSKIEGO U b i ó r r o b o c z y m ł o d z i e ż y m ę s k i e j i m ę ż c z y z n d o r o s ł y c h . Męski u b i ó r p r z e z n a c z o n y d o p r a c y , m o ż n a podzielić n a l e t n i i z i m o w y . O d z i e ż l e t n i a o b e j m o w a ł a letnią k o s z u l ę w i ą z a n ą p o d s z y j ą b i a ł y m t r o c z k i e m , poczesne a l b o zgrzebne p o r t k i , n a j c z ę ś c i e j f a r b o w a n e n a g r a n a t o w o l u b c z a r n o , c z a p k ę , względnie s ł o m i a n y k a p e l u s z i w r e s z c i e t r e p y o w i e r z c h u s k ó r z a n y m , r z a d z i e j b u t y . W d n i c h ł o d n i e j s z e dochodził do tego jeszcze spencer l u b l e j b i k . W czasie p r a c y , z w ł a s z c z a żniw, starsi m ę ż c z y ź n i w y p u s z c z a l i k o s z u l e n a spodnie i p r z e p a s y w a l i j e s k ó r z a n y m pasem l u b s z n u r k i e m . Ubiór r o b o c z y p r z e z n a c z o n y n a w i e l k i e c h ł o d y i zimę, s k ł a d a ł się z t y c h s a m y c h c z ę ś c i , z tą t y l k o r ó ż n i c ą , że b y ł u s z y t y p r z e w a ż n i e z m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h . T r e p y noszone w t y m czasie b y ł y w y ł o ż o n e w i e c h c i a m i , a n o g i o k r ę c o n e w onuce. Jeszcze w k o ń c u X I X w i e k u młodzi c h ł o p c y d o l a t 16, p r z e z n a c z e n i głównie d o p a s i o n e k i r ó ż n y c h posług d o m o w y c h , p o s i a d a l i n a ogół l i c h y p r z y o d z i e w e k , s k ł a ­ d a j ą c y się l a t e m ze z g r z e b n y c h p o r t e k i k o s z u l i , zimą z w e ł n i a n y c h „ s z m a t " , t j . p o r t e k 20 �i s p a n c e r k a . D o p i e r o w okresie k a w a ­ l e r s k i m stan t e n ulegał p o p r a w i e , sprawiano wówczas k a w a l e r o w i przyz w o i t s z y ubiór, p r z e d e w s z y s t k i m b u t y , czapkę i sukmanę. S t r ó j ś w i ą t e c z n y . Świąteczny strój letni mężczyzn dorosłych i k a w a ­ l e r ó w s k ł a d a ł się z h a f t o w a n e j k o s z u l i , p o r t e k .,prqziatych", lejbika, ozdobio­ nego b ł y s z c z ą c y m i g u z i k a m i , spancer­ k a , c z a p k i , oraz d o b r z e w y c z y s z c z o ­ n y c h butów. I d ą c do k o ś c i o ł a l u b n a wesele, starsi m ę ż c z y ź n i wiązali k o ł n i e r z y k u k o s z u l i r ó ż o w ą zaściogacką, młodsi natomiast niebieską. W d n i c h ł o d n i e j s z e , zwłasz­ cza starsi gospodarze u b i e r a l i się p o ­ n a d t o jeszcze w s u k m a n ę , n a k t ó r ą z a k ł a d a l i w ł ó c z k o w y pas. Zimą do tego d o c h o d z i ł y k o ż u c h y , b a r w n e r ę ­ k a w k i , rękawice jednopalcowe robione n a k u l c e oraz c z a p k i „baranice". W s t r o j u s t a r c ó w n i e za­ u w a ż o n o c e c h w y r ó ż n i a j ą c y c h w sto­ s u n k u d o s t r o j u m ę ż c z y z n dorosły cl), Ryc. 16. Mężczyzna w słomianym kapeluszu. Żarnoz t y m zastrzeżeniem, że z r e g u ł y są wica, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. oni posiadaczami odzieży starego typu. S t r ó j o b r z ę d o w y . W e s e l e . K a w a l e r m a j ą c y p r z e j ś ć do stanu m a ł ż e ń s k i e g o , s p r a w i a ł sobie zupełnie n o w y p r z y o d z i e w e k , p o d o b n y do ś w i ą t e c z n e g o ; j e d y n i e k o s z u l ę pięknie h a f t o w a n ą oraz c h u s t e c z k ę o t r z y m y w a ł w d a r z e od s w o j e j p r z y s z ł e j żony, której w serdecznym rewanżu kupował t r z e w i k i , wstążki, a n i e k i e d y chustę turecką do o k r y c i a . P r z e d 40 l a t y p a n n a m ł o d a w i ą z a ł a p r z y s z ł e m u m a ł ż o n k o w i i d ą c do ślubu, k o s z u l ę n i e b i e s k ą l u b b i a ł ą zaściogacką, a na p r a w y m b o k u zakładała symbol kawalerstwa — r u c i a n y „wionecek", upinając p r z y n i m białą kokardę. Obecnie pan młody paraduje w k u p n y m garniturze miejskim z m i r t o w y m bukie­ c i k i e m i b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą n a p i e r s i a c h zamiast „ w i o n k a " . D r u ż b o w i e p r z e d 40 l a t y w y r ó ż n i a l i się spośród i n n y c h w e s e l n i k ó w t y m , że p o s i a d a l i u l e w e g o b o k u „ k w i o t e k " , a n a głowie c z a p k ę , zmyślnie p r z y b r a n ą w t a k z w a n e „trzęsidło". D r u h e n k i , j a d ą c do k o ś c i o ł a , p r z e c h w a l a ł y s i ę : ,.Poznać ci który m o j bo m u się przy b o k u to poznać druzbecek, różowi kwiotecek. Przy b o k u w kieseni poznać, c i który m ó j kwiotecek, chustecka, to poznać, druzbecka' informatorek, (Swolszewice Duże), do obowiązków U b r a n i e c z a p e k , j a k pow iada j e d n a i „interesów" druhenek. D r u ż b o w i e n i e r o z s t a w a l i się z c z a p k ą w ciągu c a ł e g o wesela, z d e j m o w a l i j ą j e d y n i e w czasie s p o ż y w a n i a p o k a r m ó w . G d y p u s z c z a l i się w t a n y , w ó w c z a s n a c h y l a l i trzęsidło k u l e w e j stronie, a b y w n i s k i e j i z b i e nie t r ą c a ć n i m o p o w a ł ę . T należało 21 �P o g r z e b . Już dziś starsi m ę ż c z y ź n i coraz r z a d z i e j p r z e c h o w u j ą n a ś m i e r ć s u k m a n ę , p o r t k i , b u t y oraz c z a p k ę , c z y n i l i to jeszcze p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą , a n a w e t w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . U m a r ł y c h d o t r u m n y u b i e r a n o w koszule, bieliznę, czarne s p o d n i e , k a m i z e l ę , s u k m a n ę l u b spencerek, w s k ó r z a n e b u t y a l b o k a m a s z e , j e d n y m słowem t a k , j a k nosił się za ż y c i a . P r z e d stu ł a t y odzienie n i e b o s z c z y k ó w szyte b y ł o w y ł ą c z n i e z białego płótna i s k ł a ­ dało się z k o s z u l i , p o r t e k , l e j b i k a i c z a p k i z w a n e j „duchenką". W W o l b o r s k i m i oko­ l i c a c h R ę c z n a do n i e d a w n a jeszcze u m a r ł y m do t r u m n y d a w a n o d w i e k o s z u l e , w i e r z ą c , że j e d n a z n i c h b ę d z i e służyła ciału, a d r u g a d u s z y (!). U m a r ł y m m ł o d z i e ń c o m p r z y p i n a ł y d z i e w c z ę t a d o p r a w e g o b o k u u w i t e przez siebie w i a n u s z k i z b a r w i n k u , i b i a ł ą t a s i e m k ę , u ł o ż o n ą w d r o b n y k w i a t u s z e k , spod którego s p ł y w a ł y w dół d w i e k r ó t k i e w s t ą ż e c z k i ( r y c . 16). Nieboszczykowi dawano również do t r u m n y kaszkiet, z p r a w e j strony. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszule K o s z u l e m ę s k i e s z y ł y k o b i e t y w r ę k u ; używ ały n a n i e n a j c z ę ś c i e j cienkiego płótna l n i a n e g o . W" okresie p a ń s z c z y z n y b i e d o t a w i e j s k a d o ś ć często w y k o n y w a ł a j e z płótna k o n o p n e g o . N a j p i e r w ł ą c z y ł y d w a p ł a t y o r o z m i a r a c h o k . 87 n a 63 c m , z o s t a w i a j ą c w g ó r n e j i c h c z ę ś c i miejsce n i e d o s z y t e p r z e z n a c z o n e n a r ę k a w y . C z ę ś ć przednią, p r z y p a d a j ą c ą n a p i e r s i , p r z e c i n a ł y p o ś r o d k u o d góry w dół d o 30 i w i ę c e j c m , n a s t ę p n i e u góry z j e d n e j i d r u g i e j s t r o n y p r z e c i ę c i a ś c i n a ł y k l i n y , k t ó r y c h p o d s t a w ę m i e r z y ł y p a l c e m w s k a z u j ą c y m . Po podwinięciu f o r m o w a ł y p o o b u s t r o n a c h po d w i e p r o s t o ­ p a d ł e z a k ł a d k i , p o c z y m w c i n a ł y o d s t r o n y k a r k u c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a „osyw e c k ę " - k o ł n i e r z i m a r s z c z y ł y j ą t a k , j a k tego w y m a g a ł o b w ó d szyi. W r e s z c i e łąT V • e \ \ i i i i i i i i l i Ryc. 17. Koszule męskie świąteczne, p r z y r a m k o w e . I — koszula starszego t y p u z końca X I X w . z Gościmowic. I I — koszula nowsza z początku XX w . z Zywocina, pow. Piotrków, a — przód, b — tył. a — płat przedni, b — płat t y l n i , c — przyramek, d — półkarczek, e — wtok, f — główny płat rękawa, g — mankiet, l i — kołnierzyk, i — tasiemki do zawiązywania koszuli pod szyją t. zw. „zaciogacki", j — napierśnik. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski. 1952 r. Uwaga: linia ciągła oznacza kontur, — ciągła z przekreśleniami — miejsca zszycia, przerywana — zgięcia l u b fałdy. 22 �c z y ł y o b a p ł a t y na ramionach, p r z y p o m o c y d w ó c h p o d ł u ż n y c h k a w a ł k ó w i w s z y w a ł y r ę k a w y oraz s t o j ą c ą „ o s y w e c k ę " l u b w y k ł a d a n y kołnierz. K o ń c e r ę k a w ó w z b i e r a ł y w d r o b n e z m a r s z c z k i i przeszy wały j e t r z y k r o t n i e n i t k ą d l a lepszego u k ł a d u , p r z y ­ t w i e r d z a ł y do n i c h o s z y w e c z k ę ( r y c . 17/1), k t ó r ą o z d a b i a ł y „ s t e b n ó w k ą " , „ r a p e c k a m i " , „ k o l o n k ą " , „ ż m i j k a m i " i t p . (patrz r o z d z . I X ) . Były to b a r d z o p r y m i t y w n e i proste „wys y c i a " , do k t ó r y c h u ż y w a ł y p o c z ą t k o w o n i c i l n i a n y c h , w k o l o r a c h c z a r n y m i c z e r w o n y m . T 7 K o s z u l e tego t y p u n a j c z ę ś c i e j w i ą z a n o p o d s z y j ą t z w . zaściogacką z czerwonej, b i a ł e j l u b n i e b i e s k i e j tasiomki o s z e r o k o ś c i o d i do 1,5 c m . N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę ł y w c h o d z i ć w m o d ę b i a ł e p ł a s k i e h a f t y , p o j a w i ł się w t e d y n o w y t y p k o s z u l i z p ó ł k a r c z k i e m , w ą s k i m s t o j ą c y m k o ł n i e r z y k i e m oraz z „ w y k ł a d e m " z a p i n a n y m n a l e w y m r a m i e n i u l u b n a b o k u , r z a d z i e j p o ś r o d k u n a p i e r s i a c h ( r y c . 18). Koszula t a k a b y ł a s z y t a z c i e n k i e g o płótna i m i a ł a n a j c z ę ś c i e j gors z b i a ł e g o p e r k a l u l u b l n i a n e j t k a n i n y wątczonej białą bawełną. Gors c z y l i w y k ł a d p o k r y w a n o b i a ł y m p ł a s k i m h a f t e m ( p a t r z r o z d z . I X ) , m a n k i e c i k ó w c z y l i „ o s y w k i " p r z y r ę k a w a c h n i e z d o b i o n o . D o z a p i n a n i a k o ł n i e r z y k a oraz m a n ­ kietów u ż y w a n o g u z i c z k ó w p o r c e l a n o w y c h a l b o s z k l a n y c h , w k o l o r z e p r z e w a ż n i e żółtym l u b n i e b i e s k i m . 7 Jak w s k a z u j e z a ł ą c z o n y r y s u n e k k r o j u (17/111), k o s z u ­ lę szyto z d w ó c h d u ż y c h o d ­ dzielnych płatów o nierównej długości, t j . p r z e d n i długości 105 c m , t y l n y płat — 100 c m . T y l n y płat p o z m a r s z c z e n i u p r z y s z y w a n o do p ó ł k a r c z k a , z którym następnie łączono p r z e d n i płat, k o ł n i e r z , c z y l i „osy w e c k ę " o s z e r o k o ś c i 3 c m oraz r ę k a w y u f o r m o w a n e z prostokątnych kawałków materiałów o rozmiarach o k . 54 c m n a 43 c m . R ę k a w y w d o l n e j części zebrane w zmarszczki zaopatrywano w mankiet czyli oszywki o s z e r o k o ś c i d o c h o d z ą c e j do 5 cm. W górnej części p r z y ­ p a d a j ą c e j p o d p a c h y , da­ w a n o t z w . ..włoki", t j . k w a ­ d r a t o w e k a w a ł k i p ł ó t n a (ok. 11 c m n a 11 cm). Napierśniki Z k o s z u l a m i męskimi ściś­ le w i ą z a ł y się n a p i e r ś n i k i , c z y l i „półkoszulki" z białego p e r k a l u l u b l n i a n e g o płótna Ryc. 18. Przednia część koszuli męskiej wraz z h a f t o w a n y m „wy­ kładem". Zywocin, pow. Piotrków. Fot. R. Wecel, 1950 r. 23 �w ą t c z o n e g o b a w e ł n ą . S k ł a d a ł y się one z d w ó c h c z ę ś c i , t j . ze s t o j ą c e g o kołnie­ r z y k a o s z e r o k o ś c i 3 do 4 c m oraz z „wykładu" o różnych w y m i a r a c h , j a k 3 4 X 2 3 cm, 2 1 X 2 2 cm. T a k kołnierze, j a k i same w y k ł a d y , o z d a b i a n o p r z y p o m o c y białego płaskiego h a f t u w róż­ ne m o t y w y o układzie p a s o w y m (patrz r o z d z . I X ) . P ó ł k o s z u ł k i po założeniu na piersiach, zapinano na g u z i c z k i na l e w y m r a m i e n i u l u b n a k a r k u , a u dołu n a g u z i c z k i od s p o d n i , l u b w i ą z a n o ich końce p r z y pomocy sznurków na plecach. Portki (spodnie) P o r t k i szyto z m a t e r i a ł ó w w ł a s n e j r o b o t y , to j e s t z płótna, „ p r z e r o b i o n k i " Ryc. 19. Spodnie zwane „portki'". I — spodnie świą­ teczne z Zarnowicy, II — robocze, z Swolszowicy, pow. t j . t k a n i n y l n i a n o - w e ł n i a n e j l u b z suk­ Piotrków, a — z przodu, b — z tyłu, c — krój nogawki, na. M a t e r i a ł y te b y ł y w j e d n o l i t y m d — pasek zwany „osywką", e —• wtok zwany też ćwik­ kolorze białym, czarnym, g r a n a t o w y m , iem, f — rozcięcie przyporowe przy „fartuszku", g — zaalbo j a k przerobionki — w prążki (tabl. szywki, h — zakładki. Podziałka 1:50. Rys. J. Sosnow­ I I ) . B y ł y one o d o ś ć p r o s t y m k r o j u o p a r ­ ski, 1952 r. t y m n a dw óch w i ę k s z y c h p ł a t a c h m a ­ teriału, k t ó r e p o z e s z y c i u o d s t r o n y r o z k r o c z a , t w o r z y ł y n o g a w i c e i c z ę ś c i górne, d o c h o ­ d z ą c e d o b i o d e r ( r y c . 19,1). C z ę ś c i w y k r o j u p r z y p a d a j ą c e n a przód b y ł y w i ę k s z e niż t y l n e , a t o dlatego, że te ostatnie b y ł y z b i e r a n e w „ z a k ł a d e c k i " i p r z y s z y w a n e do „ o s y w k i " - p a s k a . O s z y w k a , stanowdąca w ł a ś c i w y pasek przy p o r t k a c h , n i e b y ł a zeszyta z f a r t u s z k i e m , ale p o z o s t a w i o n a zupełnie luźno i z a p i n a n a o d d z i e l n i e n a g u z i k u m i e s z c z o n y pośrodku. T C z ę s t o , z w ł a s z c z a u c h ł o p c ó w , w s p o m n i a n a o s z y w k a m i a ł a w t y l e p r z e c i ę c i a i b y ł a za­ o p a t r z o n a w d w i e d z i u r e c z k i — p r z e z k t ó r e „ p r z e ś c i u b i a ł o " się żółtą l u b c z e r w o n ą t a s i e m k ę . P o r t k i miały na przodzie klapę, czyli „fartuszek" zapinany przeważnie z p r a w e j s t r o n y n a d r e w n i a n y guzik, z w a n y „ o b a r t e k " l u b „ o b e r t e l e k " , w i s z ą c y n a k r ó t k i m k r ę c o n y m s z n u r e c z k u a l b o r z a d z i e j i to w czasach p ó ź n i e j s z y c h n a — c z a r n e g u z i k i l u b m e t a l o w e , b ł y s z c z ą c e w k o l o r z e złotym, t z w . „rusiny". B y w a ł y rówmież p o r t k i o „ d u b e l t o w y c h f a r t u s z k a c h " w f o r m i e r u c h o m e j k l a p y , te z a p i n a ł y się z d w ó c h s t r o n b i o d e r . P o r t k i przeznaczone n a c o d z i e ó i d o r o b o t y p o s i a d a ł y w k r o k u p ó ł o k r ą g ł y k l i n i k z w a ­ n y „ w t o k i e m " l u b „ ć w i k i e m " ( r y c . 19/1), gdyż c h o d z i ł o o to, a b y p o r t k i nie „ciognęły s i ę " i b y ł y w y g o d n e p r z y r o b o c i e . Po b o k a c h p o s i a d a ł y r ó w n i e ż u k r y t e zgrzebne kieszenie. P o r t k i przeznaczone do p r a c y z a z w y c z a j nie posiadały o s z y w k i na przodzie, ani kieszeni, lecz b y ł y z a o p a t r z o n e t y l k o w f a r t u s z e k . S z y ł y j e w r ę k u w i e j s k i e k o b i e t y , t o też n i e zawsze b y ł y one zgrabne; za duże ć w i k l e , w y s t a w a ł y d a l e k o p o z a r o z k r o cze i p r z y p o m i n a ł y r a c z e j ł a t y niż w ł a ś c i w e c z ę ś c i s p o d n i . T a k i e w ł a ś n i e spodnie n a z y w a n o z pogardą „ p o r t a l a m i " l u b „ p o r t o c h a m i " . N a p o c z ą t k u X X w i e k u p o j a w i ł y się n a terenie powdatu p i o t r k o w s k i e g o spodnie z r o z p o r k i e m pośrodku, z a c h o w u j ą c e k r ó j d a w n y c h p o r t e k f a r t u s z k o w y c h . L ej b i k L e j b i k , Czyli k a m i z e l a , s k ł a d a ł się z p l e c ó w i p r z o d u . P l e c y b y ł y zawsze z innego m a t e ­ riału niż przód. S z y t o j e z p ł ó t n a białego, siwego, czarnego, r z a d z i e j z k u p n e g o m a t e r i a ł u . 24 �O w i e l e s t a r a n n i e j d o b i e r a n o materia!* n a przednią c z ę ś ć l e j b i k a . U ż y w a n o wdęc tkanin jednokolorowych lub przerobionki w prążki własnej p r o d u k c j i ; pierwsze były granatowe, modre, czarne l u b białe, drugie — w p r ą ż k i o dw óck i w i ę c e j b a r w a c h (tabl. 111). T T k a n i n ę u k ł a d a n o t a k , że j e j prążki biegły p i o n o w o l u b rówmolegle do pasa. L e j b i k i robione z materiałów, w których przeważała czerwień, n a z y w a n o „cebronymi". L e j b i k i u ż y w a n e n a codzień l u b do p r a ­ c y b y ł y c a ł e z płótna; z a p i n a n o j e n a j c z ę ś ­ ciej na t z w . „rusiny" c z y l i „orzełki", rzadziej na czarne kościane guziki układane w d w a l u b t r z y r z ę d y , w k a ż d y m rzędzie o d 3 d o 4 guzików. W zależności o d i c h uszerego­ Ryc. 20. L e j b i k i : I — l e j b i k roboczy. I I — l e j b i k w a n i a b y ł y l e j b i k i tzw . d w u i t r z y r z ę d o w e . zwany też kamizelą. I I I — l e j b i k dwurzędowy pod S t a n o w i ł y one p r z y o d z i e w e k ś w i ą t e c z n y , sukmanę. Okazy z Żarnowicy z 1910 r. a — l e j ­ p a r a d n y , na k t ó r y w okresie l e t n i m w k ł a ­ b i k z przodu, b —z tyłu, c—krój przodu, d —tyłu, e — kieszeni, f — kołnierza. Podzialka 1:20. Rys. dano b e z p o ś r e d n i o s u k m a n ę , nie z a p i n a j ą c J. Sosnowski, 1952 r. j e j . L e j b i k i n a codzień i do p r a c y p o s i a d a ł y czarne g u z i k i t y l k o w j e d n y m rzędzie. K r ó j l e j b i k a s k ł a d a ł się zasadniczo z t r z e c h części, t j . t y l n e j oraz d w ó c h p r z e d n i c h ( r y c . 20/1). T C z ę ś c i p r z e d n i e p o s i a d a ł y d o ś ć głęboki w y k r ó j p r z y s z y i oraz w y w i n i ę t e k l a p k i , n i e k i e d y m i a ł y one również w y k r ó j u dołu w k s z t a ł c i e t r ó j k ą t a ( r y c . 20/11). L e j b i k i te były pozbawione kołnierzyków. O b o k nich występowały również l e j b i k i posiadające w y k ł a d a n e k o ł n i e r z y k i ; b y ł y to l e j b i k i d w u r z ę d o w e , u ż y w a n e n a j c z ę ś c i e j w r a z z suk­ m a n a m i ( r y c . 20/[II). L e j b i k i p i o t r k o w s k i e sięgały do pasa i b y ł y d o ś ć o b c i s ł e . N a p r z o d z i e z p r a w e j s t r o n y , posiadały n a s z y t e k i e s z o n k i p r o s t o k ą t n e . Spencerek „ S p a n c e r k i " szyto n a j c z ę ś c i e j z t z w . „ p r z e r ó b k i " c z y l i p r z e r o b i o n k i , r z a d z i e j z p ł ó t n a lnianego w kolorze m o d r y m , c z a r n y m , niekiedy ciemnozielonym, b u r a c z k o w y m l u b siwym. „ S p a n c e r y " b y ł y o b c i s ł e , „ k u s e " i sięgały z a l e d w i e do pasa. S k ł a d a ł y się j a k w s k a z u j e r y c i n a 21/1 z p l e c ó w , d w ó c h b o k ó w , r ę k a w ó w z m a n k i e t a m i oraz k o ł n i e ­ r z y k a w y k ł a d a n e g o , ale p r z y s z y t e g o z o b u s t r o n do m a t e r i a ł u . A L a Ryc. 21. 1 — „ S p a a c e r e k " z Zarnowicy. I I — Kaftan męski z Ręcz­ na, p o w . Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — tyłu, e — klina bocznego, f — rę­ kawa, g — kołnierza. Podzialka 1:20. Rys. I . J. Sosnowski, I I — J. P. D e k o w s k i , 1952 r. 23 �Ryc. 22. O k r y c i a wierzchnie- I —kapota, I I — s u k m a n a biała z Wiaderna, pow. Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój stanu przodu, d — krój stanu tyłu, e, f — części spódnicy: tyłu, h , i — rękawa z man­ kietem, j—-kołnierza (w I r y c . połowy kołnierza) k — kaletki zwanej „klapką", 1 — k l a p k i kieszeniowej. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. S p e n c e r k i p o s i a d a ł y p r z y b o k a c h n a j c z ę ś c i e j t z w . „ ś l e p e " kieszenie. B i o r ą c p o d u w a g ę k r ó j , ułożenie k i e s z e n i i k o ł n i e r z a , n a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że spenc e r e k r o z w i n ą ł się z l e j b i k a , k t ó r e m u d o d a n o r ę k a w y ; z a r ó w n o j e d e n , j a k i d r u g i r o d z a j p r z y o d z i e w k u ściśle w i ą ż e się z noszeniem s u k m a n y . P i e r w s z y był p r z e z n a c z o n y p o d n i ą n a zimę, d r u g i — n a ł a t o . S p e n c e r k i d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e p o s i a d a ł y n a p r z o d z i e c z a r n e „ p o t r z e b y " , t j . pętle oraz d r e w n i a n e k o ł e c z k i p o k r y t e nićmi. W X X w i e k u z a p i n a n o j e n a g u z i k i . Kaftan „Kafton", j a k o p r z o d z i e w e k roboczy, był noszony przeważnie zimą i w chłodne d n i jesienne, n a z y w a n o go n i e k i e d y s p a n c e r k i e m a szyto z p r z e r o b i o n k i g r a n a ­ t o w e j , c z a r n e j , z s a m o d z i a ł ó w p r ą ż k o w y c h łub z k u p n e g o b a r c h a n u . K r ó j j e g o s k ł a d a ł się z 8 c z ę ś c i , to j e s t : z k o ł n i e r z y k a , z p r z o d u , s k ł a d a j ą c e g o się z d w ó c h płatów , z b o k ó w w f o r m i e d w ó c h k l i n ó w , p l e c ó w oraz j e d n o c z ę ś c i o w y c h r ę k a w ó w ( r y c . 21/11). 7 K a f t a n b y ł d o ś ć l u ź n y i s w o j ą długością sięgał nieco n i ż e j pasa. N a p r z o d z i e z p r a w e j s t r o n y p o s i a d a ł w p u s z c z o n ą k i e s z o n k ę , k t ó r e j górną c z ę ś ć o s ł a n i a ł a podłużna k l a p k a . P r z e t r w a ł do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . Kapota N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że „ k a p o t a " z j a w i ł a się n a terenie P i o t r k o w s k i e g o w d r u g i e j połowie X I X w i e k u . K a p o t ę szyto z c i e m n o - g r a n a t o w e g o s u k i e n k a , r z a d z i e j z cajgu gayerowskiego f a b r y ­ cznego ( R ę c z n o ) . U ż y w a n o j e j j a k o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o w okresie l e t n i m , s ł u ż y ł a r ó w ­ nież za ubiór w e s e l n y p a n a m ł o d e g o . 26 �K a p o t a s k ł a d a ł a się z d w ó c h p o d s t a w o w y c h części, z obcisłego stanu i dość l u ź n e j „ s p ó d n i c y " . S t a n o b e j m o w a ł t y ł i p r z ó d ; t y ł dzielił się n a d w a p ł a t y z w ę ż a j ą c e się w k i e r u n k u pasa; przód zaś miew ał d w i e p o ł ó w k i , u k t ó r y c h w gór­ n e j c z ę ś c i z n a j d o w a ł y się k l a p k i . Stan b y ł z a o p a t r z o n y w p ó ł o k r ą g ł y k o ł n i e r z y k i w luźne r ę k a w y z m a n k i e t a m i . D ó ł k a p o t y , c z y l i s p ó d n i c a , o b e j m o w a ł a ogółem sześć części, a w i ę c d w a ś r o d k o w e k l i n y zbliżone do p r o s t o k ą t ó w , t y l e ż klinów bocz­ n y c h w formie trójkątów wreszcie d w a płaty stanowiące w ł a ś c i w e p o ł y tego przyodziewku. T T S p ó d n i c ę k a p o t y w t y l n e j c z ę ś c i u k ł a d a n o w z a s z e w k i , z a o p a t r u j ą c j ą po b o k u w k l a p k i ( r y c . 22/1). W pasie n a d k l a p k a m i , umieszczano p o j e d n y m g u z i k u . K a p o t a b y ł a d o ś ć długa, gdyż sięgała n i ż e j k o l a n . P o s i a d a ł a d w i e p o p r z e c z n e kieszenie boczne, u k r y t e , z podłużnymi k l a p k a m i . K o ł n i e r z w r a z z k l a p a m i p r z y k a ­ pocie b y ł w y k ł a d a n y . N a p r z o d z i e miała d w a r z ę d y guzików, z k t ó r y c h j e d e n służył do p a r a d y , d r u g i d o z a p i n a n i a . K a p o t a b y ł a zupełnie p o z b a w i o n a o b l a m ó w k i . Sukmana granatowa S u k m a n a g r a n a t o w a b y ł a noszona j u ż w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X wieŁu, j a k o t y m ś w i a d c z ą p r z e k a z y d r u k o w a n e . P r z e t r w a ł a o n a n a j d ł u ż e j , gdyż do o k r e s u m i ę d z y w o ­ jennego, w południowej części Piotrkowskiego. Szyto j ą z granatowego sukna l u b t a k z w a n e j p r z e r o b i o n k i (patrz r o z d z . V I I I ) . T k a n i n y te n a j c z ę ś c i e j folowano. Górną część sukmany zaopatrywano w płócienną czarną p o d s z e w k ę i sześć b ł y s z c z ą c y c h g u ­ zików, k t ó r e p r z y s z y w a n o t a k , że tworzyły d w a rzędy. Krój sukmany granatowej odpo­ w i a d a ł k r o j o w i k a p o t y ( r y c . 22/1) z t ą r ó ż n i c ą , że s u k m a n a m i a ł a k i e ­ szenie s k o ś n e oraz w t y l n e j c z ę ś c i była sfałdowana i miała rozcięcie zamiast zaszewek. W sukmanach granatowych widzi­ m y chłopów z okolic R ę c z n a na obrazie Wojciecha Piechowskiego, m a l o w a n y m w 1899 r . W zasięgu s u k m a n y b i a ł e j , a w i ę c w p ó ł n o c n e j c z ę ś c i uwzględnionego obszaru, w y s t ę p u j e r ó w n i e ż s u k m a ­ na granatowa, której k r ó j jest od­ m i e n n y od k r o j u s u k m a n y g r a n a t o ­ w e j z o b s z a r u południowego, o d p o ­ wiada bowiem krojowi sukmany b i a ł e j ( r y c . 22/11). S k ł a d a się p r z e t o z o d d z i e l n e g o stanu, ze s p ó d n i c y ujętej w kontrafałdy, z rękawów o w y w i n i ę t y c h m a n k i e t a c h , oraz z w y ł o ż o n e g o k o ł n i e r z a . T e n t y p s u k m a n y o b s z y w a n o czarną tasiemką l u b sznureczkiem, a na przodzie zdobiono c z a r n y m i „siamerami" czyli „potrzebami". 27 �Sukmana siwa S u k m a n ę siwą, c z y l i „siaraczkową" a l b o t z w . „siwką , szyto z s u k n a d o m o w e j r o ­ b o t y . N i c i p r z e z n a c z o n e n a w ą t c z e n i e tego s u k n a , o t r z y m y w a n o ze z m i e s z a n e j w e ł n y czarnej i białej lub skręcano już uprzedzone nici w t y c h dwóch kolorach. Niekiedy k u p o w a n o g o t o w e s u k n o siwe, z w a r s z t a t ó w b r z e z i ń s k i c h . S i w k i noszone n a p o c z ą t k u X X w i e k u p o s i a d a ł y przód gładki, z a p i n a n y n a czarne g u z i k i , t y ł zaś u ł o ż o n y w d w a k o n t r a f a ł d y ; p o ł y , „ w y k ł a d y " oraz dolną Część m a n ­ kietów obszywano czarną tasiemką. S u k m a n y siwe, b y ł y szeroko r o z p o w s z e c h n i o n e w P i o t r k o w s k i e m , w p i e r w s z e j p o ł o ­ w i e X I X w i e k u ; j e d n e z n i c h z a p i n a ł y się n a h a f t k i i z a o p a t r z o n e b y ł y w „ p o t r z e b y s z m o k l e r s k i e " , inne b y ł y z g u z i k a m i , n a w z ó r surdutów, m i a ł y p o d s z e w k ę p ł ó c i e n n ą , g r a n a t o w ą ; t a k i e j s u k m a n y nie z n a l e z i o n o w terenie, stąd b r a k opisu k r o j u i i n n y c h szczegółów. \^ Sukmana biała S u k m a n a b i a ł a z w a n a „ w o l b o r s k ą " b y ł a s z y t a z białego, d o b r z e w y p r a w i o n e g o s u k n a , s k ł a d a ł a się z d w ó c h p o d s t a w o w y c h części, ze s t a n u i s p ó d n i c y ( r y c . 22/11). Stan n a ogół b y ł d o ś ć o b c i s ł y i p o s i a d a ł n a p l e c a c h s i e r p o w a t e p r z e c i ę c i a , starannie z a m a s k o w a n e c z a r n ą t a s i e m k ą . S p ó d n i c a , s t a n o w i ą c a j e j d o l n ą c z ę ś ć , s k ł a d a ł a się z t r z e c h d u ż y c h płatów oraz c z t e r e c h k l i n ó w t r ó j k ą t n y c h i b y ł a starannie s f a ł d o w a n a . Kołnierz b y ł w y k ł a d a n y , a r ę k a w y z m a n k i e t a m i . B i a ł a s u k m a n a b y ł a bogato o b l a m o w a n a c z a r n ą taśmą, n a r ę k a w a c h , kołnierzu, p l e ­ c a c h i p o b r z e g a c h d w ó c h połów. N ą p r z o d z i e s u k m a n a m i a ł a t z w . p o t r z e b y , k t ó r e s ł u ż y ł y r a c z e j do o z d o b y , niż d o z a p i n a n i a . P o t r z e b y s k ł a d a ł y się z czarnego s z n u r k a c z y l i „plotki" oraz z „obert e l k ó w " d r e w n i a n y c h o k r y t y c h c z a r n ą „ p o w ł o k ą " (tkaniną) l u b nićmi. Burka B u r k a — często z w a n a r ó w n i e ż „ w a t ó w k ą " , s t a n o w i ł a odzież z w i e r z c h n i ą , głównie p r z e z n a c z o n ą n a zimę. S z y t o j ą z czarnego l u b g r a n a t o w e g o f o l o w a n e g o s u k n a d o ­ m o w e j r o b o t y . B y ł a ona d o ś ć luźna i sięgała do k o l a n ( r y c . 24). K r ó j j e j s k ł a d a ł Ryc. 24. Watówka zwana też „burką" z 1909 r. z Chorzęcina, pow. Brzeziny, a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — rękawa, f — mankietu g — kołnierza. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. się z j e d n o l i t y c h p l e c ó w i p r z o d u podzielonego n a d w a płaty, w k t ó r y c h w d o l n e j c z ę ś c i m i e ś c i ł y się u k r y t e kieszenie o s k o ś n y c h o t w o r a c h ( r y c . 24). R ę k a w y dość obszerne, z a k o ń c z o n e m a n k i e t e m z o d d z i e l n e g o m a t e r i a ł u o s z e r o k o ś c i 12 c m kołnierz w y k ł a d a n y , o s z e r o k o ś c i 8 c m . P r z ó d w a ł ó w k i , z a p i n a n y n a h a f t k i , posiadał d l a o z d o b y c z a r n e pętle, k t ó r e z a k ł a d a n o n a podłużne o b e r t e l k i . B u r k ę p i k o w a n o kupną watoliną l u b czystą zgręplowaną wełną i zaopatrywano w p o d s z e w k ę p ł ó c i e n n ą , n a j c z ę ś c i e j c z a r n ą . N i e k i e d y zamiast p ł ó c i e n n e j p o d s z e w k i d a w a n o m a t e r i a ł ze starego w e ł n i a k a l u b z a p a s k i . 28 �Kożuchy W d r u g i e j p o l o w i e X I X w i e k u noszo­ n o t u d w a r o d z a j e k o ż u c h ó w , „tołuby" oraz k o ż u c h y k r y t e p r z e r o b i o n k ą . T o ­ łuby miały odwróconą na zewnątrz żółtą l u b b i a ł ą s k ó r ę , d o b r z e w y p r a ­ wioną. P o s i a d a ł y one s z e r o k i kołnierz, s i ę g a j ą c y p r a w i e do p o ł o w y p l e c ó w , t a k i w ł a ś n i e k o ł n i e r z n a z y w a n o w Kłudzicach tołubem. K o ż u c h zapinał się na m e t a l o w e h a f t k i z w a n e „ k o n i a m i " . N a s z y t e na p i e r s i a c h p o t r z e b y , s k ł a d a j ą c e się z pęt l i c i s k ó r z a n y c h guzików, służyły j a k o elementy zdobnicze. K o ż u c h y , p o d s z y t e s k ó r k a m i bara­ n i m i , k r y t o samodziałem g r a n a t o w y m , c z a r n y m l u b s i w y m . M i a ł y one k r ó t k i e wykładane kołnierze i były zapinane n a o k r ą g ł e g u z i k i ; sięgały poniżej k o l a n ; p r z e t r w a ł y do o k r e s u m i ę d z y ­ wojennego. Na początku X I X w i e k u upowszech­ n i ł y się w o k o l i c a c h B a r k o w i e k r ó t k i e k o ż u s z k i f a r b o w a n e na żółto z obcis­ łymi r ę k a w a m i , bez k o ł n i e r z a , o skośn y c h k i e s z e n i a c h , z a p i n a n e na pętle oraz c z t e r y c z a r n e g u z i k i . Uczesanie R y c 25. Mężczyzna w czapce włóczkowej. Nagórzyce, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. i nakrycie głowy W d r u g i e j połowie X I X w i e k u , j a k w y n i k a z o p o w i a d a ń w P i o t r k o w s k i e m n o s i l i długie w ł o s y w t z w . „przedziałkę"', W ł o s y o k r y w a ł y górną c z ę ś ć uszu, s k r o n i e i z a c h o d z i ł y U dołu b y ł y p o d s t r z y ż o n e n a „ o k r ą g ł o " , stąd też m ó w i o n o , nane p o d „donicą" (tabl. I ) . informatorów, mężczyźni t j . rozczesane po środku. na boczne części czoła. że w ł o s y zostały w y r ó w ­ C z a p k i R o g a t y w k i . W" d r u g i e j połowie X I X w i e k u noszono r o g a t y w k i , k t ó r e n a z y w a n o c z a p k a m i „ r o g a t y m i " . Szyto j e p r z e w a ż n i e z g r a n a t o w e g o s u k n a , r z a d z i e j czarnego l u b ciemnozielonego; w W i a d e r n i e i o k o l i c y z granatowego aksamitu. R o g a t y w k a s k ł a d a ł a się z w i e r z c h u oraz o t o k u . W i e r z c h dzielił się n a c z t e r y t r ó j ­ k ą t n e k a w a ł k i , z w a n e „ k w a t e r k a m i " . Po z s z y c i u k w a t e r e k p o w s t a w a ł y k r z y ż u j ą c e się s z w y , k t ó r e z a k r y w a n o j a s n o - g r a n a t o w ą t a s i e m k ą ( r y c . 27/1). W p i e r w s z y c h l a t a c h X X w i e k u o b l a m ó w k ę r o b i o n o p r z y p o m o c y c z e r w o n e j w s t ą ż e c z k i , c h c ą c t y m spo­ sobem z a a k c e n t o w a ć s w o j e poczucie n a r o d o w e . W o k o l i c a c h Ręczna k w a t e r k i w r o g a t y w c e były na p r z e m i a n białe i czerwone a pośrodku posiadały biały guzik. O t o k z reguły był p o k r y t y w y p r a w i o n y m b a r a n k i e m w kolorze c z a r n y m , s i w y m l u b b i a ł y m . R o g a t y w k i z s i w y m b a r a n k i e m n a z y w a n o „siwymi c o p k a m i " . 29 �D l a w i ę k s z e j f a n t a z j i c z a p k i o z d a b i a n o często b a r w n y m „ k u t a s i k i e m " , „ k o c a n k i e m " z r o b i o n y m z w e ł n y j e d n o l u b w i e l o b a r w n e j . K u t a s i k zwisał na s z n u r e c z k u z p r a w e ­ go b o k u . Zimowe r o g a t y w k i były w ykładane wełną, watą l u b pakułami. C z a p k i o k r ą g ł e . C z a p k i okrągłe o c z a r n y m b a r a n k u i d n i e s u k i e n n y m g r a n a ­ t o w y m w y s t ę p o w a ł y w P i o t r k o w s k i e m jeszcze w p i e r w s z e j połowie X I X w i e k u (1832 r . ) . S k ł a d a ł y się one z d w ó c h z a s a d n i c z y c h części, to j e s t z w i e r z c h n i e j w o l n e j , o d k r y w a n e j , p r z e c i ę t e j z j e d n e j s t r o n y i s p o d n i e j , p r z y l e g a j ą c e j b e z p o ś r e d n i o do g ł o w y . P r z y n o s z e n i u g ó r n ą c z ę ś ć z a k ł a d a n o n a d o l n ą i s z n u r o w a n o za p o m o c ą c z a r n e j t a s i e m k i , k t ó r e j k o ń c e wiązano na kokardę. r Tego r o d z a j u c z a p k i p r z e t r w a ł y d o k o ń c a X I X w i e k u w M o s z c z e n i c y i W o ź n i k a c h . N a terenie B a r k o w i e , M o k r i i n n y c h w s i p o ł o ż o n y c h n a l e w y m b r z e g u P i l i c y , m i ę d z y M u r o w a ń c e m a S w o l s z e w i c a m i , p r z y j ę ł y się w u b i e g ł y m s t u l e c i u n i s k i e o k r ą g ł e c z a p k i o c z a r n y m s u k i e n n y m d n i e , obszyte c z a r n y m l u b s i w y m b a r a n k i e m . W X X w i e k u u p o w s z e c h n i ł y się czarne c z a p k i s t o ż k o w e noszone w z i m i e . B y ł y one r o b i o n e ze s k ó r k i b a r a n i e j l u b z p r z ę d z y w e ł n i a n e j . Pierwsze n a z y w a n o „ b a r a n i c a m i " , d r u g i e „ w ł ó c z k o w y m i " ( r y c . 15). P r z y n o s z e n i u t y c h c z a p e k z l e k k a w c i s k a n o d n o do wnętrza. K a s z k i e t y . Już w d r u g i e j połowie X I X w i e k u b y ł y noszone g r a n a t o w e , r z a d z i e j c z a r n e sukienne k a s z k i e t y . M i a ł y one d o ś ć szerokie d n o , w p r z e d n i e j c z ę ś c i p o d n i e s i o n e nieco w górę. K a s z k i e t y p o s i a d a ł y s k ó r z a n e d a s z k i oraz l a m p a s y , p r z y t w i e r d z o n e p o b o k a c h g u z i c z k a m i ; b y ł y noszone p r z e w a ż n i e l a t e m . N a k i l k a łat p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą p r z y j ę ł y się k a s z k i e t y o d n i e o k r ą g ł y m , r ó w n o n a c h y l o n y m . B y ł y one r ó w n i e ż z a o p a t r z o n e i lampasy, nazywano je granatowe w daszek „maciejów­ kami". „ D u c h e n k a " jest to o k r ą g ł a cza­ peczka, którą n a k r y w a n o głowę umar­ łego. R o b i o n o j ą z cienkiego białego p ł ó t n a l n i a n e g o . K r ó j j e j s k ł a d a ł się z d w ó c h c z ę ś c i : o t o k a t j . paseczka o s z e r o k o ś c i 6 c m , długości o k o ł o 60 c m oraz z d n a , t j . okrągłego k a w a ł k a m a ­ teriału o p r o m i e n i u o k o ł o 9 c m . D u c h e n k a b y ł a zupełnie p o z b a w i o ­ n a ozdób. K a p e l u s z e . Jeszcze o k o ł o 1890 r. noszone b y ł y czarne, f i l c o w e k a p e l u ­ sze. Miały one n a s t ę p u j ą c e w y m i a r y : w y s o k o ś ć — 12 c m , o b w ó d u p o d s t a ­ w y —• 57, p r z y d n i e 51, w n a j w ę ż s z y m m i e j s c u 48; ś r e d n i c a d n a 16, s z e r o k o ś ć ronda — 5 cm. U kapeluszy tych był „kromiec" (rondo) z l e k k a w y w i n i ę t y d o góry. G ł ó w k ę f o r m o w a n o w t e n spo­ sób, że j e j d o l n a c z ę ś ć b y ł a szersza od górnej, p r z y t y m środkowa część Ryc. 26. Woźnica we współczesnej zimowej czapce i watówce z pogranicza zasięgu stroju piotrkowskiego. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. 30 �Ryc. 27. Męskie nakrycia głowy: I — Granatowa rogatywka z czarnym barankiem ze wsi Swolszewic. pow. Piotrków, w . X I X . I I — słomiany kapelusz z okolic Piotrkowa w g . Bazewicza, początek X X w i e k u , I I I — k a p e l u s z f i l c o w y zwany . . r y j e m " , noszony w X I X w . a — p r z ó d , b — t y ł . Ze zbiorów Muzeum w Piotrkowie T r y b u n a l s k i m . Rys. W. Rudź, 1952 r. t w o r z y ł a w k l ę ś n i ę c i e . O g ó l n y w i d o k tego k a p e l u s z a p r z y p o m i n a ł świński n a z y w a n o go „ryjem", l u b ..ryjkiem" ( r y c . 27/111). r y j , stąd O t o k t a k i e g o k a p e l u s z a o z d a b i a n o p o d w ó j n ą c z a r n ą a k s a m i t k ą , k t ó r e j k o ń c e pusz­ czano w tył. W c z ę ś c i p r z y p a d a j ą c e j n a d c z o ł o p r z e w l e k a n o m e t a l o w e p ó ł k o l i s t e l u b prostokątne sprzączki, najczęściej o złotym połysku. I n n y t y p k a p e l u s z a p o j a w i ł się w X X w i e k u ; b y ł o n rówmież z czarnego f i l c u , ale 0 n i ż s z e j g ł ó w c e i d o ś ć dużym, z l e k k a w y w i n i ę t y m r o n d z i e . J e d y n ą jego o z d o b ę stanowiła c z a r n a a k s a m i t k a , b i e g n ą c a d o o k o ł a główki, k t ó r e j k o ń c e b y ł y zczepione szpileczką. W s k w a r n e l a t o , z w ł a s z c z a w okresie żniw, o k r y w a n o głowę s ł o m i a n y m k a p e l u s z e m , w ł a s n e j r o b o t y ( r y c . 25, 27/11). K a p e l u s z t e n posiadał szerokie r o n d o i b a r d z o n i s k ą główkę, przybraną czerwoną wstążką, l u b obwódką z zielonej l u b czerwonej zaplotki słomianej, w s z y t e j w ścianki „ k r o m c a " . Obuwie * Buty stanowią oddawna najważniejszy rodzaj obuwia męskiego. d r u k o w a n y c h z pierwszej połowy X I X wieku, W przekazach spotykamy niejednokrotnie określenia: „buty p a s o w e " , „buty proste n a obcasach i p o d k ó w k a c h " oraz „buty chłopskie". W p i e r w s z y c h l a t a c h po u w ł a s z c z e n i u n o s z o n o b u t y t a k z w a n e „ w y w i j a n e " . d a ł y one cholewy z miękkiej skóry i były k a r b o w a n y c h f o r m a c h . Po nałożeniu c h c ą c t y m sposobem boczne szwy, nadać j e j skóry pożądane będące jednocześnie s f a ł d o w a n e w p r z e g u b a c h na przywiązywano j ą do d r e w n i a n e j kształty. U butów t y c h cholewa śladami dwóch schodzących się Posia­ specjalnych formy, posiadała z sobą części. S z w y boczne były w y k o n a n e ręcznie p r z y pomocy d r a t w y . P r z y n o s z e n i u w i o t k i e c h o l e w y w y w i j a n o i p o d w i ą z y w a n o k o l o r o w ą t a s i e m k ą z „kor cotkami" ( p o m p o n i k a m i ) t a k , że j e j k o ń c e z w i s a ł y zawsze w o l n o o d z e w n ę t r z n e j s t r o n y nóg. W y w i n i ę t e części o d b i j a ł y swą b i a ł o ś c i ą o d czarnego tła b ł y s z c z ą c e j c h o l e w y . B u t y w y w i j a n e p o s i a d a ł y p r z y s z w y i o b ł o ż y n y j e d n o l i t e , obcas ś r e d n i e j 2.5—5 c m , wzmocniony żelazną podkówką. Na p i ę t a c h widniały k t ó r e s k ł a d a ł y się z t r z e c h e l e m e n t ó w , a m i a n o w i c i e z c z a r n e j n i e w i e l k i e g o mosiężnego k r ą ż k a oraz ś r u b e c z k i twierdzone do u s z t y w n i a ć z a śródstopia. tzw. „huncwoty", skórzanej podkładki, przy pomocy której były Huncwoty pełniły wysokości d w a zadania, one przy­ estetyczne 1 p r a k t y c z n e ; stanowiły więc z jednej strony m o t y w zdobniczy, z drugiej, — służyły j a k o p u n k t o p a r c i a p r z y ściąganiu b u t ó w n a t z w . „piesku". O p i s y w a n e obuwde w y s z ł o z u ż y c i a o k o ł o 1895 r . W ostatnich latach X I X wdeku stały się b a r d z o modne buty zwane „kanciokami" ( r y c . 28/11). P o s i a d a ł y one o b c a s y o ś r e d n i e j w y s o k o ś c i , n o s y p ó ł o k r ą g ł e , a d o l n e c z ę ś c i 31 �k a r b o w a n e . B u t y te i m a ł y p r z y s z w y i o b ł o ż y n y z s o b ą zszyte. C h o l e w y b y ł y u s z t y ­ wnione i nie potrzebowały podwiązek p o d k o l a n a m i . U k a n c i o k ó w w i e r z c h oraz c h o l e w y b y ł y n a j c z ę ś c i e j j u c h t o w e , a p o d e s z w y ze s k ó r y „ a m b u r s k i e j " c z y l i h a m b u r s k i e j , t j . w ołowej. T N a p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia p o j a w i ł y się czarne b u t y ,.na z a k ł a d k ę " ( r y c . 28,111). C h o l e w y i c h b y ł y s z t y w n e i ściśle d o p a s o w a n e d o nóg. D o l n a c z ę ś ć c h o l e w y posia­ d a ł a l e k k i e sfałdowauie. W o k o l i c a c h W o l b o r z a i C h o r z ę c i n a s f a ł d o w a n i a te u k ł a ­ d a n o w d o ś ć r e g u l a r n e „ z a k ł a d k i " , n a j c z ę ś c i e j w l i c z b i e sześciu. B u t y takie przetrwały p r a w i e do r o k u 1920. Zimą w k ł a d a n o do b u t ó w „ w i e c h c i e " ze słomy, a n o g i o w i j a n o w e ł n i a n y m i o n u ­ c a m i . D l a u t r z y m a n i a c i e p ł a s m a r o w a n o b u t y zimą sadłem, słoniną, r z a d z i e j k u p n ą o l i w ą . L a t e m czyszczono j e sadzą r o z p u s z c z o n ą w m l e k u l u b ślinie. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m w c h o d z ą w u ż y c i e t r z e w i k i oraz p a n t o f l e f a b r y c z n e g o pochodzenia. P r z y p r a c a c h g o s p o d a r s k i c h l a t e m i zimą, n o s i l i chłopi t r e p y , k t ó r e s k ł a d a ł y się z d r e w n i a n y c h podeszew, z w a n y c h „ z a c i o s a m i " , „ o c i o s a m i " , z p r z y s z w y , tudzież z t y l n e j części, z w a n e j ..pinagą". N a j c h ę t n i e j n a ciosy b r a n o d r z e w o o l c h o w e , gdyż b y ł o ono l e k k i e i nie p r z e p u s z c z a ł o w o d y . W i e r z c h i „ p i n a g ę " r o b i o n o p r z e w a ż n i e ze starego o b u w i a . S k ó r ę d o d r e w n i a n y c h spodów p r z y b i j a n o p r z y p o m o c y d r u t u , gwoździ l u b n i e w i e l k i c h h a c z y k ó w . T r e p y były w trzech fasonach: płytkie, z c h o l e w k a m i l u b c h o l e w a m i . O d p o w i a ­ d a ł y w i ę c one t r z e m z a s a d n i c z y m r o d z a j o m s k ó r z a n e g o o b u w i a , t j . p a n t o f l o m , t r z e ­ w i k o m , b u t o m , i w zależności od tego s ł u ż y ł y d o o d p o w i e d n i c h p r a c . W p ł y t k i c h trepach odbyw ano przeważnie porządek d o m o w y , w głębszych t j . z c h o l e w k a m i i c h o l e w a m i , r o b o t y w p o l u , j a k o r k i , s i e w y i t p . N a zimę t r e p y zabezpieczano k a ­ wałkami skóry. T Z n a n y b y ł jeszcze i n n y r o d z a j t r e p ó w , a m i a n o w i c i e , t z w . „ d r e w n i o k i " , k t ó r e d ł u b a n o w d r z e w i e n a d a j ą c i m f o r m ę płytkiego o b u w i a ( r y c . 28/1). D r e w n i o k i r o b i o n o t a k , j a k ociosy z o l c h y i noszono j e w czasie r o b ó t „ m o k r y c h " , j a k p r z y w y r z u c a n i u g n o j u , k o p a n i u t o r f u i g l i n y . D r e w n i o k i j e d n a k nie u p o w s z e c h n i ł y się, bo b y ł y ciężkie i niew ygodne. r I Z ffl Ryc. 28. O b u w i e : I — „ p i o r u n k i " — obuwie drewniane z Żarnowicy, p o w . Piotrków. Ze zbiorów M u ­ zeum w Piotrkowie. I I — but męski z końca X I X w . Ręczno, pow. Piotrków. I I I — but męski z początku X X w . Milejów, pow. Piotrków. Rys. podług ilustracji W. Rudzi i J. Sosnowskiego — Barbara Jeziorkowska, 1954 r. 32 �R ę k a w k i R ę k a w k i , z w a n e w j ę z y k u l u d o w y m „ m a j k i e t k a m i " l u b „ m a j k i e t a m i " , noszone p r z e d e w s z y s t k i m przez m ł o d y c h m ę ż c z y z n , u t r z y m a ł y się n a j d ł u ż e j ; bo d o r . 1950, w o k o l i c a c h W i t o w a i M i l e j o w a . Noszono je p o w y ż e j napiąstka, wyglądały j a k część górna p o ń c z o c h y . R o b i o n o j e z w e ł n y n a d r u t a c h b ą d ź też p r z y p o m o c y d r e w n i a n e j k u l k i w j e d n y m l u b w i ę c e j k o l o r a c h . Z j e d n o b a r w n y c h n a j c h ę t n i e j noszono c z e r w o n e , zielone, g r a n a t o w e l u b czarne. R ę k a w k i ozdabiano p r z y pomocy drobnych paciorków w rozmaite, najczęściej mo­ t y w y g e o m e t r y c z n e , b y ł y p o d o b n e do z d o b i n n a m a n k i e c i k a c h k o b i e c y c h ( r y c . 68). N a c o d z i e ń — „do c h o d u " — b y ł y bez ozdób, ale za to w r ó ż n o k o l o r o w e p r ą ż k i . O z d o b n e r ę k a w k i w y k o n y w a n e b y ł y n a j c z ę ś c i e j przez d z i e w c z y n ę , j a k o u p o m i n e k dla chłopca. Uzupełnienia stroju D r u ż b o w i e w e s e l n i p r z e d 40-oma l a t y m i e l i p r z y l e w y m b o k u „ k w i o t e k " , a na głowie c z a p k ę p r z y b r a n ą w „rózgi" l u b „trzęsidła. „ K w i o t e k " s k ł a d a ł się z k i l k u g a ł ą z e k m i r t u , asparagusu l u b z k w i a t ó w o g r o d o w y c h , aster, róż, a l b o z ż ó ł t y c h „karafiołów" (tagafes). U s p o d u b u k i e c i k a , z r o b i o n e g o z t y c h roślin, w i ą z a ł y d r u h e n k i w s t ą ż k ę dł. 1,50 m , a szer. 5 c m , k t ó r e j k o ń c e s p ł y w a ł y do k o l a n . K o l o r w stążek u ż y w a n y c h do „ k w i o t k a " n i e b y ł j e d n a k o w y w c a ł y m p o w i e c i e : w M o s z c z e n i c y , Woźnikach i W i t o w i e — czerwony, w Gomolinie — g r a n a t o w y , w Sulejowie zaś — z i e l o n y . T „Rózgi' noszono n a j d ł u ż e j w o k o l i c a c h W o l b o r z a , „trzęsidła" w o k o l i c a c h B a r k o w i e . Pierwsze s k ł a d a ł y się z k u p n y c h k w i a t ó w , liści, s z y c h u i b ł y s z c z ą c y c h d r u c i k ó w ( r y c . 14); d r u g i e z k o g u c i c h — r ó ż n o b a r w n y c h piór. Po u m o c o w a n i u trzęsidła l u b rózgi p r z y czapce, o w i ą z y w a n o o t o k c z e r w o n ą w s t ą ż k ą (szer. 3 cm), k t ó r ą po związaniu w k o k a r d ę n a d l e w y m u c h e m , r z u c a n o z f a n ­ tazją na ramię. N i e k i e d y d l a zwiększenia efektu, środkową część wstążki w o t o k u p r z y o z d a b i a n o s r e b r n ą l u b złotą l a m ą , a do k o k a r d y d o d a w a n o m a ł y s z y c h o w y kwiatek. Jeszcze p r z e d 40-oma l a t y „ w i a n u s z e k " stanowił s y m b o l k a w a l e r s t w a . W i t o go z g a ł ą z e k r u t y l u b b a r w i n k u , w i e l k o ś c i dłoni. W i a n u s z e k po p r z y p i ę c i u d o s u k m a n y z p r a w e j s t r o n y uzupełniano b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą z a w i ą z a n ą w k o k a r d ę , k t ó r e j d w a k o ń c e długości o k . 30 c m s p ł y w a ł y w dół ( r y c . 16). P r z y p i n a n o go p a n u m ł o d e m u . Rozdział O G Ó L N Y OPIS STROJU VI KOBIECEGO U b i ó r r o b o c z y . Starsze k o b i e t y p r z y p r a c y m n i e j d b a ł y o z e w n ę t r z n y w y g l ą d ; u b i e r a ł y się często w p o d n i s z c z o n ą , nieraz dziurawą i w y p ł o w i a ł ą odzież. T y l k o b a r d z i e j „honorne" gospodynie miały roboczy p r z y o d z i e w e k staranniejszy. Już w c z e s n ą wiosną z a b i e r a ł y się one d o „ n a r z ą d z a n i a " s t a r e j i szycia n o w e j odzieży, głównie z m a t e r i a ł ó w l n i a n y c h . Z a p a s k i , k i e c k i c z y s t a n i k i , przeznaczone do r o b o t y b y ł y p o z b a w i o n e n a j c z ę ś c i e j w s z e l k i c h ozdób. N a j b a r d z i e j s t a r a n n i e t a k p r z y p r a c y , j a k i „wedle c h a ł u p y " n o s i ł y się d z i e w c z ę t a n a w y d a n i u , l u b s t a r a j ą c e się o z d o b y c i e „ c h ł o p o k a " . U b i e r a ł y się one w b a r w n e w e ł n i a k i czy z a p a s k i , d o w ł o s ó w w p l a t a ł y szerokie w s t ą ż k i , a n a s z y j ę z a k ł a d a ł y s z n u r y p a c i o r k ó w . 7 3 Strój Piotrkowski 33 �Ubiór p r z e z n a c z o n y na codzień, na t z w . „ p o r y w k ę " , b y ł c i e m n i e j s z y , niż ś w i ą t e ­ c z n y . C z ę s t o b y ł a to odzież ś w i ą t e c z n a , k t ó r a j a k p o d a j ą i n f o r m a t o r k i , „wysła z obiegu'', t. j . p r z e s t a ł a b y ć m o d n ą l u b z o s t a ł a z n i s z c z o n ą . Z pieśni o szatanie, co p o r w a ł d z i e w c z y n ę , d o w i a d u j e m y się, że Do kościoła (chodziła) w zgrzebniey. do karcmiska w spódnicy. a w i ę c n a r u s z y ł a p r z y j ę t y p o r z ą d e k r z e c z y w i e j s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . S t r o j e n a codzień nie b y ł y z b y t zróżnicowane, gdyż głównie s k ł a d a ł y się z w e ł n i a k a , względnie spód­ n i c y , długiego f a r t u s z k a , k o s z u l i , gorsetu, z a p a s k i do o d z i e w u , c h u s t e c z k i i z b u c i ­ k ó w o długich c h o l e w k a c h . Stró j świątecznym Strój świąteczny letni dziewcząt i młodych mężatek b y ł zupełnie p o d o b n y ; . s k ł a d a ł się o k . 1912 r. z c h u s t e c z k i , s p ó d n i c y , f a r t u s z k a , k o s z u l i h a f t o w a n e j o s z e r o k i c h r ę k a w a c h z m a n k i e t a m i , s z n u r o w a n e g o gorsetu z w y s z y c i e m , oraz ze sznurów p a c i o r k ó w . B u c i k i n a w y s o k i c h obcasach b y ł y s z n u r o w a n e , ( t a b l . I I ) . U s t a r s z y c h k o b i e t w t j m czasie p r z e w a ż a ł y czepce, w e ł n i a k i , z a p a s k i z „ s i o t e c k ą " , k a f t a n y oraz z a p a s k i d o o d z i e w u o s z e r o k i c h d n a c h ( t a b l . 11). B u c i k i m i a ł y k r ó t k i e c h o l e w k i . T e n s t r ó j z m a ł y m i o d m i a n a m i (np. n a k ł a d a n e n a k o s z u l e k r y z y ) p r z e t r w a ł do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o ( r y c . 15). W p ó ź n i e j s z y m czasie d z i e w c z ę t a nosiły te same c z ę ś c i s t r o j u , lecz zamiast k o s z u l i w d z i e w a ł y p o d gorset b i a ł e b l u z e c z k i o długich l u b k r ó t k i c h r ę k a w a c h . P a c i o r k i i w s t ą ż k i nie z d o b i ł y s z y i b e z p o ś r e d ­ n i o , lecz s t a ł y się c z ę ś c i ą d e k o r a c y j ­ n ą samego gorsetu ( r y c . 2). N a u w a g ę zasługuje f a k t , ż e w świą­ tecznym stroju dziewcząt równorzęd­ n i e z b i a ł y m i b l u z k a m i do pasa, w k ł a ­ d a n y m i p o d gorset, w y s t ę p u j ą dziś długie, p o n i ż e j b i o d e r b l u z k i , w y p u s z ­ czone n a spódnicę i f a r t u c h ( r y c . 10). Zimą starsze k o b i e t y c h o d z i ł y d a w ­ n i e j o d święta w ..przyjaciółkach", „ s u k i e n k a c h " , k o ż u c h a c h l u b ..szu­ bach", w chusteczkach n a głowie. C z ę s t o , d l a osłony p r z e d z i m n e m i w i a ­ t r e m , o k r y w a ł y się jeszcze s z e r o k ą z a p a s k ą ( r y c . 52). Młode m ę ż a t k i i d z i e w c z ę t a d a w ­ n i e j i dziś w okresie z i m o w y m nosiły prócz w y m i e n i o n y c h części s t r o j u za­ p a s k i n a r a m i o n a c h ( r y c . 5). W o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i a j ą się duże c h u s t y f a b r y c z n e , „ z i m ó w k i " , s ł u ż ą c e d o o d z i e w u oraz t z w . . . p l u s z ó w k i " n a głowę ( r y c . 4). N a d t o młode k o b i e t y (mężatki i d z i e w c z ę t a ) u b i e r a j ą się zimą w „ k a f t a n i k i " r o b i o n e przez siebie n a d r u t a c h w b a r w n e desenie na przodzie. Ryc. 29. Młoda mężatka w czepku i zapasce nara, , . , j , } . . * ... Ti-i i* btroi o b r z ę d o w y . W e s e l e , miennej. Komorniki, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. ..Młoducha do ślubu u b i e r a ł a się c w J 34 �w K u z n o c i n i e około 1855 r . w b i a ł ą perkalową spódnicę w niebieskie k w i a t k i , fartuszek czółko z b a r w n y c h wstążek (ryc. 31) oraz w b i a ł ą c h u s t ę ; w B i a ł e j 1890 r . : w s p ó d n i c ę b i a ł ą o s z e r o k i e j listwie, fartuszek „baścikowy" (batysto­ w y ) , względnie t i u l o w y , k a f t a n i k b i a ł y z f a l b a n k ą girlandę, b i a ł e pończochy, trzewiki i sznury paciorków; w Postękal i c a c l i w 1900 r . , w z i e l o n ą suknię, b i a ł y t a r t u s z e k , b l u z e c z k ę ; w ^\ i a d e r n i e i i n ­ n y c h sąsiednich w s i a c h w 1918 r . : w w e ł niaczek, długi z f a l b a n k ą fartuszek, b l u z e c z k ę tudzież w e l o n u j ę t y n a głowie w t z w . guwniorkę i p r z y o z d o b i o n y m i r t o ­ w y m w i a n u s z k i e m ( r y c . 13). Podane przykłady nie wyczerpują cało­ ści s t r o j u o b r z ę d o w e g o m ł o d e j , lecz w s k a ­ z u j ą n a i c h dużą r ó ż n o r o d n o ś ć i z m i a n y . P o d s t a w o w y m j e d n a k e l e m e n t e m stro­ j u panny młodej było niew ątpliwie n a k r y c i e głowy, k t ó r e j ą w y r ó ż n i a ł o o d druhenek; występujących na j e j weselu. M ł o d u c h a p o s i a d a j ą c a d z i e c k o również szła d o ślubu w w e l o n i e , lecz bez w i a Ryc. 30. Starsza druhna w czółku z p a w i m i pió­ neczka. W d o w y odprawiały zaślubiny r a m i . Nagórzyce, p o w . Piotrków. w przepisowym stroju mężatek. Fot. St. Kałuża, 1948 r. W czasie o c z e p i n , z d e j m o w a n o m ł o d e j w e l o n z w i a n k i e m l u b ślorkę, potem uro­ czyście obcinano j e j włosy i zakładano czepek przeważnie z darów m a t k i chrzestnej l u b s t a r o ś c i n y . W t e d y starsze k o b i e t y ś p i e w a ł y m i ę d z y i n n y m i : r Porzuć te wstążki na gałązki, wdziej czepiec! D r u h e n k i z orszaku młodej odpowiadały: Ja w t y m cepcu nie bede chodziła, bo b y m sie łojca, m a t k i wstydziła. (Nagórzyce) Po p r z y j ę c i u czepca m ł o d u c h a s y m b o l i c z n i e w c h o d z i ł a d o g r o n a starszej s p o ł e c z ­ ności, a t y m s a m y m t r a c i ł a p r a w a p a n i e ń s k i e . Jeszcze p r z e d pierwszą w o j n ą śwdatową d r u h n y n a l e ż ą c e d o o r s z a k u m ł o d e j , p a r a d o w a ł y w c z ó ł k a c h u p i ę t y c h ze w s t ą ż e k l u b w w i a n k a c h z k u p n y c h k w i a t ó w , s z y c h u i p a c i o r k ó w . C z ó ł k a d r u h e n t y m się różniły o d „ ś l o r e k " m ł o d u c h y , że b y ł y n i ­ ż e j . . p i n a n e " i p o s i a d a ł y n a d c z o ł e m s t e r c z ą c e p a w i e pióra. Z c z ó ł k i e m t a k j a k zresztą d r u ż b o w i e z c z a p k ą , n i e r o z s t a w a ł y się one w ciągu całego wesela ( r y c . 30). P o g r z e b . Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m starsze k o b i e t y s z y k o w a ł y sobie t z w . „śmiertelne odzienie'". W t y m c e l u g r o m a d z i ł y : czepiec, głównie z d a r u m a t k i c h r z e s t n e j , spódnicę, f a r t u s z e k , c h u s t ę , odziewadło, koszulę, k a f t a n , b u r s z t y n y , p o ń c z o c h y oraz b u c i k i t j . k o m p l e t n y s t r ó j , j a k i nosiły za ż y c i a . 35 �P r z y d o b o r z e śmiertelnego o d z i e n i a z w r a ­ c a ł y u w a g ę przede w s z y s t k i m n a j e g o stan i barwę. Odzienie to musiało b y ć n o w e w kolorach spokojnych, z wyjątkiem chu­ sty, k t ó r a m o g ł a b y ć c z e r w o n a . Jeżeli w chacie n i e b y ł o c z a r n e j , b i a ł e j l u b c z e r w o n e j c h u s t y do czepca, a n i e ­ b o s z c z k ę n a l e ż a ł o p o g r z e b a ć , w t e d y do­ m o w n i c y . . w y m i e n i a l i " j e d n ą z posiada­ n y c h n a chustę o w ł a ś c i w y c h b a r w a c h . C h o d z i l i w i ę c po w s i i s z u k a l i „chusty d o śmierci". „Odziewacki" musiały być z dobrze bielonego płótna. D o s t a w a ł y j e do t r u m n y t y l k o m a t k i , a t o dlatego, że według słów i n f o r m a t o r k i — b ę d ą i m p o t r z e b n e „dobawdenia d z i e c i n a t a m t y m ś w i e c i e " . W isto­ cie o d z i e w a c k i b y ł y ściśle z w i ą z a n e z m a ­ cierzyństwem. Z półczepców, które b y ł y przeznaczone dla umarłych, zdejmowano wszelkie ozdoby, w t e n sposób o t r z y m y w a n o t . z w . „ c e p i e c żałobny" który w barwach j a k i całej s y l w e c i e b y ł znacznie s p o k o j n i e j s z y i b a r ­ d z i e j d o s t o s o w a n y do s m u t n e j uroczy­ Ryc. 51. „ Ś l o r k a " — n a k r y c i e głowy młodej pod stości. czas wesela. Nagórzyce, p o w Piotrków. D o t r u m n y n i e d a w a ł o się i nie d a j e Fot. S. Kałuża, 1948 r. w o k o l i c a c h Siuchcic barwnych wełniaków a n i zapasek, p o p r o s t u dlatego, że „ n i e w y p a d a " . M ł o d s z e k o b i e t y b y ł y c h o w a n e w gorsetach, w s t r o j u odświętnym, d z i e w c z ę t a w w e l o n a c h z w i a n e c z k a m i n a głowie i w b i a ł y c h s u k i e n k a c h . Rozdział SZCZEGÓŁOWY VII OPIS STROJU KOBIECEGO Koszule K o s z u l ę s z y t o z d w o j a k i e g o m a t e r i a ł u : z płótna zgrzebnego dół, c z y l i t z w . „podołek" ..nodołek", z cienkiego — górę, c z y l i t z w . „ciałko", „ciało", k o ł n i e r z y k oraz r ę k a w y . W p ó ź n i e j s z y c h czasach te ostatnie c z ę ś c i r o b i o n o również z k u p n e g o białego p e r k a l u l u b p ł ó t n a domow ego, w ą t c z o n e g o b a w e ł n ą . N a j s t a r s z y t y p k o s z u l i stanowił p o n c z o p o d ł u ż n e i s k ł a d a ł się z c z t e r e c h p ł a t ó w p r o s t o k ą t n y c h p r z e z n a c z o n y c h n a c i a ł o , p o d o ł e k i r o £ a w y . D o tego d o c h o d z i ł y jeszcze d w a k w a d r a t y , z w a n e „ w t o k a m i " , „ t o k a m i " l u b ..świklaint", w z g l . „ ć w i k ł a m i " , s ł u ż ą c e j a k o w s t a w k i d o r ę k a w ó w p o d p a c h y oraz t r z y podłużne k a w a ł k i p r z e w i d z i a n e n a o s z y w e c z k ę p o d s z y j ą i p r z y d ł o n i a c h . Najstarsze r o b o c z e k o s z u l e n i e p o s i a d a ł y t y c h ostatnich części. N a w z ó r p o n c h o szyte b y ł y t y l k o „ c i a ł k a " , r o b i o n e z j e d n e g o k a w a ł k a m a t e ­ riału, p r z e w a ż n i e o r o z m i a r a c h 46 n a 100 c m ( r y c . 32/1). M a t e r i a ł t e n s k ł a d a n o w z d ł u ż T 36 �n a d w i e r ó w n e części, i w ś r o d k o w y m m i e j s c u złożenia w y k r a w a n o o k r ą g ł y otwór o o b w o d z i e s z y i , n a s t ę p n i e c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a p i e r s i p r z e c i n a n o o d górv w d ó ł na długości o k o ł o 40 c m ; n i e k i e d y r ó w n i e ż w y c i n a n o z b o k u l e k k i m ł u k i e m m i e j s c e do w s z y c i a r ę k a w ó w . C z ę ś ć górną k o s z u l i p r z e z n a c z o n ą na s z y j ę , z b i e r a n o n a j p i e r w w z m a r s z c z k i , a p o t e m w s z y w a n o w ą s k ą p o d w ó j n i e złożoną o s z y w e c z k ę o szero­ k o ś c i 2 c m . U k o s z u l starszego t y p u o s z y w e c z e k n i e r o b i o n o , lecz o t r z y m a n y p o w y ­ cięciu otwór p o d s z y w a n o w ąskim l n i a n y m p a s e c z k i e m (1,5 c m ) . R o z k r ó j d o k o n a n y w części przeznaczonej na piersi albo obrębiano albo podkładano z j e d n e j i drugiej s t r o n y d w u c e n t y m e t r o w e liste"."JcL_dolną c z ę ś ć p r z e c i ę c i a p r z e s z y w a n o n a długości od 5 do 7 c m . 7 Koszule z a p i n a n o n a k o l o r o w e s z k l a n e g u z i c z k i w l i c z b i e o d 2 do 3. Ryc. 32. Koszule kobiece: I — stary t y p koszuli z Żywocina, II—koszule z Nagórzycy, p o w . Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój „ciołka" (na rys. I I składa się z dwóch części), d — podołka, e — półkarczek, f — rękaw, g— w t o ­ k i . Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. f •g ••TTTTrnTTTTI T1 D o „ c i a ł k a " s i ę g a j ą c e g o z w y k l e d o pasa, p r z y t w i e r d z a n o w o r k o w a t y p o d o ł e k o j e d ­ n y m p i o n o w y m szwie, u m i e s z c z o n y m z b o k u . U ż y w a n o d o tego p ł ó t n a r ó ż n y c h r o z m i a r ó w m i ę d z y i n n y m i 65 n a 116 c m . O p i s y w a n e k o s z u l e m i a ł y długie l u b k r ó t k i e r ę k a w y . N a j s t a r a n n i e j w y k a ń c z a n o długie r ę k a w y , gdyż u pięści u k ł a d a n o j e w z m a r s z c z k i i f a l b a n k i , k t ó r e o d siebie r o z d z i e l a n o p r z y p o m o c y osobnej o s z y w e c z k i . K r ó j k o s z u l i p r z y r a m k o w e j b y ł nieco i n n y . Jej górna c z ę ś ć t j . „ c i a ł k o " s k ł a ­ dało się z d w ó c h p ł a t ó w o r o z m i a r a c h 55 na 49 c m . T e d w a p ł a t y z s z y w a n o z s o b ą p o b o k u t a k , ż e p o z o s t a w i a n o c z ę ś c i luźne n a w s z y c i e r ę k a w ó w . W g ó r n e j i c h c z ę ś c i w s z y w a n o d w a prostokątne kawałki materiału, które o d strony kołnierza zbierano w szereg z m a r s z c z e k . W k o ń c o w y m s w o i m r o z w o j u , a w i ę c o k o ł o 1920 r . , k o s z u l ę z a o p a t r y w a n o w t z w . ..pępek", t o jest p r o s t o k ą t n ą n a s z y w k ę , d o k t ó r e j n i e k i e d y w dolnej części doszywano luźny trójkącik. 37 �Ryc. :>5. Mankiet koszuli kobiecej ozdobiony czarno-czerwonym haftem Wiaderno, po w. Piotrków. Fot. St. Kałuża 1953 r. krzyżykowym. K o s z u l a p r z y r a m k o w a głównie p r z e z n a c z o n a n a święto, b y ł a b a r d z o p o d o b n a d o k o s z u l i m ę s k i e j ( r y c . 52,11), różniła się o d n i e j t y m , że s k ł a d a ł a się z c i a ł k a , podołk a , w y k ł a d a n e g o k o ł n i e r z y k a i nie p o s i a d a ł a h a f t o w a n e g o w y k ł a d u . U koszul t y c h robiono przeważnie kołuierzyki wykładane, które początkowo w y ­ s z y w a n o ściegiem k r z y ż y k o w y m d w u b a r w n y m , p ó ź n i e j p ł a s k i m , b i a ł y m (patrz r o z ­ dział I X ) . O k o ł o r . 1910 z a c z ę t o d o r a b i a ć z białego k o r d o n k a . . s i o t e c k i " z r ó ż n o k o l o ­ r o w y m i brzegami. B a r d z o starannie o z d a b i a n o r ó w n i e ż p r z y t y c h k o s z u l a c h p r z y r a m k i i m a n k i e t y ( r y c . 55, 34). U k o s z u l p r z e z n a c z o n y c h do gorsetów d o l n e c z ę ś c i r ę k a w a p r z e d p r z y ­ s z y c i e m d o m a n k i e t u u k ł a d a n o w z a s z e w k i ( r y c . 54). Zarówno kołnierzyk j a k kolorowej tasiemki, później w różnych kolorach. Ryc. 34. 58 i mankieciki początkowo zawiązywano przy pomocy zaczęto je zapinać na kościane l u b szklane g u z i c z k i Mankiet koszuli kobiecej ozdobiony białym płaskim Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1953 r. haftem. Żywocin, pow. �Y\ okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o j a w i ł y się w k o s z i d e k a r c z k o w ed a l s z y m ciągu w t o k i były one zbliżone ( r y c . 17/11). Robocze miały krótkie do długie, z a o p a t r z o n e oraz podołek. koszul męskich koszule rękawy, w zachowujące tego świąteczne haftowane typu zaś man­ k i e t y ( r y c . 46). Gorsety W d z i e w i ę t n a s t y m w i e k u szyto gorsety z s a m o d z i a ł ó w w p r ą ż k i , n a j c z ę ś c i e j : czar­ ne, c z e r w o n e i zielone. N i e k i e d y do t y c h prostych prążków dodawano przeplotkę, Ryc. 55. Gorsety: I — gorset ślubny z Moszczenicy u z y s k u j ą c w t e n sposób o z d o b n ą tkaninę. z 1880 r. Ze zbiorów Muzeum w Tomaszowie Mazo­ Z k u p n y c h m a t e r i a ł ó w u ż y w a n o „astraw i e c k i m . I I — gorset aksamitny z Wiaderna, z 1910 r. c h a n i i " l u b k a s z m i r u . M a t e r i a ł y te b y ł y I I I — s t a n i c z e k /. falbanką z Wiaderna. a — przód, w k o l o r z e z i e l o n y m , s i w y m l u b czer­ b — tył, c — krój przodu, d. c, f — krój części skła­ dających się na boki, g — krój pleców, h — falbany. wonym. Podziałka 1:20. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. N a p o c z ą t k u X X w i e k u p o j a w i ł y się gorsety z czarnego i g r a n a t o w e g o aksa­ m i t u . G o r s e t y b y ł y obcisłe, k r ó j i c h , j a k w s k a z u j e r y c i n a 35 11, s k ł a d a ł się z dziesięciu części, z k t ó r y c h c z t e r y n a j w i ę k s z e p r z y p a d a ł y n a p l e c y i przód, m n i e j s z e jako k l i n y n a b o k i . W s z y s t k i e one w d o l n e j s w e j c z ę ś c i b y ł y z a o k r ą g l o n e ( r y c . 36, 37) t j . zakończone „tackami". Ryc. 36. Gorset czarny, aksamitny z ok. 1910 r., ozdobiony „rózgami" z kolorowej włóczki. Wiaderno, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1953 r. Ryc. 57. Gorset czarny, aksamitny z 1903 r„ ozdobiony początkowo t y l k o kolorową stebnówką, około 1950 r. paciorkami. Kaleń, p o w . Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1955 r. 39 �O k o ł o 1910 r . . . t a c k i " z a c z ę t o r ó w n i e ż f o r m o w a ć w k w a d r a t y ( r y c . 9). G o r s e t y m i a ł y u s z y i duże w y k r o j e oraz r o z c i ę t y przód n a d w i e c z ę ś c i , w k t ó r y m p o b r z e g a c h z n a j d o w a ł y się d z i u r k i z a o p a t r z o n e w b l a s z k i , s ł u ż ą c e do s z n u r o w a n i a . Jako s z n u r ó w k i u ż y w a n o „ c y r g l a " , c z y l i t a s i e m k i o s z e r o k o ś c i 1 c m w k o l o r z e c z e r w o n y m , różowym l u b żółtym. P r z y gorsetach d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h k o l o r s z n u r ó w k i o d p o w i a d a ł b a r w i e t k a n i n y . W X X w i e k u , g d y u p o w s z e c h n i ł y się gorsety a k s a m i t n e , tego nie przestrzegano. Uży­ w a n o w t e d y do n i c h n a j w i ę c e j tasiemek c z e r w o n y c h . S z n u r o w a n i e o d b y w a ł o się o d dołu w górę t a k , że na p i e r s i a c h r o b i o n o k o k a r d ę . Gorsety początkowo ozdabiano kolorową stebnówką, potem p a c i o r k a m i , cekinami ( r y c . 56, 57, 58). N a p l e c a c h gorsetu p r z y t w i e r d z a n o szereg b a r w n y c h w s t ą ż e k , k t ó r e luźno o p a d a ł y w dół sięgały s w o i m i k o ń c a m i b r z e g ó w s p ó d n i c y , ( r y c . 45). G o r s e t y u ż y w a n e do ślubu b y ł y n a j c z ę ś c i e j szyte z zielonego l u b c z e r w o n e g o atłasu albo k a s z m i r u ( r y c . 55 I I ) . P r z e d s t a w i o n y n a r y c i n i e 55/1 k r ó j w s k a z u j e , że gorset s k ł a d a ł się z ośmiu c z ą s t e k , z k t ó r y c h c z t e r y s t a n o w i ł y tył i przód, reszta b o k i . N a uwagę z a s ł u g u j e t u t a j u f o r m o w a n i e d w ó c h p r z e d n i c h d u ż y c h p ó ł o k r ą g ł y c h t a c e k . Gorsety' z d o b i o n o p r z y p o m o c y c e k i n ó w , p a c i o r k ó w , s z k l a n y c h k ó ł e c z e k oraz b a r w n y c h tasiemek. T Staniki S t a n i c z k i szyto z płótna lnianego, p r z e r o b i o n k i , p i k i i k a s z m i r u . B y ł y one luźne l u b p r z y t w i e r d z o n e d o spódnic l u b w e ł n i a k ó w . K r ó j i c h s k ł a d a ł się zasadniczo z ośmiu c z ę ś c i . S t a n i c z e k z f a l b a n k ą posiadał c z ę ś ć d o d a t k o w ą w f o r m i e w y d ł u ż o n e g o p r o s t o ­ k ą t a o s z e r o k o ś c i od 8—10 c m , ( r y c . 55 I I I ) . Spódnice M i a n e m s p ó d n i c o k r e ś l a się w s z y s t ­ k i e r o d z a j e spódnic w y k o n a n y c h b ą d ź z m a t e r i a ł u s a m o d z i a ł o w e g o (lnianego l u b wełnianego) w j e d n y m k o l o r z e , bądź z m a t e r i a ł u f a b r y c z n e g o , n a j c z ę ś ­ c i e j w j e d n y m k o l o r z e l u b w deseń. N a spódnice używano materiałów w ł a s n y c h l u b n a b y t y c h w mieście, p r a ­ w i e zawsze p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o . Materiały z własnego warsztatu b y ł y b ą d ź l n i a n e , b ą d ź też w e ł n i a n e . Z t y c h p i e r w s z y c h szyto p r z e w a ż ­ nie spódnice do r o b o t y , z d r u g i c h „do c h o d u " i n a święto. T k a n i n l n i a n y c h najczęściej używano w kolorze natu­ r a l n y m — s z a r y m , n i e k i e d y cieńsze o d d a w a n o do d r u k o w a n i a w p a s k i l u b r o z m a i t e o r n a m e n t y roślinne. T k a nJńy^wcłniane s a m o d z i a ł o w e f a r b o w a n o zawsze n ^ j e d e n k o l o r , n a j c h ę t n i e j n a czerwonym, z i e l o n y l u b o r z e c h o w y . Ryc. 38. Dziewczynka w gorsecie i współcze­ snym stroju odświętnym. Chorzęcin, p o w . Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska 1934 r. 40 �Spódnice z materiałów f a b r y c z n y c h głównie p r z e z n a c z a n o n a święto i u r o c z y ­ stości r o d z i n n e . N a j c h ę t n i e j szyto j e z kaszmira w kolorze granatowym, czerwonym, b o r d o w y m , niebieskim lub zielonym. Spód­ nice ślubne r o b i o n o p r z e w a ż n i e z b i a ł e g o p e r k a l u r z a d z i e j z zielonego muślinu. S p ó d n i c e noszone w d r u g i e j połowie X I X w i e k u m o ż n a p o d z i e l i ć na d w a r o d z a j e : n a spódnice u ł o ż o n e z j e d n e g o — c i ą g ł e g o k a ­ w a ł k a , oraz n a spódnice o p a r t e n a u k ł a d z i e b r y t o w y m . Z a r ó w n o na j e d e n , j a k n a d r u g i rodzaj, używano około 5 m materiału. S p ó d n i c e z samodziału w e ł n i a n e g o i l n i a ­ nego z s z y w a n o na p r z o d z i e , z o s t a w i a j ą c p r z y pasie rozpór długości 10 c m . G ó r n e b r z e g i u j m o w a n o w fałdki i p r z y t w i e r d z a n o do w ą z i u t k i e j o s z y w e c z k i ( r y c . 59). Spódnice, oparte na układzie b r y t o w y m . a szyte głównie z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , s k ł a d a ł y się z c z t e r e c h t z w . „półek"' czyli prostokątnych kawałków. Półki łączono z s o b ą p r z y p o m o c y szwów, a górne i c h b r z e g i m a r s z c z o n o i starannie w s z y w a n o do o s z y w k i l u b staniczka. S p ó d n i c e p o s i a d a ł y p o d spodem, w d o l ­ n e j części, u s z t y w n i o n ą s z e r o k ą ,.listwę". t j . plisę, a n a z e w n ą t r z d r o b n e z a k ł a d e c z k i oraz n a s z y c i a z a k s a m i t k i w j e d n y m l u b d w u r z ę d a c h w zależności o d i c h rozmiarów; gdy aksamitka była szerokości około 5 c m , dawano jedną, jeżeli węższa — dwie. W n i e k t ó r y c h w i o s k a c h zamiast a k s a m i t k i dawano tasiemki w kolorach różowym, granatowym lub czerwonym. W XX wieku, a z w ł a s z c z a w okresie międzywojennym. i . T Ryc. 39. Kobieta w zawiązanej obrzędowej chustce, kaftanie i spódnicy. Żywocin, pow. Piotrków. Fot. G . Wyszomirska, 1954 r. l i c z b a n a s z y w a n y c h tasiemek i a k s a m i t e k na s p ó d n i c a c h oraz w e ł n i a k a c h w z r a s t a t a k dalece, że o b e j m u j e p r a w i e do p o ł o w y o p i s y w a n e ..obleczenie", t w o r z ą c 7 i w i ę c e j nawet rzędów. W t y m czasie u n i e k t ó r y c h spódnic, m n i e j o b s z y t y c h t a s i e m k a m i , d a w a n o u samego dołu c z a r n ą k o r o n e c z k ę . D o l n e c z ę ś c i s p ó d n i c y c h r o n i o n o p r z e d strzępieniem w t e n sposób, że n a s z y w a n o na j e j brzegach czerw ony sznurek l u b t z w . „szczoteczkę". O k o ł o 1905 r . z j a w i a j ą się n a terenie P i o t r k o w s k i e g o s p ó d n i c e z c z e r w o n e j l u b n i e b i e s k i e j w e ł e n k i o j e d n o k i e r u n k o w y m sfałdowaiuu, u j ę t y m W pasie n i e w i e l k ą oszyweczką. N a z y w a n o je „układankami". T t 9 W ełn ia k i W P i o i r k o w s k i e m „ w e ł n i o k i e m " . w e ł n i o r e m " l u b „ k i e c k ą " n a z y w a j ą spódnice z w e ł ­ nianego samodziału w p r ą ż k i . Najstarsze w e ł n i a k i , noszone jeszcze w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X w i e k u , r o b i o n o z m a t e r i a ł ó w s a m o d z i a ł o w y c h , wsuw ając w czasie w a l c z e n i a o b o k n i t e k w e ł n i a n y c h — 7 4.1 �n i t k i zgrzebne, p r z y t y m s i o s o w a n o ograniczoną skalę b a r w , a w w i e l u Zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o w y p a d k a c h , o p i e r a n o się t y l k o n a n a ­ • — • — d a w n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o . • • • • o b e c n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o turalnych kolorach tworzywa. Kolor czarny i biały w tkaninie wełniakowej z a j m o w a ł w ciągu c a ł e g o ubiegłego stulecia d e c y d u j ą c ą p o z y c j ę . P r ą ż k i czarne t k a n o obok prążków białych, czerwonych, granatowych, zielonych; w następnym stuleciu obok b o r d o w y c h , liliowych lub buraczkowych. Prążki n a t o m i a s t białe w ą t c z o n o o b o k m o ­ d r y c h l u b c z e r w o n y c h b y ł y też w e ł niaki w dwie nitki, t j . w d w u barwach. D o tegu n a l e ż y jeszcze d o d a ć ł ą c z e n i e się p r ą ż k ó w c z e r w o n y c h z p r ą ż k a m i burymi, bordowymi lub zielonymi. Wszystkie prążki w wełniaku d w u b a r w n y m starego t y p u b y ł y w ą s k i e , p r z e w a ż n i e s z e r o k o ś c i 0,5 c m . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o j a ­ w i a j ą się w e ł n i a k i d w u b a r w n e o szer­ 19V i9°50szych prążkach. W d r u g i e j połowie X I X w i e k u b y ł y Ryc. 40. Mapka zasięgu wełniaka. Rys. St, Siedlak, 1954 r. również wełniaki o 5 i w i ę c e j wełnach posiadające prążki o różnych szerokoś­ c i a c h i układzie ( t a b l . UL). W y s t ę p o w a ł y w n i c h p r ą ż k i : czarne, białe, m o d r e , n i e k i e d y żółte ( B i a ł a ) : zielone, c z e r w o n e (szersze) i m o d r e ( N a g ó r z y c e ) ; b o r d o w e , zielone, b u r a c z ­ k o w e l u b niebieskie, c z e r w o n e , zielone, czasem z d o d a n i e m b i a ł y c h ( G o ś c i m o w i c e ) . 19°2Q' N a p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia prążki r o z d z i e l a j ą c e szersze p a s k i c z y l i d n a (czer­ w o n e , b r ą z o w e i in.) z a c z ę t o u k ł a d a ć w p e w n e z e s p o ł y , t w o r z ą c t y m sposobem n o w e efekty dekoracyjne, które dały w rezultacie wykształcony t y p wełniaka o dwóch i więcej dnach (Tabl. I I I ) . W t y m czasie z o s t a j ą zastosowane p r z y t k a n i n a c h w e ł n i a k o w y c h t z w . p r z e p l o t k i , t j . desenie w f o r m i e z ą b k ó w , d r a b i n e k i t p . w y k o n a n e dzięki u ż y c i u d e s k i t k a c k i e j . Przeplotki występowały samodzielnie l u b w połączeniu z p r o s t o l i n i j n y m i prążkami. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o w s t a ł y n o w e d w a t y p y w e ł n i a k ó w . t j . w e ł n i a k t z w . „ k r a k o w s k i " oraz . . ł o w i c k i " . W e ł n i a k i te m a j ą j e d n ą w s p ó l n ą c e c h ę , m a j ą a s y m e t r y c z n e t z w . ..mody**, które o b e j m u j ą w i e l k ą i l o ś ć r ó ż n o b a r w n y c h p r ą ż k ó w . N a u w a g ę z a s ł u g u j ą n a k ł a d a j ą c e się na siebie p a r a m i p a s e c z k i t z w . „prążki p r z e n i ­ k a j ą c e " . ( T a b l . I I I ) . R ó ż n i c e między n i m i l e ż ą zasadniczo AS- odmienności k o l o r ó w dna. Y\ ełniak k r a k o w s k i posiada d n o c z e r w o n e , ł o w i c k i n a t o m i a s t różne, zielone, b u r a c z k o w e , b r ą z o w e i i n n e . W e ł n i a k i ł o w i c k i e m o ż n a podzielić n a d w i e o d m i a n y : na wełniaki o jednym i o k i l k u dnach. J a k k o l w i e k n a z w y t y c h w e ł n i a k ó w sugerują i c h p o e ^ J z e n i e z dość n a w e t odległych terenów, to j e d n a k w zasadzie są one w y t w o r e m m i e j s c o w y m i s t a n o w i ą j e d e n z k o ń ­ c o w y c h etapów r o z w o j o w y c h t k a n i n y w e ł n i a k o w e j . W e ł n i a k i s z y t o t a k , j a k z a p a s k i z j e d n e g o b i e ż ą c e g o płatu długości o d 5 do 6 m . W zależności od sposobu u j ę c i a w o s z y w k ę w s p o m n i a n e g o płatu, m o ż n a w y r ó ż n i ć wełniaki marszczone i fałdowane. "W X I X w i e k u wstawkę, zwaną 42 w e ł n i a k i m a r s z c z o n e posiadały na p r z o d z i e ł o k c i o w e j „przedsobkiem", -przodkiem" wrabianym. Przedsobek szerokości był naj- �c z ę ś c i e j ze zgrzebnego płótna, t j . . . p a r t u " , r z a d z i e j z cienkiego l u b z p r z e r ó b k i w e ł n i a n e j w węższe prążki, (..brążusie"), niż w ł a ś c i w y w e ł n i a k . Bogatsze k o b i e t y r o b i ł y n i e k i e d y ..przedsobek" z p r z e r ó b k i b a w e ł n i a n e j . P r z y noszeniu w e ł n i a k a tego t y p u . starano się p r z e d s o b e k osłonić długim f a r t u s z k i e m l u b z a p a s k ą . O k o ł o 1890 r. w e ł n i a k i t a k i e b y ł y już n i e m o d n e , gdyż n o s i ł y go j u ż t y l k o stare k o b i e t y . W e l n i a k i s f a ł d o w a n e b y ł y u k ł a d a n e w t z w . „ h a r m o u i j e " , które s p r a w i a ł y w i e l e kłopotu i c b w ł a ś c i c i e l k o m , f a ł d y t y c h w e ł n i a k ó w . u j ę t e w g ó r n e j c z ę ś c i w d o ś ć w ą s k ą oszyweczkę, były w k i l k u miejscach zafastrygowane. W e l n i a k i sfałdowane były naj­ c z ę ś c i e j na p r z o d z i e na c a ł e j długości z a p i n a n e na z a t r z a s k i l u b g u z i c z k i . C z y n i o n o to d l a t e g o , a b y p r z y w k ł a d a n i u l u b z d e j m o w a n i u nie n i s z c z y ć starannie ułożonych ..karbów". N a j c z ę ś c i e j u k ł a d a n o w fałdy w e ł n i a k i d w u i w i ę c e j b a r w n e , gdyż w czasie noszenia ..mieniły s i ę " one i p o k a z y w a ł y coraz to i n n y zespół k o l o r ó w . W e ł n i a k i s f a ł d o w a n e noszono j u ż w d r u g i e j połowie X I X w i e k u . P r z e t r w a ł y one do naszych czasów. W e ł n i a k i z a r ó w n o marszczone, j a k i s f a ł d o w a n e , noszono na o s z y w c e l u b s t a n i k u z k u p n e g o a l b o s a m o d z i a ł o w e g o materiału w d r o b n e p r ą ż k i . A b y w e ł n i a k i nie strzępiły się. d o l n e ich b r z e g i o b s z y w a n o s k r ę c o n y m c z a r n y m sznureczkiem. Ryc. 41. Kaftany. I — kaftan z półokrągłym tyłem /. Kalema, pow. Piotrków, I I — kaftan z falbanką z Chorzęcina. pow. Brzeziny, I I I — kaftan zaszewkowy z Chorzęcina, I V — k a f t a n wcinany z H u t y . p o w . Piotrków, a — przód, b — tył. c — krój przodu, d — t y l u , e — rękawa, f — kołnierza, g — falbanki (do kreski p i o n o w e j połowa długości). Podziałka 1:50. Rys. I i IV — J. P. Dekowski. I I . 111 — I - Sosnowski, 1952 i. 45 �N a p o c z ą t k u X X w i e k u w o k o l i c a c h M o s z c z e n i c y r o b i o n o u dołu w e ł n i a k a od 2 d o 3 z a k ł a d e k , a nieco n i ż e j p r z y t w i e r d z a n o c z a r n ą , w ą s k ą t a s i e m k ę . W i n n y c h oko­ l i c a c h o z d a b i a n o dół tego „ o b l e c e n i a " szeregiem r ó ż n o b a r w n y c h w s t ą ż e k . T e g o r o ­ d z a j u d e k o r a c j e są do dziś jeszcze stosowane. Kaftan N a j d a w n i e j s z ą f o r m ę k a f t a n a p r z e d s t a w i a r y c i n a 41/1. K a f t a n y tego t y p u b y ł y noszone p o w s z e c h n i e w l a t a c h 1860 — 1905. S z y t o j e z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , p r z e w a ż n i e z k a s z m i r u oraz z samodziałów-. N a j c z ę ś c i e j u ż y w a n o na n i e t k a n i n y j e d n o b a r w n e j w k o l o r z e g r a n a t o w y m , c z a r n y m , z i e l o n y m lub różowym. Materiały d o m o w e j r o b o t y bywały również w drobne prążki, najczęściej bordowe z zielonymi lub niebieskie z c z e r w o n y m i . K r ó j t y c h k a f t a n ó w b y ł b a r d z o p r o s t y , gdyż s k ł a d a ł się z pięciu p ł a t ó w , z k t ó r y c h j e d e n p r z y p a d a ł n a c z ę ś ć t y l n ą , d w a n a p r z e d n i ą , t y l e ż n a r ę k a w y ( r y c . 41/1). K a f t a n y n i e p o s i a d a ł y zupełnie k o ł n i e r z y k ó w i d e k o l t u . K a f t a n y s w o i m w y g l ą d e m i k r o j e m n a w i ą z y w a ł y do m ę s k i c h l e j b i k ó w i b y ł y w ł a ś c i w i e i c h d a l s z y m rozwdnięciem. T a k j a k l e j b i k i , b y ł y one „kuse"', (sięgały do pasa) i p r z e d n i a i c h c z ę ś ć b y ł a nieco k r ó t s z a niż t y l n a . W t y l n e j c z ę ś c i p o s i a d a ł y l e k k i e z a o k r ą g l e n i e , k t ó r e c z ę s t o z w a n o ..ogonem" ( r y c . 41/1). N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę t o dolną c z ę ś ć z a o p a t r y w a ć w f a l b a n k ę u ł o ż o n ą w luźne f a ł d y ( r y c . 41/11). K a f t a n y początkowo ozdabiano czarną l u b granatową aksamitką, później wstą­ żeczkami, szychem i p a c i o r k a m i . Najstaranniej przybierano k a f t a n y przeznaczone do ślubu ( p a t r z r o z d z . I X ) . Z a p i n a n o je n a g u z i c z k i z m a s y w k o l o r z e r ó ż o w y m , c z a r n y m l u b b o r d o w y m . W p i e r w s z y c h l a t a c h b i e ż ą c e g o stu­ lecia p o j a w i ł y się k a f t a n y p a s o w a n e , z l e k k i m k l o s z e m u dołu. Z u w a g i n a k r ó j i sposób w y k o n a n i a , m o ż e m y j e podzielić n a d w a r o d z a j e , to j e s t n a k a f t a n y z a s z e w k o w e i na k a f t a n y w c i ­ nane. K a f t a n y z a s z e w k o w e b y ł y r o ­ bione przeważnie z materiałów wełnia­ n y c h w kolorze zielonym l u b granato­ w y m . N a w i ą z y w a ł y one s w o i m k r o j e m do p o p r z e d n i o o m ó w i o n y c h k a f t a n ó w , z tą j e d n a k r ó ż n i c ą , że p o s i a d a ł y d o ­ d a t k o w e c z ę ś c i , j a k k l i n y po b o k a c h i r ę k a w a c h oraz s t o j ą c y k o ł n i e r z y k ( r y c . 45 I I I ) . P ł a t y p r z e z n a c z o n e n a p l e c y i przód b y ł y szersze niż u w s p o m ­ n i a n y c h , co p o z w a l a ł o n a z r o b i e n i e l i c z n y c h zaszewek, przez k t ó r e c h c i a n o uzyskać odpowiednią formę. Główną i c h ozv\_ią_były l i c z n e z a k ł a d k i , r o z ­ mieszczone w i;kładzie p i o n o w y m n a p r z o d z i e , p l e c a c h i u w ylotów r ę k a ­ w ó w , AS* p o z i o m y m — w g ó r n y c h c z ę ś T T Ryc. 42. Zawiązywanie obrzędowej chustki, młodej mężatce ubranej w kaftan. K o m o r n i k i , pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r . 44 �ciach rękawów. Zakładki znajdujące się z j e d n e j i d r u g i e j s t r o n y r o z c i ę c i a b y ł y n a k a r c z k u i w pasie p r z y s z y t e w p o p r z e k z a s z e w k a m i l u b zmarszcz­ kami. Kaftany zaopatrywano w pod­ szewkę i zapinano najczęściej na cztery okrągłe, różowe guziki. K a f t a n y w c i n a n e b y ł y szyte z kasz­ miru, popehny, piki, lub sukienka w kolorze granatowym, zielonym lub b o r d o w y m . S k ł a d a ł y się z 9 c z ę ś c i , z czego d w i e p r z y p a d a i y n a przód i b o k i , c z t e r y n a p l e c y , j e d n a ua_kołnier z y k , d w i e zaś n a r ę k a w y ( r y c . 4 i , I V ) . Przez zszycie k l i n ó w i z r o b i e n i e zasze­ w e k t w o r z y ł a się w d o l n e j c z ę ś c i dość szeroka f a l b a n k a . K a f t a n y b a r d z o sta­ rannie przybierano w rozmaite m o t y w y , z s z y c h u , c e k i n ó w , tasiemek, a k s a m i t e k , b a r w n y c h n i c i oraz b i a ł y c h k o r o n e k . Bluzeczki gorsetowe Bluzeczek t y c h używają najczęściej p o d gorset. S z y j ą j e z c i e n k i e j t k a n i n y , n a j c h ę t n i e j z b i a ł e g o p e r k a l t t ; długość w a h a się o d 60 d o 65 c m i sięga Ryc. 45. Dziewczyna w bluzce gorsetowej i gorsecie ozdobionym wstążkami. Chorzęcin, pow. Brzeziny. p o n i ż e j pasa. B l u z e c z k a t a k a s k ł a d a Fot. G. Wvszomirska, 1954 r. się z k i l k u części, a m i a n o w i c i e : z sze­ rokiego k a r c z k u , dwóch płatów prosto­ k ą t n y c h o w y m i a r a c h 50 n a 50 c m , k o ł n i e r z y k a oraz r ę k a w ó w ( r y c . 44). R ę k a w y są szerokie i z a o p a t r z o n e k l i n e m *oraz p o d w ó j n i e złożonym m a n k i e t e m . B l u z e c z k i gor­ setowe p o s i a d a j ą r a m i ą c z k a i p r z y r a m k i h a f t o w a n e r ó ż n o b a r w n y m ściegiem p ł a s k i m . Przyjaciółka P r z y j a c i ó ł k a s t a n o w i ł a w i e r z c h n i e o k r y c i e z i m o w e , p r z e z n a c z a n o na nią n a j c z ę ś c i e j g r a n a t o w e s u k i e n k o , r z a d z i e j czarne. G ł ó w n ą j e j c z ę ś ć p o d b i j a n o z w y k l e k o ż u s z ­ k i e m , watoliną l u b w e ł n ą . Z a p i n a ł a się n a h a f t k i , c z y l i t z w . „ k o b y ł y " l u b n a g u z i k i . Jak w y n i k a z r e l a c j i t e r e n o w y c h , b y ł y i c h d w i e o d m i a n y : j e d n e długie, s k ł a ­ d a j ą c e się ze stanu i z s u k i e n k i , d r u g i e krótsze, zaopatrzone w dole w f a l b a n ­ k ę . O p i e r w s z y c h n i e w i e l e m o ż e m y po­ w i e d z i e ć , gdyż w y s z ł y one z u ż y c i a z końcem X I X w i e k u . Drugie przetrwały p r a w i e do p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j . T Ryc. 44. Bluzeczka gorsetowa z Godaszewic, p o w . Brzeziny, a — przód, b — t y l , c — krój przedniego piata dolnego, cl — krój tyłu, e — części rękawa: górnej i dolnej, f — w t o k u , g — mankietu, l i — karczka, i — kołnierza. Podziałka 1:30. Rysunek J. Sosnowski, 1952 r. 45 �Ryc. 45. „Przyjaciółka" K o m o r n i k i , pow. Piotrków, a — przód, 1) — tył, c — krój przodu, d — tyłu, e. i' — klinów, g — połowy falbanki, h — paseczka, i — kołnierza, j — części rękawa, k — ozdobny piat naszyty na c. Podziałka 1:50. R\s. J. Sosnowski, 1952 r. S k ł a d a ł y się one ze stanu i z długiej f a l b a n y u ł o ż o n e j w l i c z n e fałdki. S t a n d o p a ­ s o w a n y w t a l i i o b e j m o w a ł p l e c y , d w i e części, c z t e r y boczne k l i n y , o k r ą g ł y z a z ę b i o n y k o ł n i e r z y k , tudzież r ę k a w y złożone z d w ó c h k a w a ł k ó w . Palbarię szyto z d w ó c h i w i ę c e j k a w a ł k ó w ( r y c . 45), G ł ó w n y m i o z d o b a m i o p i s y w a n e j p r z y j a c i ó ł k i były długie p a s k i g r a n a t o w e g o s u k i e n k a o b u s t r o n n i e z a z ę b i o n e oraz d r o b n e białe g u z i c z k i rozłożone na d o l n e j części r ę k a w a , na p a s k u , wreszcie na z a k ł a d k a c h na p r z o d z i e . F artuszek W l )49 r . o p o w i a d a ł a W i k t o r i a G r a b s k a z N i e d y s z y n a , l i c z ą c a w ó w c z a s z górą sio l a t , że za j e j młodości, a więc około 1868 r., starsze k o b i e t y nosiły l n i a n e f a r t u s z k i szyte z jednego prostokątnego k a w a ł k a , w d r o b n e z m a r s z c z k i p r z y o s z y w c e . B y ł y one d w o j a k i e g o r o d z a j u : jedne z cienkiego płótna, obszyte u dołu podwójną c z e r w o n ą t a s i e m k ą , d r u g i e ze . . z g r z e b n i c y " , proste, bez ż a d n y c h ozdób, przeznaczone do r o b o t y . c Należy z a z n a c z y ć , że w y m i e n i o n e o d m i a n y nie b y ł y j e d y n e . W t y m czasie noszono również f a r t u s z k i l n i a n e z d r u k o w a n y c h t k a n i n w p r ą ż k i l u b w r ó ż n e d r o b n e m o t y w y roślinne, w y s t ę p u j ą c e n a j c z ę ś c i e j na m o d r y m a l b o nie­ b i e s k i m tle oraz z k u p n y c h materiałów , k a s z m i r u , b a t y s t u tudzież p e r k a l u . 7 F a r t u s z k i z d r u k o w a n y c h m a t e r i a ł ó w u k ł a d a n o p r ą ż k a m i w p o p r z e k l a k , j a k to b y ł o w t y m czasie u s t a r y c h zapasek do odzie w u . F a r t u s z k i j e d n o b a r w n e , z w ł a s z c z a w k o l o r z e b i a ł y m , o z d a b i a n o u dołu k o r o n e c z k ą l u b k r z y ż y k o w y m h a f t e m , n a j c z ę ś c i e j c z e r w o n y m . P r z y kieszonce umieszczonej z l e w e j strony. w yszywano monogram. Śpiewano w t e d y na w e s e l u : T C y j a to dzicwcyna, co na btzusku ino złote litery na fartusku. • ł - - II II II II II II - P a n n y na w y d a n i u b a r d z o c h ę t n i e p a r a d o w tły w f a r t u s z k a c h , n a k t ó r y c h widniałyTiart«łwane i c h n a z w i s k a . Fartuszki takie przetrwały najdłużej w parafii wolborskiej. F a r t u s z k i z X X w i e k u m o ż e m y po­ dzielić na d w i e g r u p y , to jest n a f a r t u s z k i z f a l b a n k ą o z a k o ń c z e n i u r ó w n y m oraz na f a r t u s z k i p ó ł o k r ą g ł e . Ryc. 46. Rękaw koszuli kobiecej, gorsetowej zdobiony haftem, zaszewkami i wstążeczką. K o ­ m o r n i k i , pow. Piotrków. Podziałka 1:2. Rysował W . Rudź. 1952 r. 46 �Fartuszki z grupy pierwszej są z b i a ł e g o p e r k a l u , długie niżej k o l a n , szerokie, z a o p a t r z o n e w Falbanki oraz wąskie zakładeczki. Zasiąg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o • — • — d a w n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o skaia o b e c n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o 1 II Występowanie f a r t u s z k a ,M!I?III. m Pabianice 0 5 1 0 * M Fartuszki z drugiej grupy rozpadają się na d w i e o d m i a n y , a m i a n o w i c i e : na fartuszki o płaszczyźnie j e d n o l i t e j (ryc. 2, 7, 10). oraz p o d z i e l o n e j n a części p r z y p o m o c y w s t a w e k l u b a k ­ s a m i t e k ( r y c . 9, 48). T e ostatnie b y ł y t r ó j d z i e l n e , gdyż s k ł a d a ł y się z t r z e c h c z ę ś c i . Ś r o d k o w a i c h c z ę ś ć b y ł a szer­ sza od b o c z n y c h . W s z y s t k i e te części b y ł y z sobą p o ł ą c z o n e k o r o u e c z k ą l u b p r z y p o m o c y f r a n c u s k i e g o s z w u . to jest kryjącego brzegi po j e d n e j i d r u ­ giej stronie. F a r t u s z k i m i a ł y o b s z y c i a z k u p n e j k o r o n k i i były ozdabiane płaskim r ó ż n o b a r w n y m h a f t e m . Dążności estetyczne wiejskich d z i e w c z ą t d o p r o w a d z i ł y z czasem do tego, że trójdzielny f a r t u s z e k uległ d a l s z y m podziałom, s t w a r z a j ą c w ten sposób w j e g o d o l n e j c z ę ś c i n o w e moż­ Ryc. 47. Mapka zasięgu fartuszka. Rys. St. Siedlak. 1954 r. liwości w zakresie układu motywów zdobniczych. P o c z ą t k o w o zdobiły one t y l k o ś r o d k o w ą c z e ś ć płatów, p ó ź n i e j d o p i e r o i górną. O p i s a n e f a r t u s z k i szyte z b i a ł e g o p e r k a l u , b a t y s t u , z g r a n a t o w e g o j e d w a b i u l u b z c z a r n e j a l p a g i , z a c h o w a ł y się do n a s z y c h c z a s ó w i s t a n o w i ą jeszcze a k t u a l n ą c z ę ś ć k o b i e ­ cego s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o . Zapaski do pasa W drugiej połowie X I X w i e k u składową częścią odzieży k o b i e c e j b y ł y za­ p a s k i d o pasa. B y ł y one r o b i o n e z t k a n i n y w w ąsk i e p r ą ż k i od 2 d o 5 m m , najczęściej w dwóch lub w trzech kolorach i w y ­ raźnie nawiązywały do układu p a s e c z k ó w n a ó w T Ryc. 48. Perkalowy fartuszek panie aski ozdobiony płaskim haft m z Godaszewic, pow. B r eziny. Fot. St. Kałuża, 1948 r. 47 ���50. Zapaska do pa­ sa tkana w „przeplotkę", ozdobiona tasiemkami i k o r a l i k a m i („siotecką"). Wiaderno, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża, 1948 r . D a w n e o d z i e w a c z k i , noszone jeszcze w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u , b y ł y b a r d z o p r y m i t y w n e , s k ł a d a ł y się b o w i e m z j e d n e g o b i i ^ l i e j o K a w a ł k a p ł ó t n a . N a z y w a n o j e „prześcierotkami". P ó ź n i e j , t j . w okresie m i ę d z y r o k i e m 1880 a 1900, u p o w s z e c h n i ł y się o d z i e w a c z k i wełniane, na które t k a n o materiały o dnach szerokości 3 c m w k o l o r a c h c z e r w o n y m , zielonym l u b m o d r y m . Materiały na poszczególne o d z i e w a c z k i robiono przeważnie o j e d n y m d n i e . P r ą ż k i , z n a j d u j ą c e się m i ę d z y d n a m i , o b e j m o w a ł y k o l o r y w r ó ż n y m zestawie w z a l e ż n o ś c i o d tła. D o m a t e r i a ł ó w p r z e z n a c z o n y c h n a o d z i e w a c z k i d o d a ­ w a n o często m i ę d z y p r ą ż k i d w i e l u b t r z y n i t e c z k i białe. N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę t o j e t k a ć w t z w . p r z e p l o t k i , u ż y w a j ą c do tego p r z e ­ ważnie żółtych l u b białych nici. Ryc. 51. 4 Strój Zapaska naramienna (do „odziewu") tkana w „przetyczkę" o ponsowym dnie, modna na po­ czątku X X w . K o m o r n i k i , p o w . Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1955 r. Piotrkowski 49. ������������������������������������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32c85c370e18b2fe771821caa7a39c36.pdf fcf2615a9b0cea22a1ebc20f7b2dcf4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Podlasie - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6206 Title A name given to the resource Strój podlaski (nadbużański)/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.3; 48 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Świeży, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �������������������������������������������������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/137d621bfd8469d3d0026d7e2fa6a5ca.pdf 22b06b3bca26ff6454c02279bbe47f06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5692 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5292 Title A name given to the resource Strój pyrzycki/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych,część 1, Pomorze;z.1; s.39 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dobrowolska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A* T • L* A • S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH I A G N I E S Z K A D O B R O W O L S K A S T R Ó J PYRZYCKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H S T R O J Ó W I L U D O W Y C H POMORZE A G N I E S Z K A S T R Ó J ZESZYT I D O B R O W O L S K A P Y R Z Y C K I lilliiteka : , ; j p r [¡ Zakład Ku Ruro znawstwa B i b I i o t eJc 9- /i/r-1Nr Inwentarzowy ád.fí&.£F'F /ł9 Pli WROCŁAW 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA 5 5 LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW WYDAWANY POLSKIE PRZEZ LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET ADAM REDAKCYJNY: GLAPA, ANNA MŁODZIANOWSKI, ROMAN REDAKTOR OKŁADKA PLANSZE i ZESZYTU: BARWNE: CZESŁAWA ADAM PIETKIEWICZ, TADEUSZ NACZELNY: ADAMA GAJEK, KUTRZEBA, KAZIMIERZ REINFUSS, REDAKTOR JÓZEF SEWERYN JÓZEF JÓZEF GAJEK GAJEK MŁODZIANOWSKIEGO MARIA ORŁOWSKA LEWANDOWSKA UKŁAD GRAFICZNY HMORTKOWICZ-OLCZAKOWA DRUKARNIA KLISZE TRÓJBARWNE KRAKOWSKIE REDAKCJA NARODOWA I W JEDNOBARWNE ZAKŁADY ATLASU: WROCŁAW, 1 KRAKOWIE OFFSETOWE NANKERA 4. Nakład 6.200 egz. Ark. wyd. 4^3, ark. druk. S /^ Papier ilustracyjny bezdrzewny, 100 g. 61x86/8. Oddano do składania 20 grudnia 1954. Podpisano do druku 19 kwietnia 1955. Druk ukończono w maju 1955. Zam. 1047/54. M-5-80356. Cena zł 22.— �OD REDAKCJI Redakcja „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" wydając monografię A. Dobrowolskiej o stroju pyrzyckim pragnie włączyć swoją działalność do ogólnego dorobku nauki polskiej poświęconego problematyce Pomorza w 500-letnią rocznicę powrotu ziemi tej do Polski. Redakcja pragnie podkreślić, iż strój pyrzycki, który powstał na prastarej ziemi sło­ t wiańskiej na Pojezierzu Szczecińskim w X V I I I W ., posiada w y r a ź n e nawiązania do strojów słowiańskich, jak to z toku przedstawionej analizy w y n i k a j zasługuje też na uwagę w ramach wydawnictw Atlasu i z tego powodu, że jest przykładem, jak t r w a ł e są niektóre formy odzieży słowiańskiej. Monografia ta nie ma na celu wskrzeszania stroju pyrzyckiego — w terenie bowiem nie jest on obecnie ani noszony ani nawet znany, monografia jest tylko próbą r e k o n ­ s t r u k c j i , która dla celów naukowych w całokształcie wydawnictwa jest konieczna. Będzie ona również pożyteczna dla zespołów artystycznych. �WSTĘP Ziemia pyrzycka położona na południowy wschód od Szczecina graniczy na p o ł u d n i u poprzez powiat myśliborski z ziemią lubuską, na zachód z powiatem gryfińskim położo­ n y m na p r a w y m brzegu Odry, na wschód z powiatem stargardzkim. Nazwa Pyrzyc, po­ chodząca od słowiańskiego yojro-pszenica, dała podstawę Niemcom do określenia obsza­ r ó w leżących w dorzeczu jeziora Miedwieckiego i Płońskiego, połączonych ze sobą szere­ giem bagnisk aż po Odrę jako tzw. Weizacker, czyli pszennej gleby. Ziemię pyrzycka zamieszkiwało w dobie wczesno-historycznej słowiańskie p l e m i ę Pyrzyczan, wchodzące obok Wolinian w skład Pomorzan Zachodnich. Ziemia pyrzycka wchodziła niegdyś w obręb księstwa szczecińskiego, które wraz z Pomorzem Zachodnim (Przedodrzańskim) należało za Mieszka I i Bolesława Chro­ brego do Polski. Za Mieszka I I natomiast boczna linia Piastów, o ile za taką uznamy ród Gryfitów, objęła tron książęcy na Pomorzu, ale pod zwierzchnictwem Polski, wywodząc się od Świętopełka, syna Mieszka I . L i n i a Piastów Pomorskich panowała do r. 1637, stwarzając stałą więź duchową wiążącą Pomorze Zachodnie z Polską, jakkolwiek w a r u n k i polityczne zmusiły ją z czasem do składania hołdu cesarzowi niemieckiemu czy elektorowi brandenburskiemu i do uznania się jego lennikiem. Po w y m a r c i u l i n i i Piastów Pomorze Zachodnie zostało wcielone do Marchii Brandenburskiej, stając się z czasem zalążkiem p a ń s t w a pruskiego. Rdzennie słowiańskie i polskie p l e m i ę Zachodnich Po­ morzan było bardzo wcześnie narażone na procesy germanizacyjne ze strony Niemiec, co rzecz jasna nie mogło pozostać bez w p ł y w u także i na kształtowanie się ludowej odzieży. Ponieważ historia i t y p opisanego stroju łączy się najściślej z zagadnieniami natury polityczno-gospodarczej i społecznej, które znajdują również odbicie w ubiorze ludowym, tok pracy pójdzie w k i e r u n k u związania tych d w u zagadnień, przy zachowaniu metody kolejnego notowania faktów w ich jednoczesnym oddziaływaniu na siebie. Do czołowych zagadnień tego t y p u należą tutaj przede wszystkim zagadnienia osadnicze. Akcję kolonizacyjną na terenie ziemi pyrzyckiej zaczął na większą skalę sprowadzony z Danii w r. 1174 przez księcia Warcisława zakon cystersów osiedlony w Kołbaczu. Biorąc w swe posiadanie większość pyrzyckich osiedli, zajmował się trzebieniem puszczy, osuszaniem bagien oraz u p r a w ą urodzajnej gleby. Do celów tych sprowadzał osadników z zachodu, jak z Holandii, Flandrii, Fryzji i Saksonii, które to kraje przodowały od X I I w. począwszy w zasiedlaniu słowiańskich terytoriów, t j . środkowych i wschodnich połaci Niemiec, jak to zresztą podaje H e l m o l d , oraz Polski, Czech, W ę g i e r i krajów nadbał­ tyckich. W r. 1554 został klasztor na skutek reformacji zniesiony. Sugestie nauki nie­ mieckiej idą w k i e r u n k u związania grupy etnicznej, której strój opisany jest w niniejszej pracy, z kolonizacją cystersów kołbackich sprowadzających, oczywiście jej zdaniem, element wyłącznie niemiecki i to ze Starej Marchii. Cóż, kiedy wystarczy rzucić okiem na opisany ubiór, by się przekonać, że z działalnością cystersów nie może on mieć nic 5 �wspólnego. Ubiór ten bowiem stosunkowo późnego pochodzenia nie mógł powstać wcześniej, i to dopiero u swych źródeł, jak w X V I I w . , kiedy to klasztoru już dawno nie było. Tak więc powyższe sugestie najzupełniej bezpodstawne trzeba całkowicie w y e l i m i ­ nować, nie bawiąc się w ich roztrząsanie. Grupa etniczna, której strojowi poświęcona jest praca niniejsza, stanowi g r u p ę lud­ nościową obcą, napływową, wyróżniającą się swym strojem nie tylko od stroju miejsco­ wego, ale w ogóle od strojów noszonych w Polsce. Nawarstwiając się na już istniejące podłoże przejęła pewne elementy odzieżowe, a zwłaszcza zdobnicze od ludności miejscowej do swego stroju, co wynika jasno z dalszego opisu. Zagadnienia osadnicze zaważyły bardzo silnie na obliczu k u l t u r o w y m ziemi zachodnio­ pomorskiej. Stanowią one problemy o kapitalnym znaczeniu, których szersze opraco­ wanie nie mieści się w ramach niniejszego wydawnictwa. W z g l ę d y demograficzne i słaby stan zaludnienia powodował konieczność sprowadzenia ludności obcej. Akcja ta zapo­ czątkowana jak wspomniano w X I I w . podjęta została powtórnie na jeszcze większą skalę w X V i X V I w . trwając do końca wieku X V I I I , a nawet początku X I X w . Elementu osadniczego dostarczały głównie Niderlandy, t j . Holandia, Flandria i Fryzja, ponadto zachodnie Niemcy (Saksonia, Westfalia) oraz Francja, Anglia, Szwecja, Czechy i W ę g r y , a nawet Szwajcaria. Zwłaszcza Holendrzy i Fryzowie wyspecjalizowani w robotach wodnomelioracyjnych, nauczeni tego w w ł a s n y m kraju, zagospodarowywali całe wybrzeże morskie po Ł o t w ę i Estonię oraz większość pobrzeży rzecznych, stąd ślady ich spoty­ kamy t a m wszędzie w obfitości. Na terenie ziemi pyrzyckiej, atrakcyjnej dla wszelkiego rodzaju osadnictwa z uwagi na urodzajny czarnoziem przydatny do upraw pszenno-buraczanych, ośrodkiem zagad­ n i e ń gospodarczych stały się dwa ogromne jeziora: Miedwie i Płońskie oraz ich spływy. I to nie tyle z uwagi na rozwijające się t a m rybołówstwo, w M i e d w i u bowiem żyje bar­ dzo rzadki i cenny gatunek siei (Coregonus Maraene) wymagający specjalnego sprzętu do połowu, ile z uwagi na konieczność ciągłych melioracji wodnych; dno Miedwia leży bowiem poniżej poziomu morza (jest to tzw. kryptodepresja), brzegi jeziora są płaskie, a powierzchnia jego wynosi około 37 k m . Przez r y n n y obu jezior przepływa rzeczka Płonią wpadająca do Jeziora Dąbskiego pod Szczecinem. Otóż podmokłe pobrzeża jezior i bagniste tereny rzeczki Płoni i sąsiedniej I n y w y m a g a ł y przeprowadzania nieustannych robót terenowych, w związku z t y m i ściągnięcia odpowiednio fachowych r ą k do pracy. Jak wspomniano, specjalistami w tej dziedzinie byli Holendrzy i Fryzowie, których penetracja na te tereny datuje się od wczesnego średniowiecza. Roboty wodne na dużą skalę, jak np. obniżanie zwierciadła Miedwia, zaczęto przeprowadzać na tych obszarach w latach 1770-tych pod kierunkiem Holendra Haerlema za panowania Fryderyka I I , roboty te t r w a ł y aż do czasu wybudowania i otwarcia w 1854 r. przez Schoninga k a n a ł u łączącego te dwa jeziora. Tak samo prace nad osuszaniem bagien Odry przy Gardżcu, Gryfinie, D ą b i u i t d . , jak w ogóle cały system wodny ziemi pyrzyckiej był czynnikiem skupiającym wokół siebie duże masy ludności i decydującym nieraz o takim, a nie i n n y m typie zaludnienia. Ogromnie ważna arteria komunikacyjna, jaką była Odra i biegnące na jej pobrzeżach szlaki handlowe, stwarzały nader korzystne warunki rozwoju gospodar­ czego ziemi pyrzyckiej, dlatego też chętnie przybywali na te tereny osadnicy z całej zachodniej Europy, a nie rzecz jasna, wyłącznie z Niemiec, które nie były w możności dostarczenia takich ilości ludzi jak to się powszechnie przypuszcza; fakt ten należy pod­ kreślić z całym naciskiem. Otóż produktem takiej właśnie kolonizacji zachodnio-europejskiej na terenach sło­ wiańskich jest ostatnio noszony strój pyrzycki. Analiza ubioru doprowadziła do wyjaś­ nienia jego genezy; punktem wyjściowym dlań była wschodnia Fryzja l u b jej najbliższe okolice, jak np. fryzyjski Oldenburg na l e w y m brzegu Wezery, t a m to bowiem ubiór uformowany pod w p ł y w e m holenderskiego baroku, przybrał cechy nieledwie hiera2 6 �tycznej pompatyczności, odznaczając się o g r o m n ą sztywnością i ciężkością spowodowaną nagromadze­ niem spódnic czy sukien o niezliczonej ilości fałd utrudniających poruszanie się. Fałdy te były nieje­ dnokrotnie dołem spódnicy ujmowane w skórzane pasy lub obręcze, żeby umożliwić chodzenie. Przy­ dana do tego niekiedy ciężka biżuteria srebrna oraz kosztowne nakrycia głowy stanowią łącznie ze strojem swoistą całość. Cechą również bardzo t y ­ pową dla tamtego stroju są bardzo krótkie spódnice i.wychodzące spod spódnicy koszule, które obserwu­ jemy w Pyrzycach, gdzie ogromnie fałdziste i sute, a bardzo krótkie spódnice, których jest osiem, i wychodzące dołem koszule przypominają w ogól­ n y m wyrazie strój fryzyjski (ryc. 1). Natomiast pyrzyckie czepce są typowo holenderskiego pocho­ dzenia, pokazały się one na początku X V I I w . wszę­ Ryc. 1. Kolonizatorski strój z powiatu dzie tam, gdzie zjawiali się Holendrzy, t j . w zachod­ pyrzyckiego. XIX w. niej i centralnej Europie. Ponieważ ubiór ten ufor­ mowany został pod w p ł y w e m mody miejskiej, ma rzecz jasna swe najzupełniej zresztą ogólne analogie na zachodzie, gdzie ubiór tego t y p u noszono, a więc gorsety przypinane lub przyszywane do spódnic, wałki przy gorsecie dla lepszego oparcia spódnic, spódnice z k a w a ł k i e m gładkiego i prostokątnego przodu jako reliktem dawnego fartucha. Z mody miejskiej zachodu pochodzą torby, aksamitne podwiązki, m u f k i , płaszcze w typie holen­ derskiej hoiki, jak w Pyrzycach oraz haftowane rękawice i pończochy, bardzo typowe znowu dla odzieży północnej. Podobnie sztywną i fałdzistą spódnicę obserwujemy np. w Pilźnie, lecz przyszytą do typowego dla Czech, jak u nas dla Śląska Cieszyńskiego, żywotka. Takie same spódnice z wychodzącymi koszulami znajdują się i na Słowaczyźnie Morawskiej, na W ę g r z e c h i t d . , jednym słowem wszędzie tam, gdzie był infiltrat odzieży holendersko-fryzyjskiej, której wkład tak silnie zaważył w Pyrzycach. Strój ten odbiega zupełnie od innych strojów polskich (nie zachodnio-pomorskich), różni się tak samo od stroju miejscowej ludności polskiej zamieszkującej ziemię pyrzycką, jak to wynika z rozdziału I I , w k t ó r y m pierwotny strój pyrzycki został omówiony. Rozdział I OBECNY S T A N STROJU L U D O W E G O N A B A D A N Y M OBSZARZE Strój ludowy opisany w niniejszej monografii w terenie obecnie już nie istnieje. Na skutek granicy polskiej przeprowadzonej w 1945 r. na Odrze i Nysie dawna ludność powróciła po wojnie do Niemiec. Nie była ona zresztą ludnością miejscową, lecz jak z poprzedniego rozdziału wynika, ludnością sprowadzoną w drodze kolonizacji i nawar­ stwioną na miejscowe podłoże słowiańskie. Strój ten zaczął już zresztą zanikać po latach 1900, jakkolwiek w 1910 r. no­ siło go jeszcze przeszło 300 kobiet i 8 mężczyzn, a przed d r u g ą wojną światową już tylko 10 osób. Było to jednak stare pokolenie, n i k t bowiem z młodych nie chciał go nosić. A nie chciano dlatego, żeby nie zwracać u w a g i ; wyróżniał się widocznie bardzo spośród otoczenia jako obcy w t r ę t i to do tego stopnia, że np. polscy krawcy wyśmiewali się z niego, 7 �co spowodowało, że coraz mniej był w użyciu. Po w t ó r e był też niewygodny, kosztowny, podczas gdy kupowany w mieście był tańszy i nadążał za modą nie podkreślając niczyjej odrębności etnicznej. Zadaniem tej monografii jest r e k o n s t r u k c j a dawnego stroju pyrzyckiego, mająca na celu podkreślenie tych jego cech, które niewątpliwie nawiązują do starej słowiańskiej odzieży ludowej, a także do tych reliktowych cech ludowego stroju polskich grup etnicz­ nych na Zachodnim Pomorzu, jakie przetrwały t a m do dnia dzisiejszego. Rozdział I I ZARYS H I S T O R Y C Z N Y ROZWOJU STROJU PYRZYCKIEGO Za najstarszą w z m i a n k ę na temat stroju można uważać w y m i e n i o n ą w aktach wizyta­ cyjnych miasta Wolina w 1560 r. relację dotyczącą „szarej pyrzyckiej sukni" (ein grau pyritzisch Kleidt), wdziewanej przez mężczyzn. S u k n i ą t ą była bez w ą t p i e n i a noszona od Pyrzyc po wybrzeże szara s u k m a n a pochodzenia lokalnego, t j . polskiego. Pyrzyczanie bowiem cieszyli się opinią najlepszych tkaczy sukna na Pomorzu, jak już o t y m wspomina kronika z X V I w. Pomerania. Natomiast jeśli chodzi o czas powstania obecnej odzieży pyrzyckiej, nic dziwnego, że nie opisuje jej autor Pomeranii w X V I w., jak również C h e l o p e u s w r. 1574, jak­ kolwiek sam pochodził z Pyrzyc. Strój pyrzycki jest bowiem o wiele późniejszy i nie mógł wcześniej powstać niż w X V I I lub nawet w X V I I I w. jako produkt mody baroku. Dziwniejsze jest natomiast, iż milczą na ten temat całkowicie, jednego słowa nie poświę­ cając tak charakterystycznemu strojowi jak pyrzycki, kroniki z X V I I I w., jakkolwiek w t y m czasie mógł był już strój ten istnieć. I tak M i c r a e l i u s w r. 1725, aczkolwiek opowiada jak zasobna i bogata jest ziemia pyrzycka na skutek obfitych plonów rolnych zbieranych corocznie, milczy całkowicie na temat odzieży. Znany podróżnik B e r n o u i l l i w opisie swych podróży przez B r a n d e n b u r g i ę , Pomorze i t d . w latach 1777—-78 podaje ciekawy opis stroju kaszubskiego, lecz o pyrzyckim nie wspomina ani słowa. Analogicznie przedstawia się sprawa u B r u g g e m a n a w r. 1779, jak też i w opisie W u s t r a c k a z r. 1795. Milczy jeszcze całkowicie na ten temat relacja z podróży królowej L u d w i k i po Pomorzu w r. 1798 w g B l a s e n d o r f f a , której ogromnie podobał się strój jamnieński pod Koszalinem, natomiast o pyrzyckim ani nie wspomina, choć się zatrzy­ m a ł a w Chrapowie, Ryszewie i Dębicy Pyrzyckiej. Wszystkie te relacje zdają się świadczyć o jednym mianowicie, że w X V I I I w. opisy­ wanego stroju ciągle jeszcze w Pyrzycach nie było. Wydaje się to t y m dziwniejsze, że X V I I I wiek to niejako „złoty wiek" kolonizacji niemieckiej na Pomorzu, po której można by oczekiwać wprowadzenia tego stroju na omawiane obszary, jak bowiem wspo­ mniano wyżej, strój ten obcego pochodzenia, przywieziony przez kolonistów, nie pochodził ani nawet z X V I I I w., był bowiem również w koloniach fryderycjańskich nie znany, co już zwróciło u w a g ę B e r g h a u s a w r. 1868. Pierwszą wiadomością na temat opisywanego ubioru pyrzyckiego jest wzmianka, którą podaje zarówno B e r g h a u s , jak i K a r p o w s k y , iż w r. 1826 stany pomorskie urządziły wielkie święto k u czci Fryderyka W i l h e l m a I I I w Koszewku nad Miedwiem, a na starym słowiańskim wale dziewczęta pyrzyckie ubrane w swe stroje ofiarowały królowi wiersz. Ponieważ również i inne fakty, jak np. obrazek malarza Mosta z 1840 r. przedstawiający dziewczynę w stroju pyrzyckim, zgadzają się mniej więcej z powyższą datą, zdawałoby się z tego wynikać, iż strój ów przynieśli ze sobą koloniści sprowadzeni 8 �1*MI ł U l Tablica 1 STRÓJ PYRZYCKI Mai. M. Orłowska �za Fryderyka Wilhelma I I I i to jak się zdaje dopiero po wojnach napoleońskich, które ogromnie przetrzebiły stan zaludnienia na Pomorzu, a więc około 1816 r. za prezyden­ t u r y Sacka. Jakkolwiek Sack już kolonistów nie sprowadzał z braku pieniędzy, nie­ mniej przeprowadzał w dalszym ciągu roboty wodne nad Odrą oraz nad Miedwiem i Płońskim, które skończyły się dopiero po jego śmierci otworzeniem przez Schoninga w 1854 r. k a n a ł u łączącego te dwa jeziora. Relacją potwierdzającą datę naniesienia stroju w latach 1820 jest bardzo cenna informacja terenowa niejakiej Franciszki Bodenstein, ur. w 1820 r. w Kołbaczu. Podaje ona, iż w Kołbaczu i w okolicy opisywany strój pyrzycki w ogóle nie był noszony jak tylko przez przychodzących do sądu z dalszych wsi wieśniaków. Nie tylko zresztą w Kołbaczu — twierdziła dodając, „iż w latach mniej więcej 1820-tych b y ł noszony w s z ę d z i e całkiem inny strój", miejscowego pochodzenia, wyparty potem przez przy­ byszów, a dożywający swego końca w granicznych wsiach o k r ę g u do lat 1900. Do owych wsi należały jak to stwierdził R. H o l s t e n : Kołbacz, Żelewo, Rekowo, Biełkowo, Kobylanka na północy, Swochowo na zachodzie, Mielno i Sitno myśliborskie na południu, Strzebielowo iRzeplino na wschodzie, a jeszcze w r. 1910 zarówno w Żabowie, jak i w samych Pyrzycach znalazły się dwie kobiety, które posiadały ostatnie nakrycia głowy i potrafiły związać chustę, którą t u reprodukujemy jako jedyną pozostałość po dawnej, autochtonicznej odzieży pyrzycki ej (ryc. 2). I tak w e d ł u g opisu wymienionej Franciszki Bodenstein dawny ubiór pyrzycki miejsco­ wego pochodzenia stanowiła płócienna krótka koszulka pod gorset z krezą i szeroko mar­ szczonymi, długimi r ę k a w a m i podciągniętymi do łokcia, bogato zdobionymi, dalej gorset z ciemnego aksamitu w kwiaty, głęboko wycięty przy dekolcie i pod pachami, na bardzo cienkich ramiączkach, spódnice z ciemnej wełny, zdobne dołem listwą i sięgające do pół łydki, oraz przypięte do gorsetu — na haftkach lub wiązane — far- I Ryc. 2. Chusta o wiązaniu czołowym. Fragment miejscowego stroju pyrzyckiego. XIX w. 9 �tuch okalający całą spódnicę nao­ koło i chusta jedwabna czar­ na lub czerwona, haftowana w duże kwiaty albo też z druko­ wanego w kwiaty perkalu. Zło­ żona po przekątni i skrzyżowana na piersiach, założona była z przodu za fartuch. Bogatsze kobiety wkładały jeszcze sznury bursztynów. Nakryciem głowy była czapeczka z białego mate­ riału, zakładana na t y ł głowy i wiązana pod brodą (ryc. 5 ) ; pochodzenia francuskiego nosiła nazwę „sans peine". Najład­ niejszym jednak przybraniem głowy była czarna chusta jed­ wabna, złożona po przekątni i wiązana nad czołem w dużą kokardę (ryc. 2), którą dziew­ częta haftowały po bokach w kwiaty (tabl. I I I ) . W zimie wkładano ciepłe, podbite kabaty, w lecie duże, białe fartuchy i jasne spódnice oraz zazwyczaj Ryc. 3. Biała czapeczka „sans peine", dawne nakrycie białe chustki na głowę. W mo­ miejscowego stroju pyrzyckiego. XIX w. mentach obrzędowych nosiły starsze kobiety czepiec, którego opis zgadza się dokładnie z przejętym do nowego stroju czepcem do k o m u n i i Św., tak zbliżonym do czepców śląskich. Nawet fryzury były inne, dawne bowiem kobiety czesały się z przedziałkiem, przybyszki inaczej, bo pod górę. Mężczyźni nosili krótkie spodnie, pończochy, skórzane buty — w lecie białe, lniane ubrania i drewniaki lub wysokie buty. Na podstawie tego opisu dokonano rekonstrukcji stroju miejscowego przedstawionego na tabl. I I I . Strój kobiecy stanowi t u spódnica przykryta fartuchem, haftowana chusta na ramiona do białej bluzki i chusta haftowana na głowę, wiązana nad czołem w kokardę. Strój męski natomiast tworzą białe, płócienne spodnie do w y ­ sokich b u t ó w , granatowa kamizelka i granatowa sukmana, zwana „ F u t t e r h e m d " przez Niemców, złożona z trzech części, t j . pleców i d w u przodów, bez kołnierza i kieszeni. Relacje o niej przetrwały w terenie (por. opis stroju męskiego), podobnie jak w Jam­ nie Koszalińskim. Sukmana ta przypomina wyraźnie sukmany polskie, podczas gdy strój kobiecy powstał pod silnym w p ł y w e m stroju dolno-łużyckiego, a nie alzackiego(!), jak to sugeruje Holsten, gdzie s z a l a nie chusta w i ą z a n a nad czołem w kokardę nic z pyrzyckim strojem nie ma wspólnego. Jak wynika więc z opisu, dawny strój pochodzenia miejscowego, który dał się zre­ konstruować w Pyrzycach najzupełniej inaczej wyglądał od nowego, aczkolwiek nie był oczywiście ubiorem odosobnionym, jak bowiem wiadomo, wiązana nad czołem chusta bierze swe źródło na Łużycach, noszona jest w kolorze czarnym łącznie z czarnym ka­ batem w Świebodzinie w ziemi lubuskiej, oraz w Uradzie nad Odrą, także w powiecie myśliborskim, pokazuje się w Pyrzyckiem jak również po drugiej stronie jezior pyrzyckich zarówno w powiecie stargardzkim, jak i gryfickim na północy. Fotografie z Suchanówka stargardzkiego (ryc. 4) jak i z Gosławia gryfickiego z 1860 r. (ryc. 5) przedstawiają strój 10 �dla starszych cały czarny, t j . j e d n o b a r w n ą spódnicę, czarną bluzkę wiązaną pod szyją w żabocik, czarną chustę na ramiona i czarną chustę na głowę, wiązaną w dużą ko­ kardę nad czołem, oraz fartuch w cienkie paski. Podobne szczegóły stroju podaje też jako charakterystyczne i dla Kaszub Fr. L o r e n t z . W y m i e n i a on bowiem również jednobarwne, ciemne spódnice, czarne kabaty, chustki oraz czarną chustę przemyślnie wiązaną na głowie w kokardę i wzorzyste rękawice. Jak więc z powyższego wynika, ubiór tego t y p u znany był na całym Pomorzu Zachodnim jako też i Wschodnim po Elbląg oraz również okazał się po bliższym zbadaniu miejscowym strojem noszonym W Pyrzy­ cach. Tak samo jednobarwne spódnice z listwami i fartuchy naokoło spódnicy oraz skrzyżo­ wane chusty na ramionach spotykamy na Łużycach i na Śląsku. Gorset pyrzycki wzorzysty i niski, z głębokimi wycięciami charakterystyczny był np. dla Opolszczyzny i Pszczyny. Czapeczka biała natomiast zakładana na t y ł głowy, pochodzenia francuskiego, ma też swoją analogię na Kaszubach i na Mazurach, w Skandynawii i na Zachodzie. Zapewne też noszono niegdyś wałek chusty jako pozostałość po dawnej płachcie od deszczu, który to wałek typowy dla całej grupy słowiańskiej pokazuje się w najbliższym są­ siedztwie, bo zarówmo w ziemi lubuskiej, jak i w Gdańsku, by swym zasięgiem dotrzeć do Bremy i do heskiego Schwalmu. Co ciekawsze jednak, haftowana w duże kwiaty chusta na ramiona została prze­ szczepiona ze starego stroju na nowy, jak i w ogóle zresztą całe zdobnictwo występujące w n o w y m ubiorze poza chustą też na fartuchach, pończochach i torbach. Jak się do tego wniosku doszło, że nowy strój przejął całe zdobnictwo autochtoniczne do swego kostiumu? Otóż na podstawie zdjęć reprodukujących pyrzycki strój do kościoła, w jego fazie pierwo­ tnej (ryc. 6) i późniejszej (ryc. 8) wynika, iż pierwotnie strój ten pozbawiony b y ł zupełnie haftów. Fartuch bowiem był w paski, bez żadnego haftu, tak samo pończochy nie były haftowane, lecz miały tylko markowane wężykiem wyszycie, a chusta była drukowana t Ryc. 4. Strój miejscowy (dla starszych) w. XIX i Suchanówka, pow. stargardzki. Ryc. 5. Strój miejscowy z 1860 r. Goslaw, powiat gryficki. �Ryc. 6. Pierwotny wygląd kolonizatorskiego stroju do kościoła z powiatu pyrzyckiego. Pocz. XIX w. 12 �w kwiaty, noszona zresztą do ostatka pod wierzchnią haftowaną. Brak też było m u f k i jak i ozdobnych torb i podwiązek (ryc. 6). Tak więc nieliczne hafciarki zdobiące póź­ niej strój pyrzycki, a skupione w Stróżewie, Nieborowie i Pyrzycach były pochodze­ nia miejscowego, haft zaś ten nie miał oczywiście nic wspólnego z ubiorem kolonistów, którzy zamieszkali w dawnych osadach słowiańskich ziemi pyrzyckiej i gryfińskiej i prze­ jęli ich zdobnictwo. Jeśli chodzi natomiast o czas powstania poszczególnych części stroju pyrzyckiego, to trzeba stwierdzić, że nie jest on jednolity. Najstarszą częścią odzieży pyrzyckiej jest nie­ wątpliwie bluzka pod gorset, o starym kroju p o n c h o , jakkolwiek posiada z przodu boczne rozcięcie, tak że nie wkłada się jej przez głowę (ryc. 7). Jak wiadomo, krój poncho datuje się od czasów przedhistorycznych, a dla t e r e n ó w północnych potwierdza go znane wykopalisko bluzki jutlandzkiej z epoki brązu. Jak wiadomo bluzki wykonywane z cienkich płócien charakterystyczne były dla Słowian oraz, jak twierdzi H o t t e n r o t h , zachowały się t a m wszędzie, gdzie Słowianie zasiedlali wschodnie Niemcy, t j . w iUtenburgu saskim, Bawarii, wschodniej Hesji i wschodniej Westfalii (por. leksykon H o o p s a ) . Strój osadników, jak już wspomniano, wzoruje się na miejskiej modzie późnego baroku, jednakże warto zauważyć, że gorset (ryc. 7), który nie jest wprawdzie wykrojony z jednego kawałka m a t e r i a ł u , jak to obserwujemy na gorsetach wczesnych, bowiem składa się z czterech części, nie jest też zszywany sposobem francuskim z dużej ilości brytów. Natomiast spódnice t y p u pyrzyckiego, m u f k i , torby z aksamitu i ozdobne podwiązki już niewiele z ludowością stroju mają wspólnego, choć są w właściwy sobie sposób przez lud przyswojone. Tak samo płaszcz zszywany z tępo ściętych trójkątów, dołem poszerza­ nych klinami, wzorowany jest na kroju płaszcza holenderskiego, zwanego hoiką, a przy­ brany górą pelerynką w formie kołnierzy zachodzących na siebie i spięty k l a m r ą meta­ lową, przypomina najzupełniej płaszcz z epoki biedermayeru, co podkreśla jeszcze nakrycie głowy w formie biedermayerowskiej budki (ryc, 8 i 9). Ryc. 7. Kroje: 1. bluzka typu poncho, 2. gorset, 3. czepiec, 4. spódnica; wedle R. Holstena. XIX w. 15 �Ryc. 8. Kolonizalorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór kobiecy /według Kretschmera) 14 �Ryc. 9. Kolonizatorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór męski (według Kretschmera). XIX �Ryc. 10. Chusta kohiet uboższych, haftowana na obu rogach, Brzesko, Letnin (powiat pyrzycki). XIX w. Strój męski złożony z krótkich zamszowych spodni, wysokich butów, z granatowego płaszcza z czerwonymi wyłogami i l a m ó w k a m i , z t y ł u ściągniętego dragonem, wzorowany jest na stroju w ojskowym X I X w. Do części wzorowanych na modzie miejskiej X V I I I w . należą również obcisłe, krótkie spodnie, sprzączkowe niskie buciki, pończochy oraz wcięty płaszcz z d u ż y m kołnierzem, zwany z francuska Rocklohr (ryc. 9). Do odzieży pocho­ dzenia miejscowego o bardziej p r y m i t y w n y m wyglądzie należy zaliczyć granatowy surdut ubierany na niektóre świąteczne okoliczności, bez kołnierza, z jednym r z ę d e m guzików, zwany Futterhemd, oraz niebieski surdut wdziewany przez mieszkańców północnych okolic ziemi pyrzyckiej (Tabl. I ) . Niestety krój obu tych części odzieży nie jest znany. Jak wiadomo z innych t e r e n ó w , to jest z Jamna pod Koszalinem, nazwą „ F u t t e r h e m d " określano po prostu s u k m a n ę pochodzenia lokalnego, o bardzo p r y m i t y w n y m kroju, złożoną z trzech części, bez kołnierza, kieszeni i zapięcia, którą noszono też i w Pyrzycach. Strój pyrzyckich kolonistów jest w przeciwieństwie do skromnego stroju miejscowego ubiorem bardzo bogatym, świadczącym o dużej zamożności omawianej grupy. Co cie­ kawsze jednak, początkowo nie miał on tak strojnego w y g l ą d u , jakiego n a b r a ł z czasem, późniejsze bowiem nabytki w rodzaju m u f k i , ozdobnych podwiązek i torb oraz niezwykle bogatego zdobnictwa na chustkach i pończochach świadczą o wzroście zamożności. Zja­ wisko to będzie niewątpliwie stało w związku ze wzrostem uprzemysłowienia i tak zresztą bogatej z natury ziemi pyrzyckiej, jakie miało miejsce w X I X w. Rozkwit ustroju kapi­ talistycznego, rozwój przemysłu fabrycznego, podniesienie gospodarki rolnej w w y n i k u jej uprzemysłowienia, zracjonalizowana hodowla rybna na dużą skalę w d w u jeziorach, wysoko postawione ogrodnictwo i warzywnictwo, nastawione na dostawy do pobli­ skiego Szczecina, i inne współczynniki gospodarcze znalazły swe odbicie w zamożności r lo �Mai. Cz. Lewandowska �pyrzyckiego ubioru ludowego. Ziemia pyrzycka jedna z pierwszych otrzymała połącze­ nia kolejowe z Prusami centralnymi, w przeciwieństwie do innych, mniej urodzajnych prowincji, co również obok uregulowanego systemu dróg wodnych przyczyniło się do wzbogacenia i unowocześnienia szlaków komunikacyjnych, a co za t y m idzie, do wzrostu dobrobytu jej mieszkańców. W t y m stanie rzeczy polska ludność miejscowa zepchnięta do roli pośledniej nie miała żadnych szans rozwoju, a zatem i stworzenia strojniejszego odzienia. Fakt ten znalazł swój wyraz w etuonimice o tyle, że polscy krawcy chałupnicy i robotnicy w y ­ śmiewali się z obcego ubioru, co nie pozostało bez w p ł y w u na szybkość jego zanikania. Niemniej i w obrębie tak bogatego stroju pyrzyckiego dawały się zauważyć różnice związane ze stanem zamożności poszczególnych jednostek, t j . wielko- i małorolnych. Różnice te nie dotyczyły wyglądu stroju jako całości, lecz jakości jego e l e m e n t ó w skła­ dowych a przede wszystkim zdobin. Tak więc kobiety uboższe miały chusty haftowane wełną, a nie jedwabiem. Chusta taka była na jednym narożniku wyszyyana czerwono, na drugim niebiesko, by mogła równocześnie służyć po złożeniu jej po przekątni na dwie okazje, t j . zarówno świąteczne jak i pogrzebowe (ryc. 10). Kobiety bogatsze miały oczywiście zdobioną jedwabiem osobną chustę na każdą uroczystość, przy czym na specjalne okazje chusta ta była wyszywana dodatkowo cekinami, a zarys ornamentu zdobniczego, w t y m przypadku kwiatu, obrzeżony był złotym sznureczkiem czy szutażem, w przeci­ wieństwie do skromnego wyszycia na chustach kobiet uboższych. Kobiety zamożniejsze wkładały na szyję sznury bursztynów, na co kobiety biedniejsze nie mogły sobie pozwolić. W stroju m ę s k i m stosunkowo dość skromnym, różnice te nie przejawiały się tak ostro. Co najwyżej odzież ludową zastępowano wiele tańszą konfekcją pochodzenia miej­ skiego, dzięki czemu ludowy strój męski zanikł o wiele szybciej aniżeli kobiecy. Rozdział I I I Z A S I Ę G STROJU PYRZYCKIEGO Jak wspomniano w rozdziale poprzednim, strój pyrzycki nie był bynajmniej strojem jednolitym. Istniały zwłaszcza różnice w stroju między ziemią gryfińską a pyrzycką (por. m a p ę 2). I tak strój o wiele uboższy, posiadający skromne chusty, jak się zdaje nie haftowane lecz drukowane, brak podwiązek i m u f k i , noszonej rzadko (również określenie na gorset josip* było nieznane) cechował miejscowości powiatu gryfińskiego położone bliżej Odry. Należały t u : Kołowo, Binowo, Chlebowo, Wysoka, Żelisławiec, W e ł t y ń , Kartno, Gardno, Sobieradz, W i r ó w , Chwarstnica, Bartkowo, M i e lenko, Borzym, Runowo. Zasięg jego na północ dochodził do powiatu szczecińskiego i miejscowości takich jak Śmierdnica i Płonią. Resztę wsi obejmował powiat pyrzycki wraz z swym strojem nieporównanie bogatszym, o wspaniale haftowanych chustach, podwiązkach, pończochach, torbach i przydanych do stroju mufkach. Miejscem najwięk­ szego rozkwitu stroju było Wierzbno nad Miedwiem, penetrowane od dawnych czasów przez ludność pochodzenia niderlandzkiego. W czystszej formie zachowany strój powiatu gryfińskiego wskazywałby na fakt, że osadnicy przyszli poprzez wcześniej kolonizowaną B r a n d e n b u r g i ę , gdzie zatrudnieni byli przy osuszaniu bagien Odry. O Fryzach w Bran­ denburgii na l e w y m brzegu Odry por. m a p k ę u A. Schródera (Bemalter Hausrat Leipzig), co potwierdzałoby naszą tezę o fryzyjskim pochodzeniu niemieckich osad­ ników. W powiecie pyrzyckim, gdzie osiedlano większe ilości przybyszów zachodnio17 �europejskich, nastąpiła symbioza rozmaitych e l e m e n t ó w odzieżowych i zdobniczych. Największe zbliżenie wykazuje późniejszy ubiór pyrzycki ze strojem z okolic Damny Łużyckiej (Dahme), t a m bowiem nosi się też spódnice z czerwonego pasiaka, aksamitne gorsety, długie fartuchy, haftowane chusty oraz zimą i latem tak charakterystyczny szczegół jak mufka futrzana. Różnią go natomiast zupełnie inne nakrycia głowy. Jak z tego wynika, na terenie Pyrzyc nawarstwiały się rozmaite grupy etniczne a zatem i rozmaite typy odzieży. Tak samo zaznaczały się pewne różnice w ubiorze między północą a p o ł u d n i e m ziemi pyrzyckiej; dwa jeziora stanowiły t u naturalny dział terenu. Fakt ten znalazł odbicie przede wszystkim w stroju m ę s k i m , np. na p o ł u d n i u powiatu wdziewano tylko granatowy surdut z czerwoną podszewką, wyłogami i l a m ó w k a m i , w zięty z pruskiego lub szwedz­ kiego płaszcza wojskowego oraz okrągły kapelusz (ryc. 9), na północy natomiast surdut niebieski, tak typowy dla stroju kaszubskiego, noszony również do skórzanych spodni, pończoch i b u t ó w (tabl. I ) oraz futrzaną czapkę na głowę. Tak samo północny strój ko­ biecy był zróżnicowany o tyle, że posiadał koszulę z r ó w n a n ą ze spódnicą jak na Kaszubach, południowy —• koszulę wystającą poniżej s u k n i ; żółte buty nosiło się na północy, zielone na p o ł u d n i u i t d . Dowodziło to, że południe ciążyło k u szybciej niemczonemu Pomorzu Nadodrzańskiemu, północ natomiast k u przesyconemu elementami kaszubskimi powia­ t o w i stargardzkiemu. Przez powiat ten bowiem przechodziła kaszubska granica językowa, wytyczona na podstawie m a t e r i a ł u onomastycznego z X I I — X V w . przez T . L e h r a S p ł a w i ń s k i e g o (por. m a p ę 1), co rzecz jasna nie mogło pozostać bez w p ł y w u na kształ­ towanie się pewnych e l e m e n t ó w k u l t u r y ludowej. Dawny ubiór miejscowy natomiast udało się odnaleźć jeszcze we wsiach peryferycznych ziemi pyrzyckiej, gdzie dożywał swego końca. Należały t u : na północy Kobylanka, Biełkowo, Rekowo, Żelewo, Kołbacz w powiecie gryfińskim. Był on też u ż y w a n y w Swochowie na zachodzie, Mielnie i Sitnie myśliborskim na południu, Strzebielewie i Rzeplinie na wschodzie. Natomiast w Żabowie i Pyrzycach znalazły się dwie kobiety w 1910 r., które posiadały ostatnie nakrycia głowy i u m i a ł y wiązać chustę nad czołem w tradycyjny sposób. Hafciarki z kolei skupione były w Nieborowie, Stróżewie i Pyrzycach. Analogiczny strój do ubioru miejscowego w Pyrzycach odnaleziono również na pod­ stawie fotografii w sąsiednim S u c h a n ó w k u w powiecie stargardzkim oraz na północy w Gosławiu w powiecie gryfickim, co dowodzi, iż miejscowa ludność pomorska ubierała się podobnie. Wszystkie zasięgi bowiem stroju pyrzyckiego jak i opis jego opi.ra się głównie na danych literatury niemieckiej, a mianowicie na wyczerpującej mono­ grafii o Pyrzycach R. H o l s t e n a , jak i na podstawie zabytków ikonograficznych, t j . fotografii odnalezionych w M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie. Rzecz jasna, że przeprowadzono pewne korektury zasięgów wątpliwych oraz uwypuklono zasięgi daw­ nego ubioru miejscowego. r Rozdział I V O G Ó L N Y OPIS STROJU M Ę S K I E G O S t r ó j m ę s k i składał się z koszuli, krótkich zamszowych spodni, białych pończoch, wysokich b u t ó w , kamizelki i długiego surduta. Na głowie noszono filcowy kapelusz z szerokim, okrągłym rondem. S t r ó j z i m o w y był ten sam, jedynie pod kamizelkę wkładano sięgający bioder wzorzysty kaftan, a na wierzch granatowy płaszcz, w k ł a d a n y w ogóle w razie niepogody i do drogi. Na głowę nakładano futrzaną czapkę z klapami na uszy. 18 �S t r ó j l e t n i nie różnił się od opisanego na początku. Strój roboczy natomiast składał się z białych lub niebieskich lnianych spodni i z niskich b u t ó w do białych pończoch. Na kamizelkę nakładano kaftan w kwiaty sięgający bioder, na głowę zaś futrzaną czapkę, u ż y w a n ą też po domu. Do prac domowych ubierano również długie skórzane spodnie, dołem przewiązane^ na spodnie pończochy, a na stopy drewniaki. S t r ó j o b r z ę d o w y u ż y w a n y był tylko do kościoła lub w czasie obrzędu ślubnego. Składał się on z zamszowych spodni, wysokich lub niskich sprzączkowych b u t ó w , pończoch, z kamizelki, surduta granatowego lub czarnego na czerwonej podszewce widocznej na wyłogach kołnierza, czarnej chustki na szyję, rękawic i kapelusza z szerokim rondem lub też z cylindra (ryc. 8 i 9). Na niektóre świąteczne okoliczności wkładało się zamiast surduta g r a n a t o w ą suk­ m a n ę bez kołnierza, z jednym r z ę d e m guzików. Był to strój miejscowy dawnego pocho­ dzenia, tzw. Futterhemd (Tabl. I I ) . W niektórych wsiach jak Brzezin, Ryszewo no­ szono spodnie długie, bardzo wąskie, z granatowego sukna, wpuszczone do wysokich butów. S t r ó j w e s e l n y był taki sam, jedynie na głowę wkładano cylinder zdobny z boku p ę k i e m m i r t u i kwiatów oraz wstęgami. O b r z ę d o w y s t r ó j m ł o d z i e ż y stanowiły zamszowe spodnie, buty z czerwono w y ­ kończonymi cholewami, długi surdut oraz cylinder obwiedziony paskiem złotego papieru, przybrany gałązką rozmarynu i ośmioma kolorowymi w s t ę g a m i , zwisającymi do łokcia. Rozdział V S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS STROJU M Ę S K I E G O K a p e l u s z czarny z filcu, o rondzie szerokości 8 cm i o głowie wysokiej na 11 cm noszony był tak do roboty, jak i do kościoła. Głowę kapelusza otaczała czarna, szeroka wstęga z jedwabiu, zakończona z t y ł u dużą kokardą o końcach długości 40 cm (ryc. 9). C z a p k a f u t r z a n a w y k ł a d a n a w e w n ą t r z futrem miała główkę z czerwonego lub zielonego fryzu i była zszyta z czterech części zakończonych górą złotym chwastem długości 8 cm. Brzegi czapki były podniesione do góry, przód był wysoki na 6 cm, część zaś tylna na 10 c m ; część t ę specjalnie w a t o w a n ą , opuszczano zimą na uszy (tabl. I ) . K o s z u l a z r ę k a w a m i naprzód wszywanymi, potem przypinanymi, sięgała kolan; kołnierzyk był także przypinany wokół szyi. S p o d n i e ze skóry lub płótna sięgały kolan, dokoła których były zapinane na guziki. Długie spodnie noszone na co dzień sporządzano ze skóry, paradne zaś z granato­ wego sukna. Nakładano do nich zawsze białe pończochy, nawet pod wysokie buty. Górą spodnie były przytrzymywane paskiem, z przodu zamykane szeroką, k w a d r a t o w ą klapą, zapinaną na dwa guziki (tabl. I ) . K a m i z e l k i szyto z grubego czarnego lub granatowego sukna na czerwonym spodzie. T y ł kamizelki robiono z podszewki, przód zapinano na 13—18 mosiężnych guzików, dziurki obrzucano zielonymi nićmi. Po obu stronach kamizelki były czerwone lamowane kieszonki zdobne r z ę d e m 10 guzików u g o r y , a jednym pośrodku oraz szlakiem czerwonego i zielonego haftu krzyżykowego wzdłuż guzików lub niekiedy w poprzek, zależnie od ich układu. Górą kamizelka była wykończona stojącym, przylegającym kołnierzykiem wysokim na 3,5 cm. S u r d u t ciemnogranatowy lub czarny na czerwonej podszewce z fryzu był długi na 1,25 m i sięgał kostek. Zszyty b y ł z 4 części, t j . 2 przednich i 2 t y l n y c h zszywanych 19 �środkiem wzdłuż pleców. Szwy boczne jak i dragon na 2 guzikach ściągający tył sur­ duta był czerwono lamowany. Zamiast dragona bywały też tylko dwa guziki, a pod n i m i dwa szwy długości 20 cm, w które w razie niepogody wsadzano poły surduta. Przód m i a ł dwa rzędy guzików obleczonych m a t e r i a ł e m i czerwono lamowany w y k ł a d a n y kołnierz z czerwonymi wyłogami. Dwie kieszenie po bokach były też czerwono obrze­ żone. R ę k a w y m i a ł y wywijane mankiety, zdobne 4—6 guzikami na wyłogach i nosiły nazwę „szwedzkich" lub „ b r a n d e n b u r s k i c h " . W związku z surdutem zachodziły też zmiany zależnie od okolicy; jezioro Płońskie wraz z jeziorem Miedwieckim stanowiło naturalny dział terenu, wzdłuż którego biegła granica zasięgu niektórych e l e m e n t ó w stroju ludowego. A więc na p o ł u d n i u wkładano surduty ciemnogranatowe, na północy jasnoniebieskie. Na p o ł u d n i u podszewka i lamówki były czerwone, na północy niebieskie; w ogóle kolor czerwony b y ł typowy dla południa, a niebieski dla północy (ryc. 9 i tabl. I ) . P ł a s z c z dawniej u ż y w a n y sporządzany był z niebieskiego sukna na takiej samej podszewce, na plecach miał kołnierz wycinany w łuki i nazywał się Rockelohr (z franc. r o ą u e l a u r e ) (ryc. 9). Rozdział V I O G Ó L N Y OPIS STROJU KOBIECEGO S t r ó j k o b i e c y składał się z koszuli, białej bluzki, z welwetowego spodniego gorsetu w kwiaty, z g r u b y m w a ł k i e m w stanie, dźwigającym 5—8 krótkich i mocno fałdowanych spódnic, czerwonych u młodszych, czarnych u starszych, z wierzchniego gorsetu z czar­ nego sukna, długiego czerwono haftowanego fartucha i z czerwono haftowanej chusty na ramiona. U z u p e ł n i e n i e m stroju była kreza na szyi, sznury bursztynów, torba i weł­ niane, haftowane rękawice. Głowę przybierano białą, szeroką przepaską oraz obcisłym czepcem, niebieskim u młodych, czarnym u starszych, którego dwa zaokrąglone szpice na uszach zachodziły na policzki. Na nogi zakładano haftowane pończochy czerwone lub czarne, odpowiednie do spódnicy, przytrzymywane ozdobnymi podwiązkami, na stopy pantofle aksamitne lub barwnie wyszywane (ryc. 8). S t r ó j z i m o w y nie różnił się od poprzedniego, jedynie w razie chłodu wkładano czarny fałdowany płaszcz zamiast chusty, u ż y w a n y jeszcze do niedawna przez starsze kobiety. W czasie zimna lub niepogody noszono wysokie buty z cholewami, żółtymi na południu, zielonymi na północy powiatu. Na ręce wkładano w e ł n i a n e rękawice. S t r ó j l e t n i nie odbiegał od opisanego na początku stroju kobiecego, uzupełniał go tylko w k ł a d a n y na czepiec wysoki, wąski kapelusz słomkowy, z rondem szer­ szym nad czołem, przybrany wzorzystą aksamitką, w typie biedermeierowskiej budki (ryc. 9). ' ' S t r ó j r o b o c z y natomiast był znacznie zredukowany, ograniczał się do koszuli, dwóch spódnic i spodniego gorsetu. Na głowie noszono czepiec, który w razie u p a ł u przy robotach polnych zdejmowano, a jego miejsce zajmował wówczas duży, okrągły słomkowy kapelusz, (ryc. 9, po prawej na ziemi). S t r ó j o b r z ę d o w y , t j . strój do kościoła, do komunii, strój ślubny i żałobny był nieco zróżnicowany. S t r ó j do k o ś c i o ł a stanowił całość, która na ogół nie różniła się od stroju opisanego na początku. T u dochodziły jeszcze pewne dodatkowe szczegóły, jak bogatsza kreza, kolorowo wyszywane rękawice oraz najważniejsza ozdoba, t j . duża mufka z niedźwie­ dziej skóry, przybrana zielonymi lub niebieskimi w s t ę g a m i , noszona nawet w największe �upały. Przez m u f k ę musiała być przeciągnięta biała, tiulowa kupna chustka, wielkości 1,40x1,25 m , której długie końce zwisały dekoracyjnie po obu stronach m u f k i (tabl. I ) . S t r ó j o b r z ę d o w y młodych dziewcząt przypominał trochę strój ślubny, wyróżniał się w i e ń c e m z m i r t u i sztucznych kwiatów na głowie oraz kolorowymi w s t ę g a m i . Na barwnie haftowaną chustę nakładano chustę białą tiulową, tak jak na kolorowy fartuch, biały tiulowy. Tak wyglądał strój do konfirmacji, jedynie w stroju do k o m u n i i św. zacho­ dziły pewne zmiany, głównie w kolorze u b i o r u ; spódnica bowiem była czarna, z czarną wstęgą u dołu. Do niej czarne pończochy z niebieskim haftem. Na niebiesko haftowaną chustkę na ramiona zarzucało się d r u g ą , białą tiulową, tak aby haft przeświecał. Tak samo zakładano biały t i u l o w y fartuch haftowany i m u f k ę oraz torbę. Jako nakrycie głowy wkładano tiulowy, biały czepiec o długiej fałdowanej ryżce z haftem, a na n i m z t y ł u głowy osadzano mały, czarny czepiec z aksamitu strzyżonego w kwiaty, obszyty s r e b r n ą t a ś m ą z szychu. Strój ten noszony był również i na inne uroczyste okazje (ryc. 11). S t r ó j w e s e l n y utrzymany cały w czerwonej tonacji, nie różnił się od stroju do kościoła, jedynie ubiór głowy stanowił obcisły i gładki, biało haftowany lub srebrem wyszywany czepiec oraz girlanda z m i r t u i k w i a t ó w w formie czółka, z którego zwisały z t y ł u czerwone wstęgi. Strój uzupełniała kreza, wiązana pod brodę w białą, dużą kokardę, i futrzane rękawice, wyszywane złotem. S t r ó j ż a ł o b n y b y ł cały czarny, tylko hafty, zazwyczaj czerwone, zastępowano niebieskimi. Chustka przeciągana przez m u f k ę miała mniejsze w y m i a r y i robiona była nie z t i u l u , lecz z m u ś l i n u zdobionego na rogach czarnym haftem krzyżykowym. Rozdział V I I S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS STROJU KOBIECEGO N a k r y c i e g ł o w y składało się z zawsze widocznej z przodu białej płóciennej prze­ paski oraz z czepca. Przepaska był to płat wielkości 20 cm kwadratowych, trójkątnie zło­ żony i tasiemką przywiązany z t y ł u do warkocza. Czepiec noszony był przez mężatki, dziewczęta i dzieci. Szyto go z niebieskiego lub czarnego jedwabiu; zachodził zaokrąglo­ n y m i szpicami na policzki, podczas gdy czoło i część włosów pozostawały odsłonięte. Czepiec był wiązany pod brodą w s t ę g a m i długimi na 1 m , z t y ł u posiadał szeroką kokardę dłu­ gości 50 cm o końcach długości 90 cm. Składał się z d w u części: przedniej i tylnej i nie posiadał denka, zamiast którego był z t y ł u ściągnięty na okrągło tasiemką. T e n t y p czepca był najbardziej popularny i najbardziej charakterystyczny dla stroju pyrzyckiego (ryc. 13). D r u g i m typem był czepiec czarny, o wysoko podniesionym i usztywnionym t r ó j ­ k ą t n y m dnie i gładkiej części przedniej, zsunięty też z czoła, a noszony przez stare ko­ biety (ryc. 12). Najzupełniej inny, nietypowy dla całości stroju b y ł czepiec u ż y w a n y do kościoła. Był on biały, tiulowy, z długą, fałdowaną ryszą wokół twarzy i czarną, sztywną, od t y ł u zakładaną głową ze strzyżonego aksamitu, obrzeżoną srebrną t a ś m ą z szychu. Czepiec taki był wzorowany na dawnym czepcu, przejętym z miejscowego stroju pyrzyckiego (ryc. 15). Czepce białe do ślubu zdobne były białym delikatnym haftem o ornamentyce roślinnej (ryc. 14). K o s z u l a płócienna była bez rękawów, jedynie przy szyi zapinano j ą na guzik. D ł u ­ gość koszuli pokrywała się z długością spódnicy, jak np. na północy; na p o ł u d n i u powiatu koszula wychodziła p a r ę c e n t y m e t r ó w poniżej spódnicy, tak że jej biała k r a w ę d ź była na dole widoczna. 21 �Biała b l u z k a płócienna skła­ dała się z zasadniczego p ł a t u mate­ riału przydłużonego na dole po obu stronach 10 cm listwami z otwo­ rem na głowę i bocznym nacięciem z przodu. L i s t w y te wychodziły 4 cm poza obręb zasadniczego p ł a t u (patrz krój nr 1). Wzdłuż nacięcia, po jego węższej stronie b y ł dosztu­ kowany kawałek płótna 10x 54 cm, którego zadaniem było rozszerzenie przodu bluzki. Na t y m k a w a ł k u był przy szyi wyhaftowany mono­ gram właścicielki. Dolne listwy były ze sobą zszyte wzdłuż boków. W środkową część bluzki wszywano r ę k a w y , długości 55 cm, szerokości 24 cm. Były one na ramionach zmarszczone na długości 11 cm, a dołem łączył je z bluzką k l i n , szerokości 12 cm. Bluzka nie była zapinana, lecz ściągnięta przy szyi tasiemką, przy czym zakładano do niej fałdowaną krezę. R ę k a w y w y ­ kańczano lamówką haftowaną w ząbki. Bluzka taka to stary krój p o n c h o zachowany w dość p r y m i ­ tywnej formie, dolne listwy bowiem były albo wycinane razem z jed­ nego p ł a t u , albo też doszywane (ryc. 7). S p o d n i g o r s e t {Josip) z welw e t u w kwiaty posiadał zupełnie ten sam krój co i gorset wierzchni (patrz krój n r 2), pozbawiony był tylko fałdów i klapek na dole, za­ miast których m i a ł wszyty gruby Rye. 11. Strój obrzędowy z XIX wieku. wałek dźwigający spódnicę. Skła­ dał się z czterech części, d w u tylnych i d w u przednich a zapinany z przodu na guziki posiadał duży, okrągły dekolt (ryc. 7). krój. Był to S p ó d n i c e w ilości 5—6, a nawet 7—8 posiadały wszystkie "ałdy; przód prostokątny kawał pasiaka, w y m i a r ó w 1 x 6 łokci, zaprasowamane, spódszerokości jednego łokcia pozostawał gładki (ryc. 7). Fałdy t h haftek, nice bowiem wciągano przez głowę i umocowywano na w a ł k u . Dolne spódnice m i a ł y o pół łokcia mniejszą szerokość i były 2,0 ypódnice szyto z fryzu lub też watowano. Kolor spódnic u młodszych był czerwony. Spódnice w cien kie, czarne, podłużne paski wykończone były dołem wzdłuż brzegu trzema jedwabnymi wstążkami, czerwoną, zieloną i niebieską. Starsze kobiety nosiły spódnice czarne w wąskie niebieskie paski, dołem wykończone niebieską i zieloną wstążką. Spódnice te były bardzo 22 �sztywne i sięgały zaledwie poza kolana, a po zdjęciu zwijało się je w wałek, zawiązywało tasiemką i wkładało do kufra lub też sta­ wiało w kącie szafy jak parasol. Wierzchni gorset (Jopc) z czarnego lub zielonego sukna na cr^-wonej podszewce m i a ł ten sam . - ^i-zodu tylko posiat że ten ost osiadał też ręki. oył na 7 ozdobnyc Ji guzików, z których 1 i> aolne mogły być zapięte. U wycięcia gorsetu były przyszyte dwie zielone, wzorzyste wstęgi w y m i a r ó w 7x 44 cm, wią­ zane na piersi w kokardę. Były też wstęgi niebieskie, dobrane do haftu, lub czarne u starszych. Obcisłe r ę k a w y miały mankiet zapinany na sześć guzików i sześć zielonych dziurek oraz ozdobione były dwoma lub trzema zielonymi wstęgami, które w formie stuły długości 12 cm zwisały u rękawa. Spięte były guzikiem otoczonym czerwonym hafcikiem z koniczyn, Ryc. 12. Starsza kobieta w dawnym czepcu. Strój kolonizatorski ptaszków itp. Fałdy u dołu gorse­ z powiatu pyrzyckiego. XIX w. t ó w były też czerwono obrze­ żone. F a r t u c h ujęty wzorzystą wstęgą, luźno wiązaną z przodu w kokardę, zrobiony był z perkalu w paski. Bardziej paradny — szyto z jedwabiu haftowanego w kwiaty odpowiednie do haftu na chustce. Fartuch był dłuższy od spódnicy na szerokość dłoni. Do kościoła wdziewano kupny biały fartuch tiulowy, bogato haftowany wzdłuż szlaków. C h u s t y składano wzdłuż, a nawet dawniej marszczono środkiem pleców, by fałdy rozchodziły się promienisto; ostatnio używano gładkich chust — spodnia zazwyczaj była z czerwonego perkalu, drukowana w kwiaty i wierzchnia haftowana również w kwiaty, czarna dla starszych — dla młodszych czerwona albo też jak u m a ł y c h dziewczynek zielona. Haft w duże kwiaty był w kolorze czerwonym; dla starszych i do żałoby obowią­ zywał kolor niebieski. Haft wykonywano z jedwabiu ściegiem płaskim, k ł a d z i o n y m ; były to wzory kwiatowe, jak np. róże, tulipany, goździki, r u m i a n y lub serca i gwiazdy oraz gałązki jodłowe. Środki kwiatów zdobione były niebieskożółtymi lub też białymi i zielonymi nićmi, a przy specjalnie uroczystych okazjach dodawano błyszczące cekiny, podczas gdy motyw kwiatowy obszywano dodatkowo złotym sznureczkiem, tak że haft wyglądał z daleka jak aplikacja. Chusty obszywano krótkimi frędzlami. Uboższe kobiety haftowały chustę w e ł n ą ; nieraz też kwadratowa chusta u jednego rogu była haftowana czerwono, u drugiego niebiesko, aby służyć po złożeniu na parę okazji (ryc. 10). C h u s t y b i a ł e noszone do obrzędów kościelnych bywały z bardzo bogatego, hafto­ wanego kupnego t i u l u , odpowiednie do białego fartucha wdziewanego na powyższe okazje. Chodziło bowiem o to, aby zarówno spodnia chusta jak i fartuch przeświecały 23 �od spodu. Dawne chusty były muślinowe obszyte koronką i haftowane białą sznelką w promieniste rumiany, goździki i gałązki (ryc. 15). Strój kobiecy uzupełniała torba podłużna, przewiązana wokół stanu na krajce domowej roboty, wykonanej na tkackich deseczkach, tak samo haftowana jak fartuch i chusta, zrobiona z aksamitu, obrzeżona szeroką, zieloną w czerwone kwiaty wstęgą z czerwoną lamówką, miała na dole haftowany monogram właścicielki (ryc. 15 i 16). P o ń c z o c h y czerwone lub czarne, robione na drutach, wyszywane były po obu stronach kostek wzdłuż długości haftem dwojakiego typu. Jeden typ to haft roślinny, zazwyczaj gałąź roślinna o prostej osi z dużymi kwiatami po bokach. Haft był wykonany włóczką żółtą, zieloną, szafirową lub fioletową. D r u g i typ to haft geometryczny, za­ zwyczaj gruby zygzak, z nikłą, geometrycznie rozwiniętą lamówką z geometryzowanych t u l i p a n ó w po obu stronach zwieńczonych pośrodku u góry centralnym d u ż y m motywem w formie rozety czy r o m b ó w . Pończochy czarne haftowano niebieskimi nićmi. Wyszywane były również i aksamitne pantofle (tabl. I I ) . Pończochy przytrzymywano ozdobnymi p o d w i ą z k a m i . Wycięte z czarnego aksamitu w formie elipsy 25x 7 cm, na płóciennej podszewxe, obrzeżone 1 cm szeroką w stążką, haftowane były podobnie jak fartuchy i chusty, z dodatkiem cekinów. Po obu bokach elipsy przyszywano wstążki długości 75 c m ciemnoczerwone w zielone i czerwone kwiaty, przytrzymujące podwiązki (ryc. 13). Rękawice z zielonej wełny, bez palców, robione były na drutach a wykończone w zygzak, sięgały 8 cm powyżej przegubu. Na powierzchni był naszyty kawałek sze7 r I < 3 Ryc. 13. Dodatki do stroju kolonizatorskiego: czepiec, paradne rękawice futrzane, pończocha, chusta, torba, podwiązka z powiatu pyrzyckiego. XIX w. 24- �Ryc. 14. Białe czepce ślubne biało haftowane, Brzesko-Lctnin. XIX w. pow. pyrzycki wiotu 10x 8 cm, obrzeżony czerwoną lamówką i wyszyty czerwono podobnym wzorem jak i chusta w róże, tulipany czy rozety jako motywem centralnym. Paradne rękawice futrzane bywały na całą rękę, ze złotvm haftem wyszywanym wprost na skórze w piękną rozetę i serca (tabl. I I i ryc. 13). P ł a s z c z z czarnego sukna był górą na czerwonej podszewce, zszyty z trzech kawałków w formie trapezu (120x 110 cm), dołem były wszyte k l i n y długości 50 cm, aby płaszcz poszerzyć. Przy szyi płaszcz był u k ł a d a n y w fałdy, a z przodu czerwono oblamowany; posiadał też sztywny wysokości 4 cm stojący kołnierzyk i 5—5 kołnierzy z czerwoną lamówką, zakrywające ramiona w formie pelerynki (najkrótsza 22 cm, najdłuższa — 42 cm). Wierzchni kołnierz był po obu stronach haftow any czerwonym i zielonym haftem, posiadał monogram właścicielki i datę (rok), a na reszcie powierzchni kwiaty. Płaszcz spinany był dwiema stalowymi sprzączkami w formie rozety i przypominał najzupełniej płaszczyk stylowy z epoki biedermeieru, jakkolwiek krój jego wzorowany był na kroju holenderskiej hoiki. r Ryc. 15. Biała chusta muślinowa. Stary Przylep, powiat pyrzycki. XIX w. 25 �Stroju dopełniały: haftowana, sztywna kreza z batystu, raczej niewielka, sznury bursztynów, wiązane z t y ł u szeroką, wzorzystą aksamitką i mufka z niedźwiedziego futra. Chusta przeciągnięta przez mufkę, kupna, tiulowa, a z okazji żałoby batystowa, posiadała na rogach nieraz wyjątkowo piękny haft wykonany t e c h n i k ą krzyżykową. Był to zazwyczaj motyw drzewa z ptaszkami na gałęziach, nazwisko właścicielki i data (rok), (ryc 17). M o t y w ten również wypełniano nieraz realistycznie u j ę t y m motywem kwiatowym, przeszczepionym z haftu miejskiego. Ryc. 16. Torba haftowana z powiatu pyrzyckiego. XIX w. Rozdział V I I I WYTWÓRCY I MATERIAŁY Materiały, z których wyrabiano odzież, były dwojakie, domowe i kupne. Do w y ­ robów przemysłu domowego należało tylko płótno na koszule i pasiak na spódnice. Jak poświadczają wykopaliska w Gdańsku, technika tkactwa pasiakowego znana była na Po­ morzu w X I I w . , a jak wspomniano poprzednio, Pyrzyczanie uznawani byli powszechnie jako 20 �najlepsi tkacze sukna na Pomorzu już w X V I w. Z materiałów kup­ nych natomiast robiono gorsety i płaszcze oraz z kupnych jed­ wabi i tiulów fartuchy. Wyroby dziewiarskie, jak pończochy i r ę ­ kawice robione na drutach, nale­ żały do zwykłych zajęć domo­ wych, podobnie jak i krajki do torb sporządzane na specjalnych deseczkach tkackich znanych na całym Pomorzu od czasów przed­ historycznych. Szyciem nato­ Ryc. 17. Haft krzyżykowy na chuście do mufki z 1867 r. miast spódnic, gorsetów i płaszczy zajmowali się krawcy; jak wspo­ mniano przedtem b y l i n i m i Polacy, którzy słynęli np. z wyrobu gorsetów. Gorset musiał być tak obcisły, iż m i a r ę brano wprost na gołym ciele. Zdobieniem natomiast chust, torb i fartuchów t r u d n i ł y się specjalne hafciarki, bardzo nieliczne zresztą, u których zawód ten był dziedziczny, przechodził bowiem z matki na córkę. Rozdział I X HAFTY I ZDOBINY Rjc. 18. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego XIX w 27 �Specjalnego omówienia wymaga pyrzyckie zdobnictwo hafciarskie, które jak przed­ tem wspomniano, uważa się za miejscowe, nie mające ze strojem obcym nic wspólnego. I t u jednak wykazuje ono pewne zróżnicowanie, zależnie od swej fazy pierwotnej, sto­ sunkowo najczystszej, oraz od fazy późniejszej, wynikłej na skutek w y m a g a ń przybyszów, a więc już zmienionej. Haft ten można podzielić na jedwabny haft roślinny oraz na haft wykonany t e c h n i k ą krzyżykową. J e d w a b n y h a f t r o ś l i n n y występuje na chustach, fartuchach, torbach, podwiąz­ kach. Za zdobienie pierwotne, analogiczne do zdobień na meblach tak pyrzyckich jak i jamnieńskich uważać można haft, który aczkolwiek wykazuje w p ł y w y stylu historycz­ nego, a w t y m przypadku rokoka, jest niemniej przetworzony przez artystę ludowego w sposób bardzo swoisty — na kompozycję, której cechą zasadniczą jest l i n e a r y z m i związana z n i m przejrzysta delikatność. Linearyzm ów polega na wyszyciu samego k o n t u r u m o t y w u zdobniczego ściegiem kreskowym, czasem sznureczkowym, ale środek jego rzadko kiedy bywa w y p e ł n i o n y haftem. Kontur ten jest przy t y m w y ­ bitnie niespokojny, postrzępiony, posługuje się zygzakiem, czy miotełkowatymi rzucikami lub wirującymi strzępkami. Jego porwana linia i subtelnie skomponowana całość dość wiernie odtwarza nastrój i wdzięk stylu rokoka. Ażurowość podkreśla jeszcze często użycie rzucików z jodłowej gałązki, maleńkich gwiazdek i kropek. M o t y w e m zdobniczym bywa wówczas rokokowy kosz w delikatną kratę, a na n i m osadzona płasko duża margerita, motyw abstrakcyjnej róży otoczonej tulipanami lub inny zygzakowaty okrąg, na ogół Rvc. 19. Haft jeduahny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. 2« �Ryc. 20. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. bez użycia gałęzi roślinnej (ryc. 18). Obok koszów widzimy tak typowy dla haftu pyrzyc­ kiego tulipan, różę, goździk o wymiarach dość dużych i dość gęsto położonych obok siebie, tak że raczej z b ę d n y m staje się użycie jednolitej gałęzi roślinnej łączącej poszcze­ gólne kwiaty. Falisty pas czy gałąź kwietna rozwija się jedynie wzdłuż prostych brzegów chusty. Na okazje bardziej uroczyste wyszywano dodatkowo chustę cekinami, tak że wyżej opisany haft zagęszczał się masą błyszczących krążków, wśród których prze­ zierały promieniste gwiazdy czy margerity w schodowatych otokach, tulipany, palmetowato rozwinięte goździki, jodełki i kosze (ryc. 19). Ów linearny haft kreskowo-sznureczkowy stanowiłby niejako pierwszą fazę haftu pyrzyckiego, który z biegiem czasu przechodzi swoistą ewolucję; kontur bowiem jeszcze w dalszym ciągu niespokojny zaczyna się wypełniać w całości haftem płaszczyznowym. M o t y w y kwiatowe dostają środki wykonane ściegiem płaskim i otoki obrzeżone jeszcze ciągle zygzakiem kreskowym, do czego specjalnie nadają się margerity, jakkolwiek'na przykład i serce ma charakterystyczny schodowaty kontur oraz jest zwieńczone u góry dwiema gałązkami z świeczką pośrodku (ryc. 20). W końcowej fazie kontur zygzakowaty zanika, haft staje się spokojny, niejako statyczny, duże motywy kwiatowe o falistych brzegach leżą gęsto przy sobie; przeważa t u róża, tulipan, serce, lecz haft jeszcze ciągle potraktowany płaszczyznowo działa przez to estetycznie i w sposób pełen u m i a r u (tabl. I I ) . Jak się zdaje, pod w p ł y w e m w y m a g a ń przybyszów , o czym relacjonują hafciarki, zdo­ bienie chust zaczyna się degenerować. Haft bowiem płaszczyznowy staje się r ó w n o ­ cześnie malarski. M o t y w y kwiatowe bywają cieniowane i haftowane jak zwykle czerwo7 29 �Ryc. 21. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. n y m czy niebieskim jedwabiem, dostają środki wypełnione swoistymi kompozycjami, wyszytymi jaskrawą zielenią lub o r a n ż e m (ryc. 21). Do tego dochodzą u ż y w a n e od parady cekiny oraz złoty sznureczek obrzeżający falisty zarys kwiatu, tak że całość robi się prze­ ładowana i nieestetyczna, dostosowana natomiast do bogactwa i wystawności stroju (ryc. 22 i 23). Haft roślinny, o k t ó r y m mowa, znany też w pewnych okolicach Brandenburgii, przypomina może nieco hafty kolorowe, gęsto stłoczone na dawnych gorsetach pszczyń­ skich, aczkolwiek te drugie działają bardziej delikatnym wzorem, podobnie jak znacznie delikatniejsze są też wyszycia krakowskie czy zalipiańskie. Natomiast haft na chustach pyrzyckich łudząco przypomina w jego środkowej fazie haft słowacko-węgierski; przy­ pomina mianowicie swą b a r w ą i krasą stylizację dużych m o t y w ó w kwiatowych, jak róży, goździka, tulipana, gęsto stłoczonych obok siebie, bez użycia osi oraz często stosowa­ n y m czerwonym kolorem na czarnym tle. Wyszycia takie występujące na wspaniałych kożuchach węgierskich, wykonane wełną, na czepcach lub też jedwabiem na fartuchach nasuwają bliskie analogie. Podobną stylizację wykazuje też haft czeski, dochodzący aż do okolic Chebu. T a m znowu typowe są kosze z płasko potraktowaną m a r g e r i t ą czy różą o dużych wymiarach (bez gałęzi) jak w Pyrzycach, aczkolwiek kolorystycznie grawitują raczej k u zestawieniom niebiesko-czarnym, typowym dla zachodu. H a f t k r z y ż y k o w y . Wyjątkowo piękny bywa haft wykonany t e c h n i k ą krzyżykową na chustach żałobnych i ślubnych, z tkwiącą w wazonku gałęzią z ptaszkami po bokach, rozwiniętą w symetryczne drzewo (str, 5). Obok tego jednak, jak świadczy wzornik 50 �Ryc. 22. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. XIX w. (ryc. 24), pojawiają się też inne motywy roślinne, np. kosze kwietne czy gałązki drzew rozwinięte w sposób realistyczny, następnie motywy sakralne, jak gwiazdy, architekto­ nicznie rozwinięte ołtarze, wieńce z koroną u góry, a nawet ulubione sceny o charakterze biblijnym, jak Adam i Ewa pod drzewem, krucyfiks z dwiema M a r i a m i , św. Florian itp. Ponadto pojawiają się same motywy antropomorficzne i zwierzęce (ptaki, baranki lub l w y i gryfy), wykonane jednak t e c h n i k ą cieniowaną na wzór miejskich haftów. Naj­ piękniejszym, o najstarszych tradycjach w zasięgu ogólno-światowym jest oczywiście haft pierwszego typu, t j . wazy z p a l m e t o w a t ą gałązką, zazwyczaj z ptaszkami, jakkolwiek na ogół haft krzyżykowy ma w stroju pyrzyckim minimalne zastosowanie, bo tylko na żałobnych lub też ślubnych chustkach przy mufce. Wszystkie hafty pyrzyckie pochodzą z X I X w., są bowiem zazwyczaj datowane, acz­ kolwiek, jak wspomniano wyżej, drzewko życia w hafcie krzyżykowym jest niewątpliwie starszego pochodzenia. Odpryski natomiast historycznego haftu krzyżykowego spotyka się wzdłuż całego wybrzeża zachodniego w mniej lub bardziej ludowych odmianach, a więc w Nowogardzie (z r. 1711), Dobropolu Kamieńskim, Gryfii, Grzymiu meklemburskim, w puszczy liineburskiej, Brunświku, Hesji; ten pas północny posiada bardzo jednolity charakter zdobnictwa krzyżykowego. O hafcie krzyżykowym na Kaszubach dziś już nie­ stety nic nie wiemy, spotykamy go natomiast w centralnej Polsce (Opoczno), na Kur­ piach, jak w ogóle na p o ł u d n i u w hafcie polskim, u k r a i ń s k i m a także na Węgrzech, Słowaczyźnie, Morawach i dalej. 51 �Ryc. 25. Haft jedwabny na chuście 7. powiatu pyrzyckiego, XIX w. Haftowane pończochy i rękawice są, jak wspomniano, charakterystyczne dla krajów północnych, t j . dla Skandynawii, Danii, Finlandii, pojawiają się też na L i t w i e , jak i na zachodnim wybrzeżu, jakkolwiek zdobnictwo to różni się od pyrzyckiego. Pyrzyckie pończochy wzorem geometrycznym przypominają północne motywy, natomiast roślinne ich wyszycie stanowi całość ze zdobnictwem występującym na chustach, jest bowiem płasko potraktowane w duże wzory kwiatowe. Jakkolwiek północne rękawice były wykony­ wane na drutach i wiązane z wzorem wrabianym, czy t e ż — j a k futrzane — wyszywane w motywy florystyczne, niemniej motywy te były odrębne od pyrzyckich. Najbardziej może wiążą się z pyrzyckimi pończochy litewskie, lecz motyw wyszywanej gałęzi roślinnej jest t u potraktowany bardziej realistycznie i jest cieniowany. Tak więc mając przed oczyma całokształt zmian, j a k i m ulegało zdobnictwo pyrzyckie, stwierdzić trzeba, że wykazywało ono bardzo swoisty charakter, którego cechy jak wybitna płaszczyznowość i dekoracyjność, duże rytmiczne motywy kwiatowe pozbawione osiowej gałęzi kwietnej, z nader n i k ł y m centralnym motywem narożnikowym, raczej u k r y t y m na chuście — pozwoliły na włączenie go raczej do grupy zdobnictwa polskiego a także południowego, czesko-węgierskiego. Liczne w p ł y w y , jakie się krzyżowały na sło­ w i a ń s k i m Pomorzu, nie tylko polskie, ale czeskie i węgierskie, a obok tych — północne, wytworzyły swoistą k u l t u r ę zdobniczą. W kulturze tej przeważają wspomniane elementy pochodzenia południowego, akcentując jej organiczną łączność z całością obszarów sło­ wiańskich, a zwłaszcza polskich. �T a b l i c a III DAWNY STRÓJ PYRZYCKI Rekonstrukcja Mai. M. Orłowska �u Ryc. 24. Wzornik haftu krzyżykowego ze Starego Przylepu. R. 1829. Rozdział X CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Źródłami, j a k i m i można było się w obecnej pracy posłużyć, były tylko publikacje nie­ mieckie, z których drogą ż m u d n y c h dociekań trzeba było wyłuskać celowo zatarty obraz dawnych procesów historycznych oraz mechanizm powstawania pewnych zjawisk k u l t u ­ rowych. Nie miejsce tutaj na przeprowadzanie polemiki z rasistowską n a u k ą niemiecką na temat „urdeutsches Wesen" stroju jak i k u l t u r y ludowej na Pomorzu, z uwagi na niemożność przeprowadzenia całego przewodu etnograficznego, dotyczącego jej powstania na ongiś polskich ziemiach. Podstawowym zagadnieniom bowiem, j a k i m są w t y m przy­ padku problem)^ osadnicze, należałoby poświęcić osobne studium, co przekracza jednak ramy niniejszego wydawnictwa, niemniej źródła te są dość liczne, jak potwierdza załączony wykaz literatury. Natomiast nie można było z uwagi na długotrwałe procesy niwelacyjne w X I X i po­ czątkach X X w. znaleźć żadnych reliktów stroju w terenie. Cennym u z u p e ł n i e n i e m będą źródła dla opracowywanego stroju kaszubskiego, wykażą one bowiem, jakie związki prze­ t r w a ł y między dawnym strojem pyrzyckim a kaszubskim. 35 �LITERATURA 1. L'art populaire hongrois, Budapest 1918. 2. Baltische Studien t. I—57, Stettin, do 1940. 5. Bernouilli, Reisen durch Brandenburg, Pommern usw. in den Jahren 1777 und 1778, Leipzig 1779, str. 54, II, str. 170. 4. Berghaus; Landbuch von Pommern, 1868, t. I I , 3, 476, 804. 5. Brüggemann: Ausfürliche Beschreibung von Vor-und Hinterpommern, Stettin 1779, t. 1 — 3. 6. Chelopeus, De Pomeranorum regione et gente 1574, wyd. Zinzow, Pyritz 1869, str. 51. 7. O. Glazer, Die Niederländer in der brandenburg-preussischen Kulturarbeit, Berlin 1939. 8. R. Holsten, Aus dem pyritzer Weizacker, Stettin 1914. 9. R. Holsten, Kopftuch u. Mütze. Monatsblätter, Stettin 1911. 10. Hoops, Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Strasburg 1911, t. IV, str. 349; autor stwierdza, że bluzki germańskie nigdy nie były wykonywane z cieńszych materiałów niż skóra, filc i wełniany fryz. Por. też Hottenroth, Album der deutschen Trachten, str. 722. 11. Z. Kaczmarczyk, Kolonizacja niemiecka na wschód od Odry, Poznań 1945. 12. T. Kantzow, Chronik von Pommern 1897. 13. Karpowsky, Chronik von Pyritz, Pyritz 1855. 14. A. Kretschmer, Deutsche Volkstrachten, Leipzig 1864, pl. 9. 10. 15. T. Lehr-Spławiński, Zachodnia granica językowa Kaszubszczyzny w wiekach średnich. Slavia Occidentalis, 16. Poznań. 16. Lorentz-Fischer-Lehr-Spławiński, Kaszubi, Kultura ludowa i język, Toruń 1934. 17. Micraelius, Sechs Bücher vom alten Pommernlande, Leipzig-Stettin, 1723, VI, 428. 18. J. Mitkowski, Pomorze Zachodnie w stosunku do Polski, Poznań 1946. 19. Monatsblätter d. Gesellschaft für pommersche Geschichte u. Altertumskunde, t. I —- 30. Stettin. 20. Peasant Art in Austria and Hungary, London, The Studio, 1911. 21. Peasant Art in Sweden, Lapland and Iceland, London 1910. 22. Pomerania, wyd. Gaebel, Stettin 1908, I I , 186, cyt. z Holstena. 25. Pomorze Zachodnie, wyd. Instytut Zachodni, Poznań 1949. 24. J. Przeworska, Ubiory ludowe, Warszawa 1954. 25. A. Schröder, Bemalter, Hausrat, Leipzig. 26. B. Stelmachowska, Zdobnictwo ludowe ziemi pyrzyckiej, Poznań 1946. 27. Strój z Jamna pod Koszalinem, Polska Sztuka Ludowa zesz. 7, 1954. 28. M. Wehrman, Geschichte von Pommern. Gotha 1904. 29. M. Wehrmann, Friedrich der Grosse als Kolonisator in Pommern, Pyritz 1897. 34 �P E 3 I O M E IlbiiKiiUKHM mma, Kpaii, npimafljieacaji Ha3BaHne KOToporo n p o w c x o f l M T OT c J i a B H H C K o r o n bi p o — I I I e n H H C K O M y K H a j K e c T B y , r # e u a p c T B O B a j i a n o 6 o n H a a JIMHHH I I H C T O B , j^vmacrma. K o r ^ a c j i e , q o B a T e j i b H O HCTHHHO n o J n s c K a a IIoMopŁe KHHJKecTBo M 3 a n a A H o e B 1637 oHa B b m e p j i a n e p e i m i M BO B J i a ^ e H M e ilpyccMM, r., nbiJKHUKoro Kpaa HeoSxOflMMOCTb npMB03a Tax AByx c nojibCKoii jxpymx M3 CBepx Kpaii. Toro, Me^Ba orpoMHLix 03ep: nOCTOaHHBIX MejIHOpaiJHM. 3 T O HacejieHMa ntiJKimKHM HajiHHHe u CTpaH, aBJiaJIOCb KOTopoe B ypojKanHbin BOMH, M STO B 6oJibinoM n p M B 0 3 H O B b l X KOJIOHHCTOB. K o J I O H H C T b l r r p H X O A H J I J l r J i a B H b I M o 6 p a 3 0 M a IIlBeuMM, HexocjioBaKHM, BeHrpHH repMaHCKwx CTpaH KaK CaKCOHHa B M e H b i n e M C T e n e H M M3 w. ftajKe H 3 IIlBeHHapHK, a M BecTcbajiMa. npWHHH BCJieACTBHe n a c T b i x KSK M C H e M e u K o i ł c r o p o H b i 3acTaBjiajio n p o B e c r a TO e c T b r o j u i a H ^ M M , ^ j i a H A p M M M <J>pii3HM, Bbi3biBaJin OCHOBHblX nepecejiajiocb nacTŁ B O A H a a CMCTe- M IIjioHCKOro OAHOK W3 OXOTHO Majio 6BIJIO HacejieHMa ^einracKoe cocTaBHaa K&K B p a H ^ e H G y p r c K o r o M a p K r p a c p C T B a . <£>n3H0rpacpHa CTpamsi, a B ocoSeHHOCro Ma nnie- BMecTe OTJiMHHbie M3 MacniTaGe HjwflepJiaHflOB, <3?pamijm, A H T J I H H , c TeM n 3 3 a n ą n ; H 0 - cneuMajiHCTbi no BOAHBIM o6yneHHbie sTOMy Ha p o A H H e , r o J i j i a H A H b i H <I>pH3bi K 0 J i 0 H H 3 0 B a j i H Bce M o p c K o e no6epe?Kbe, a TaKJKe S o J i b i H M H C T B o pe*mbix n o S e p e j K H H . O H M n o a B M J i M C b T a K J K S B rrt>iXCMHKOM K p a e , n p M B e 3 e H b i H a BOflHbie p a o o T b i n p n o c y u i a H H H penHbix GOJIOT O A P B I pa6oTaM, paBHo K a K pa3JiHB0B M y j K C K O i i A B y x B b i u i e y n o M a H y T b i x 03ep M p e K H3 HHX BbiTeKaioiinra. H a p a A OTJiHHaeTca 3 a M i n e B b i M M JIMSO c y K O H H b i M H K O P O T K M M M H i T a H a - M M , B b i c o K M M H MJIM H M 3 K M M M c a n o r a M H c n p a j K K O H , n y j i K a M M M c i o p T y K O M H a A e B a e M b i M H a J K H J i e T K y . 3 T O T c i o p T y K ( p n c . 8 M 9), T e a m o r o i r s e T a Ha KpacHOH noAKJiaAKe, c KpacHbiMM oTBopoTaMH BoeHHofł M OTopoHKaMM, HacTHHHO noApascaeT nxuHejiM. TOJIBKO rojiySoM I). CTapramaa c e p M a r a T e M H o c M H e r o HBeTa MecTHoro npoHcxoacAeHHa, 6e3 BopomuKa M 3acrejKeK M 3 B e c T H a n o o n M c a H H M M p e K O H C T p y u p o B a H a Ha TaSji. I I I . H a p a A B O c n o j i H a e T K p y r j i a a m j i a n a Ha r o j i o B e , UMJIMHAP M J I H M e x o B a a n i a n K a . B e c b H a p a A B O 3 H M K B n o 3 A H e i v i n e p M O A e , o c o G e H H o njiam c H a n i H B ciopTyK KOH 3 a H M C T B 0 B a H OT c T a p M H H o r o H a p a A a CTarnBaiomeM ero B noace „urdeutsiches Wesen" KaK HayKa, HO Ha H a p a A - M cjieAOBaTejibHO STO T m a T e j i b H o KOCTIOM 3 a n a A H O r o X e H C K H H oneHb c3aAH, KaK CMJibHO H a n o M M H a e T (Ta6ji. nbrraeTca HMHTO H e A0Ka3aTb yKa3braaeT pacucTCKaa BbrreKaeT H3 noApo6Horo CPPH3MHCKHM H a p a A ' . KOCTioMa, Te xce B o c e M b nbUKMuxMH Haronroił M3 n e T b i p e x RJisi H a p a A a SoraTaa p a 3 y K p a c K a HbiMM pnHHoro HapaAa Hbie MaTepnajie. Ha HacejieHwe A o O a B J i e H M a M M SBIJIH: Ha HacTeii rojuiaHACKHe nenubi. njiaTKax u (pwc. Topa3AO a TaKJKe II) Henen; no3AHeMuiMMM H 3Toro HapaAa 1). nepBHHHO HanoMMHaeT cyMKH. OneHB 3 a H M C T B 0 B a H a OT GBIJI Ha- ^onoji- HecymecTBeH- K a K cBHAeTejibCTByiOT HCCJieAOBaHHa <I>pii3HMCKo-nbiJKMr!;KiiM H a p a A MycpTbi, 7), (puc. MycpTa, n o A B a 3 K n u 6apxaTHbie n y j i K a x (Ta6ji. nojibCKoro HacejieHMa, niHBKH paBHo KaK HoBoe KopceT OT 3 a T b i J i K a HapaA KopoTeHbKMx, oneHb IOSOK, T e JKe B b i n y c K a e M b i e H H 3 0 M p y 6 a x n 3T0T H a p a A ero n p o w c x o j K A e H M a , BO3HMKIHMM BCJieACTBue KOJioHM3aij;MM. KpoxMajieHHbix H c6opHaTbix 3aKJiaAaHHbie Ha repMaHCKaa coBceM crra- npoBeAeH- jnmieH c y M K u H n o A B a 3 0 K , K a K STO BMAHO H a H J i J i i o c T p a i i H H ( p u c . rrpoHcxoAHjio, no B e e n BepoaTHOCTH, H3 KaeT H3 M e c T H b i x MCCjieAOBaHHM, n o c e j i n j i o c b jiHuib B XIX OjibAeHBypra n, Bbi- 6). K a K STO B b i T e - cTOJieTHH B n b i H o m K O M p a i t o H e . 55 �MecTHfciM nbixMijKKM ocHOBaHHH HapHA KOToporo OH nojiŁCKoro 6biji Hac6JIGHMH peKOHCTpynposaH M3BecT6H (Taßji. I I I ) , a TOjibKO HTO no onwcaHMM, xacaeTCH Ha cpoTopracpHii, jiMiHb TCJibKO ( p p a r M e H T b i Hapn^a 6 b i j i n H a ñ f l e H b i ( p u c . 2 , 3 ) . K a K OH B b i r j i a f l e J i B n e J i o M M05KHO BblBeCTM Ha OCHOBaHMM CHHMKOB H a p O f t H O r O KOCTIOMa H 3 C O C e f l H H X paílOHOB, a HMeHHO CTapraflCKoro H rpbidpnirKoro. H a S T H X CHHMKax OH coBepnieHHO HanoMnnaeT "apynie HapoflHbie HapHAbi nojibCKoro HacejieHMH I I o M o p b H B X I X CTOJieTHH ( p u c . 4, 5). C a M o ñ C T a p u i e i ł H a c T b K ) B c e r o H a p H ~ a ; a H B j i a e T C H 6 j i y 3 K a nop, K o p c e T , T M n a n o H x o , one/ąoBaTejibHO BeCbMa npMMMTHBHOÍÍ KpOÍlKH (pUC. 7), H3BeCTH0Íl VJKe B n p e f l H C T O p H H e C K O M 6 p O H 3 0 B O M nepnofle. CnMCOK MJIJIROCTPArCMÏÏ K ntDKMITKOMy HAPH,Hy PMC. 1. K 0 " n 0 H M 3 a T 0 p C K M M PMC. 2. I T j i a T O K PMC. 3. B e j i a n PMC. 4. M e c T H b i M PMC. 5. M e c T H b i i i H a p a f l nbKKMnKMM HapHfl. XIX B. CBH3aHHfaiiî H a J i 6 y — cpparivieHT MecTHoro nbDKMUKoro Hapa,H,a. X I X B. i n a n o H K a , CTapMHHbiM TOJIOBHOM y 6 o p — c p p a r i v i e H T MecTHoro ntiscMUjKO-KauiyoCKoro Hapa#a. X I X B. Hapafl nostHjibix jnofleü). (fljia 1860 r. TocjiaB, CyxaHyBeK, rpbicpnnK'/iM CTaprapflCKwii paftOH. X I X B. paüoH nbiJKMUKoro p a M O H a . X I X B. Lienen., 4. roÔKa; n o P . T o j i C T e H y . PMC. 6. I l e p B M H H b i í i BH/J K O J i O H H 3 a T O p c K o r o PMC. 7. B b i K p o i i K M : PMC. 8. K o j i o H M 3 a T o p c K M M n b i J K n n K M i i H a p H f l , 1864 r . "JKeHCKMH H a p a f l (no KpeTHMepy) KojiOHM3aTopcKHH nbiJKnn,KMfi napaß, 1864 r. M y j K C K o i ł H a p n f l (no KpeTHMepy) PMC. 9. PMC. 1. 6 j i y 3 K a 10. T I j i a T O K M e H e e JKMU;KMM Tun JKGHUJJMH. c BÍIUIMBKOM H a 3a?KMTOHHbix paüOH). X I X PMC. 11. PMC. 12. C T a p M H H w ń n e n e n , H a p a ^ a , M3 2. KODCCT, 3. noHxo, yrjiax. O6OMX X I X B. BaiecKO-JIeTHMH (nbi- B. KojioHM3aTopcKMñ Hapaa flua o^eBaeMbiił npM npnnacTMM. noscMjibix steHinim. XIX CpparMeHT B. KOJi0HM3aTOpcKcro Hapafla nbiJKMi^Koro paííoHa. X I X B. PMC. 13. . Ę o f o B O H H b i e Hbie PMC. p u , nacrai KOJiOHM3aTopcKoro HapaflHbie MexoBbie Hapafla: nepnaTKM, lenen. ofleBaeMbiñ npM npnnacTMii M B 14. B e j i b i e cBa,a;e6Hbie n e n n b i c S e j i o i i B b i u i H B K K O M . E s K e c K O - J I e T H M H . PMC. 15. B e j i b i i i TiojieBbiM PMC. 16. C y M K a c PMC. 17. B b i n i M B K a K p e c T O M PMC. 18. I J i e j i K O B a a BbiniMBKa Ha njiaTKe nbUKMUKoro paöOHa. XIX B. PMC. 19. H T e J i K O B a a BbiniMBKa Ha njiaTKe nbiJKMUKoro paiíOHa. XIX B. njiaTOK. O r a p b i i i I I j K M j i e n , n b i J K M i ; K o r o BbiuiMBKOM n b i j K i i u K o r o Ha nJiaTKe paiioHa. c 1867 PMC. 2 0 . I I I e J i K O B a a BbiniMBKa BbiniMBKa Ha njiaTKe nbiJKMn,Koro PMC. 2 2 . I I I e J i K O B a a BbiniMBKa njiaTKe PMC. 23. I I I e J i K O B a a BbiniMBKa Ha PMC. 24. 06pa3en. BMIIIMBKH KpecTOM, BbiniMBKa Ta6jinna I . BocKpecHbiii ceBepHbix TaßjiMiia I I . 1. TaSjiMtta KapTa Ha KpecroM, 1863 nbUKMUKoro CTapbiii JKCHCKMM Hapsfl IIjKMjien. pańoHa. SanaflHoro HapHfl IIoMopbH B. X I X B. B. B. B. IIjKMjien njiaTKe nbijKMintoro nbiJKMUKoro pañOHa n b U K M i ^ K o r o p a f ł o H a . PMC. PMC. paiioHa B. r. 2 , 3. n y j i K M , 4. H a p n ^ H b i i i n j i a T O K , CTapbiii paiioHa. X I X paííoHa. X I X paiioHa. X I X JKM3HM, H a r., ^ e p e B o I I I . / I p e B H M M nbijKMi^KMM I. KapTa nbUKnuKoro XIX B. njiaTKe nbiJKMUKoro pañOHa. XIX OKpecTHoCTeií pyKaBMqa, TPayp» njiaTKe MycpToü, XIX PMC. 2 1 . I I I e J i K O B a a Ha BocKpec- n y j i o K , njiaTOK, cyMKa, noflBH3Ka n w j K w q K o r o 5. panoHa, M BOCKpeCHbiü M. Ha CTp. 3. MyjKCKOií Hapafl M3 OpjiOBCKaa. njiaTOK fljiH nojKMJibix rKemuMH w na JleBaHJioBCKan. 1 ( P e K O H C T p y K i í M H ) . PMC. M. OpjiOBCKan. c H3biK0B0ií rpaHMn,eñ K a m y ö c K o r o Kpaa (no T. Jlep-CnjiaBMH- CKOMy). KapTa II. PacnojiojKeHMe KOjioHH3aTopcKoro n b i j K M i ^ K o r o H a p a ^ a , n p M M e M y í M T b m a e T C H MCCTHMM H a p a ^ (MeCTHOCTM 6 b I J I M U O f l H e p K H y T b l BO.TIHMCTOÍÍ JIMHMeM). COÍEPiKAHME BcTynjieHMe — PMHecKaa IV. fla OnMcaHMe — napada — c o c T O H H M e H a p a f l O B H a M C C J i e ^ y e M o í i T e p M T o p M M — C T p . 7. I I . HCTOCTp. 8. CTp. 19. V I . O n n c a H H e s c e H C K o r o n a p a d a — XapaKTepMCTMKa CTp. 2 1 . VIII. MCTOHHMKOB — CTp. B o6mMx 18. V. nepTax McnojiHMTejiM M MaTepwajibi CTp. 33. noHBJiaeTca Hapafl — I I I . T p a H n n a MeCTHOCTM r ^ e M y j K C K o r o H a p a s a B OÖIUMX n e p T a x — •»ceHCKoro H a p a ^ a X. C T p . 5. I . H a c T o a m e e xapaKTepncTMKa JIwTepaTypa — rioflpoSHoe — — CTp. CTp. CTp. 34. 20. 26. onMcaHMe VII. IX. CTp. MyjKCKoro IIoflpoSHoe BbiuiMBKM — 17. Hapa- onncaHMe CTp. 27. �SUMMARY PEASANT COSTUMES I N T H E P Y R Z Y C E D I S T R I C T The Pyrzyce land, the name of w h i c h is derived from the Slavonic pyro, meaning ,,wheat", belonged to the ancient principality of Szczecin which was ruled by a junior branch of the Piast dynasty, that is a t r u l y Polish dynasty. After its extinction i n 1637, the principality of Szczecin passed, together w i t h Western Pomerania, to Prussian rule as a part of the Brandenburg Mark. The physiographical character of the country, and especially the water system of the Pyrzyce district w i t h its two big lakes, the Miedwia and the Płońskie Lake, involved the construction of large scale canals and ditches which had to be constantly maintained and preserved. This was one of the main reasons for bringing i n foreign settlers who, i n fact, w i l l i n g l y came to the fertile soils of Pyrzyce. I n the second place, the rather sparsely populated country, owing to frequent wars both on the Polish and the German side, demanded the settling of the area on a large scale. The settlers came chiefly from the L o w Countries, that is the Netherlands, Flan­ ders, Frisia, but also from France, England, Sweden, Bohemia, Hungary, and even Switzerland as well as from the Western German provinces such as Saxony and West­ phalia. First rate irrigation experts such as the Dutchmen and the Frisians who had much opportunity to learn the dyke construction i n their own countries colonised the whole coast area as well as most territories adjoining the river banks. They undertook the work of building canals and ditches over the river swamps of the Oder and the marshy lands connected w i t h the two above mentioned lakes and their tributaries. The characteristic features of m e n ' s dress of the Pyrzyce district were short trousers, made of suede or cloth, h i g h boots or low buckled shoes, stockings, and a jacket w o r n over a waistcoat. This jacket (Fig. 8 and 9), dark w i t h a green l i n i n g , w i t h red lapels and bindings was modelled on a m i l i t a r y coat. Only the blue jacket was taken over from the ancient local dress (Table I ) . On the other hand, the old long coat, w h i c h was blue and also of local origin and which had no collar and no fastenings, is known only from a reconstructed description. The dress was completed by a round hat, tophat or a fur cap. The whole dress is of late origin, especially the coat gathered into a half-belt at the back. Therefore there is no ground for the theory of the ancient Germanic origin, of Urdeutsches Wesen of this dress, so vigorously advocated by the racist German science. M u c h more convincing is the theory of Western European origin of the dress i n question which gradually established itself during the long process of the settlement of the area. W o m e n ' s dress of the Pyrzyce area, as our analysis shows, greatly resembled Frisian dress, chiefly owing to the very short, stiff and rather pleated skirts of w h i c h eight were worn, and also owing to petticoats, showing below (Fig. 1). W i t h this a low piece corset was worn (Fig. 7), while the bonnet resembled Dutch bonnets worn on the back of the head. Rather late additions, quite untypical of the dress, were the muff, garters, and velvet laced bags. Very rich ornamentation connected w i t h the said dress and found on kerchiefs and stockings (Table I I ) , was taken over from the ancient local Polish dress. This is clearly shown by our material. As can be seen from the illustration (Fig. 6), the original Frisian 57 �Pyrzyce costume had embroidery neither on the dress nor the muff, bag, nor garters. These people came most probably from the Frisian t o w n of Oldenburg, and, according to the local records available, settled there as late as the X l X t h century. On the other hand, the local dress of the Polish population is only k n o w n from descriptions, according to which reconstructions were made and as far as photographic material is concerned, only fragments have been found (Fig. 2 and 5). The appearance of the f u l l Pyrzyce costume can only be inferred on the basis of the photographs of the peasant dress from neighbouring districts such as that of Stargard and Gryfice which greatly resembled other peasant dress worn by the Polish population of Pomerania i n the X l X t h century (Fig. 4 and 5). The oldest i t e m of the whole costume was the blouse of poncho type, which was w o r n under the corset of a very old and primitive cut known even as early as the prehistoric Bronze Age. L I S T OF P L A T E S Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 1. The Pyrzyce settler's dress. X I X c. 2. A kerchief tied round the forehead — a fragment of the local peasant costume. X I X c. 3. A small white cap, former headcovering forming an item of the Pyrzyce-Cassubian dress. X I X c. 4. Local dress (for the elderly) from Suchanówek, the district of Stargard. X I X c. 5. The local dress of 1860, Gosław. the district of Gryfice. 6. Former appearance of the settler's dress from the P3Tzyce district. X I X c. 7. Cut: 1. blouse, 2. corset, 3. bonnet, 4. skirt (according to R. Holsten). 8. The Pyrzyce settler's costume of 1864. Women's dress (according to Kretschmer). 9. The Pyrzyce settler's costume of 1864, Men's costume (according to Kretschmer). 10. Kerchief of poorer women, embroidered at the corners. Brzesko, Letnin. X I X c. 11. Settler's dress for Holy Communion. X I X c. 12. Former type of bonnet for the elderly — settler's cut of the Pyrzyce districL X I X c. 13. Accessories to the settler's costume: a bonnet for Holy Communion and the festive Sunday fur gloves, stockings, kerchief, bag, and the garter of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 14. White bridal bonnets, white embroidered. Brzesko, Letnin. X I X c. Fig. 15. A white tulle kerchief. Stary Przylep, Pyrzyce district. X I X c. Fig. 16. An embroidered bag of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 17. Cross - stitch embroidery of 1867 on a muff handkerchief. Fig. 18. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 19. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 20. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 21. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 22, Silk embroider)' on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 25. Silk embroidery on a kerchief of the Pyrzyce district. X I X c. Fig. 24. Pattern for cross-stitch embroidery from Stary Przylep. Cross-stitch embroider) of 1863, representing tree of life, on a kerchief of the Pyrzyce district, page 3. Table I . Women's Sunday dress from the Pyrzyce district and men's Sunday dress from the northern part of the Pyrzyce district. Painted by M . Orłowska. Table I I . 1. gloves, 2 and 5. stockings, 4. festive kerchief, 5. kerchief for the elderly and mourning kerchief, Stary Przylep. Painted by Cz. Lewandowska. Table I I I . The old dress from Pyrzyce dictrict (reconstruction). Painted by M . Orłowska. Map I . Map of Western Pomerania with linguistic boundary of the Cassub country (according to T. Lehr-Spławiński). Map I I . The area of the Pyrzyce settlers' costume, including the local dress. 7 CONTENTS 1. Introduction p. 5— 2. The present position of the peasant dress on the area under investigation p. 7 — 3. Historical development of the Pyrzyce dress p. 8— 4. The area and distribution of the costumes studied p. 17 — 5. General description of men's costume p. 1 8 — 6. Detailed description of men's costume p. 1 9 — 7. General description of women's costume p. 2 0 — 8. Detailed description of women's costume p. 2 1 — 9. Producers and materials p. 2 6 — 10. Decorations and embroidery p. 2 7 — 11. Sources and their characteristic p. 3 3 — 12. Litera­ ture p. 3 4 — List of Illustrations. 5« �SPIS I L U S T R A C J I DO STROJU PYRZYCKIEGO Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. Kolonizatorski strój z powiatu pyrzyckiego. X I X w. 2. Chusta o wiązaniu czołowym. Fragment miejscowego stroju pyrzyckiego. X I X w. 3. Biała czapeczka, „sans peine". Dawne nakrycie głowy miejscowego stroju pyrzyckiego. X I X w. 4. Strój miejscowy (dla starszych) w. X I X z Suchanówka, powiat stargardzki. 5. Strój miejscowy z 1860 r. Gosław, powiat gryficki. 6. Pierwotny wygląd kolonizatorskiego stroju do kościoła z powiatu pyrzyckiego. Pocz. X I X w. 7. Kroje: 1. bluzka typu poncho, %. gorset, 3. czepiec, 4. spódnica; wedle R. Holstena. X I X w. 8. Kolonizatorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór kobiecy (wg Kretschmera). 9. Kolonizatorski strój pyrzycki z 1864 r. Ubiór męski (wg Kretschmera). 10. Chusta kobiet uboższych, haftowana na'obu rogach, Brzesko, Letnin (powiat pyrzycki). X I X w. 11. Strój obrzędowy z X I X w. 12. Starsza kobieta w dawnym czepcu. Strój kolonizatorski z powiatu pyrzyckiego. X I X w. 13. Dodatki do stroju kolonizatorskiego, czepiec, paradne rękawice futrzane, pończocha, chusta, torba, podwiązka z powiatu pjTzyckiego. XIXw. Ryc. 14. Białe czepce ślubne biało haftowane. Brzesko-Letnin. X I X w. Ryc. 15. Biała chusta tiulowa, Stary Przylep, powiat pyrzycki. X I X w. Ryc. 16. Torba haftowana z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 17. Haft krzyżykowy na chustce do mufki z 1867 r. Ryc. 18. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 19. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 20. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 21. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 22. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 23. Haft jedwabny na chuście z powiatu pyrzyckiego. X I X w. Ryc. 24. Wzornik haftu krzyżykowego ze Starego Przylepu. R. 1829. Haft krzyżykowy z 1865 r. z „drzewem życia", na chustce z powiatu pyrzyckiego, str. 3. Tablica I . Strój niedzielny żeński z powiatu pyrzyckiego i strój niedzielny męski z północnej części powiatu pyrzyckiego. Malowała M . Orłowska. Tablica I I . 1. rękawica, 2., 5. pończochy, 4. chusta paradna, 5. chusta dla starszych i do żałoby, Stary Przylep. Malowała Cz. Lewandowska. Tablica I I I . Dawny strój pyrzycki (rekonstrukcja). Malowała M . Orłowska. Mapa I . Mapa Pomorza Zachodniego z granicą językową Kaszubszczyzny (wg T. Lehra-Spławińskiego). Mapa I I . Zasięg stroju pyrzyckiego. SPIS TREŚCI Wstęp — 5 str. Rozdział I . Obecny stan stroju ludowego na badanym obszarze — 7. str. Rozdział I I . Zarys historyczny rozwoju stroju pyrzyckiego — 8. str. Rozdział I I I . Zasięg stroju pyrzyckiego — 17. str. Rozdział I V . Ogólny opis stroju męskiego — 18. str. Rozdział V. Szczegółowy opis stroju męskiego — 19. str. Rozdział V I . Ogólny opis stroju kobiecego — 20. str. Rozdział V I I . Szczegółowy opis stroju kobiecego — 21. str. Rozdział V I I I . "Wytwórcy i materiały — 26. str. Rozdział I X . Hafty i zdobiny— 27. str. Rozdział X. Charakterystyka źródeł — 35. str. Literatura — 34. str. 59 �Mapa Pomorza Zachodniego, 7. zaznaczonymi grupami kostiumowymi omówionymi w tekście oraz z zachodnią językową Kaszubszczyzny (wg T. Lehra-Spławińskiego). granicą ��ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1/ ¿s' 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 5. Haliną Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze). 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1/ 1. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, l/ 2. Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, • / 5. Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski. Część V. MAŁOPOLSKA: ]/1. 2. y 5. (/ 4. ] / 5. Roman Reinfuss — Strój górali szczawnickich, Edyta Starek — Strój spiski. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki. W druku znajdują się: Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE 4. Janina Krajewska •— Strój opoczyński Część I . POMORZE 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1fe6f925f8421999a68e2b0f73ad40d.pdf 8575d644254fe761f2c216494719c268 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5653 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5255 Title A name given to the resource Strój sandomierski /Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.7 ;62 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A T L A S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH J A N U S Z S T R Ó J P O L S K I E S A K A M O C K I N D T O W A R Z Y S T W O ll,,t// l O M I E R S L U D O Z N A W C Z E K I �A T L C Z Ę Ś Ć A S P O L S I C V T H S R Ó A J N U S S Z R O K A W R 1 N A K Ł A D E M T J Ó W L U D O M A Ł O P O L S K A J S K P O L S K I E G O N A M D O O C M K I C 9 T O W A R Z Y S T W A Ł 5 A Y C H Z E S Z Y T 7 I E PIL O W R S K Zakład I Kuituroznawsrwa B ib 1¡o t Nr I n w e n t a r z o w y W 7 L U D O Z N A W C Z E G O WE W R O C Ł A W I U f u c , ....^.aPP.J.Kfif c �A T L A S W Y D A W P O L S K I C H r A N Y S T R O J Ó W P R Z E Z P O L S K I E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T A D A A D A M M R E D A K C Y J N Y : G L A P A, A M Ł O D Z I A N O W S K I , R O M A N R E I N F U S S , N N J Ó Z E F A K A Z I M I E R Z PIETKIEWICZ, T A D E U S Z S E W E R Y N , K A Z I M I E R A Z A W I S T O W I C Z R E D A K T O R N A C Z E L N Y : R E D A K T O R O K Ł A D K A P L A N S Z E U K Ł A D I M . M . A D A M S K A J Ó Z E E J Ó Z E F J E R Z E G O G R A F I C Z N Y D R U K A R N I A J E D N O B A R W N E K A S P R Z A K A - G A J E K G A J E K M Ł O D Z I A N O W S K I E G O B A R W N E P O Z N A Ń S K A K L I S Z E Z E S Z Y T U : A D A M A G A J E K , K U T R Z E B A , W K A R O L A K A A D A M A G L A P Y N A U K O W A P O Z N A Ń Z A K Ł A D Y P O Z N A N I U G R A F I C Z N E — K L I S Z E W I E L O B A R W N E D R U K A R N I A N a k ł a d 6 2 0 0 egz. N A R O D O W A A r k . w y d . 6, d r z e w n y 100 g 6 1 x 8 6 / 8 . d o d r u k u 30. V I I I . 1957. ark. W \ K R A K O W I E d r u k . 8,5. P a p i e r i l u s t r a c y j n y O d d a n o d o s k ł a d a n i a 29. V I . 1957. Druk bez- Podpisano u k o ń c z o n o w e w r z e ś n i u 1957. Z a m . 211/231 C e n a z ł 26 — . K-20 �W S T Ę P P o ł o ż e n i e już nie nocną i istnieje; i c h a r a k t e r y s t y k a obszar środkową na część powiatu wsch. część stopnickiego w skład części rdzennej Ziemi którym W X I X w. sandomierskiego p o k r y w a ł dnia granica Pqd względem mierskiej, wo — z jego się terenem, kiego w noszono Ludność oddawna ziemi p o w o d o w a ł a mniejsze, nad już na niż uprawą tomiast w w lnu świadczą Wielka żyzność najwyżej obszar'ten się lasami. się leżał szej w ł a s n o ś c i się znacznej między lub sobą ilości jak przede i wszystkim a a dodatkowymi domierzanie rozwój ziemia pochodzi. Niestety co za dawna w tym Większe idzie wsi zbóż. północnej a buraków Poza stopnic­ wielka były żyzność tu na k a ż d y m ogół pracy cukrowych. Na­ gospodarstwie, dziś jest owiec; tak więc np. stroju haftu Liczba nietylko, nie kto dóbr własnej 7°/ gęstość z a Ten wełny do szamerunku, była tak parafii, naszych duża, ale dogodną 2 się , o dobra stan zaludnienia do i stare szlachty jedno tworzyły się kościelne Zdobienia składały ich więk­ wytworzenia te czasem b a r w ą że na na pokry­ rozdrobnienia przyczyn czasem ar­ czym Sandomierzem. nieurodzajnymi, głównych sandomierskim. tak pod prywatnych wsi, 0 3 czy jakiej przetrwał nad osiedlania Złotej terenami wiosek . jedną odmian z do w znaczna tylko niewątpliwie w położona sandomierskich należała kompleksy obejmowały zdobin ten w gospodarstwa zachęcała neolityczne, motywami ozdobami. oraz gleby skłaniała ludność do hodowli porozrzucanych był odmian strój sando­ częścio­ sandomierskiej, uprawę rolnictwem, że sandomierska, od większość pojedynczo rozróżniali Galicji. diecezji wyżynie pod zwłaszcza nieodzowna wykopaliska że lub Wscho­ i krakowski. zamożność, mimo jest Wisła, ziemi, kolorem Królestwa skład san­ stroju mieli. Żyzna jaką ziemskiej, w na sandomierskiego przemysłowych, nie Królewszczyzny z powiatu zasięg zawichojskiego i — wykorzystanymi pow. dawniej parowioskowej. przeważnie część sandomierskiego. wchodził pograniczu Sandomierszczyzny lessowej z sąsiednimi tymi wchodził lewobrzeżnej zwarty granicę sandomierskiego, uniemożliwiał osadnictwo, powodowało, lub stanowiącej sandomierski, i roślin bogate granicach lewobrzeżną 1 r e g i o n u . komunikacyjną, on regionach . Duża urodzajność Sandomierz acy H i s t o r i a najlepiej ubiór łąk płn.- Kongresowego, sandomierskiego części i konopi, Brak pół­ opatowskiego, oraz w z granicami obwodu lessami zajmowała innych uprawa zaniku. stroju stosunkowo dużą pszenicy ubrania terią zasięgu urodzajnymi równi sandomierski obejmował krakowskiej. południowej na stanowił Wiśle, archidiakonatów: diecezji zwartego odznaczającej tym na administracji kościelnej, dawnych strój występował, położony Królestwa częściowo się Tradycyjny zwarcie w. był X V I w. czasów się w. okresie wczesnohistorycznym region ten XII-XIII W urywała kieleckiego, Obszar w za o b s z aru. X I X sandomierskiego, większość ( m a p a 1). W Małopolski; Sandomierskiej. domierskiego. w różniły się materiału, podstawie nawet i z jakiej Sanwsi czasów. 3 �Ryc. 1. K r a j o b r a z s a n d o m i e r s k i (z n a d W i s ł y k o ł o S a n d o m i e r z a ) — f o t . ' J. K w i a t k o w s k i Sandomierzanie ograniczało byli grupą ruchliwą się t y l k o do t e r e n ó w i sprężystą. najbliższych t. j . d o Osadnictwo podnóża 1956 r . sandomierskie nie G ó r Świętokrzyskich czy w i d e ł W i s ł y i Sanu, ale w d z i e r a ł o się w g ł ą b L u b e l s z c z y z n y , S ą d e c c z y z n y a ż p o K a r p a t y . O d skąd X V w . t. j . o d spławiano hutnictwo. chwili słynną Zamożność odzyskania pszenicę tej ziemi podnosił się p o z i o m gospodarczy. Koprzywnicy, Rakowie, a darkę Sandomierszczyzny steczka zresztą granicznego. głównie Niezależnie wołało gach w do od chwilowego Wracając swych oddziałów. Rozwiązujące miejscowej te nie pozostały rozwoju w związku stały pewna dzała z bez do czym latach w p ł y w u podnosi daje manufaktury wytwarzające w ludności tradycyjnej jej rozkładu. degradujące 1831 r. odżywa Sandomierskiej szczególnie szwedzkie, po których Staszowie. zabory, ożywienia żywy po powoli sukno w Bogorii, rujnują gospo­ Całkowicie zarazem jej stolicę do roli chwilowo przemysł, mia­ dostosowany gospodarczego, oddźwięk. klęsce do domów, 4 odzieżowych . na ubiór Należy ludowy 1863 r. R z ą d oraz kultury Między listopadowe licznie brali udział w przynosili ze sobą przypuszczać, i znalazły swe że Odbija w rozdrobnienie wsi nowe gospodarstw. pracy po elementy, Ten miastach, które i n n y m i z a z n a c z y ł o się to w stały a stan W jedną na­ Powodem spowodował, powracając się dalszym włościan, stroju. znaczne zbiednienie wsi sandomierskiej. sezonowej ludności wydarzenia odbicie się to m . inn. i w wy­ szere­ mundury Narodowy ogłasza uwłaszczenie się i c h z a m o ż n o ś ć . szukała powstanie Wieśniacy się na t y m terenie jednostki w o j s k o w e r o z d a ł y się z a u w a ż y ć się z a d ł u ż e n i a część przyczyn 4 materiałów stroju regionalnego. W stępnych tego zapasy Ziemi przemysł, Powstały wszystkim w wojny się wojennych. Sandomierszczyźnie powstańczych. rola jednak przede potrzeb wzrosła Rozwinął podcięły dopiero Dopiero Pomorza, „sandomierkę". że wprowa­ z głównych zarzuceniu stroju ludowego. �C e c h y s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o . odrębny ubiór, pewnymi elementami W ubiorze „fartuch", należący męskim rakterystycznym Okrycia w w była granatowa użyciu W stroju i „kotką". W sukmaną, wścieklice, rogatywka, z tak swym lniane ze s ą s i a d ó w . obszarze dawnej zapinane na od grup sąsiednich, z m a z o w i e c k i e j (tab. I I . ryc. czasach także i zwieszającym suto 1 1 , 17). maciejówki Wyłącznie sandomierską „kucotkiem", był Ponadto p ł ó t n i a n k i , z w a n e j t u kamizielą, do się X I X w. czapką s i ę ze środka bądź sobne gdyż Ubiór sięgał kroju wypustkami. grup gładko, i sąsiednich, bez w Nie mężczyźni posiadały a odznaczające rogatywki, odznaczał z fałdami się w się po bokach, wielkim klapki. o suto Głowę W plecach trójkątnym kaftanów były z t. j . d r e w n i a n ą ornamencie się w i ę k s z ą je „oberkami" tabaczkową takimż z rogach oraz lub brązowe formie zapaski szamerowane, przed- jedną brązowe wyłożoną, szwów naramiennymi i ozdobną czerwonymi przedsobnymi, o sukmana bez kobiecym układzie nosili gładkich, lub zapaski pionowym. brązowe sukmany kroju ma­ nieprzecinanych. Sukmany zwanym „suką". stanowiły Ponadto czerwone barwnością i te, używano rogatywki. bogactwem pogranicza sandomiersko-krakow- uważany kroju brązowej, niesłusznie za małopolskiego, sukiennej przodu. Kobiety 5 sandomierski , oraz furażerki, nosiły na czapką zwaną obszytej głowach od­ czer­ chamełki haftem Sandomierzankom. Lubelskiego cechowały kiście. ozdób rzadziej występowały siatkowym czepeczkiem. Koszule w y s z y w a ł y stanowiły wełniane zapaski z nieznanym głowy „wściek­ naramienne. sukmaną frędzlem Powiśla suk­ stebnowań strój ten b y ł stosunkowo wzdłuż niż u Sandomierzanek rodzaj obręcz, obciągniętą Okrycie po B y ł to wolutowym, mężczyzn łopolskiego. Zdobiły lub z 2). okrywano „wścieklicą" Okrycie głowy Tarnobrzeskiego kukurudzą". po szwach, w sfałdowana stroju kołnierzem, bez r ę k a w ó w . niekiedy zapaski Powiśla się c z a r n ą szare Puszczy krakowskim, paski. brązowa, „kucotków". tylko zapaskami czarne, l u b pasiaste, kobiecy odznaczał męski (mapa ozdób czerwono zdobione pionowe, czarne z tyłu bez i przedsobne noszone nosili one z Kobiety nosiły wełniane zdobin, z w ł a s z c z a na gorsecie i kaftanie. N a obszarze Ubiór się Sandomierzanek południu białe prążki. Ponadto charakteryzowały cechowała zaopatrzona ozdabiano znaczał „na zwieszającą kolan. męski kobiecy „kucotków". poziome niżej kielecki powszechnie „magiera i głowy noszone ubiór Tarnobrzeskiego regionie w s c h o d n i o - k r a k o w s k i m m ę ż c z y ź n i łopolskiego, Strój łokłuszki, rogiem i kieleckim, na i Powiśla Radomskiej granatowe rogatywką naramienne ale czarne, czerwonymi w ubiór granatową skiego to jest okrycie lniane haftowanym kobiet haftki. małopolskiego, Strój lub Męski często oraz zdobiły sukmany sandomierskie. O k r y c i e m głowy były nieco ,,siekacem" czarnymi z świętokrzyskim lub świętokrzyski sukmany klapą głowę strojami Puszczy też rogatywki, i naramienne, krótki, na mitrę, U b i ó r s a n d o m i e r s k i g r a n i c z y ł n a p ó ł n o c y ze s t r o j e m pętle szamerowań, jakie lice", o go połowie i świątecznego. c h a r a k t e r y s t y c z n y m b y ł kap, z ubiorem lubelskim Na wono swój barwny. wschodzie Ubiór zwanym posiadała charakteryzujący n a ń w późniejszych kształtem chusty porównaniu many, tu magiery a w kobiecym najbardziej U b i o r y W krojem a się odróżniającym stroju weselnego zbliżoną Radomskiej, na zachodzie —ze lub do małopolskich, nawarstwiły również i u niektórych grup sąsiednich. duże, mniej lub typowym, młodzież przypominające odziew" a na które sandomierska ( r y c . 28 B 29). mężatek, jest strojów było współistnienie małopolskiej jak były denka przez pasie głowy, grupy mazowieckimi, najbardziej używany fałdowaną do Ludność sukienne Kobiety niebieskie rogatywki, nie nosiły pasiaste sukmany obszywane kroju ma­ barankiem. spódnice, czepki zwane naramienne. 5 �R o z d z i a ł O B E C N Y Proces i trwał wały S T A N zanikania aż do się po STROJU L U D O W E G O sandomierskiego pierwszej nim tylko wojny I W S A N D O M I E R S K I E M stroju ludowego rozpoczął światowej. nieliczne relikty, Obecnie ubiór ten takie j a k sukmana, się p o d koniec X I X w . j u ż nie gorset, istnieje, zacho­ haftowana koszula kobieca i kilka kapot. Obecnie ludność wiejska u ż y w a już całkowicie ubioru miejskiego. W T stroju dziennych męskim współczesnym wpuszczanych na do b u t ó w uwagę zasługuje i opadających na sposób noszenia cholewy. Starsi też jeszcze czasem czapki baranie, rzadziej spotyka się granatowe ostatnie wojny w swej obecnej światowej poprzednio noszone „polskimi" Na formie rozpowszechniły i dotrwały były sztywne podobne obszarze troskliwie tylko je chłopów idąc okaz pomniejszony Druga kaszkiety do W model wojna Muzeum znajduje do k a s z k i e t y ( r y c . 27). T e dopiero w czasie drugiej wojny. „moskiewskimi". się jeszcze Właściciele Należy tutaj w pierwszej Wyparły Nowsze się do obecnie ogół czapki one zwane kilka że kapota chłopa znajduje całkowitego spod prze­ czasem stanowiła Etnograficznym w przez kapot, ich nie używają, Sandomierzu Muzeum wykonany przyczyniła na podkreślić, Regionalnym w ( r y c . 17), a stroju męskiego, światowa zwane starców. kościoła. sukmany się zresztą użyciu co­ noszą maciejówek. przez do bogatszych. zachowany powszechnym Sandomierszczyzny chowywanych ubierają w spodni wieśniacy się strój jedyny Krakowie jest Sandomierza. prawie zniszczenia prze­ c h o w y w a n y c h przez w i e ś n i a k ó w resztek stroju; n a s t ą p i ł o to n a skutek d z i a ł a ń w o j e n n y c h , większość inne bowiem Sandomierski nie wykazuje niały od cym w, a ludność Na we wsi Ruda zanik z gospodarcze. kolei skich panów. Rozwijający duży uprawy zbyt lnu przesiedlona 6 konopi. Przy Sandomierszczyźnie Około wego zresztą bluzki zapaskę, 1950 stroju od z spódnicę. się p r z e m y s ł ludność na jedwabiu Należy Spódnice tak całkowitym po kraciastą. z oraz zaniku oraz się w inspirowane szereg przyczyn; bogatszych przy naj­ chłopów czysto i materiałów; z drugiej uprawy braku ziemi, co sandomier­ własnych p o g a r d l i w y stosunek owiec stroju do ludowego, trady­ kobiety sąsiadek czarną, noszą. Koła próby Gospodyń stroju sandomierskiego białego płótna, wyszywane kwiatki, sięgały do pół do kupować. własnego Sandomierskiem przez połowy haftowana i dążenie intensywnej że san­ 53). od swych świętokrzyskich dzisiejszy okry­ na ten stan m i a ł y w z g l ę d y do była nieco Z dawnego pierwszej Warszawie tanich ubrań podkreślić, przejęły dzień tradycyjnego w tu zmuszona wyodręb­ przykrywają­ niezbyt opłacalnej na urodzajnych glebach zachodniej lub dostarczył często gorset się stroju miejskiego, p o w o d o w a ł a którą kobiecego, złożyło w p ł y w miejskiego, go barchanowe, ryc. sezonową rolnych zachęcał wiejska r. r o z p o c z ę ł y dawnego jeden L u d o w y c h w również by czasie c h ł o d u i niepogody, najczęściej tylko stroju które fartuchem, Sandomierszczyzna Niemały produktów nabywania ubioru . naramienną się się o d cech, kaftany nie też w stroju ludowego zarzucanie i materiały Łatwość cyjnego bądź chustą, zachował (południowa na nich należy zaliczyć emigrację powodowało wełniane miasta, Muzeum Kultur sandomierskiego naśladownictwa strony w ubierają nałożonym wełnianą odróżnia specyficznych kobiety z do dużą, stroju kobiecego, ważniejszych w spalona, niż męski jakichś Starsze „półkę". Idąc przechowywany koszula z została bardziej obecnie spódnice, i ramiona domierskiego XIX mieście zwaną głowę kobiecy jednak sąsiednich. niż w tak wają zaś sandomierskich ubiór on grup dłuższe do wsi tereny. tworzenia nowego Wiejskich. Zaczęły krzyżykami łydki; szyto je więc i z ludo­ Odbiegał kobiety wypuszczane czterech on nosić na brytów, w dolnej części posiadały ozdobne dwie pliski. Strój ten uzupełniał krótki fartuch i chustka 6 �wiązana w z tyłu czerwone głowy. i zielone Niekiedy pionowe Sandomierzanki pasy, wyrabiane w narzucały na Częstochowie ramiona lub w zapaskę Sandomierzu. W D w i k o z a c h w p r o w a d z i ł y kobiety m o d ę noszenia chust tureckich z „ ł o w i c k i m " Obecnie jest strój reprezentacyjnym kobiecym strojem ZARYS HISTORYCZNY Wiadomości początków mością o 7 Polski'' , jakie mamy o jednakże czapek rysunku z w obszytą cięcia nym dane w szyi Głowę on garncarza i wypust", wzdłuż roz­ szerokim, tka­ okrywa czapka Ubiór gdyż jakkolwiek wprawdzie noszono go lub wiadomości o stroju pochodzą z wzmianki I tylko dotrwał wyłącznie kożuchach. R y c . 2. G a r n c a r z z Ł a g o w a w k o s z u l i „ n a w y p u s t " p r z e ­ na w i ą z a n e j pasem d z i a n y m . R y s u n e k na pucharze cecho­ Dalsze w y m z 1644 r o k u sandomierskim połowy o A . Patkowski, Sandomierskie Poznań 1938 r . s t r . 46. X I Xw . s ą to ludzie „Obrazkach sandomierskim Wiejskich" pisanych przez Jana Kantego G r e g o r o w i c z a z Bilczy 8 w pow. sandomierskim . Roboczy był a często wykonany ze spodni conej w Noszono i świąteczny z płótna zwanych na wierzch ozdobami z końcu d o I I poł. X I Xw . — sukmanach on taki anachronizmem byłby niemniej wiado­ na 1644 r o k u „wścieklicy". tkany, on najdawniejszą na z nie z d z i w i ł b y n a t y m terenie i w pas do X I X dowolną „ n a przepasaną XIX w.— historyków się głównie umieszczonym koszulę pasem. rodzaju odnoszą czer­ znajdujemy cechowym dokoła a niektórych S A N D O M I E R S K I E G O „Dziejach dość 2). P r z e d s t a w i a ubranego w jest STROJU jest przypisywanie Łagowa, pucharze (ryc. terenie tekstu. Najstarsze na szlakiem. omawianym I I sandomierskim według sandomierskim Długosza interpretacją w stroju podstawie Sandomierzanom wonych R O Z W O J U X X w . Wprawdzie, stroju wzmianka tej na krakowski. R o z d z i a ł i ludowym sukmany nymi W były zimie Okryciem parciakami, oraz z posiadających kamizieli, bure kołnierzem 9 noszono głowy krojem rozporek, X I Xw . Składał z koszuli nabitymi i czerwonymi się wyrzu­ nieco w y ż e j mankietami czarnych małopolskich pasami, kółkami sięgające i 1 0 . (tabl. lub białych, one r o z m a i t o ś ć z d o b i n stroju. do sukman wełnianymi sukmany, o sukmanach sznurkami . Podkreślają zdobione z boku z początku stroju". parafiach. wspominają zbliżone „białego różniącej się przypuszczalnie w t y m okresie lub rzadziej stojącym źródła sukman były nazwę modre, lub granatowymi ostatnie sandomierskiego i nosił poszczególnych również ówczesne szywaniu chłopa spodni charakterystycznym które ubiór samodziałowego pasami II). oraz Nie­ o w y ­ Sandomierskie Przewiązywano lub brązowymi kolan, je czerwo­ skórzanymi. T e sprzączkami. kożuchy. były „zawściekłe" czapki, granatowe lub czerwone rogatywki, 7 �czasem z pawimi piórami, rozpowszechnienia a w okresie się czerwonych lata słomiane rogatywek kapelusze. miało Według się przyczynić tradycji do powstanie koś­ ciuszkowskie. Sandomierzanie zazwyczaj wkładali do pracy Sandomierski strój ludowy R a d z i k o w s k i e g o wia chłopa woną w czerwonym, okrywa jego czątkach na Wprawdzie w W ó j c i c k i e j którego jednakże ż e jest w lecie chodzono X I Xstulecia. Niestety, nazwa ryciny ilustracja W . E. przedsta­ oraz jest w pasie czer­ przewiązana s i ę l u ź n o p o l e w e j stronie. barankiem. Spodnie w Głowę biało-czerwone paski fabryczny. weselnego męskiego „fartucha'" z tego stroju okresu również weselny" danych, — tylko sandomierskiego b y ł — jednakże reliktu pozwala w n i o s k o w a ć brak „fartuch barwne i mankietami przodu. Sukmana to materiał opisu kołnierzem końce zwieszają uzupełnieniem brak dwie ( r y c . 3,5). T a o s t a t n i a z z białym I I poł. X I Xw . j u ż jako to wskazywała z cholewami, z czerwonym na rozcięciu pasem, Charakterystycznym nie J. „wścieklica" wnioskować, „fartuch". buty z I poł. X I Xw . ilustrują sukmanie widoczną tkanym czerwona pozwalają i brązowej podszewką na nogi boso. czy b y ł on używany — podczas wesela, dość prawdopodobne inne uroczystości. Biały i strój wśród lnianej, występowa­ o istnieniu jego w po­ jakby c z y też, co jest wkładano go, na przeważał w X I X w . także kobiet. Składał t. j . z koszuli, się on z odzieży spódnicy, kaftana, łoktuszki i Niekiedy wkładały kobiety chustki zapaski, na głowę. kamizielę, nie różniącą sięniczem o d męskiej. Biały ubiór ożywiał krajka, a haft, u panien barwny sznury — gorset, korali kwiaty ten kolorowa na szyi, kap, za chu­ zatknięte steczkę. Oprócz samodziałów płóciennych siły t e ż kobiety odzież szytą z kupnych, czyli z tak zwanego J. G r e g o r o w i c z w s p o m i n a o w swoim a Z . G 1 o- opisie ubiorów ludowych grubej, czarnej spódnicy informuje o wełnianej, zwanej przepasywały towaru. świątecznych koszulach szytych z „kartonu", ger sorcem, czerwoną kobiety używały którą kobiety zapaską. Starsze różnobarwnych spódnic płócienkowych obszytych niekiedy u galonkami. Wymienia gorsety noszone mężatki i na były na również święta dołu kolorowe przez młode dziewczęta". Najdawniejszym w no­ materiałów łapcie z kory, obuwiem rzadko p o ł . X I Xw . ( r y c . 14). onuce i rzemieniem. 1 2 j u ż używane Wkładano przymocowywano W I połowie kobiecym do X I X je nogi wieku R y c . 3. U b i o r y S a n d o m i e r s k i e z p o ł . X I X w . w e ­ dług E. Radzikowskiego 8 �weszły w powszechne wiki, które XVIII w . 1 3 . W w y w a n y m Na z I połowie wonymi trzewiki i przedstawione nosiły niebieskimi białe i pantofle. „okrężne'' kryzy u oraz rowane kap. Około 1 3 i wycięte kobiety wyglądają podczas wały palonej przetrwał końca 1 6 w . N a gło­ rutą w wigilię ubierały się (ryc. 51). — 1 7 Wolnego Zwyczaj Sandomierskiem do R y c . 4. C h ł o p s a n d o m i e r s k i z X I X w . u b r a n y w „ k a i n i ziele", z d o b i o n ą zowsza co Około W Wpłynęło małopolskiego, z kolei doprowadziło okresie się znacznie ten zszedł do roli d z i a ł y ( r y c . 12, 25). D a w n ą k r ó t k ą szara sukmana sukmany ubożsi z wyłożonym krojem zwane sukmany burochami, chłopi. Natomiast do poddało wzdłuż je pod rozbicia sobą znaczne typem zmiany dominował ubioru kołnierzem, Teka Grabowskiego przyłączenie i oderwanie silniejsze do Austrii Sandomierskiego w p ł y w y idące jednolitego z M a ­ obszaru na stroju. w ludowym ubiór biały, stroju lub granatową przecięta codzień. w sandomierskim.. płócienny. Po kupne uwłaszczeniu wyparły sukmanę wyparła pasie, suto niej pojawiają O d święta długa sfałdowana, się także wkładali i samo­ białoprzy­ brązowe burochy tylko nie zmieniły się. lecie mężczyźni nosili konopnego, świąteczne z płótna lnianego. Najubożsi, k t ó r y c h lub kożuch chodzili kamizielach lub trzy. w w na głowy i roboczego, a materiały brązową używane Wisły się dawnego, mazowieckie. O b o k okrycia szamerowaniem. A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E-"54 n r 1161 to na rozluźnienie a między pańszczyźnianym ubiór w Archiwum austriacko-rosyjskiej 1863 r. n a s t ą p i ł y pominająca , w lu­ było obszaru różniące chłopów granicy Miasta Krakowa. centrum W cza­ opasy­ •»•1. i i JNie b e z w p ł y w u n a z m i a n y d o w y m stroju sandomierskim dwa ś w całko­ X I Xw . przeprowadzenie czer­ Wyjątkowo Kochanowskiego się bylicą i przyramkach „ma­ biało i podobnie j a k za Jana na kołnierzu ludowy wskazują, różno­ ozdobione wstążkami. sobótki na gorsety" chustki dziewczęta haftowane sandomierski strój kobiece. I l u s t r a c j e te sznu­ sukmanki z łymi pelerynkami, spod których nosiły postacie wkładały z białych wkładały kolorowymi ofiaro­ takież baranów. wach podarunkiem N a ry­ podszyte k o ż u c h e m barwne trze­ połowie . 1850 r. Dziewczęta w wią­ sukmany od nieodzownym oraz Polsce marszczone kobiecych głęboko gorsety palce, całej ciem­ ua święta niebieskie sukienne ten w przedstawia­ widać koszul mankiety sów tylko j a k i niebieskie N a głowie J. L e w i c k i e g o , jącym wicie były również koszule nićmi, chustki lub wkładały sunku Jana okrywające . spódnice, jasne fartuchy, pończochy i pantofle wspomnianych ilustracjach barwnych, obrazujących Sandomierzanki zały płytkie się w Sandomierskiem, X I Xwieku 1 4 narzeczonej poł. X I X w. są że ne użycie rozpowszechniły dalszym także ciągu i w kamiziełe, zimie, zwykle robocze nie stać było nakładając dla na ciepła z płótna sukmanę po dwie 9 �Wełniane żuchach; w a u wąskie W stych to ubiorze też ubiór W a chustki strój na zimie ubierały ogóle u biedniejszych także w ubiorze Około Proces nej 1880 a strój dzono granatowe zaznaczyły Przykładem cienkiego pod lub wyłącznie skórzane, noszone szerokie u na ko­ bogatych, zaszły t y m sztuczne nie do roli okresie czarne Wola z lat ubiorze czterdzie­ częściej wełnianą żałobnego. chustą Zanika również stroiły ludowego białe zaznacza się do stroju ślubu się i da­ w ru­ sandomierskiego. sukmany Nastąpiła i zmiana miejskiej. Zarzucono wysokhn, pod zwana chusty. rutą. i bardziej uprzemysłowionej Małkowska, i ślubu w „strojniku" uboższe zanikania z do tylko tam, gdzie l u d n o ś ć w y j e ż d ż a ł a w s i jest stroju konserwatyzm; szły kwiatki — mody kamizelki coraz większy dziewczęta fabrycznego. w p ł y w e m zmiany, j a k w się od ubioru gospodarze zastępowali sukna wielkie i tołuby, a biedniejsze — kamiziele czapki drużbów proces tak różnił fabrycznym. szybciej w bogatszej się, z w ł a s z c z a takiej w się Bogatsi „surdutowy" i to pasy zastępowano zszedł Bogatsze zdobiły rozpoczął ten przebiegał szytymi z widać kawalerom druhny r. łoktuszkę ustępują weselnym. Sandomierskiego. potami się druhny wianek, to Sandomierzanki futra W jako nie I I poł. X I X w. kobiecy głowę to ciany gdzieniegdzie weszły kobiecym kobiecy biały użycie chłopów. X I X w . ( r y c . 59). M i m o Lniane wały się tylko zaś biedniejszych „odziew", kap- utrzymały powszechne sandomierskim męskim, na pasy t szyję na części północ­ granatowymi kroju pojawia spancery, a wprowa­ zapięciem. Zmiany sezonowe roboty do przez ka­ — sąsiadów te miasta. „przedmieściem Warszawy." Wprawdzie ności zdarzały sandomierskiego się w stroju t y m okresie, ludowego, sporadyczne jednakże próby akcja ta rezultatów, zanika strój na . magiery lub i 1900 dłużej młodzieży w zamienione tylko zarzucono noszono przerabiane zarzuca koszuli na ostrego sprzeciwu w woj­ starców Czajkowa. się „wypust", ka­ utrzy­ ubiór okolicach częściej z Kamizele jako za­ szerokie czym płaszczy. r. pełny zostały wścieklice Po szynele, się Coraz około Najpierw czasem skowych mały że „fartuchy" weselne, sukmany, i 1 S kaszkiety. poty żywot­ poważniejszych Sandomierskiem ludowy pasy, dała tak w rzucone przywrócenia nie noszenie mimo dość społeczeństwie wiejskim. Na przełomie mierski mal nalne. zki, ubiór całkowicie swoje Wyszły z użycia haftowane Pierwsza ostatecznie stroju X I X i X X w. kobiecy koszule wojna kres czepce, i światowa nie­ regio­ kry- kamiziele. położyła odrębnego sandomierskiego. poglądowa J. W ó j c i c k a K r ó l e s t w a Polskiego, s z a w a 1885 r . 10 cechy istnieniu R y c . 5. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e . Mapa sando­ zatracił — War­ �R o z d z i a ł ZASIĘG Mimo, że w latach 1947—1954 r. sandomierskim, zdobyte rzenie zasięgu granicy STROJU tą drogą I I I S A N D O M I E R S K I E G O były prowadzone materiały poszczególnych badania terenowe nie zawsze p o z w a l a j ą elementów stroju ubiór zaginął X X w . 1 sięgać o d linii ciągnącej Ożarów, tów, R a k ó w i Staszów (mapa 2.). W obejmował stroju północną w się o d Ostrowiec, ostatnich zasięg na po­ O . K o l b e r g a miał chostu przez zwarty odtwo­ ponieważ całkowicie sandomierski XIX w. ubiorem 9 Na podstawie opisów strój nad dokładne sandomierskiego, ten czątku na — do poł. Zawi­ Opa­ Połańca latach X I X w. sandomierskiego i środkową część powiatu sandomierskiego, pow. opatow­ ski z wyjątkiem jego części północno- zachodniej, tudzież skrawka na oraz północno-wschodnią stopnickiego Niektóre elementy tego ru miały niejednokrotnie sięg nieco stroju za­ męskiego sandomierskiego suto marszczona z tyłu Sukmany w Puszczy Szydłowa. ubio­ charaktery­ częścią mana. okolicach pow. inny. Najbardziej styczną w północy część była suk­ noszone Radomskiej były podobne krojem, ale nie zdo­ biono ich szamerunkiem stebnowaniem. tych dwóch ani Pogranicze odmian — mię­ dzy O ż a r o w e m a TarRyc. 6. Strój Gerson. sandomierski. Mai. W. „Lud Polski" Ł. Gołębio­ łowem, gdzie w s k i e g o , W a r s z a w a 1850 r . f i g . 20. Z d o ­ obszar biona ,-kamiziela" przepasana sów — było dzianym. Archiwum pasem Muzeum Lud. w Warszawie. Kult. N r . i n w . 2544. wane leżał dawnych równocześnie z północy i południa, to też na terenie znalazła zatarcia many, się l u d n o ś ć wyraźnej ale i części Przyczyniło zasięgu stroju nie tylko o do suk­ sandomierskiego. którą występowały biodrach, t y m się to s u k m a n y nie p r z e k r a c z a ł y na dzie linii Wisły, poza na granicy innych Suto marszczone fałdowane mieszana. la­ kolonizo­ charakterze już wscho­ sukmany małopolskim. R y c . 7. S t r ó j s a n d o m i e r s k i — p r z y p u s z c z a l n i e z p ó ł n . p o g r a n i c z a . Mai. W . G e r s o n o k . 1850 r . A r c h i w u m M u z e u m K u l t u r y i Sztuki L u d o w e j w W a r s z a w i e . N r . i n w . 2541. 11 �Na zachodzie sięgu sukmany ta biegła granica zasięgu świętokrzyskiej, od Ostrowca sukmany Świętokrzyskiego R y c - 8. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e i l u b e l s k i e prawdopodobnie na podstawie Archiwum ludność robotnicza, łudniowy-zachód, święte, żącą Rożków, dziś sukmany między do nie w krojem którego stykała się z obszarem sukmanę okolicach małopolską. mieszkała (stroje sandomierskie p o l e w e j strome). r y c . W . E. Radzikowskiego. Pocztówka zachowująca stroju zostawiając p o stronie całą d a w n ą p o w . kieleckiego można oraz Bardem a Ociesękami sandomierskiej parafię większą było spotkać odrębnego część granica — na po­ Bodzechów, wraz z wsią parafii t a k ż e i w parafii przebiegała ludowego parafie: łagowską przeważnie przez F r . K a r p o w i c z a . N r . i n w . 2539. tradycji Wszech- Lechów Waśniów. Pawłów. za­ Granica M a i . St. W y c z ó ł k o w s k i . wydana Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie Mominę, tego t y p u sandomierskiej przypominającej nale­ Pojedyncze Nieco k u południowi sukmany sandomierskiej i kieleckiej. S u k m a n a k i e l e c k a o k r o j u z b l i ż o n y m d o s a n d o m i e r s k i e j r ó ż n i ł a s i ęo d n i e j b r ą z o w y m kolo­ rem i typem ozdób, inny typ sukman kieleckich posiadał tyłgładki, z naszytymi klapkami. Na teren południe o d pasa przejściowy, nio-krakowskie, noszone można Płótnianki nek, 12 a w miarę spotykało od Sukmany posuwania się także się brązowe miasteczka w zaczynał się sukmany którym sandomierskie sięk u południowi je wschod- kupowano, noszono raczej zwiększały się sukman zasięg granatowej rogatywki sukmany, a ponadto zwane t u kamizielami „fartucha sporadycznie, zwane częściej po Łoniów, w za­ w p ł y w y sandomierskich j u ż spotkać. także i na terenach Zasięgu coraz się od Szydłowa „pacanowskimi" sandomierskimi. zaznacza on z zasięgiem tylko tu ciągnących to t e ż n a linii R ą c z y c e — C z y ż ó w — K o m o r ó w było Wyraźnie lecz z wsiach, krakowskie, nie na którym zwane na równi możniejszych lasów kapem. weselnego" Według pokrywa się obejmuje parafie C i s ó w i Ociesęki z pow. kieleckiego. noszono sąsiednich. Jedynie podobnie z kucotkiem; nie udało j a k i powszechnie nietylko w Sandomierskiem, b r a k i c hn a obszarze Puszczy się wyznaczyć, ślady charakterystyczne O. Kolberga zasięg kapu gdyż nakrycie urywał Radomskiej. jego głowy występują Sandomierza- się n a zachodzie w oko- �licy w Opatowa i Ostrowca. środkowej grup Obecnie tradycja jego istnienia p r z e c h o w a ł a i wschodniej części obszaru w y s t ę p o w a n i a stroju sąsiednich poza terenem Powiśla R y c . 9. U b i o r y z p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e g o z poł. X I X w. Na podstawie rys. Tarnobrzeskiego nakrycia pogranicza regionu sandomierskiego. W . Gersona — reprodukowanego się wyłącznie sandomierskiego. przez tego nie Wśród noszono. D z i k ó w pow. Tarnobrzeg O. Kolberga (Lud - Sando­ m i e r s k i e , 1865 r . str. 20 (21). Cechą różniącą zachodu wyraźnie i południa, zapasek naramiennych. chodzie stykała ona przez wszechnie ki w w Na i Staszowem. części wschodzie brzegu „chamełki" lub stroju występowania zasięgu na sandomierskim skręcała obszarze Sporadycznie stroju ubioru świętokrzyskiego. sandomierskiego „oberki", nieznane oraz hafty o stroju kobiecego ornamencie O G Ó L N Y spodni wonym dano 7 w . letni ściągniętych skrawkiem. słomiany OPIS roboczy ubiór Przepasywano kapelusz. Ten prosty ją wąskim ubiór przy np. zapas­ leżących Wisła; głowy, po­ między Brzeziu; jest wyznaczała nakrycia się wsiach w biegła czym na takie to jej jak wolutowym. STROJU Sandomierzaka na północnym-za- zachodzie I \ S A N D O M I E R S K I E G O trokiem i wypuszczonej i Na i we sandomierskiego, Sandomierzankom północy, Niekiedy używano zapaski zasięgu granicę ATA spotkać zwartego występowały północy od lasów ciągnących elementów R o z d z i a ł Z koncern łagowskiej. z samodziałowych południowy-zachód, południe można na sandomierskiej. na parafii sąsiednich wełnianych, zapaski sukmany i w e wsiach leżących na przenikania prawym Granica granicą zapaski Osiek zachodniej w p ł y w w Modliborzyce skąd noszono parafii Rakowem się z parafię kobiecy strój sandomierski od strojów był brak nie koszuli pasem uzupełniała M Ę S K I E G O składał się związanej rzemiennym. zgrzebna ze pod N a zgrzebnych szyją głowę kamiziela i czer­ wkła­ buty. 13 �Rozpowszechniające zepchnęły" białe się gacie ciemne do roli spodnie kalisonów, do niedawna służyły one j a k o spodnie a i W obecnie jeszcze niedzielę jest i święta zielę często z d o b i o n ą nano przeważnie W lub ubiór o r a z spancer. bursztynową zimie zamiast domowy. lnianą kami- Koszulę spi­ spinką. kamizieli noszono burochę kożuch. Biedniejsi chłopi, których nie stać było w i to wkładano choć robocze, na kożuch, lecie, lecz ubierali wkładali się podobnie j a k po 2 lub 3 pary spodni Sandomierzacy wdzie­ kamiziele. W dni świąteczne wali i sukmany; wyglądały czyny były dostojnie sąsiadujący uważali, one długie, i bogato. Z tej to na południu że „Sandomierzaki checku". Najbogatsi sfałdowane, nosili zamiast przy­ krakowiacy się po śla- sukman ubierali kapoty. Należy dodać, ż ebezwzględu na rodzaj okrycia wierzchniego było ono nawet w silnych na mrozów przysłowie a Żyda rozpięte „pana grzeje ucho, chłopa ściekłe, głowach noszono baranice, magiery l u b rogatóioki. czasem oznaką godności Kawalerowie czyźni starsi zaw- Posiadanie od­ nosili kuski, przypuszczalnie przed ślubem. W a r s z a w a . N r . i n w . 2543. wolno pan było młody występować odziany został zarzucony. nie stać „lepsza woną nym było bukietem ze U noszono Ślub w brał a po mieli mieć przy tylko zamiast j u ż u okolicach w sukmanie, kapoty, pożyczali kaszkietach starszy bukietów pawie j a k weszły b y ł bardziej Świątnik a później ozdobny potem pióra. w swaty, I Pan młody — od którym nie poł. X I Xw . jednak ten Ci, których sąsiadów, kaszkiet szedł zwyczaj kapocie. wkładał błyskotkami się nieco to też na głowę czer­ z kup­ dużym, i barwnymi baniecz- czapki. mniejsze Przy w Później się kaszkietów strony różniły w je od zamożniejszych ozdobionych drużba. podobnie które idących i białą. obleciała". lewej piórami, w e s e l n e osób pan młody z kra­ ułożonych. modrą rozpowszechnieniu przypiętymi lub dużą w kwiatów czarnych czerwone „har- W wesel Zamiast pawimi strój m ę ż c z y z n sukmany dwadzieścia męż­ przeważ­ żonatych, szczególnie się to kożuchu. dwie sprawienie i ze szkła, mógł w ze sztucznych Drużbowie bukiet tach na kapota rogatywkę, kami zaznaczało j a k wkładali kaszkiety, S t r o j e świątecznych: że wagę przywiązywano do butów pięknie w monije" ubiorów różnicą, modę, Strój kawalera niż w y d . D a z i a r o . A r c h i w u m M u z e u m K . i Sz. L u d . zdobione granatowe w . się podobnie z tą tylko g r a n a t o w y c h rogaiówek R y c . 10. — S t r ó j s a n d o m i e r s k i 2 0 bywało nie posiadali sukman, które k u p o w a n o do­ piero z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r . pierś, czapki miennej czapki o d reszty m i e s z k a ń c ó w i stąd pięta". Na nie czasie piersiach, bukiety lub pojedyncze rogatywkach Jeśli ślub brał kwiaty, a niekiedy i przy wdowiec — duży kaszkie­ bukietów do �czapki nie przypinał. Biedniejsi zamiast tów używali małych wianeczków pinanych do biały charakterystycznym strojem drużbów był płócienny fartuch, C z ę s t o ubierał go t a k ż e O z n a k ą a nawet do niektórych bowie trzymali w nóżce (tab. Inni dzili w zwykłych Mężczyźni czas, gdy w izbie w za selnych Ubierali pasywali a to dokoła kańczug na ręki. druż­ sarniej przycho­ odświętnych strojach. starszy z dalszym ciągu dopiero drużba tańców. w Zwykle tej oni k o ż u c h y w e ł n ą na się s ł o m i a n y m i po prze­ odzieży wśród „targujących" wów­ Przebywanie lub trzej m ę ż c z y ź n i kupców lub szał weselni jednego dwaj wstążka niekiedy owinięta goście lub kolan. miejscowościach rękach uchybienie. dowskich była zdejmowali sukmanę uczynił tańczeniu żano I). do młody. ubrania druga sukmana w obowiąz­ nakrochmalony sięgający i pan starszego d r u ż b y chusta p r z y p i ę t a Ponadto przy­ czapek. Najbardziej k o w y m bukie­ z ruty, uwa­ gości we­ udawali ży­ pannę młodą. wierzch i prze­ powrósłami. Ryc, 11. T y p c h ł o p a z okolic Sandomierza. „ O p i s ziem zamieszkałych przez P o l a k ó w " (Z. Gloger — u b i o r y l u d u ) . W a r s z a w a 1904 r . T . I I str. 233. Do w trumny ubranie choć zazwyczaj odzienia kę, ubierano świąteczne, na 2 1 nie mężczyzn nieraz wkładano podeszwie buty a w strój chrztu zrobionych W okresie się zwyczaj szek Mali kapotę, drogiego lub czap­ trzewiki — na rodzaj Kawalerów ubie­ drużby. niesiono ze dziecko starych obszywania chłopcy w pieluchach k a w a ł k ó w międzywojennym niebieskimi rzadziej zbyt biednym białych p ł ó c i e n n y c h skarpet. Do w . Przy boku zmarłego kładziono nogi wkładano papierowej rano żonatych nawet dla płótna. rozpowszechnił chłopców pielu­ wstążkami. chodzili konopnych w długich, koszulach lnianych przepasanych R y c . 12. U b i ó r c h ł o p c a s a n d o m i e r s k i e g o . M a i . W . Gerson o k o ł o 1850 r. Muzeum w y d . Daziaro. Archiwum Kult. i S z t u k i L u d . w W a r s z a w i e . N r . i n w . 2540. 15 �krajką ( r y c . 25). ich ubiór nie. Na W aż do Starsi osiągnięcia początku dziecka lecz b y ł o też trochę z tyłu na tyczniejszy. w wieku dzieci w na odzież po bosaka biegające do kostek 3 guziki. Odzież zaś przyjęły samą zszyte Rozpowszechniły południowej ponadto kamizielę. tę się koszulą OPIS choć w one z tylko świąt. 1938 r. w e urągały światu" burego barchanu. głównie latach spod­ z okazji wsi Łukawice poniektóre miało sukienkę lub w 2 2 Kolor północnej . lub bez majtki, Majtki były rękawów, ten części cały pierwsze najczęściej ze s t a n i k i e m z r ę k a w a m i szyto się w spodnie starszych, po śniegu, był to zapi­ najprak- Sandomierskiego, 1900—1910. R o z d z i a ł S Z C Z E G Ó Ł O W Y Pierwotnie b y ł to kawalerskiego, k i e d y to o t r z y m y w a l i takich,które spodenki sięgające nane wdziewali X X w. rodzice sprawiali chłopcom zimie ubierano „zastano chłopcy V S A N D O M I E R S K I E G O STROJU M Ę S K I E G O K o s z u l a Koszulę a na męską święta „kartonu", szyto cienkiego później Koszule więciu z miały z używała krój prostokątów. W lnianego płótna płótna białego. ich również samodziałowego, Bogatsi prawie nosili cała do na roboty święta ( r y c . 1311). N a j s t a r s z e miarę pojawiły się p r z y / / ' / przez \ z składały rękawach oszewki, przy \ zgrzebnego, kupnego młodzież. p r z y r a m k o w y ich rozwoju ze koszule dzie­ dłoni zastąpione koszulach później odświętnych szerokie mankiety. k i e t y te w ó w się z naokoło przyszywano prostych lub ręka­ marszczo­ nych. Szyto też koszule A Man­ do o kroju p o n c h o p o d ł u ż n e g o , łatwiejsze do wykonania. podszywano drugą stwą materiału, naśladującą na D a w n y m koszule noszono wypust, spodnie war­ ( r y c . 131). zwyczajem wyrzucano i je przepasywano do \ \\\ \ \\ \ na pa­ s k i e m ( r y c . 12, 25). S i ę g a ł y / / Ra­ miona przyramki 'ii naj­ one kolan. 1 y Ryc. 13. K r o j e k o s z u l m ę s k i c h . I . Koszula kroju p o n c h o Gołębice szono pow. do podłużne. Sandomierz. okresu 1939 No­ roku A. — w i d o k z przodu. B. — z t y ł u . A C. — k r ó j : d. — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w , ćwikieł, h. — f. — m a n k i e t , g. — kołnierz. I I . Koszula k r o j u p r z y r a m k o w e g o , Mściów, pow. Sandomierz. Noszona sporadycznie do dzisiaj. A . — w i ­ dok z przodu, B. — z tyłu, C. — k r ó j ; d . — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w , f. — m a n k i e t , g. — h. — kołnierz. 16 S k a l a 1 : 30. ćwikieł, �Tablica STRÓJ I SANDOMIERSKI mai. J. Karolak �Z chwilą sięgają zaprzestania zaledwie stępowaną kości. ogół przez używali sem przeważnie je dotąd Koszule otwarte świąteczne ujęte Obecnie koszula czerwonego, k a w a l e r o w i e z a ś— s p i n e k zapinano Około ożydle czyli haft guziki początkowo przód i tak, źe oszewkę, rzadziej i dziś powoli należy tasiemką do za­ rzad­ zawiązywane. modre. Starcy na bursztynowych lub krwaw­ lub też zostawiano 1900 r. koszule niebieskie, zdobił na się one w z oszewką przeważnie koloru białych, niekiedy były przeciągane tasiemkami. białe, skróciły p o d szyją obdziergane, Oszewki u r ę k a w ó w wiązano spinający były wstążek „ n a wypust", kołnierzyk. na końcach c z y l i skrawki, nikowych. koszul uda. Koszule w y k ł a d a n y Oszewki były Tasiemki, noszenia połowy świąteczne tylko na wolne; zapinano jeden, cza­ na guziki i drugi potem koszuli. zakładki. S p o d n i e Najdawniejsze prawie zupełnie. rozporkami, dości spodnie Niektórzy większym spodni, posiadały rozporek ze starych informatorów wiedzą o spodniach zaginęła z dwoma z przodu i mniejszym z boku. Informatorzy ci używali składających ten z boku, jednak tradycja o nich sposób, się z dwóch że szew płatów zszywano w W krocze wstawiano kwadratowy kawałek spodni wszywano d w a kliny (ryc. biegł płótna po płótna. (szer. 60—64 wewnętrznej Czasem zamiast w mło­ cm). Płaty stronie te nogawek. jednego kawałka 14). R y c . 14. Z r e k o n s t r u o w a n e s p o d n i e z S a n d o m i e r s z c z y z n y . I . S p o d n i e starego t y p u , z p o l . XIX w . A . — widok z przodu, B. — z tylu, C. — k r ó j : d . — n o g a w k i , e. — ć w i k i e ł . I I . Spodnie z k l i n a m i z k o ń c a X I X w . A . — w i d o k z przodu, B. — z t y l u . C. — k r ó j : d. — n o g a w k i , d l . — k l i n y . Górny oszewka, kiem, brzeg przez służącym przewleczoną W do XX końcu oszewki. spodni którą zaszywano przeciągano do zapinania. krajkę. Zapięcie do środka, trok, Często Rozporek w . zaprzestano 2 Strój Sandomierski zakrywała nosić t e ż spodnie wypadało X I X w . rozpowszechniły koszule na skutek zakończony zawsze siękupne pętlą czego zawiązywano pośrodku powstawała i werblikiem, z to jest wprost na trok szeroka kołecz­ lub na przodu, guziki, które przyszywano po 2 w wypuszczona „ n a wypust", w na wierzch związku koszula. W pasie początkach z czym dokładniej zaczęto i : �wykańczać a górna, Spodnie z kupnych, wych. płótna na a więc łomie psiej mówi skóry. Materiał n a spodnie przeważnie spodni przez były Kalesony z płótna pasie były używane one guziki, parciakami, świąteczne b y ł biały, rzadziej szyto r ó w n i e ż z drelichowych lub początkach w perkalojednak, X I X w. zimie i na far­ materiałów święta, Począt­ na prze­ samodziałowe. owczarzy tradycja je ściśle ustalić, w i a d o m o j u ż w tylko spodni i zapinano barwione ludności, Sandomierskiem w przez Spodnie trudno używano one całkowicie pasku zwano sukiennych, kupne były kupnych je na grupy szyto cajgowych, materiały o noszeniu świąteczne inne wiązano lub zielony kolor. i perkalowe Noszono Spodnie albo i użycie na pasek. zgrzebnego X I X i X X w. wyparły szenie. w w na płótna z „wigowych", z materiałów Tradycja z z granatowy sukienne spodni wprowadzono przy rozporku kryte zapięcie „szlufkami" lnianego. weszły materiały kowo szyto czarny, Kiedy spodni, zastąpiono robocze cienkiego bowany że część oszewki i troki skórzanych, na guziki. w y k o n y w a n y c h Posiadały na kolor czerwony. nie wspomina, O po bokach noszeniu mimo, że kie­ podobnych prawdopodobnie używane. lnianego l u b k o n o p n e g o . Z a p i n a n o j e n a icerbliki l u b g u z i k i , sznurkiem. S p a n c e r Spancerami rzadziej z — „towaru" czarne, 2 3 a nazywano Szyto j e na zimowe czerwone, ciemnych. W l u b spancyrami bioder. najczęściej bure Czerwone i wyjątkowych nosili wypadkach N a szyto kawalerów z Starsi gospodarze zapinali spancery Spancery podobnym pominały Zapinały męską kamizelkę, się z przodu zazwyczaj guziki i pętelki. małą miały gładkie, guzików Guziki spancery czarną różnicą, młodzi były rogowe na tasiemki. w w w były kolorach kratę, np. ozdobne 2 4 koł­ wąskim kołnierzykiem, oszewkę. Krojem doszyte r ę k a w y czasem zaś, j a k w lub skórzane. Niektóre albo Spancery nosili j e z w y w i j a n y m wszywane że miały lub też „lanego" dni świąteczne. kratę. się m a ł y m , l u b haftek, pasa płótna spancerów w z materiałów w kończyły z watowane. używano p o d szyją, z tą jednak na rząd zawiązywali stronie czerwone sięgające letnie kawalerowie spancery p o d szyją do oszewki. R ę k a w y niowa — na prawej zapinane były kurtki, niekiedy codzień głównie spancery nierzem. Sobótki wolue l u b bez niej, z barchanu, zielone. spancery krótkie, podszewce spancery z przy­ ćwikłami. parafii Starsi Wiś­ gospodarze miały na dole po kieszonkę. Spancery odświętne r ó ż n i ł y sięo d c o d z i e n n y c h zdobinami oraz oszewkami wach, szerszymi przy ręka­ przypominającymi mankiety. Jedynie w Świąt­ nikach spancerów nych odświęt­ nie noszono. Span­ cery wyszły z użycia czas I wojny pod­ światowej. R y c . 15. Z r e k o n s t r u o w a n y krój ..kamizieli". A . — w i d o k z przo­ du. B. — z tylu, C. — krój: d.—przód, d l . tył, e—kliny bo­ c z n e , f , — k l i n i k i , g, g l . — r ę k a w y , h.—kołnierz. 18 Skala 1 :30. �K a m i z e l a Najstarszym rzadko zwana do k o l a n , bez miennym" różnią 2 5 . się szyją bez „Kamiziele", o opisanej. kryto wierzchnich Sandomierzaków żadnego których Pojawiły podszytej zapinania, jeszcze się w haftki Starsi białym w zachowała nich listwie. tylko pasie się lnianego. była Wyjątkowo spiętego żywa zwane gospodarze kamiziela, długiego pasem tradycja afłkami, rze­ niewiele rzadziej zawiązywali guziki kamizele pod skrawkiem. codzienny użytek szyto kamizele z płótna zgrzebnego z płótna teriałów można było spotkać t. j . k o n o p n e g o , kamizele „świętalne" „kartonowe" z ma­ kupnych. Przeważnie podstawie spotkałem na na okryć G r e g o r o w i c z podaje, ż e jest to „ r o d z a j surduta, czerwonym, niebieskim lub Na zaś znanych kołnierza, od umieszczane spośród t e ż płóciennicą. gospodarz informatorów już jednak podłodze, p o n c h o każdy relacji bo miał nikogo, kto cała sztuka p o d ł u ż n e g o , dwie zgrzebne odtworzony umiałby płótna nie zszywanego z krój ją skroić, mieściła boków, i jedną kamizeli wiedziano się z lnianą podano na tylko, stole. kamizelę. na ryc. że Nie krajano Kamizela miała doszytymi rękawami Na 15. i m a ł y m ją krój sto- R y c . 16. I . K a p o t a z W y s z m o n t o w a p o w . O p a t ó w z p o c z . X X w . „ K r ó j s u r d u t o w y " . A . — w i d o k z p r z o d u B. —z t y ł u , C . — k r ó j : d . — s p ó d n i c y , e . — k l i n s p ó d n i c y , r . — p r z ó d , g.—pacha, h . . i . — p l e c y z p o ł a m i , j . — r ę k a w , k . — k o ł n i e r z . I I . S u k m a n a z M u z e u m Regionalnego P. T . T . K . w S a n d o m i e r z u p o c h o d z ą c a p r a w d o p o ­ d o b n i e z o k o l i c y w s i Z ł o t e j p o w . Sandomierz, z d r u g i e j p o ł . X I X w . A . — w i d o k z p r z o d u , B,—z t y ł u , C. — k r ó j : jącym Czasem d.—przód „ s p ó d n i c y " , e.—klin. (zszycie na r y s . B. jest nie w i d o c z n e ) , i.—tył, h.—plecy, j . — r ę k a w . 1 — p r z ó d . S k a l a 1 : 30. kołnierzykiem z tyłu wpuszczano gospodarze Drugą, z doszywano dwie nosili rzadko proste widywaną sobą były zdobiny wyszły z użycia jeszcze w początkach w boków Górną ukośne odmianą, końcu X X w. X I X w w. nosili były przykryte na a pod wzór kamizele nieraz pachami poszczególnych w „ćwikle". płótnem. Z klapami. boków Niektórzy sukman. spotykane kolorowego. Główną wyjątkowo je kliny, część do pasa podszywano szyte z płótna odrębne dodawano kieszenie fałdziste, wykonane między Z klapki. lub też kamizele Sandomierszczyźnie, 2« oszewką. tylko w południowej cechą różniącą parafiach ( r y c . 20). Sandomierszczyźnie kamizele Kamizele południowej, kawalerowie. 1<) �S u k m a n y Najbardziej biała, lekko sowanego Część z się czyli Czasem kawałki miał nowo do bokach od stronę. Znaczne sukman, Ryc. zakładek dla trzech Część k a w a ł k ó w dolną jest ze większej ongiś zróżnicowanie się dwie spódnicą. na guziki, ozdoby materiałów sukmany i (ryc. (około bywały też na zaopatrywano śladu. Różniły sukmany ciągnących zbiorach 21 cm) w one Muzeum rozcięte zakończone afłki i kunie, dwa rzędy się one między pio­ guzikiem. zawsze na lewą guzików. dużą sobą ilość odmian głównie 1 7 . — S u k m a n a z o k o l i c y ' Z ł o t e j , p c w . S a n d o m i e r z . Z e z b i o r ó w M u z e u m R e g . P. T . T . K . w 1954 r . dwóch tworzyły brzeg w stroju sandomierskiego p o w o d o w a ł o zaginionych bez i 17). kieszenie bądź dopa­ klapki. jednoczęściowe spódnicą, dolny się i pleców dwa zwaną klinami, z była płaszcza, kołnierz u pasa b y ł szereg z a k ł a d e k , Czasami fot. M . M a ś l i ń s k i 20 wełnianego znajdującym pięćdziesiąt znajdowały się b ą d ź okazie sandomierskiego wykładany kołnierz sukiennymi obwodu. Z tyłu Na ona doszywano dwoma tych stan pasa. M i a ł a których ćwikle. i pół metra zapinała niestety się z do drugiej kieszeni. sukmany Sukmanę poniżej poszerzone szwu łączącego Sukmana ( r y c . 16 I I ) ,r o d z a j d ł u g i e g o składał sukna, dodawano trzy jednej Sandomierskiego Po stan, sukna, przeszło od sukmana odzieniem wierzchnim chłopa piersiach, a luźnego podwójnego rękawy. trzy szarawa na górna, ozydli reprezentacyjnym zdo- Sandomierzu �binarni, c h o ć w zamiast 1900 r. zarzucono Sukmana była zadawalali sobie południowej wykładanego, burochą. tak do jak był pierwszej sukmany, i na nie wojny jeszcze chłopów „od do — zamożniejszych, wielkiego także nie deszczu stać zdobiono. sztywniał. było na mające stojący. wojny którzy i biedniejsi zwano Sukno z Około światowej. na codzień sprawiali burochami którego Zamożniejsi sukmanę sukmany, je dzwonu". też i brązow ych, które lecz także kołnierz pierwszej T używano których je użyciu się j e d n a k niekiedy, że informatorzy twardy Biedniejsi, dotrwały Ryc. je materiał codzień. odzieniem sukman występowały powszechnym donaszano Zdarzało twierdzą białych Wykonywano w s u k m a n y , lecz i nosili, j a k tańsze, był uroczystym się Oprócz Sandomierszczyźnie który nosili je je nosili do (ryc. szyto burochy kościoła. 33). było na Burochy światowej. 18. K o ż u c h ć m i e l o w s k i z k o ń c a X I X l u b p o c z . X X w . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u , B.—z t y ł u , C — K r ó j : d . e. i . i i — s p ó d n i c a , f . — p r z ó d , g.—pacha, h — p l e c y , j , j l — r ę k a w , k . — k o ł n i e r z , 1 — k l a p a . Skala Zwolnieni durowych, bego szarego tańsze, z wojska zwanych gdyż lub żołnierze szinełami- często Biedniejsi chłopi brązowego wymagały chodzili 1:30. sukna. mniej Szynele w swych szyli te sobie dawnych na zastępowały ich płaszczach wzór burochę. okrycia Były mun­ z gru­ od niej materiału. K a p o t y Z końcem bogatych tak jak XIX w. gospodarzy sukmany. czarnego sukna sprawiali sobie rozpowszechniły kapoty, szyte Wykonywano fabrycznego. zamożni się je z cienkiego, Kapoty zazwyczaj kawalerowie do ślubu. Przypuszczalnie pierwsze kapoty były ne podobnie, po 1900 r. jak były i sukmany. krótsze ozdób, mniej fałdziste u dołu posiadały starców do nego niewiele Późniejsze, i sięgały za Z je 16 I ) . J e s z c z e o b e c n i e kościoła już szyte kolana, rozcięcie. W y k o n y w a n o (ryc. pocie, zdobio­ i czasem watowane. botą surdutową" chodzi wśród początkowo w różniącej od „ro­ paru starodawnej się bez tyłu ka­ współczes­ płaszcza. K o ż u c h y kożuchy noszono długie przypominającym kapotę i fałdowane, (ryc. 18). : sandomiersko-świętokrzyskim Dawniejsze kożuchy były o w y p r a w i o n e j s k ó r y . Po Na były k o ż u c h y krótkie, noszone pod odzież o kroju pograniw użyciu wierzchnią robione z z m o k n i ę c i u na 2 6 . białej, Ryc. desz- pow. 19. — W i d o k k o ż u c h a z t y ł u , G o ł ę b i c e Sandomierz — fot. J. K a m o c k i 1952. 21 �czu, sztywniały wrócenia one tak, że dla przy­ i m dawnego nacierać je mąką. były powszechnie, rub.; w wielu wiał z sobie stanu, musiano Kożuchy używane 2—5 kosztowały wsiach parobek za w y s ł u g ę wyma­ kożuch wraz butami. Na w przełomie modę kożuchy z żółtej one o d 15—20 sztowały czego X I X i X X w. weszły nosili j e t y l k o skóry. K o ­ rub., wobec zamożniejsi go­ spodarze. W y t w a r z a n o je w Ć m i e l o w i e , s k ą d przyjęła się n a z w a kożuchów" R y c . 20. — W z o r y z d o b i e n i a s u k m a n ( u g ó r y ) i k a m i ziel ( u d o ł u ) s a n d o m i e r s k i c h z X I X w . R e k o n s t r u k c j a J. K a m o c k i e g o , 1956 r . mocy wkładano w szwy „kant", wąski pasek znajdował pasa. były skóry. Z tyłu się rozpór, Płaty skóry nany płat aż do szerokości, zakrywał połowa krywała kożucha sięgający nie jednakowej pasie czyli doszyte do rozporu ż e jeden, szerszy, W „ćmielowskich ( r y c .19, 26). D l a w i ę k s z e j płatu szerszego węższy. Rozpór te robiono ze nych baranów. Były na­ zapi­ b y ł n a g u z i k i z r o b i o n e ze Kożuchy tak rozcięcie skóry skór czar­ one nie pokryte. Zapinano je na haftki i koniki l u b na „sznurowane" t e ż łebkami, pętlice w posiadały przód i dolny rankiem. zwane obszytymi skórą. wykonywane wie i kołecki i kołnierz, kieszenie, brzeg Szyte Kożuchy Staszowie Ćmielo­ wykładany z a ś przez kuśnierzy z Bogorii i z innych miasteczek, nie miały nierza. skórę sie nawet deszcze kożucha, kładziono słoty często wykładanego Ponieważ ba­ koł­ niszczyły n a ń w cza­ burochę. Kawalerowie dla większej elegan­ cji nosili k o ż u c h y w y s z y w a n e . O p r ó c z nich używano cych też kożuchów., zaledwie do połowy pinanych jeszcze na pętelki. d w a inne sięgają­ uda, a za­ Znane rodzaje też 21 a m i a n o w i c i e : koprzyWnickie , Pierwsze nierzu lub czarnego zów — Ryc. 21. — M ę ż c z y z n a w kapocie o k r o j u tradycyjnym, z pocz. X X w i e k u . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — fot. S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . 22 były kołnierz kryte towym, Górna białe, wykładanym zapinały ozdobiona. W osłaniał i bondy. dużym futrem barana. suknem, część o z czasie głowę. s i ę n a aftki u koł­ białego mro­ Drugie przeważnie rękawów były kożuchów, grana­ i kunie. bond była �Przy „bondach" materiału, co Oprócz szono nosili chłopi kożuchów Bidzin, w północnej z byłej części pamiętają kożuchy przywożone z Galicji. oszewka weselny była Fartuch szyto krótsza u — Zrekonstruowany fartuch Sandomierszczyzny o g ó l n y , B . — p i a t p ł ó t n a , C. — oszewka: Sądecczyzny m. R y c . 22 drużby z X I X w. i X X w. A. — widok z płótna (1,20—2 obszywano no­ Miesz­ F a r t u c h Fartuch samego w y k o n y w a n y c h na miejscu, też k o ż u c h y przemycane kańcy pasy z tego okrycie. 8 i d. — m e a n d r o w e . obszycie tasiemką. w e s e l n y (szer. 6 0 — 6 4 dł.), przeto dołu'tiulem 2 cały kolorowymi cm płat a długości 4 - 5 m). przed szyciem był wstążkami, czasem Ponieważ marszczony. wyszywano nazwisko właściciela. Stanowił on o b o w i ą z k o w y strój drużbów, toteż zwracano n a ń do stopnia uwagę siadający że fartucha proszony w go młody. i pan dwu nie drużby. Fartuchem a nawet wiązano kawaler go troczki. zaginął Opowiadają, na zarzucono przez pewien pasie przodu Archaiczny przełomie że w czas X I X czasie noszenie „na wypust", młodzież w być nosił się w i trzykrotnie; z na i kiedy mógł okręcano tego po­ Czasem ten ubiór X X w. nie koszul przychodziła do kościoła pasa zwanego fartuchu. P a s y Typ trzosem szerokiego wyszedł formatorzy tylko niaki" starzy 2 n . w tylko z opisów początkach nimi znajdujemy o tym wzmiankę kółeczkami wielkości kabzli w. zna­ Już musiały Zdobiono R y c . 23. — M ę ż c z y z n a go być Gregorowicza od w 3 0 . mosiężny­ buta. gały one w d w ó c h lub trzech XX te i opowiadań. u In­ sukmanę, Pasy X I X w. skoro nosili „pańszczyź- lub koszulę. zdobione, mi z użycia. że ludzie, Opasywali kamizielę my dawno twierdzą, kapocie Obie­ rzędach z pocz. P r z y b y s ł a w i c e , p o w . O p a t ó w — fot. S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . 23 �cały pas Pasy z dookoła te były dwoma lub mosiężnymi się rzędów pinano. Po służące kierowano, a końcu pasy rodzaju, t.j. Fot. T. Mańkowicz, 1954 opasać wszyscy, Wąskie czarne, lub dwukrotnie, one Były towe, na dwukrotnie i tyłu to (ryc. obcięte do 33). czy toteż (ryc. łowie X I X w. garnka włożonego dzielę, aby włosy mgliło". zacze­ zazwyczaj uszy. włosy na po­ na zachowały przy głowę, że włosy w miało Na błyszczały i leżały ? w ze koś­ spadające toteż jednokrotnie przewiązywano je cienką paską nie­ gładko, „aż pracy, się pomo­ co włosów. „sperką ", tak, przeszkadzały „na powszechnie w obcięcie Długie Ucze­ lub mieli przystrzyganiu równe je g ł o w y spadające Gdzieniegdzie zapewnić smarowano lub się 5). włosy równo, ucha, tych można kacapkę", M o d a ta p a n o w a ł a o zielone. Długość Kawalerowie połowy wspomnienia grana­ n a k r y c i e „na weł­ lub okręcić kark. oczy, łukiem. pasach chłopi nosili zwano kędry" ciele szerokim o i przycięte było drugim sposób, że p r z y k r y w a ł y sanie lakie­ się za frędzlami. Sandomierscy do Pasy można buraczkowe, U c z e s a n i e lakiero­ mosiężny­ czym 2 m., no­ dwoja­ też czerwone przekraczała ten że m a m y pasów nimi były bądź biodra ozdabiano cy więc biedniejsi nabijane przy one rzadziej sane naj­ a zaczęli pasy tak, Końce w obijano i gwoździami. wiadomości było la­ je kapotach, później dłuższe, spadały nianych. suto Używano nieozdobne, były Mniej znaczy paradne, lub się pieniędzy. to młodzież śklane, blaszkami razem T i w s p ó ł c z e s n y m u b i o r z e . S z c z y t n i k i , pow . Sandomierz. a wane nimi za­ znajdowały w. węższe. rowane Ryc. 24.—Chłop w tradycyjnej rogatywce X I X kiego mi je reprezentacyjnym. gospodarze, sić równała które chowania sukmanach cm) czterema ich na pasa bardziej stroju W kabzli, do połowy. rzadziej Ilość gwoździkami. przy do 18 — 2 0 „pośkliwiano", błyszczącymi przy a bokach często tylko (około trzema kaletki, dłużej też przłączkami. ilości Trzosy lub szerokie na nie prze­ słomy.. W ą s y b y ł y rozpowszechnione aż do pierw­ szej wojny światowej. Najbardziej R y c . 25. — M ę ż c z y z n a z d z i e c k i e m w s t r o j u d z i e n n y m 'z I I [pół. X I X w. (około co­ 1860—1870) z pogranicza krakowsko-sandomierskiego. A . Pat­ k o w s k i S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1958~r. str. 24 41 u ż y w a n y m tych, Brody typowym głównie nie noszono. okryciem przez mężczyzn były „siwe" t . j . granatowe lub ..rogatówki", zwane też „czapką na głowy, żona­ czarne cztery �_ ernije", Szyto je tylko z z cztery sukna. sobą w ten je sposób, na że — wyjątkowo zwieszał wony a w czapek dl. i inne drużbów, 15 cm. W T Rogatywki świętnego. Gęsie z Ozdoby je choć 7 Były szyte one takie nosiła jak podobne do otokiem. Na środku denka na na czerwone siwym denku sznurki. szych gospodarzy, skiem W na 3 2 także w , Sądecczyźnie zimie głowę to obszytym futrzany wścieklice, lała się wysokie dookoła był ku 3 3 czyli czapy górze. tak, Czapki 3 1 jeśli otok od ciosów, to 1925 r. czerwone, używała otok lub na barankowy zabawę się p a m i ę ć lub i na w o do stroju od­ niższy (2—6 czerwonym latach je cm.) pawimi 1885—1890. czerwonych tych czasie zbliżone do przystrajano stosowany używane bardziej ich raczej W Sandomierzu. rogatyw­ terenach. denkiem sukiennym. do takie m a ł y m denkiem, czapa Otok rozchy­ związywano wykonany z też do wstążek barankiem. 61 czapy, chętnie czer­ a w y ­ baranka watowane na nad zwane białego, szyto je z sukna głowę przystrój kładli popielatego lub duże przy terenach. nego. Te czer­ też noszono , Limanow­ lub niebieskiego, był sznurek środka dwa c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . D e n k o szyto z sukna jątkowo, która siwym Ze czarny, przypominający sporadycznie ten był papuzami . Rozcięcie wonego, granatowego a rogatywki lub że cm). ob­ podobne czarnym barankiem. rozcięty, 12 Kutos, był baran­ star­ zawściekłe, z z się gospodarze, jałowicami (6 d o czarnym okolicach i na innych zamożniejsi t e ż c z a s e m jałówkami, Były mniejsze. r., również informacji Olkuskiem wyższe umieszczony c z a p k i te b y ł y kozackich, tylko były występują W y k o ­ znacznie brązowym krzyżowały Według czerwony wesele r y c . 4., lub miały „kwiatek", zachowała one czarny „kutos" j a k na rogatywce. W Bogorii na okrągłe czapki czarnym (ryc. 39). były najczęściej łułasek. zszytych uroczystości, p ę k kolorowych i granatowe, nie były też czapki barankowym też przystrój północnej przypuszczalnie krzyż szerzej lub podczas młodzież, się, ż e Łagowa lub je odtworzyć materiału, zielonym paciorku. Często 1900 noszono zdarzało okolicach Młodzież do czapki „Rogatówki" ( r y c . 29). dziś b y ł o jeszcze d o s t a ć je na j a r m a r k a c h w przeważnie miały kucoł stanowił pospolicie Sandomierszczyźnie kach, ozdobę siwymi Nosiła dłoni Gnieszowicach światowej, można Niejednokrotnie W w Przybysławicach noszono Równocześnie krakowskich. w wierzchu kutos, „rogatką" k a w a ł k ó w Obszywano szerokość zielony na ozdoby: a okolicy pierwszej wojny piórami. na rogi. wełniany okolicach Łagowa rogatywkach na watując. albo że krój ich m o ż n a tworzyły większe ucho tak się one z 4-ch zwykle grubo białym, się na „konfederatką" zupełnie, Składały szwy podszewce, czapy lub rzadziej i opowiadań. krakowskich i posiadały kiem W światy" Rogatywki zaginęły ilustracji nywano od „na z czar­ chroniły brano je zabawy. R y c . 26. — G o s p o d a r z w k o ż u c h u i w c z a p c e b a r a n i e j — G o ł ę b i c e , p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 25 �R y c . 27. — polskiej Gospodarz ze S t o b i c w B. B a z i e l i c h ó w n a „A\ ś c i e k l i c a " spolita na w — fot. 1951 r . ongiś po­ Sandomierskiem, była j a k to wskazują (ryc. maciejówce pow.Opatów liczne ilustracje 28 a). D o o k r y ć g ł o w y , o k t ó r y c h na­ wet tradycja nie wszędzie chowałarowki należą l u b magiery chami. Były sięza magierki, zwane one magie też częścią sadłostroju paradnego. Zazwyczaj białe, z oz­ dobnymi centkami, nie różniły się niczym i od magierek prawdopodobnie krakowskich były też w y ­ rabiane p o d Krakowem. Kupowa­ no j e na jarmarkach. Magiery za­ przestano okrągła, dnem w nosić około wywijana, czapa północy dzie raczej Sandomierskiego; nie udało stwierdzić się j e j nig­ — należy przypuszczać, tam szerokim występowała połud. części na 1890r. T a z że używana. nie Jeżeli raczej była powała, to prawdopodobnie nad Wisłą, gdzie D a w n y m stępnie lekko okryciem filcowe którzy nich zdobili pawie kapelusza u lerowie Siwe wykonywano Kania ze s ł o m y pszenicznej otaczano kawalerów. Przy przypinali czyli czarne, tylko flisacy. pierwotnie Gregorowicz. kwiatów ozdabiano ( r y c . 2 8 ef). w kapelusze się jako wełniane, o ubiorze a na­ parobków, l u b ,j a k w J a k u b o w i c a c h p r z y p i n a l i wstążką czarną lub czerwoną. Kanię do noszono górze. słomiane robiono przyczynili o nich pęczkami Kapelusz k u — z płaską wyrabiano są również je na święta wzniesioną koczami, głowy ( r y c . 21). W s p o m i n a pióra. Kapelusze inne do j e j rozpowszechnienia ona zaś wystę­ cztery szeroką pawie dwóch rzadziej czarną odmianach: szerokości l u b żytniej. „dudki", wstążce w była dłoni Zazwyczaj w sześć, lub granatową umieszczano „fontaź", a plecionki czy wstążką w jedne z l u b nieco osiem główką szersza. d o nich, zwane war­ (ryc.28g). G ł ó w k ę u starszych, okolicach okrągłą, Kapelusze a czerwoną Sandomierza kawa­ pióra. ciemno-niebieskie kaszkiety widywało siępospolicie jeszcze d o ostatniej w o j n y , a i o b e c n i e m o ż n a j e s p o t k a ć . D a w n i e j s z y t y pk a s z k i e t u , w z o r o w a n y n a w o j s k o w e j czapce rosyjskiej, stąd t e żz w a n y „ruskim'' l u b„moskiewskim", miał szeroki denko, a p r z ó d w y s o k i (ryc. W czasie kaszkietowi, względów pierwszej patriotycznych dzali, ż e te b y ł y 2b wojny o węższym otok i duże 10).W s t a w i a n o d o n i e g o d l a u s z t y w n i e n i a d r u t l u b s p r ę ż y n ę . światowej otoku — czapka i mniejszym podobne ta denku. kaszkiety ustąpiła Zmiana nosili znanemu ta nastąpiła legioniści. „polskie". T e n ostatni t y p czapek n a z y w a n o j u ż wcześniej częściowo Informatorzy „maciejówkami" ze stwier­ ( r y c , 27). �R y c . 28. — O k r y c i a -głowy mężczyzn, wścieklica zrekonstruowana [a. — na podstawie r y ­ s u n k ó w St. L a t a n o w i c z a , J. Z i e n k o w i c z a , J. W ó j ­ cickiej, oraz z Łagowa, pucharu cechowego Zrekonstruowana w oparciu kiewicza, szechnie garncarzy b. — r o g a t y w k a n o s z o n a d o 1914 r . c. — czapka używana, o fot. F . M a ń k i e - barania dotąd d. — m a g i e r k a , pow­ noszona w p o ł u d n i o w e j S a n d o m i e r s z c z y ź n i e d o 1890 r . Zrekonstruowana na p o d s t a w i e fot. A . F a ł k o ­ w s k i e g o „ S a n d o m i e r s k i e " , ej. — k a p e l u s z e miane. Sporadycznie raszowice pow. sło­ spotykane i obecnie. Gie- Sandomierz, „w cztery dudki. g. — p l e c i o n k a ^ Stobice pow. O p a t ó w . R y c . 29. — K r ó j r o g a t y w k i p o w s z e c h n i e d o 1914 r. A . — w i d o k noszonej o g ó l n y , B. — k r ó j : c. — d e n k o , d . — o t o k b a r a n k o w y , e. — „ k u c o t " . Oba rodzaje kaszkietów miały guziczkami rzemienny pasek. małe lakierowane Kaszkiet przyjął po daszki czerwonej i przymocowany rogatywce weselnej, w y s t ę p o w a ł w n i m p a n m ł o d y i d r u ż b o w i e . N a wesele, ubierano kaszkiety Rzadziej one je na zanikania sześć wciąż jest szanujący z odmianą lub osiem ż y w y m wypierane brak czaste. U c h ł o p ó w jest piórami lub czapki święta, kwiatami wystającymi maciejówki zaszewek, funkcję a miejscami i w a były nad zielone, ponad aksamitne denko. kaszkiety. otokiem żółty sznurek. Miały N a ogół nosili kawalerowie. Jedynym, baranice pawimi spotykaną denku tylko z dwoma się przodu i do obecnie przez czapników. nie tyłu „w ( r y c . 11). Z a l e ż n i e o d g a t u n k u „barankowe". naśladujące Ponadto oryginalne skóry noszono czapki a kółko tak na wacie szpic załamanie jak szło donica", rozróżniano zwane noszonym typem miejskie. Jednym o swój wygląd czapki, lub czapki powszechnie W y k o n y w a n o je dbających załamywali do niedawna czapki były z głównych p o w o d ó w ich i podszewce. B y ł y one spi­ b y ł w i d o c z n y ( r y c . 2 8 c) b a r d z i e j ; „bez gdy baranice środek czub głowy" wciskano ( r y c . 26), do to wewnątrz droższe — karakułowe i tańsze „papużki" czyli wełniane czapki fabryczne, baranie. O b u w i e O. o Kolberg wywiniętych podaje, że w cholewach 3 3 . lecie chodzili Buty szyte z Sandomierzacy boków miały boso, długie zimą zaś w cholewy, butach, sięgające po 17 �wyprostowaniu swobodnie wami, kolana. opadające Drugim stronie, poza typem poczem takie można było nosić wywinięte, bądź też (ryc. 30II.) obuwia były wywracano nie kołkowano, wały tak na lewą, Cholewy wywrotki, na prawą. to też łatwo jak i na prawą dlatego Cholewy tak zwane, miały się rozchodziły. nogę. Ponieważ gdyż szyto je po lewej szyto drat- proste. Buty takie O b a buty były jednakowe, „wywrotki" były słabe kawałka skóry. paso­ mało ich używano. Buty ich „przodowe" sięgały do kolan usztywniający W końcu Miały t. j . szyte z i miały góry kawałek skóry skóry. tem wycinano Prawidła części biono rzących z półtoracalowej rodzaj przodu. Dla on ułatwić „pieska". D owciągania butów ale miały obcas chwalono sobie, przy obcasach kowali. Niektórzy z tyłu wstawiano nabitych zdejmowanie wysoki Były na one niezbyt bo „jak kto wlazł szerokie mosiężne kawalerowie trzy w kilka butów nabijali cale, gnój, to buta podkówki górną wykrojone miały krawędź two­ tak zwanego cholewy. środku, „chód nie uwalał". buta pasek skóry wewnątrz w wycięcie wąski kawałków wyrabiane pożądany takie szwy przy pomocy gdyż po­ (ryc. 3 0 I I j). pod kolanami, ro­ „wybierany" wygodne, w z jednego obijano Przy niskich cholewach i. j Staszowie. wałkowauiem, na prawidła służyły d w a„ucha", wszyte po bokach obcas francuski. je siadały b y ł uncwot, w tak długo, a ż przyjęły W cholewach mocy, Cholewy naszywano cholewy przed Po tej czynności w ruchu. większej napiętku pazura. Miał buty deski. prosto. twardym pominający częścią moczono cholewy aby nie przeszkadzały się z Juchtowe z przednią je rękoma i młotkiem krajano pięcie naszyciem. i ugniatano część wycięcie, N a lub na białe buty juchtowe, wykonane przeznaczony na to obuwie wycięte Tylną skóry. tyłkiem za najlepsze z jednego (ryc. 301). Z tyłu przyszwę wraz z cholewą, a następnie naciągano były znajdowało krojono wycięcie przyszwę", wyciętą wraz Jucht gwoździkami kształt. przodu zwany X I Xw . uchodziły one „jednostalną kawałka u przez drobnymi przy­ paskudny", Buty te p o ­ miejscowych metalowymi kółeczkami. Nowe buty były koloru sadzą w i tłuszczem, okresie Około letnim te części stójką, nej w nosili i z takie początkowo na prawidłach. spełniały smołą wykonane z się właściciel (dziegciem). cienkiej sztylpa układa­ gwoździkami ozdobę. Wyszły Kanty „Uncwoty" przy mosiężnymi nich rolę błyszczącymi — stanowiły z użycia około r. R y c . 50. — O b u w i e o buty miękkiej, później, nabite 1905 gdy przybrudziły nasycając 4—8 ..kantów". praktyczną, tylko zimę górnej, zwanej dolnej, harmonijkę układano już białego, na zrekonstruowane w oparciu dane uzyskane o d s z e w c ó w z I w a n i s k i Staszowa I. Buty „przodowe" z poł. X I X w . A. — widok z b o k u , B. — k r ó j . II. „Babskie b u t y " zszywane z boku z poł. X I X w A . — widok z boku, B.— tył cholewy, C.—przód tworzący częściowo zarazem przyszwę, obciągnięte skórą d. — p r a w i d ł o (zakreskowane). I I I . B u t y „ c h l j p s k i e " z k o ń c a X I X w . i pocz. X X w . zszywane z tyłu A . — w i d o k z^bsku, B. — c h o ­ lewa, C.— przyszwa. 28 L A 0 czernił Zamożniejsi je, smarując gospodarze „gimzy". 1 8 8 0 r . w e s z ł y w m o d ę u k a w a l e r ó w b u t y w harmonije. ze s z t y w n e j lub a Cholewa i c hskładała się �Kawalerowie Te z ostatnie przybijali szczególnie piosenek często podwójne nadawały się hasaj ze starsy Podkówecka a pierwszej miastem, W one choć zimie nogi na od wieś wykonywali nadal Dla jest iskier większej mosiężne podczas W jednej 9 f ze" ' ' butów różnice w z luźnymi tak zimna je dawano starymi, wyjątkowo tylko między do zszywanych środka podeszwami kupowano wsią cholewami. zwane „słomiaki". z warkoczy słomianych, ochrony od obuwiu je. plewy. Chroniły przy po­ Częstokroć, skórzanymi. Słomiaki Używali przeważ­ N o g i p r z e d w ł o ż e n i e m d o b u t a o k r ę c a ł c h ł o p w i e c h c i e m , c z y l i kłocią zimy w ich wano tylko mocno (ryc. onucek. drugą okręcano nią nogę Słomę kładli na a je na wiecheć „przybierając łydkę, za k a ż d y m pozostałe zimie do pracy źdźbła na wsi na wsadzał z kory rzemyku zwyczaju chłopi materiału, ręce uzupełnieniem zazwyczaj wieszone wkładali kawałka rękawic, Koniecznym biona owiniętą onucą, a następnie w rękach i łamano razem wąskie pasma starannie rozkładali na uży­ owijali wpół, poczem słomy", którymi wszystkie strony 32). z jakiegokolwiek miał nogę ścierano R ę k a w i c e W onucą okresie „klocie", nawet w tych wsiach, gdzie p r z e w a ż n i e Najczęściej onucką. sznurowali 31, ze s ł o m y l u b p ł a c h t y lnianej. Zamożniejsi nosili w zimie ciepłe onuce „ b a j o w e " . W powszechnym użyciu były wiecheć się tańca. stalowe. furmani. z gałgana czy nie i ze, ksesaj Sandomierzacy podbijano sami, a hasaj zasadnicze częściej czasem Robiono je słomiaków, włościanie zniknęły używała i śniegu. drużba w podkówecke światowej zakładali mrozu wzmocnienia nie wojny buty m o c y szpagatu. dla krzesania to śpiewano: „A O d do podkówki, w d o d a t k i rękawice wyjątkowo z jednym i z palcem, uszyte Jeśli powożący kożucha. w domu końmi rękawy. stroju brzozowej. u i męskiego Oba te pasa. T a b a k i e r k a palenia papierosów. był n ó ż , t. j . k o z i k przedmioty wyszła z mody Dzisiaj u ż y w a n a nosili wraz jest oraz tabakierka chłopi z w kieszeni, zro­ za­ rozpowszechnieniem tylko przez nielicznych starców. Częstokroć ,,krzesany Ryc z starzy jedlaka", gospodarze z otworem chodzili przez z laską. który Był nią przewlekano najczęściej rzemień. prosty Parobcy, kij, idąc j 1 - 3 2 — O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . S z n u r o w a n i e ł y d k i — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z f o t . J. K a r n o e k i 1952. 29 �na zabawę tyki Na lub do stawały karczmy, się palcu u wnikową na lub miasteczek, Na granatowy bractw one noszono lub nosili na do lub oprócz Spinki „kłónnice", jaką na takie X X medaliki, które kogo było jarmarkach wstążką, w roznosili po stać: najczęściej w duży końcu koszuli, zwykle przykrytej z przodu boso, X I X w. 1958 r. str. a podłużonej zapaską, półkę bogatsze W oraz wyszywany zimie nadołkiem, z widoczny wdziewały lekkie okrywały Kobiety buty z pole Na tylko w chustkach m ę ż c z y ź n i w suk­ O p a t ó w , A. Patkowski, 60. STROJU kobiecy kaftana był do i składał szerokiej wąski pas głowie wiązano u K O B I E C E G O się z krótkiej płóciennej jednobarwnej dołu. chustki. spódnicy, Spódnice posiadały Biedniejsze chodziły cholewami. chodziły w w kaftany zastępowały dużymi wełnianymi koszulach i spódnicach 3 7 , mężatki okrywały a się biedniejsze po dwie lub trzy cieplejszymi, czasem chustami. Zamożniejsze kamizele, jedna na obszytymi barankiem niewiasty drugą. Na nogi wkładały wciąga­ buty. Strój 30 że ubiór sukienny, Wpisani chustką. kożuchy, no tak z gorszego materiału. Sandomierzanki głowę codzienny krwa­ małych V I S A N D O M I E R S K I E G O letni z różaniec. R o z d z i a ł W bija­ srebrna spinano Żydzi odpustowych. sandomiersko - świętokrzyskiego. Sandomierskie, P o z n a ń OPIS złota, zaś wsiach duży, miejscach sandomierskich, trzeci (prawy) w burosze, Szumsko, pow. O G Ó L N Y czasie pierścionki. święta w i ą z a n y c h w czepiec i w ś w i ę t o k r z y s k i c h zapaskach n a r a m i e n n y c h . D w a j manach w w. a kupowany szkaplerza, R y c . 33. — C h ł o p i z p o g r a n i c z a na czerwoną początków szkaplerz, szyi rzemyku zakupione zwykle spinką. krzyżyki czarny na obrączka, nosili wiązano bursztynową dotrwały szyi błyszczała kawalerowie codzień niekiedy bronią. żonatych tombakowa; Koszulę nosili groźną odświętny stanowiły haftowane koszule z kryzkami, spódnice zdobione aksa- �mimymi plisami i kobiet. Ponadto częta, wdziewały stycznym był tami obcisłe którego chusteczki, zatkniętymi strojnością gorsety, Kobiety szły ciemne były bądź też chodziły za upięty kolorowymi mężatek, widoczne na z tyłu 11 s t a r s z y c h , kaftany, a młodsze sznurowane młodszych ząbki i jaśniejszymi Niezbędnym zapaski, niewiasty wkładały przystrojeni głowy czepek, głowach jednobarwne starsze a także czole u wstążkami. młodszych dziewcząt dziew­ Charaktery­ wiekiem chusteczki. nie zakrytymi, Ubiór jasne starszych spod z włosami warkocz. a podobnie j a k i gospodyń Panny miały ozdobionymi odznaczał się na kwia­ większą barwami. do kościoła boso, uzupełnieniem oczyszczone świątecznego H y c . 34 — S a n d o m i e r z a n i e w u b i o r a c h o d ś w i ę t n y c h trzewiki ubioru wkładały były korale, przed kościołem. niekiedy okuwane z p o c z . X X w . R e p r o d u k c j a z p r a c y : J. K a r ł o w i c z , L u d . R y s l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . W a r s z a w a 1003 str. 1 3 1 . srebrnymi z matki zadowolić sze obrockami. na córkę. Stanowiły Ilość one część sznurów korali się drobnymi koralami bądź kolorowymi paciorkami. Świadczy Bardziej kap charakterystyczne noszony tylko przez dziewczyny i przechodziły też nawet o zamożności. sztucznymi o t y m również „Korale, obrocki, a my sierotecki, czy posagu świadczyła miały siwe części zaginęły stroju zdejmowano czepkiem. Około okresu nie U podczas biedniejszych 1890 r. z a c z ę ł y „strojnikiem" często w po obcięciu miejsce rozpowszechniać międzywojennego. okrytą oczepin, W d o w y do włosów „strojnika" się welony, które ślubu a najbiedniej­ Goźlic: sandomierskiego, z końcem P a n n ę m ł o d ą ubierano do ślubu biało, a na rozpuszczone który z spadku musiały bogocki, paciorecki''. kobiecego mężatki, .Jakami", piosenka w Biedniejsze szły w j a k łoktuska, X I X w . warkocze kładziono strojnik, uroczyście zastępowano nakładano wianek zapanowały ubraniu w z go ruty. początkach świątecznym, z głową ani welonem. 31 �Druhny jaki i stroiły mieli dziewcząt W dożynek trumny nakładano okrywano zmarłe uczestniczące Małe ze niewiasty ślubny, kobietę Przez zasłaniając w W zwykle z sukienkę Reszta 3 wieniec w 8 taki kobiet ( r y c . 59). „kościelne po zarzuceniu młodsze smaty". „łoktusek", kobiety chustką. ubrania. D o niekiedy nawet pieluszkach, i Kobiety połowy X I Xw . twarze. przeważnie uszytych pieluszki, ozdobione r ó ż o w ą ze wstążką, w samych koszulkach, nieco d ł u ż s z y c h n i ż krajką, czasem haftowano, dni nakładały do niej staniczka resztek „kwiatek", ruty. międzywojennym. do niedawna chłodniejsze czas ciemne zwykłych okresie a pewien płachtami, tak zwaną zapinanego materiałów dziewczynki chodziły w sukienkach dziewczynki pszenny nakładały się w z na głowę prześcieradłem, przepasywano i doszytego wykonywano strój wianuszki świątecznych. żałobnym się dopiero Koszulki spódniczki w czepek. chrztu nosiło bogatszych. Starsze głowę dziewczynki biegały chłopców. strojach wkładała na piersi sztuczny to Specjalnie szyte n a t ę u r o c z y s t o ś ć rozpowszechniły u na przypinały zwykłych dziewczynę orszaku do i Niekiedy były przodownica się one białymi Niemowlę się w starsze w starych płócien. u wiankiem czapek. ubierano Mężatkom okrywały u występowała czasie Do głowę drużbowie z tyłu codzieó. ze spotykało składającą n a guziki. l u b przerabiano na co raczej sukienkę, zniszczonej D o pierwszej się S u k i e n k i te odzieży. Komunii kładły białą. R o z d z i a ł S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS V I I S A N D O M I E R S K I E G O STROJU K O B I E C E G O K o s z u l e Koszule kobiece składały doszywanej, sięgającej wykonywano bego płótna z cienkiego zgrzebnego. czasem letnie robocze XX w . zaczęto lekko marszczone zachowała posiadało i koszul W siętradycja wiązania ostatnich latach wykonywane dość wycięcie duże w okresie Do zaś na majtki tylko zimowym, okresu kobiety. kobiece. oszewka wzdłuż płótna Nosiły zwana Dopiero Koszule dolnej, koszuli szyto z w gru­ początkach szyto oszewkami zapiętymi koszule starsze na guziki. wsiach się koszule bez się w z przodu jak i oszewkę ( r y s . 5 3 , 54). r ę k a w ó w o kroju (ryc. 361). M i a ł y one dziewczęta. uszyta były się one z d w ó c h podobnie haftem l u b stebnowaniem z barchanu nie posiadała jedyną kobiety nosiły gładkie, tylko w niektórych rozcięcia, je głównie halka krojem (ryc. 35). R ę k a w y lnianego l u b kartonu bioder, X I Xi X X w . pojawiły Składały w były zdobiono sięgająca międzywojennego tylko na zimę. w o k ó ł szyi, w y j ą t k o w o Zakłady szyi. tak i część k r e t o n u . Nadołek p o d ł u ż n e zakończone z cienkiego krótka, Wyjątkowo przełomie p o n c h o świątecznych była d o pasa Górną j e j na białe lub czerwone tasiemki. Rozcięcie guziki. dookoła koszuli nadołek X I Xw . r o z p o w s z e c h n i a ł y p o n c h o Rodzajem lub z kupnego doszywano ramionach, przyramki w koszulach sięgającej l u b nadolkiem. długich pozbawionych „nadołka". oszewkę biegnącą trzy z górnej, świąteczne b y ł y krótkie, bez ..nadołka", podobnie j a k l u b rzadziej d w a lub części, nadstawkę lnianego, do których na zapinano płótna Koszule używać p r z y r a m k o w y m Podobnie się z d w ó c h do kolan, zwanej częścią w okresie i używana bielizny zimowym noszoną przez męskie gacie. północnej Sandomierszczyźnie długich głównie „nadołka". nie zszytych nogawic, specjalne łączyła je pasie. C i a s n o c h y Ciasnochą dano nazywano ją pod cienką, rodzaj muślinową białej, lnianej spódnicy, spódniczkę, która w spełniającej ten sposób rolę lepiej halki. się Zakła­ układała. �Tablica STRÓJ II SANDOMIERSKI m a L j K i r o U k �Ponieważ obcisłej czać, na niektórych koszuli że dawniej w podobne terenach kobiecej — Polski, a nazwa Sandomierszczyźnie do używanych po dziś dzień Śląsku — a po ich zaniknięciu nazwa nochy" przeszła na inny rodzaj pod nazwą ta m a swoje kobiety „ciasnochy* uzasadnienie nosiły jest — znany należy prawdopodobnie rodzaj przypusz­ ciasnochy, na „cias­ bielizny. S p ó d n i c e Najstarsze spódnice, o których zacho­ w a ł a s i ęt r a d y c j a , b y ł y w y k o n y w a n e z czte­ rech l u b pięciu półek, samodziałowego one w półn. czyli płótna w białego ( r y c . 37). Zanikły Sandomierszczyźnie 1880 r., a w p o ł u d n i o w e j cze brytów, pocz. X X w . używano około Szyto też spódnice- szorce z w e ł n i a n y c h s a m o d z i a ł ó w oraz z t a k zwanego czyli „towaru" brycznych. a w Najczęściej zimie flanela, szone przez spódnice dy z młode siedmiu w y k o n y w a n o było na ogół czasem brytów „rozpór" saniu gdyż z przodu się dookoła. węzeł Po na letnie niekie­ ; c No­ R y c . 35. — wąskie, d 0 Koszula kroju poncho podłużne. G r y z i k a m i e ń pow. O p a t ó w . A. — widok z przodu, rękaw, f. C. — krój: g. — d. — przód, dl. — tył, mankiet, i . — ćwikieł, j . — o s z e w k a , k . n a d o ł e k . S k a l a 1 : 30. spódnicę obwód j e j w y ­ b y ł a w pasie silnie l u b rzadziej z boku, sfałdowana wiązano i ujęta j ą n a trocki, w oszewkę, posia­ po uprzednim opa­ zawiąza­ zazwyczaj wypadał n a p r z o d z i e . Z c z a s e m trocki stały ;// '/' B. — z tyłu, były ( o k o ł o 3,5 m . ) S p ó d n i c a dała niu lub barchan. kobiety i panny kupne t e ż trzeba nosił \v. :; fa­ muślinu. stąd Iz l a t e m b y łt o k a r t o n , baja świąteczne Materiały do materiałów d. jh i c h jesz­ w y p a r t e przez ajtki, zo­ a na nowo zostały wprowadzone do­ piero XX w latach trzydziestych w., kiedy podjęto próby z m i e r z a j ą c e d o odrodzenia stro­ ju ludowego. Z przodu „ n apo- dołku" płat w s t a w i a n o półką, tańszego, riału. W gorszego latach krojone w kliny. i były spódnice Na teriałów fałdowane Panny choć używano ma­ jedno­ czasem rzały sięi w kwiaty. zda­ Te ostatnie zwano „krakowskimi". Świą­ teczne szyto łów często z „przybiorem", 3 Strój Sandomierski E 3 rn l! u no­ krótsze. przeważnie barwnych, E3h spódnice Podobnie, j a k one nieco spódnice mate­ światową się sięgały do kostek. siły jest poprzedzają­ cych pierwszą wojnę rozpowszechniły uprzednie, to z materia­ czyli tka- Dl Ryc. 36. — K r o j e k o s z u l k o b i e c y c h z k o ń c a X I X w . I . Zrekonstruowana koszula d z i e w c z ę c a . A B . — p r z ó d i t y ł jedna­ kowy C. — krój: I I . Ś w i ą t e c z n a koszula o k r o j u p r z y r a m k o w y m . Ruda p o w : Sandomierz. A . — w i d o k z przodu, B. — z tyłu, C. — krój^ d. — p r z ó d , e. — t y ł , f. — r ę k a w y , g- — m a n k i e t y g \ szycie m a n k i e t ó w , h. — przyramki, k . — ż a b k a , 1. — z s z y c i e pod­ i . — ćwikle, j . — kreza, rękawa. 33 �nych we wzory część spódnicy ząbków cm.), lub a w t y m zdobiono falbanki. także Pamięć jednak W okresie zimy niekiedy nawet pomocy spodu o o nich podbite w parę niż tło spódnicy. t. z w . spódnic. c 1 ozdabiano kupną spódnicach szczoteczki, listwą falbanką Dolną (szer. 25 lub ząbkami. wyszywanych białymi zaginęła. bogate k o b i e t y starsze nosiły Było też w — podołek, Nieraz plisek, nakrochmaloną spódnice zwyczaju, że na d. — oszewka. wieśniaczki w Skala czasie watowane uroczystości spódnica z X I X w. z pięciu pólek A, — widok c, — p ó ł k a , po wstążek płóciennych terenie się, że odcieniu spódnicę świąteczne kożuchem. R y c . 57, — Z r e k o n s t r u o w a n a wkładały innym kolorowych białych zdarzało ale podszywano Spódnice wspomina nićmi. kolorze, przy O d szczotką. Gregorowicz a samym kobiety z p r z o d u . B. — krój. 1 :30. procesji, miały na sobie sześć spódnic. Z a p a s k i Zapaski wały czyli fartuchy były Szyto z całkowicie. wszywano w szeroką je nieco krótsze półtorej oszewkę. lub Z tyłu i węższe dwóch zapaskę od spódnic, których „półek" wiązano materiału. na nie ich brzeg R y c , 38. — Z a p a s k a świąte­ troki Górny zakry­ (ryc. 38). c z n a z pocz, X X w. Szcze- glice pow. Sandomierz. A . — widok B. — ogólny, krój. C . — oszewka; d' — p o ł ó w k i . ó- — półka, część Około jeszcze 1880 do r. szyto zapaski lniane zapaski farbowano się p e r k a l o w e starsze Pod nicy, oraz — nazwą fartucha gospodynie dole amarantowe, U obszywano no dołu ząbki czym np. 34 lub była w koronkę. ona lub obszyte znano też po W świąt. W dwoma lub brzegach Koronkę Tego eważnie fartuchy używały codziennym z perkalu. X X w. alpakowe rodzaju użyciu kolor „pliskami", stosowano •— d o l n a zapaski ich użyciu Płócienne rozpowszechniły pionowe paski. N a białej, sfałdowanej, jasno-granatowego obszywano lub kobiety w 3 a panny święta i młode ziemi spód­ koronką. powszechnym trzema najczęściej one jasne w satynowe rodzaj starsze początkach Były czerwonymi tasiemkami. zazwyczaj Nieskurzowie, kupnych, zapaski a koniec X I X w. były czarny. siwe lub czarne; prz je zgrzebnego, Pod kieszenią. czarne podczas zwykle siwy z naszytą batystowe, na płótna z materiałów kolor wdziewały białe obszytej które na z światowej. robione fartuchy kobiety mężatki zapaski pierwszej w o j n y d głównie a do koloru. sznurkami. \\ sięgającej „fartuch" były nie­ zapaski wełniane, dobierano do koloru spódnicy. wzdłuż zapasek też wkładały dolnego brzegu amarantowych, niektórych dawa­ przy miejscowościach �R y c . 39, — O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i e m . P r z o d o w n i c a w sznurowanym T gorsecie i w k o s z u l i z o z d o b n ą k r y z ą . M ę ż c z y ź n i w k a m i z i e l a c h . W g . r y c . J. L e w i c k i e g o . , L u d P o l s k i " J. Z i e ń k o w i c z a Ze względów oszczędnościowych, z w a n e dwunitkami, wzmianka lub zapaskami z Truskolasów z na codzień błokitnymi. zamiast 1847 r . wełnianych, O zapasce sukiennej noszono białej jest zapaski tylko jedna 1 8 2 4 r. G o r s e t y Gorsety zwane Składały przody, Całość duży, d w a boki łączyły czyli pinane na były w powszechnym zszywanego części ramiączka, wstążkę, pleców częstokroć sześciu z zszywane z użyciu. Krajano je z kawałków, luźnej baskinki, drobnych klinów. stanowiących złożonej skrawków. aksamitu. Z przodu zawiązywano przeciągano przez z d w a kaletek. Dekolt b y ł druciane staniki składały się z pięciu kawałków, „aftki". Były go n a „skraw­ t e ż gorsety za­ guziczki. skrojonych z jednego p o d koniec i „tackami" aksamitny 3" oraz brzeg fartucha i spódnicy. X I Xw . , z a c z ę t o W gorset kawałka to jest z dwóch przodów, (ryc. 40 II). Starsze gorsety je haftować w kwiaty dwóch nie lub wyszywać były „siuta- t. j . c e k i n a m i . Gorsety w y k o n y w a n o z różnych z z którą oraz p l e c ó w ozdabiane; żem" i dwie przykrywał na Nowsze boków stanikami stanu, k w a d r a t o w y ( r y c . 40 I , 41). Gorset ki" czasem się z obcisłego dobie upadku materiałów, stroju najczęściej regionalnego miejsce z wełny. Najbogatsze sandomierskiego szyto zajmuje krakowski. 55 �K a f t a n Na koszulę klinów". D w a „pachy". proste, lub wkładano z Dość nich guziczek. R y c . 40. - stanowiły często zwężające zazwyczaj kaftan przody, wykonywano się ku dołowi, Wyjątkowo zapinany dwa plecy, też plecy ujęte wszywano w a oszewkę w pozostałe sposób, resztek. A. — w i d o k p r z o d u . B. — z t y ł u , z pow. Sandomierz. bufy, jącą wtedy część bufy kołnierzyk. czano sztukowano nazywano Kaftan na zapinał doszytej. krytej noszono luźne, górną część zwane doszywano tworzyły na haftkę przy ramie- Lu­ kaletki. na podstawie 7 p r z o d y , e. p a c h y , zachowanych f. — p l e c y , g. — ramią­ kaletki. rękawa kawałkiem „grzebieniem". Wokół szyi jeden rząd w by sześć tak R ę k a w y przeważnie Zrekonstruowany się z p r z o d u na listwie; tworzyły „w Sandomierz. W ł a s n o ś ć M u z e u m K u l t u r C. — k r ó j : d. czka, h. — niu go z p r z o d u , B . — z t y ł u , C. k r ó j : d. — p r z ó d , e. — p a ­ c h y , f. — p l e c y , g. — r a m i ą c z k a , h . — w. Wilczyce Krojono zapinaną ten I Gorset w pierwszej poł. X I X w. M a ł a W i e ś p o w . I I . Gorset z k o ń c a X I X szyją. z jednego kawałka, rękawy d o w y c h w W a r s z a w ę , n r . i n w . 4416. A . — w i d o k pod tym wypadku materiału. Wysoką, sto­ biegła oszewka lub m a ł y okrągły guzików. umiesz­ Naogół guziki po dziurki zapięciu nie były widoczne. Kaftany z reguły dłuższe, z wpuszczano mające Tradycja wspomina wyłącznie kreton, perkal t o w a n o je Tak białej (ryc. wcięte po dwie a Po w I pasie. wojnie rzadziej po Sięgały one światowej trzy fałdy. bioder, noszono przy kaftany Nazywano je czym trochę „kaftanem alpaki, o istnieniu Zimowe bajową kaftanów robionych kaftany płóciennych. już z Ż y w a materiałów wykonywano z pamięć kupnych, barchanu lub zachowała jak flaneli p o d s z e w k ę . Bogatsze gospodynie o b s z y w a ł y alpaka, oraz nadto wa­ kaftany 43). kwiatki. sposób codzienne. 36 też zapaskę. o kaftanach świąteczne, jak drobne sam i t. p. i dawano barankiem z tyłu bądź pod Jadwigą". się j e d n a k w z je i robocze kaftany Młodsze świąteczne kobiety nosiły zdobiono charakterystyczne dla tej szyto z k o l o r o w y c h kaftany obszywkami. okolicy materiałów barwniejsze, W okolicy „lachmusowe" ślubne Goźlic czyli wzorzystych wykonywano zdobiono niebieskie w ten kaftany �Ł o k t u s z k a Najstarszym zwana znanym Tańtuchem „Łoktuszka" materiału ramiona, okryciem wierzchnim Sandomierzanek l u b podwiką. Dotrwała ona do końca b y ł to lniany rzadziej (długości 3 m t r . szer. albo złożoną Ryc. 4 1 . — Gorset w zielony łoktuszka, kretonowy lub barchanowy 1,20) z s z y t y ukośnie była z dwóch sztuk. „róg" spadający tak zwany rzadziej X I Xw . z p o l o w y X I X w . Ze z b i o r ó w prostokątny Zarzucały j ą na plecy, Muzeum płat kobiety albo na wzdłuż Kultur Ludowych w W a r s z a w i e , n r . i n w . 4416, f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 r . zszycia i okrywały tuszka również Zazwyczaj rogach łoktuszka i wzdłuż Pamięć Nazwy się n i ą , j a k szalem. b y ł brzegów o łoktuszce te p o c h o d z ą chowywane, W a biała, W przechowała z okresu łoktuszki d w u dziesięcioleciach kwadratowe chłodów odziewano noszono cienkie jednobarwne Przed wzdłuż o bokach okryciem przekątnej, Podczas widać spod się składano niej łok­ chustę wzdłuż lub niepogody podobnie kobiety okrywały tylko brzeg chusteczki. Chusta była w okresie prze­ chusty po brzegach wełniane. Były frędzle. "W c i e p l e j s z y c h najczęściej Podczas okresach bywały ciemne lekko tą na róg, to krzyżowano chustą i znaczy na głowę, W obu wypadkach nie związaną pier­ tak że chustę nieodzownym okryciem. a m i z i e l a n o s i ł y S a n d o m i e r z a n k i kamiziele użyciu jeszcze celów. j a k łoktuszkę po czym ręką. „prześcieradle". kiedy „tureckie". długości, było one w kupne Chusty lub lub stroju, c h u s t a m i , jesionkami. lewą X I X w . powszechnie ją na w m , posiadające w kwiaty K W o płachcie do innych o d z i e l u b szalinówki. rzadziej jako zanikania X I Xw . noszono 1,5 — 2 każmirówki względnie zimna podtrzymywano (ryc. 15). B y ł y okrywały bogatsze k o b i e t y w y s z y w a ł y używano n a się grubymi ciepłymi lekkie l u b kraciaste, siach. kobiety nićmi. się po dziś. przypuszczalnie ale j u ż nie noszone ostatnich chusty zimowym czasem jednak kolorowymi C h u s t a to okresie głowę. letnim. nie różniące W zimie nosiły j e raczej sięo d męskich kobiety,k t ó - 37 �rycli nie nieraz zielę stać po było na dwie lub kożuch. trzy. na kożuch, dla Zdarzało biety, były były kostek, one w do pasie, brzegi W i rozcięcie rzadko spotykany bawiony wcięcia Kożuchy w w swej glądem Było swoim kożuch ono czarnymi lub jasnym. Do oraz ozdabiane od przypuszczalnie z póln. granicza. Zapaska na prążkowana jednolity po­ stąd naramienpoprzecznie żą. — podobna do n o s z o n y c h dziś na obszarze Puszczy Radom­ Archiwum Muzeum i Sztuki L u d . w dała Kultury w z n r i n w . 2542. do a Nie on był sznurkami. na je na haftki rzadziej lub zdobiony, Wyjątkowo np. i tylko w z od drugim z odzie­ stanika i zaś w X X w. Długość kolan,a miały mały kołnierz się k r y t e pokrywano podszewkę obszywano wyszywano taśmą go luź­ gładkiej, spódnica niżej brzegi upodobań, obcisłego fałdy. Wiśniowej, był rodzaju lub Pod nie tego trzy suknem. przyja­ prawdopodobnie „Tołub"' wypadku, znajdowały kobiet. okryciem lokalnych związanych one kieszeni angierą, przejęty miasteczkach. werblikami; burym polką, kolana, bokach pętelki czasem nad co p o k r y c i e ; b y ł y bogatych wciętego oraz szerokimi kobiety zamożne zależnie je fu­ guziki okrycie ten ręka­ Jeżeli wykładano lub w y ­ pod­ kołnierzu, i koło Strój czar­ i Futra rękawach fałdowanej, tym Tołuby Po albo przez się z Na haftki zwany się W to lub przepasywano tołub, dwie, rzadziej kostek. zielonym Futra po dawniej sięgały 7 Zapinano służyły Było nazw składał kliny. kładany . czarnym ilość tyłu różna, Warszawie był zmieniał spódnicy, szytej szubą. szyty „Tołub" jak nowo­ lisa l u b z a j ą c a . czarnego, piersiach, sukienny lub znaczna nej s k i e j . M a i . W . G e r s o n , o k . 1850. i na noszonym był szlachty, one, fałdowane sukmanę. skórką sukna galonami. Powszechuie gurmaną poz­ bioder. bogatego pasie sukiennymi, z tegoż materiału zimowym Ryc.42.— Strój sandomierski do dawniej ten był Stanowiły baranami. je tasiemek. wyszywane ciółką, z w męską białymi zapinania pętelki z czarnych nieraz obszyte kożucha, Kożuch pokryty granatowym długie, wykładano pokrycie było zrobione pasami typ jarmarkach. przypominało i klapach trem do żony. suknem. bijano na długie haftki. się n o w y pasie i sięgał zaledwie Futrem nazywano wach na ko­ ..spódnicą". barankiem, którym informatorzy , pierwszy sprawunek dla nym męskich, Sandomierskiem, kupowano one kami- bogatsze się szeroką 7 twierdzą żeńca nakładano przez kożuchów zapinane 7 t o ł u b odznaczały X X w. rozpowszechnił wkładały zmoknięciem. przeważnie Kołnierz miały długi, w y k ł a d a n y były się, że f u t r a , noszone podobne wcięte ciepła ochrony tegoż przed K o ż u c h y , Kożuchy Dla posia­ łołubów była jeszcze inne isiojący lub w y ­ kieszenie. granatowym wkładano lub lub watę. kolorowymi siwymi „kttcotkami" piersiach. W tecznie niektórych zostały wsiach zarzucone, noszono a tołuby ich miejsce do I wojny światowej, zajęły płaszcze podczas której pochodzenia osta­ miejskiego. O b u w i e Najstarsze znane obuwie, które Kolberga, to łapcie plecione z kory 58 już wyjątkowo ( r y c . 44). można było spotkać za czasów �R y c . 43. — I . Z i m o w y z pocz. XX w. kaftan obszyty kobiecy barankiem. N a s ł a w i c e pow. Sandomierz. A. — w i ­ dok z p r z o d u , B. — z t y ł u , C . — k r ó j : d . d ' . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e ­ cy, g . — r ę k a w , h. — kołnierz. x, — m i e j ­ sca I I . Kaftan sławice przyszycia haftek k o b i e c y z pocz. X X . w . N a ­ pow. Sandomierz. Ze zbioru M u z e u m Etnograficznego w Krakowie n r . i n w . 13463. A . — w i d o k z przodu, B. — z i y ł u , C. — k r ó j ' : d . d ' . — p r z o ­ dy, 1 g . — klapka, Skala Około na rodzaj jących w y palce. Na jak nosiły one niż nazwa obcasy, wybitnie W Do lub lub połowie pończochy butów, buty pantofli. XIX w. słomiane wiechcie. trzewiki boków dawna; Wspomina modne brązowe jak o były lub nogi łapcie Reprodukcja tyłu. wysokich Wysokie guziki. W cienkich cholewki, zimie dla obcasach, sięgające większego pod­ do pół ciepła nich ich tylko Gregorowicz pończochy czarne, w nie błękitne wiązano stroju je 3 8 . pod podaje W świątecznym jednak końcu kolanami X I X ich w. skraw­ mężczyźni, R y c . 44. — O b u w i e k o b i e c e z p o ł . X I X w . : pantofle. na z tasiemkę. lub i na kowalskiej. szyte używano onuce łykowe na i buty podkówkami. z od kupne podobnie kobiety roboty słomiaki. były zastępującym zakładały były stalowymi zapinano na podkówki wywrotkami kobiecym znane materiału, wy­ mosiężne zwane lub nakładały noszono kiem buty sznurowano trzewików zaci­ oraz mosiężnymi koloru. buty czasem nosiły Pończochy do tego „babskich 30, U ) . T a k i e Obuwiem kobiety szyte dla ćwieczkami kutych Po­ mężczyźni się środku, Kobiety uży­ takich cholewy wysokie w bijane łydki kobiety utarła obuwia nane podesz­ mężczyźni. dłużej miały z zupełnie nieważ b u t ó w " (ryc. ko­ składa­ ochraniających ogół boków, jak roz­ wśród jedynie butów; samych, typu był nosków wały w., ryciny, pantofli, się i kołnierz X I X to powszechniony biet h. — 1 : 30 połowy wskazują z jj e. — p a c h y , f. — p l e c y , g. — r ę ­ kawy, z O. ( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s. Kolberga 19) 39 �R y c . 45. — „ K a p " n a k r y ­ cie g ł o w y k o b i e t nych. zamęż­ Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — Sando­ m i e r s k i e 1865 U c z e s a n i e Panny do spuszczane Również częstym Dziewczyny kocze. też jeszcze w na święta nosiły włosy śpiewano w czesały się w jeden włosy też z obecnym kobiet Nieodzowną noszono były rzadkości. Chustki te z wiązania kobiety warkocze ńa zwyczaj strojnisie. u p i ę t e w t y l e ,,na k u p k ę " l u b w „ósemkę". z „polkę" lub „na lub w war­ 39). kędry" (ryc. 43). włosów został lub pod rogiem używane zimą zarzucony, a większość tyłu. była różniły wiązano wiązały chustkę (ryc. kędry". obcinania upięte szalinówkami, były pod główkami chustka okrywająca chustki kretonowe lub wełniane. jednym najczęściej Węgły, obcinali świąteczne najczęściej nosiły dziewczyna się trzęsły gdy jej warkocze zwane warkocze, tylko ucięte na tak z w a n ą częścią ubioru mężatki Chusty „kuper" sposoby starsze nosi kupne barwne wykonane, zwany stuleciu dwa codzień oczepin: aż W łub na błyszczącymi „Płakała starszych którą g ł o w y kwiatami, wsuwanymi szpilki krótko czasie wstążką, były warkocze zdobiły były n a k r y c i e święta uczesaniem Przystrojem Mężatki Stąd niedawna i zawiązane i r. str. 19). każmirówkami. się od W okresie swobodnie tak panny, chustki plecy brodę, szyję. W by je (ryc. i.przez w tak 49). Oba mężatki, jak t y m tylko najszczelnie j celu krzyżowały z przodu jej końce, następnie owijały dooko­ ła szyi i p r z e w i ą z y w a ł y pod b r o d ą (ryc. W czasie „wywiązane w tyle głowy a następnie i związanie chowano, świąt w mężatki czapę" nosiły przez R y c . 46. - Szkic czepka z początku Rys- J. K a m o c k i , 1956. 40 X X w. skrzyżowanie rogów złożonej na pół chustki, przeciągnięcie na (ryc. chustki Gregorowicz wie 48). chusty ich przodzie; po bokach sterczące rożki 50). Należy przypuszczać, że dawniej i nosiły do frędzle. wiązano na którego należały tym, że miały jak pod ochraniać Najczęściej „tureckie" letnim spadającym przez wełniane Chusty codziennych brodą. głowę. Zależnie od materiału z wiązane w podaje, X I X w. chustka że podobny w panny sposób. pierwszej panieńska była poło„zwią- �zana sztucznym w ę z ł e m warkocz dziewiczy Czepek mężatki, kładły gdzieniegdzie w i był spotkać nie do i z innych czołeni, a się w on materiałów, 46). i w spadającym mężatki końcu czepku przed na obszywały I wojną na plecy, końcu je one z były białej kryzką kobiet krył w. się Według robione co młode było nicianej lub, były XIX można światową. Czepce tiulową starszych W Wyjątkowo głowie. W y k o n y w a ł y Czepki i wdowy. wywodu. dobrze i wsiach. (ryc. przez oczepin kobietę trzymał „siutażem" samym wyłącznie czepek miasteczkach jątkowo cym nad ". noszony formatorek, karki 3 9 jeszcze opinii przez siatki, rzadziej, przeważnie in- czepa wy­ błyszczą­ bez kryzki „siutażu". Czepki noszono czepców typu Zakrywały one Czasem prawie zdobiono Najbardziej był kap capka towym; z szczona ksiendza przodu i zawiązka 4 z słrojnik. dwa wesela ruty W minał go biegły z nad tyłu, s k ą d nano tami i a a miał czoła, od rzadko. głowy sztucznymi zamężnych latach X I X w. Informatorzy w był niebieską Sandomierzanek (ryc. 45). podawali, wykonany okolicy kwiatami. z tył wyglądał tektury, Koprzywnicy wypustkę, że — którą amaran- ściągała zmar­ występowały przypo­ na mleko. obszy­ i w poprzez fałdy, całą zwisały. które głowę Wstążki Drugi dość nadto typ do upi- szpilek, zdobionych zwykle odróżnieniu głowę następnie trefionym galonami. w młoda Jeden łebkami, przybierano stanowiła półcypkami kupnymi „Kap" perkalem, panna skopek tektury, pomocy mitrę. nizsa'". d r u h n y k ł a d ł y na swobodnie przy lorowymi je ostatnie noszono bardzo . wyglądem wano wstążkami ino podstawy „strojników". z jest nakryciem czerwonym Sandomierskiem swym Robiono to osiemdziesiątych biskupa i kwiatów, rodzaje brodą. Te włosy. przypominał dookoła 0 i nazywano pod „dzirlandą", kształtem najczęściej Podczas wianki chustką całkowicie czepce zarzucony w swoim obszywano pod charakterystycznym całkowicie „Kap" .jak zawsze miejskiego, z a w i ą z y w a n y c h ko­ kwia­ „strojnika", wśj^oka przepaska t e k t u r o w a p r z y b r a n a r u t ą , g a l o n a m i i sa^ucz nymi kwiatami. niej wstążki, Z K W pod stroju tyłu które przyszywano sięgały rzyka z kiedy nawet „kryzki" białego płótna i białej pasa. noszono na t. j . rodzaj lub kartonu, koronki o Z tyłu kryzkę Ozdabiano obszywano wycinano ją zapinano białym tiulem w lub ząbki koronką, (ryc. 36 I ł j , a nie­ szerokości na haftem, szyi kołnie­ (3 — 10 c m ) , z m a r s z c z o n e g o i u j ę t e g o w kę. do k r y z świątecznym koralami niżej oszew- guziczek. brzegi zaś względnie R y c . 47. — 39). Kctieta z dzieckiem w stroju co­ d z i e n n y m z I I p o t o w y X I X w . ( o k o ł o 1860—1870 r . ) Z czasem k r y z a przekształciła się w bny kołnierzyk u koszuli (ryc. 53). ozdo­ z pogranicza krakowsko-sandomierskiego. A. Pat­ kowski, Sandomierskie, Poznań 1938 r. str. 4 1 . 41 �K l e j n o t y Najczęściej klejnotami związane i noszonymi, na karku. które równo ilość rodzaj, były do w Przeważnie na srebrne, na po nie 1 matce, . koral Korale posagu, to a nie było też ich jej wielki wydatek, kupowała były środ­ mosiężne otrzymywała korale p r a w d z i w e , b ą d ź też Laki 4 ząbki. częścią ich dochodziła l u b okówki w i zamożności największy dziewczyna tak od Za­ jak rzędów wycinane niezbędną spadku korali, uzależnione k o w y n a b i j a n o obrocki były sznurów kokardę. Czasem ilość ich grubych skoro w korale dziewczęta końca wiązały kilkunastu lub były Czasem sznurków właścicielki. do ulubionymi Sandornierzanek przymocowywały wstążki, d o d a t k i stać drobne sztuczne„laki". noszone czasem i do stroju ro­ H y c . 48. Kobieta boczego. Czasami korale bursztynowe wspomina o zwane 4 2 Kobiety bieską W a ż n y m Do też dodatkiem z kramach r. na z płócienny krajkę do włosy drobnych udekiem pospolicie używały kolorowych srebrny medalik, a jarmarku. Posiadały prawdziwym one koralem, szklane oczka złote stroju lub opasywały zast^ewal często należały d«Łv'częcego do pąsową rzemienny były chusreczki. przedmiotów wkładano się czarny k w ^ t j ^ i j f l służyły dużych lub rzadziej szpilki z Rstka. i pize^BBmo I na na specjalistki, zapaski wania użytek które i fartuchy była na Większe Kobiety R y c . 49. — K o b i e t a w c h u s t c e G o ł ę b i c e , 42 r. do w szeroko którego Płótno się używały na do lnu było 4 3 po wsiach szyły gorsety, umiejętność w wyszycia swoje gotówce mniejszą gospodarstwie skroić i uszyć były rozpowszechniona. w y n a g r a d z a j ą c je trudniły k a ż d y m choć wynagrodzeniem gatsze g o s p o d y n i e o d d a w a ł y hafciarkom ciężary MATERIAŁY weselne. T a k ż e ogół kolorowymi VIII domowy, za nie­ plecy. Prawie k a ż d a Sandomierzanka umiała bieliznę Sandomierz rzad­ Ł koszyki • płacht W Y T W Ó R C Y pow. czasem do pasek. R o z d z i a ł f o t J. K a m o c k i 1952 pa- Kolberg rzadko. strój Czasem ale ddoo k o r a l i m o s i ę ż n y l u b pierścionki noszono zdobiące noszenia bańki Były noszące krajką. główkami np- wiązanej z tyłu . Piercionki kupowano w Kolczyki • n nk ki a m i " p r z y m o c o>ww^t Ę | K ) szkaplerzu widoczkiem. kości. chustce Sandomierzanki ciorków. Niekiedy z w f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 i skalę konopi lub hafto­ Bo­ stroje naturze. tkactwem, uprawianych . podstawowym surowcem stroju san- �doinieiskiego. było stąd zapotrzebowanie tak duże,że obok powstała osobna grupa czy tkactwa zawodowych z w a n y c h płóciennikami. dzy dostarczanej byli tkacze nie ze mogącej klientów. Świątnik, wyżywić mieszkańców. wodowi nie wsi z Na cieszyli się Tkactwo przę­ Słynni ludnej, ale roli wszystkich ogół tkacze za­ opinią, nie dobrą dopuszczano ich np. do u r z ę d ó w części tka­ Tkali oni z przez swoich nań domowego miejskich przetrwało dłużej w 4 1 . zachodniej Sandomierskiego. „Strój wany biały" na wsi. był całkowicie Dodatki wykony­ wytwarzano w mia­ steczkach. W końcu XVIII sukiennictwo. tury w Staszowie, montowie, a pod staszowscy głównym i w Bogorii, koniec ności Rakowie Staszów Liczni jego Sando- niemal wyłącznie zajmowali się w Szczególną oni po rolę wsiach gospodarzy tych pierwszym sławą cieszyli odegrali krawcy i należało Zdobili był również też oni do R y c . 50. — K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j „ w tam­ f o t . M , M a ś l i ń s k i 1955 każda okucia nie z się Płótno robocze kobiecą wyrabiano rzadziej farbowanie miarę aajDi, WĘ ZydzLmieszkający i czapę" r. do z W niekiedy płótna, lecz o i uprawa ta w niewielkich wtedy znany krawiectwo spośród skończyło ręcznie a potem się ubrania maszynowo. Żydzi. traktowali płótno płótna płótno się Mieszkali Kowale jako do wykonywali kowali, pracę podkówki szewcy dodatkową. rekruto­ Przeważ­ butów. w było płótno konopne na paski lub z rozmiarach Na ok. Było spodnie kratki w czarnym. tkanin materiałów (szer. zgrzebne. koszule i świąteczne konopnego. wyjątkowo drukowaniu rozpowszechniania je i szewca. materiałem a dni. Najbardziej przeciwieństwie swój starych czerwonym, 5 wędrowali Zdobienie uszytych części stebnowali kowala i zawód z ciągu W ę d r o w n e szycia. wyłącznie pasów. cienkie w miasteczkach; sznureczkami. swego wykonywano rodzinę po wyżywienie. Ożarowa. którzy u ż y w a n y m lniane, z maszyn się do wiejskiej jedną lniane-/ane p r z e z n a c z o n e b y ł o ubranie łym, miała łataniem płótno się zajmowali i klamry Najpowszechniej Wyrabiano kie. Kogut krawcÓAv, wieś biedoty zajmowali — otrzymywali tasiemkami czapek butów, się Mojżesz odzież Prawie wali zapłaty rozpowszechnienia Wyrobem W i szew­ się obszywalUprzeciętuie i oprócz k r a w c ó w okresie do lud­ szewcy . Poważną w do z T tejsi u był rzemieśl­ rzędzie sukiennictwem, kuśnierstwem stwem. Kli­ się w p r z e c i w i e ń s t w i e miasteczek, polskiej, i sukiennicy zaopatrywania odzież. się manufak­ X I X w. sandomierscy. rekrutujący innych rozwinęło dostarczały ośrodkiem mierzaków nicy, i XIX w. .Sukna nie posiadamy fabrycznych przetrwała w cm. t. j . grube kamiziele. lub kolorze Znano 64 ono też części łokieć). szorst­ Codzienne wierzchnią granatowym odzież z bia­ „malowanie" dostatecznych zarzucano i uprawę zachodniej i czyli informacji. lnu i ko- południo- Sandomierskiego. Sandomierzacy kach. zaopatrywali Rozwożeniem wfeiy się w zajmowali w e ł n ę na j a r m a r k a c h , gdzie się pp r z^ ^ ^ wwss z y s t k i m kupowali mieszkańcy ją w Rakowa moti 3 . 43 �Innym nej rodzajem i wątku ,,Dwunitki" miały i tkaniny były wełnianym. lnianą d w u wełnianych. mian lnianych i Sukna tkanin osnowę i wątek Materiały burcane- b y ł to samodział burcanych były z naprzemian ..górcane" miały dwunitki biegnących osnowę lnianą i o osnowie i materiały lnia­ górcane. d w u nitek lnianych wątek z nici naprze­ wełnianych. używano przywnickich" materiały Odmianą na i na sukmany, czapki, czasem Ryc. 51. — S o b ó t k a w Bilczy burochy, także kapoty, i na tołuby, pokrycia kożuchów spodnie. W y r a b i a n o d w a rodzaje „kosukna: p o w . Sandomierz — Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — Sando­ m i e r s k i e 1865 r . s t r . 123). iańsze, brązowe droższe z wełny z wełny białej czarnej, zrudziałej z domieszką czarnej. w czasie u ż y w a n e najchętniej na sukmany. Kapoty natomiast D u ż y m — popytem z którego Aksamit kaftany W otoki rogatywek Obuwie ty 7 z gorsety, zaopatrywano najczęściej było lisich i na odświętne fartuchy drelich na weselne spodnie, po miastach i się w miasteczkach wykonane były ze s k ó r e k szyto z cienkiego sukna głównie spodnie, i sukno z kożucha jasnoszare, uchodziło sukno a a staszowskie, fabrycznego. koszule, czasem baja i perkal kaftany- i barchan — na miasteczkach. i na jarmarkach. baraniego, Kożuchy, obszycia tołubów a czę­ zajęczych. juchtowe, tylko bogatsi gospodarze kupowali na lato b u ­ giemzy. Osobno w b y ł na skórzane — zapaski, T k a n i n y te k u p o w a n o wyroby i wścieklice się karton u ż y w a n y koszule, przeznaczony i spódnice. tołuby, sto szyto cieszył przerobu Za najlepsze celu należy wspomnieć o psiej wyprawienia zakopywali ją w skórze, z której owczym gnoju. R o z d z i a ł owczarze szyli sobie spodnie; I X Z D O B I N Y Pospolile już w I stosowano 44 wśród odzieży poł. X I Xw . W b.aly, zdobią a warstw koszule późnie, wyższych chłopek w e j g g n n e , XVIII w. kolory sandomierskich. rzadsze, j a k c z czerwony i niebil Równorzędnie ^ l u b zielony. z nimi �Ludowe nym w hafty jest południowej spotkać się dotąd w Sandomierszczyźnie można końcu było proste białe zdobiły ścieg motywy na (ryc. n a przodzie w Dość duże 6—12. sukmany i na zachowała nitkę poczym n o w y m z ze nićmi rozpowszechniły wnioskować, płaskiego Hafty koszul badań najczęściej oraz dziurkowane kobiecych. Znano męskich 4 6 . Koszule męskie haf­ oszewce. sobą na na jednym rogu i po bokach W z nicią stebnowaniu linie faliste, i obramowane z t. j . n a s z y t y m granatowym pozwalał rozeznać pochodził. okolicę, naszywano kratkę, w czarną tasiemką nierzu i mankietach. linie łamane parafii od podobnie 52. — Międlenie. sukmany w niektórych wzdłuż rękawach. z wzdłuż ( r y c . 20). obrzucano sukmany właści­ biegł i na prosto zie­ sznurków Kamiziele, kaftany, świąteczne tołuby czerwo­ z której Szamerunek rozcięcia od pasa k u górze Sznurki maszy­ szamero­ lub czarnym. Kolor i układ Przykładem Góry okolicach rozcięcia na mogą koł­ b y ć Wysokie. Różniły stebnowanych sukman Panna w stroju roboczym i m ę ż a t k a w l u ź n o n a r z u c o n y m kaftanie. O b o k pak w rogatywce. Okolica K o r z y w n i c y pow. chło­ Sando­ mierz. Reprodukcja z O. Kolberga (Lud Sandomierskie 1865 r . str. 169). a rozcięcia wyjątkowo noszone przy i przez pomocy i odzieży oszewce. na i gor­ szwów, czarnymi. kawalerów haftu k u miało krzyżyko­ rozcięcia na lewą — płótna: zwykle mankiet. Prawą pasa. wypruwano z po­ było klapach, tylko do Steb- koszule, których kołnierzu, imitowało dołowi, stebnowanie. Paradniejsze zakładkach, stebnowaniu t y m rzadziej na stebnowanie aż stron l i ­ sznurkiem („siwym"), j nadto ( r y c . 55). i kamiziele zdobiono Kożuchy bielizny krzyżujące obu zielonymi rozcięcia wzdłuż ręcznym wzdłuż czerwonym. rozcięcia których igłę sukmany, kamiziele, spancery, kołnierz. wzdłuż rozcięcia o jak granatowymi, zdobiono się p a m i ę ć śladem. wierzchnią stebnowano wzdłuż przeciągano ciągłymi waniem, przodu natomiast stosowano Sukmany Ryc. świątecznych czarnymi zdobieniu wzdłuż rękawach, dycji się one roślinnych. w koszulach niebieskim i w koszule stebnowano wyprutym i które konkret­ czasie źródeł można krzyżykowego, i kamiziele haftowano przodzie zastosowanie Sukmany w haftów: na dekorowano na czarnym, zakładki kieszeniach lub roślinne, i rzadziej i czerwonymi, spancerów ozdabiano siadające Sukmany zdobione kolorach n ó w k ą ciel rozcięcia haftem odzież nićmi starannie lonym i w sandomierskich podstawie motywach i kołnierzyki czerwonymi i kożuchy. świątecznych nym, w zastosowanie wzdłuż również różnobarwnymi się swoje wyszywano nawet niami stosowano jedynym okładce). a wego haftach geometryczne używały zarzucone, koszula, znaleziona W I I poł. X I X w. N a mankiety również Zdobiono były płaski kryzki, miał Chusty sety w całkowicie łańcuszkowy. Haft towano Haft już haftowana ( r y c . 53). X I X w. Sandomierzanki dziurkowanego. też zostały zachowana przypuszczalnie dopiero że U sandomierskie przykładem przy stronę W tra­ materiału �ze w s i na południe biono odświętne Aplikacje od Sandomierza spancery występowały R y c . 53. — posiadaniem czerwoną lub przeważnie czarną na brązowej plecionką oblamówki. z Podobnie zdo­ grubych kolorowych k a m i z i e l a c h . B y d a to o z d o b a nici. charakterysty- Haftowany kołnierz koszuli z p o ł u d n i o w e j Sandomierszczyzny z X I X w . — R u d a p o w . S a n d o m i e r z f o t . J. K a m o e k i 1952 r . czna dla służby dworskiej, np. furmani kawach, ziele czarny miały Kobiety których lorze kami. kolor różnił spódnicy — Także i sznurek się od zapaski a czyli Buty z i pasy zdobiono czasem na kamizielę. — Obręb spódnice pliskami. a Literatura cenniejszych Zapaski weselnych powszechnie brzeg etnograficzna, G r e g o r o w i c z a, 46 obszywały plisy rę­ kami- czarną kupną świąteczne w okolicy — lub falbanką były rzadziej w lub ko­ ząb­ Nieskurzowie środkowy wykańczane wstążkami ząb­ ( r y c . 22). czerwone Wiśniowej. 1—3), (od zapaska posiadała zdobiono granatowe, sukmany wybijano przeplataniem stroju należą na rogatywki. 7 Granatow e „kucotki" tołuba. obijano sandomierskim wyłogi Przybysławicach aksamitne zdobiono Czarna mosiężnymi buta, z k a b z l a m i t. j . k ó ł e c z k a m i ćwieczkami taśm. R o z d z i a ł X prace żywo jakkolwiek ludowym O. i obrazujące Ponadto lub ćwiecz­ szerokie pasy r Ź R Ó D E Ł obszerna stosunkowo K o l b e r g a i wiernie „huncwot". rzemiennych C H A R A K T E R Y S T Y K A o W czarne niekiedy sznurkami: w sznurków. czerwone. drużbów nimi różnokolorowe spódnicy. rzędami zdobiły skórzane Kabzlami spódnice ozdabiano boczne przodu naszyty Świąteczne Fartuchy kucotki na koloru pot. X I Xw . zdobiono naszywano kami. często zapaski trzema fioletowy, pasek nosili klapę. „szczotką". lub koronką. Frędzle, Około oraz czerwoną naszywały np. obszywano kami kołnierz jedną w okolicach Łagowa mało zawiera Z. G l o g e r a , życie niestety wartościowych wsi a dla monografii pozycji. także Do obrazki sandomierskiej w naj­ J. K. poł. X I X w. �Krótkie, zwięzłe, urzędowych korzystać w w rejonie skie jednak zostały kieleckie przez dotyczą W. dziennikacli Z i e m a c k i e g o , często zbiegów lub włóczęgów. mówiąc sandomierskim nie noszony. gdzie był sandomier­ mają niej np. o dokład­ zwykle w berg uważał strój za strój ,Powiśla histo­ a nawet korzysta­ np. O. Kol­ sandomierski Tarnobrzeskiego i Puszczy Radomskiej, zaś do te­ jej uniemożliwione jest niekiedy tak dość tego zasięgu, utrudnione, także stroju Wobec nazwy nie z takiego m a t e r i a ł u ; Inne wartość precyzują interpretacji rozumianej włącza licznych R e i n - łącznie. prace przyczynkarską; renu, są w terenowe i omówione opublikowane rycznym zebrane ostrożnie, gdyż R. „Badania rozrzucone kielecko-sandomierskim'"; stroje szerokiej materiały i gubernialnych, należy okres omawia artykule niestety wiarogodne wojewódzkich z nich Późniejszy t u s s lecz a A.Patkowski Sandomierskiego i R y c . 54. — A . — H a f t Opo­ na przodzie koszuli z X I X w . R u d a p o w . Sandomierz. B C . — haft czyńskie. k o s z u l z p i e r w s z e j p o l . X I X w . o d t w o r z o n y na Wyzyskane prace St. w niniejszej Arnolda, J. St. Bystronia, K i e n i e w i c z a , J. K i t o w i c z a , gera, K. Moszyńskiego, monografii T. A. opracowaniu Nieliczny nosi się głównie zachował charze do Pawińskiego W. z rzaka w w w na pasem Atlasie głowie z z A. 1903 r.; P a t k o w s k i cowej fazy i kołnierza, f. K a m o c k i , w haftowanej d b — — rękawa, kieszeni. Rys. 1956 r. w stroju w ilustracyjny dają J. \\ Z tego okresu p o c h o d z ą ó j c i c k i e j koszuli, ciemnej brązowej 5). — spódnicy sukmanie Ilustracja ta rysunki Z a k r z e w s k i e j , z fartuchem, przepasanej była czerwo­ reprodukowana a. sceny 1864r. pozycję typy rysunki grupowe z rysunkach p. L e w i c k i e g o wsi t. W. Gersona ilustracja strojach ..Sandomierskie" (ryc. sandomierskiej. z w parę i S. też Sandomierszczyzny Tygodniku ludowych 59) Należy pogranicza a także o rycinach z pracy O. stanowi Sandomierzan w książce J. życia strój roboczy z p o ł u d n i o w e j o G r a b o w s k i e g o , ona rogatywce. Polskiego (ryc. w jedyną daje zanikania poły ka­ przedstawiającej przedstawia brzegu — głowie obrazujące w. 55. — D e t a l e z d o b i e n i a s u k m a n y : c i czerwonej na Ilustrowanym X X Ryc. Sandomierzaka materiał mierszczyzny i rysunku początku w Królestwa oraz w s p o m n i e ć o ilustracji Z ry­ sandomie- B a z e w i c z wierny Tygodniku i wścieklicą L a t a n o w i c z a , w naj­ należy Sandomierzankę j . M . Bardzo pu­ 2). D o sukmanie Poglądowej chustce nym (ryc. łoktuszkę granatowej Mapie na przedstawiający sandomierzankę przedstawiające w rysunek R a d z i k o w s k i e g o , odzianą na w. poł. X I X w. E. przedstawiającą pie, teoretycznych. od­ Łagowa ciekawszych autorowi X I X w.; z XVII się j e d y n i e z St. ilustracyjny cechowym, garncarza cina części materiał podsta­ w i e r y c . I . W ó j c i c k i e g o i W . E. R a d z i k o w s k i e g o Ladenber- i St. P o n i a t o w s k i e g o p o s ł u ż y ł y w końca z ramion (ryc. fotografii Sando­ K o l b e r g a . Ilustrowanym 24). Ponadto z okresu koń­ ludowego. 47 �Przy opracowywaniu renowych z trwających powiatów: monografii 1947—1954 sandomierskiego, tarnobrzeskiego, janowskiego wania i stroju sąsiedni Niestety zeum też P.T.T.K. męskiego są to w ze w opatowskiego, wypada zbiorów — muzeum pojedyncze T zaw dzięczam Z około dr czenie prof. prof. riałów, a wsi Romana z liczbie badanich 182 stopnickiego, na teren na te­ miejscowości mieleckiego zwartego teren występo­ przejściowy T informacji panu strojach i doc. F. w przez B. model Instytutu Bazielichównę i M u z e u m N a r o d ó w Z.S.R.R w cennych informacji udzieliła Regio­ Warszawie. stroju w mu­ Zawdzięczam Państwowego sąsiednich Kotuli uzyskałem i dyr. J. od Świeżego. K.. je Sztuki Szczapę. Leningradzie mi Regina mgr. osobom przy i wszystkim prowadzeniu Reinfussowi składam w czym tym, badań i serdeczne którzy podczas Bujakowa na dożynkach — A. gór) rys. St. Latanowicz 1938 r. Cieśli-Reinfussowej, trudne wiele było udzielili pisania (Wśród nich, Patkowski. ozna­ dopomógł mi koło Sandomierskie, mi mate­ pracy, podziękowanie. R y c . 56. — S a n d o m i e r z a n i e w s ł r o j a c h ś w i ą t e c z n y c h , z Z. Zwłaszcza przodownicy, „bandos" Muzeum Ludowej pośrednie. krakowsko-sandomierskiego, pomocy R. Krakowie, s a n d o m i e r s k i m i gorset dane z ramienia w w Sztuki muzeum Reinfussa Wiele Wymienionym prof. w i kobiecy i pomniejszony uzyskałem Poznań 48 własnych Sandomierza. przejściowego Sew eryn. zwłaszcza o Seweryna, terenu T. na miejscowości, Kultury prowadzonym p r o f . J. G a j k o w i . danych T. tej 94 Kaftan sukmana 45 terenowym rodzina J a k u b c z y k ó w Szereg się przebadałem Etnograficznego okazy. krakowskim, warszawskim. kierownictwem prof. w i Muzeum I n f o r m a c j ę o s a n d o m i e r s k i m stroju l u d o w y m i tym kieleckiego, około Muzeum Sandomierzu tylko głównie badaniom pod oparłem okresie miejsc. Korzystałem nalnego W i iłżeckiego sandomierskiego 88 niniejszej r. — �P R Z Y P I S Y 1 T a k n p , w 1859 r . p r z e c i ę t n a p o w i e r z c h n i a g o s p o d a r s t w a chłopskiego w dobrach prywatnych w y ­ n o s i ł a o d 3—9 m o r g ó w (42,3°/°)» l u b o d 9—15 m o r g ó w ( 3 4 , 9 % ) , p o d c z a s , g d y t a k i e ż g o s p o d a r s t w a w całym Królestwie Kongresowym 2 4 , 7 % oraz 28,5%. Gospodarstw d o m i e r s k i m b y ł o t y l k o 2 , 1 % , g d y w t y m czasie w K r ó l e s t w i e p r z e c i ę t n a wzięto z S t . tworzyły p o n a d 30 m o r g ó w w p o w i e c i e s a n ­ wynosiła 6,1%. Powyższe dane K i e n i e w i c z a „ S p r a w a w ł o ś c i a ń s k a w p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m " — W r o c ł a w 1953 r . s. 5 1 . D o t y c z ą one p o w . sandomierskiego. Odpowiednie cyfry dla pow. opatowskiego i stopnickiego wynoszą: 3—9 m o r g ó w — 10,4„/° i 5 1 , 6 % ; 9—15 m o r g ó w — 4 5 , 2 % i 3 4 , 3 % p o n a d 30 m o r g ó w 5 , 7 % i 0 , 2 % . 2 T . Ladenberger, „ Z a l u d n i e n i e Polski na p o c z ą t k u panowania Kazimierza Wielkiego" — Lwów 1930 r . 3 A. P a w i ń s k i , „ W P o l s c e X V I w . " — W a r s z a w a 1886 r . — p o d a j e l i c z b ę w s i k o ś c i e l n y c h w p o w i e c i e s a n d o m i e r s k i m n a 125 n a o g ó l n ą i l o ś ć 609, ale p r z e w a ż n i e l e ż ą o n e p o z a o m a w i a n y m o b s z a r e m ( n p . k l u c z biskupi Bodzentyn w dzisiejszym pow. 4 kieleckim). O s t a t n i o d d z i a ł p a r t y z a n c k i na terenie Sandomierszczyzny, d o w o d z o n y przez gen. Samuela R ó ż y c k i e g o , r o z w i ą z a ł s i ę 26. I X . 1831 r . p o r o z d a n i u l u d n o ś c i z a p a s ó w s u k n a i p ł ó t n a . 5 O. 6 Ś w i a d c z ą o t y m takie wypowiedzi, Kolberg, dziady b y ł y ; u b r a ć „ L u d " Sandomierskie. Warszawa 1865 r . s. 19. j a k : „ T e r a b y się wstydzili takie chaby się, to c h o ć w k o n o p i e postawić. Dzisiejszy jeszcze przez n i e l i c z n y c h s t a r c ó w w k a p o t a c h do k o ś c i o ł a , ubiór wywołuje to D ł u g o s z , „Historia polonica liber sextus" p. 179. A nosić" lub niezadowolenie ziemia Sandomierska, wielką z m ł o d z i e ż y za s z c z ę ś l i w ą (po 1205 (w przekładzie naszemu szczygiełków), k t ó r e przyleciawszy liczbę p o j a d ł y . G d y t e n sen dziś wśród dziadzie c h o d z i ć ? " . D. „ B y ł o p o d a n i e , ż e R o m a n p o p r z e d n i e j n o c y m i a ł sen w r ó ż ą c y m u n i e s z c z ę ś c i e : w i d z i a ł ptaków z czerwonymi główkami „wszystko innego". Chodzenie zazwyczaj i c h d z i e c i . T w i e r d z ą one, ż e „ S i a ć o j c a n a l e p s z e p a l t o . P o co w t a k i m %T. co przyjaciołom z rana od polskim): małą tej gromadkę strony, kędy lubo wielu opowiadał, go w r ó ż b ę u w a ż a ł o , s t a r s i j e d n a k i r o z u m n i e j s i t ł u m a c z y l i go n a z ł e , w i e s z c z ą c z niego P o l a k o m p o m y ś l n o ś ć , R u s i n o m z a ś n i e p o w o d z e n i e i k l ę s k ę " . 8 Z. G l o g e r podaje czych mieszczan p o d h a s ł e m „ U b i o r y " w- E n c y k l o p e d j i S t a r o p o l s k i e j (t. I V str. 405): „ U r o l n i ­ sandomierskich wczasach Z y g m u n t a Augusta z n a j d u j e m y : k o ż u c h y otworzyste, koszule trojakie: lniane, konopne i zgrzebne obok s u k n i b a r w y m a k o w e j z sukna żek, f a r t u c h ó w z r ę k a w k a m i , tuniki dobami lundyszowej myślenickiego, rąbków, podwi- c z e r w o n e j z k i t l i k i e m b r u n a t n y m c z a m l o t o w y m i oz­ aksamitnemi złotemi, w które się u b i e r a ł a żona Wojciecha Wilgi, obok „załogi (zakładki) białego f u t r a " , l e t n i k a p ó ł f o r s z o c h o w e g o , s u k n i m o d r e j l u ń s k i e j z k s z t a ł t e m (gorsetem) a k s a m i t n y m w a r t o ś c i sześciu, sukni b a r w y dzikiej w a r t o ś c i marek trzech, z sukni nakrapianej z sukna morawskiego marek trzech, z „ S z u b k i m o d r e j wemi bramami, wartości albo błękitnej luńskiej, k r ó l i k a m i podszytej z lisim koszulek k o l e ń s k i c h pierzem i bobro- m a r e k o ś m i u , s z u b k i z szarego s u k n a s z o d z k i e g o b a r a n k a m i p o d s z y t e j " , tości marek trzech, czapki aksamitnej podszytej k u n a m i marek wartości wartości marek dwunastu, p a s ó w war­ aksamitnych, (kolońskich), koszul odziennych lnianych i konopnych. . . " F a k t , ż e u b i o r y t e p o s i a d a l i m i e s z c z a n i e — r o l n i c y , p o z w a l a w n o s i ć ż e p r z y n a j m n i e j c z ę ś ć tego r o d z a j u o d z i e ż y m o g ł a się r ó w n i e ż z n a l e ź ć w posiadaniu c h ł o p ó w — niestety, j a k dotychczas b r a k jest na to d o w o d ó w . s List goóezy, poszukuje chłopa umieszczony w D z i e n n i k u U r z ę d o w y m Województwa z w Kochowa (koło Opatowa) ubranego sukmanę K a l i s k i e g o z 1852 r . (s. siwą, oblamowaną 1037) niebieskim sznurkiem koło k o ł n i e r z a , z k l a p k ą zieloną, s u k i e n n ą w y ł o ż o n ą , na plecach w y s z y t ą sznurkiem". D z i e n n i k Urzędowy Gubernii S a n d o m i e r s k i e j N r 17 z „w sukmanę chłopską 4 Strój Sandomierski 13/2 I V . 1841 r. donosi o ucieczce aresztanta, ubranego czarną". 49 �Dziennik U r z ę d o w y Gubernii Sandomierskiej N r 47 z 26 X 7 X I 1841 r . s. 515, r w si Z d a n ó w , u b r a n e g o w „ . . . s u k m a n ę n i e b i e s k ą , s p o d n i e s u k i e n n e i c z a p k ę Dziennik Urzędowy Województwa na m o s i ę ż n e guziki. Cytuję za W. 1 0 — „ M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y z l a t 1818—1865, A. — Opis Gospodarstwa w Garbaczu. Roczniki s. 79 — t a k p r z e d s t a w i a u b i ó r c h ł o p s k i : „ S t r ó j j e g o kapota, czyli sukmana granatowa, sznureczkami przepasana". S ł o w a „ b e z stanu" w s k a z u j ą 1 1 Z. Gloger, ze po­ 917. T J. donosi o zbiegu barana". M a z o w i e c k i e g o s. L . 4 7 6 z 1828 r. m ó w i o s u k m a n i e b u r e j , z a p i n a n e j Z i e m a c k i m z y c j a 919, o r a z p o z y c j e 269, 718, 914, z kolorowymi na k r ó j T Gospodarstwa powierzchowny Krajow ego. W a r s z a w a 1846 r. p o d o b n y do m a z o w i e c k i e g o jest to obszyta, bez stanu pasem skórzanym małopolski. „ U b i o r y l u d u " zamieszczone w „ O p i s i e Z i e m z a m i e s z k a ł y c h przez P o l a k ó w " , W a r s z a w a 1904 r . s. 252—254. 1 2 O. 1 3 K s. 1 4 Świadczy o tym Kolberg, J. „ L u d " Sandomierskie. Warszawa K i t o w i c z, „Opis obyczajów 1865 r . s. 20. r i zwyczajów za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I " . piosenka: A j jesce, jesce trzewicki w mieście a na m o j e wesele s i ą d ź na konicki j e d ź po nie 1 5 I p r z y ubiorach k o b i e c y c h trzeba ż e w 1825 r. M a r i a n n a trzewiczki cekaj niedziele. (O. Kolberg, s i ę g n ą ć do D z i e n n i k ó w Swistakowa z Iwanisk w Truskolasie Barbara Kwietniowa 75) U r z ę d o w y c h . D o w i a d u j e m y się z była , . „ubrana w miała „kaftan o p . c i t . s. kamizelę po wiejsko", a w 1 6 Z. 1 7 G. 1 8 kap skórzane. Cytuję M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y z l a t 1818—1865 — p o z . N r 711 i 717. G l o g e r , o p . c i t . str. 252—254. Paszkiewicz, Niektóre „ O b c h ó d S o b ó t k i " . W i s ł a t . X I I I . s. dwory, wyposażając 662. w y c h o d z ą c e za m ą ż d z i e w c z ę t a w i e j s k i e d o d a w a ł y i ż ą d a ł y o d n i c h n o s z e n i a go p o ś l u b i e . M e r a z z d a r z a ł o się, ż e k s i ę ż a n o w o ż e ń c o m , nie u b r a n y m w strój l u d o w y . S t ą d też kawalerowie nie odmawiali posiadający im do posagu udzielania sukmany, a ślubu chcący się żenić, musieli ją p o ż y c z a ć od i n n y c h . C z ę s t o jedna sukmana m u s i a ł a s t a r c z y ć dla wszystkich ż e ń c ó w z całej wsi. D o dziś w s p o m i n a j ą nowo­ w parafii K o n i e m ł o t y proboszcza, k t ó r y panu m ł o d e m u u b r a n e m u p o m i e j s k u u d z i e l i ł ś l u b u t y l k o w s u t a n n i e — co u c h o d z i ł o za w i e l k i w s t y d d l a n o w o ż e ń c ó w — m ó w i ą c : m a s z p r a w o n i e u b i e r a ć s i ę d o ś l u b u w s u k m a n ę , ale i j a m a m 1 9 P o n i e w a ż „Strój sandomierski" został napisany przed P. T . L . s ą p o d a n e w g . p u j ą c e obecne p o w i a t y : północną część cały staszowskiego starego p o d z i a ł u . sandomierski, wprowadzeniem Zwarty zasięg o p a t o w s k i , (z oraz p ó ł n o c n o - w s c h o d n i ą nowego podziału admini­ się w A r c h i ­ stroju sandomierskiego o b e j m o w a ł w y j . części nastę­ północno-zachodniej i północnej, chmielnickiego. M i e j s c o w o ś c i z k t ó r y c h z b i e r a n o m a t e r i a ł do n i n i e j s z e j Pow\ „Ty p r a w o n i e w ł o ż y ć szat k o ś c i e l n y c h " . stracyjnego — w s z y s t k i e m i e j s c o w o ś c i w y m i e n i o n e w p r z y p i s a c h oraz w t a b e l i z n a j d u j ą e e j wum r. sukienny, granatowy, z w y ł o g a m i sukiennymi, czerwo­ n y m i . C h u s t k a na g ł o w i e b i a ł a w czerwone k w i a t y . F a r t u c h s u k i e n n y , b i a ł y . T r z e w i k i za W . Z i e m a c k i m " . nich, 1824 monografii: Sandomierz: — Bogoria, Bogoria Skotnicka, Chobrzany, C h w a ł k i , C z a j k ó w , D a r o m i n , Dmosice) Dobrocice, D w i k o z y , Gieraszowice, G ł a z ó w , Gnieszowice, Gołębice, G o ł ę b i ó w , G ó r y Wysokie, Gorzyczany. Goźlice, Jurkowice, K a m i e ń Nowy, Mała Wieś, Męczennice, Osieczko, Konary, Koprzywnica, Lipnik, Łoniów, Ł u k a w i c a , Malice Mokoszyn, Mostki, Mściów, Naslawice, Osiek, Osolin, P e c h ó w , P ę c z y n y , Piekary, Kościelne, Niekrasow, Niekurza, O b r a z ó w , Pielaszów, Połaniec, Ruda, Ossala, R y t w i a n y , Samborzec, S a n d o m i e r z , S k o t n i k i , S ł a b a s z o w i c e , S n i e k o z y , S t a s z ó w , S t r ó ż k i , S u l i s ł a w i c e , Ś w i ą t n i k i , Szczeglice, Szewce, Trzcianka, Tursko Wielkie, Wiązownica Duża, Wilczyce, Winiary, Włostów, Wola Wiśniowa, Wiśniowa, Zagrody, Zawichost, Zimnowoda. P o w. 0 ; p a t ó w : — B a ć k o w i c e , Bardo, B o d z e c h ó w , Boria, B r o n i s ł a w ó w , Brzezie, Brzozowa, Ć m i e l ó w , Czerwona G ó r a , C z y ż ó w (k. Ł a g o w a ) , C z y ż ó w T (k. Zaw ichosta), D ę b n o , D u r a n ó w , G i e r c z y c e , G r o c h o c i c e , r G r o c h o l i c e , G r y z i k a m i e ń , I w a n i s k a , J a k u b o w i c e , J a n i k ó w , J u l i a n ó w , Karsy , K a r w ó w , K i e ł c z y n a , K r a s z k ó w , K r y n k i , K u n ó w , Lasocin, L e c h ó w e k , Linów, N o w y , N i e s k u r z ó w Stary. Nietulisko, Łagów, Małkow-ice, Nikisiałka Duża, Nikisiałka Ostrowiec, O ż a r ó w , P i ó r k ó w , Pisary, P ł u c k i , Podole, P o r ę b a bysławice, Radwan, R a k ó w , Ruda Kościelna, Ruszków, Miłoszewice, Modliborzyce, Mała, Olszowica, Nieskurzów Opatów, Orłowiny. Kiełczyńska, Prusinowice, Przełuszyn, Rzuchów, Sadków, Sędek, Przy- Słupia Nadbrzeżna. S o b ó t k a Szlachecka, Strupice, Szewna, Szumsko, Teofilów, T o p o r ó w , U j a z d , W ą w o r k ó w , W o l a Kiełczyńska, T Wola Łagowska, Wola M a ł k o w s k a , W ó l k a Lipowa, W ó l k a T a r ł o w s k a , W s z a c h ó w , Wygiełzów , W y s z m o n t ó w , Zagrody, Żerniki, Po w. Podłysica, Po w. 50 Zwoła. Kielce: — Bieliny Kapitulne, Bieliny Poduchowne, Cisów, Huta Nowa, Lechów, Ociesęki, Widełki. Stopnica: — C h a ń c z a , Gnojno, Grabki D u ż e , Koniemłoty. Korytnica, Osówka, Piestrzec, �P o l o k , Solec, S z y d ł ó w , T u k l ę c z , W o j c z a , W o l a O s o w a , Pow. M i e l e c : Po w. Zborów. — G a w ł u s z o w i c e , K ę b ł ó w , Padew T a r n o b r z e g : Narodowa. Wielowieś. Pow. K r a ś n i k : Pow. I ł ż a : — Czekarzewice, j a b ł o n n a , K r z y ż o w a Styków, — — Annopol. Wola. Michałów. Pawłów. Radkowice, Rzepin, Tarłów. Badania terenowe u z u p e ł n i o n o d a n y m i z n a s t ę p u j ą c y c h Pow. S a n d o m i e r z : — Bilcza, miejscowości: Gałkowice, Garbów, Kichary, R u s z c z ą (k. Osieka), R u s z c z ą (k. P o ł a ń c a ) , U s a r z ó w , Z d a n ó w , Złota, Pow. O p a t ó w : — Bidziny, Lipniki (k. Garbacz, G ę s i c e , Grzegorzewice, Jankowice, k u ł o w i c e , O b r ę c z n a , P i o t r ó w , Radostowa, Rcmbów, Skała, Osieka), Pliskowola, Żurawica. Stobiec. Szeligi. Jałowęsy, Truskolas, Łopatno, Zamkowa MiWola, Zbielutka. Pow, K i e l c e Pow. S t o p n i c a : — Brzeziny. Drugnia, Grabki D u ż e , K o m o r ó w , Korzenno. Kotuszów, — Słupia Nowa. t.ubnica. Potok, Rataje, S i c h ó w , T u c z ę p y , Zabiec, Ż e r n i k i , Pow. T a r n o b r z e g : Pow. I ł ż a : — C h y b i e , D ł u g a W o l a , L u b i e ń , Solec, Z a m b o r z y n . : '° J. cyjnie K. — — Dzików, Grębów, G r e g o r o w i c z, do trzeciego granatowej lub Tomasz podaje, ż e dziesięciolecia w. — modrą w o d n i e s i e n i u do w s i N i k i s i a ł k a D u ż a posiadania gospodarstwa b y ł a wielka barania „ A b y go c z a r c i p o ś m i e r c i n i e t y r a ł y " , A . 2 2 R. 2 3 We Koseła, nesił powszechnie trady­ używanej podaje, ż e w rodzinie B o r y c k i c h Patkowski, „Sandomierskie". Poznań „ S a n d o m i e r s k i e s t r o n y " . W a r s z a w a 1939 r. s. Złota pod Sandomierzem, noszono czarne b a d a ń t e r e n o w y c h B. B a z i e l i c h ó w n y z m a t e r i a ł ó w B a d a n i a t e r e n o w e K . S z c z a p y — z m a t e r i a ł ó w P. I . S. J. 2 6 K s. G r e g o r o w i c z, „ O b r a z k i W i e j s k i e " . „Monografia 1938 r. s. 50. 214. spancery 2 1 B a s t r z y k o w s k i, oznaką z wykładanym kołnierzem — wg. P. I . S. 2 5 A. zamiast czapa. 2 1 K. Sierpniów w Świątnikach, rogatywkę, czarnej. D ę b s k i , wsi Stale. najstarszy z r o d z i n y XIX Kurozwęki, Żuków. B i b l . W a i s z . 1850 r. t. I I I . s. historyczna parafii Ruda 502. Kościelna nad Kamienną". O s t r o w i e c 1947 r. s. 8. 2 7 Nazwa k o ż u c h ó w „koprzywnickieh"' pochodzi od miasteczka gdzie je w y r a b i a n o . O . K o l b e r g ( L u d . Radomskie, K r a k ó w „ i r u d n i ą się r z e m i o s ł a m i , 2 8 1952 R. Reinfuss, mianowicie szewstwem i „Badania 1887 Koprzywnicy w pow. sandomierskim, s. 35) p o d a j e , ż e m i e s z k a ń c y Koprzywnicy kuśnierstwem". terenowe w rejonie kielecko-sandomieiskim". Polska Sztuka Ludowa r. N r . 1, s. 5 3 — 4 7 . 2 9 3 Z powyższego wynika, " j . K. ż e o k o ł o 1900 r. s t a r c y n o s i l i j e s z c z e „trzosy". G r c g o r o w i c z. op. c i t . t. I I I . s. 505: „Mam ci ja kółeczek P a r ę k o p e k w pasie, Kiedy jeden kocha. T o d r u g i e m u zasie'*. 3 1 O. 3 2 Z. Kolberg, „ L u d . " Krakowskie. Warszawa. Szewczyk, 3 3 M. 3 1 Pod C z. z materiałów C h o 1 e w a, „ S t r o j e l u d o w e z i e m i s ą d e c k i e j " . L u d . X X X V I L u b l i n 1946 r . s. 256—279. n a z w ą jałówka nastąpiło jako w t ó r n y 3 3 O. Kolberg, 3 0 O. Kolberg, 3 7 J. K. 1871 5 r. rękopiśmiennych. często rozumieją także magierkę. skutek zarzucenia obu typów P r z y p u s z c z a l n i e to p r z e s u n i ę c i e s i ę „ L u d . " S a n d o m i e r s k i e . W a r s z a w a 1865 r. s. 18—19. o p . c i t . s. 6 ó. G r e g o r o w i c z, w W i e j s k i c h Z a r y s a c h , W a r s z a w a 1864 t. I I I s. 18 p o d a j e „ . . . p r z e w i ą ­ zana w pasie p o n s o w ą k r a j k ą , k t ó r a ś l i c z n i e o d b i j a ł a od zgrabnej k i b i c i o k r y t e j t y l k o Poza tą 3 8 wzmianką O. K o l b e r g , Polskiego. Warszawa brak jednak innych d o w o d ó w , że kobiety c p . c i t . s. 20. J . W ó j c i c k a z pracowały Z a k r z e w s k i c h w b i a ł ą k e s z u ł ą . . ."' samych tylko koszulach. — Mapa Poglądowa Królestwa 1885, 3 9 J. 10 P o d o b n e o k r y c i e g ł o w y k o b i e c e j w y s t ę p o w a ł o r ó w n i e ż w E s t o n i i i na U k r a i n i e 1 1 „ C h l u b ę n i e w i a s t y s t a n o w i znaczna i l o ś ć k o r a l i zawieszona na szyi, a na w i e l k i e u r o c z y s t o ś c i o k o ­ K. G r e g o r o w i c z, op. c i t . t. I . l i c z n e , j a k n a o d p u s t y d o S a n d o m i e r z a na przywdziewają A. J a n o w s k i a J. 1865 r. s. 4« nazwy, czapek. K. na się n a j p i ę k n i e j s z e — Wycieczki s. 7. Męczenników, lub stroje i c z ę s t o s z n u r y do p o k r a j u . W a r s z a w a 1900 r. t. I I . s. G r e g o r o w i c z. op. cit. I . s. 155 — O. Sulisławic korali gęsto na spadają Kijowskiej. święto na Matki szyi aż do Boskiej, stanu". 52. Kolberg. , Lud." Sandomierskie. Warszawa 19. 51 �4 3 H e i l i g H e l e n a — Sprawozdanie z b a d a ń patrz t e ż : A . P a t k o w s k i . ..Sandomierskie". P o z n a ń . 1958 r . s. 110. H O stosunku do t k a c z y ś w i a d c z y c h o ć b y ta O. 4 5 u Kolberg, J. piosenka: . , O j w e ź ze t o r b ę na c h l i b O j w l a z c e l a d n i k na a drugi na k a s ę da m a j s t e r p o d ł a w o , d a p r o ś c i e d o tego oj ino ci majstrowa a jaką okrasę. udaje tę s p r a w ę . A o b i e c u j ze p ł ó t n o O j n i m a majstra, na p r z y s z ł ą N i m a majstra w domu niedzielę piec nima da j a k p r z y j d ą p o p ł ó t n o da z r o b i ł w a ł ę gdzie ja się p o d z i e j ę . A l e nie w i e k o m u . płótna „ L u d " . S a n d o m i e r s k i e . W a r s z a w a 1865 r. s. 225. M . B a z e w i c z, A t l a s G e o g r a f i c z n y I l u s t r o w a n y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o , W a r s z a w a 1907 r . We wsi Złota pod Sandomierzem wyszywano koszule męskie w kwiaty czerwone i zielone. W / g b a d a ń t e r e n o w y c h B . B a z i e l i c h ó w n e j . Z m a t e r i a ł ó w P. I . S. W Y K A Z L I T E R A T L K Y A r n o l d S t a n i s ł a w — Geografia Historyczna Polski. W a r s z a w a 1951 r. A r n o l d S t a n i s ł a w — T e r y t o r i a plemienne w ustroju a d m i n i s t r a c y j n y m Polski Piastowskiej ( w . X I I — X I I I ) P r a c e K o m i s j i d l a A t l a s u H i s t o r y c z n e g o P o l s k i . Z e s z y t I I . K r a k ó w 1927 r, B a s t r z y k o w s k i Aleksander — Monografia historyczna parafii G ó r y Wysokie Sandomierskie. Sando­ m i e r z 1956 r . B a s t r z y k o w s k i Warszawa Aleksander - Monografia historyczna parafii Jankowice Kościelne Sandomierskie 1927 r. B a s t r z y k o w s k i Aleksander — Monografia historyczna parafii Ruda K o ś c i e l n a nad K a m i e n n ą . Ostro­ w i e c 1947 r . B a z e w i c z J. M . — A t l a s G e o g r a f i c z n y I l u s t r o w a n y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W a r s z a w a . B y st r o ń Jan S t a n i s ł a w — E t n o g r a f i a P o l s k i . P o z n a ń 1947 r . C h ą d z y ń s k i Jan N e p o m u c e n — W s p o m n i e n i a sandomierskie i opis miasta Sandomierza. Warszawa 1850 r. C h o ć iszewski C h o l e w a D ę b s k i Józef — M a l o w n i c z y opis Polski czyli geografia ojczystego k r a j u . I n o w r o c ł a w 1907 r . M . C z . — S t r o j e l u d o w e z i e m i s ą d e c k i e j — L u d 1946 r. s. 256—279. T o m a s z — C z a p k a b a r a n i a . W i s ł a I V . 1890 r. s. 981—982. D ł u g o s z Jan — H i s t o r i a p o l o n i c a l i b e r s e x t u s . D y b c z y ń s k i T a d e u s z — K r a i n a p u s z c z y j o d ł o w e j . L w ó w 1959 r. D z i e n n i k U r z ę d o w y W o j e w ó d z t w a K a l i s k i e g o , K a l i s z 1852 r. D z i e n n i k U r z ę d o w y G u b e r n i i S a n d o m i e r s k i e j , R a d o m 1841 r. Gajek Józef — I n s t r u k c j a dla G l o g e r w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „Atlasu Polskich Strojów L u d o w y c h " Poznań Z y g m u n t — E n c y k l o p e d i a Staropolska Ilustrowana — Warszawa 1952 r. 1900-^- 1903. Gloger Z y g m u n t — Geografia historyczna d a w n e j Polski. K r a k ó w Gloger Z y g m u n t — U b i o r y l u d u : z „ O p i s u z i e m z a m i e s z k a ł y c h p r z e z P o l a k ó w " . W a r s z a w a 1904 r . G r e g o r o w i c z Jan K a n t y — G a w ę d y k s i ę d z a p r c b a s z c z a p o d l i p a m i , dzielnej ogłosił G r e g o r o w i c z 1905 r . dla czytelników Czytelni Nie­ — w y d a u i e I I . W a r s z a w a 1861 r . Jan K a n t y — O b r a z k i W i e j s k i e . B i b l i o t e k a Warszawska 1850 r. t . I I I . s. 497—529, t . I V . s. 189—257: 1851 r . t . I . s. 1 — 4 4 : s. 215—268. G r e g o r o w i c z G r y n w a s e r Jan K a n t y — W i e j s k i e Z a r y s y t. I I I I . W a r s z a w a 1854. H i p o l i t — P i s m a t . I M . W r o c ł a w 1951 r . J. A . — O p i s G o s p o d a r s t w a w G a r b a c z u . R o c z n i k i G o s p o d a r s t w a K r a j o w e g o . W a r s z a w a J a n o w s k i Aleksander — W y c i e c z k i po K r a j u t. I I . Warszawa K i e n i e w i c z K i t o w i c z K o l b e r g Stefan — Sprawa w ł o ś c i a ń s k a w p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m . W r o c ł a w 1955 r. J ę d r z e j — O p i s o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I . O s k a r — K r a k o w s k i e . K r a k ó w 1871/5 r . K o l b e r g O s k a r — R a d o m s k i e . L u d . K r a k ó w 1887 r . K o l b e r g O s k a r — S a n d o m i e r s k i e . L u d . W a r s z a w a 1865 r. K o s e ł a Roman — Sandomierka. Legendy ziemi Sandomierskiej. Poznań K o s e ł a R o m a n — S a n d o m i e r s k i e s t r o n y . W a r s z a w a 1939 r. L a d e n b e r g e r 1950 r . 52 1846 r . s. 72—122. 1900. Tadeusz — Zaludnienie Polski na początku 1957 r. panowania Kazimierza Wielkiego. Lwów �Latano w icz L e w i c k i Stanisław — Dożynki w Sandomierskim (rycina). J a n — O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i m ( r y c . d o L u d u P o l s k i e g o . J. Z i e m k o w i c z a ) , S t r a s s b o u r g . M o s z y ń s k i Kazimierz — Geograficzne zróżnicowanie odzieży l u d o w e j w Polsce. Kalendarz I . K . C. na r o k 1958 s. 68—78. M o s z y ń s k i Kazimierz — Kultura L u d o w a S ł o w i a n , cz. I . K u l t u r a materialna. K r a k ó w Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego. K r a k ó w P a s z k i e w i c z G u s t a w — O b c h ó d S o b ó t k i w o k o l i c y S a n d o m i e r z a . W i s ł a X I I I . 1899 r. s. 662—667. P a t k o w s k i Aleksander — Sandomierskie. „ C u d a Polski" P o z n a ń P a w i ń sk i A d o l f — P o l s k a X V I w . M a ł o p o l s k a . W a r s z a w a 1886 r . P o n i a t o w s k i 1938 r. S t a n i s ł a w — E t n o g r a f i a P o l s k i . W i e d z a o Polsce, t . 5 / I I I . s. 101—534. R a d z i k o w s k i W a l e r y Eliasz — Sandomierzacy i L u b l i n i a c y . czajach l u d u Reinfuss 1929 r. 1863 r . polskiego". K r a k ó w Roman — Badania R y c . do „ O p o w i a d a n i a o u b i o r a c h , z w y ­ 1863 r. terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim. Polska Sztuka Ludowa W a r s z a w a 1952 r. N r , 1 s. 55—47. T y g o d n i k I l u s t r o w a n y , W a r s z a w a 1864; 1905 r. W i e r z c h o w s k i Kraków Z y g m u n t — M a t e r i a ł y etnograficzne z p o w i a t u Tarnobrzeskiego i Niskiego w Galicji 1890 r. Z a k r z e w s k i c h J. — M a p a p o g l ą d o w a K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W a r s z a w a 1885 r . W ó j c i c k a z W ój cieki Kazimierz W ł a d y s ł a w — Pieśni ludu Biało-Chrobatów, Mazurów i Rusi z n a d Buga. War­ s z a w a 1836 r. Z i e m a c k i W ł a d y s ł a w — M a t e r i a ł y do h i s t o r i i o d z i e ż y z lat 1818 — 1863. A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e N r 10. Wrocław 1956 r. Z i e n k o w i c z Jan — L u d Strassbourg Pelski. albo dokładne Ź r ó d ł a B u j a k o w a Gerson Regina — obyczajów, u b i o r ó w jego i t d . nie d r u k o w a n e : Archiwum Muzeum Kultur L u d o w y c h w Warszawie. — T e k a z A r c h i w u m A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E . 34 N r 1161. Helena — Sprawozdanie z b a d a ń Opatowskiego. A r c h i w u m Przemysłu Chałupniczegi i Ludowego na terenie Zdzisław — Materiały terenowe. terenowe. SPIS I L U S T R A C J I Ryc. 1. K r a j o b r a z s a n d o m i e r s k i (z n a d W i s ł y k o ł o Ryc. 2. G a r n c a r z z Ł a g o w a w k o s z u l i „ n a w y p u s t " p r z y w i ą z a n e j p a s e m d z i a n y m . R y s u n e k n a Sandomierza). c e c h o w y m z 1644 r. A . P a t k o w s k i — S a n d o m i e r s k i e P o z n a ń 3. U b i o r y s a n d o m i e r s k i e z p o ł . X I X w . w e d ł u g E . R a d z i k o w s k i e g o . Ryc. 4. C h ł o p sandomierski ubrany w „kamizielę", zdobiona pucharze 1938 r . str. 46. Ryc. w Archiwum powiatu M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e N r 642. P a ń s t w o w y Instytut Sztuki — Materiały S z e w c z y k zwyczajów, Pamiętnik. Wojciech — rysunki, G r a b o w s k i e g o H e i l i g opisanie 1847 r. szamerowaniem. Teka Grabowskiego A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E-54 n r . 1161. Ryc. 5. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e Ryc. 6. S t r ó j s a n d o m i e r s k i . M a i . W . G e r s o n . „ L u d P o l s k i " I . W ó j c i c k a — M a p a p o g l ą d o w a K r ó l e s t w a P o l s k i t g o W a r s z a w a 1885 r. Ł . G o ł ę b i o w s k i e g o , W a r s z a w a 1830 r . f i g . 20. Z d o b i o n a „ k a m i z i e l a " przepasana pasem d z i a n y m . A r c h i w u m M u z e u m K u l t . i Sz. L u d . w W a r ­ s z a w i e . N r i n w . 2544. Ryc. 7. S t r ó j sandomierski — przypuszczalnie z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r. Archiwum M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e . N r i n w . 2541. Ryc. 8. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e i l u b e l s k i e ( s t r o j e s a n d o m i e r s k i e p o l e w e j s t r o n i e ) . M a i . St. W y c z ó ł k o w s k i — p r a w d o p o d o b n i e na podstawie r y c . W . E, Radzikowskiego. P o c z t ó w k a w y d a n a przez F r . K a r p o ­ wicza, A r c h i w u m Ryc. 9. U b i o r y M u z e u m K u l t u r y i Szt. w W a r s z a w i e N r i n w . 2539. z południowo-wschodniego z poł. X I X w. Na podstawie pogranicza regionu sandomierskiego. D z i k ó w p o w . Tarnobrzeg rys. W . Gersona — reprodukowanego przez O . K o l b e r g a (Lud — S a n d o m i e r s k i e . 1865 r. str. 20) 2 1 . Ryc. 10. S t r ó j s a n d o m i e r s k i p r z y p u s z c z a l n i e z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r . w y d . D a z i a r o . Ryc. 11. T y p c h ł o p a z okolic Archiwum M u z e u m K . i Sz. L u d . W a r s z a w a , N r i n w . 2545. Sandomierza. „ O p i s z i e m z a m i e s z k a ł y c h przez P o l a k ó w " W a r s z a w a T . I I str. 235) Z G l o g e r — u b i o r y Ryc. 12. U b i ó r chłopa 1904 r. ludu). sandomierskiego. Mai. W . Gerson 7 o k . 1850 r. w y d . D a z i a r o . A r c h i w u m Muzeum K u l t . i Szt. L u d . w W a r s z a w i e . N r i n w . 2540. Ryc. 15. K r o j e k o s z u l m ę s k i c h . I. Koszula kroju p o n e h o p o d ł u ż n e . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . N o s z o n a do o k o ł o 1939 r. A . — �widok z przodu. B. — z tyłu, C. — k r ó j : d. — przód, d l . — tył, e. — r ę k a w . f. — m a n k i e t , g. — ć w i k i e ł , h . — k o ł n i e r z . II. Koszula kroju p r z y r a m k o w e g o. M ś c i ó w , pow. Sandomierz. Noszona sporadycznie do d z i s i a j . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u . C . — k r ó j : d . — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w f. — m a n k i e t , g. — ć w i k i e ł , h . — k o ł n i e r z . Ryc. 14. Z r e k o n s t r u o w a n e s p o d n i e z S a n d o m i e r s z c z y z n y . I . Spodnie starszego typu, z poł, X I X w. A. — widok z p r z o d u , B . — z t y ł u , C. — k r ó j : d. — n o g a w k i , e. — ć w i k i e ł . I I . Spodnie z klinami z końca X I X w. A. — widok z przodu, B. — z tyłu, C. — krój: d. — nogawki, dl. — kliny. Ryc. 15. Z r e k o n s t r u o w a n y k r ó j „kamizieli". A. — w i d o k z przodu, B. — z tyłu C. — k r ó j : d. — przód, d l . — t y ł , e. — k l i n y b o c z n e , f. — k l i n i k i , g. — r ę k a w y , h . — k o ł n i e r z . Ryc. 16. I . K a p o t a z W y s z m o n t o w a p o w . O p a t ó w z p o c z . X X w . . , K r ó j s u r d u t o w y " . A . — w i d o k z p r z o d u . B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — s p ó d n i c a , e. — k l i n s p ó d n i c y , f. — p r z ó d , g . — p a c h a . h . — p l e c y z połami, j . — rękaw, k. — kołnierz, Linia L — R — rozpór. II. Sukmana z Muzeum Regionalnego z okolicy wsi Złotej pow. Sandomierz, C. — k r ó j : d. — p r z ó d „ s p ó d n i c y " , P. T . T . K . w S a n d o m i e r z u pochodząca prawdopodobnie drugiej poł. X I X w . A . — w i d o k z przodu, B. — z tyłu, e. — k l i n , ( z s z y c i e na r y s . B . j e s t nie widoczne), i . — t y l . h . — p l e c y , j . — r ę k a w , f. p r z ó d . R y c . 17. S u k m a n a z okolicy Z ł o t e j , p o w . S a n d o m i e r z . Ze z b i o r ó w M u z e u m Reg. P T T K w Sandomierzu, f o t . M . M a ś l i ó s k i 1954. r . Ryc. 18. K o ż u c h ć m i e l o w s k i z k o ń c a X I X l u b p o c z . X X w . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u . B . — z t y ł u , C . — K r ó j : d . c. i . i l . - s p ó d n i c a , f. — p r z ó d , d . — p a c h a , h . — p l e c y . j . j . — rękaw, k . — k o ł n i e r z , 1. — k l a p a . Ryc. 19. W i d o k k o ż u c h a z t y ł u . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i R y c . 20. W z o r y z d o b i e n i a sukman sandomierskich z X I X wieku. 1952. R e k o n s t r u k c j a J. K a m o c k i e g o , 1956 r . Ryc. 2 1 . M ę ż c z y z n a w kapocie o k r o j u t r a d y c y j n y m , z pocz. X X w . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — fot. S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . R y c . 22. Z r e k o n s t r u o w a n y fartuch drużby z X I X i X X w. A. — widok o s z e w k a : d . •— m e a n d r o w e o b s z y c i e o g ó l n y , B. — płat płótna, C. — tasiemką. R y c . 23. M ę ż c z y z n a w k a p o c i e z p o c z . X X w . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — f o t . S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . Ryc. 24. C h ł o p w tradycyjnej Fot. T . M a ń k o w i c z , rogatywce i współczesnym ubiorze. Szczytniki, pow. Sandomierz. 1954. R y c . 25. M ę ż c z y z n a z d z i e c k i e m w s t r o j u codziennym z I I poł. X I X w. (około krakowsko-sandomierskiego. A. Patkowski, Sandomierskie, P o z n a ń 1860—1870) z p o g r a n i c z a 1938 r . str. 4 1 . R y c . 26. G o s p o d a r z w k o ż u c h u i w c z a p c e b a r a n i e j — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 — R y c . 27. G o s p o d a r z w m a c i e j ó w c e p o l s k i e j ze S t o b i c p o w . O p a t ó w — f o t . B . B a z i e l i c h ó w n a Ryc. 28. O k r y c i a g ł o w y m ę ż c z y z n . A . — w ś c i e k l i c a z r e k o n s t r u o w a n a w i c z a , J. Z i e n k o w i c z a , J. W ó j c i c k i e g o , o r a z p u c h a r u tywka noszona do 1914 r . Z r e k o n s t r u o w a n o barania d o t ą d w powszechnie w 1951. r . na p o d s t a w i e r y s u n k ó w St. L a t a u o - cechowego gancarzy z Ł a g o w a . B. — roga­ oparciu u ż y w a n a . D . — magierka. o fot. F. M a ń k i e w i c z a . C. — noszona w p o ł u d n i o w e j Sandomiersz- czapka c z y ź n i e d o 1890 r . Z r e k o n s t r u o w a n a n a p o d s t a w i e f o t . A . P a t k o w s k i e g o „ S a n d o m i e r s k i e " . E F . — kapelusze słomiane. Sporadycznie spotykane i obecnie. Gieraszowice p o w . S a n d o m i e r z , g. — pleciouka w cztery d u d k i . Stobice p o w . O p a t ó w . R y c . 29. K r ó j rogatywki powszechnie d . — o t o k b a r a n k o w y , e. — n o s z o n e j d o 1914 r . A . — w i d o k R y c . 30. O b u w i e z r e k o n s t r u o w a n e w o p a r c i u o d a n e u z y s k a n e od s z e w c ó w z I w a n i s k i I . Buty „ p r z o d o w e " z pol. X I X w. A. — widok z boku, B. — II. „ B a b s k i e buty" zszywane o g ó l n y , B . — k r ó j : c. — d e n k o , „kucot". z boku Staszowa. krój: z poł. X I X w. A. — widok z boku. B. — t y ł c h o l e w y C. — p r z ó d t w o r z ą c y zarazem p r z y s z w ę . d. — p r a w i d ł o , c z ę ś c i o w o o b c i ą g n i ę t e s k ó r ą (zakreskowanie). I I I . B u t y „ c h ł o p s k i e " z k o ń c a X I X w . i pocz. X X w . zszywane z t y ł u , A . — w i d o k z b o k u , B. — cholewa, C. — przyszwa. R y c . 5 1 . O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . S z n u r o w a n i e ł y d k i — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z , f o t . J. K a m o c k i 1952_ R y c . 52. O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . R o z p r o s t o w y w a n i e k o ń c ó w s ł o m y . G o ł ę b i c e — p o w . S a n d o m i e r z , f o t . J. K a m o c k i 1952. R y c . 55. C h ł o p i z p o g r a n i c z a s u n d o m i e r s k o - ś w i ę t o k r z y s k i e g o . K o b i e t y w c h u s t k a c h w i ą z a n y c h w i w świętokrzyskich zapaskach naramiennych. Mężczyźni w sukmauach czepiec sundomierskich, trzeci ( p r a w y ) w burosze, Szumsko p o w . O p a t ó w . A . P a t k o w s k i . Sandomierskie P o z n a ń 1958 r. str. fcO. R y c . 54. S a n d o m i e r z a n i e w u b i o r a c h o d ś w i ę t n y c h z p o c z . X X w . R e p r o d u k c j a z p r a c y : J. K a r ł o w i c z L u d . R y s l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . Warzsaw~a 1905 (?) r . str. 151. R y c . 35. K o s z u l a k r o j u p o n c h o p o d ł u ż n e . G r y z i k a m i e ń p o w . O p a t ó w . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u . C . — k r ó j : d . — p r z ó d , d l . t y ł , f. — r ę k a w , g. — m a n k i e t , i . — ć w i k i e ł , j . — o s z e w k a , h . — n a d o ł e k . 54 �R y c . 56. K r o j e k o s z u l k o b i e c y c h z k o ń c a X I Y w . Zrekonstruowana koszula d z i e w c z ę c a . A B . — p r z ó d i tył j e d n a k o w y , C. — k r ó j : I I . Ś w i ą t e c z n a koszula o k r o j u p r z y r a m k o w y m . Ruda p o w . Sandomierz. A . — w i d o k z przo­ d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . p r z ó d , e. — t y ł . f. — r ę k a w y , g l . — m a n k i e t y , g2. — p o d s z y c i e m a n k i e t ó w , h . — p r z y r a m k i , i . — ć w i k l e , j . — k r e z a , 1. — ż a b k a , k . — z s z y c i e r ę k a w a . R y c . 37. Z r e k o n s t r u o w a n a s p ó d n i c a z X I X w . z p i ę c i u p ó ł e k . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — k r ó j : c. — p ó ł k a , c l . — p o d o ł e k . d. — oszewka. R y c . 38. Z a p a s k a ś w i ą t e c z n a z poez. X X w . S z c z e g l i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k o g ó l n y , B . — k r ó j , C . — o s z e w k a ; d l . — p o ł ó w k i , d.2 — p ó ł k a , d.3 — d o l n a c z ę ś ć z a p a s k i . R y c . 39. O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i e m . P r z o d o w n i c a w s z n u r o w a n y m g o r s e c i e i w k o s z u l i z o z d o b n ą k r y z ą . M ę ż c z y ź n i w k a m i z i e l a c h . W g . r y c . J. L e w i c k i e g o „ L u d P o l s k i " J. Z i e ń k o w i c z a 1847 r . R y c . 40. G o r s e t w p i e r w s z e j p o ł . X X , w . M a ł a W i e ś p o w . S a n d o m i e r z . W ł a s n o ś ć M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w W a r s z a w i e , n r . i n w . 4416. A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e c y . g. — r a m i ą c z k a , h . — k a l e t k i . I I . Gorset z k o ń c a X I X w . W i l c z y c e p o w . Sandomierz. Z r e k o n s t r u o w a n y nu podstawie zacho­ w a n y c h r e s z t e k . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y f. — p l e c y . g. — r a m i ą c z k a , h . — k a l e t k i . Ryc. 4 1 . Gorset z i e l o n y z I p o ł o w y X I X w . Ze z b i o r ó w M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Warszawie N r i n w . 4416, f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 r . R y c . 42. S i r ó j s a n d o m i e r s k i — p r z y p u s z c z a l n i e z p ó l n . p o g r a n i c z a . Z a p a s k a n a r a m i e n n a p r ą ż k o w a n a p o ­ przecznie — podobna do n o s z o n y c h dziś n a obszarze Puszczy R a d o m s k i e j . M a i . W . G e r s o n , o k . 1850. A r c h i w u m M u z e u m K u l t . i S z t u k i L u d . w W a r s z a w i e N r . inw . 2542. R y c . 45. I . Z i m o w y k a f t a n k o b i e c y z p o c z . X X w . o b s z y t y b a r a n k i e m . N a s ł a w i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d — p r z o d y , e. — p a c h y , f. p l e c y , g. — r ę k a w , h . — k o ł n i e r z , x . — miejsca p r z y s z y c i a haftek. T R y c . 44. R y c . 45. R y c . 46. R y c . 47. R y c . 48. R y c . 49. R y c . 50. I I . K a f t a n k o b i e c y z p o c z . X X . w . N a s ł a w i c i e p o w . S a n d o m i e r z . Ze z b i o r u M u z e u m E t n o g r a f i ­ cznego w K r a k o w i e n r . i n w . 13463. A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y l u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e c y , g. — r ę k a w y , g.l — k l a p k a , h . — k o ł n i e r z . O b u w i e kobiece z p o ł o w y X I X w . : ł a p c i e ł y k o w e i pantofle. Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s. 19) „ K a p " n a k r y c i a g ł o w y k o b i e t z a m ę ż n y c h . R e p r o d u k c j a z. O . K o l b e r g a ( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s i r . 19). S z k i c c z e p k a z p o c z ą t k u X X w . R y s . I . K a m o c k i , 1956 r. K o b i e t a z d z i e c k i e m w s t r o j u c o d z i e n n y m z I I p o ł o w y X I X w . ( o k o ł o 1860—1870 r.) z p o g r a ­ n i c z a k r a k o w s k o - s a n d o m i e r s k i e g o . A . P a t k o w s k i , S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1<<58 r . sir. 4 1 . K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j z t y ł u . — f o t . M . M a ś l i ń s k i 1955 r. K o b i e t a w c h u s t c e — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — fot. J. K a m o c k i 1952 r. K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j „ w c z a p ę " — f o t . M . M a ś l i ń s k i 1955 r. Ryc. 51. S o b ó t k a w Bilczy 1865 r . s i r . 125) pow. Sandomierz — Reprodukcja z O. Kolberga (Lud — Sandomierskie R y c . 52. M i ę d l e n i e . P a n n a w s t r o j u r o b o c z y m i m ę ż a t k a w l u ź n o n a r z u c o n y m k a f t a n i e . O b o k c h ł o p a k w rogatywce. O k o l i c a K o r z y w n i c y p o w . Sandomierz. R e p r o d u k c j a z O. Kolberga ( L u d — San­ d o m i e r s k i e 1865 r . str. 169). R y c . 53. H a f t o w a n y k o ł n i e r z k o s z u l i k o b i e c e j z p o ł u d n i o w e j S a n d o m i e r s z c z y z n y z X I X w . — R u d a p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 r . R y c . 54. A B . — h a f t z r a m i o n k o s z u l i z p i e r w s z e j p o ł . X I X w . o d t w o r z o n y n a p o d s t a w i e r y c . J. W ó j c i c k i e g o i W . E. R a d z i k o w s k i e g o . C . — H a f t n a p r z o d z i e k o s z u l i z k o ń c a X I X w . R u d a p o w . S a n d o m i e r z . R y c . 55. D e t a l e z d o b i e n i a s u k m a n y : b — r ę k a w a , c — b r z e g u p o ł y i k o ł n i e r z a , d — k i e s z e n i . R y s . J. K a m o c k i , 1956. R y c . 56. S a n d o m i e r z a n i e w s t r o j a c h ś w i ą t e c z n y c h , n a d o ż y n k a c h ( W ś r ó d n i c h , k o ł o p r z o d o w n i c y , „ b a n d o s " z g ó r ) r y s . St. L a t a n o w i c z , A . P a t k o w s k i , S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1938 r . M a p a I . Z a s i ę g u b i o r u s a n d o m i e r s k i e g o . W y k . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a , 1957 r . T M a p a IJ. Z a s i ę g u b i o r u s a n d o m i e r s k i e g o i jego w a ż n i e j s z y c h s k ł a d n i k ó w . W y k . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a Analityczne rysunki k r o j u . W y k . Barbara T a b l i c a 1. S t r ó j s a n d o m i e r s k i , m a l . J. K a r o l a k . T a b l i c a I I . S t r ó j s a n d o m i e r s k i , m a l . J. K a r o l a k . SPIS 1957 r. Meissnerówna. T R E Ś C I W s t ę p , str. 5, — R o z d z i a ł I . — O b e c n y stan s t r o j u l u d o w e g o w S a n d o m i e r s k i e m , str. 6 — R o z d z i a ł I I . — Z a r y s h i s t o r y c z n y r o z w o j u s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o , str. 7 — R o z d z i a ł I I I . — Z a s i ę g s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o , str. 11 — R o z d z i a ł I V . — O g ó l n y opis s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u m ę s k i e g o , str. 13 — R o z d z i a ł V . — S z c z e g ó ł o w y o p i s s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u m ę s k i e g o , str. 1 6 — R o z d z i a ł V I . — O g ó l n y o p i s s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u k o b i e c e g o , str. 3 0 — R o z d z i a ł V I L — S z c z e g ó ł o w y opis s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u k o b i e c e g o , str. 3 2 — R o z d z i a ł V I I I . — W y t w ó r c y i m a t e r i a ł y , str. 43 — R o z d z i a ł I X , — Z d o b i n y , str. 4 4 . — R o z d z i a ł X , — C h a r a k t e r y s t y k a ź r ó d e ł , str. 4 6 . — P r z y ­ p i s y , str. 4 9 . — W y k a z l i t e r a t u r y , str. 52.—Spis i l u s t r a c j i , s t r . 53. —Spis t r e ś c i , str. 55. 55 �C ñ H A O M E P C K H f í B H ñ P O f l H b l H KOCTrOM OKpeCTHOCTH OflHOrO H3 CTapeHLLiHX rOpOflOB LieHTpaAbHOH riojlbLUM AeccoBbix 3eMJi5ix, o6pa30Bajicsi Hapop,Hbití THOH o r coceflHHx TeppHTopHH. (KapTa 3anafle H rare, Sojiee H A H pena 3ja Bncjia. XII—XIII B B . 1). TpaHHua n n o T H o r o CaHflOMewa, oTAeAsieT npeAena STOTO Ha n^OAOpOflHblX STHorpacpHnecKMH STOT flaHHbie MeHee c rpaHHuaMH apxHAnaKOHCTB X 1 Y — X Y I B B . , a Ha BOCTOKe onpeAe/iaeT e ë TeppmopHsi U C A H K O M B X O A H A 3 cocTaB B Ca O . H .rio Me pe 3eMJiH, KO H ee B rpaHHuax nosBAsnoTCs B 1644 H3BecTH3 o caHflOMepcKOM KocTiOMe flaTHpyíOTCs HananoM X I X Bexa r o f l y (pac. (TaÖJi. 1). r i o c A e paCKpenoLueHHsi 2.); nepBbie n o a p o - KpecTbsiH B nonoBHHe X I X Bena B KOCTKDMe n p o H 3 0 m j i H 6oJibLune H3MeHeHHsi (ja6n. 2). H a p y S e w e X I X M X X BeKOB HaHaAOCb MHTejibHoe HCHe3aHHe B Hacrosimee BpeMH H A-Til o6uj,He TaKtfíe npepBaHbl pe- c o B n a n a n a Ha ceBepe, KOCTK)M3 (KapTa H o . 2). flpeBueHLiiHe ÖHbie KOTopbiñ neTKO KOCTHDM, SToro KOCTHDMB. CMeWHblX TeppHTOpHH. IlonblTKH O T CTpe- H e r o ocTanncb TOAbKo oTflejibHbie 3/ieMeHTbi, B03pOp,MTb perHOHanbHblH WíeHCKHH HapSiR 6blAH BTOpOH MHpOBOH BOHHOH. CymecTBOBaBU-iee HeKorna B yKpameHHH M H o r o o ó p a 3 H e BapnaHTOB caHAOMepcKoro Hapsfla 6bino BbI3B3HO pa3JlHHHbIMH CpaKTOpaMH, HanpHMep, BAHSIHHeM COCeflHHX paHOHOB, 3H3MHTeAbHbIM n o TorAaLUHHM BpeM6H3M pa3BHTHeM npOMblUMAeHHOCTH, OTCyTCTBHeM KpynHblX nOMeCTHH H T . A- Pa3AHMHSl B HMyiuecTBeHHOM nOAOHíeHHH CKa3bIBaAHCb HdpHASX B H63HaMHTCAbHOM CTeneHH BCAeACTBHe AOBOAbHO ÖOAbLUOH Ha 3a>KHTOMHOCTH HaceAeHMH CaHAOMepCKOM 3CMAH. B npeACTaBAeHHOM TpyAe aBTop ocHOBbiBaeTca Hbix B 1947—1954 r r . B AOBonbHO raaBHUM o 6 p a 3 0 M Ha MHoroHHCAeHHofí A H T e p a i y p e C B O H X HMeeTCsi HCC/ieAOBaHHsix, npoBeAeH- oneHb Mano ueHHbix p a ö o T n o 3TOMy B o n p o c y . MyWCKOH K O C T K 3 M . JleTOM. B paÔOHHH AeHb, CaHAOMepeu. OAeBaA KOCTIOM UeAMKOM H3rOTOBAGH- HblH H3 CaMOTKaHHOrO nOAOTHa. 3TOT K3HH), 3aBH33HHbIX BopoTHHKOM, BepeBKOH HoujeHHOH (pHC. HaBbinycK KOCTHDM COCTOSIA H3 14.) H py6aXM (pHC. H nepeTsmyToíí pe>Ke, XOAHAH H HO, 6 0 C H K O M . Ha mew 3TOT KOCTK3M HHOTAa OAeBa.HaCb pyóaxa canorn y o i e H siHTapHoñ H A H LUHAH H S T O H K O F O nbHsmoro Kopa.nAOBofl 3 a n o H K o ñ p y o a x y CHTueByio KypTKy, 3acTerHBarouj,yK)C5i Ha n y r o s H U b i LUeH KaHMOH. BepXKKDK) OAeWAy COCT3BASÎAa (pHC. 10.) CHHero H A H H A H , cyKMaHa, KopOTKHe, Hepa3pe3anHbie B cyKMaHbi, c r y c T o c ö o p r a T o f i HanaAH HOCHTb CHHHe naAbTo (pue. e. cyKoHHasi H T ^ Ô K O H O T B T O P O H H3 S H A H 30.) n o- Ha 3acTerHyTyK0 npocropHyio OÔUJHTasi B CTCHÎKOH 6 H A ynpa- U,BeTHbIMH UJHypaMH XIX BeKa cyKMaHbi ujHypoB. LUHAH CyKMaHbi ynoTpeÔAeHHe BOLUAH H3 6bmn ôeAbie (pnc. 17.). B KOHue X I X BeKa c p a ô p H H H o r o cyKHa Ha o6pa3eu, ropoACKHx nepenoacuBaA xo3sieBa oAeBajiH Mexosyro ( P H C . CLUHTaSi noKpoeM L U H P O K H M peMHeM c HaöHTbiMH Ha rB03AHK3MH H KOAeCHK3MH. TOAOBHblM yÔOpOM Mame BCerO 6blAa CHHHH 3a>KHTOHHbie KpacHoñ M M c n a H u e p , T . e. U B C T H U X noAOBHHbi XIX Eena K a n o T b i , H3roTOB.neHHbie H3 TOHKoro ma 15.). noAOBHHe H X O Ô U J H B K O H YKpameHbi H M n o K y r m u x MaTepnfi. KaMH3eiU, cepMsira. B n e p B o ñ nosica. 3aB93biBaAacb M a c r o BAOAb pa3pe3a e n a n u e p H A H K P K J H K H . yKpamaAH n o a c e . B HaMaAe H3 H caHAOMepeu, OAeBaA nOAOTHSIHaa 16.). B e p x H r o i o OAOKAy KpecTbaHHH MeTaAAHSeCKHMH 29.). T . peme, KopHMHeBoro cyKHa noAOTHa CaMOT- C HH3KHM CT05IMHM c r one KaMH3eA3, H3rOTOBAeHHaSI H3 TOACTOTO 6eAOrO CaMOTKaHHOrO nOJlOTHa (pHC. i1pa3AHHHHbiñ n a p s A (pHC. y OAeBanw H O T H T . e. C O UJ H B K O H, pe^eoiKOM. T e c e M K o ñ . H a r o j i o s y oAeBa/iH conoMeHHyio inAsiny, Ha HAH, LUTaHOB, (cAeAaHHblX H3 KOHOneAbHOH 13.) „ B e u e K A H u y " (pHC. 9.). I l a p H H H C M pOTaTblPKa H O C H A H KpacHbie poraTbiBKH, nacTo yKpaujeHHwe naBAHHbHMH nepbsiMH. B n o c A e A H e ñ ćpa3e cymecTBOBaHHsi HapsiAa B O B c e o ô meM ynoTpeÔAeHHH 3HMOÍÍ, B Ö H A H K a u i K e T b i (pnc, 10.). 6yAHH HocHAHCb , , 6 o p y x b i " , T . e. BepxHsia oAe>KAa T O T O Tasi H3 TOACToro KopHMHeBoro cyKHa. B noBceAHeBHOM y n o T p e ô A e H H H 56 we 6 H A H noKposi. H T O H cyKMaHa, C L U H - A-nHHHbie K o w y x H , rAaBHbiM �o ó p a 3 0 M H3 LUKyp MepHbix ö a p a H O B . K o w y x b i y n a p H e ñ B o6uj,eM 6bijiH yKpameHbi 6apaHHiiy HOCHAM (oapauiKOByi-o B o BpeMa CBafleÔHoro cpapTyKH (pwc. 22 ). >KeHCKHH copoHKH u H Ö H He HOCHJ1H. TOH, TaK>Ke „ c T p y aiacjjepa op,eBajiH Hanajie X I X B M3 nOKyriHOH („6enbiíí yKpaaieHHoñ xapaKTepHbie B. ACTHMM MaTepHH. K p M 3 K O U Ł A M K O M Hapafla MepsHOK. nonoAHaAM 3aMy>KHHe ujKH yKpaiLiajiH uiHypbi weHinnHti B O A O C H H KopaAAOB, 3anaCK0H (nepeflMHKOM), B HaMajie OH nonoTHa. (pwc. 53.), C L U H - X I X B. cocToaaA H3 3anacKH K>6KH, 6bi/in weHCKHñ flparoueHHOTaMH JIRDOMMUMH uBeTHyro manKy, T. njiaTKH imeTaMH. M o j i o f l b i e 3aMy>KHHe weHinHHbi B . (BopOT- H lIBeTHbie HyjlKH OWHBAaAH 3TOT HapaA- noaCOK KOTopwe T o r o UBeTHbie KopceTbi. Bo B T o p o ñ nojiOBHHe X I X H3 noAOTHa- C O C T O H A r o j i o B y n/iaTKOM. CanoT K0CTH3M0M aBAaAca, B O P O T H H H K O M ) noAOTHaHbie BbiujHBKH Ha nuaTKe, „AOKTyLUKe", KpbI3Ke xapaKrepHyio HOCHJIH roAOBe 9.) T . e. ô o u b m o r o HaKHflHoro nnaTKa. H a H O ™ o n e - H A M TyijjjiH. U,BeTHbie 6aiuMaKH K O C T I O M caMOTKaHHOro H S (rotJjpHpoBaHHbiM H roAOBHoro njiaTKa M , ,jiOKTyujKn" (pue. caHflOMepHHKH canAOMepiiiHHbi paôoHHÎi W C H C K H H npa3flHHHHbIM HHHKe) H COpOHKe (pHC. 54.), pa3H0IlBeTHblñ LUepCTSHOH UeflocTb flAa 3aMy>KHHe «eHiUHHbi noKpbiBanH HapaA"), cflexiaHHbiñ B U L L I H T O H BbiiiiMBKOH. H a poraTbiBKy (pHC. 8.). B o BTOpOH nOAOBMHe X I X B. 3T0T KOCTrOM 6bIA nOnOAHeH KSK H K)6Ka, (nepeflHHKa), Ba/iH Eme MAM 3aB5i3aHHofi TeceMKaMH. K)6KH, 6 a Ji bi " H copoHKH oôpaAa M. K O C K ) manny) Ha3. Kan (pHC. fleBy- AeByniKH HafleBajiH M pe3KO H3MeHnjica. KOCTKJM caHflo- 45.), KpoMe HapaA caHflo- MepaHOK COCTOajl TOrfla H3 BblLUMBHOM nOJlOTHaHOH COpOMKH (pHC. 35.), C BOpOTHHHKOM HAH Kpbl3KOH, LUHpoKOH (pue. KDÔKH 37.), n a u í e B c e r o aMapaHTOBoro (KpacHoro c cj^HoneTOBbiM ByujKH oneBa^H UBeTHbie KopceTbi, CTapuine weHuiHHbi 3biBajin caHfloMepaHKH B 3HMHee BpeMa oônJHTbiH 6apaujKOM LuepcTaHoii UBeTHbie nAaTKH (pHC on,eBajia TonCTyro Bcerfla OAeBajia canorw nna-roK, noKpbiBaromHH n o npa3flHHKaM Tojiyö. 3TO noHTH KacpTaHax (pue. B OÔLUHTOH MoHOflbie JKeHIUHHbl H fle43.). Ha roAOBbi noBa- 42.). HieHuiHHa H XOAHAM iiBeTa, OTTCHKOM) BHH3y UBeTHblMH TfcCbMaMH H llBeTHOBO (B MHHOM LIBeTe HeM K)ÔKa) nepeflHHKa. łOOKy, Ha3biBaeMVK) , , U J o p u , r c roAeHHinaMH. <j)nrypy (pHC BCKD 34.) BepxHeñ BaTHbiñ KacjnaH, Macro aBjra/ica O H O K R O H Kowyx. BoraTbie M A H 6uno cyKOHHoe najibTO, nonujHToe B a T o ñ ôapauuKOM, a VISWÍ oojibiuofi xo3afÍKH ofleBanH no 6eperaM o ô u j H T o e TecbMofi u JIM uBeTHbiMH uiHypKaMH. rioflBeHeHHbiH Hapafl 6bin ô e j i o r o uBeTa. H e B e c ï a Ha r o j i o B y oAeBa^a ôbiJio cfle/iaHHbiH C T P O Í Í H H K , B o BpeMa nocueflHen yHHHTOweHo. B O M H U H3 neHT, HCHTCHH riocjieAHHe, U B Ê T O B 6/ieCTKOB. H CaHJiOMepinHHbi HeMHoroHHCJieHHbie noflBepr/iHcb o6pa3Ubi nepeceJieHHto. Bo/ibiiiHHCTBO xpaHHMbix HaxoflHTca nHUJb HecKojibKo 3KCnoHaTOB, no3TOMy peKOHCTpyKUHa Hapa^oB n o r w ô / i H . B CaHHOMepcKoro Hapajia ce^ My3eax 6bi/ia CBa3aHa PncyHOK C MHOfHMH TpynHOCTHMH. c n n c o K h nn \o c t p ñ u, h h Puc. 1. CaHflOMepcKHH jiaHALua<})T (ripnBHc/iHHbe oKOjio PHC. 2. ToHMap H3 J l a r o B a B copoMKe „Ha BbinycK", n e p e B a 3 a H H o ñ BS3aHbiM („fl3aHbiM") noacoM. na uexoBOM KyÔKe H 3 1644 r . PHC. 3. CaHflOMepcKHe PHC. 4. CaimoMepCHHñ KpecTbaHHH, FpaôoBCKoro PHC. 5. B CaHjiOMepcKMe 6. ñ . flaTKOBCKHH, caHflOMepcKe, HapaAbi c cepeflHHbi X I X . B . n o 3. RpxMBe ofleTbiñ flpeBHHx rio3HaHb B 46. Pafl3HKOBcKOMy. B ,,KaMH3ejiK3'' (KaM3o/i), S K T O B 1938 r. d p . KpaKOBe. yKpauieHHyio KañMoñ. riopTcpe/ib E — 54 H o . 1161. Hapaflbi. H . ByHiiHu,Ka, M a n a norjieHAOBa Kpy^ecTBa floAbCKero (HarAaAHaa r i o A b C K o r o KopoAeBCTBa) PHC. CaHAOMewa). CaHAOMepcKHH HapaA- BapiiiaBa, 1885 Kapîa r. n n c a n B . T e p c o H . „ J I K S A noAbCKH" ñ . ToAeMÖeBCKoro, (j)Hr. 20. „ K a M H 3 e A a " c y Kpa L U eH Ha M M , n e p e n o a c a H H a a Ba3aHMM („A3HHbiM"') BapiiiaBa 1830 noacoM. M y 3 e ñ r., Ha- poAHoti KyAbTypbi M MCKyccTBa B BapujaBe. H H B . H o . 2544. PMC. 7. CaHAOMepcKHH HapaA — npeAnoAOKMTeAbHü H3 c e B e p n o r o pyöewa. n Mea A B. TepcoH O K O A O 1880 r. M y 3 e ñ HapoAHOH K y j i w y p b i H MCKyccTBa B B a p n i a B e . H H B . H O . 2541. PMC. 8. H AtoOAMHCKHe H a p a A « (caHAOMepcKHe CaHAOMepcKMe KOBCKMM — npeAnOAOWHTeJIbHO Haa 0p. PMC. 9. P M C . 10. H3 rOro-BoeroHHoro B . H a ocHOBaHHH p n e CaHAOMepcKHH B. PaA3HKOBCKOrO. OTKpblTKa, H3A3H- K a p n o B H i e M . M y 3 e ñ HapoAHOH KyAbTypu H MCKyccTBa B B a p u j a B e . H H B . H o . 2539. O A O K A M XIX — n o A e B o ñ CTOpoHe). ÜHCaA C T . B b m y / i - Ha OCHOB3HHH pHCyHKa B . 3. TepcoH HapaA — O K . 1850 r. py6e>Ka caHAOMepcKoñ oÖAacTM. fl3MKyB, ye3A TapHoSwer, nOA. F e p c o H a — p e n p . O. K o A b S e p r o M (JliOA-CaHAOMepcKe, 1865 r. c i p . 20,21), npeAnoAOWHTeAbHO H3A- fla3Hapo. My3eñ M S ceBepHoro HapoAHOH pyöewa KyAbTypw CaHAOMepuiHHbi. M MCKyccTBa ÜMCaA B BapniaBe, H H B . H O . 2543. PMC. 11. THn KpecTbaHHHa M3 OKpecTHOCTeñ CaHAOMewa. „ O n n c 3eM 3aMeiiiKaAbix nuje3 n o A a K y ß " . ( O n H - caHHe 3eMeAb. 3aceAeHHbix nonaKaMH), B a p i u a B a 1904 r. T. II c i p . 233. ( 3 . T A o r e p — I I y ö e p b i AK>Ay). Puc. 12. Ofle>KAa caHAOMepcKoro KpecTbaHHHa. I l n c a A B . TepcoH OK. 1850 r. H3A, fla3napo. My3eñ Ha- p o f l H o ñ KyAbTypbi M MCKyccTBa B B a p m a B e , H H B . H O . 2540. 57 �PHC. 13. I. r i o u p o H My>KCKHX c o p o n e u : CopoHKa noKposi n p o A O A b H o r o n o H H O . To/ieMÓMLie, ye3A C S H A O M O K . 1939 r. A — cnepeAH, B —C3aAH, C — HOCHAH ee npHMepHO A O n o K p o ñ : d — nepeA, d , — 3aA, e — pyKaB, f HaHweT g — KAHH, h — BOpOT. II, P H C . 14. I, CopoMKa „ n i i i H p a M K O B o r o " nOKposi. M C T O B , ye3A CaH A O M O K . CnopaAHnecKH A — cnepeAH, B — C33AH, g — KAHH, h — BOpOT. PeKOHCTpynpoBaHHbie C — noKpoñ, d — nepeA. HOCHT ee e — pynaB á¡ — 3aA, H ceroAHM. — f HaHKeía, LUTaHbi H 3 CaHAOMepuiHHbi. LUTñHbi 6 o A e e ApeBHero THna, noAOBHHa X I X B . A — B H A cnepeAH, B — c3aAH, C — n o K p o ñ : d — LUTaHHHbl, e — „UBHKeAb" ( K A H H ) . II. LLlTaHbi c KAHHbsiMH KOHiia X I X B . A — cnepeflH, B — C3aAH, C n o K p o ñ ¡ d — oiTaHHHbi, d , — KA H H b 51. PHC 15. PHC. 16. ,.KaMH3eAH'" (KaM30Aa). A — c n e p e A , B — c3aAH, C — PeKOHCTpyHpoBaHHbiñ n o K p o ñ d — nepeA, d j — 3aA, e — SoKOBbie KAHHbsi, f — K J I H H H K H , g K a n o T a (KanoT) M3 BbiiiiMOHTOBa, ye3A OnaTyB, Han. X X B . A — B H A cnepeAH, B — g — nOAMbiUJKa, hi — cnHHa c noASMH, j — CyKMaHa (cepMsira) H 3 PerHOHaAbHoro oKpecTHOCTeñ — B — i P H C , 17. C3aAH, AepeBHH C — 3-ioTa, ,,noKpoñ ye3A K>6KH" : My;esi H 3 oKpecTHocTeS Aep. 11TTK CaHAOMew, — d 3aA, h — cnHHa, j — pyKaB, f — CepMara pyKaB, k nepeA, — PHC 19. P H C . 20. 3AOT3. ye3A U,MeAeBCKHH K o w y x KOHua X I X H A H Ha^aAa pa3pe3. pHc. B — B H A cnepeAH. CUÍHBKH He BHAHO), CaHAOMew. H 3 co6paHHÍí pernoHaAbHoro My3esi r. X X B . ToAeMÓHiie, ye3 CaHAOMew. A — B H A c n e p e A H nepeA, d — noAMbiLUKa, h — cnHHa, j , — qacTb oTpe3Ka A O A H H H H nyroBHu, B H A K o m y x a C 3 3 A H . ToAeMÓHiie, ye3A CaHAOMew. O O T O H . KaMOUKoro, 1952. 06pa3iibi yKpaLUHBaHHS MywHHHa cyKMaH (Bepx. P H C ) H KaMH3eAb caHAOMepsm X I X B . PeKOHcrpyKLU-isi r. B Kanoie TpaAHiinoHHoro C . í l e n T H L u e B C K o r o , 1951 P H C 22. K>6KH, f — n e p e A , X I X B. A — nonoBHHa K A H H (Ha B O P O T , 1 — 6opT. Ü T p e 3 0 K TKaHH i l — 3aKpbiBaeT H . KaMOUKoro, 1956 P H C 21. KAHH nepeA, B — C3aAH. C — noKpoR : d. e. i , i¡ — r o ó n a , f — pyKaB, k — - AHHMH L — R B CaHAOMewe, npoHCxoAHt-uasi BeposiTHo H 3 n T T K B CaHAOMewe. B H A C3aAH. ^ O T O M . MacnHHbCKoro 1954 P H C . 18. e — BopoT. BTopaa e noKpoñ: BOPOT. ..cypAyTOBbiñ" (cropTyMHbiíí) n o K p o í í . C — n o K p o ñ : d — K¡6KV¡, B H A c3aAH, pyKaBa, h 2 PeKOHcrpyHpoBaHHbiH noKposi, Has. X X B . riLUHSbicAaBHue, ye3A OnaTyB. O O T O r. cfiapTyii HOCHMbiñ iuacpepoM B O BpeMsi cBaAbóu B X I X H X X B. fl-o6mHH BHA. B - K y c o K noAOTHa. C - n o a c o K na3 o u j e B K a : A-yKpaiiieHHe T e c b M o ñ . u P H C 23. M y w H H H a B KanoTe PHC KpecTbflHHH B TpaAHUHOHHOH w a n K e ,,poraTbiBKe" H coBpeMeHHOM napsiAe. LLIHTHHKH, ye3A CaHAo- 24. « e i K . $>OTO P H C 25. H a . X X B. riuJH6biCAaBHu,e, ye3A OnaTyB. <1>OTO flenTyujeBCKoro, 1951 r. MaHbKOBH", 1954. MywHHHa c pe6eHKOM B oobiAeHHOH OAewAe co BTOpoñ noAOBHHbi X I X B. ( O K O A O KpaKOBCKO-caHAOMepcKHñ py6e>K. ñ . F I S T K O B C K H H , CaHAOMepcKe. Flo3HaHb, 1938 P H C 26, KpecrbHHHH B K o w y x e MOiiKoro, 1952 r. P H C , 27. KpecTbsiHHH B n o A b C K o ñ m a n K e P H C . 28. M y w c K H e roAOBHbie y ó o p u A — n a 3 . ,,BciieKAHua", peKOHCTpynpoBaHHasí Ha O C H O B 3 H H H p n c y H K o s C T . JlHTaHOBHsa, H 3eHKOBwwa, M . ByñiiHLiKOH H Ha O C H O B 3 H H H uyÓKa uexa roHHapoB H 3 J l a r o E a . B — ,,poraTb!BKa", M 6apaiiiK0B0H uianKe. roAeM6Hiie, ye3A 1860—1870). r. CaHAOMew. CPOTO H. Ka- ,,MauerOBKe'' H3 C T O Ó M U C ye3A OnaTyB. <Í>OTO B . Ba38AHxa 1951 r- HoiueHHasi A O 1914 r. PeKOHCTpyHpoBaHHaa Ha O C H O B 3 H H H $oTorpacpMH M a H b - KeBHna. P H C 29. f l o K p o H ,,poraTbiBKH", HomeHHoH nOBceMecTHo A O 1914 r. A — OÓUHH BHA. B — noKpoñ : C — AOHblLUKO, d — 6apaUJK0BbIH OKOAblLU, e — ,,KyuoT". P H C . 30. O ó y B b , peKOHCTpynpoBaHHasi H Ha ocHOBaHHH AaHHbix, n o A y n e n H b i x OT canowHHKOB H3 PbanHCK CTaHOBa. ..nuiojoBe" cepeAHHbi X I X B . A — B H A C O CTopoHbi, B — n o K p o í í . I. Canorn II. . . B a ó b H c a n o r H " , ciuHBaeMbie n o cTopoHaM, cepeAHHa X I X B. A — B H A C O CTopoHbi, B — 3 8 A H S I S Í sacTb roAeHHLiia, C — n e p e A , cpopMHpyíoulHH nepeAOK, d — nacTHHHo oÓTaHyTasi K O H Í C H ( o 6 o 3 H a n e H o ) . III. MymcKHe c a n o r H HHUIC C — KOHLia X I X H Han. X X B . , C O LUBOM C33AH. A — B H A C O CTopoHbi, B — roAe- nepeAOK; PHC 31. OóMaTbiBaHHe PHC 32. OÓMaTbiBaHHe H O T H HOTH MOMBAOM. MOMBAKOW. ToAeMÓMue, ye3A CaHAOMew. CJJOTO H . K a M O L I K H H , PacnpüM/ieHne KOHUOB COAOMH. 1952. r o A e M Ó n n e ye3A CanAOMew. <Í>OTO H . KaMOUKoro, 1952. P H C 33. KpecTbHHe H3 caHAOMepcKo-CBeHTOKiiiH>KCKoro py6en<a. >KeHixi,HHbi B nAaTKax, noBa3aHHbix B n e neu H B CBeHTOKLUHHiCKHX 3anacKax (nepeAHHKax). MyHíHHHbi B caHAOMepcKnx (KpañHHH c n p a B a ) B , , 6 y p o x e " . 1938, CTp. 46. 58 IUyMCKo, ye3A OnaTyB. cepMSirax, ñ . I ~ l 3 T K O B C K H , ,,CaHAOMepcKe", TpeTHtí rio3HaHb, �Puc. 34. CaHflOMepsHe b npa3ffHHHHbix H a p s i p a x Han. X X b. PenpoAyKnna P u c jiK3flo3HaBCTBa nonbcKero. BapiuaBa, Puc. 35. Phc. 36- noKpoH : h — nono/i. d — I. PeKOHCTpyHpoBaHHaa AeBH"-:ba copo^Ka. ripa3AHHHHasi copoHKa ujHTbe i — MaHweia, j — kahh, C3ap,n, oÔLUHBKa, MaHiKeroB, ¿ (, OKOAonneneBoro") d — noKpoñ : h — ,,nmnpaMKn", nepeA, — i noKpos. e — 3ba, kam h ba, f — j — noKpoñ. Psab, yesft pyKaBa, Kpn3a. g Cshaomok, — t Maiwem, 1 — 3acie>KKa ł — pyioBa, PeKOHCTpynpoBaHHsa looks XIX b.. coc. HS n a ™ ,.nynoK" ( n o A O B H H O K ) . A — cnepeAH, B — n o K p o ñ , c — |. g — pyKaB, A B — nepeA h 3aA O A H H a K O B b i . C ,,niiiMpaMKOBoro' — cnepeAH, B — C3aAH, C — ; 37. f — 33A, II. g- — n o A K A a A K a 38 7, d, — nepeA. rioKpoR coponeK kohLia X I X b. A Phc. ye3A OnaTyB. A — cnepeAH, B — CopOHKa noKposi npoAonbHoro n o h h o. T p n 3 M K a M e H b C — h3 p a ô O T b i : 9\. KapnoBvm, J I k j a . 1905(7), c r p . 131. . . n y A K a " , c, — noAOA, d — o6u_iHBKa. ripa3AHHHHaa 3 a n a c K a LU,erAHue. ye3fl CaHAOMew. A — n o A B H H K H , o.j MaJieHbKaa nona. d d| 38 7. I I . PeKOHCTpyHpoBaHHbiñ ,.4>apTyx" LUanKa, b noBceMecTHOM apymna nepeflHHK" OÔLUHBKa. d — M O a H A p o B H A H a a C oóluhh n o K p o / , C — oÔLUHBKa' bha, B hhwhssi nacTb 3anacKH. ;! X I X b. A o ö l u h h bha, B KycoK x o A C T a . OÔLUHBKa TeCbMOH. ynoTpeÔAeHHH AOHbme, — „MarepKa", h o c h a h b kdh<hoh CaHAONiep- D uiHHe AO 1890 r. PeKOHCTpynpoBaHa Ha o c h o b 3 h h h cpoTorpacpHH R. ílaTKOBCKoro ,,CaHAOMepLU,HHa". E — coAOMeHHbie Phc. 39. yromeHne yKpaujaromen H. 40 8. CnopaAHnecKH BCTpenaeTca h ceroAna. T e p a m o s H u e ye3A CaHAOMew. nneTeHKa b „ e T b i p e nyAKH", d o ö e u floH<MHOHHoe c LUAanu. i — b b b mHypoBanoM KopceTe h b coponne naM30nax. Po pnc. H . JleBHUKoro, „ J I l o a IloAbCKH' r. BapmaBe. nepeA, e — XopoBOAHHua MywMHHH nepBOH noAOBHHbi X I X b. KyAbTyp ye3A OnaTyB. CaHAOMepniHHe. rotjjpHpoBKofi. 3eHKOBHMa, 1847 I. KopceT b MaAa Becb, HHBeHTapHbiñ noAMbiLUKH, f — ye3A H - p 4416. cnHHa, g — Ca h ao mchî. C o ô t b c h nocTb My3ea HapoAHbix A — cnepeAH, B — C3aAH, C — nneHHKH, h — ,,Ka/ieTKH" noKpoñ : d t. e. Mcluomkh A-na — xpaHe- HH5I AeHer. 8. II. KopceT KOHiia X I X b. Bhamhiic, ye3R CaHAOMew. PeKOHCTpynpoBaHHbiH Ha o c h o b 3 h h h o C T a T K O B . A . — cnepeAH, B g — n/ienHKM, h — Phc. 41. Phc. 42. B. JSfo 4416. „KaAeTKH" t. e. mcluomkh aah xpaHeHHa O o t o M. M a / i H H C K O r o , noAocKH, TepcoH h — noxomaa Ha 45. r. HOLueHHyto BopoT, k — ceroAHa H a TeppnTopHH b none- PaAOMCKotí nyuj,M. flncaA ,,Kan" — MepcKe, e - nosMtiuiKH, f — cnHHa, g — ye3A CaHAOMew. H3 c o ö p a H H 3THorpaq)HHecKoro cnepeAH, B — c3aAH, C — — pyKaBa, g, — 6 o p T H K , h — cnHHa, g /KeHCKaa o6yBb cepeAHHbi — — nepeA. X I X b. : JIbiKOBbie AanTH CaHAOMepcKe, 1865 noKpofi : d, d, — My3ea BopoT. h TycpAH. PenpoAyKLiHa h3 O. KoAbôepra r. C T p . 19). CaHao- r. CTp. 19). Phc. 46. S c k h x nenua c n a n . X X b. P h c . H . KaMouKoro, Phc 47. >KeHLUHHa c p e ô e H K O M b o ô b i A e H H o f i 1956. oAewAe co II n o n o B H H b i X I X b. (1860—1870 r.) KpsKOBCKo- CBHAOMepcKHH pyöe>K. fl. naTKOBCKHH, CaHAOMepcKe, no3HaHb 1938 Phc 48. >KeHLUHHa b n A a w e , no35i3aHHOM Phc 49. >KeHLHHHa b n^aTKe. O o t o M , MacAHHCKoro, r., CTp. 41. ,,b nany" (,,b manKy"). O o t o M. MacAHCKoro, 1953. 1953. Phc. 50. >KeHuj,HHa b nAaTKe, 3aBsi3aHHOM C3aflH. FoAeMÔHue, ye3A C b h a o m o k . O o t o H . KaMoiiKoro, 1952 Phc. 51. npa3AHHK KynaAbi b BwAbxe, ye3fl CaHAOMew, PenpoAyKuna Phc. 52. CKe, 1865 TpenaHHe. AeBymKa PenpoAyKiiHa 53. b paSoneft 54. OAe>KAe h 3ariy>KHaa w e H L U H H a n a p e H b b manne . . p o r a T b i B K e " . OKpecTHOCTH H3 O . K o A b ô e p r a (JIkda—CaHAOMepcKe, 1865 BbimnTbiñ bo])othhk weHCKoñ copoKH O o t o H . KaMOUKoro, 1952 Phc. r. h 3 O . K o A b ô e p r a (JIhda — CaHfloMep- v., CTp. 123). KacpiaHe. PaAOM — Phc — nepeA, e — noA- t o a o b h o h y6op 33My>KHHX meHmHH. PenpoAynuHa H3 O . K o A b ô e p r a (,,/1h<a" — 1865 A pyKaB, MecTa npnmHBKH neTe/ieK. >KeHCKHH KacjjTaH H a n . XX b. HacnaBHue, („JIioa" Phc. 1953 — C 3 a a h , C — nonpoti : d, d, MbimKH, f — 44. cnHHa, p.eHer ok. 1850 t. My3efí HapoAHOH K y A b T y p b i h H C K y c c T s a b B a p m a B e . H h b . Ho. 2542, b KpaKOBe. Mhb, h-a 13463. A — Phc. yueAeBLunx noAMbiLUKH, f — 3hmhhh weHCKHÍí KacjjTaH (Han. X X b.). oômnTbiH ö a p a m K O M . HacAaBHLie, ye3A CaHAOMew. cnepeAH, B I. nepeA, e — CaHAOMepcKHH HapaA — npeAnonołKHTeAbHO H3 c e 3 e p H o r o p y ß e w a . Ü A e q e B a a 3anacKa peHHbie 43. noKpoñ : d — 3ejienbiH KopceT, nepBaaa n o A 0 3 H H a X I X b. H 3 c o ö p a H H a My3ea HapoAHbix KyAbTyp b B a p m a B e . Hhb. Phc. — C3aAH, C — b cboôoaho Ko>khbhhllw, HaôpomeHHOM ye3A Cbhaomok. r., CTp. 169). H3 lo>khoh CaHAOMepmnHbi. X I X b. PyAa, ye3A CaHAOMew. r. BbimHBKa H a n e p e A H e ñ naCTH copoHKH, KOHeu XIX b. PyAa, ye3A CaHAOMew. B C — BbiuiHBKa Ha nAenax coponeK nepBOH noAOBHHbi X i X b. PeKOHCTpyKLiHa Ha ochob3HHH phc H . ByHU,HU,Koro. 59 « �Puc. 55. fleia/iH Koro, PHC 56. yKpaiiieHHH cyKMaHU. B . - p y n a B a , c - 6 o p T n o n u CaHiioMepHHe B n p a 3 A H H H H b i x HapsiAax, Ha AO>KHHKax (cpeflH r o p e u , ,,6aHAOC"). P H C C T . J l e T a H O B H M . fl. riaTKOBCKHH, Kapią H BOPOTHHKB, A-KapMaHa. pHc. H . KaMou- 1956. 1: PacnpocTpaHeHHe H H X psinoM c ,,xopoBOAHHueH"— CaHAOMepcKe, !~Io3HaHb, 1938 caHAOMepcKoro KocriOMa. rpac). H C H O A . K. B O 3 H H H C K 3 1957 r. K a p i ą 11: PacnpocTpaHeHHe caHAOMepcKoro K o c r i O M a H e r o r A a B H « x wacTefi. fpacp. HcnoA. RHaAHTHnecKwe p n c y H K H BbiKpoeK rpaab. H c n o A TaÓAHira I . CaHAOMepcKHH HapsiA. P H C H . KapoAsw. Ta6AHiia I I . CaHAOMepcKHH HapsiA. P H C M . KaponsiK. r. K. B o 3 H H H C K a . B , MenccHep C O A E P W R H H E BBeAeHne, CTp. 3 — TnaBa I — CoBpeMeHHoe cocTOsiHHe ITiaBa II. HcTopHwecKHH OMepK pa3BHTH5i caHAOMepcKoro c a H A O M e p c K o r o HapsiAa, C T p . l l . — caHAOMepcKoro HapsiAa, d p . 7. HapoAHoro — TnaBa caHAOMepcKoro weHCKoro HapsiAa. cBp. 3 0 . — i"AaBa V I ! . FIoApoÓHoe o n n c a H H e l\naBa — l~AaBa VIII. I~IpoH3BOAHTenH H MaTepnanbi, CTp. 43. X. X a p a K T e p H C T H K a HapsiAa, crp.6. — PacnpocTpaHeHHe TAaBa. IV. O ó m e e onHcaHHe c a H A O M e p c K o r o M y n t C K o r o H a p s i A a , C T p . 13. TAaBa V . l l o A p o ó H o e onncaHHe caHAOMepcKoro MywcKoro HapsiAa, C T p . 16. — HapsiAa, C T p . 32 III. H C T O H H H K O B , C T p . 46. — 52. — PeecTp HAAiocTpaiiHw, C T p . 53 CoAepwaHHe, FlpHMeMaHHSi, C T p . C T p . 55. — ITnaBa V I . 0 6 i i i e e onncaHHe caHAOMepcKoro weHCKoro — I~AaBa IX. YKpaujeHHsi, C T p . 4 4 . — 49, — YKa3aTe.nb AHTepaTypbi CTp. �E N G L I S H S U M M A R Y On the fertile loess soil i n the vicinity of Sandomierz, which is one of the oldest towns in Central Poland, a folk costume developped that distinctly cuts off this region from its neighbouring areas (map. 1). The north- west and south boundaries of this costume's dense distribution are identical with the frontiers of the archdeaconships in the 14th century — the eastern one is fixed by the river Vistula. The whole area is situated in the old Sandomierz Land, i . e. in its boundaries from the 12th- 13th century. The most early information we have about the Sandomierz costume dates from 1644 (fig. 2) and the first more exact data come from the beginning of the 19th century (Table I). After the abolition of serfdom in the middle of the 19th century great changes took place (Table II). Towards the end of the 19th and the beginning of the 20th century this costume began to disappear rapidly, so that only few remainders have been preserved till now; they are common, for the most part, to other areas. The attempt to revive the regional women's dress was interrupted by World W a r I I . Numerous variations of the Sandomierz costume's ornamentation in past times were caused by different factors, such as the influence of the neighbourhood, the industrial development, which once was intensive in this area, the lack of great estates and so forth. The differences in the garment, caused by the economic conditions, were rather small in consequence of the relative welfare of the inhabitants of the Sandomierz Land. T h i s work is mainly based on the author's own fieldwork undertaken in the years 1947—1954. T h e literature, though abundant, contains few valuable positions. M e n s c o s t u in e As an everyday work-dress, in summer, a peasant of the Sandomierz region wore a costume made entirely of homespun linen. It consisted of hemp-cloth trousers, tied with a string (fig. 14) and of a shirt (fig. 13) (with a low, upright little collar, called ,,oszewka") — worn on the trousers and fastened with a leathern belt. The shirt was tied at the neck with a red tape. His headwear was a straw-hat and on his feet he wore top boots, or rather seldom — he walked bare-footed. Sometimes he wore also upon this costume a waistcoat, cut like a poncho, made of white, thick, homespun linen (fig. 15). The festive dress was made of thin liuen and of city-bought stuff. A peasant of Sandomierz Laud wore a shirt fastened with a coral or amber buckle, a spencer, that is a loose, knee-length coat, made of percale, buttoned or clasped (fig. 4), often embellished with trimmings along the slit. As an overcoat he used a linen jacket, trimmed with coloured galoous (Table 6) or a ..sukmana", that is a long coat of cloth. In the beginning of the 19th century these coats were made of dark-blue cloth and rather seldom of a brown one — embellished by trimmings of coloured galoons. They were short and w ere not cut at the bodice (fig. 17). Towards the end of the 19th century white coats with many folds in their lower part came into use. They were embellished with stitching (fig. 16). At the end of the 19th century people began to wear dark-blue cloaks of thin, factory-made cloth after the fashion of coats worn in the towns. A peasant tied the overcoat with a broad leathern belt, ornamented with little metal studs and round tinsels. The most common headwear was a dark-blue four-cornered cap. Well-to-do farmers wore a fur cap, called ..wscieklica" (fig. 9). Bachelors wore red, four-cornered caps often adorned with peacock feathers. In the last phase of this garment's existence ordinary caps were in common use. (fig. 10). T In winter people wore for everyday „boruchy", that is overcoats, made of thick, brown cloth, cut like „sukmana". Long sheepskin furs, made usually of black sheepskin were also in common use. People covered their heads with sheepskin or four-cornered caps (fig. 6). T h e bestmen put for wedding-ceremonies linen aprons, characteristic for the region of Sandomierz (fig. 22) 61 �W omen's dress S l i l l i n t h e b e g i n n i n g o f t h e 19th c e n t u r y w o m e n ' s w o r k d r e s s c o n s i s t e d i n s u m m e r of a l i n e n s h i r t a n d of a s k i r t b o u n d w i t h straps. M a r r i e d w o m e n c o v e r e d m o r e o v e r t h e i r h e a d s w i t h a k e r c h i e f . T h e y w o r e n o boots. T o w a r d s t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y t h i s c o s t u m e w a s c o m p l e t e d b y a n a p r o n ( „ z a p a s k a " ) m a d e l i k e t h e s k i r t o f f a c t o r y - m a d e stuff. A . . w h i t e c o s t u m e " m a d e e n t i r e l y of h o m e s p u n l i n e n w a s i n t h e b e g i n n i n g o f t h e 19th c e n t u r y a f e s t i v e g a r m e n t . I t c o n s i s t e d o f a s h i r t , an a p r o n , a k e r c h i e f o n t h e h e a d a n d of a „ l o k t u s z k a " . w h i c h w a s a large k e r c h i e f w o r n as u p p e r c l o t h . S a n d o m i e r z w o m e n ' s f o o t w e a r c o n s i s t e d o f b o o t s o r o f shoes. T h e c o s t u m e w a s a d o r n e d w i t h m a n y - c o l o u r e d e m b r o i d e r i e s u p : n t h e kerchief, the frill and the shirt, w i t h a coloured w o o l l e n girdle a n d coloured stockings. T h e w h o l e was c o m p l e t e d b y n e c k l a c e s of c o r a l beads w h i c h w e r e t h e m c s t f a v o u r i t e o r n a m e n t s o f t h e S a n d o m i e r z w o m e n . M a r r i e d w o m e n w o r e c h a r a c t e r i s t i c m a n y - c o l o u r e d caps, c a l l e d „ k a p " ( f i g . 45), — g i r l s a d o r n e d t h e i r h a i r a n d k e r c h i e f s w i t h f l o w e r s . Y o u n g m a r r i e d w o m e n a n d g i r l s w o r e also m a n y - c o l t u r e d stays. T o w a r d s t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y f u n d a m e n t a l changes o c c u r e d i n w o m e n ' s dress. I n t h i s p e r i o d w o m e n ' s f o l k c o s t u m e i n t h e S a n d o m i e r z r e g i o n c o n s i s t e d of a l i n e n e m b r o i d e r e d s h i r t ( f i g . 35) w i t h a c o l l a r o r a f r i l l , a l a r g e s k i r t ((fig. 37) u s u a l l y e m b r o i d e r e d or t r i m m e d w i t h c o l o u r e d tapes i n t h e l o w e r p a r t , a n d of a n a p r o n , d i f f e r i n g i n c o l o u r f r o m t h e s k i r t . Y o u n g w o m e n a n d g i r l s w ore m a n y - c o l o u r e d s t a y s a n d t h e T e l d e r ones — j a c k e t s ( f i g . 42). T h e i r h e a d - d r e s s c o n s i s t e d o f m a n y - c o l o u r e d I n w i n t e r a w o m a n wore a thick skirt, called „szorc", a wadded kerchiefs. jacket, often with sheepskin bor­ d e r i n g a n d a l w a y s t t p boots. T h e upper~clctb.es c o n s i s t e d o f a l a r g e w o o l l e n k e r c h i e f , w h i c h c o v e r e d a l m o s t t h e w h o l e f i g u r e , or o f a s h e e p s k i n f u r . W e l l - t o - d o f a r m e r - w i v e s w o r e o n f e s t i v e d a y s a „ t c i u b " . I t w a s a k i n d of a coat of c l o t h , w a d d e d or l i n e d w i t h a s h e e p s k i n a n d t r i m m e d w i t h tapes or w i t h c o ­ l o u r e d s t r i n g s . A b r i d e w a s i n a w h i t e dress f o r h e r w e d d i n g c e r e m o n y . O n h e r h e a d she p u t a „ s t r o j n i k " m a d e of ribbons, flowers and tinsels. D u r i n g t h e last W a r t h e p o p u l a t i o n of t h e S a n d o m i e r z L a n d was d i s p l a c e d a n d t h e v i l l a g e s m o s t l y d e s t r o y e d T h e last, f e w s p e c i m e n of t h e p r e s e r v e d dress d i s a p p e a r e d . I n m u s e u m s t h e r e are b u t f e w e x h i b i t s , so t h a t i t w a s v e r y d i f f i c u l t t o r e c o n s t r u c t t h e S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e . L I S T O F P L A T E S rig. 1. L a n d s c a p e f r o m t h e r e g i o n of S a n d o m i e r z (the V i s t u l a n e a r S a n d o m i e r z ) . Fig. 2. Fig. Fig. 3. 4. Fig. Fig. 5. b. Fig. 7. A potter f r o m Ł a g ó w in a shirt p u l i n a manner called „ n a w y p u s t " and tied w i t h a w o v e n b e l t . D r a w i n g u p o n a t u m b l e r o f a p o t t e r ' s g u i l d f r o m 1644. A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e s f r o m t h e 19th c e n t u r y . R e p r o d u c e d f r o m E . R a d z i k o w s k i . Peasant f r o m S a n d o m i e r z i n w a i s t c o a t c a l l e d „ k a m i z i e l a " w i t h t r i m m i n g s . R e p r o d u c e d f r o m G r a b o w s k i , R e c o r d s o f A n c i e n t A r c h i v e s at C r a c o w E — 2 4 u r 1161. F o l k c o s t u m e s f r o m S a n d o m i e r z . J . W ó j c i c k a . M a p of t h e K i n g d o m of P o l a n d , W a r s a w 1885. F o l k c o s t u m e f r o m S a n d o m i e r z . P a i n t e d b y W . G e r s o n , a c c o r d i n g to Ł . G o ł ę b i o w s k i e L u d P o l s k i , W a r s a w 1830 f i g . 20. O r n a m e n t e d . . k a m i z i e l a ' " f a s t e n e d w i t h a w o v e n b e l t . M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r . i n v . 2544. F o l k costume f r o m Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confines. Painted b y W . Gerson Fig. 8. Fig. 9. a b o u t 1850. M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , 1. i n v . 2541. F o l k c o s t u m e s f r o m S a n d o m i e r z a n d L u b l i n (those f r o m S a n d o m i e r z at t h e l e f t ) . P a i n t e d b y St. W y c z ó ł k o w s k i , p r o b a b l y a c c o r d i n g to t h e d r a w i n g r,f W . E . R a d z i k o w s k i , c a r d p u b l i s h e d b y E r . K a r p o w i c z . M u s e u m o f F'olk C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 2559 F o l k c o s t u m e s f r o m t h e s o u t h - e a s t e r n c o n f i n e of t h e S a n d o m i e r z r e g i o n . D z i k ó w , t h e d i s t r i c t of T a r n o b r z e g , 19th c e n t u r y . A c c o r d i n g to t h e d r a w i n g of W . G c r s o u , r e p r o d u c e d b y O . K o l b e r g ( L u d - S a n d o m i e r s k i c . 1865, p a g e 20—21). Fig. 10. Fig. 11. F o l k costume f r o m Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confine. Painted b y W . Gerson about 1850, e d i t i o n D a z i a r o , M u s e u m of F o l k C u l t u r e a n d A r t . W a r s a w n r i n v . 2545. Peasant from the n e i g h b o u r h o o d of S a n d o m i e r z . „Opis ziem zamieszkałych przez Polaków", W a r s a w 1904, v o l . I I , p . 255. Z . G l o g e r , U b i o r y l u d u . Fig. 12. A peasant's dress f r o m S a n d o m i e r z . P a i n t e d b y W . G e r s o n a b o u t 1850, e d i t i o n D a z i a r o . M u s e u m of F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 2540. Fig. 15. C u t of men's shirts I . S h i r t o f p o n c h o c u t . G o ł ę b i c e , t h e d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . W o r n t i l l a b o u t 1959. A - v i c w o f t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C - c u t : d - f r o n t , d l - b a c k . e-sleeve, f - c u f f . g-gusset, h - c o l l a r . II. Shirt w i t h shculder-strap (cut called „ p r z y r a m k o w y " ) Mściów, Sandomierz district. Slill w o r n t o - d a y . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t : e - f r o n t , d l - b a c k , e-sleeve, f - c u f f , g-gusset> h-eollar. 62 �Fig. 14. Reconstructed I. t r o u s e r s f r o m t h e r e g i o n of S a n d o m i e r z . T r o u s e r s o f e l d e r t y p e , f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w o f t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C - c u t : d-legs, e-gusset. I I . Trousers Fig. 15. with gores from t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e C - c u t : d-legs, dl-gores. Reconstructed c u t of a w a i s t c o a t c a l l e d „ k a m i z i e l a " . A - v i e w of t h e f r o n t . B - o f t h e b a c k , d - f r o n t , d l - b a c k , e-side gores, f - l i t t l e gores, g,gl-sleeves, Fig. 16. I . Overcoat called „kapota" C-cut: h-eollar. f r o m W y s z m o n t o w a , the district of O p a t ó w . C u t for jakets, t h e b e g i n n i n g of t h e c e n t u r y . A - v i e w of t h e f r o n t . B - o f t h e b a c k , C - c u t : d - c u t o f t h e e-gore, f - f r o n t , g - a r m - p i t , h - i : b a c k w i t h c o a t t a i l s , j - s l e e v e , k - c o l l a r , L i n e II. Overcoat back called ..sukmana" f r o m the Regional M u s e u m P T T K from petticoat, L-R=slit. at S a n d o m i e r z , p r o b a b l y o r i ­ ginating f r o m the n e i g h b o u r h o o d of the village Z ł o t o w a , d i s t r i c t of Sandomierz, f r o m the second half of the 19th centuiy. A-view of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t of t h e p e t t i c o a t : d - f r o n t , e-gore ( t h e s e a m i n f i g . B is n o t v i s i b l e i . - b a c k , h - s h o u l d e r s , j - s l e e v e . f - f r o n t . Fig. 17. O v e r c o a t f r o m t h e n e i g h b o u r h o o d of Z ł o t a , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . F r o m t h e r e c o r d s nal Fig. 18. M u s e u m P T T K at S a n d o m i e r z . V i e w o f t h e b a c k . P h o t . M . M a ś l i ń s k i of t h e R e g i o ­ 1954. S h e e p s k i n f r o m t h e e n d of t h e 19th o r t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z district. A - v i e w of the front, B - o f the back, C - c u t : d,e,i,l-petticoat. f-front, d - a r m - p i t , h-shoulders, j . l - s l e e v e , k - c o l l a r , 1-flap. P a r t I I c o v e r i n g t h e p a r t t o t h e l i n e o f b u t t o n s . Fig. 19. V i e w of t h e s h e e p s k i n f u r f r o m t h e b a c k . G o ł ę b i c e . S a n d o m i e r z f o r o v e r c o a t s f r o m t h e 19th c e n t u r y . R e p r o d u c e d district. Phot. J . K a m o c k i Fig. 20. Ornaments Fig, 21. M a n i n garment b y J. K a m o c k i , Fig. 22. Reconstructed Fig. 25. M a n i n „ k a p o t a " f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . P r z y b y s ł a w i c e , O p a t ó w 1952. 1956. c a l l e d „ k a p o t a " o f t r a d i t i o n a l c u t , f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . P r z y - b y s ł a w i c e , t h e d i s t r i c t o f O p a t ó w . P h o t . S. D e p t u s z e w s k i 1951. a p r o n o f a b r i d e s m a n f r o m t h e 19th a n d 2 0 t h c e n t u r y . A - g e n e r a l v i e w , B - p a r t o f the c l o t h , C - b o r d e r i n g , d - t a p e - b o r d e r i n g . district. Phot. D e p t u s z e w s k i 1951. Fig. 24. A p e a s a n t i n h i s t r a d i t i o n a l p o u r - c o r n e r e d cap c a l l e d „ r o g a t y w k a " a n d m o d e r n dress. S z c z y t n i k i , Fig. 25. M a n w i t h c h i l d i n e v e r y d a y ' s g a r m e n t f r o m t h e s e c o n d h a l f of t h e 19th c e n t u r y ( a b o u t 1860—1870) Sandomierz from district. Phot. F. M a ń k o w i c z 1954. t h e c o n f i n e s of t h e C r a c o w a n d S a n d o m i e r z r e g i o n . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e , Poznań 1958, s. 41. Fig. 26. L a n d o w n e r i n sheepskin fur and sheepskin cap. G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z district. Phot. J . K a m o c k i 1952. Fig. 27. Peasant with cap called „ m a c i e j ó w k a " , from S t o b i c e , t h e d i s t r i c t of O p a t ó w , p h o t . B . B a z i e l i - c h ó w n a 1951. Fig. 28. M a n ' s h e a d w e a r . A - c a p c a l l e d „ w ś c i e k l i c a " , r e c o n s t r u c t e d f r o m t h e d r a w i n g s b y St. L a t a n o w i c z , J. Z i e n k o w i c z . J. W ó j c i c k i and f r o m B- four-cornered a t u m b l e r o f a p o t t e r ' s g u i l d at Ł a g ó w . c a p w o r n t i l l 1914. R e c o n s t r u c t e d from a photo b y F . M a c k i e w i c z . C - sheep­ s k i n cap g e n e r a l l y u s e d t i l l n o w . D - cap c a l l e d „ m a g i e r k a " w o r n i n t h e S i u t h o f t h e r e g i o n o f S a n d o m i e r z t i l l 1890. R e c o n s t r u c t e d f r o m t h e p h o t o of A . P a t k o w s k i „ S a n d o m i e r s k i e " E F - s t r a w - hats, still d i s t r i c t of S a n d o m i e r z , w o r n . Gieraszowice, the g- k n o t w o r k called „ c z t e r y dudki", Stobiec, O p a t ó w district. Fig. 29. C u t of a f o u r - c o r n e r e d cap w o r n g e n e r a l l y t i l l 1914. A - g e n e r a l v i e w , B - c u t , c - b o t t o m , d - l a m b - s k i n b r i m e-part called „ k u c o t " . Fig. 50. Reconstructed shoes, a c c o r d i n g to i n f o r m a t i o n s o b t a i n e d f r o m t h e s h o e m a k e r s at I w a n i s k a a n d 7 Staszow a. I. B o o t s c a l l e d „ p r z o d o w e " f r o m t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w f r o m t h e s i d e , B - c u t ; II. Woman's shoes side, B - b a c k of t h e b o o t - l e g C - t h e f r o n t , d - b o o t - t r e e . p a r t l y c o v e r e d w i t h called „babskie I I I . Boots c a l l e d „ c h ł o p s k i e " f r o m buty" the end s e w n f r o m t h e side, 19th c e n t u r y . A - v i e w f r o m of the the leather. 19th a n d t h e b e g i n n i n g c f t h e 2 0 t h century sewn i n the back. A - s i d e - \ i e w . B-boot-leg, C-part called przyszwa. Fig. 51. W r a p p i n g of t h e feet w i t h a w i s p of s t r a w a n d t y i n g of t h e leg. G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . Fig. 52. W r a p p i n g o f t h e feet w i t h a w i s p of s t r a w a n d s t r e t c h i n g of t h e e n d s of s t r a w . G o ł ę b i c e , S a n d o ­ Fig. 55. Peasants Phot. J . K a m o c k i 1952. mierz district. Phot. J. K a m o c k i 1952. f r o m t h e c o n f i n e s of t h e r e g i o n S a n d o m i e r s k i e - Ś w i ę t o k r z y s k i e . W o m e n w i t h kerchiefs t i e d like a bonnet and w i t h apron u p o n their shoulder M e n i n overcoats c a l l e d „ s u k m a n y " f r o m the Sandomierz region, the t h i r d ( f r o m the right) i n ..burosza". Szumsko, the d i s t r i c t of O p a t ó w . A. P a t k o w s k i , Sandomierskie, P o z n a ń Fig. 34. Sandomierz peasants in festive 1958, s. 60. dresses f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . R e p r o d u c t i o n from J. Karlowicz's L u d . Rys ludozuawstwa polskiego, Warsaw 1905 (?), p . 131. 63 �F i g . 55. Shirt o f p o n c h o c u t . G r y z i k a m i e ń . O p a t ó w d i s t r i c t . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C-eut: d - f r o n t - p a r t . d l - b a c k p a r t , f - s l e e v e . g-cuff. i-gusset, j - b o a r d i n g . h - l o w e r p a r t c a l l e d . . n a d o l e k " . F i g . 5b. C u t of w o m e n ' s s h i r t s f r o m t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y I. A girl's shirt, reconstructed. A B - front a n d b a c k i d e n t i c a l . C - cut I I . Festive shirt w i t h s h o u l d e r - s t r a p s . R u d a , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . A - \ i e w of f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t : d - f r o n t , e - b a c k , f-sleeves, g l - c u f f s , g 2 - l i n i n g o f t h e cuffs, h - s h o u l d e r - s t r a p s , i-gussets, j - r u f f 1-gore c a l l e d „ ż a b k a " , l - s e a m o f t h e sleeve. F i g . 37. R e c o n s t r u c t e d s k i r t f r o m t h e 19th c e n t u r y i n f i v e p a r t s A - v i e w o f t h e f r o n t , B - C u t : e - p a r t c a l l e d F i g . 38. Festive „pólka", el-lower part, d-bcrdering. a p r o n f r o m t h e b e g i n n i n g o f t h e 2 0 t h c e n t u r y . S z c z e g l i e e . d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . A - g e - n e r a l v i e w . B - c u t , C - t r i m m i n g , d l - p a r t s , d2- p a r t c a l l d F i g . 59. Leader-woman F i g . 40. I . Bodice f r o m in bodice and „ p ó l k a " , d3~ l o w e r p a r t of t h e S a n d o m i e r z r e g i o n . A c c o r d i n g to J. L e w i c k i , , L u d P o l s k i " b y J. Z i e n k o w i c z , Museum the first half apron. shirt w i t h o r n a m e n t e d ruff. M e n i n waistcoats. O k r ę ż n e i n the of the 1847. 19th c e n t u r y . M a l a W i e ś , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . F r o m t h e o f F o l k C u l t u r e i n W a r s a w , n r i n v . 4416. A - v i e w of f r o n t , B - of t h e b a c k . C - c u t : d - f r o n t p a r t s , e- a r m - p i t s , f- s h o u l d e r - p a r t , g- s h o u l d e r - s t r a p s , h - k a l e t k i . I I . B o d i c e f r o m t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y . W i l c z y c e , t h e d i s t r i c t o f S a n d o m i e r z . R e c o n s t r u c t e d . A v i e w c f t h e f r o n t B - o f t h e b a c k , C - c u t : d- f r o n t - p a r t s , e- a r m - p i t s , f - b a c k , g - s h o u l d e r - s t r a p s , F i g . 41. G r e e n b o d i c e f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19\h c e n t u r y C u l t u r e i n W a r s a w n r . i n v . 4416. P h o t . M . M a ś l i n s k i F i g . 42. Folk costume from s t r i p e d , l i k e those h-kaletki. F r o m the records of the M u s e u m of F o l k 1953. Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confine. Shoulder-apron diagonally worn n o w a d a y s i n t h e r e g i o n of P u s z c z a R a d o m s k a . P a i n t e d by W . Gerson ab nit 1850. M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w n r i n v . 2542. F i g . 43. I . Woman's winter garment c a l l e d . . k a f t a n " f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y , b o r d e r e d w i t h lamb-skin. N a s ł a w i c e . Sandomierz district. A - \ i e w of f r o n t , B - o f b a c k , C - c u t : d,dl- f r o n l - . p a r t s , e - a r m - p i t s , f - s h o u l d e r , g-sleeve. h - c o l l a r , x - p l a c e s o f f a s t e n i n g t h e h o o k s . I I . W o m a n ' s ..kaftan" from the beginning of the 20th c e n t u r y N a s ł a w i c e . Sandomierz district. F r o m t h e r e c o r d s o f t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at C r a c o w n r . i n v . 13463. A - \ i e w o f I h e f r o n t B - of t h e b a c k , C - c u t : d,dl- f r o n t - p a r t s , e - a r m - p i t s , f - s h o u l d e r - p a r t s . g-sleeves. gl- f l a p , h - c o l l a r . F i g . 44. Women's shoes from t h e 19th c e n t u r y . Reproduced from O. Kolberg's L u d — Sandomierskie. H e a d dress of a m a r r i e d w o m a n ( „ k a p " ) R e p r o d u c t i o n f r o m O . K o l b e r g ' s L u d — Sandomierskie 1865. p . 19. F i g . 45. 1865, p . 19. L i g . 46. P a t t e r n f o r a b o n n e t f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 20the c e n t u r y . D r a w n by J. K a m o c k i , 1956. F i g . 47. W o m a n w i t h c h i l d i n e v e r y d a y ' s dress f r o m t h e s e c o n d h a l f o f t h e 19th c e n t u r y ( a b o u t 1860— 1870) from Poznań the confines of t h e C r a c o w a n d S a n d o m i e r z r e g i o n . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e . 1938, p . 41. F i g . 48. W o m a n with a kerchief lied i n a manner F i g . 49. W o m a n w i t h kerchief — phot. M . Maślinski F i g . 50. W o m a n w i t h a k e r c h i e f t i e d i n t h e b a c k . G o ł ę b i c e , t h e d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . P h o t . J. K a m o c k i , 1952 Fig. 51. St. John's eve at Bilcza. Sandomierz c a l l e d ..w c z a p ę " p h o t . M . M a ś l i n s k i 1955. 1953. district. Reproduction f r o m O . Kolberg's L u d — Sando­ m i e r s k i e 1865, p . 125. F i g . 52. Hackling. Girl in working dress a n d m a r r i e d w o m a n w i t h a loose j a c k e t c a l l e d k a f t a n . N e a r t h e m a b o y w i t h f o u r - c o r n e r e d cap called r o g a t y w k a . N e i g h b o u r h o o d of K o p r z y w n i c a Sandomierz district. Reproduced from F i g . 53. E m b r o i d e r e d O . K o l b e r g ' s L u d — S a n d o m i e r s k i e . 1865, p . 169. c o l l a r of a w o m a n ' s s h i r t f r o m i h e s o u t h c f t h e R u d a , i h e d i s t r i c t o f S a n d o m i e r z . P h o t . J. K a m o c k i F i g . 54. S a n d o m i e r z r e g i o n . 19 (h c e n t u r y , 1952 A — E m b r o i d e r y u p o n f r o n t c f a s h i r t f r o m t h e e n d of t h e 19 th c e n t u r y . R u d a , t h e d i s t r i c t o f Sandomierz. B C - embroidery upon shoulder-straps f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19 th c e n t u r y , r e ­ c o n s t r u c t e d f r o m t h e d r a w i n g b y J. W ó j c i c k i a n d W . E . R a d z i k o w s k i . F i g . 55. O r n a m e n t s f o r o v e r c o a t s ; a-sleeve. e - c o l l a r . d - p o c k e t . D r a w n b y J. K a m o c k i F i g . 56. Peasants f r o m S a n d o m i e r z i n f e s t i v e dresses, h a r v e s t h o m e . ( A m o n g t h e m , n e a r t h e l e a d e r w o m a n , :• highland's F i g . 57. Maj). F i g . 58. Maj). „bandos"). Drawn by 1956. St. L a t a n o w i e z . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e . Poznań 1938. C O N T E N T S I n t r o d u c t i o n , p. 3. C h a p t e r 1. T h e p r e s e n t p o s i t i o n of the S a n d o m i e r z f o l k H i s t o r i c a l d e v e l o p m e n t of t h e S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e , p . 7. C h a p t e r I I I . c o s t u m e , p . 6. C h a p t e r I I . T h e a r e a a n d d i s t r i b u t i o n of t h e i n v e s t i g a t e d c o s t u m e , p . 11. C h a p t e r I V . G e n e r a l d e s c r i p t i o n o f m e n ' s c o s t u m e , p . 13. C h a p t e r V . D e t a i l e d description of m e n s c o s t u m e , p . 16. C h a p t e r V I . G e n e r a l d e s c r i p t i o n of w o m e n ' s dress, p . 30. C h a p t e r V I I . D e t a i l e d deseription of Sandomierz women's dress, p . 52. C h a p t e r V E L Producers a n d m a t e r i a l s , p . 45. C h a p t e r I X . O r n a m e n t s a n d e m b r o i d e r i e s , p . 44. C h a p t e r X . S o u r c e s a n d t h e i r c h a r a c t e r i s t i c , p . 46. N o t e s , p . 49. B i b l i o g r a p h y , p . 52. L i s t o f plates, p . 53. C o n t e n t s , p . 55. ()4 �2V>oo' 21°30' P0D2IAIT > Krynki ~ ADMINISTRACYJNE •. ' ^ ' ' ' ^ • ^ ' ^ . ' " ^ N W ' ' ' —i '-.©Ostrowiec "~\ ' " 1 -, A- .iNietyllsko . .-. A.. Bona L S i * % * < ,.**-. Kunów -*wólka Tarłowska .Brzozowa Julianów * Słupia i | Wólka lipowa H.fl * m Teofilowf * 1 OSTROWIEC A A © - . „ R u d a Kościelna / *•» "-- ' A . K,.„ Bronisławów «".M Bodzechów J_ — < ^ •¿'A' •Ćmielów/ , Lasocin Prusmowice •/Skała .': ° A''. :.. . . II Annopol Garbacz ?" S" Orocholice * Wyśzmontów / Dfbno V DObreczna w Mikułowice • .Janików Czerwona Gora Jankowice Linów . YTruskolas ^ o z w o j ^ R u s z k ó w ^/przeuszyn SKOW5 ""YWOla IUISZKUW 4ff 13 Wola O K r a s z k o w ^ « t » OM 4 » • Bidziny A »Przybysławice . , \ * . Nieskurzów:ów-» m v. ^ Podoi Grochocice. .Jakubowice > Lechów,^ Piotrów S i a r y". £«»Jr?r-> OPATÓW rzezie Gierczyce Pisary. ZAWICHOST I 5> _ Plucki £. Piórków* •Olszowica Waworkow •, •lechóweko • » . « .Zerniki ? > « U i k i s i a . k a D.uza Sobótka arbow "'"Z* A y - i - " • ' ^ V . taoów Baćkowice"? • Karwów^_^Nik.Mł Daromin Szlachecka A V / : •Widełki Siad** Wola ł a g o w s k a . . ? Modliborzyce Malice KościellT^C. Pałaszów" GałkowiceA . •ł , # * Cisów A • GesiceV^<MeczenniceCŁ^—»Dobrp- i f ^ i ^ K / d H„I, N™* .Czyzow A -Wszachow „ • Słaboszewice~K4i"L^I^U^iS'!! Hu a Nowa .Sadków ( Ś t o b i e c ^ W.os.ow G o ł e b , ó w ? « 7 V - ^ C i ^ ^ / / t Ocieseki Bardo A • •••.«. \ . .Toporów Lipnik* Zagrody Mściow » f \ ^iKorzenno , . Zb.elutka ^ •ujazd Gożlice ^ Zdahów - w »* 'Makoszyj*|/ - Rebów 51 „ R a - m . łopatno • Radwan ; • . . • „ „ , Piekary .Gotebice. <ł^Kamień Szumsko. § ^ Ą . S™ekMr.OsoIm „ . ^ a z o S ^ N o w y kó? r 'i K % r c t ' a ^ ^ » » » ; • ' • . ' " • Bil ?za Zurawica®j ^Rakow I . 'i ^ ' Xf" r Nas.ow,ce»°Swia.n,k, ^SANDOMIERZ .B " ? Samborzec. « ; u Ghaócza A- ^ ^ Orugnia Jurków ceChobrzanyi S ewce # / APolok \ \ ,., , n V "C '" • ! Gorzyczany* . 9/ . Koryrnica\ ' »Zimnowoda .Vi BogorjaSkotnicka ^ ^ W i e l o w i e ś A '. « \ * 'i .• ^.Mn^lki '• • : 5 Dniosice •t y I 'Ossówka A / • Kotuszow « (Szydłów... ^ N ' . : Kurozweki Grabki Duze | .' Q • STASZÓW / / / Rytwiany Koniemłoty i ..\ ' T '"'•^Osieczko^-Ł: l a Tiiklećz^Kłoda *"\ Niekrasow Lipniki_g^ \ luczepy A • \ :.l A. Zerniki "'"Trzcianka* /l" ™ A 1 \ Sichów A-T » \ ; O s a l a » . . s i r ó ż k i i ] \ Z A S I Ę G UBIORU • Ruda \:Tursko W k . >| \ Niekurza Ł,^/^Keblów \ SANDOMIERSKIEGO .A i \ N Połaniec s^r Padew Narodowa" \ Granica zwartego zasięgu stroju Atubnica » /f Gawłuszowice • Zborów .wójcza N Ruszczą, ™ — — Granica peryferycznego zasięgu stroju Zuków Piestrzec /, Szewna , Strupice ł D 0 Z A R A W C r r , g J a t o w N l e s k u a ó w N 0 r 1 C 2 v ! aW0 2 0 W 6 o l , , w 7 l w a i s k a P l w a m s k a ł Gryzień Q D 5 , O W a a 0 r t a W i Pol baKietcz K M r 5 M -\ "r.T»V*r*' !«' W o l a 0 s o w a Ch # G ( a r o k W > K l l n a r ł M i | Q s 2 e w i c e K k o w D m O W , C a •\ U s a 9 h , < aMtt w pech P c h o w l lska A Z t o t 3 J u r k ( M c e A n < 0 A - : > D Solec ZaDiec pomorów / Podział ka 1 : 6 0 0 0 0 0 O Rataje^ nice • 1. Z A S I Ę G zwartego UBIORU zasięgu; SANDOMIERSKIEGO cienka — miejscowości, w których dane uzyskane d r o g ą p o ś r e d n i ą : OBJAŚNIENIA dotyczące granica w XIV—XVI z XVI w. — 10 15 Km 21°30' 21°oo' Mapa 5 Ziemi w. według linia autor H Gruba linia przerywana j . w . oznacza-gra­ przerywana j . w . — granicę peryferycznego — miejscowości, z których kartonu: Podziały Sandomierskiej I . Ladenbergera w dane z a c z e r p n i ę t e . z XII — XIII „Zaludnienie powiatów. literatury. administracyjne. w. . . . Polski'". granica — j — Rys. K r y s t y n a archidiakonatów — granice — | — g r a n i c a K r ó l e s t w a P o l s k i e g o i G a l i c j i w l a t a c h 1815—1914. współczesnych zasięgu. przeprowadza! badania: £ \ — miejscowości, z k t ó r y c h Woźnińska. ~ ~ powiatów granice �21°30 21°00 v v Z A S I Ę G UBIORU I JEGO W A Ż N I E J S Z Y C H SKŁADNIKÓW Granica zwartego zasięgu stroju ~~ — Granica peryferycznego zasięgu stroju 0 21°0D M a p a 2. 21 30 J ZASIĘG UBIORU SANDOMIERSKIEGO linia p r z e r y w a n a j . w . , szrafura zasięg sandomierskiego w e d ł u g granatowej wolutowego. W kartonie I JEGO WAŻNIEJSZYCH SKŁADNIKÓW. p i o n o w a , g ę s t a oznacza p r z e r y w a n a j . w . szrafura s k o ś n a , r z a d k a , oznacza zasięgu ubioru Podziatka 1^600000 5 10 15km rogatywki zaznaczono obszar z w a r t e g o z a s i ę g u u b i o r u : granice peryferycznego zasięgu ubioru. Oskara Kolberga: z ..kucotkicm": zasięg ubioru o-o-o- granica zwartego zachodnia granica zasięgu linia — granica sukmany: e h a m e ł k i i haftu sandomierskiego w stosunku do obszaru R Y S . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a , 1957 r. Gruba cienka Polski. �A T L A S P O L S K I C H STROJÓW L U D O W Y C H składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulski. Adam Glapa — Strój dzierżacki, Adam Glapa — Strój międzyrzecko-babimojski (lubus Halina Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze). 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 5. 4. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, Janina Krajewska — Strój opoczyński. Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, Edyta Starek — Strój spiski, Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, Janusz Kamocki — Strój sandomierski. W druku znajdują się: 1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 2. Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski. �ATLAS POLSKICH Zasięgi ubiorów [Podgórze), Białej, 12. S t r ó j w monografiach 3. Strój rzeszowski, 7. S t r ó j ł o w i c k i , pszczyński, opublikowanych: 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 13. S t r ó j STROJÓW pyrzycki, 17. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h , 9. S t r ó j 14. S t r ó j 1. S t r ó j LUDOWYCH górali szczawnickich, 5. S t r ó j k r z c z o n o w s k i , kujawski, 10. S t r ó j 2. S t r ó j dolnośląski 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y spiski, 11. S t r ó j łańcucki, 15. S t r ó j opoczyński, 18. S t r ó j Z a g ó r z a n , 19. S t r ó j sandomierski. piotrkowski, 16. S t r ó j lubuski, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ce0e5c9ad323c27f6dae069663122c9.pdf 8909a3d4e3ecabc27c6de4a25ec9e347 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5690 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5290 Title A name given to the resource Strój sieradzki / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.4; 74 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �ATLAS P O L S K I C H STROJÓW CZĘŚĆ IV MAZOWSZE LUDOWYCH i SIERADZKIE ZESZYT 6 JAN P I O T R D E K O W S K I STRÓJ SIERADZKI Zakład KuUuroznawstwa B i b 1 io t ea^j /. Nr inwentarzowy. WROCŁAW 1 9 5 9 NAKŁADEM P O L S K I E G O T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH W Y D A W A N Y PRZEZ P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O LUDOZNAWCZE K O M I T E T REDAKCYJNY: JÓZEF GAJEK, A D A M GLAPA, ANNA KUTRZEBA, ADAM MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ - ADAMSKA REDAKTOR NACZELNY: JÓZEF GAJEK OKŁADKA ADAMA MŁODZIANOWSKIEGO P L A N S Z A B A R W N A JERZEGO K A R O L A K A REDAKTOR ZESZYTU: JÓZEF GAJEK UKŁAD GRAFICZNY ADAMA GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA POZNAŃ K L I S Z E J E D N O B A R W N E : W R O C Ł A W S K A DRU­ K A R N I A N A U K O W A W R O C Ł A W — K L I S Z E WIE­ L O B A R W N E ZAKŁADY G R A F I C Z N E IMIENIA M. KASPRZAKA W P O Z N A N I U Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 7 ark. druk. 10 + 2 wk„ Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86/8. Oddano do składania 4 V 1959. Podpisano dodruku 3 0 X 1959. Druk ukończ, w listopadzie 1959. Zam. 298/146 Cena zł 28,—. F-9 �TABLICA I Ubiór sieradzki. — Druhna i drużba m a i . J. Karolak �WSTĘP P o ł o ż e n i e i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a o b s z a r u . Obszar, na którym noszono jeszcze powszechnie w drugiej połowie X I X w. strój sieradzki, znajduje się na zachodnich terenach województwa łódzkiego i obejmował dzisiejszy powiat sieradzki, łaski i południowo zachodnią część powiatu poddębickiego. Obecnie obszar ten graniczy od wschodu z pow. bełchatowskim i łódzkim, od południa z pajęczańskim i wieluńskim, od zachodu z kaliskim, od północy zaś z tureckim, łódzkim i resztą powiatu pod­ dębickiego. Przez jego teren przepływa Warta oraz jej górny prawobrzeżny dopływ Widawka wraz z Grabią i Niecieczą, nad którymi najwięcej znajduje się lasów i łąk. Obszar powiatu sieradzkiego i łaskiego stanowił dawną północną część sieradzkiego, która sąsiadowała bezpośrednio z Wielkopolską i Łęczyckiem. Badania nad gwarą Polski środkowej wykazały, że są to tereny przejściowe, na których brak wyróżniającego się dialektu i takich zjawisk językowych, któreby zdecydowanie nawiązywały do ziem sąsiednich . Do ważniejszych ośrodków miejskich znajdujących się na terenie powiatu sieradzkiego i łaskiego należą: Sieradz, Łask, Zduńska Wola, Pabianice, Warta i Szadek . Przemysł tkacki skupia się głównie w Zduńskiej Woli i Pabianicach. Wymienione powiaty posia­ dają charakter rolniczy, z ogólnej powierzchni przypada 59°/o na ziemię orną, (szczerki i bielice), a 18,65% na lasy . Najgorsze gleby znajdują się w Ł a s k i e m ; tu głównie upra­ wiają żyto, jęczmień, owies, pszenicę, proso, tatarkę i ziemniaki . Chów zwierząt obej­ muje krowy, świnie, owce, konie i drób. Z owiec hodują świniarki, rzadziej zaś mery­ nosy. Historia regionu. Teren na którym występował strój sieradzki obejmował, północną część kasztelanii sieradzkiej, należącej początkowo do dzielnicy łęczyckiej a w drugiej połowie X I I I w. do Księstwa sieradzkiego . W X I V w. Księstwo to zostało włączone do Królestwa Polskiego . Osadnictwo przedhistoryczne i wczesnohistoryczne tego obszaru skupiało się w doli­ nie Warty, Grabi i Neru. Jak wynika z pracy J. K a m i ń s k i e j istniały na n i m dwa najstarsze skupiska osadnicze: pierwsze w okolicach Sieradza, obejmujące m. i n . szereg grodów z którymi były związane przeprawy rzeczne , drugie w okolicach dzisiejszych Pabianic, t j . na terenie ówczesnego Opola chropskiego, przez który przebiegała stara droga handlowa z południa na północ (Sulejów, Piotrków, Łęczyca) . W X V w. i następ­ nych wiekach zachodzą już poważne zmiany. Osadnictwo dąży do zajęcia przestrzeni leśnych znajdujących się między Nerem i Wartą oraz na równinie łaskiej i Szadkow­ skiej. Stosunkowo najpóźniej rozwinęło się osadnictwo w Kotlinie szczerczowskiej oraz w okolicach Brąszewic, gdyż dopiero w X V I I w. Wiele wsi i osad powstało w X I X w. w związku z parcelacją majątków ziemskich i z rozwojem przemysłu. l 2 3 4 5 6 7 8 9 3 �W latach 1828—1837 został wybudowany Wola - Łask - Pabianice - Łódź. Równolegle do lejowa . Na terenie sieradzkim i łaskim znajdowały tj. dobra królewskie , kapituły krakowskiej , magnackie stanowiące tzw. P s t r o k o ń s z c z y z n ę trakt fabryczny Kalisz - Sieradz - Zduńska tego traktu powstała w 1903 r. linia ko­ 10 n 12 14 się cztery większe kompleksy majątkowe, arcybiskupa gnieźnieńskiego oraz dobra . 13 Dobra królewskie w X V I I I w. dzieliły się na starostwo sieradzkie i klonowskie. Po rozbiorach zostały utworzone z nich ekonomie rządowe. Spośród królewszczyzn na uwagę zasługuje starostwo klonowskie, w granicach którego znajdowała się „puszcza królewska" tudzież obok k i l k u zaledwie większych wsi mnóstwo osad leśnych zwanych „pustkami", w których, jak notują lustratorzy osiemnastowieczni „siedzieli ludzie bo­ rowi", zwani później przez ludność mieszkającą na otwartych obszarach — Borusami, rzadziej Borowiakami . Wśród mieszkańców pustek było wielu skudlarzy, kołodziei, smolarzy, kurzaczy oraz osób zajętych i n n y m i pracami związanymi z lasem. Panom swoim składali jako daniny cietrzewie, jarząbki i z a j ą c e . Borusowie uprawiali dużo l n u ; w każdej niemal osadzie posiadali tamie w których suszyli i międlili l e n . We­ dług relacji najstarszych informatorów ludność ta nie zajmowała się na większą skalę hodowlą owiec, a ubiór jaki nosiła, był przeważnie szyty z własnego płótna. 15 16 11 18 Dobra duchownych koncentrowały się głównie we wschodniej części powiatu ła­ skiego, t j . kapitulne wokół Pabianic i arcybiskupie w widłach rzeki Widawki i Grabi. Tak zwana Pstrokońszczyzna, obejmująca kilkanaście wsi, skupiała się w partykularzu burzenińskim, położonym na lewym brzegu Warty, w najbliższym sąsiedztwie włości królewskiej. Oprócz wymienionych dóbr tworzących całe kompleksy, były również po­ siadłości drobniejsze jedno i dwuwioskowe, należące do mniej zamożnej szlachty. Jak wskazują źródła historyczne (ryc. 3 i 4), sytuacja gospodarczo-społeczna ludności była na ogół ciężka i niepomyślna. Chciwi dzierżawcy i właściciele oraz ich urzędnicy dopu­ szczali się różnych nadużyć, co w rezultacie powodowało rozgoryczenie wśród poddanych, a niekiedy było przyczyną zbiegostwa i jawnych b u n t ó w . 19 Korzystniejsze nieco warunki życiowe posiadali „pustkowianie" siedzący w puszczy k r ó l e w s k i e j , sołtysi, młynarze, karczmarze, różni rzemieślnicy oraz chłopi służący w pie­ chocie wybranieckiej . Nie przyniosło również większej poprawy chłopom oczynszowanie w drugiej połowie X V I I I w., które zresztą dotyczyło przeważnie dóbr arcybisku­ pich. Całkowite oczynszowanie wsi położonych w ekonomii klonowskiej nastąpiło dopiero w 1862 r. Datą przełomową w dziejach chłopstwa sieradzkiego było uwłaszczenie (1864 r.), które radykalnie zmieniło w pierwszym rzędzie jego sytuację gospodarczą. Niemałą rolę w kształtowaniu życia wsi zarówno w X I X , jak i X X w. odegrały ośrodki przemysłowe i chałupnicze, które skupiały się. w północno-wschodniej części terenu. Na szczególną uwagę zasługuje wychodźstwo zarobkowe, głównie do Niemiec, w mniejszym stopniu do Danii, Francji, Rosji i Ameryki. Największe nasilenie tego ruchu trwało w latach 1890—1914 . W okresie międzywojennym nastąpiły w tej dziedzinie znaczne ogranicze­ nia. Wychodźstwo miało również duży w p ł y w na stan i kształtowanie się kultury wsi, a szczególnie na tradycyjny strój ludowy. 20 21 22 Typowe cechy stroju. Za charakterystyczne i podstawowe części stroju sie­ radzkiego, należy uważać u mężczyzn czapkę luśniowaną z siwym barankiem, kaszkiet granatowy zwany powiecikiem, kamizelkę dwu i trzyrzędową, spencer i portki z mate­ riału jednobarwnego lub w paseczki, z przewagą koloru czerwonego i zielonego, kapotę granatową fałdzistą zapinaną na guziki; u kobiet czepiec zwany kopką przewiązany jedwabnicą, chustki do okrycia latówki i pluszówki, koszulę pozbawioną haftu, szeroką kryzkę, kaftan z peleryną zw. mamelką, granatową węgierką z niebieskimi pętlami, wełniaki o dnie cynobrowym na sznurówce zwanej stónikiem przybrane czarną aksamitką, 4 t �sukienki z kupnego materiału robione na wzór stóników, zapaski samodziałowe często iglicowane b a r w n ą włóczką, wreszcie fartuchy marynusowe z obszytkiem (tabl. I). Do wymienionych części odzieży należy dodać strój obrzędowy, który również po­ siada swoją odrębną specyfikę regionalną. W czasie uroczystości weselnych drużbowie trzymając w ręku bat na sarniej nóżce, paradowali z wieńcami u czapek i z chustkami u boku sukman. Druhenki, jak też i panna młoda, miały w t y m czasie głowy okryte żakardowymi wstążkami i wieńcami (tabl. I , ryc. 52). W stroju sieradzkim do niedawna jeszcze można było znaleźć niektóre archaiczne formy przyodziewku. Do nich w pierwszym rzędzie należał ubiór przeznaczony dla umarłych, składający się z koszuli — zgła lub zgiełeczka oraz czapeczki —• duchenki (ryc. 11, 30, 49). Do tego typu należały również długie płótnianki i płachty odziewacźki. Obok cech wspólnych strój sieradzki posiadał pewne lokalne odmiany, z k t ó r j c h można było wyróżnić trzy grupy: klonowską, monicką tudzież łaską. Pierwsza grupa stroju jest ściśle związana z Borusami i dawną puszczą królewską. Pozostawała ona, zwłaszcza w X I X i X X w. pod silnym wpływem Kaliskiego i Wieluń­ skiego. Mężczyźni nosili tam długie białe kożuchy, białe płótnianki przepasane rzemien­ nym pasem oraz kapelusze ozdobione piórami kraski lub żołny. Kobiety Borowionki ubierały się w fartuszki z falbanką, granatowe kaftany, których peleryny zdobiły pacior­ kami, białe lniane chusty z frędzlami zwane niekiedy toktuskami z klokami. Panna młoda na upiętych wstążkach miała najczęściej ruciany lub barwinkowy wianek. W drugiej grupie, ściśle związanej ze starożytnym grodem nadwarciańskim i jego okolicą, na wyróżnienie zasługuje paradna kamizelka męska ze stojącym kołnierzem, de­ korowana guziczkami i sznureczkiem tudzież sukmana z wyłogami i kobiece fartuchy haftowane oraz chusteczki pozłacane (tabl. I , ryc. 5, 13, 16, 18, 43, 54). Trzecią wreszcie odmianę stroju sieradzkiego stanowi grupa łaska, która w północnej swej części uległa już całkowitej niwelacji. W grupie tej były rozpowszechnione czapki luśniowane wścieklice wiązane białą lub różową wstążeczką, wreszcie spencery, siwe płócienne kapoty i b i a ł e s u k m a n y , dekorowane czarną lub niebieską tasiemką. W Ldzaniu i okolicy dochodziły do tego białe włóczkowe pasy wiązane na lewym boku. W stroju kobiecym wyróżniały się okrągłe czepce z wiązadłami zwane holenderskimi oraz czerwone wełniaki z falbanką przyszyte do aksamitnych staniczków (ryc. 31, 32). W tkaninie zarówno wełniakowej jak i zapaskowej, zwłaszcza w okolicach Szczer­ cowa i Dłutowa daje się zauważyć dość poważne wpływy Piotrkowskiego. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Strój sieradzki różni się od strojów sąsiednich, t j . piotrkowskiego występującego na wschodzie, wieluńskiego na południu, kaliskiego na zachodzie oraz łęczyckiego na północy. Podstawowe składniki ubioru męskiego w Piotrkowskiem są następujące: kapelusz zw. ryjem, czapki granatowe, okrągłe, sznurowane czarną tasiemką, napierśnik haftowany białym płaskim haftem, portki z fartuszkiem w drobne prążki z przewagą kolorów gra­ natowego, czarnego i białego, lejbik z kołnierzem, najczęściej w drobne paseczki z obec­ nością koloru czerwonego, spencerek granatowy, obcisły oraz sukmana granatowa zapi­ nana na guziki. Ubiór kobiecy obejmuje: półczepiec ozdobny, koszulę haftowaną na mankietach i przyramkach, gorsety obcisłe sznurowane, ozdobione rózgami, staniki z falbanką, kaftany zaszewkowe i wcinane, długie białe bluzeczki gorsetowe, wełniaki suto sfałdowane; różnobarwne spódnice dekorowane u dołu wstążkami, długie zapaski z wełnianą sioteczką, koroneczką lub wstążkami, wreszcie zapaski naramienne robione w cztery i więcej nicielnic . W Wieluńskiem widzimy u mężczyzn baranicę okrągłą z barwnym dnem, czarny kapelusz przybrany czerwonym lub zielonym sznurkiem, lnianą koszulę ozdobioną na wykładzie czerwoną stebnówką i wiązaną pod szyją wstążeczką lub sznureczkiem z kuta­ sikiem, kamizelki, spencery i portki w kolorze najczęściej modrym lub białym, wreszcie 23 5 �sukmanę modrakową z organami t j . licznymi fał­ dami w tyle, a przy niej rzemienne pasy z kalitką lub pasy włóczkowe w prążki czerwonogranatowe. Charakterystyczne również dla tamtych okolic są wieńce u czapek drużbów robione ze słomy, krąż­ ków papierowych z błyszczącego szychu. Dość często drużbowie paradują w czasie uroczystości weselnych z malowanymi laskami, przepasani przez ramię b a r w n ą wstęgą. Strój kobiecy w Wieluńskiem również posiada swoją specyfikę regionalną. Obej­ muje on okrągły czepiec z wiązadłami, na który zimą zakładają chustkę selejówkę, czepiec o ruchomym dnie, zwany sroczką, r u r k o w a n ą fryzkę, barwny kabacik z zasobami (fałdami), fałdzisty wełniak na oplicku określany niekiedy mianem burki, zapaski na odziwkę i do pasa z trokami tkanymi na war­ sztacie, pończochy barwne, często modre z czer­ wonymi klinami oraz trzewiki z czerwonym wy­ szyciem. W Kaliskiem na odzież męską składały się: siwa wysoka czapka barankowa zdobiona wstążecz­ kami (m. in. żółtą), kapelusz słomiany - słómionka z czerwoną wstęgą, westka jednobarwna lub w dro­ bne prążki, ze stojącym kołnierzem, biała samo­ działowa kapota - kamzela sfałdowana w tyle i ob­ szyta czarną lub granatową taśmą, sukmana gra­ natowa lub niebieska, ze stojącym kołnierzem, obwiązana włóczkowym lub skórzanym pasem, Ryc. 1. zwanej K obieta w naramiennej zapasce Z a k r z e w k i , pow. Ł a s k . Fot. K . Wecel, 1957 r. fartuszka. „ . . . . , , dlu n l z e k o . l a , , , , n & 3 granatowy lub czarny lajbik o.bszyty niebieskim sznurkiem. Na kobiecą zaś odzież składały się olbrzymie czepce z bardzo szeroką fal­ banką, czarne lub granatowe sukienne kaftany z błyszczącymi guzikami, welniaki jedno i wielobarwne na stanikach sznurowanych barwną wstążeczką, wreszcie wełniane samo­ działowe zapaski . Strój łęczycki, z którego zachowały się do dziś już tylko relikty, obejmował u męż­ czyzn kapotę zieloną i jasnogranatową, spencer, kamizelkę, portki z samodziałów prze­ ważnie tkanych w drobne prążki zielone i czerwone, biały rypsowy gors czyli przodek czarną chusteczkę, którą wiązano pod szyją na węzeł, wysoki kapelusz, granatową roga­ t y w k ę z czarnym barankiem; u kobiet: koszulę z krezą, długi granatowy kaftan zwany przyjaciółką, wełniak na staniku z rękawami, k u p n ą chustkę do okrycia, kopkę (czepiec) z luźną falbanką z tyłu, oraz szeroki półczepiec ozdobiony wstążkami, wiązany w ko­ kardę na k a r k u . 24 23 R o z d z i a ł I OBECNY STAN STROJU LUDOWEGO N A B A D A N Y M OBSZARZE We wsiach położonych w pobliżu Sieradza i Widawy strój ludowy zachowali tylko niektórzy starsi mężczyźni (ryc. 2, 8, 9). Jest to przeważnie strój świąteczny składający się z kamizelki, spodni, spencerka, surdutu, granatowej kapoty, kaszkietu z daszkiem lub maciejówki. Znacznie większy zasięg posiada sieradzki ubiór roboczy, który obejmuje lnianą koszulę, portki oraz trepy pokryte skórą. 8 �Zarzucanie stroju odbywało się stopniowo; z powszechnego użycia wyszły najpierw czapki luśniowane, rogatywki, sukmany z wyłogami, lejbiki brunatne i oliwkowo-zielone, pasy włóczkowe i skórzane zw. trzosami, później kapoty granatowe i surduty, w końcu wreszcie spencery, portki z fartuszkiem, kaszkiety, koszule lniane z kupnymi wstawkami oraz obrzędowe chusteczki weselne młodzionów tj. drużbów. O wiele dłużej zachował się ubiór kobiecy, zwłaszcza w okolicach Sieradza, Widawy i Ldzania. Ubiór ten jest głównie przeznaczony na święta i uroczystości rodzinne. Młode mężatki i dziewczęta noszą kwieciste chusteczki, koszule o szerokich rękawach, spódnice 0 ozdobnych sznurówkach, fartuchy haftowane i starannie układane w fałdy oraz sznury paciorków upiększonych na ramionach b a r w n ą wstążką. Strój starszych kobiet jest prze­ ważnie ciemniejszy i obejmuje najczęściej spódnice, prosty szeroki fartuch, kaftan zwany szackiem, chustkę pluszówkę lub marynuskę oraz koszule z kryzą, rzadziej samodziałowy wełniak, zapaskę, kaftan z ogonem, chusteczkę turecką, czepiec, korale lub bursztyny. W okolicach Klonowej, Szadku i Pabianic występowanie ludowego stroju ogranicza się do form reliktowych. W bardzo dużym rozproszeniu można tam znaleźć pojedyncze czepce, zapaski, wełniaki. Niektóre części tradycyjnego stroju sieradzkiego, jak węgierki, kaftany z peleryną (mamelki), chustki latówki czy pozłacane straciły swą zupełną aktual­ ność jeszcze w pierwszych latach X X w. (ryc. 39, 54). Najdłużej przetrwał strój ludowy u osób starszych, pozostających zdała od wszelkich przemian społecznych. Najwcześnej zarzucili go ci wszyscy, którzy byli na wyrobku. Najbardziej skłonni do przyjmowania ubioru miejskiego okazali się mężczyźni. Dość wcześnie, bo jeszcze w drugiej połowie X I X w. rozpoczął się proces zarzucania tradycyjnego stroju ludowego. I g n a c j a P i ą t k o w s k a ze Smardzewa opisując kulturę ludową wsi Wróblewa robi uwagę, że „ . . . strój ludu zaczyna przybierać formy odrębne, zapożyczone od mieszkańców miasta..." . W kilka­ dziesiąt lat później, t j . w 1910 roku Stanisław G r a e v e stwierdza, że „Staroświeckie stroje męskie włościan w Sieradzkiem już wyszły zupełnie z użycia" . Po­ dobnie pisze w swej pracy Józef Kobierzycki z Bogumiłowa" . Nietylko wymienieni pisarze sieradzcy zwracali uwagę na ten stan rzeczy, lecz także i działacze spo­ łeczni, a szczególnie k s i ę ż a - . Ziemiaństwo chcąc podtrzymać tradycyjny strój żądało od uczestników dworskich dożynek ubierania się w miejscowy strój ludowy. Niektóre dwory nie chcąc dopuścić do roz­ powszechnienia welonu, wypożyczały do ślubu wieńce 1 kwieciste wstążki, obdarowując przy tym pannę młodą datkiem pieniężnym . Proces zanikania stroju ludowego trwał z górą 75 lat; miał on jednak niejednolity przebieg w róż­ nych częściach omawianego obszaru, na co złożyło się wiele przyczyn i okoliczności. Informatorzy nie­ jednokrotnie podkreślali, że upadek ubioru wiej­ skiego nastąpił na skutek ośmieszania go przez mieszczan i ludzi „od waszeci", którzy już „pogubili szmaty i odmiennie się nosili". Tych wszystkich, którzy ubierali się w tradycyjny przyodziewek po­ gardliwie nazywano granosami* . 26 27 2S 9 30 1 Ryc. 2. Mężczyzna w czapce m a c i e j ó w c e i s a m o d z i a ł o w e j kamizelce, wieś Monice, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r. 7 �Były to jednak przyczyny pośrednie, powstające już w czasie rozkładu tradycyjnej kultury. Istotne przyczyny wiązały się ściśle z sytuacją ekonomiczno-społeczną. Po 1872 r. a więc po wojnie francusko-niemieckiej rozwinęła się na wielką skalę emigracja do państw europejskich, a zwłaszcza do Niemiec, która objęła również ludność powiatu sieradzkiego i łaskiego. Emigrująca ludność chętnie pozbywała się przyodziewku wiejskiego i prze­ bierała się w tandetę miejską. Niemały pływ na stan i zanikanie stroju miał okręg łódzki oraz rozwijające się tkactwo chałupnicze, głównie skupione wokół Pabianic i Lutomierska. Dotkliwą stratę poniósł również strój ludowy w czasie ostatniej wojny światowej. Ludność polska wysiedlona przez Niemców w sposób jak najbardziej okrutny, nie miała najczęściej możliwości zaopiekowania się swoim ruchomym majątkiem, wśród którego znajdował się również tradycyjny przyodziewek. Do wyniszczenia odzieży reliktowej, zwłaszcza w ostatnich latach, przyczyniła się szeroko propagowana akcja skupu odpad­ ków użytkowych. W t y m czasie do najbardziej nawet oddalonych wsi docierali szma­ ciarze chadrużkowie, smatkowie, którzy drogą wymiany zabierali ze skrzyń i strychów tradycyjny przyodziewek ludowy. Wiele też wełniaków i zapasek starego typu dzięki rozwijającemu się dziewiarstwu ręcznemu zostało sprutych i przeznaczonych na swetry, spódnice, chustki itp. Obecnie obserwujemy również i odwrotne zjawisko, a mianowicie wkraczanie na wieś niektórych części stroju, jak zapasek do odziewu i wełniaków, produkowanych na war­ sztatach spółdzielni „Sztuka Sieradzka" i SS. Urszulanek w Sieradzu. R o z d z i a ł II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU SIERADZKIEGO Materiały jakimi rozporządzamy do napisania niniejszego rozdziału odnoszą się do X I X i X X w. (1822—1957). Pochodzą one zasadniczo ze źródeł drukowanych oraz z w y ­ wiadów terenowych przeprowadzonych przez autora w latach 1954—1957. Materiały te nie są jednolite, zwłaszcza w odniesieniu do lat przypadających na okres rozkładu for­ macji feudalnopańszczyźnianej tudzież zakończenia procedury związanej z uwłaszczeniem, której koniec przypada około 1870 r. Malowidła drzwiowe z X V I I w. przedstawiają dwóch chłopów pańszczyźniach, z których jeden pochodzi ze wsi królewskiej, drugi szlacheckiej (ryc. 3 i 4). Jak wynika z notatek zaczerpniętych z Dzienników Urzędowych, ubiór chłopów pań­ szczyźnianych w pierwszej połowie X I X w. obejmował następujące części: koszulę płó­ cienną, spodnie najczęściej z płótna zgrzebnego lub cienkiego w paski lub w kolorze białym, zwane dość często gatkami oraz sukienne granatowe, rzadziej zaś drelichowe; kamizelkę plócienkową ciemną lub sukienną czarną albo granatową, niekiedy ozdobioną mosiężnymi guzikami; spencer płócienny w paski lub sukienny granatowy; katankę su­ kienną granatową obszytą w Mnichowie białym sznurkiem; kapoty płócienne; suk­ many sukienne s i w e określane również jako b i a ł e , granatowe podszywane białym płótnem, a w okolicach Szczercowa zaopatrzone jeszcze w klapy z zielonego sukna i w mosiężne guziki; czapki trojakie, jedne rogate z sukiennym wierzchem i z otokiem z siwego baranka, drugie okrągłe sukienne granatowe z daszkiem zwane kaszkietami, trzecie siwe z uszami, buty ordynaryjne lub pasowe na obcasach i podkówkach. Mniej rozpowszechnione w t y m czasie były niebieskie wołoszki lub siwe z taśmami, kapelusze czarne okrągłe oraz chustki płócienkowe czerwone w kwiaty, używane do zakładania na szyję. Zarówno wołoszki, jak i chustki nawiązywały najwyraźniej do mody jaka wówczas panowała po miastach . 32 8 �Do lego okresu odnoszą się również ogólne opisy stroju sieradzkiego, tak mężczyzn jak i kobiet sporządzone przez rejenta i archiwistę sieradzkiego, Antoniego Pstrokońskiego z Paparonu , zmarłego w 1843 r., a ogłoszone drukiem przez Józefa Szaniawskiego . Według jego relacji chłopi chodzili latem do pracy w słomianym kapeluszu własnej roboty, w koszuli związanej pod szyją wstążeczką tudzież w spodniach z fartuszkiem, t j . z rozporkiem zapinanym na boku; na święta zaś w porze letniej wdziewali zgrzebną białą sukmanę, kapelusz czarny z kulistą główką i szerokim rondem, wreszcie buty na obcasach podbite grubymi pcdkówkami. Nieco odmiennie przedstawiał się ubiór noszony zimą. Obejmował on: czapkę z siwym barankiem przybraną wstążkami, s u k m a n ę nie­ bieską, granatową lub białą ze stojącym kołnierzem, a dekorowaną seledynową lub czer­ woną taśmą, pas wełniany czerwony do przewiązania, sukmany oraz barani k o ż u c h . 33 34 33 WIU, SZLACHECKA. Ryc. 3. C h ł o p ze w s i szlacheckiej w ubiorze roboczym na f r a g ­ mencie d r z w i z X V I I w . C h o j n ę , pow. Sieradz. Fot. M a ś l i ń s k i 1957 Szaniawski do zagadnienia stroju i rekwizytów obrzędowych odnoszących się do formacji feudalnopańszczyźnianej dostarcza niewiele. Pisze on, że ,,w wigilię ślubu młodziani w y ­ strojeni w świąteczne szaty (.) chustami przez r a m i ę przepasani, w towarzystwie drużby białym ręcznikiem na wzór rańtucha przepasanego, z kapłonem pod pachą na podarunek i pałkami w r ę k u , przybywają do dworu, prosząc pana miejscowego o zezwolenie na ślub, tudzież o dziewki dworskie na obchód weselny". Należy t u jednocześnie zaznaczyć, że zwyczaj u młodzianów przepasywania chust przez ramię przetrwał do końca X I X w. Według tego zwyczaju przewiązywano duże czerwone chusty tzw. ponsówki przez ramię, 9 �krzyżując je na piersiach i plecach. W tym mniej więcej czasie przyjmuje się moda wśród „młodzionów" przypinania białych lub czerwonych chustek na prawym lub lewym boku. Od Szaniawskiego dowiadujemy się również, że na czele wesela jechali konno młodzianowie zaopatrzeni w baty . O. K o l b e r g w opisie obrzędów weselnych z 1843 r. odnoszącym się do okolic Warty i Dobrej podaje: „Drużbowie dwaj Pana-młcdego w modrych sukmanach nasu­ nąwszy na ucho siwe czapeczki z czarnym barankiem, opasane wieńcem ziół naokoło, przystrojeni w wstążki białe i czerwone spływające z ramion, konno objeżdżają wieś . - ^ a s z a j ą c gości na w e s e l ę " . Wielce ciekawym w tym okresie było również śmiertelne odzienie, w którym chowano zmarłych mężczyzn. Składało się ono ze zgla, to jest długiej koszuli na wzór alby uszytej oraz z płóciennej białej czapeczki zwanej duchenką . Strój kobiecy z okresu pańszczyźnianego składał się, jak to wynika z relacji Szaniaw­ skiego z pasiastych wełniaków samodziałowych, granatowego kaftana z błyszczącymi guzikami oraz z dwóch rodzajów chustek na głowę; kolorowej kwiecistej i białej, tudzież z „trzewików na wysokich napiętkach". Do tego dochodziły szklane różnobarwne paciorki, mosiężne obrączki, brązowe pierścionki z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej oraz kwiaty noszone przez dziewczęta przy chustkach na głowie. Tenże autor informuje, że kobiety wiejskie „ . . . zahartowane na zimno, zwykle boso chodziły (...) i nigdy nie ujrzałeś (ich) z gołą g ł o w ą . . . " Od niego również dowiadujemy się, że w Sieradzkiem na głowę panny młodej zakładano „mnóstwo wstążek różnokolo­ rowych i świecidełek, a na sam wierzch koronę błyszczącą (...)", druhnom natomiast „staroświeckie czółka czarne aksamitne, wstążkami jasnych kolorów ubarwione" . 3S 37 38 3 9 40 Dla uzupełnienia tego opisu, należy jeszcze dodać trzy lakoniczne notatki dotyczące stroju młynarki z Zygier z 1823 r., czterdziestoletniej kobiety z Piasków z 1832 r., wreszcie szesnastoletniej dziewczyny zmarłej z wyczerpania na ulicy Zduńskiej Woli w 1856 r. Pierwsza posiadała: tołubek modry podbity kuczbają i ozdobiony aksamitną przepaską, spódnik wełniany w czerwone pasy na staniku swojej roboty; fartuch płó­ cienny niebieski w paski drobne białe z falbanką u d o ł u ; druga koszulę lnianą płócienną, dwie sukienki, jedną spodnią „płócienkową w paski czerwone", drugą wierzchnią perkalową w kwiaty, pończochy czarne, półciżemki s k ó r z a n e ; trzecia wełniak w białe i szare paski, grubą płócienną koszulę, takąż płachtę do okrycia, chustkę płócienną. Ta ostatnia zamiast obuwia miała na nogach g a ł g a n y . 41 42 43 W podanych materiałach o stroju kobiecym nie znajdujemy żadnych danych o czep­ cach, choć w t y m czasie uczestnicy wesela śpiewali o nich w pieśniach oczepinowych. Sieradzki strój ludowy, posiadał więc w okresie pańszczyźnianym dużą rozmaitość form i był głównie oparty na wyrobach samodziałowych, a zwłaszcza na tkaninach lnianych w naturalnym kolorze. Na szczególne podkreślenie zasługuje biała odzież lniana, która niewątpliwie genezą swoją sięgała odległych czasów. Stuletnia kobieta z Monie utrzymuje, że jeszcze około 1880 r. niektórzy starzy gospodarze chodzili w podobnym przyodziewku. Odzież wierzchnią szyto z sukna białego i barwionego. W okresie 1860 —1870 r. zostały całkowicie zarzucone siwe uszate czapki, lniane gatki (portki), płócienne spencery w paseczki, katanki granatowe obszywane sznurkiem, sukmany o stojącym kołnierzu dekorowane seledynową i czerwoną oraz częściowo płócienne kapoty. U drużbów i młodzianów wychodzą w t y m z powszechnego użycia motywy dekoracyjne, białoczerwone wstążki, ręczniki, a u naturalne kwiaty. obcisłe białym taśmą czasie druhen W latach 1870 — 1918 życie i kultura mas chłopskich uległy znacznym zmianom pod w p ł y w e m masowej emigracji sezonowej, zwłaszcza do Niemiec, oraz na skutek silnego oddziaływania ośrodków produkcyjnych i handlowych. W tym czasie odzież ludowa uległa modernizacji, a wiele jej tradycyjnych składników zostało całkowicie zarzuconych. 10 �Spośród przyodziewku męskiego najbardziej rozsławione były w ub. wieku portki, o których śpiewano w Łęczyckiem i południowym Mazowszu „Od Sieradza portki modre, nie chciały mnie panny żodne". W drugiej połowie X I X w. ustąpiły one zwłaszcza w nadwarciańskiej części Sieradzkiego portkom szytym z samodziałowych tkanin prąż­ kowanych o przewadze koloru czerwonego i czarnego (tabl. II). Posiadały one szerokie nogawice oraz fartuszek zapinany z boku. Pod koniec tego wieku stały się modne spodnie z rozporkiem szyte już z materiałów fabrycznych. Kamizelki sukienne zwane również lejbikami, były już za czasów pańszczyźnianych dwojakiego rodzaju; jedne granatowe gładkie, inne brunatne lub oliwkowozielone o sto­ jącym kołnierzu, dekorowane czerwonym sznurkiem i białymi guziczkami (ryc. 13, 23). W drugiej połowie X I X w. kamizelki gładkie zaczęto przybierać na przodzie guziczkami Ryc. 4. C h ł o p ze wsi k r ó l e w s k i e j w ubiorze roboczym r.a frag­ mencie d r z w i X V I I w . Chojnę, pow. Sieradz. Fot. M . M a ś l i ń s k i 1957 uszeregowanymi w dwa lub trzy rzędy. Drugi typ kamizelki noszony był do grar.atowej sukmany przystrojonej czerwoną dekoracją której krój, jak twierdzą J. Kobit..zycki i St. Graeve , odpowiadał kontuszowi kościuszkowskiemu. Sukmanę, jak i wymienioną kamizelę, używali chłopi mieszkający w dawnym starostwie sieradzkim. Był to praw­ dopodobnie ubiór piechoty wybranieckiej osiadłej w tymże starostwie; przetrwał on w formie reliktowej do pierwszej wojny światowej. Bardziej rozpowszechniona wśród zamożniejszych kmieci była sukmana sukienna granatowa lub siwa, a u biedoty wiejskiej płótnianka biała, niesłusznie przez redaktorów listów gończych, zwana s u k m a n ą . Najdłużej, 44 11 �bo do naszych czasów przetrwała s u k m a n a g r a n a t o w a , suto sfałdowana. Do niej to używano pasów włóczkowych lub skórzanych. Płótnianki białe robione niekiedy ze zgrzebnicy, noszono jeszcze na początku bieżącego stulecia. Zarówno płótnianki jak i sukmany były w drugiej połowie X I X i na początku X X w. wypierane przez tzw. surduty, szyte z materiału fabrycznego pochodzenia. Poważne zmiany zachodzą również w koszuli męskiej. Szyje się je wprawdzie jeszcze z płótna lnianego, lecz wszywa się już kawałki białego perkalu i układa w podłużne zakładeczki, tworząc w ten sposób ozdobne napierśniki zapinane często z boku na gu­ ziczki z masy perłowej. Należy dodać, że dotąd jeszcze boczne zapinanie koszul uważa ludność miejscowa za w y m y s ł niemiecki. W t y m okresie modne również były długie kożuchy, tzw. tołuby lub dubloki. Naby­ wano je na dorocznych jarmarkach w Sieradzu lub Kaliszu. Zarzucono je po pierwszej wojnie światowej. Śmiertelne odzienie umarłych, więc zgło i duchenka były jeszcze aktualne na począt­ k u X X w. a nawet w sporadycznych wypadkach w 1939 r . . 45 Czapek już w okresie pańszczyźnianym było kilka odmian; najdłużej przetrwały czapki luśniowane z szarego baranka o brunatnym dnie aksamitnym, ozdabiane po bokach niebieską lub czerwoną wstążką oraz czapki rogate, posiadające wierzch z modrego sukna, a w otoku przeważnie siwy baranek. Pierwsze już na początku X X w. były unikatami, drugie jak twierdzi Graeve około 1910 r. były wypierane przez kaszkiety zwane powiecikami (tabl. I). Bardziej wykwintnym nakryciem głowy były sukienne kapelusze upowszechniające się na przełomie X I X i X X w. Podstawowym obuwiem chłopa pańszczyźnianego były buty. Biedniejsi sprawiali sobie do 1914 r. buty zwyczajne z gorszej skóry, tzw. ordynaryjne; kupowano je przeważnie na kramikach miejskich. Bute te miały przyszwę i cholewę jednolitą. Bogatsi nabywali jeszcze w drugiej poł. X I X w. buty z lepszej skóry, zwykle robione na miarę, stąd na­ zywano je pasowymi, te zaś wyparte zostały jeszcze w drugiej połowie X I X w. przez buty karbowane, które z kolei wyszły z mody po pierwszej wojnie światowej. Chusty kobiece można podzielić na dwie zasadnicze grupy, na wełniane w barwne kwiaty, które później określano mianem marynusek oraz na chusty białe płócienne, własnej roboty, zwane niekiedy łoktuskami. W drugiej połowie X I X r. weszły chusty tureckie, wyzłacane jedwobki czyli jedwabnice używane do czepców, pluszówki, wyrabiane przez weberów głównie zduńskowolskich i pabianickich oraz chustki szyte domowym spo­ sobem z materiałów kupnych, jak z batystu lub jedwabiu. Odziewaczki czyli tzw. płachetki, służące do okrycia ramion, były białe z cienkiego lub zgrzebnego płótna, nie zawsze zaopatrzone po brzegach frędzlami. Najdłużej przetrwały one wśród biedoty wiejskiej. Bogatsze gospodynie posiadały obrusy wełniane, które zaczęły narzucać pod koniec ub. wieku. W tym czasie zaczęły one również nosić duże chusty do odziewu, grubsze zimą, cieńsze latem. Te ostatnie nazywano latówkami. Pierwszorzędną pozycję w stroju Sieradzanek zajmowały czepce. Dzielono je na trzy zasadnicze grupy: na czepce falbanki czyli rąbki, na czepce kopki i czepce okrągłe. Najstarsze i zarazem najskromniejsze były rąbki, pod chustki marynuski lub tureckie. One też najwcześniej zostały zarzucone, gdyż już na przełomie X I X i X X w. Największą jednak popularnością cieszyły się kopki, które przetwały do naszych czasów. Przy kopkach na szczególną uwagę zasługuje tiulowe dno, które w drugiej po­ łowie X I X w. ozdabiano drobnym ażurowym haftem. Dopiero w pierwszych latach X X w. ich motywy zdobnicze są bardziej zróżnicowane i dają bogatsze efekty kompozycyjne (ryc. 50, 63). Czepce okrągłe, których początek przypada na pierwsze lata bieżącego wieku, były dwojakie, o główce dość wysokiej z licznymi nad czołem falbankami ozdobionymi kawał12 �kami barwnej wstążki i tzw. olenderskie o główce z cienkiego tiulu przylegające do wło­ sów i posiadające przy szyi karbowaną falbanką. Czepce olenderskie pojawiły się najpierw u kobiet zamieszkałych we wsiach weberskich, a więc w okolicach Pabianic, a następnie przyjęły się na terenie Łaskiego i częściowo Piotrkowskiego (gdzie zwano je pabianickimi) wypierając z powszechnego użycia kopkę. W okresie pańszczyźnianym koszula kobieca była szyta z lnianego płótna i składała się z dwóch części: zgrzebnego dołu i paczesnej góry. Należy przypuszczać, że szyto je w e d ł u g kroju p o n c h o , którego ślady przetrwały prawie do naszych czasów. W drugiej połowie X I X w. pojawiają się koszule przyramkowe, których plecy i przody są z jednego płatu o naszytych prostokątnych kawałkach materiału na ramionach. W t y m czasie powszechnie wyszywa się białą, rzadziej niebieską lub czerwoną nicią przyramki oraz mankiety. Kaftany zwane dość często mamelkami były noszone przez zamożniejsze kobiety jeszcze na początku X X w. (ryc. 36—39). Należy przypuszczać, że obok mamelki używały kobiety w pierwszej połowie ub. stulecia kaftany czerwone samodziałowe o półokrągłym tyle, które były pozbawione kołnierza. W drugiej połowie ub. wieku pojawiają się u nich kołnierze, oraz pętelki z czarnego sznurka do zapinania, wreszcie aksamitne naszywane na przodzie i rękawach. Szyto je wówczas również z modrego, ciemnozielonego materiału a nawet z tkanin w paseczki. Użytkowność powszechna tych kaftanów kończy się na krótko przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Zostały one bowiem wyparte przez kaftany, zwane szackami. Kaftany watowane zaopatrzone pętelkami a ozdobione często aksamitką, nazywano jubkami. Pojawiły się one dopiero w czasie pierwszej wojny światowej. W drugiej połowie X I X w. były rozpowszechnione dwa typy wełniaków, tzw. buroki 0 szerokim dnie czerwonym z bardzo wąskimi pojedynczymi lub podwójnymi prążkami w innym kolorze oraz tzw. modraki o podobnym układzie, lecz o ciemnoniebieskim tle 1 jaśniejszych prążkach. W X X w. weszły w użycie wełniaki posiadające tło zielone, fioletowe i inne. Wełniaki noszono przeważnie na stanikach które szyto z tkaniny sa­ modziałowej lub kupnego marynusu w duże kwiaty w kolorze białym lub czerwonym (ryc. 31, 32 , 33) . Oddawna również noszone były spódnice z kramnego materiału. W Dzienniku Urzędo­ w y m z 1832 r. znajdujemy wiadomość, że kobieta z Piasków posiadała jedną spódnicę „płócienkową w paski czerwone", drugą perkalową w k w i a t y T a k i e przetrwały do naszych czasów. Spódnice były do pasa i te zwano obracajkami, lub na sznurówce zwane stónikami albo sznurówkami. Sznurówki starannie ozdabiano aksamitką. 46 Fartuchy płócienkowe w biało-niebieskie paseczki z falbanką były noszone w Sieradz­ kiem w pierwszych latach Królestwa Kongresowego. Podobne fartuchy występowały jeszcze w X X w. Największe rozpowszechnienie ich przypada na drugą połowę X I X w. (tabl. I). Szyto je z płócienek, barwnych marynusów, alpagi batystu itp. W t y m czasie upowszechnia się również płaski haft na fartuszkach (ryc. 61). W materiałach odnoszących się do pierwszej połowy X I X w. brak wzmianki dotyczącej fartuchów szytych z materiałów samodziałowych; nie mniej należy przypuszczać, że wówczas już wchodziły one w skład stroju kobiecego. Ignacja P i ą t k o w s k a w swym artykule drukowanym w „Wiśle" w 1889 r. podaje zaledwie drobną wiadomość o far­ tuchu i to w dodatku tylko do okrycia, pomijając zupełnym milczeniem samodziałowy fartuch do pasa. Jak wynika z badań terenowych, zapaski robiono z tzw. przeróbki, t j . tkaniny lnianowełnianej, składającej się z t ł a i prążek. Podlegały one również w p ł y w o m mody. W dru­ giej połowie X I X w. tła były szerokie czerwone (cynobrowe), a prążki pojedyncze w dwie lub trzy nitki. W X X w. pojawiają się w nich prążki zespołowe, ożywione dość często b a r w n ą przewłoczką, a tła zwężają się lub zachowują dawną szerokość. 13 �Trzewiki na wysokich obcasach oraz półciżemki były noszone w latach czterdziestych i pięćdziesiątych ub. wieku, dopiero pod koniec X I X wieku zjawiły się nowe fasony obuwia kobiecego, jak juchtowe buciki sznurowane o długiej cholewce i dość szerokim obcasie, które ozdabiano na napiętkach mosiężnymi gwoździkami. Około 1880 r. pojawia się na wsi sieradzkiej welon, który przez długie lata konkuruje z koroną panny młodej. Wraz z koroną ustępuje również przed I wojną światową staro­ świecki zwyczaj obcinania włosów młodusze w czasie obrzędowych oczepin. Dalszy rozwój stroju głównie kobiecego obserwujemy w latach 1918 — 1957, dotyczy on ledwie k i l k u jego składników; w t y m okresie pojawiają się chustki z kupnego ma­ teriału ręcznie haftowane, koszule karczkowe, luźne sznurówki przy spódnicach posia­ dające dość często układankę w tzw. wdoę, kaftany zwane szackami, siwe zapaski do Ryc. 5. Ubiory o d ś w i ę t n e . M n i c h ó w , pow. Sieradz. Ziemia, 1913, n r 38 str. 620. Fot. B. C h o l e w i ń s k i odziewu, batystowe białe fartuszki regularnie fałdowane, wełniaki tzw. łowicoki oraz płytkie pantofle-czółercka. Na ten okres przypada również rozkwit barwnego haftu, k t ó r y szczególnie zarysował się na świątecznych fartuszkach batystowych dziewcząt i młodych mężatek (ryc. 43). 14 �Strój męski już w latach międzywojennych ograniczał się jedynie do form reliktowych. W tym czasie stają się modne maciejówki, kapelusze ryżowe i trzewiki sznurowane t u ­ dzież buty na krzywych prawidłach. Na wieś sieradzką dość wcześnie, bo już w pierwszej połowie X I X w., docierają to­ wary tekstylne' , największe jednak ich nasilenie przypada dopiero na lata 1870—1918, kiedy to ludność Sieradzkiego posiada żywe kontakty z miastem. Wtedy nabywa ona w pobliskich miasteczkach materiały łokciowe, sukna, marynusy, weby, alpagi, cajgi, barchany oraz materiały gotowe, jak chustki, chusty, szale, pończochy, welony, czapki, obuwie i ubrania męskie. Osoby wyjeżdżające do Niemiec na saksy przywożą z sobą koronki, wstążki, nici, guziczki, a nierzadko nawet całe garnitury. Wyroby te stopniowo wyparły tkaniny samodziałowe i w rezultacie przyczyniły się do zaniku tradycyjnego stroju sieradzkiego. Najbardziej konserwatywni w zachowaniu ubioru ludowego okazali się w pierwszym rzędzie ludzie starzy, pamiętający dawne czasy oraz gospodarze, żyjący w k r ę g u swej rodziny i sąsiadów. Największymi kosmopolitami w dziedzinie stroju okazali się ci wszyscy, którzy pracowali po miastach lub rok rocznie jeździli w celach zarobkowych do obcych krajów. Oni, jak potwierdzają liczne wypowiedzi informatorów, nie tylko porzucili przy­ odziewek ludowy, ale ośmieszali tych wszystkich co go jeszcze nosili, nazywając ich granosami lub starowierami. Dość poważne różnice zachodziły między ubiorem ludności ubogiej, a zamożnej. Kobiety z bogatych rodzin nosiły między innymi kosztowne mamelki, węgierki, chusty pozłacane oraz liczne sznury bursztynów i korali, mężczyźni nosili kożuchy, sukmany z wyłogami, buty karbowane tudzież pasy skórzane zwane trzosami. Taki przyodzie­ wek wśród ludności ubogiej należał do prawdziwych wyjątków. Różnice mająt­ kowe wyrażały się także w ilości posia­ danej odzieży, w jej wykonaniu i wyglądzie. O t y m jaka była sytuacja biednych podaje jedna z klonowskich piosenek: 8 Gospodarski synie nie chodź-ze ty [do mnie, bo jo ni móm majuntecku, nie znajdzies go u mnie. Bo mój majuntek [ten wionek na głowie i ta jedna sukienecka [co jóm mom na sobie; sukienecka jedna i fartusek jedyn, a idź sobie ty do takij [co ich mo ze siedym. Służba i urzędnicy dworscy oddawna ubie­ rali się po m i e j s k u podobnie jak rze­ mieślnicy wiejscy; tylko żony niektórych nosiły tradycyjny strój ludowy. 43 Ryc. 6. U b i ó r m ł o d e j m ę ż a t k i . C h a r ł u p i a Mała, pow. Sieradz. Wieś Ilustrowana, 1910, V I I I , 23 15 �R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU SIERADZKIEGO Obecny stan ludowego stroju sieradz­ kiego oraz zasięgi niektórych jego skład­ ników, zostały opracowane na podstawie wywiadów terenowych, przekazów druko­ wanych tudzież materiałów ikonograficz­ nych i zapisków muzealnych. W X I X w. strój sieradzki skupiał się na terenie po­ wiatu sieradzkiego i łaskiego (mapa 1, 2). Jego zasięg przebiegał na wschód od pow. piotrkowskiego, na północ od łęczyckiego a częściowo tureckiego i na zachód od kaliskiego, wreszcie na południe od wie­ luńskiego. Częściowo tylko na północy granica tradycyjnego stroju sieradzkiego zbiegała się z doliną rzeki Ner, która oddawna stanowiła linię graniczną między województwem łęczyckim i sieradzkim. Występowanie tego stroju odpowiada pra­ wie w całości regionowi sieradzkiemu, jaki przedstawił Oskar Kolberg w drugiej połowie X I X w., włączając w jego granicę następujące miasta i miasteczka: Sieradz, Łask, Pabianice, Szadek, Zduńska Wola, Widawa, Szczerców, Burzenin, Złoczew i Lutomiersk . Należy dodać, że ta ostat­ nia miejscowość leży już poza linią wystę­ powania stroju sieradzkiego. 50 Ryc. 7. U b i ó r d z i e w c z y n k i . O d b i t k a z reprodukcji obrazu F I . Piekarskiego. Biskupice, p o w . Sieradz. 1911 r . Występowanie kopki jest ściśle związane z mamelką. Linia ich zasięgu na wscho­ dzie, południu i zachodzie pokrywa się prawie z dawną granicą stroju sieradzkiego. Podobną pozycję zajmuje fartuch z obszytkiem, z tą jednak różnicą, że w części południowo-zachodniej przesuwa się nieco k u północy. Natomiast zgło i zgielko pokrywa się z północną i południową linią kopki sieradzkiej, wykracza zaś poza nią na wschodzie i zachodzie, obejmując niewielki skrawek Piotrkowskiego i znaczniejszy obszar Kaliskiego. Dość interesująco przedstawia się również zasięg duchenki, który wykracza na wschodzie poza linię dawnej granicy stroju sieradzkiego. Na północy trzyma się on doliny Neru (mapy 37 i46). Bardziej zwężony zasięg na terenie Sieradzkiego przedstawia chustka i bat młodziana, gdyż ich linia ostatecznego występowania na północo-wschodzie pozostaje w dużej odleg­ łości od granicy dawnego zasięgu stroju sieradzkiego. Składniki te również wkraczają na teren Kaliskiego i Wieluńskiego. Z tych kartograficznych ujęć wynika, że najbardziej zwarcie przebiegają linie zasięgu wymienionych składników na zachodzie i południowym zachodzie zbliżając się w dużym stopniu do średniowiecznej granicy kasztelanii sieradzkiej i granicy archidiakonatu uniejowskiego. Na wschodzie i północy zasięgi te są w dużym rozproszeniu gdyż działały t u przede wszystkim miasta przemysłowe i ośrodki chałupnicze. Obecny zasięg stroju sieradzkiego skupia się głównie w dorzeczu rzeki Warty, Widawki, Niecieczy, Grabi oraz częściowo Łużycy. Największe jednak jego zagęszczenie występuje 16 �w okolicach Sieradza, Widawy i Ldzania, gdzie strój ludowy jest noszony nietylko przez starsze kobiety, ale i przez młode mężatki, a niekiedy nawet przez dziewczęta. Ludność tych okolic, najczęściej osiadła w dawnych dobrach królewskich i kościelnych, odznacza się większym konserwatyzmem i przywiązaniem do kultury swoich przodków niż ludność mieszkająca w innych częściach Sieradzkiego. W północnej części omawionego obszaru, a więc w okolicach Pabianic, Szadku oraz na południu w okolicach Klonowej, Konopnicy i Szczercowa, strój ludowy został całkowicie zarzucony. Na ten stan złożyło się wiele przyczyn społecznych i ekonomicznych. R o z d z i a ł IV OGÓLNY OPIS SIERADZKIEGO STROJU MĘSKIEGO U b i ó r r o b o c z y . Ubiór męski przeznaczony do noszenia na codzień składa się z koszuli zapinanej na guziki lub wiązanej białym trokiem, z portek, kamizelki jednorzędówki, spancerka, długiej kapoty, butów, kaszkietu granatowego lub czarnego oraz kapelusza przybranego czarną wstążeczką (tabl. I). W ubiorze roboczym letnim stosowano materiały lniane samodziałowe w naturalnym kolorze lub farbowane przeważnie na czarno, zimą zaś przeważały wełniane. Do roboty używano również podniszczonej odzieży świątecznej, którą określano jako liche szmaty. Kawalerowie wychodzili do pracy staranniej ubrani niż mężczyźni żonaci. Wystrzegali się oni przede wszystkim odzieży łatanej i dziurawej. W czasie żniw pracowano naj­ częściej boso, w lnianej koszuli i portkach, w kapeluszu o szerokim rondzie. Na bosaka wykonywano również i inne prace rolne, jak orkę i pielonkę. Zimą natomiast pracowano w obrębie zagrody najchętniej w trepach lub drewniokach. S t r ó j ś w i ą t e c z n y . Strój świąteczny był barwny, bardziej paradny i szyty z droż­ szych materiałów. Głównie przeznaczano n a ń tkaniny wełniane własnej produkcji lub kup­ ne. Obejmował on: koszulę lnianą przy której napierśnik, kołnierzyk i mankiety były z bia­ łego perkalu lub weby; portki jednobarwne, niebieskie, granatowe, zielone, czarne lub z'fmateriału pasiastego tkanego w drobne różnobarwne prążki; spancer czerwony, mo­ dry, granatowy lub czarny w poziome paseczki, zapinany na klapki, guziki lub pętelki; lejbik czarny, granatowy albo brunatny oz­ dobiony 2 — 3 rzędami guzików; sukmana granatowa rzadziej czarna rzęsista, to jest sfałdowana w tyle, niekiedy z amarantowymi Ryc. 8. Staruszek w granatowej sukmanie i butach karbowanych. Ruda, pow. Sieradz. Fot. H. Ś w i ą t ­ k o w s k i , 1949. 2 Strój sieradzki 17 �wyłogami; surdut wcięty dwurzędowy, czarny, granatowy lub szaraczkowy; buty czarne skórzane o długich karbowanych lub gładkich cholewach. Okrycie głowy stanowiły czapki rogatki, kaszkiety tudzież sukienne i słomiane kapelusze, przybrane, czerwoną, zieloną lub czarną wstążką, za którą z prawej strony wtykano pawie pióro lub kwiatki. Koszulę odświętną wiązano pod szyją bawełnianą tasiemką zwaną krępą, która była najczęściej czerwona, amarantowa, rzadziej natomiast niebieska lub zielona. Koszulę ślubną wiązano białą krępą. Później, to jest w pierwszych latach X X w. upowszechniły się guziczki maciczkowe. W ciepłe i gorące niedziele tak młodzi jak i starzy chodzili koło domu tylko w koszuli, lejbiku, portkach i pięknie wyczyszczonych butach. Idąc do kościoła lub na jarmark w k ł a ­ dali sukmanę względnie surdut. Bywało w powszechnym zwyczaju, że mężczyzna tańcząc, zwłaszcza owijoka (taniec w tempie oberka) zakładał połę długiej sukmany na lewą r ę k ę . Zimą mężczyźni nosili czapki barankowe, buty wysłane wiechetkami z żytniej słomy, kalesony płócienne, kożuchy, a przy sukmanach bogatsi pasy skórzane tak zwane trzosy, biedniejsi pasy włóczkowe barwne, wełniane. Nogi okręcano płóciennymi lub wełnianymi onucami zwanymi owikami. W dni mroźne i śnieżyce zarzucano na głowę i szyję weł­ niane chustki kobiece. Między ubiorem chłopców, kawalerów, żonatych i starców zachodziły pewne różnice. Dzieci dość długo chodziły w koszulkach lub sukienkach na staniczku. Małym chłopcom szyto przeważnie czapeczki z pomponikami. W późniejszych dopiero latach sprawiali rodzice swym dzieciom godniejszą odzież. Kawalerowie nosili się zawsze staranniej i modniej; najmniej postępowi w odzieniu b y l i starcy, którzy ubierali się po staroświecku. S t r ó j w e s e l n y . W tłumie weselników łatwo można było wyróżnić pana młodego, drużbę, oraz młodzionów, gdyż mieli oni na swojej odświętnej odzieży odpowie­ dnie dekoracje ze wstążek, tkanin i kwia­ tów (tabl. I). Pan młody miał na lewym boku przy sukmanie lub surducie przyczepioną białą wstążeczkę związaną na kokardkę, której końce zwisały- k u dołowi. Spod kokardki wychylały się gałązki mirty, rozmarynu lub barwinku. W najbliższej okolicy Sieradza jeszcze w X I X w. pan młody posiadał na lewym boku białą chusteczkę. Była ona złożona w trójkąt i zaczepiona jednym końcem o ostatni guzik sukmany. Pan młody posiadał na sobie ślubną koszulę ozdobioną białym płaskim haftem. Koszulę tę haftowała młoducha i składała wraz z chustką, zgodnie ze zwyczajem oblubieńcowi w dniu wesela jako upominek obrzędowy. Drużba czyli starosta miał przypiętą na prawym boku przez swaszkę wstą­ żeczkę o nieco dłuższych końcach jak pan młody. W okolicach Szadku drużba miał przypiętą k o k a r d k ę z niebieskiej Ryc. 9. Gospodarz w granatowej sukmanie. Monice, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 18 �wstążki, której końce dochodziły do 10 cm, w Niechmirowie i okolicy przybranej w sztuczne kwiaty, k t ó r ą nazywano stroikiem. — z czerwonej, Najbardziej wystrojeni b y l i jednak młodziani, którzy na weselu sieradzkim pełnili najważniejszą rolę — było ich zwykle dwóch do czterech, mieli przy czapkach czerwone wstążki i wieniec a w rękach rzemienne baty na sarniej nóżce przybrane wstążkami, z których strzelali (ryc. 20) . 5l Jeszcze w drugiej połowie X I X w. młodzian nosił jedną lub dwie marynuski, które przepasywał przez prawe ramię. W Kuźnicy Zagrzebskiej i okolicy nie nosili oni chustek przy lewym boku, lecz wieńce z drobnych czerwonych i niebieskich kwiateczków oraz z zielonych listków. Były to niewielkie bukieciki, od których w dół spadała podwójnie złożona wstążka najczęściej czerwona, rzadziej biała. Grocom czyli muzykantom druhny również przypinały na piersiach czerwone lub różowe wstążki oraz ubierały instrumenty we wstążki, kwiatki i pozłótko. Przed pierwszą wojną światową pan młody, młodzianowie i drużba jechali do kościoła na koniach ubranych we wstążki i gałązki świerkowe. Żeńcy odbywali dożynki w ludowych strojach świą­ tecznych. Przodownik idący na czele żniwiarzy miał na głowie wieniec ze zboża i orzechów lub słomiany kapelusz ozdobiony b a r w n ą wstążką. Zmarłych grzebano w płóciennym białym ubiorze, szytym z nowego materiału i poz­ bawionym węzłów. Ubiór ten składał się ze zgla, gatek, pończoch i czapeczki zwanej duchenką. Zgło na z m a r ł y m młodzieńcu było przewiązane w pasie, pod szyją i przy dłoni różową wstążeczką, a u starszych — niebieską. Po ułożeniu nieboszczyka w trumnie nakrywano go czyli odziewano lnianym białym prześcieradłem. Pod koniec X I X w. nastąpiła w obleczeniu zmarłych zasadnicza zmiana, zaczęto grzebać w ubraniu odświętnym. Ubierano ich przeto w koszulę, lejbik, portki, spancer, buty, a niekiedy w sukmanę. R o z d z i a ł V SZCZEGÓŁOWY OPIS SIERADZKIEGO STROJU MĘSKIEGO Koszule Koszule męskie szyto z lnianego cienkiego płótna lub z płótna grubego. Pierwsze przeznaczano przeważnie na święta. Już w końcu X I X w. zaczęto wprowadzać tkaniny fabryczne, jak perkale i weby. Najstarsze koszule sieradzkie miały krój p o d ł u ż n e g o p o n c h o , t j . były robione z jednego płatu materiału (63 180 cm). Na początku tego stulecia zjawiają się na ra­ mionach prostokątne kawałki materiału, są to tzw. przyramki. Dopiero w okresie m i ę ­ dzywojennym rozpowszechnia się k o s z u l a p r z y r a m k o w a , składająca się z dwóch zasadniczych płatów, połączonych z sobą w górnej części przy pomocy dwóch podłużnych kawałków (ryc. 10). Koszule posiadały stojący lub leżący kołnierzyk oraz długie r ę k a w y zaopatrzone w ćwikle t j . kliny pod pachami i wąskie mankiety. Koszule miały na piersiach podłużne przecięcie czyli przyporek, który podwijano i przyszywano. Dla zabezpieczenia przyporka przyszywano na jego dolnym końcu wąski paseczek materiału. U koszuli przednią część zwaną przodkiem lub pierśnikiem, kołnierzyk stojący i wąski mankiet obszywano oszyweczką. Koszule rzadko zdobiono haftem, częściej natomiast i to już w latach międzywojennych zdobiono zakładeczkami na przodku. x W X I X w. i na początku X X w. koszule wiązano pod szyją czerwoną wstążką lub troczkiem. Pod koniec ubiegłego wieku naszywano guziki. 2* 19 �Z g ł o Zgło należy do najstarszych form odzieży ludowej. W sporadycznych wypadkach chowano w n i m zmarłych jeszcze w i a t a c h 1918 — 1939. Według relacji niektórych informatorów odzież tego rodzaju noszona była również na codzień, zwłaszcza przez dzieci i starsze osoby. Szyto je z nowego białego lnianego płótna. Ej A "'i i i " x i ' - Ryc. 10. Koszula m ę s k a p r z y r a m k o w a z 1910 — 1939 r. Z b o r ó w , pow. Ł a s k A - przód, B - tył, C - k r ó j , d - przód, e - t y ł , f - p r z y ramki, g-oszeweczka(kołnierzyk), h - r ę k a w , i mankiet, j - ć w i k i e ł (klin). P o d z i a ł k a 1 : 20. Rys. J. 'Sosnowski, 1957 r. B Najstarszy typ zgła składał się z trzech zasadniczych płatów prostokątnych i dwóch klinów trójkątnych. Wcześniejszy krój zgla posiadał przecięte i zszyte ramiona (ryc. 30), a brzegi rękawa starannie wycięte w ząbki. P o r t k i I Portki szyto z -przeróbki lub płótna lnianego. W zależności od barwy lub wyglądu określano je jako czerwone, zielone, wejrzyste (niebieskie), jasne (nie­ bieskie), płowe (szare) lub rozłożyte. Tę ostatnią nazwę nadawano portkom, które miały szerokie nogawice i były gęsto sfałdowane w pasie. l -j- Ryc. 11. Zasięg koszuli ś m i e r t e l n e j t. zw. zgła. 1. zasięg u b i o r u sieradzkiego pod koniec X I X w. 2. obecny zasięg charakterystycznych cech u b i o r u sieradzkiego. 3. zasięg zgła. Rys. K r . W o ź n i ń s k a , 1959 r. i 20 �Materiały zwane przeróbką, to jest posiadające osnową lnianą a wątek w e ł n i a n y , były jedno lub wielobarwne. Tkaniny jednobarwne były przeważnie czarne lub granatowe, rzadziej niebieskie lub szare ; wielobarwne tkano w prążki. Tkaniny z drugiej p o ł o w y X I X w. składały się z dwóch prążek t j . modrej (czteronitnej) i czerwonej (ośmionitnej), lub zielonej i czarnej (tabl. II). Dwudziestowieczne tkaniny o t y m samym tle a paseczkach czerwonych i buraczkowych uległy już modyfikacji, gdyż pola zostały zagęszczone szeregami wąskich prążek zielonych i niebieskich. W okresie międzywojennym w tkani­ nach tych występują już całe zespoły prążków czarnych, zielonych i niebieskich tworzą­ cych mody o harmonijnym układzie. Ryc. 12. Spodnie zwane p o r t k a m i z K o ś ­ cierzyna, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j , d - n o g a w k i , e - pasek zwany obszywką, f - k l i n . P o d z i a ł k a 1 : 20. Rys. J. Sosnowski, 1956 r. A Na początku bieżącego stulecia przeznaczano również na spodnie materiały samo­ działowe, w których dno było buraczkowe, a prążki zielone Do rzadszych tkanin używanych na spodni należą przeróbki, w których występują na tle paseczki liliowe i zielone, ozdobione b a r w n ą przewłoczką. Przeróbka ta pojawiła się na krótko przed pierwszą wojną światową. Materiały płócienne można podzielić na jednobarwne i drukowane. Płótna te były cienkie albo zgrzebne; pierwsze przeznaczano na świąteczne portki letnie, drugie na portki robocze. Płótno, które oddawano do drukarza nazywano wybijanym, a spodnie z nich uszyte gzygzalnymi; b y ł y one przeważnie o tle granatowym lub pomarańczowym. Najstarsze portki składają się z jednego płatu 80 cm szerokiego, podłużnego paska (obszywki) i owalnego klina, zeszywane były wzdłuż nogawic. Oszewkę stanowiącą pasek przymocowywano do tylnej części; od przodu była luźna i zapinała się po środku na jeden guzik, a pod nią znajdowała się klapa zwana fartuszkiem, zapinana na guziczki lub drewniane kołeczki. W tyle portki były sfałdowane. W drugiej połowie X I X w. pojawiły się spodnie z rozporkiem. Składały się z trzech zasadniczych części tyłu, oraz dwóch części przednich. Spodnie te były dopasowane i o wiele zgrabniejsze niż spodnie fartuszkowe. K a m i z e l k i Kamizelki zwano najczęściej lajbikami lub lejbikami, rzadziej westkami albo kamuzelkami. Pierwsze wzmianki o nich pochodzą z 1828 r. Dziewiętnastowieczne kamizelki szyto przeważnie z tkanin samodziałowych, z płótna lnianego i z jednobarwnej czarnej Ryc. 13. K a m i z e l k a z 1920 — 1939 r. Monice, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j , d - p r z ó d , e - t y ł , f - k o ł n i e r z y k , g - patka. P o d z i a ł k a 1 - 10. Rys. J. G o l c z y ń s k a , 1956 r. 21 �lub granatowej przeróbki tkanej w drobne czerwononiebieskie lub czerwonogranatowe paseczki. Pod koniec X I X w. rozpowszechniają się coraz bardziej kamizelki z materiałów fa­ brycznych lub chałupniczych. Szyto je najczęściej z czarnego lub granatowego sukna. W X I X w. plecy u w i e l u kamizelek były z cajgu, czarnej satyny lub płótna. Kamizelka składała się trzech części, t j . tylnej i dwóch przednich (ryc. 13); część tylna była wycięta i dopasowana. Niektóre kamizelki posiadały kołnierz leżący, inne stojący, lub zupełnie go nie posiadały. Kamizelki o kołnierzach leżących zapinały się pod szyją, ale mogły mieć też „wykłady"; inne zapinały się pod szyją, przeznaczano je 'na święta B c Li A I a ' £3 a Ryc. 14. Spencerki. I . Spencerek bez k o ł n i e r z a . Zapusta M a ł a , pow. Sieradz. I I . Spencerek z W o ź n i k pow. Sieradz. I I I . Spencerek ozdobiony r z ę d e m czarnych guzików, B o g u m i ł ó w , pow. Sieradz. I V . Spen­ cerek ozdobiony k l a p k a m i i guzikami, Sucha, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j : d - p r z ó d , e - t y ł , f - r ę k a w , g - mankiet, h - k o ł n i e r z y k . P o d z i a ł k a 1 : 30. Rys. J. Sosnowski, 1957 r. i ozdabiano 2 — 3 rzędami drobnych guzików. Kamizelki posiadały przeważnie jedną lub dwie kieszonki. Kamizelkę zwaną staroświecką mężczyźni nosili razem z sukmaną, jed­ nakże nie udało się jej odnaleźć. Według S. G r a e v e g o z Biskupic należała ona do ubioru paradnego. Szyto ją z brunatnego lub oliwkowozielonego sukna . Krój tej ka­ mizelki różnił się od innych t y m , że posiadał stojący kołnierz (około 6 cm) oraz liczne dekoracje w formie czerwonych obszyć, robionych ze sznurka i kawałków sukna. Były to dekoracje kołnierza, wyłogów, przodu i kieszeni. Niekiedy naszywano na kołnierzu guziki. Kamizelki te nazywano sznurkowanymi lub guzikowanymi, a podszywano je przeważnie szarym płótnem. 32 Spencerek Pierwsze wzmianki o spencerkach sieradzkich pochodzą z 1856 r.; były one z grana­ towego sukna, zapewne przeznaczone na zimę, lub płócienne w paseczki na lato. W okresie 1870 — 1918 spencerki b y ł y już w powszechnym użyciu. Szyto je najczęściej z przeróbki prążkowej lub z samodziałowej tkaniny jednobarwnej (modrej, granatowej, zielonej), rzadziej z barchanu albo bai. Najpiękniejszą tkaniną były czerwone przeróbki o pojedynczych lub k i l k u prążkach. W starych tkaninach z X I X w. występowały z rzadka prążki pojedyncze (dwunitne), w kolorze czarnym, fiołkowym, modrym i jasnozielonym. 22 �W tkaninach z okresu międzywojennego prążki tworzyły symetryczne lub asymetryczne zespoły o dużym zestawie kolorystycznym, zachowując jeszcze dawną szerokość tła. Przy szyciu spencerków z przeróbki, tkaninę układano tak, by prążki jej przebiegały pionowo. Spencerki były na ogół luźne, stąd też niekiedy nazywano je kaftanami. Najstarsze typy spencerków nie posiadały kołnierza, w późniejszych natomiast kołnierze były stojące albo wykładane, a rogi wraz z klapami przyszywane do ramion. Dwie pierwsze odmiany spencerków były dwu lub trzyrzędowe i zapinały się pod szyją, trzecia odmiana po­ czątkowo była jednorzędowa (ryc. 15). Spencerki posiadały najczęściej tylko jedną kieszeń umieszczoną z prawego boku. Ryc. 15. D w u r z ę d o w y m ę s k i spencerek czerwony w p r ą ż k i . Monice, pow. Sieradz. Fot. St. K a ł u ż a , 1955 r. Spencerki letnie podszywano białym grubym płótnem, zimowe barchanem lub flanelą. Rzadziej przeznaczano na podszewkę część starego wełniaka lub zapaski. Spencerki za­ pinano na porcelanowe guziki czubajkowate, lub okrągłe guziki czarne. P ł ó t n i a n k i W czasie badań terenowych wspominano niejednokrotnie o płótniankach, które noszone były jeszcze na początku X X w. przez ludność uboższą i starców. Szyto je z lnianego białego lub farbowanego na modre albo ciemnogranatowe płótno. Białe płótnianki były wierzchnim ubiorem chłopów pańszczyźnianych. Z cienkiej tkaniny szyto płótnianki na święta, z grubej zgrzebnej na codzień i do roboty. Krój ich miał być podobny do kroju sukman; posiadały one w tyle 2—3 fałdy. Starsze płótnianki miały kołnierz stojący, póź­ niejsze leżący, wszystkie posiadały wyłożone klapki. Kieszenie w nich były ukryte a otwory osłonięte podłużnymi kawałkami materiału. Płótnianki były jedno i dwurzędowe. Robocze z guzikami pestkowymi, zwanymi bumbelkami, świąteczne dwurzędowe z rogowymi guzikami czarnymi. W okolicach Sie­ radza jak twierdzi Józef Raj z Charłupi Małej, płótnianki zapinano na czarne pętelki. 23 �S u k m a n y Sukmany nazywano niekiedy kapotami, a gdy już były stare sukmaniskami. Szyto je najczęściej z granatowej lub czarnej przeróbki, rzadziej z kupnego czarnego sukna. W okolicach Petrykoz, Przymiłowa i Dobronia szyto również sukmany z siwego sukna. Długość ich nie zawsze była jednakowa; w drugiej połowie X I X w. sięgały prawie do kostek, a w pierwszych latach X X w. tylko do pół łydek. Były one na ogół obcisłe i do­ pasowane. Poły ich nazywano skrzydełkami. Sukmany składały się z dwóch części, z obcisłego dopasowanego stanu, zwanego sznurówką i luźnej kloszowej spódnicy (ryc. 16 i 17). Stan obejmował jednolity tył zwę­ żający się w kierunku pasa oraz przód dzielący się na dwie połówki, w których w górnej części znajdowały się wywinięte podłużne klapy i kołnierzyk, oraz luźne r ę k a w y ; linie mankietu oznaczano poprzeczną zakładką. Dół sukmany składał się z pięciu części, z których jedna przypadała w formie trapezowatego płatu na środek, pozostałe cztery na boki i przód. W drugim dziesiątku X X w. z jednej i drugiej strony rzęsistej układanki, umieszczano trójkątne klapki lub pojedyncze guziki (ryc. 18). W sukmanach były przeważnie kieszenie boczne, wycinane w materiale. U niektórych kieszenie były podłużne i mieściły się wzdłuż szwów; w innych były kieszenie po­ przeczne. Tak jedne, jak i drugie osłonięte były klapami. Od spodu kieszenie posiadały najczęściej długie lniane woreczki. Niektóre sukmany miały tylko klapki kieszeniowe, ( 24 �a właściwa kieszeń ukryta była od spodu w górnej części stanu. Sukmany rzęsiste były dwu, a rzadziej trzyrzędowe i zapinały się na 4—5 guzików mosiężnych lub kościanych. Do rzadszych należały granatowe lub siwe sukmany zapinane na pętelki. W tych suk­ manach szwy i brzegi obszywano czarną lub niebieską tasiemką. Przednią część sukmany Ryc. 18. I . Sukmana z w y ł o g a m i , Monice, pow. Sieradz. I I . Sukmana z Wiechucic, pow. Sieradz. I I I . Surdut z C h a r ł u p i M a ł e j , pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j : d - część przednia, d ' - d o l n a część przodu, Ie - t y l n y płat, I I , I I I e - k l i n , f - tylna część, f'- dolna część tyłu, g - r ę k a w , h - mankiet, i - k o ł n i e r z , j - k l a p k a przy sfałdowaniu, k - patka. P o d z i a ł k a 1:37. Rys. J. Sosnowski, 1956 r. podszywano przeważnie barchanem lub kuczbają, pozostałe zaś — zgrzebnym płótnem lub starym wełniakiem. Barchany i kuczbaje podszewkowe były najczęściej w ciemną kratę albo w granatowobiałe lub czerwonobiałe prążki. Sukmana z w y ł o g a m i Sukmanę taką nazywają również kamyzelą lub kaftanem; dziś należy ona do rzadkości (tabl. I). W ubiegłym stuleciu i na pocz. X X w. występowała tylko w dawnych wsiach królewskich w pobliżu Sieradza. Jedyny dostępny jej okaz znajduje się w Muzeum Etnograficznym w Łodzi. Sukmany z wyłogami robiono z granatowego, modrego, a nawet z jasnoniebieskiego sukna. Były to materiały pochodzenia fabrycznego lub chałupniczego. Sukmana składała 25 �się z dwóch części, z obcisłego stanu i luźnej spódnicy (dł. 75 cm), w pasie częściowo przecinanej. Przód miała jednolity, z niedużym wcięciem i wykładem u góry (ryc. 16 i 17). Sukmana z wyłogami posiadała stojący kołnierz, rękawy proste i zakończone mankie­ tami o szerokości 9 cm. Kieszenie z obu stron były starannie obszyte podłużnym paskiem. Zapinano je na pięć w y p u k ł y c h żelaznych guzików. Na podszewkę przeznaczano naj­ częściej lniane samodziałowe płótno, rzadziej materiał kupny. Sukmany należały do paradnego stroju męskiego. Przednia ich część, plecy, wstawki przykieszeniowe, stojący kołnierz i wyloty rękawów, a nawet dziurki do zapinania gu­ zików, ozdobione były przy pomocy cynobrowego sznureczka wełnianego. Były one ozdobione czerwonym lub amarantowym suknem oraz metalowymi guzikami na mankie­ tach i wyłogach. Surdut Surdut pojawił się w drugiej połowie X I X w. (ryc. 18, III), ale w pierwszych latach X X w. stał się odzieżą odświętną. Szyto go wyłącznie z kupnego czarnego, granatowego lub szaraczkowego sukna. Krój surduta różnił się od kroju sieradzkich sukman. Różnice te dotyczą zwłaszcza tylnej jego części. Przód, kołnierz i rękawy surduta były takie same jak u sukmany. Surduty były dwurzędowe i zapinały się najczęściej na 4 guziki przy pomocy dziurek. Po bokach miały klapki przypominające kieszenie. Podobnie jak sukmany b y ł y podszyte podszewką, na którą przeznaczano barwne barchany lub płócienka. K o ż u c h y Jeszcze do okresu międzywojennego noszono w Sieradzkiem dość powszechnie długie sute kożuchy, które dzielono na tak zwane toluby i dubloki. Pierwsze z nich miały żółtą skórę, a wewnątrz czarne bujne runo. Kożuchy były zaopatrzone w wielkie koł­ nierze a zapinały się na czarne guziki. Drugi rodzaj kożuchów szyto przeważnie z surowej skóry niefarbowanej; miały one wierzch biały, a spód z siwego baranka. Zapinały się na rzemienne pętle i skórzane guzy. Dublotki nie posiadały kołnierza. Kożuchy przepasywano szerokim skórzanym pasem. Pasy Zarówno pasy włóczkowe jak i skórzane należały już w latach 1900 —1914 do wielkiej rzadkości. Włóczkowe pasy wełniane robiono przeważnie w różno­ barwne, rzadziej jednobarwne prążki. Długość ich wahała się od 2—7 m, szero­ kość od 5—7 cm. W parafii Dobroń długie białe pasy wiązano na lewym boku sukmany. W Mnichowie i okolicy Ryc. 19. Zasięg o b r z ę d o w e j chustki d r u ż b y t. zw. młodzianów. 1. Zasięg u b i o r u sieradz­ kiego pod koniec X I X w . 2. Obecny zasięg w i ę k s z o ś c i charakterystycznych cech ubioru. 3. Zasięg o b r z ę d o w e j chustki. Rys. K r . W o ź n i ń s k a , 1959 r. 26 �wyrabiano krótkie modre lub czerwone pasy-nicianki, służące do jednorazowego przepasania. Pasy te (szer. 4—5 cm) były zaopatrzone u jednego końca w metalową sprzączkę, u drugiego zaś w rzemienny trok do za­ pinania. Pasów włóczkowych używano do granatowych sukman. Pasy skórzane dzielono na tzw. trzosy i pasy zwyczajne. Trzosy używane głównie przez bogaczy do odświęt­ nego stroju, wykonywano przeważnie z miękkiej czarnej juchtowej skóry. Z tyłu b y ł y one szersze (15 cm) a z przodu zwężały się do 4 cm. Pasy te posiadały z lewego boku odkrytą portmeję, t j . skórzaną kieszeń z klapką, której półokrągły obwód był wybity drobnymi mosiężnymi gwoź­ dzikami. Podobnie były zdobione troki i sprzączki. Jedna z najstarszych informatorek pochodząca z wsi Klonowej twierdziła, że przy trzosach ,,żegotały złociste kółka umieszczone przy l e w y m boku". Pasy zwyczajne, noszone przeważnie przez ludność niezamożną, robiono ze skóry juchtowej. Szerokość ich dochodziła do 10 cm. Na jednym końcu takiego pasa znaj­ dowała się mosiężna sprzączka jedno lub dwuigłicowa, na drugim jeden lub dwa troki z licznymi dziureczkami do zapinania (ryc. 5). Pas posiadał skórzaną ślówkę, służącą Ryc. 20. a - kośturek dębowy do zakładania troków. z 1895 r. Godynice, pow. Sieradz, Zarówno trzosy, jak i pasy zwyczajne, noszone były b - weselny bat na sarniej nóżce. przy sukmanach i kożuchach. Pasy skórzane czyszczono Ptaszkowice, pow. Ł a s k . Rys. dla połysku pastą. J. Golczyńska. Przy spodniach używano roboczych pasów wąskich, robionych zwykle z białej niewyprawionej skóry. Uczesanie i n a k r y c i e g ł o w y Sieradzanie od dawna nosili długie włosy, stąd zapewne powstało powiedzenie „koł­ tuny sieradzkie,,. Niektórzy informatorzy twierdzą, że dla w y r ó w n a n i a obcinano włosy pod donice. Mężczyźni rozdzielali włosy po środku na przedział, taką fryzurę nazywano prostką. Młodzież dbająca o swój wygląd, 13" 19« podkręcała przy pomocy grzebienia pukle włosów tak, że po włożeniu czapki, wznosiły się one k u górze. Włosy, które układały się w kędziory nazywano kędziorowatymi, a chłopców którzy je posiadali kędzierzawymi (ryc. 5). V> i ? V V ° \ // Ol V fi *~ l °— i // JO p L• • \ O \ J' \ \> Ryc. 21. Zasięg bata weselnego u ż y w a n e g o przez d r u ż b ó w . 1. Z a s i ę g u b i o r u sieradzkiego pod koniec X I X w . 2. Obecny z a s i ę g w i ę k ­ szości charakterystycznych cech ubioru. 3. Za­ sięg bata weselnego. Rys. K r . W o ź n i ń s k a , 1959 / * IB'W 19' CU *o " ^ - ^ CD * i^- 27 �Zwyczaj noszenia włosów na prostką został zarzucony jeszcze przed pierwszą wojną światową; odtąd zaczęto powszechnie obcinać i układać włosy po miejsku. Jeszcze w pierwszych latach X X w. były modne wąsy u mężczyzn zarówno w star­ szym jak i średnim wieku (tabl. I I rys. 22 i 23) . 53 Czapki Czapki luśniowane. Czapki tego typu nazy­ wali Sieradzanie najczęściej siwymi copkami. Noszono je powszechnie w X I X w. na początku X X w. należały już do rzadkości. Czapki te mogły być wysokie o dnie wyższym (ryc. 22), lub nieco niższe o dnie szerokim. Tak jedne jak i drugie kształtem swoim zbliżały się do ściętego stożka. Wysokie czapki luśniowane uważane były za wybitnie sieradzkie . W y ­ mienione okrycie głowy składało się z dwóch części; z właściwej czapki, szytej przeważnie z granatowego lub czarnego sukna, rzadziej z białego lub brunatnego aksamitu oraz z otoku robionego najczęściej z białego lub siwego ba­ ranka lub materiału w ł ó c z k o w e g o . Otok przyszyty w dolnej części do sukna, posiadał z lewej strony przecięcie, które przebiegało czapce. na całej wysokości. Na obu brzegach tego prze­ Ilustro­ cięcia znajdowały się dziurki przy pomocy któ­ rych sznurowano lub wiązano barankowy otok, niebieskiej lub czerwonej, rzadziej różowej (Dobroń) lub 54 53 Ryc. 22. Gospodarz w luśniowane] Wiechucice, pow. Sieradz. Wieś wana, 1910, V I I I , 20. używając do tego najczęściej białej wstążki (Przymiłów). R o g a t y w k i W Sieradzkiem czapki takie określano jako rogatki, rogate, rogówki, rzadziej copki w stery strony świata (Wola Dzierlińska, ryc. 23). Według tradycji ludowej rogatywki jawiły się z końcem X V I I I w. za czasów Tadeusza Kościuszki. Były noszone w popołowie X I X w. Na krótko przed pierwszą wojną światową zostały jednak całkowicie wyparte przez modne wówczas powieciki. Rogatywki składały się z dwóch części: wierzchu szytego najczęściej z modrego sukna, rzadziej czarnego i siwego oraz z otoku robionego z siwego lub czarnego baranka o dość długiej wełnie. Pierwsza część dzieliła się na cztery trójkątne kawałki zwane kwaterkami. Po ich złączeniu powstawały krzyżujące się szwy, które w okolicach Widawy obszywano białą lub czerwoną tasiemką. Rogatki sieradzkie miały dynko płaskie, a rogi usztywnione i z lekka wzniesione k u górze. Były one pozbawione daszków. Pod koniec X I X w. pojawiły się okolicach Przymiłowa rogatywki sukienne bez baranka, u których w tylnej części otoka umieszczone były kolorowe tasiemki, dwie czerwone i jedna biała. Rogatywki przeznaczone na zimę pikowano watą lub pakułami oraz podszywano. Rogate czapeczki chłopięce robiono z granatowego sukienka, (ryc. 49 IVa). Krzyżujące się szwy w dnie dziecięcej czapeczki obszywano różową lub niebieską tasiemką. Dość często pośrodku tego dna umieszczano pomponiki z różnobarwnej włóczki wełnianej. Dla dzieci przeznaczano również czapeczki tzw. kwaterkowe składające się z czterech 28 �jednakowych części (ryc. 51). z kolorowego perkalu lub a podszywano samodziałowym Wierzch czapeczki ozdabiano kami z barwnej włóczki. Szyto je barchanu płótnem. pomponi­ K a s z k i e t y Pierwsze wzmianki o granatowych kaszkietach znajdujemy w listach goń­ czych z pierwszej połowy X I X w. Wzmianki te są jednak lakoniczne. Jak wynika z relacji naszych informatorów kaszkiety zwane powiecikami albo powiatówkami zaczęły się rozpowszechniać dopiero w pierwszych latach X X w. (tabl. I). Wierzch takiej czapki robiono z granatowego, rzadziej czarnego sukna a spód z płócienka o ciemnej barwie, daszek rydelek oraz lampas oblamka z czarnej masy lakierowanej lub skóry. Powieciki składały się z szerokiego dna Ryc. 23. Gospodarz w granatowej rogatywce. wyniesionego w przedniej części k u górze, M n i c h ó w , pow. Sieradz. Fot. W . Boretti, K a ­ z otoku wysokiego (4—5 cm) zaopatrzo­ lisz, 1909 r. nego w zakładki — zaszewki i niewiel­ kiego daszka. Całość kaszkietu usztywniano tekturą. M a c i e j ó w k i Maciejówki pojawiły się i rozpowszechniły w okresie międzywojennym. Dotąd jeszcze noszą je w wielu wsiach (ryc. 2, 8, 9, 24). Są one robione z granatowego marenga. Posiadają wierzch zaokrąglony i z lekka wystający ponad otok. Daszki i lampasy przy nich są przeważnie z masy. Czapki barankowe zwane kurzojkami, kurzojkowatymi lub okrągłymi, noszone były jeszcze w X I X w. Robiono je ze skórki baraniej, króliczej lub z czarnej włóczki. Bogatsi gospodarze sprawiali so­ bie baranice karakułowe. Czapki baran­ kowe podbijano watą, pakułami, wełną, a niekiedy skórką jagnięcą lub baranią. Ponadto wszywano do środka podszewkę barchanową lub płócienną. Duchenki t j . czapeczki przeznaczone dla zmarłych mężczyzn szyto jeszcze na początku X X w. z białego lnianego płótna. Ryc. 24. Granatowy kaszkiet modny jeszcze w pierwszych latach X X w . Charlupia Mała, pow. Sieradz. Rys. J. G o l c z y ń s k a . . , , . , . . . . W niektórych wsiach wiązano duchenkę niebieską wstążeczką (ryc. 49 II). Kapelusze Starsi mężczyźni noszą dotąd jeszcze w porze letniej słomiane kapelusze. Robią je z plotek zębatych, t j . z czterech rozpłaszczonych r ó w n y c h słomek, przeważnie ucinanych 29 �na pniu zboża. Z plotek tych szyją najpierw mocnymi lnianymi nićmi dno kapelusza, potem otok, a w k o ń c u rondo. Sieradzanie wyróżniają w kapeluszu trzy zasadnicze części: krymką (dno), krągiełko (otok) i pióro czyli zasłonką (rondo). Słomiane kapelusze przeznaczone na święta posiadały wzdłuż otoku najczęściej taśmą t j . czarną lub granatową, rzadziej zieloną lub czerwoną wstążkę. Kapelusze przezna­ czone do pracy i na codzień nie posiadały tych ozdób, lecz miały zwyczajne troki płotki z ciem­ nego materiału. Rondo kapelu­ sza w czasie noszenia lekko wyginano k u górze. Borowiacy (Borusowie) mieszkający w oko­ licach Klonowej i Godynic stro­ i l i swoje kapelusze piórami kraski lub żołny. Już w pierwszej połowie X I X w. chłopi w Sieradzkiem nosili czarne kapelusze o kulistej główce i szerokim rondzie. Na przełomie X I X i X X w. stają się modne kapelusze filcowe czarne 0 niskiej główce i niewielkim rondzie oraz kapelusze ryżowe. Zarówno pierwsze jak 1 drugie były w dolnej części otoku przepasane czarną wstążką (szer. ok. 3 cm). W czasie noszenia filcowego kapelusza podwijano przy nim brzegi ronda z lekka k u górze. O b u w i e Najstarsze buty miały przyszwy i cholewy jednolite; nazywano je ordynaryjnymi. Buty te przetrwały do końca pierwszej wojny światowej. Wierzchy ich robiono z czarnej skóry juchtowej, futrówkę zaś irchową. Cholewy sięgające kolan zszywano dratwą w tyle. Nad obcasami posiadały one tzw. huncwoty w formie niewielkiego trójkąta skórzanego, przymocowanego przy pomocy drewnianych szpileczek do pinagi. Według informatorów huncwoty ułatwiały zdejmowanie butów. Buty pasowe, które noszono obok ordynaryjnych, miały cholewę oddzieloną od przy­ szwy i robione były na zamówienie. Posiadały one również w tylnej części nad obca­ sami huncwoty. W drugiej połowie X I X wieku były modne buty karbowane, noszone przeważnie przez bogatych gospodarzy. Posiadały one miękkie cholewy juchtowe oddzielone od przyszwy zrobionej ze skóry hamburskiej. Cholewy te w górnej części usztywniano irchową wyklejką czyli wykliką, w dolnej natomiast układano sześcio lub ośmiokantowe karby, tworząc z nich kilkurzędową h a r m o n i ę ; przed sfałdowaniem dolną część cholewy moczono przez dłuższy czas w wodzie, po czym wypełniano ją słomą i obwiązywano sznurkiem w t y m miejscu, gdzie miały być wgłębienia. Cholewy były zaopatrzone w rze­ mienne uszy, które ułatwiały wciąganie ich. Dla większej elegancji w górnej ich części robiono dratwą stebnówkę. W butach karbowanych na usztywnionej pinadze znajdował się również huncwot skórzany przytwierdzony przy pomocy trzech błyszczących gwoź­ dzików. Obcasy podbijano mosiężnymi podkówkami. W okresie międzywojennym pojawiły się buty o fasonie miejskim. W tym czasie upowszechniły się również czarne sznurowane buciki. Przy pracy, zwłaszcza jesienią i zimą, mężczyźni najchętniej noszą trepy, które przy­ jęły się dopiero w okresie pierwszej wojny światowej. Najczęściej noszą trepy o przy30 �szwie skórzanej, rzadziej natomiast całkowicie drewniane, zwane drewniokami, pioruna­ mi lub kocimi jamami (Podule). Podeszwy u trepów względnie całe trepy najczęściej robią olchowe, rzadziej osikowe lub wierzbowe. Skórę do drewnianej podeszwy przy­ twierdzają drucianymi haczykami lub gwoździkami. A b y spody trepów nie darły się i nie przyjmowały śniegu, podbijają je na zimę knaflami t j . starą zelówką lub kawał­ kiem gumy. Drewniaki są ciężkie i łatwo łupliwe, gdyż wnętrze ich jest dłubane. Mają one na samym czubku wypukłość, którą nazywają kurzojem. Obuwie na zimę nacierano sadłem lub tranem, aby je zabezpieczyć przed wilgocią. Buty zwłaszcza przeznaczone na niedzielę czyszczono specjalną pastą lub smarowidłem spreparowanym sposobem domowym z sadzy i mleka. Uważano, że cholewy u butów muszą błyszczeć jak lustro. Dla większej wygody wkładano do środka wiechcie z żytniej słomy. W końcu X I X w. tak pończochy jak i skarpetki były jeszcze dość dużą rzad­ kością ; mężczyźni nosili prawie wyłącznie onucze, które robili zimą z wełnianych szmat, latem zaś z płóciennych płatów. D o d a t k i do s t r o j u m ę s k i e g o Drużbowie stroili na uroczystości weselne czapki w sztuczne kwiaty i błyskotki (tabl. I). Przystrój ten nazywali wińcem (Klonowa i okolice), bukietem (Brąszewice) albo poprostu kwiotkiem. U nasady wieńca przymocowana była czerwona lub biała wstążka związana na kokardę, której końce luźno opadały na ramię. Wieniec przytwierdzano najczęściej z prawej lub lewej strony czapki, rzadziej nad daszkiem (Bogumiłów). Prócz wieńca młodzianowie nosili przy boku białą lub czerwoną wstęgę, sięgającą nieraz do kolan. W górnej części tej wstęgi widniał często mały bukiecik, złożony ze sztucznych kwiatków i szklanych barwnych paciorysżków. Również starosta weselny i pan młody miał przy boku białą wstążkę, przypinaną u pierwszego przy prawym, u drugiego przy lewym boku. Przy wstążce starosty znajdowała się przeważnie gałązka m i r t y lub barwinku, przy wstążce młodego gałązka rozmarynu lub ruty. W e s e l n e c h u s t k i . O. Kolberg podaje, że w 1851 r. w okolicach Zduńskiej Woli i Widawy młodzianowie zakładali chustkę przez r a m i ę . Zwyczaj ten przetrwał w Sie­ radzkiem prawie do końca X I X w. Informatorzy twierdzą, że do tego celu służyły chustki ponsówki (okolice Sieradza) lub chustki białe (Wodzierady, Małyń, pow. łaski). Jeden z najstarszych gospodarzy z Monie opowiadał, że w 1895 r. na weselu miał na piersiach i plecach skrzyżowane dwie czerwone chustki a na prawym boku przypiętą trzecią, białą chusteczkę. Na przełomie X I X i X X w. weszły w modę białe chustki batystowe zawieszane jednym końcem na piersiach, drugim przy­ twierdzane u lewej kieszeni (tabl. I). Chustki weselne kwadratowe lub trójkątne były duże i mniejsze ( 3 5 35 cm) a dla ozdoby przywiązywane do sarniej nóżki u bata. Oba Ryc. 26. Oszyweczka u fartucha ozdobiona rodzaje były przez dziewczęta haftowane stebnówką. Zapusta Mała, pow. Sieradz, i po brzegach dziergane barwną włóczką - - Golczynska, 1955 r . lub obszywane koronką w kolorze różowym czy niebieskim. Niekiedy w rogu chustki wyszywano monogram chłopca. W południowej części powiatu sieradzkiego i łaskiego chustki młodzianów były obszywane b a r w n ą naj­ częściej czerwoną, niebieską lub zieloną tasiemką. 3 6 x R y s J Jeszcze w okresie międzywojennym używano batów w czasie zapraszania gości na wesele i jazdy państwa młodych do ślubu (tabl. I). Baty te nazywano biczami (Sieradz), pizdrutami (Grzymaczew), knutami (Małyń), harapami (Pudłówek). Składały się one z b i 31 �czyska i bicza. Dla większej wygody i parady biczysko z sarniej nóżki obszywano w górnej części materiałem, a następnie zaopatrywano w rzemienną pętlę, służącą do trzymania (ryc. 20b). L a s k i . Laski drewniane nazywano kośturkami, maćkami, a niekiedy kijoskami; rączki zwano korzystką lub kulką. Robiono je najczęściej z jałowca lub z dębiny. Ucięty wiosną materiał na laskę był korowany i gładzony, poczem dla łatwiejszego uformowania rączki zanurzano go w gorącej wodzie. Aby laska nie pękała nabijano ją żelaznymi lub mo­ siężnymi skuwkami (ryc. 20). T a b a k i e r k i . Według informatorów tabakierki wyszły z użycia na początku X X w. Były one z miękkiego wieprzowego pęcherza, lub z krowiego rogu. Pierwsze nazywano bachorzynami; miały one kształt woreczka, którego górną część wiązano przy pomocy lnianego sznurka. Tabakierka rogowa przypominała beczułkowatę pudełko, w którym dno i wieczko było z cienkiej deseczki brzozowej. Wieczko zaopatrywano w rzemienny uchwyt do otwierania. R o z d z i a ł VI OGÓLNY OPIS SIERADZKIEGO STROJU KOBIECEGO U b i ó r r o b o c z y . Ubiór kobiecy przeznaczony do pracy, był mniej staranny i naj­ częściej bez ozdób (ryc. 27). Składał się on przeważnie z koszuli, spódnicy lub wełniaka, zgrzebnego fartucha, płóciennej chustki i pantofli lub trepów. Kobiety chodziły zwykle latem boso, a niemowlęta nosiły w zgrzebnych prześcieradłach lub obrusie. Dziewczęta więcej dbały o swój ubiór, zakładały do pracy czystą i niełataną odzież, a te, które chciały się przypodobać chłopcom chodziły w pole w ubiorze świątecznym i tam przebierały się w mniej kosztowny przyodziewek. • Strój świąteczny. Zarówno ko­ biety jak i dziewczęta ubierały się latem w odzież szytą z cienkich i lżejszych ma­ teriałów, przeważnie pochodzenia chałup­ niczego lub fabrycznego. Nosiły lniane koszule z kryzką, spódnice ze stanikiem, fartuchy, pończochy, trzewiki lub pantofle, różnego rodzaju chustki i paciorki. Kobiety nosiły czepce wiązane jedwabki, a dziew­ częta długie warkocze, ozdobione prze­ ważnie kwiecistą wstążką. O k r y w a ł y się nie­ kiedy chustką latówką lub turecką (ryc. 45). W rozległej parafii małyńskiej, leżącej w dorzeczu Neru, kobiety na przełomie X I X i X X w. paradowały w niedziele w słomianych brązowych lub czarnych kapeluszach przystrojonych w otoku bar­ w n ą wstążką i kwiatami. Chusteczki do nosa, obszyte koronką zakładały kobiety z prawej strony fartucha lub niosły je zwinięte w ręku. Ryc. 27. 32 L e t n i ubiór roboczy. K o ś c i e r z y n , pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r. �Dziewczęta ubierały najchętniej w święta białe albo zielone pończochy a do boku przypinały kwiaty. W Ni emirowie i okolicy starsze niewiasty wtykały we włosy drobne gałązki barwinku. Jeszcze w drugiej połowie X I X w. letnia odzież świąteczna dzieci była bardzo pry­ mitywna, składała się z długiej płóciennej koszuli przepasanej białym trokiem. Tylko zamożniejsi rodzice ubierali swoje dzieci w sukienki (katanki), fartuszki, czapeczki i trzewiki (ryc. 7). Podstawą świątecznego stroju zimowego kobiet i dziewcząt były wełniaki, kaftany, zapaski do pasa i odziewu, wełniane chustki i chusty (tabl. I i I I ryc. 6 i 56). Zamożniejsze kobiety nosiły zimą długie węgierki, szuby watowane, mamelki, czarne tureckie szale oraz chusty wyzłacane o szerokich prążkach, dziewczęta zaś barwne włócz­ kowe zarękawki. W pogodniejsze i cieplejsze niedziele zimowe Sieradzanki ubierały się w kopki, c z e p c e - r ą b k i , na które zakładały marynusowe chustki. Młode mężatki i dziew- Ryc. 28. M ł o d a m ę ż a t k a w szerokiej kopce t i u l o w e j . Sieradzkie. Reprodukcja z p o c z t ó w k i Piekarskiego, 1911 r. częta chodziły zimą w grubych fabrycznych chustach lub samodziałowych obrusach. Za­ równo chusty jak i obrusy zarzucały na głowę, plecy i piersi, kryjąc w ten sposób także i ręce. Podobnie ubierano małe dziewczynki (ryc. 9). Nieodzownym uzupełnieniem świątecznego stroju kobiet i dziewcząt były korale, bursztyny, perełki, siekanki i szklane pacioryszki w rozmaitych kolorach. Przy dawnym tradycyjnym stroju noszono wyłącznie bursztyny, korale i perełki. W okresie między­ wojennym rozpowszechniły się siekanki i pacioryszki (ryc. 44). S t r ó j w e s e l n y . Panna młoda szła do ślubu najchętniej w białym, kremowym, sele­ dynowym lub niebieskim stroju, (tabl. I ) . Ubrana była w koszulę o szerokich rękawach, spódnicę obszytą u dołu czarną aksamitką, fartuch wełniany lub batystowy, trzewiki sznurowane czarną lub czerwoną tasiemką, białe bawełnicowe pończochy z niebieskimi podwiązkami, za którymi nierzadko znajdowały się gałązki lnu. Zimą młoducha wkładała kaftan lub węgierkę jedwabną lub marynusową chustkę zarzuconą rogiem na plecy i sznury korali i bursztynów lub perełek. Zasadniczą i najstarszą ozdobą panny młodej były wstążki i korona zakładane na głowę a dość często pożyczane na wsi lub we dworze. Upinaniem wstążek zajmowała się 5 7 3 Strój sieradzki 33 �swaszka z druhnami (ryc. 52). Na welon, który pojawił się w drugiej połowie X I X w., zakładano mirtowy wianek. Wdowy szły do ślubu w tzw. falbance wyglądającej spod barwnej marynuski. W czasie oczepin młodożeniec wyjmował „na szczęście" z korony lub welonu panny młodej trzy szpilki, poczym swaszka uwalniała jej głowę z obrzędowego stroju. Swaszka, zwana również swachą, idąc na we­ sele zakładała najczęściej kopką, którą przepasy­ wała zieloną wstążką, a do prawego boku przy­ pinała szeroką czerwoną wstęgę, różę lub karafijoł. Rzadziej natomiast do ułożonych nad czołem war­ koczy wiązała w kokardkę czerwoną wstążkę. W dawnych weselach sieradzkich brały udział przeważnie cztery druhny. W okolicach Sieradza i Widawy najczęściej miały one na głowie stroik z barwnych wstążek i nieduży wieniec ze sztucz­ nych kwiatów i błyskotek, rzadziej same wstążki lub pojedyncze kwiaty w kolorze białym. Niekiedy stroiły głowę różanym wiankiem. W okolicach Pabianic druhny zakładały białą opaskę i wtykały we włosy astry, niekiedy przyczepiały w tyle białą kokardę, od której spuszczały luźno końce wstążek. We wsiach, w których mieszkała ludność zwana Borusami, druhny przypinały na lewym boku kilka gałązek mirty i białą kokardę. W czasie weselnych uroczystości prawie każda druhna trzy­ mała w ręku chusteczkę ozdobioną k o r o n k ą lub czerwonym haftem. Jeszcze w X I X w. zmarłe kobiety chowano w specjalnie na ten cel uszytej lnianej białej odzieży pozbawionej węzłów (ryc. 30 II). Składała Ryc. 29. Kobieta w naramiennej zapasce się ona z długiej śmiertelnej koszuli zwanej zgłem, zwanej fartuszka. Zakrzewki, pow. Ł a s k . szytych pończoch i dwóch chustek, z których jedna Fot. K . Wecel, 1955 r. służyła do wiązania głowy, druga zwana niekiedy toktuską (Brąszewice) okrywała ramiona. Obecnie ubierają je tak, jak chodziły za życia, a więc w kopkę, spódnicę, fartuszek, pończochy i pantofelki. Strój do pochówku może być w kolorze białym, czarnym, nie­ bieskim lub wiśniowym. Około 1925 r. zaczęto po staremu głowy zmarłych kobiet okry­ wać chustą. Panny ubierano do trumny nieco inaczej. Rozpuszczano i m włosy a na głowę wkładano w X I X w. stroitko z ciemnych wstążek, a w X X w. zakładano welon z m i r ­ towym wianuszkiem. W czasie żałoby noszą fioletowe kaftany, ciemne spódnice oraz czarne chustki i fartuchy. R o z d z i a ł SZCZEGÓŁOWY VII OPIS SIERADZKIEGO STROJU KOBIECEGO Koszule Świąteczne koszule kobiece były kroju p o n c h o lub p r z y r a m k o w e a szyto je z lnianego cienkiego płótna, podobnie jak koszule męskie. Koszule te posiadały przy kołnierzyku, mankietach i przyramkach starannie ułożone zmarszczki zbirki, których ilość 34 �dochodziła niekiedy do stu. Aby zbirki jak najlepiej leżały przyszywano je raz lub dwa razy białą lnianą nitką. Brzegi kołnierzyka i mankietów obrzucano koronką obszytkiem, obróbką (Klonowa). Niekiedy obszytko przy mankietach tworzyło dość szeroką falbankę. Przyramki i mankiety u wielu koszul świątecznych były ozdobione skromnym haftem. Krój koszul roboczych składał się z dwóch zasadniczych części, górnej i dolnej. Górną część zwano ciołkiem, dolną podołkiem. Ciałko szyto przeważnie z cienkiego płótna, podołek ze zgrzebnego. Górna część obejmowała przód, tył, rękawy z ćwikiem i mankietami, Ryc. 30. I . Koszula p r z y r a m k o w a z n a d o ł k i e m . Brodnica, pow. Sieradz. I I . Zgło (koszula ś m i e r t e l n a z końca X I X w. Monice, pow. Sieradz. A - przód, B - t y l , C - części k r o j u : d - g ó r n e p ł a t y ciałka (I), d ( I I ) - przednia część zgła, d ' - t y l n a część zgła, (II), d'(I) - t y l n a część ciałka (plecy), e - części n a d o ł k a f - r ę k a w , g - mankiet, h - koronka przyszyta do mankietu tzw. obszytko, i - ćwikieł, j - p r z y r a m k i k - k o ł n i e r z y k , 1 - obszytko k o ł n i e r z y k a . P o d z i a ł k a 1 : 30. Rys. J. Sosnowski. przyramki oraz niewielki stojący kołnierzyk, na który najczęściej nakładano dość szeroką kryzkę. Na przodzie miały one długi obrębiony przyporek, który zapinał się pod szyją na jeden guziczek. W X I X w. i na początku X X w. koszule robocze najczęściej wiązano pod szyją b a r w n ą tasiemką lub troczkiem. Jeszcze w drugiej połowie X I X w. dla zmarłych kobiet szyto śmiertelne długie koszule, które nazywano zgłami. Szyto je podobnie jak męskie. W e ł n i a k i Wełniaki na staniku nazywają w Sieradzkiem najczęściej słonikami rzadziej wełniokami. Wyróżniają w nich spódnicę i sznurówką. Spódnicę robiono z przeróbki t j . m a t e r i a ł ó w prążkowych, o tle czerwonym (cynobrowym), rzadziej zielonym, buraczkowym lub fiole­ towym (tabl. II). W najstarszych dziewiętnastowiecznych materiałach wełniakowych, w których prze­ ważało tło czerwone, p r ą ż k i występowały pojedynczo. Były one bardzo wąskie (dwu lub trzynitne) i powtarzały się, tworząc razem z tłem szeroki raport. W tkaninach tych prążki były najczęściej granatowe, fiołkowe, zielone i czarne. W ciągu ostatnich pięć­ dziesięciu lat zaszły dość znaczne zmiany, zjawiły się nowe zestawienia kolorystyczne, stały się modne prążki zespołowe w układzie symetrycznym, ożywione niekiedy b a r w n ą 3* 35 �przewłoczką. Tło zaś w tkaninie wełniakowej zostało znacznie zwężone. W tym czasie wprowadzono również nowe barwy, między i n n y m i żółtą, różową i białą. W okresie międzywojennym pojawiały się wełniaki tak zwane łowicoki albo łowickie, o szerokich pasach na czerwonym lub zielonym tle (ryc. 55). Materiały na te wełniaki robione były przeważnie na warsztatach klasztornych SS. Urszulanek w Sieradzu. Na spódnice używano również tkanin samodziałowych jednobarwnych, czerwonych, fioletowych lub buraczkowych czyli brązowych. Spódnice fioletowe jako żałobne noszono w czasie postu i ceremonii pogrzebowych . Spódnice wełniaków robiono z jednego płatu (dł. 3-4 m, szer. 30-92 cm). Układano je w fałdy, których liczba sięgała do 50 i więcej (ryc. 31 i 32). Były to spódnice jałdziste. Miały one najczęściej u dołu podszytą listwę (5-8 cm). Dolny brzeg był najczęściej ob­ szyty sznureczkiem lub czarną szczoteczką. Spódnice z jednokolorowej samodziałowej tkaniny, układane w drobne fałdy zaprasowane u dołu w szeroką falbankę noszone w pierwszych latach X X w. przetrwały dotąd jeszcze w Ldzaniu i okolicy. Na spódnice te przeznaczają 5 m dobrze ubitego materiału. Spódnicy na przodzie nie zszywają lecz zapinają na zatrzaski na całej jej długości. U dołu zapięcia umieszczają w dwóch rzędach białe guziczki a od spodu wiążą spódnicę w pasie przy pomocy sznurka. Dość często spódnice wełniakowe posiadają w dolnej części jedną lub dwie czarne aksamitki (ryc. 33). Sznurówki występujące przy opisywanych spódnicach były robione z tego samego m a t e r i a ł u co i spódnica albo z materiału kupnego, przeważnie wełnianego w kolorze zielonym, niebieskim, czarnym lub czerwonym. Sznurówki podszywano podszewką z płótna 58 Ryc. 31, 32. Czerwony w e ł n i a k z f a l b a n k ą z 1920— 1939 r. Z a k r z e w k i , pow. Ł a s k . Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, nr. i n w . 1617. Fot. K . Wecel, 1957 r. 36 �lnianego własnej roboty. Krój ich składał się z trzech części, tyłu i dwóch przodów. Sznurówki miały dość duży wykrój pod szyją. Dziewiętnastowieczne sznurówki były dopasowane. W okresie międzywojennym stały się modne sznurówki o plecach zupełnie gładkich i luźnych Niekiedy obszywano sznurówki po brzegach kolorową tasiemką lub sznurkiem. S u k i e n k i Wśród wierzchniej odzieży kobiecej najbardziej rozpowszechnione są sukienki ze stani­ kami, które nazywają stónikami. Są one robione z fabrycznych barwnych, wzorzystych materiałów, najczęściej z kretonów i wełny. Przed 1914 r. szyto je z tzw. marynusu lub kaszmiru. Sukienki kaszmirowe dość często nazywano kaźmierówkami. Sukienki składają się ze stanu zwanego sznurówką oraz z dołu zwanego spódnicą (ryc. 34). Dawne sznurówki posiadały tylną część zwężoną k u dołowi i przeciętą na plecach łukowato, sznurówki współczesne nie posiadają tego przecięcia, lecz na jego miejscu znajdują się specjalne zaszewki, w które niekiedy wkładają sznureczek, aby go uwypuklić i usztywnić. Przy niektórych sznurówkach daje się zauważyć w przedniej ich części przy samej spódnicy podłużne wstawki, które swoim wyglądem przypominają część szerokiego pasa. Są one z tego samego materiału co całość opisanej odzieży. Sznurówki wbrew swojej nazwie, nie są na przodzie sznurowane tasiemką, lecz zapi­ nane na barwne, najczęściej wypukłe guziczki. Dół sukienki szyją z 4 - 5 brytów (3,5-4 m szer., 0,70 - 0,85 m dł.). Materiał ten układają w fałdy, z których tylne są szersze, boczne węższe. Część przednia spódnicy, na szerokości około 25 cm, jest zupełnie gładka. Ryc. 33. W e ł n i a k zwany stanikiem w d o i nej części ozdobiony a k s a m i t k ą i z a k ł a d k a m i . Woźniki, pow. Sieradz. Fot. St. K a ł u ż a , 1955. Ryc. 34. Sukienka zwana stanikiem marszczona w tzw. w o d ę . M ę k a , pow. Sieradz, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi nr. i n w . 2915. Fot. K . Wecel, 1957. 37 �Dawniejsze spódnice były układane w drobniejsze fałdy. Miały one również szersze gładkie przody, długi rozpór i obszyte były u dołu płócienną listwą i czarnym sznureczkiem lub szczoteczką. Spódnice zwane obracajkami robią z jedwabiu, popeliny, płótna lub materiałów samo­ działowych w prążki. Obracajki płócienne lub kretonowe stanowią letnią odzież roboczą. i i i i i i ! I I I I I I I I II i l II a I 1 I I I I I I I I TT M M M M I TT M I I M I I I i I l I i I i l | | l i i i i l i i i i i i i i I l i i i l I i i i i ii i i i i M i I i i i i i M M i i i i i l i i l i i i i i i ii TT TT i I i i I i i i 1 i i i i i i • i i i ! i l ' 1 I i i I i i l l l I i i i i , ' i ' ' 1 i i i i i i TT I I a a Ryc. 35. K r ó j sukienki zwanej słonikiem. B o g u m i ł ó w , pow. Sieradz. S p ó d n i c a : a - b r y t y ; s z n u r ó w k a (część górna), b - część ś r o d k o w a pleców, c - części boczne, d - część g ó r n a pod p a c h ą , e - część dolna przypadająca""na bok i p r z ó d , g - f - części przodu u k ł a d a n e w w o d ę , h - p r z y r a m e k . P o d z i a ł k a 1 : 20. Rys. J. Sosnowski, 1957 r. Kaftany, w ę g i e r k i Jeszcze przed pierwszą wojną światową niemowlęta i dzieci ubierano w sukieneczki, k t ó r e nazywano katankami. Na zimę szyto je z barwnej flaneli lub barchanu, a na lato z kretonu. Katanki składały się ze staniczka czyli kar oczka zapinanego w tyle na guziczki oraz z długiej i dość szerokiej spódniczki, często ozdobionej w dolnej części czarną aksamitką. Ryc. 36. K a f t a n y kobiece. I . Kaftan zwany szacek, pow. Sieradz. I I . Kaftan z ogonem, Chartupia Mała. I I I . K a f t a n zwany mamelką, Monice, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C , - c z ę ś c i k r o j u . P o d z i a ł k a 1 : 30. Rys. J. Golczyńska, 1957 r. 38 �W latach międzywojennych w Niemirowie i okolicy strojono dzieci w sukieneczki chłopki, u których staniczki były sznurowane niebieską lub c z e r w o n ą tasiemką. Kaftan uchodzi w opinii informatorów za najstarszą część odzieży. Nosi on najczęściej miano kaftana z ogonem, rzadziej natomiast kusanki (Kurów pow. łaski). Szyto je prze­ ważnie z jednokolorowych samodziałów l n i a n o - w e ł n i a n y c h lub towarów fabrycznych, najchętniej z tkaniny czerwonej, buraczkowej, ciemnozielonej l u b granatowej. Niekiedy tylko przeznaczano na kaftany materiały prążkowe. Krój ich był bardzo prosty i podobny do męskich spencerów gdyż składał się E C Z Y C K I z pięciu zasadniczych części, z których jedna przypadała na tył, dwie na przód, pozostała na rękawy (ryc. 36). Kaftany były dość obcisłe i sięgały do pasa. Ich tylna część była lekko zaokrąglona i nieco dłuższa niż przednia. Nie po­ siadały one dekoltu ani też kołnierzyka, a wykrój pod szyją b y ł wykończony oszewką szerokości 1 cm. Kaftany te podszywano samodziałowym płótnem, kraciastą flanelą, a niekiedy starym wełniakiem lub zapaską. Zapinano je przy pomocy pętelek i guziczków, któ­ rych liczba dochodziła do 6. Guziczki u b i układano przeważnie w dwa rzędy. Dół, r ę k a w y i przód kaftana ozdabiano Ryc. 37. Zasięg sieradzkiego czepka - kopki i kaftana granatową lub czarną aksamitką (ryc. 40). zwanego mamelką z p o c z ą t k u X X w . 1. Z a s i ę g u b i o r u ZASIĘG SIERADZKIEGO CZEPKA KOPKI I KAfTAHA ZWANEGO HAMELKA Z POCZĄTKIEM XXw sieradzkiego w X I X w . 2. Obecny zasięg większości Na przełomie X I X i X X w. strojem charakterystycznych cech. 3. Zasięg czepka i mamelki. świątecznym zamożniejszych kobiet był Bys. K . W o ź n i ń s k a , 1959 r. kaftan, zwany mamelką lub kaftanem z peleryną. W okresie międzywojennym wyszedł zupełnie z użycia. Szyto go z czarnego lub granatowego sukienka. Krój jego b y ł bardziej skomplikowany, gdyż składał się aż z 15 części. Po zszyciu tych części tworzył się u góry szeroki sfałdowany kołnierz zwany często peleryną, a u dołu długa i szeroka baskina ułożona w fałdy (ryc. 38 i 39). Mamelkę podszywano płócienną, bawełnianą, rzadziej wełnianą podszewką, gładką lub w białoczerwone paseczki. Najgorszy gatunek podszewki przeznaczano na plecy i rękawy. Ryc. 38 i 39. Kaftan zwany mamelką Monice, pow. Sieradz. noszony przez z a m o ż n i e j s z e kobiety. Fot. K . Wecel, 1957 r. 39 �Podszewką dawano również pod baskinę. Nie było jej natomiast zupełnie pod peleryną. Mamelki zapinano na guziki w dwóch rzędach. Guziki te były różne, a więc, drobne mosiężne o spodzie cynkowym, szklane czubajkowate białe lub żółte oraz kościane czarne. Kaftan zwany szackiem zjawił się w Sieradzkiem już w pierwszych latach X X w . Szyto go z granatowego lub czarnego kretonu. Przód jego po jednej i drugiej stronie ozdabiano aksamitką i licznymi zakład­ kami. Krój tego kaftana składał się z siedmiu części; jedna część przypadała na plecy, dwie na przód, reszta na r ę k a w y . Mankiety przy rękawach posiadały górny brzeg ząbkowany. Kaftany te jak wskazuje przytoczona rycina, pozbawione są kołnie­ rza. Zapinają się na czarne guziki (ryc. 36). Węgierki wychodziły z użycia już na początku bieżącego stulecia. Nosiły je zimą zamożniejsze kobiety. Węgierki były pod­ bite kożuchem, wełną lub watą. Pokry­ wano je granatowym, czarnym, lub ciemno­ zielonym suknem. Kołnierz, brzegi przy zapięciu i skośne kieszenie, a niekiedy i mankiety robione były z białego lub Ryc. 40. K o b i e c y kaftan z ogonem. szarego wyprawionego baranka. Z b o r ó w , pow. Ł a s k . Fot. K . Wecel, 1957 r. Krój węgierki można odtworzyć na podstawie ilustracji; przód jej składał się z dwóch jednolitych części, tył zaś był przecięty w pasie i obejmował plecy gładkie lub wcięte łukowato oraz dół ułożony w dwie i więcej fałd. Niektóre typy węgierek miały tył jednolity. Sięgały one prawie do kostek i zapinały się na haftki i metalowe w y p u k ł e guziki lub kołeczki. Ilość pętelek i guzików nie zawsze była jednakowa; przy jednym na przykład było 6 pętelek i tyleż guzików, przy innym 8 pętelek i tyleż guzików. Guziki były uszeregowane w dwa rzędy. Na szwach znajdujących się na plecach i częściowo w pasie, jak też na brzegach r ę ­ kawów pozbawionych baranka, naszywano dla ozdoby jasnogranatowy sznureczek lub plotkę. F a r t u c h y i zapaski Fartuchy samodziałowe, zwane niekiedy przypaską (Bobrowniki), noszone były od niepamiętnych czasów, a używane tak do pracy, jak i na święta (ryc. 41). Fartuchy przeznaczone do roboty szyto ze zgrzebnego płótna, inne z czerwonej przeróbki, w której Ryc. 41. Czerwony fartuch. występowały pojedyncze prążki. W X X w. Woźniki, pow. Sieradz. Muzeum Archeolo­ pod wpływem mody tkaniny na fartuchy giczne i Etnograficzne w Łodzi nr. i n w . 4183 Fot. K . Wecel, 1957 r. ulegają zmianom; zjawiają się wielobarwne prążki ożywione przewłóczką. Obok dawnego czerwonego tła, występuje niekiedy tło granatowe, siwe lub zielone. Na fartuch do pasa używano najczęściej materiału o wymiarach 162 X 80 cm. Materiał ten w szerszej jego części układano w fałdki, do k t ó r y c h przyszywano oszewkę. Oszewkę 40 �robiono zwykle z tego samego materiału co płat fartuchowy, rzadziej zaś z kupnej tasiemki. Aby fałdki należycie trzymały się w czasie noszenia, stebnowano je w górnej części przy pomocy barwnych nici. Niekiedy również stebnówką obrzucano oszewkę. Brzegi fartucha zarówno u dołu, jak i częściowo z boku, obszywano tasiemką krympą zieloną, różową lub czarną. Fartuch wiązano w pasie przy pomocy różnobarwnych tasie­ mek, umocowanych po końcach oszewek (ryc. 26). Fartuchy do odziewu robiono z lnianowełnianej tkaniny zwanej przeróbką. W X I X w. przeróbki miały na czerwo­ nym (cynobrowym) tle poje­ dyncze wąskie, dwu lub trzynitne prążki, najczęściej czar­ ne, fiołkowe, zielone, grana­ towe. Na początku X X w. w przeróbce fartuchowej zja­ wiają się prążki zespołowe, które tworzą tzw. modę. W okresie międzywojennym mody w tego rodzaju tkaninie rozszerzają się i wzbogacają 0 nowe barwy i układy (tabl. II). Do przewłoczki używa się już wtedy wełny zielonej, różowej, granatowej, białej lub innej. Czerwone tkaniny fartuchowe, używane w t y m czasie w Zakrzewkach 1 okolicy, posiadały różno•iodne raporty, u których jed­ nobarwne niebieskie lub zie­ lone prążki skupiały się sy­ metrycznie przy dwunitnych prążkach czerwonych lub wiś­ niowych. W tkaninie tej zaz­ naczają się również wąziut­ kie trzynitne prążki białego jedwabiu. Przeróbki fartu­ chowe o modrym tle wystę­ powały w latach międzywo­ jennych w okolicach Sie­ radza. Miały one zespołowe symetryczne prążki, przez środek których przechodziła niebieska, zielona, żółta lub różowa przewłoczka. Fartuchy do odziewu szyto z jednego płatu materiału, (szer. 1,80 — 2,00 m., dł. 78 — 80 cm). Płat ten zbierano wzdłuż górnej szerokości w drobne fałdki, a następnie przyszywano go do podwójnie złożonej oszewki. Niekiedy Ryc. 42. Fartuch s a m o d z i a ł o w y , czerwony w p r ą ż k i z p o d w ó j n ą z a k ł a d k ą . W o ź n i k i , pow. Sieradz. Fot. St. K a ł u ż a , 1955 r. Ryc. 43. Fartuszek ozdobiony b a r w n y m haftem. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Ł o d z i nr. i n w . 2916. Męka, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1957 r. 41 �na oszewkę przeznaczano również wzorzystą wełnianą wstążkę. Fartuchy do odziewu zarzucano na głowę w czasie niepogody i w i c h r ó w ; w dni pogodniejsze okrywano n i m ramiona, wiążąc je najczęściej pod szyją (ryc. 29). W X I X w. i w pierwszych latach X X w. fartuchy szyto z różnych materiałów; świąteczne i ślubne naj­ chętniej z cienkiej wełny, a zwłaszcza z marynusu, robocze i do wyjścia z perkalu, płócienka lub samo­ działowego płótna drukowanego. Spośród wymienio­ nych tkanin najbardziej ceniono marynusy. Były one w rozmaitych kolorach, granatowym, zielonym, niebieskim, ciemnoczerwonym, kremowym lub różo­ wym. Perkale i płócienka były przeważnie w drobne paseczki. W okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej najbardziej ulubionym materiałem stał się batyst. Dawne fartuchy sieradzkie, zwłaszcza świąteczne były bardzo długie i szerokie i sięgały prawie dołu wierzchniej odzieży. Fartuchy międzywojenne i po­ wojenne są od dawniejszych nieco krótsze. Fartuchy noszone przed pierwszą wojną światową były suto marszczone w pasie lub układane w drobne fałdy, które często dla wzmocnienia przyszywano w poprzek różnobarwną włóczką. Brzegi tych fartuchów albo obszywano z trzech stron białą koronką, albo też ozdabiano płaskim haftem (ryc. 43). W okresie m i ę ­ dzywojennym stały się bardzo modne białe fartuchy Ryc. 44. Kobieta w e w s p ó ł c z e s n y m batystowe, układane w szerokie falbanki, a u dołu stroju ś w i ą t e c z n y m . Z a k r z e w k i , pow. ozdabiane zakładkami i zdobinami kwiatowymi. Po­ Ł a s k . Fot. K . Wecel, 1957 r . nadto po brzegach fartuchy obszywano walensjenką zwaną również obszytkiem. Fartuchy noszono do spódnic i wełniaków; wiązano je w pasie, na brzuchu lub grzbiecie przy pomocy barwnych tasiemek, najczęściej w kolorze różowym lub amarantowym. Uczesanie i n a k r y c i e g ł o w y Najstaranniej utrzymywały włosy dziewczęta. W X I X w. splatały je najczęściej w dwa warkocze, które po ozdobieniu wstążką, rzucały luzem na plecy (ryc. 7 i 28). Włosy rozczesywały na tak zwaną prostkę t j . przedział. Na początku X X w., zgodnie z sze­ rzącą się wówczas modą, niektóre dziewczęta upinały warkocze wokół głowy. Moda ta miała również swoje zwolenniczki wśród młodych mężatek. Swaszki weselne wiązały warkocze czerwoną wstążką, której końce z fantazją rzucały na ramię. W t y m czasie mężatki układały włosy w tak zwaną ósemkę. Sposób ten wymagał dużo czasu i b y ł związany z noszeniem kopki. Chcąc ułożyć włosy w ósemkę, pleciono najpierw dwie kitki i dwa warkocze. K i t k i z bocznych promieni włosów opuszczano niżej uszu, a następnie łączono je z pozostałymi warkoczami, które z kolei układano w tyle głowy. Tak ułożone włosy wiązano tasiemką. Rozpuszczone włosy nosiły tylko druhny i panna młoda i to wówczas, gdy zakładały na głowę stroik lub koronę. W X I X i na początku X X w. w czasie oczepin świeżo za­ ślubionej mężatce uroczyście włosy obcinano. 42 �C h u s t k i na g ł o w ę i do o k r y c i a Według źródeł etograficznych, na terenie Sieradzkiego używane były w pierwszej po­ łowie X I X w. kolorowe chustki kwieciste, a prawdopodobnie marynuski i białe płócienne chustki samodziałowe. W tym okresie wyróżniano jedwabnice, marynuski, latówki, kaźmierówki, pluszówki, tureckie, wyzłacane oraz chustki robione sposobem domowym. Jedwabnice, niedbownice, niedbowki lub jedwobki posiadają na wszystkich brzegach ko­ lorowe szlaki i frędzle. Tło mają różne, najczęściej zielone, szafirowe lub czerwone. Jedwabnice noszono razem z kopką. Składano je na stole lub skrzyni w płaski wałek w dwojaki sposób; wzdłuż rozłożonego płatu albo przeciwległymi rogami. Chustkę złożoną pierwszym sposobem wiązały najczęściej starsze kobiety gładko przy szyi, mężatki w i ą ­ zały je nad czołem w tak zwane różki. Do chustek wełnianych należały marynuski, latówki, kaźmierówki i pluszówki, do wełniano-bawełnianych tureckie oraz wyzłacane. Wszystkie były pochodzenia fabrycznego. Marynuski były dwóch rozmiarów; 76 x 76 i 88 * 88 cm. Tło miały one również roz­ maite: czerwone, czarne, zielone, białe lub żółte. Chustki żółte zwane bułankami były najbardziej lubiane, zwłaszcza przez młode kobiety. Marynuski sprzed 1914 r. posiadały szlak i środek w y p e ł n i o n y drobnymi motywami kwiatowymi, natomiast marynuski międzywojenne posiadały szlak skomponowany z dużych róż. Brzegi jednych i drugich zdobione były drobną plecionką wraz z frędzlami. Marynuski wiązano bezpośrednio na tak zwany rąbek. Duże chusty przeznaczone do okrycia ramion nazywano latówkami. Były one z fa­ brycznej wełnianej tkaniny drukowanej. Niekiedy na ich tle występowały jaśniejsze jednokierunkowe prążki utkane z jedwabiu; pojawiły się one w drugiej połowie X I X w. i noszone były jeszcze w pierwszych latach okresu międzywojennego. Latówki kwadratowe 145 cm lub 176 cm , były przeważnie czerwone lub czarne i posiadały przy brzegach szlak utwo­ rzony z motywów kwiatowych, a po środku rzucone kwiatki. Brzeg latówek zdobiony był długimi frędzlami i siateczką. Wykończenie takie robiły najczęściej same kobiety, używając do tego domowej przędzy. Kaźmierówki należały do chustek świątecz­ nych, noszono je przeważnie w dni chłodniejsze. Były oezdeseniowe, cieliste z siateczką i dłu­ gimi frędzlami, najczęściej o rozmiarach 90x90 cm. Pluszówki noszone w latach 1890 — 1930, były wełniane i jak twierdzą informatorki, ro­ biono je z wełny pochodzącej z węgierskich baranów. Czarne, szare, białe lub bordowe miały zawsze jedną stronę gładką, a drugą włochatą. Noszono je głównie zimą. Po złożeniu w trójkąt zarzucano ję na głowę i puszczano luźno lub okręcano wokół szyi a przerzuciwszy pod pa­ chami wiązano dwa końce na plecach. Chustki tureckie, zwane niekiedy francu­ skimi, były niekiedy dwojakich rozmiarów; kwadratowe o metrowej wielkości i prostokątne ^ . (164 x 1 7 5 cm). Pierwsze służyły do okrycia charłupia Mała, pow. Sieradz, głowy, drugie ramion. Tak jedne jak i drugie Fot. K . Wecel, 1955 r. i 2 R y c K o b i e t a w t z w c h u ś d e t u r e d d e 43 �charakteryzowały się tym, że posia­ dały stylizowane motywy wschodnie. W chustkach kwadratowych obramo­ wanie tworzyły poprzeczne prążki na czerwonoczarnym tle. Duże chustki pro­ stokątne o tle czarnym robione techniką żakardową, miały osnowę bawełnianą, wątek zaś wełniany. Na wszystkich brzegach posiadały wzorzyste obramo­ wanie (ryc. 45). Chustki wyzlacane (160x150 cm) miały wątek wełniano-jedwabny, a os­ nowę bawełnianą. Były to chustki o układzie pasowym, w których obok tła czerwonego występował także haft U B I warsztatowy (splot kostkowy) ręczny, z w y r a ź n ą dominantą motywów żółtych o odcieniu złotawym. Od tego właśnie Ryc. 46. Zasięg fartucha z k o r o n e c z k ą t . zw. obszytkiem. koloru poszła nazwa chustki (ryc. 54). 1. Zasięg u b i o r u sieradzkiego w X I X w . 2. Z a s i ę g większości charakterystycznych cech u b i o r u sieradzkie­ Chustki wyzlacane złożone w trójkąt go. 3. Z a s i ę g fartucha. Rys. K r . W c ź n i ń s k a , 1959 r . narzucano tak, że jeden jej koniec wisiał na plecach, a dwa pozostałe na piersiach. Noszono je tylko w dni świąteczne. Ostatnią grupę chustek sieradzkich stanowią chustki własnej roboty, kwadratowe lub trójkątne z batystu, jedwabiu, kaszmiru, płótna samodziałowego lub fabrycznego, prze­ ważnie w kolorze białym lub czarnym. Chustki te zdobią na brzegach frędzlami l u b białym obszytkiem. Niekiedy w dolnym kącie wyszywają różnobarwne kwiaty (ryc. 47). Chustki trójkątne nazywają rogówkami. ZASIĘG FARTUCH* Z KORONEGZKA T ZW 08SZYTKIEM O 5 U B/l 0 R ( Ł Ę C Z Y C K I TOK" Czepce Ryc. 47. Czarna chustka rogówka ozdobiona r ę c z n y m b a r w n y m haftem. B o g u m i ł ó w , pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r . 44 Czepce w Sieradzkiem można podzielić na trzy grupy, t j . na kopki, czepce okrągłe i rąbki. Kopka składała się z główki zwanej rów­ nież czółkiem, ślorki, obszytka oraz falbanki (ryc. 50). Główkę i falbanki robiono z tiulu, ślorkę z białego płócienka, obszytko zaś z fabrycznej bawełnianej wstaweczki. Falban­ kę układano z tiulowego paska długości 2,5 m. Tiul przeznaczony na główkę był przeważnie ręcznie haftowany, i posiadał kształt półko­ listy. Wolny jego brzeg starannie podwijano i przyczepiano nitką. Brzeg od strony czoła zlekka zwijano i łączono obszytkiem przy pomocy ściegu okrętkowego. Z kolei ob­ szytko łączono z prostokątną ślorką i do niego przytwierdzano dwie lub więcej kar­ bowanych i krochmalonych falbanek. Wzdłuż obszytka przechodził biały sznureczek, J r k t ó r y m ściągano całość czepca na głowie. W czasie noszenia dno czepców zwisało two- �rząc tak zwane sadło albo rozkładało się wszerz. Wyróżniano również czepce twarde i miękkie, t j . w całości lub w części krochmalone. Na kopkę zakładano przeważnie jedwabkę zwiniętą w luźny przypłasz­ czony wałeczek, której końce wiązano nad czołem w różki, lub przy szyi. Jedwabka przechodziła tuż za falbanką i obejmowała tylną część głowy; na skutek tego cała wierzchnia część czepca była odsłonięta. Czynności zwią­ zane z zakładaniem jedwabki na kopkę określano wykrumarzeniem (tabl. II). Czepek okrągły z tiulu deseniowego, modny w latach międzywojennych, roz­ powszechnił się najbardziej w okolicach Mnichowa i Godynic (ryc. 48). Posiadał czółko nieco wzniesione k u przodowi, garniturek z drobno karbowanych fal­ banek, obejmujący cały dolny brzeg właściwego czepca i wiązania metrowej długości szersze u dołu, a węższe u góry. Czółko przy opisywanym czepcu było dość wysokie i uformowane okrągło; jego średnica wynosiła około 40 cm, a ó Ryc. 48. Starsza kcbieta w Czepku o k r ą g ł y m z 1941 r. Klonowa, pow. Sieradz. Fot. A . K o n d r a t i u k 1956 r. a Ryc. 49. I . a - czapeczka dziecięca z 1921 r., b - k r ó j części bocznych, c - k r ó j części ś r o d k o w e j . Muzeum w Sieradzu nr. i n w . 331. Rys. J. P. Dekowski. I I . Duchenka, a - widok, b - k r ó j . Monice, pow. Sieradz. I I I . W s p ó ł c z e s n a czapeczka dziecięca. Barycz, pow. Łask, a - w i d o k ogólny, b - części k r o j u . I V . Rogata czapeczka dziecięca. Brodnica, pow. Sieradz, a - w i d o k ogólny, b - k r ó j denka, c - b o k ó w , d - otok baran­ k o w y . P o d z i a ł k a 1 : 10. Rys. I V w y k . J. G o l c z y ń k a 1957 r. 45 �a obwód 55 cm. Od spodu podszywano brzeg dla usztywnienia wykrochmaloną tasiemką. Garniturek nad czołem składał sią z czterech falban, w dalszej części tylko z trzech, Falbanki układano w drobne i jednokierunkowe karbki; górne miały około 2 cm, dolne około 1 cm. Dla ozdoby przybierano falbanki niebieską wstążeczką. Wiązadła przyszy­ wano po bokach czepca, tak by po związaniu ich pod brodą lub na piersiach na kokardę, przechodziły one z tylnej części głowy pod uszami. P e w n ą odmianą czepca okrągłego był również czepiec tzw. olenderski, który pojawił się w piewszych latach X X w. we wsiach weberskich w okolicach Pabianic. Był on szyty z cienkiego tiulu, często ręcznie haftowany. Składał się z główki karbowanych falbanek czterech nad czołem, a jednej w tyle przy szyi. Przy czepcu t y m były długie rozszerzające się k u dołowi wiązania upinane na dużą kokardę pod brodą. Inny typ czepka stanowił tak zwany rąbek czyli falbanka. Od niepamiętnych czasów aż do X X w. noszono go zimą pod marynuskę lub chustkę turecką. Składał się z dwóch 1 Ryc. 50. Czepiec t i u l o w y zwany kopką. Czechy, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1957 r. zasadniczych części: tiulowej, tworzącej najczęściej dwie karbowane falbanki oraz płó­ ciennej lub perkalowej, tworzącej prostokątną opaskę lub dość obcisłe czółko. Na czółko przeznaczano zwykle jeden płat materiału składany podwójnie na l i n i i długości, a potem zszywano razem jego górne brzegi. Tak jedna, jak i druga odmiana czepca pod chustkę zaopatrzona była w białą tasiemkę, służącą do przymocowania na głowie. Z braku ta­ siemek wiązano je sznurkami lub zwyczajnymi płóciennymi trokami. Chustki zakładano na czepki rąbkowe w ten sposób, że zakrywano ich część płócienną, zostawiając wolne falbanki nad czołem i wokół twarzy. K o r o n a panny m ł o d e j Jeszcze do pierwszej wojny światowej w wielu wsiach sieradzkich strojono głowę panny młodej w barwne wstążki, k w i a t k i i błyskotki To przybranie nazywano najczę­ ściej koroną, wieńcem, rzadziej wiankiem lub kokosznikiem (tabl. I ryc. 52). Składało się ono z właściwego okrycia głowy, z tak zwanej korony oraz z grupy wstążek luźno puszczonych na plecy. Na wewnętrzną część okrycia głowy przeznaczano pro46 �stokątny kawałek perkalowej lub płó­ ciennej tkaniny (52 x 34 cm), z której robiono czapeczkę, kształtem przy­ pominającą kapuzę. Na boki i na górę tej czapeczki naszywano drobno karbowane dwie wzorzyste wstążki. Karby wstążek układano pionowo. Na tylną część czapeczki również dawano jednobarwną, najczęściej ró­ żową lub jasnoniebieską karbowaną wstążkę. Niekiedy do upięcia wstążek za­ miast przedstawionej czapeczki, uży­ wano białej płóciennej chustki, którą po dokładnym założeniu na głowie panny młodej przewiązywano od czoła do szyi wstążką, lub zwykłym ka­ wałkiem tkaniny. U dolnego brzegu czapeczki lub chusteczki przyszywano . gęsto wzorzyste wstążki (7-8). Wstążki b i o n a p ł a s k i m b a r w n y m haftem. Monice, pow. te szerokości 7 cm, a długości 120 Sieradz. Muzeum w Sieradzu. Fot. K . Weceł, 1957 r. i więcej centymetrów, puszczano luź­ no na plecy i boki. Korona stanowiła najważniejszą część ubioru głowy panny m ł o d e j ; obejmowała tak zwany łubek i bukiet. Łubek robiono z prostokątnej tektury (24x6 cm). Węższe jego końce sklejano tworząc w ten sposób okrągły rulonik. Ścianki łubka pokrywano białą tkaniną, po czym naszywano w dwóch liniach poziomych "niebieską wstążkę marszczoną obustronnie w ząbki. Na tak utworzone tło rozwieszano liczne sznurki różnobarwnych paciorków i przyszywano w dość dużych odstępach szklane żółte guziki zw. broszkami. W środku guzików znajdowały się trzy maleńkie korony kwiatowe. Guziki, które miały środek błyszczący nazywano lustereczkami. Łubek po przyszyciu do czapeczki lub chustki ozdabiano bukietem, na którego całość składały się błyszczące szklane paciorki osadzone na drucie pojedynczo lub podwójnie oraz rozmaite kwiotyszki jak konwalie, róże, goździki, groszek i inne. Czasem doda­ wano jeszcze pozłótko (szych), pawie pióra lub pióra gęsie farbowane na zielono. Zupełnie inaczej wyglądała korona ślubna w Ldzaniu i okolicy, gdzie noszono ją jeszcze przed 60-ciu laty. Górną część tej korony stanowił wianek w i t y na drucie z białych drobnych sztucznych kwiatów i zielonych listków. W tylnej-części tego wianka zawie­ szano cztery lub więcej białych wstążek, których końce sięgały zawsze niżej pasa. Podobnie zrobioną koronę z kwiatów i różnokolorowych wstążek nosiły w tym czasie druhny. R y c g l C z a p e c z k a d z i e c i ę c a w k w a t e r k i z 1 9 2 1 r o z d o N a k r y c i e g ł o w y d r u h e n W pierwszej połowie X I X w., jak wynika z relacji S z a n i a w s k i e g o , druhny nosiły staroświeckie czółka z czarnego aksamitu, k t ó r e ozdabiały wstążkami w jasnych ko­ lorach. Czółka zostały zarzucone w schyłkowym okresie pańszczyzny. Natomiast zwyczaj noszenia wstążek na głowie przez druhny weselne zachował się w niektórych wsiach jeszcze do okresu międzywojennego. Wstążki znajdujące się nad czołem układano, czyli pudrowano zupełnie jak w koronie młodej. Ułożone karby przypinano szpilkami do płóciennej czapeczki lub chustki związanej na rogi, a po t y m dopiero przyszywano je kolorową nitką. Wstążka przypadająca na dalszą część głowy była szeroka, lecz nie 47 �zawsze karbowana. Do tak ozdobionego czółka przyczepiano z trzech stron wstążki wiązane u góry w kokardę, a końce ich spuszczano swobodnie na plecy (tabl. I). W niektórych miejscowościach, a zwłaszcza w okolicach Sieradza, na upięte wstążkami czółko zakładano stroitko, które składało się z barwnych kwiatków, zielonych listków i błyszczących paciorków. Stroitko było o wiele niższe i skromniejsze niż korona panny młodej. We wsiach zamieszkałych przez Borusów, druhny nie stroiły głowy wstążkami, lecz wieńcem plecionym ze sztucznych kwiatów. Wieńce ozdabiano również błyszczącymi paciorkami i pozłociem. Prze­ t r w a ł y one w tej formie do 1914 r. C z a p e c z k i d z i e c i ę c e Dla "niemowląt i małych dzieci robiono czapeczki okrągłe i tzw. kwaterkowe, z różnych materiałów, najczęściej jednak z wełnianych lub bawełnianych. Czapeczki składały się z czerwonego, białego lub innego dna i z nis­ kiego otoku obszytego czarnym aksamitem. Czapeczki kwaterkowe obejmowały dwa boki owalne oraz środek w formie wydłużonego paska (ryc. 49). Pasek przechodzący przez środek czapeczki różnił się przeważnie kolorem i gatunkiem materiału od części bocznych. Dość często jednak robiono środek biały, a pozostałe części niebieskie. Zarówno czapki okrągłe, jak i kwaterkowe ozdabiano tasiemką lub kolorowym płaskim haftem. O b u w i e I b u J M l jHŁl Ryc. 52. Korona s t r ó j głowy panny m ł o d e j . Sieradzkie, Muzeum Najstarszym obuwiem kobiecym były czarne sznurowane trzewiki, które można było jeszcze dość często spotkać w okresie międzywo­ jennym. Robiono je ze skóry juchtowej; miały długie cholewki i w y ­ sokie obcasy. Pod koniec X I X w. napiętki trzewików ozdabiano mo­ siężnymi gwoździkami- W okresie międzywojennym rozpowszechniły się płytkie pantofelki zapinane z boku na guziczek i pasek. Nazywano je czółenkami. P ° d wpływem emigracji w ostatnich latach ub. wieku zjawiły się w Sieradzkiem tzw. klapatyny. Były to właściwie trepy o olchowych spodach, w których tylko przednia część posiadała skórzaną przyśzwę. Archeo­ logiczne i Etnogra­ ficzne w Łodzi nr. i n w . 8184. D o d a t k i do s t r o j u k o b i e c e g o Fot. K . P a c i o r k i . Paciorki nazywają niekiedy paciorami albo wisiorkami. Dzielą je na bursztyny, korale, perełki przewłoczki oraz dyntki. Bur­ sztyny mogą być prawe, t j . prawdziwe i sztuczne. Pierwsze mienią się, czyli połą. Korale również mogą być prawdziwe lub sztuczne. Te ostatnie nazywają siekankami lub siekańcami. Zarówno prawdziwe bursztyny jak i korale są najcenniejszym klejnotem ko­ biecym przechowywanym starannie w r o d z i n i e . Wecel, 1957 r. 59 W ostatnich 50 ciu latach rozpowszechniły się szklane dyntki, zwane również pacioryszkami. Są one wprawdzie łatwo tłukące i nie posiadają tej trwałości co bursztyny czy korale, ale są tanie i w różnych kolorach, to też są chętnie noszone zwłaszcza przez dziewczęta i młode mężatki. Przeważnie przy bursztynach i koralach umieszczano w dolnej części krzyżyki lub medaliki mentalicki, mentole. 48 �Od niepamiętnych czasów utarł się zwyczaj, że sznury paciorków wiąże się kwiecistą lub j e d n o b a r w n ą wstążką, ktarej końce puszcza się na plecy lub ramiona. Małą k r y z k ę koronkową przytwierdzoną bezpośredno do stojącego kołnierzyka koszuli nazywano kryziczkiem. W Dobroniu i okolicy oprócz kryzek noszono również specjalne kołnierzyki ozdobione haftem dziureczkowym (ryc. 57). Zimą lub w dni chłodniejsze jeszcze około 1914 r. nosiły dziewczęta rękawki. Robiono je na drutach z samodziałowej wełny. Jedne z nich były w różnobarwne paseczki czyli brąziate, drugie jednobarwne, a więc zielone, czarne, fioletowe lub białe. Niektóre po­ siadały przy dłoniach szeroką wełnianą falbankę koronkową. R o z d z i a ł VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Zdolniejsze kobiety same szyły niektóre części odzieży, jak portki, koszule robocze, wzorując się przy tym na odzieży gotowej. Większość jednak tradycyjnego stroju ludowego była wykonywana przez krawców mieszkających w osiedlach miejskich lub wiejskich. Szyli oni przede wszystkim dla mężczyzn — portki świąteczne, spencerki, lejbiki, sukmany, kapoty, kamyzele, dla kobiet — mamelki i węgierki. Niektórzy z nich cieszyli się dużym uznaniem; do nich między innymi należeli: Wojciech Kędzia z Monie (1880—1914 r.), Marcin Gtuch z Kuźnic Zagrzebskich ( 1870 — lt-14 r . ) , Jan Tumanik z Klonowej (1890—1918 r.), Błażej Paź z Sokolińca (1900—1916 r.) oraz Szustek z Burzenina (1885—1925 r.). Krawcy nie tylko przyjmowali powierzone roboty, ale również jeździli po okolicznych wsiach. Wędrownymi krawcami byli przeważnie ludzie niezamożni, pochodzenia "żydow­ skiego. Cieszyli się wśród swojej klienteli jak najlepszą opinią, byli przy tym bardzo skromni i kontentowali się niewielkim zyskiem. Nosili oni z sobą podręczny worek, w k t ó r y m obok naczynia do gotowania mieli również narzędzia krawieckie. Do naj­ bardziej popularnych w ę d r o w n y c h krawców w latach 1880 — 1925 należeli: Świder, Ursyn i Tobisz z Sieradza, Zelek z Dzigorzewa, Cherszlik i Ślepy Mosiek z Chojnego, zaś Chudy Smul z Szadku. Na wsi obok krawców pracowały także krawczynie. Bardziej zdolne i przedsię­ biorcze szyły nawet niektóre części garderoby męskiej, jak lejbiki, portki czy spencerki. Duże zdolności krawieckie po­ siadały między innymi: Józefa Zinciok z Jezior (1890—1916), Antonina Bęś z Mnichowa (1918 — 1939), Franciszka Heinrych z Kłocka (1914 — 1920), Jadwiga Kopowaz Podula (zm. 1918 r.)oraz Urbaniak z Wiechucic (1920—1950 r.). Ryc. 53. T r z e w i k i kobiece w y ­ konane ok. 1925 r. w e d ł u g starej mody. Zapusta M a ł a , pow. Sie­ radz. Fot. K . Wecel, 1957 r. 4 Strój sieradzki 49 �Znaczna część osób szyjąca odzież dla wsi odbywała normalne szkolenie rzemieślnicze, niewielka tylko część swoje umiejętności zdobywała drogą samouctwa. I tak na przykład Ignacy Owczarek z Charłupi Małej nauczył się kroić i szyć portki około 1890 r. w czasie odbywania służby wojskowej. Po powrocie do domu zajmował się tylko pracą związaną z t y m przyodziewkiem. Inny krawiec — samouk nauczył się szycia niektórych części stroju, będąc na służbie u gospodarza, którego syn trudnił się krawiectwem. Tak krawcy, jak i krawczynie wiejskie do 1918 r. wykonywali swoje prace ręcznie, używając przy tym igły, naparstka, nożyc, rzadziej żelazka do prasowania lub miarki. Przy zdejmowaniu tzw. miary używali sznurka, papierowego paska lub niekiedy specjalnej miarki. Metody mierzenia nie były zbyt skomplikowane, gdyż przy szyciu sukmany, mierzono najpierw długość ogólną, a po t y m dopiero od ramion do pasa; miarę obwodu brano w pasie i w gór­ nej części klatki piersiowej. Poza tym mierzono szerokość ramion i długość zewnętrzną rękawa. Podobnie brano miarę przy szy­ ciu kaftana i spencera. Na stonik — wełniak brano tylko dwa zasa­ dnicze wymiary : długość i obwód Ryc. 54. Część chustki w y z ł a c a n e j w p r ą ż k i . Sieradzkie. P^sie. M u z e u m Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi nr. i n w . 7831. Jedni po wymierzeniu w y c i Fot. K . Wecęl, 1957 r. nali najpierw formę papierową, a po tym dopiero według niej k r o i l i powierzony materiał, inni po wymierzeniu odrazu przystępowali do krojenia. Po wykrojeniu poszczególnych części przyodziewku, zszywali je i stopniowo pasowali na konkretnej osobie. Przy spencerku zszywano najpierw przód z plecami, a potym dopiero wstawiano rękawy, kołnierzyk i kieszenie. Przy sukmanie osobno szyto górną część osobno dolną, a w końcowej fazie łączono je razem. Jeżeli przód w sukmanie był jednolity, łączono go z plecami, a dopiero później wstawiano sfałdowany tył. W portkach przed zszyciem nogawek od strony wewnętrznej wstawiano w rozkroczu k l i n a w koń­ cowej fazie zaopatrywano je w pasek. w Czepkarki pracowały przeważnie po wsiach; szyły lub przerabiały czepce, haftowały je albo prały. Do zdolniejszych czepkarek z ostatnich 60-ciulat, należy zaliczyć: Stanisławę Stalińska z Łopatek, Pawlakową z Mnichowa, Grygłową ze Złoczewa, Wolarkową z K u ź ­ nicy Grabskiej oraz Bąbczynę i Archańską z Chojny. Nie mało też usługi oddawali Sieradzanom tkacze, garbarze, szewcy, rymarze i k u ś ­ nierze, którzy nie tylko mieszkali w większych ośrodkach miejskich, ale i w małych miasteczkach i wsiach. Tkacze skupiali się głównie w Dłutowie, Zelowie, Szadku, Pabianicach, Zduńskiej Woli i Burzeninie oraz we wsiach położonych w pobliżu tych miejscowości- Dzielono ich zwykle na dwie kategorie t j . na płócienników i s u k i e n n i k ó w . Pierwsi wyrabiali tkaniny lniane z materiałów częściowo lub w całości powierzonych, drudzy — chustki na głowę. 6 0 61 50 �sukno ubraniowe, cajgi itp. Tak jedni, jak i drudzy, pracowali systemem chałupniczym. Niektórzy z nich wyrobione materiały sami rozwozili po najbliższej okolicy. Szczególnie dużą ruchliwością w tej dziedzinie odznaczał się w okresie międzywojennym weber z Chorzeszowa nazwiskiem Berft. Na specjalną uwagę zasługuje działalność barona Tomasza Dangla, a także SS. Urszu­ lanek i Spółdzielni „Sztuka Sieradzka" w Sieradzu. Pierwszy zorganizował w X I X w. w Chojnym przedsiębiorstwo tkackie, w k t ó r y m produkowano materiały na w e ł n i a k i . Urszulanki pracę swoją prowadzą od 35 lat. Już w pierwszych latach swej działalności miały 15 warsztatów tkackich. W okresie międzywojennym wyrabiały dla klienteli wiejskiej z materiałów własnych lub powierzonych tkaniny odzieżowe, chustki tudzież szale, wzo­ rując się nie tylko na ludowych wyrobach sieradzkich, ale również na odzieży pocho­ dzącej z innych regionów. Obecna ich produkcja ogranicza się głównie do tkanin przez­ naczonych na zapaski. „Sztuka Sieradzka" powołana do życia po drugiej wojnie świato­ wej, wyrabia między i n n y m i tkaniny zapaskowe w oparciu o wzory regionalne. Część jej odbiorców również stanowi ludność wiejska. Niewielki tylko procent ludności garbowało skóry zwierzęce sposobem domowym, używając kory dębowej, wapna lub zakwaszonej mąki. Tak wyprawioną skórę przezna­ czano na obuwie, pasy, kożuchy i uprząż. Przeważnie jednak skóry oddawano do spec­ jalistów. Z dobrych garbarzy słynęły przede wszystkim Warta i Złoczew. Kwalifikowani szewcy pracowali przeważnie po miastach i miasteczkach, mniej zdolni i samoucy po wsiach. Najlepsze obuwie wyrabiali szewcy w Sieradzu, Błaszkach i Szczercowie. Jeszcze w X V I w. szewcy sieradzcy, jak wskazuje przywilej, mieli prawo sprzedaży swoich wyrobów nie tylko w Sieradzu, ale również i w Warcie i to bez żadnych opłat. Tymczasem czapnicy sieradzcy mogli zbywać swoje wyroby tylko w miejscu swego p o b y t u . W 1747 r. w dobrach pabianickich w 52 wsiach było 14 szewców i kowali, którzy rekru­ towali się przeważnie z chałupników i komorników. Szewcy ci musieli od­ dawać po 15 par nowych butów do pięciu f o l w a r k ó w . W X I X i X X w., jak świadczą relacje ustne, szewstwo pozostawało w rękach Polaków, prze­ ważnie pochodzenia wiejskiego. Do w y ­ bitniejszych szewców pracujących na początku bieżącego stulecia należeli: Stanisław Gabryś z Klonowej, Stanisław Żarnowiecki z Tomczyk, Jan Chlebisz i Franciszek Kulawiak z Monie oraz Andrzejewski z Klocka. Szewcy wiejscy przeważnie niekwalifikowani, po wzięciu miary robili naj­ pierw kopyto olszowe, a dopiero później według niego szyli obuwie. Kawalero­ wie i panny najchętniej nosili obuwie z obstałunku, starsi zaś zakupione na straganie jarmarcznym, gdyż było tańsze. 62 63 64 Ryc. 55. Gospodyni w w e ł n i a k u i w t. zw. fartuchu ł o w i c k i m . Wola D z i e r l i ń s k a , pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r. 51 ��������������������������E ZASIĘG UBIORU SIERADZKIEGO Zasięg ubioru sieradzkiego pod koniec XIX wieku Miasta i miasteczka Miejscowości z których pochodzi opis tekstowy Miejscowości z których zebrano materiał rieciowy Miejscowości z których zabrano mater. ikonagrafiezny Granice megradowego starostwa klonowskiego w XIXw Granice slarostwa sieradzkiego z XVII wieku H o • _o i / y\ G Z Y Cy.K/ŚI;, •OroS-iia WARTA Tubad 11 |l;if-:i;;f(i\i CriełBial( < 1 , , . | i ° . , > ™ , \ ' , , .'./• * S'i,, ^ -'".' ^ o " ' " .ni./'f" "°5.„» , o. Cl * iv . 'i. Vi? k v * ' op„„ n "•'• » i v > • • .1. .Kl.n... ° .P,.,lc, U* • •U • o',i , C Bukowiec D\ '• i*.'. y;' //„,' 1 c| B LUTUTÓW I 0 o R Eyc. 65. Mapa. Zasięg ubioru sieradzkiego na tle fizjografii terenu. Rys. K r . Woźnińska, 3959 r. �SPIS TREŚCI W s t ą p str. 3 . — R o z d z i a ł I . Obecny stan stroju ludowego na badanym obszarze, str. 7 . — R o z d z i a ł I I . Zarys historyczny rozwoju stroju sieradzkiego, str 8.—Rozdział I I I . Z a s i ę g stroju sieradzkigo, str. 16. — R o z d z i a ł I V . Ogólny opis sieradzkiego stroju m ę s k i e g o , str. 17. — Rozdział V . S z c z e g ó ł o w y opis sie­ radzkiego stroju m ę s k i e g o , str. 20. — Rozdział V I . Ogólny opis sieradzkiego stroju kobiecego, str. 32.— Rozdział V I I . Szczegółowy opis sieradzkiego stroju kobiecego, str. 35. — Rozdział V I I I . W y t w o r y i m a ­ t e r i a ł y , str. 4 9 . — R o z d z i a ł I X . Zdobiny, str" 54. — R o z d z i a ł X . Charakterystyka ź r ó d e ł , str. 57. — Przypisy, str. 61. — Literatura, str. 64.—Spis ilustracji, str. 66. —Streszczenie w j ę z y k u rosyjskim, str. 68 — S t r e ­ szczenie w j ę z y k u angielskim str. 72. — Spis t r e ś c i 78. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski. 1959 Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulski. 1951 Adam Glapa •— Strój dzierżacki, 1953 Adam Glapa — Strój lubuski, 1956 M) Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1955 (3) Część I I I . ŚLĄSK: t. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 P) 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1956 Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Maria Zywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski, 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 d8) Edyta Starek — Strój spiski, 1954 ( « Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 («) Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 (*) Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 (?) Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 W druku znajdują się: Franciszek Klonowski — Strój warmiński Tadeusz Seweryn •— Strój Krakowski �A T L A S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi u b i o r ó w w monografiach kolejno o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j górali szczawnickich, 2. S t r ó j dolnośląski (Podgórze), 3. S t r ó j rzeszowski, 4. S t r ó j szamotulski, 5, S t r ó j krzczonowski, 6. S t r ó j k u r p i o w s k i Puszczy B i a ł e j , 7. S t r ó j łowicki,. 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i , 10. S t r ó j spiski, 11. S t r ó j p i o t r k o w s k i , 12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j p y r z y c k i , 14. S t r ó j ł a ń c u c k i , 15. S t r ó j o p o c z y ń s k i , 16. S t r ó j lubuski, 17. S t r ó j górali śląskich, 18. S t r ó j Z a g ó r z a n , 19. S t r ó j sandomierski, 20. S t r ó j b i ł g o r a j s k o - t a r n o g r o d z k i , 21. S t r ó j p o d l a s k i ' ( n a d b u ż a ń s k i ) , 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. S t r ó j w a r m i ń s k i (w d r u k u ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5f0e0878a64970dadecf7509bf29c78.pdf a6037bc1af092ee2ce9d65d018ca0ad8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5689 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5289 Title A name given to the resource Strój świętokrzyski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z 10;s.67 [2] Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH JANUSZ I MARIA KAMOCCY STRÓJ ŚWIĘTOKRZYSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S P O L S K I C H JANUSZ STRÓJ S T R O J Ó W I MARIA L U D O W Y C H KAMOCCY ŚWIĘTOKRZYSKI W R O C L A W Zakład Kuituroznawstwa Biblioteka. / Nr inwaritarzowy £d.gj../Jí£ £ ( 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA 6 1 LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : J Ó Z E F GAJEK. ADAM GLAPA, ANNA KUTRZE BA-POJ NARÓW A. ADAM MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIE­ WICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN REDAKTOR NACZELNY: JÓZEF GAJEK R E D A K T O R Z E S Z Y T U : T A D E U S Z SEWERYN OKŁADKA: ADAM MŁODZIANOWSKI PLANSZE BARWNE: J A N KOS NO DRUKARNIA UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO KLISZE JEDNOBARWNE: ZAKŁAD CHEMIGRAFII POLITECHNIKI KRAKOWSKIEJ TABLICE WIELOBARWNE: DRUKARNIA NARODOWA KRAKÓW Nakład 3.500 cgz. Ark. wyd. 8. Ark. druk. 4,25 \-2 tabl. Papier bezdrz. lOOg 61X86. Oddano do skład. 12. V I . 1961. Druk w grudniu 1961 Zam. 338/61 Cena zł 30.— « iluslr. ukończono K-12 �WSTĘP P o ł o ż e n i e i charakterystyka obszaru: Strój świętokrzyski występuje zwarcie po obu stronach grzbietu Łysicy, głównego pasma Gór Świętokrzyskich. W okresie wczesnowiecznym region ten należał do rdzen­ nej Małopolski i wchodził w skład lewobrzeżnej części Ziemi Sandomierskiej. Od. roku 1138 był częścią Księstwa Sandomierskiego, a po zjednoczeniu ziem polskich — województwa San­ domierskiego. Od roku 1397 — należał do powiatu Sandomierskiego. W latach 1795—1809 znalazł się przejściowo pod panowaniem austriackim (wchodząc w skład tzw. Galicji Za­ chodniej), a następnie należał do departamentu Radomskiego Księstwa Warszawskiego. Po utworzeniu tzw. Królestwa Kongresowego wszedł w skład Województwa Sandomierskiego (późniejszej Gubernii Radomskiej). Po I wojnie światowej większość obszaru świętokrzy­ skiego wcielona została do pow. kieleckiego, częściowo iłżeckiego, a skrawek do opatow­ skiego. Pod względem administracji kościelnej Świętokrzyskie należało do archidiakonatu kie­ leckiego diecezji Krakowskiej. W początkach X I X w. weszło w skład nowoutworzonej diecezji Sandomierskiej. Północna część zasięgu stroju świętokrzyskiego obejmuje obszar dość żyzny, o urodzaj­ nych glebach lessowych. Ludność tu w znacznej mierze żyje z rolnictwa. Południowa część regionu ma gleby mało urodzajne, w związku z czym mieszkańcy jej poza rolnictwem zajmują się dodatkowo pracą w przemyśle oraz obróbką drzewa (np. wyrób gontów). Charaktery­ styczną cechą rolnictwa regionu świętokrzyskiego jest uprawa lnu. Liczne nieużytki, łąki i lasy sprzyjają też rozwojowi hodowli owiec; własna wełna i len przyczyniły się zaś do rozkwitu tkactwa. W związku z tym materiały fabryczne były tu mniej rozpowszechnione niż w sąsiednich okolicach, a sam strój ludności Gór Świętokrzyskich prawie w całości wykonywany był z samodziału. Historia regionu: Górzysty region świętokrzyski skoncentrowany koło Tarczka, a następnie Bodzentyna cechuje swoista zwartość i odrębność w porównaniu do nizinnych okolic ziem sąsiednich. Liczne wykopaliska, jak np. w okolicy Słupi, mówią o odwiecznym zamieszkiwaniu tych ziem i wykorzystywaniu bogactw naturalnych. Dowodzą tego liczne znaleziska śladów kuźnic, jak również częste występowanie w tych okolicach nazwy «Huta». Ludność skupiała się głównie na obszarach lessowych w pobliżu Tarczka, czy ewentualnie wokół ośrodków hutniczych . W średniowieczu większość ziemi regionu świętokrzyskiego należała do biskupstwa kra­ kowskiego (klucz w Bodzentynie), a po sekularyzacji tychże dóbr przeszła na własność rządową jako Dobra Górnicze. Następnym co do obszaru posiadaczem było opactwo świętokrzyskie. Biorąc pod uwagę, że wiele z pozostałych wsi należało do klasztoru w pobliskim Wąchocku czy też w Miechowie, zrozumiałym jest, że pojedyncze wsie prywatne tonęły w masie dóbr duchownych. Górzystość i niedostępność terenu powodowały, iż chłop świętokrzyski dłuższy czas niż w sąsiednich okolicach był wolnym, obowiązanym jedynie do daniny i służby wojskowej . 1 2 i* 3 �W dalszym ciągu dziejów los chłopa świętokrzyskiego był naogół podobny do doli poddanych innych dóbr. Żywszy rozwój regionu świętokrzy­ skiego rozpoczął się w XV wieku, w związku ze zmianą głównych szlaków komunikacyjnych w Polsce, spowodo­ waną Unią z Litwą, a następnie odzy­ skaniem Pomorza. W tym okresie je­ den z najważniejszych traktów biegnie przez Chmielnik — Bodzentyn — Iłżę, a Bodzentyn staje się rezydencją biskupów krakowskich. Rozwój przemysłu, choć mniejszy niż na obszarach sąsiednich, nie mniej stał się przyczyną, iż część chłopów odrabiała pańszczyznę w zakładach prze­ mysłowych. Najazdy szwedzkie spowo­ dowały zniszczenie przemysłu i ogólne zubożenie. Dopiero rząd Kongresowego Królewstwa Polskiego podjął poważ­ niejsze próby odrodzenia przemysłu, głównie jednak na północ od omawia­ nego regionu. W ramach podniesienia gospodarczego usiłował też wskrzesić hodowlę owiec, mającą tu starą tra­ dycję. Po upadku powstania listopadowego Ryc. 1. Mieszczanin z Bodzentyna. A . Patkowski — Sando­ władze rosyjskie nie interesują się Swięmierskie, Poznań 1938 r., str. 49, fot. Photo-Plat Warszawa. tokrzyszczyzną, co przy równoczesnym rozwoju Zagłębia Dąbrowskiego pociąga za sobą, około połowy X I X wieku powolne zamieranie przemysłu na omawianym terenie. Sytuację gospodarczą chłopa świętokrzyskiego polepszyło uwłaszczenie dekretem Rządu Narodowego w czasie powstania 1863 r. Niemniej jednak nieurodzajność ziemi, zwłaszcza w południowej części regionu, przyczyniła się do poszukiwania zarobku poza rolnictwem. Istnienie dość silnego przemysłu tak na terenach sąsiednich (Kielce, Ostrowiec, Starachowice i in.), jak i w samym terenie świętokrzyskim — przykładem może tu być kopalnia «Staszic» w Rudkach — powodowało dalsze wytwarzanie się warstwy chłopsko-robotniczej, bardzo dziś licznej, zwłaszcza w"południowej i wschodniej części regionu. Budowa kolei WarszawskoWiedeńskiej, biegnącej przez Kielce, stała się ostateczną przyczyną żywszych kontaktów — zwłaszcza zachodniej części regionu świętokrzyskiego — z Mazowszem, co w konsekwencji spowodowało cofnięcie się elementów małopolskich w bardziej niedostępne pasma Łysicy. Cechy stroju ś w i ę t o k r z y s k i e g o : Ludność świętokrzyska posiada swój odrębny ubiór, należący do grupy strojów mało­ polskich. Świętokrzyski ubiór męski — mimo otoczenia go ze wszystkich stron przez regiony o odzieży z przewagą cech mazowieckich — był typowo małopolski. Od ubiorów są­ siednich odróżniała go brązowa sukmana o czerwonym szamerowaniu, z odwiniętą lewą klapą, koszula wyszywana czerwono, oraz płótnianka, zwana we wschodniej części obszaru świętokrzyskiego kamizielą, a w zachodniej — guńką. Podobnie jak sukmana, charaktery4 �zowała się ona odwiniętą lewą klapą. Typową była też czapka rogata granatowa, zwykle z czer­ wonymi wypustkami, a także wy­ soka czapa sukienna z kolorowym denkiem (ryc. 1, 7). W stroju kobiecym najbardziej charakterystyczne były gorsety z krótką baskinką, zdobione krzy­ żującymi się kolorowymi tasiem­ kami, kilimy, czyli rodzaj samo­ działowej płachty wełnianej, którą okrywały się kobiety w zimie oraz noszone do dziś czarne lub czerwone w czarne pionowe paski zapaski naramienne i przedsobne. Typową była też guńka płócienna, różniąca się od męskiej jedynie bogatszymi zdobieniami. Ubiory sąsiadów: Strój świętokrzyski graniczył na wschodzie z sandomierskim, a na północy z ubiorem robotni­ czym panującym na terenach by­ łego Zagłębia Staropolskiego; od zachodu i południa — ze strojem kieleckim (ryc. 9). Ryc. 2. Dziewczyna w zapasce. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. Na obszarze sandomierskim nosili mężczyźni sukmanę fałdzistą, o kroju mazowieckim, szarawą, zastępowaną w lecie często przez płócienną kamizielę. Na głowę wdziewali rogatywki granatowe, z tzw. kucotkami, czyli frędzlami. Opa­ sywali się szerokimi pasami. W stroju kobiecym najbardziej charakterystycznym był kap, czyli rodzaj mitry, noszonej przez mężatki. Zapaski naramienne występowały w Sando­ mierskiem jedynie na pograniczach: północnym, zachodnim i południowym. Na obszarze dawnej Puszczy Radomskiej nosili mężczyźni szare lub brązowe sukmany, za­ pinane na pętle lub haftki. Okryciem głowy były wścieklice, bądź też rogatywki. Kobiety nosiły wełniane zapaski przedsobne i naramienne, czarne w poziome białe prążki, a dawniej i kilimy, które rozchodziły się również i po północnej części terenu świętokrzyskiego. Strój ten był stosunkowo krótki, gdyż sięgał nieco niżej kolan. Na północ od stroju świętokrzyskiego rozciągają się tereny o starej tradycji górniczoprzemysłowej. Na tych obszarach nie występował strój ludowy. Kobiety ubierały się na wzór miejski, mężczyźni zaś na codzień chodzili w stroju roboczym, na święta zaś wkładali ro­ dzaj munduru, często przez nich samych nazywanego frakiem . Kielecki ubiór ludowy posiadał kilka odmian. Najbardziej charakterystyczną dla stroju męskiego była sukmana czarna lub granatowa z małymi trójkątnymi klapkami, umieszczo­ nymi z tyłu, na wysokości pasa. Rzadziej noszono sukmany białe, suto fałdowane, typowo mazowieckie. Głowę okrywano wścieklicą lub rogatywką. Strój kobiecy cechowały zapaski, naramienne i przedsobne, przy czym dłużej niż w świętokrzyskim, utrzymały się tu zapaski półcate. Zapaski nosi się tu czarne — podobne do postnych świętokrzyskich, bądź pasiaste, o układzie pionowym, z przewagą kolorów bordowych lub amarantowych. 3 5 �Rozdział 1 OBECNY STAN STROJU LUDOWEGO W GÓRACH ŚWIĘTOKRZYSKICH Proces zanikania świętokrzyskiego stroju ludowego rozpoczął się na przełomie X I X i X X wieku. Ubiór męski przestał istnieć po I wojnie światowej — kobiecy jest jeszcze dziś używany (ryc. 2, 3). Szczątkowe formy regionalnego stroju męskiego przetrwały jedynie w roboczym ubio­ rze starych gospodarzy. Stanowią je lniane, samodziałowe koszule z oszewką, lejbiki oraz spodnie, wykonane z tkaniny samodziałowej wełnianej. Na uwagę zasługuje tu sposób no­ szenia spodni codziennych, wpuszczanych do butów i opadających na cholewy (ryc. 8). Zimą dość powszechne jest noszenie czapek baranich; wyjątkowo można napotkać i kaszkiety. Do dziś starsi chłopi często ubierają koszule bajowe, szyte na wzór rosyjskich, a weszłe w użycie w początkach X X wieku. Nosi się je wyrzucane na wierzch spodni. Nielicz­ nych kapot używa dziś jeszcze kilkunastu starszych wieśniaków, jako zimowych płasz­ czy, głównie do kościoła. Iłżeckie kożuchy nosi się jeszcze po całkowitym wypruciu z nich wszelkich ozdób. Świętokrzyski ubiór kobiecy utrzymał się przede wszytkim w okolicy Bielin oraz na północ od pasma Łysicy, koło Dębna i Bo­ dzentyna. Wyginęła jednak np. całkowicie angiera oraz noszony jeszcze do ostatniej wojny — co prawda już tylko w jednej wsi — pasiasty kilim. Sporadycznie tylko na­ potkać można kubraki, trzewiki sznuro­ wane, haftowane koszule, serdaki czy gor­ sety. Naogół kobiety chodzą w bluzkach, w zimie nakładając na nie ręcznie robione swetry. Nieco częściej występuje gorset świę­ tokrzyski, noszony przez dziewczęta do tzw. ubioru krakowskiego, składającego się nad to z plisowanej spódniczki, zwykle czerwonej, z naszytymi kolorowymi ta­ siemkami i z podobnie zdobionego, białego fartuszka. Spódnic z sorcu samodziałowego już prawie się nie spotyka, podobnie jak i ostrych. W powszechnym użyciu są zapaski przedsobne i naramienne, a na północ od Łysogór — czarne fartuchy alpagowe. W piątki i w ogóle w okresach postu na­ kładają Świętokrzyżanki zapaski czarne, za­ równo przedsobne, jak i naramienne. W świę­ ta jednak najpospoliciej ubierają zapaski czerwone, w czarne pionowe paski, przy czym często, zwłaszcza dziewczyny i młodsze Ryc. 3. Dziewczynka w zapasce nałożonej od deszczu, mężatki, zarzucają tylko zapaskę naramienną Bieliny Kapitulne, pow. kielecki na ubiór miejski. 4 6 �Ryc. 4. Kobieta z Baszowie, pow. kielecki — rys. O. Kolberg. Ryc. 5. Kobieta z Baszowie, pow. kielecki — rys. O. Kolberg. W świętokrzyskim za najmodniejsze uchodzą czerwone w czarne pionowe paseczki, za­ paski naramienne, zielone plisowane spódniczki, sięgające do pół łydki, oraz kwieciste, zielone chusteczki z frędzlami. Zwłaszcza przestrzega się tego ubioru podczas pielgrzy­ mek i oficjalnych wystąpień. Powszechnie jest przyjęte, że mężatki nie pokazują się publicznie z gołą głową; poza barwnymi wełnianymi chusteczkami i białymi płóciennymi największą popularnością cie­ szą się kwieciste chusteczki nylonowe. Młode dziewczęta coraz częściej noszą wielobarwne zapaski krakowskie. Należy przy­ puszczać, iż moda na zapaski przetrwa jeszcze długo. Wpływa na to hodowla owiec, dająca dobrą, własną wełnę, powszechna znajomość tkactwa, oraz nieskomplikowany krój zapaski, stanowiącej doskonałe okrycie przed wiatrem czy deszczem, trwałość, a nadto ciesząca oko jej barwność. Ilość posiadanych zapasek świadczy o zamożności; weszło w zwyczaj da­ wanie córce na wiano po 3—4 zapaski, w tym zgrzebna jedna, a reszta świętalne. Niemniej tu i ówdzie daje się zauważyć pogardliwy stosunek młodzieży, zwłaszcza męskiej, do ubioru ludowego. Tak np. w Rzepinie przyjęła się pogardliwa nazwa na dziewczęta noszące za­ paski —• Kucha z Rzepina. Na podtrzymanie tradycyjnego ubioru duży wpływ ma zwyczaj wdziewania stroju re­ gionalnego przez kobiety noszące podczas procesji feretrony czy obrazy. Z drugiej strony, przyjmowanie się zapaski naramiennej wśród ludności miejskiej, głównie za pośrednictwem C. P. L. i A., umacnia nieco prestiż stroju ludowego. 7 �Ryc 6. Kobiety z Tarczka, pow. iłżecki •— fot. z archiwum Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rozdział I I ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Źródła pisane, mówiące o rozwoju stroju świętokrzyskiego są bardzo skąpe. Niewątpli­ wie, jako strój typowo małopolski, rozwijał się w swej starszej formie analogicznie do kra­ kowskiego i staro-sandomierskiego . Pominąwszy uwagi o klejnotach ludowych, pochodzące z XVUI-wiecznego opisu wotów kościelnych , najstarsze wiadomości o stroju świętokrzy­ skim podaje «Dziennik Ustaw Województwa Mazowieckiego* z roku 1821 . Znajdujący się tam list gończy daje opis stroju roboczego z Mąchocic, zbliżony w zasadzie do letniego ubioru z końca XIXwieku. Męska sukmana świętokrzyska posiada krój typowo małopolski; stąd należy przyjąć, że musiała ona wejść w użycie jeszcze przed odcięciem świętokrzyskiego regionu od reszty obszaru występowania ubioru małopolskiego. Sukmana małopolska została zastąpiona ma­ zowiecką w środkowej części kielecczyzny w połowie XIX wieku . Na tej podstawie można przyjąć, iż występowanie sukmany na terenie świętokrzyskim przypada conajmmniej na I połowę XIX wieku, a przypuszczalnie jest o wiele starsze. Po odcięciu świętokrzyskiego od strefy pozostałych ubiorów małopolskich nastąpiło równoczesne cofanie się zasięgu sukmany świętokrzyskiej z zachodu na wschód. Nie bez znaczenia był tu rozwój Kielc, jako osiedla wielkomiejskiego, silnie oddziaływającego na okoliczne wsie. W miejscowościach należących do obszaru stroju kieleckiego, a graniczących ze świę­ tokrzyskim zachowała się ustna tradycja o istnieniu sukmany typu świętokrzyskiego. W Mass 6 7 8 8 �łowię, czy Dąbrowie, należących ongi do dawnej parafii św. Wojciecha w Kielcach — wystę­ pował strój świętokrzyski na równi z kieleckim, — ale w latach 70-tych XIX wieku, na południe od pasma Łysicy noszono też sukmany typu kieleckiego . Z roku 1874 posiadamy już dość obszerny opis męskiego ubioru świętokrzyskiego . Proces zanikania tego stroju rozpoczął się na przełomie XIX i XX wieku. W tym to okresie zarzucono płótnianki, dotychczas noszone na równi z sukmaną . Te ostatnie, w początkach XX wieku zaczęły wychodzić z użycia na rzecz kapot, przy czym obie te części ubioru po 1 wojnie świa­ towej, należały już do wyjątków. Po raz ostatni sukmanę użyto w 1950 r., na powitanie bis­ kupa. Po I wojnie światowej granatowe kaszkiety zostały zastąpione przez maciejówki; zanika także baszłyk kupowany od Rosjan. W okresie międzywojennym weszły w użycie czapki miejskie, używane zresztą od około 1910 r. Ostatecznym powodem zarzucenia kubanów, podobnie jak i kaszkietów, było wymordowanie w czasie ostatniej wojny przez hit­ lerowców czapników żydowskich z Kielc, a głównie z Bodzentyna. Najstarsze wiadomości źródłowe do świętokrzyskiego ubioru kobiecego, to przede wszystkim inwentarze kościelne z polowy XVIII wieku. W wotach składanych przez wieś­ niaczki powtarzają się sznury małych i dużych korali, często z przymocowanymi do nich krzyżykami . Zamiast oryginalnych, musiano nosić też i korale sztuczne , skoro i te za­ wędrowały do kościoła jako wota, podob­ nie jak korale dętkowe , oraz paciorki szklane . Następne hrformacje dotyczące stroju kobiecego pochodzą już z połowy XIX wieku (ryc. 4, 5); w tym okresie nie różnił on od noszonego wówczas w najbliższej okolicy Kielc. Niemniej rekonstrukcja kobiecego ubioru świętokrzyskiego, na podstawie tradycji ustnej przechowanej w pamięci nielicznych starych wieśniaczek, pozwala przyjąć, że w I-szej połowie X I X wieku występował tu starszy typ odzieży. Stano­ wiła go spódnica płócienna, często druko­ wana, gorset oraz biała, płócienna zapa­ ska przedsobna i naramienna. Zachowała się też pamięć o kobiecym białym ubiorze świątecznym, z płótna fabrycznego, noszo­ nym sporadycznie do początku XX w. Za­ znaczała się w nim naramienna zapaska płócienna z koronkową wstawką, będącą niewątpliwie śladem po dawnym białym ubiorze. Niepodobna dziś stwierdzić, czy w odzieży kobiecej I połowy XIX wieku omawianego regionu występowały hafty. Można jednak przyjąć ich istnienie na podstawie relacji ks. W. Siarkowskiego . Opisywany przez niego strój z okolic Kielc (bez bliższego określenia wsi) noszony był w Świętokrzyskim, w każdym razie w jego 9 10 u 12 1S 14 1S 16 Ryc. 7. Chłopak w ubiorze świętokrzyskim. Pocztówka barwna, z przed r. 1916 — ze zbiorów archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 9 �południowej części. Opierając się na zda­ niu ks. W. Siarkowskiego, że: «Odmiana całkowita w tym ubiorze, według zdania starych ludzi, datuje się przeszło od 60 lat» opis ten odnosić wolno do okresu przed 1818 rokiem. W I połowie X I X wieku Świętokrzyżanki nosiły czarne spódnice wełniane, przykryte z przodu takiemiż zapaskami polnemi tzn. szytemi z dwóch «półek» tkanych na krosnach czteronicielnicowych, techniką drelichową. Na ramiona zarzu­ cały zapaskę również czarną. Według po­ dania ludowego czarny kolor zapasek upamiętnia żałobę po zarazie grasującej w Górach Świętokrzyskich (ryc. 6). Istnienie jednakowych gorsetów na te­ renie świętokrzyskim, jak i w okolicach Kielc, wskazuje na trądycyjność tego kroju. Opisywany tu ubiór dotrwał do I wojny światowej, na krawędziach stroju święto­ krzyskiego np. we wsi Barczy, czy w Górnie, a w Klonowie nawet do lat 1935—36. Jadąc do miasta lub idąc do kościoła kobieta na lnianą koszulę wdziewała gor­ set, na nogi kładła drewniane kurpie, na głowie wiązała czepiec. Na ramiona zarzucała kilim. Wyjątkowo, we wsi Michniów (pow. kielecki) kilim był w powszech­ nym użyciu, ażdo chwilipacyfikacji tejże wsi Ryc. 8. Męski ubiór letni. przez hitlerowców w czasie ostatniej wojny. Około połowy X I X wieku zapaski polne zostały zastąpione przez zapaski krótsze, wszyte do oszewki wzdłuż dłuższych boków. Były one o wiele cieplejsze, ponieważ długość płata materiału, z którego je wykonywano, znacznie przekraczała szerokość uzyskiwaną z szycia dwóch półek, a przez to pozwalała na lepsze okrycie. Zmiana szerokości zapaski była możliwa dzięki zastosowaniu szerszych krosien. Na dawniejszych można było tkać tkaniny o szerokości 1 łokcia. W Gazecie Kieleckiej z lat 70-tych X I X wieku posiadamy dość ogólny opis kobiecego stroju świętokrzyskiego . W drugiej połowie X I X wieku w stroju kobiecym występowały również i suknie, czyli spódnice wełniane, samodziałowe, zeszyte ze stanikiem. Wyszły z mody w końcu X I X w. W ostatniej ćwierci X I X wieku weszły w powszechne użycie zapaski czerwone w czarne pionowe paseczki. Najstarsze informacje o nich pochodzą z ok. 1867 roku z Kakonina. Określa się je powszechnie nazwą bielińskich zapasek, gdyż wykonywano je głównie w Bie­ linach. Zwano je też gidelskimi, dla podkreślenia ich kolorowości, cechującej zapaski widy­ wane w Gidlach. O żywotności stroju kobiecego w latach 80-tych X I X w. może świadczyć fakt, iż za­ można jedynaczka w Łącznej posiadała 5 gorsetów i tyleż sorców; zwłaszcza spódnic musiała mieć kilka, bo do kościoła panny kładły ich po parę, tak, aby każdą było trochę widać. Proces zanikania kobiecego stroju świętokrzyskiego rozpoczął się na większą skalę w okresie międzywojennym. 11 10 �Obecnie żywym elementem dawnego ubioru pozostała wyłącznie zapaska, ekspandująca na teren kieleczczyzny i Puszczy Radomskiej. Nadto ulega ona coraz to nowym przejawom mody. Tak np. zapaska czerwona w czarne pionowe prążki, których szerokość dla każdej parafii jest inna, współzawodniczy z krakowską, rozpowszechnioną w świętokrzyskim w la­ tach 40-tych X X wieku. Czynnikiem sprzyjającym procesowi powolnego zanikania świętokrzyskiego stroju kobie­ cego są dziewczęta, których duży procent kształci się w Ostrowcu, Kielcach czy Jędrzejo­ wie. Wstydzą się one swego regionalnego stroju i starają się naśladować modę miejską, ze znajomością której powracają potem do rodzinnych wsi i krzewią tam mową modę». Rozdział I I I ZASIĘG STROJU ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Zasięg stroju świętokrzyskiego cofnął się w X I X wieku na wschód, o czym świadczą zarówno wspomniane już relikty męskiego stroju świętokrzyskiego w dawnej parafii św. Woj­ ciecha w Kielcach, jak i mapa znajdująca się w zbiorach O. Kolberga, wykazująca m. in. jednakowość ubioru w okolicach Dymin (wieś na płd. od Kielc) i Bielin. Stąd też niektóre opisy stroju z okolic Kielc odnoszą się do ubioru świętokrzyskiego. Do cech charakteryzujących strój świętokrzyski zaliczyć należy przede wszystkim suk­ manę męską, brązową, rzadziej białą, z jedną tylko klapą odwiniętą (z drugiej strony często była naszyta dodatkowa mała klapka), oraz kobiecą zapaskę naramienną i przedsobną w ko­ lorze cynobrowym w czarne, pionowe paski. Pozostałe charakterystyczne szczegóły ubioru, jak granatowe rogatywki z czerwonymi wypustkami, pokrywają się niemal całkowicie z zasięgiem sukmany — poza okolicą Bielin, w której noszono rogatywki bez wypustek. Wysoka czapa sukienna została potwierdzona tylko w okolicy św. Krzyża. Zasięgu guńki, z odwiniętą klapą — stanowiącą odmianę płótnianki w stroju świętokrzyskim, a zaginionej na początku XX wieku —• nie udało się wy­ znaczyć. Mniej uchwytne są cechy stroju kobiecego. Ogólna sylwetka Świętokrzyżanki jest po­ dobna do Kielczanki . Gorsetów, czy zapasek czarnych niepodobna rozróżnić. Główną różnicę stanowi tu czerwona zapaska oraz starsze formy haftu na koszuli. Wspomniana powyżej, znajdująca się w zbiorach O. Kolberga mapa świadczy o występowaniu na po­ łudnie i wschód od Kielc ubioru świętokrzyskiego. Dominującą cechą jest tu zapaska — to też, gdy w okresie międzywojennym rozszerzył się jej zasięg, przyjęcie zapaski było równoznaczne z przyjęciem stroju świętokrzyskiego, mimo że nie łączyło się wcale z no­ szeniem pozostałych części tegoż ubioru. Natomiast poczucie przynależności etnograficznej, mimo że stosunkowo dość rozwinięte, nie może tu służyć jako kryterium, ponieważ także w części sąsiedniego terenu kieleckiego ludność określa siebie jako pochodzącą od Świętego Krzyża. W świadomości mieszkańców terenów świętokrzyskich, dość wyraźnie łączy się fakt pokrywania się grupy terytorialnej, świętokrzyskiej, z zasięgiem stroju, a zwłaszcza czerwonej zapaski. Poczucie tej odrębności podtrzymują także pielgrzymki do Częstochowy, wśród których kolor zapasek świętokrzy­ skich zwraca powszechną uwagę. Sukmany świętokrzyskie zajmowały żyzną ziemię lessową w okolicy Bodzentyna docho­ dząc do granic lasów starachowickich i suchedniowskich, którymi biegnie granica zasięgu od Radkowie do Łącznej. Na północ od tych lasów mieszka ludność nie zachowująca tradycji odrębnego stroju ludowego. Na południu i na południowym wschodzie graniczy sukmana świętokrzyska z kielecką o kroju mazowieckim. Lima graniczna biegnie między wsiami: Ka18 11 �jctanów a Brzezinkami, Masłowem a Mąchocicami i Cedzyną a Leszczynami. Od Leszczyn dąży łukiem w kierunku południowo-wschodnim do pasma orłowińskiego; dalej na wschód pasem orłowińskim i następnie graniczy z sukmaną sandomierską, również o typie mazo­ wieckim. Granica ta biegnie między wsiami Lechowem, a Lechówkiem w kierunku północnowschodnim do Słupi Starej, w której to jednak już w latach 80-tych X I X wieku strój ludowy nie był zbyt popularny , a następnie na północ, z lekkim odchyleniem ku zachodowi, ku Radkowicom. Poza wyżej opisanym terenem sukmany świętokrzyskie występują sporadycznie w Masło­ wie oraz w jego najbliższym sąsiedztwie, a także w okolicy Górna i Skorzeczyc. 19 ZAS!E G Ł U B I O R U ' Ś W I Ę T O K R Z Y S K I E G O opp. J.Kamocki SKALA 1 : 300000 , a s 11^— II""-M granica zasiągu ubioru granica zdartego zasiągu ubioru kobiecego granica obszaru pnzeiściowego w ubiorze kobiecym granica ubioru męskiego 0 0 O ^.asta i miasteczka miciscowości w których autorzy przeprowadzali badania miejscowości z których dane uzyskano z innych źródeł - Ryc. 9. Zasięg rogatywek świętokrzyskich, granatowych z czerwonymi wypustkami pokrywa się na ogół z zasięgiem sukmany. Czerwona, w czarne pionowe paski zapaska świętokrzyska w swoim starszym zwartym zasięgu pokrywa się z zasięgiem sukmany. Ponadto obejmuje na wschodzie parafię Grzegorzewice. Poza tym, na zachód od zwartego zasięgu występowały zapaski świętokrzyskie w parafiach Tumlin i Zagnańsk. W latach 1917—1940 przyjęły się w okolicach Górna i Skorzeczyc (na południowy wschód) oraz Pawłów i Chybice (na północny wschód). We wsi Masłów wpro­ wadził modę na nie tamtejszy zespół śpiewaczy. Granica gorsetów świętokrzyskich na północy i wschodzie pokrywa się z granicą za­ paski, natomiast na południowym zachodzie i zachodzie zlewa się z gorsetem kieleckim. 12 �Ryc. 10. Koszula męska. I : 20 Śniadka, pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 12397. A — widok z przodu, B — widok z tylu, C — krój: d — p r z ó d , dl — t y ł , e — listewki, f— ćwiki, g — rękaw, h — osywka, i — kącik, j — pępek, k — kołnierzyk. 13 �R o z d z i a ł TV OGÓLNY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU MĘSKIEGO W końcu X I X i w początkach XX wieku wieśniak świętokrzyski nosił w lecie na codzień zgrzebne spodnie ściągnięte w pasie trokiem i wypuszczoną na nie koszulę, związaną pod szyją płóciennym skrawkiem. Słomiany kapelusz lub stary kaszkiet, rzemienny pasek, a na nogach drewniaki zwane kurpiami uzupełniały ubiór. W okresach chłodu, często na koszulę nakładał lejbik, a nań guńkę płócienną, pacześną. Pod ciemne samodziałowe spodnie wełniane nakładano zimą płócienne kalisony, przy czym te ostatnie spełniały rolę ubioru domowego; na koszulę i lejbik wdziewano spancer, a na wierzch guńkę lub starą sukmanę. Obuwie noszono skórzane, szyte po bo­ kach, na wysokim obcasie, bądź też buty rosyjskie wojskowe, kupowane od żołnierzy. Na głowę wkładano baranicę. Wyjeżdżając końmi odziewano się kożuchem, głowę otu­ lano w balsznik, a na buty z cholewami zakładano słomiane kalosze. Ręce chroniły papugi czyli rękawice swojskiej roboty. Ubiór świąteczny różnił się od roboczego przede wszystkim lepszym materiałem i wy­ kończeniem. Koszulę świąteczną szyto z cienkiego płótna, zdobiono czerwoną nicią na oszewce i na przodach, a pod brodą wiązano na rzeszotkę. Bied­ niejsi kładli na codzienną koszulę haftowany kar cyk, zakrywając nim widoczne spod spancera części. Na lejbik przychodził spancer, który latem rozpinano, aby spod nie­ go wyglądał lejbik. Spodnie płó­ cienne, ukraszone na czarno lub granatowo, zastępowały zimą białe wyborowe z samodziału wełnia­ nego, względnie sukniaki, wyko­ nane z tegoż sukna co i sukmana. Odzienie zwierzchnie stanowiła płó­ cienna guńka zdobiona aplikacja­ mi, szamerunkiem i wełnianymi kucotkami, a przede wszystkim charakterystyczna dla regionu świę­ tokrzyskiego brązowa a rzadziej biaława sukmana (ryc 7, 15, 18). 20 Ryc. 12. Czapka pana młodego (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela Świętokrzyskiego», w Bielinach, pow. kielecki). 14 Podobnie jak guńka, posiadała ona wyłożoną klapę z lewej strony. Tylko wyjątkowo biedni gospoda­ rze nie posiadali sukman, bądź też nosili je bez ozdób. Sukmanę czy guńkę przepasy­ wano szerokim pasem o ozdob­ nej sprzączce, nabitym kółkami mosiężnymi. Najbogatsi nosili trzosy z kieszeniami na pienią­ dze. Nogi obuwano w białe buty juchtowe, których cholewa zachodziła nieCO ponad kolano. Miały �one wysokie obcasy z szeroldmi podkówkami. Mniej zamożni nosili buty czarne, a naj­ biedniejsi — kurpie. Głowę okrywano granatową rogatywką z czerwonymi wypustkami i kucotkiem, bądź też brązową, wysoką czapą sukienną z czerwonym denkiem. Kawalerowie sukman nie nosili. Strój ich charakteryzowało bogatsze zdobienie i ja­ skrawość kolorów, w przeciwieństwie do ubioru mężczyzn żonatych. Szczególną uwagę zwracali na buty pięknie w harmonije ułożone. Czapki kawalerów zdobiły czasem pawie pióra, a słomiany kapelusz ożywiała kolorowa wstążka o swobodnie zwieszających się końcach. Ślub brał p. młody w sukmanie; przypięty do czapki bukiet z dużą białą kokardą czy szychem odróżniał go od drużbów. W miejscowościach, gdzie używano wysokich czapek sukiennych, czapkę p. młodego zdobiły upięte na niej kolorowe tasiemki (ryc. 12). Drużbowie mieli przy czapkach przypięte bukiety, czyli wionki; z czasem zaczęto je nosić na boku (na piersi). Robiły je druhny z ruty lub — kupowały sztuczne. Przy wionku umiesz­ czano małą, białą kokardkę. Starszy drużba nosił zwykle większą kokardę podwójną, białą i czerwoną. W nielicznych wsiach na płn.-wschodnim pograniczu stroju świętokrzyskiego przypinali drużbo­ wie, po prawej stronie czapek pawie pióra, tak długie że do chałupy nie wloz, bo się nie zmieścił. Takąż ozdobę z piór nosił zwykle komendant banderii, uczestnicy zaś banderii byli przepasani na ukos, przez pierś, szerokiemi wstęgami. Podczas zabaw, tańczący w sukma­ nie, lewą ręką obejmował tancerkę, a przez prawą przerzucał połę sukma­ ny. Należało to do szyku. Do trumny ubierano mężczyzn żo­ natych w ubiór świąteczny, najczęściej w sukmanę. Przy boku zmarłego kła­ dziono czapkę, a na nogi wkładano buty z cholewami. Kawalerów ubie­ rano raczej jasno, w guńkę lub spancer. Do chrztu niesiono dziecko w pie­ luchach, owinętych starą szmatą i na­ krytych chustką lub zapaską. Główkę dziecka okrywano białą chusteczką. W okresie międzywojennym rozpow­ szechnił się zwyczaj obszywania dla chłopców pieluszek niebieskimi wstąż­ kami. Małych chłopców ubierano w ko­ szule płócienne, sięgające kolan; nieco starsi chodzili w przepasywanych krajką sukienkach ze stanikiem zapina­ nym z tyłu na guziki. . Według wspomnień najstarszych gospodarzy, spodnie dostawał chłoGrabowski w latach 1880pak, dopiero gdy JUŻ myślał O Że1890. Ze zbiorów archiwum Muzeum Etnograficznego niaczce. Około 1900 roku, jeszcze gdziew Krakowie. R y c 1 3 C h ł o p w g u ń c e > f o t w 15 �niegdzie 17—18 letni parobcy po raz pierwszy zakładali spodnie. Przeważnie jednak w tym okresie dawano je już młodszym, 12—15 letnim, a czasem nawet 6—8 letnim chłopcom. Spodnie farbowano zwykle na ciemny kolor. W początkach XX w. chłopiec idąc do I Komunii Św. szedł już zawsze w spodniach, oraz guńce czy kapocie z siwego sukna. Kapotka ta sięgała kolan; zapinana na haftki, w pasie sfałdowana; miała kołnierzyk i klapki wykładane, nie ozdobione. Guńki dla dzieci szyto rzadko, starsi chłopcy donaszali zużyte po starszych, co zresztą od­ nosiło się i do innych części ubioru. Na głowę chłopcy nakładali kaszkiety. W okresie I wojny światowej nosili niskie, okrągłe czapki barankowe o denku sukiennym. Wyszły one w tym okresie z użycia u starszych. Podobnie i rogatywki noszone przez dzieci jeszcze po I wojnie światowej, starsi zarzucili już dużo wcześniej. Dla dzieci szyto je często z czerwonego sukna. V Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU MĘSKIEGO Koszula. Koszulę męską szyto z lnianego płótna samodziałowego, do roboty ze zgrze­ bnego, a na święta z cienkiego płótna lnianego. Bogatsi nosili na święta koszule z kupnego kartonu, które jeszcze do drugiej wojny światowej należały do rzadkości. W ostatnich cza­ sach większość koszul, a zwłaszcza świątecznych, szyto z materiałów kupnych. Koszule dawniejsze miały krój przyramkowy, marszczony. Starszy typ wykonywano z dwóch dużych, prostokątnych płatów płótna, tworzących przód i plecy oraz dwóch mniejszych, z których szyto rękawy; ponadto uzupełniały koszulę dwa przyramki, dwa «kąciki» zabezpie­ czające przed wydarciem się pach oraz oszewki przy rękawach i wokół szyi. Przód koszuli posiadał środkiem rozcięcie, zakończone tzw. pępkiem, czyli naszytym poprzecznie prostokącikiem. Wzdłuż obu stron rozcięcia biegły zakładki zwane przedsobkami lub listewkami. W rozcięcie przyramka na głębokość ok. 2—3 cm, w miejscu połączenia go z oszewką lub kołnierzykiem wszywano płócienne trójkąciki. Języczki te, inaczej zwane ćwikami miały na celu poszerzenie wycięcia szyi, aby zapobiegać obcieraniu się ciała (ryc. 10). Koszule odświętne często zdobiono haftem. Około 1900 roku szyto koszule także i krojem podłużnego poncho. Moda ta nie utrzymała się długo. W latach 1900—1905 zanikać zaczął zwyczaj chodzenia w koszuli wyrzuconej na spodnie czyli noszonej na wypust. Następstwem tego jest znaczne skrócenie koszuli. — W miejsce oszewki przy rękawach wszywa się mankiet, a oszewkę biegnącą dookoła szyi zastępuje coraz częściej wykładany kołnierzyk. Koszuli dawnego typu używa się jedynie do roboty na codzień. Końce oszewki biegnącej wokół szyi posiadały obdziergane dziurki, przez które przeciągano tasiemkę do wiązania. Tasiemki używano czerwonej tzw. rzeszotki, rzadziej czarnej z czerwo­ nymi brzeżkami—psiarki . Starsi gospodarze wiązali koszule nieraz tylko białym skrawkiem. Skrawkami wiązano też dawniej oszewki u rękawów. Z czasem coraz częściej miejsce tasiemki zastępowały małe guziczki, żółte lub niebieskie; były one podobno tak mocne, że nie pękały pod uderzeniem kijanki. Mankiety zapinano również na takie guziki. Zawsze dotąd otwarte rozcięcie koszuli — spina guzik. Odmianą koszul świątecznych były koszule z grubego płótna samodziałowego, z nakłada­ nym, względnie naszytym karcykiem, inaczej ślimakiem czy przedsobkiem z kupnego kartonu. Tworzył on rodzaj gorsu, bogato zdobionego haftem lub zakładkami; zapinał się na mały gu­ ziczek z tyłu, względnie — o ile był naszyty na stałe na koszulę — na parę guziczków na lewym ramieniu. Nakładane karcyki przypinano zatrzaskami, względnie przywiązywano je do krebla czy guzika u spodni. 21 16 �T a b l i c a I Stroje świętokrzyskie z końca X I X wieku Malował J. Komo �W okresie międzywojennym wyszło z mody haftowanie koszul świątecznych oraz nakła­ danie karcyków. Karcyki ciepłe, wykonane na wacie, noszone były przez starszych gospodarzy w zimie; na­ kładano je na lnianą koszulę. Zaprzestano je nosić przed I wojną światową. Między 1900 rokiem, a I wojną światową weszły w użycie ciepłe koszule bajowe. Szyto je z ciemnych materiałów, najczęściej kraciastych, na wzór rosyjskich. Krój miały zbliżony do poncho; zapięcie na lewym ramieniu. Noszono je wypuszczone na spodnie; sięgały kroku. Dziś jeszcze można spotkać starszych gospodarzy w takich właśnie koszulach, przy robocie w chłodne dni. Spodnie. Spodnie robocze letnie szyto z płótna samodziałowego, zgrzebnego, świąteczne zaś z pacześnego, zwykle ukraszonego na czarno czy granatowo — lub na jakiś inny ciemny kolor. Na zimę szyto spodnie z samodziału wełnianego; od święta najczęściej białe: wyborowe, a na codzienny użytek — ciemne. Noszono też sukniaki wykonane z takiego sukna jak suk­ many, siwe, czarne lub brązowe. Chorowici ubierali też w zimie spodnie płócienne kraszone, podbite od pasa do kolan psim futrem (ryc. 14). Najdawniejsze spodnie posiadały rozporek z lewego boku. Najstarsi z informatorów pa­ miętają już tylko spodnie z rozporkiem z przodu. W pasie posiadały oszewkę, przez którą przeciągano trok. Na końcu troka znajdował się kreblik inaczej lorcyk, czyli kołeczek długości ok. 5 cm, w środku zwężony. Kreblik pełnił funkcje guzika. Wyparte ze spodni przez guziki, utrzymały się krebliki dłużej w kalesonach, przy których używano je jeszcze w 1928 r. Strój świętokrzyski — 2 17 �Starsza forma spodni szyta była z dwóch płatów materiału, — nowsza z czterech. W kroku spodnie poszerzano romboidalnym kawałkiem tkaniny, względnie przez wszycie dwóch klinów. Nogawki, składające się z jednego (starsza forma) lub z dwóch płatów, sięgały do kostek. Ubierając buty z cholewami, wpuszczano nogawki do środka, by opadały na cholewę. Rozporek, dopóki w modzie było noszenie koszul «na wypust», nie był zapinany. Po­ czątkowo, zwłaszcza w ciemnych spodniach wełnianych, zaczęto go zasłaniać doszytą doń trój­ kątną klapką. Następnie w początku XX w. pod wpływem coraz silniejszej tendencji do noszenia koszuli wpuszczonej do spodni, zaczęto rozporki wykończać na wzór miejski i za­ pinać na guziki. Zarazem pasek przeciągnięty przez szlufki zastępował trok. Oszewka pozo­ staje nadal, lecz służy tylko do wykończenia górnej krawędzi spodni. Po bokach spodni znajdują się cięte pionowo kieszenie, wyjątkowo tylko wysunięte ku przodowi, nieco bardziej niż w spodniach miejskich. Ryc. J5. Sukmana. 1 : 30 Świętomarz, pow. iłżecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 894. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — k r ó j : d — przody, e — k l i n y , f—plecy, g — kołnierz, h — klapka, i — rękawy. W niektórych okolicach (np. w Siekiernie) spodnie wełniane białe zdobiono koło kieszeni czerwonymi sznurkami. Pod spodniami wełnianymi lub lnianymi podbitymi futrem, noszono kalisony czyli gacie. Te ostatnie zachowały najdłużej stare formy kroju. Około 1920 r. weszły w powszechne użycie szyte na wzór miejski spodnie zwężające się ku dołowi, zwane szportami. Spancer. Spancerkami, rzadziej spamerami nazywano kurtki sięgające do pasa lub nieco poniżej (ryc. 11). Letnie szyto na podszewce płóciennej, na wierzch używając płótna samodziałowego białego lub farbowanego na czarno, szaro czy granatowo. Zimowe wato­ wano i szyto z brązowego samodziału wełnianego lub z kupnego «towaru» białego, czerwo­ nego, zielonego, czarnego czy kraciastego. Zamożniejsi nosili spancery sukienne siwe (nie­ bieskie). Spancerki zapinały się na kobyły i kunie (haftki) względnie na kreble. Z czasem, gdy na­ stała moda na guziki, zaczęto je naszywać w jeden lub w dwa rzędy. Z guzików najczęściej używano tzw. kubanków w kolorze białym. Były to wypukłe guziki, z umieszczonym od spodu uszkiem, przez które przesuwało się nici. 18 �Spancery mogły mieć kołnierzyk stojący lub wykładany. W obu wypadkach zawsze zapi­ nano go pod szyją. Przody na dole miały kieszenie wpuszczone poziomo, względnie imitujące je obszycie ze sznurków, Rękawy zakończone zazwyczaj były «na okrągło» bez mankietu i rozcięcia. Brzegi spancerków dookoła obszyte były oblamówką czarną lub białawą, bądź też czer­ wonym sznurkiem kręconym z wełny. Czasem też obrzucone tylko czarną nitką «na okrętkę». Brzegi rękawów zdobiły, zresztą dość rzadko — czarne aksamitki. Najbardziej paradne spancery były czarne lub granatowe, miały przód, tył i rękawy — każde z innego materiału. Na plecy najczęściej używano materiału podszewkowego i spi- Ryc. 16. Kożuch męski. 1 : 30 Łomno, pow. iłżecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d—• przody, e — tył, f — ramiona, g — kołnierz, h — rękawy, i — kieszenie. nano je sprzączkami. Przody sukienne. Rękawy szyto zwykle z materiału w laski (prążkowanego). Ten rodzaj okrycia zwano spamerem kamizelkowym. Poszczególne okolice różniły się kolorem noszonych spancerów. Tak np. w Łącznej były modne spancery w kratę czarną lub burą, w Górnie jedno-kolorowe, w zależności od upodobania, w Bielinach — niebieskie w czarne prążki z naszytymi na rękawach czarnymi aplikacjami. Spancery wyszły z mody około 1920 roku. W ich miejsce weszły w użycie kurtki trzyćwierciowe, podobne do spancerów, ale znacz­ nie dłuższe. Pojawiły się przed I wojną światową, a z powszechnego użycia wyszły ok. roku 1935. Szyte z samodziału wełnianego, zwykle granatowe, podszewkowane, posiadały wy­ kładany kołnierz i duże klapki. Lejbik. Lejbiki (ryc. 8) noszone były wprost na koszulę, bądź jako odzież zwierzchnia lub pod spancerkiem. Największą paradą było noszenie rozpiętego spancera w ten sposób, żeby spod niego wyglądał lejbik. Lejbiki szyto z materiałów wełnianych kupnych lub samodziałowych, w kolorach ciem­ nych. Najczęściej cały wykonywano z jednakowego materiału, choć zdarzały się i z ple19 �cami z tkaniny podszewkowej, spinanymi na sprzączki metalowe. W lejbikach przeznaczo­ nych do noszenia pod spancerem, plecy szyto z płótna samodziałowego. Do pracy używano lejbików całkowicie płóciennych. W bardziej zapadłych i zbiedzonych miejscowościach, np. w Klonowie, chodzili też w nich do kościoła, zwłaszcza starsi gospodarze. Lejbik składał się z pleców i dwóch przodów. Podszywany był płótnem. Dawniejsze miały małe wycięcie pod szyją z przyszytym wykładanym niedużym kołnierzykiem. Przody miały jedną, dwie lub cztery wpuszczane poziomo kieszonki. Zapinano lejbiki na kołeczki drew­ niane, przymocowane na czerwonych tasiemkach lub na guziki (np. w Bielinach). W Dębnie świetne lejbiki miały naszyte trzy rzędy guzików, przy czym tylko środkowy służył do. zapinania. W parafii chybickiej, a więc już na terenie pogranicznym, występowały lejbiki świąteczne, zdobione szamerowaniem. Starsi gospodarze nosili je uszyte z białego płótna, kawalerowie zaś z kupnego materiału zielonego lub niebieskiego. 1 Ryc. 17. Kroje czapek męskich. 1 : 20: I . Czapka sukienna, Bieliny Poduchowne, pow. kielecki A — widok ogólny, B — otok, C — denko. I I . Wścieklica (rekonstrukcja). A — widok ogólny. B — sukienne płaty, C — otok barankowy. H I . Rogatywka (rekonstrukcja). A —widok ogólny. B — denko sukienne, C — otok barankowy. IV. Balsznik —• Mąchącice Zagórne, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 23047. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój. Lejbiki rozpowszechniły się dopiero około 1900—1905 roku. Początkowo były one ubio­ rem młodzieży, wzorującej się na ubiorze miejskim. Dopiero z czasem zaczęli je nosić ludzie starsi. Po pierwszej wojnie światowej lejbiki wyparte zostały przez kamizelki kupne, zwane lejbikami, bądź też kamizolkami. Właściwych lejbików dziś się już nie spotyka, natomiast mieszczańskie «kamizołki» noszone są przez starszych gospodarzy dość często. Według niektórych informatorów w latach 1925—30 miały być jakoby noszone lejbiki białe z prawą klapką wywiniętą, podobnie jak w sukmanach. G u ń k a . Guńką, rzadziej kamizielą zwano rodzaj letniego płaszcza uszytego z płótna samodziałowego (ryc. 13). Z pacześnego szyto guńki robocze oraz dla starszych, odświętne dla kawalerów — wyłącznie z płótna lnianego. Prawdopodobnie występowały guńki dwo20 �jakiego rodzaju: o kroju poncho, podobnie jak i w sąsiedniej Sandomierszczyźnie, oraz 0 kroju zbliżonym do sukmany. Ciekawym jest, że krój poncho występuje raczej w tych okolicach (Bieliny i Krajno) w których guńkę określa się mianem kamizieli —• tj. w pobliżu Sandomierszczyzny. Guńka na długość sięgała do cholew butów lub nieco poniżej ich górnego brzegu. W pasie wcięta, o spódnicy poszerzonej klinami, zapinała się na haftki wiejskiej roboty, wyjątkowo na guziki. Podobieństwo do sukmany podkreślały aplikacje przy mankietach i wyłożonej klapce przy kołnierzu. Poza aplikacjami guńki zdobione były obszyciem z kolorowych sznurków 1 wełnianych kucotków. Guńki wyszły z użycia w latach 1900—1905. Sporadycznie można je było spotkać i w latach późniejszych. Tak np. w Bielinach pamiętają w użyciu guńkę jeszcze w 1911 roku. Sukmany. Reprezentacyjne odzienie zwierzchnie dla gospodarza z Gór Świętokrzy­ skich stanowiła sukmana (ryc. 7, 15, 18). Szyto ją z grubego sukna samodziałowego, najczęściej brązowego —• od którego to koloru, ustaliła się nazwa czerwonej sukmany — rzadziej z szarego, przyczym ta ostatnia występowała głównie na krańcach zasięgu. Spo­ radycznie można było spotkać sukmany wykonane z czarnego sukna. Na jedną sukmanę zużywało się «siedem łokci materiału szerokiego na jeden łokieć i piędź» . Materiał, z którego wykonywano sukmany, był tak sztywny, że po zmoknięciu można było «sukmanę postawić, a ona stała dalej». Sukmana stanowiła rodzaj długiego płaszcza wełnianego, dopasowanego na piersiach, 0 spódnicy poszerzonej w dole dwoma klinami, wszytymi po bokach, poniżej bioder. Kliny te o kształcie ćwierci koła, zwykle dla oszczędności składały się z paru mniejszych odcinków materiału, zeszytych ze sobą. Tworzyły one fałdy po bokach sukmany. Część górna, czyli stan składała się z trzech kawałków: z pleców i dwóch przodów, do których doszywano kołnierz i dwa jedno-częściowe rękawy. Rękawy na końcach były nie zeszyte lecz zapinane na haftki; tak zwane podlapki czyli wyłożone klapki wykończały rękaw. Charakterystyczne dla sukman świętokrzyskich było ich wykończenie dookoła szyi. Pamięć o kołnierzu stojącym i całkowitym braku klap, zachowała się jedynie we wsi Górno. Zazwyczaj sukmana miała stojący kołnierz i wyłożoną klapę z lewej strony. Klapa ta była doszyta, przy czym w przeciwieństwie do prosto skrojonej prawej strony przodu — lewa była ścięta nieco skośnie (patrz okładka). Inną odmianę stanowiły sukmany z dwiema klapami. Lewa była wyłożona jak wyżej, prawa zaś, trochę mniejsza była wprost naszyta na materiał, półtora centymetra od brzegu, już po linii ozdób. Najrzadziej występowały sukmany z kołnie­ rzem wyłożonym i dwoma wykładanymi klapami. Sukmana posiadała kieszenie wpuszczane pionowo i zapinała się na lewą stronę, na haftki. Stanowiła ona obowiązkowy strój każdego gospodarza; zamożniejsi posiadali ich nieraz kilka. Sukmany zaczęły wychodzić z mody ok. 1905 roku. Młodzi ze względu na barwność ozdób nazywali je krakowskim ubiorem. Sukmany zdobiono wyszywaniem, szamerowaniem z kolorowych sznurków, wełnianymi pomponikami oraz aplikacją na klapkach i na podłapkach. Kapoty. W początkach X X wieku, głównie od 1905 r. miejsce sukmany, zwłaszcza u bogatych gospodarzy, coraz częściej zajmowała kapota. Był to rodzaj płaszcza szytego na wzór miejski. Wykonywano ją z cienkiego sukna fabrycznego czarnego lub ciemno­ granatowego. Stanowiła ona letni strój świąteczny. Kapoty zapinano na lewą stronę, na haftki, lub na guziki naszywane w dwa rzędy. Na biodrach były sfałdowane. Dookoła kołnierza, wzdłuż przodów, na klapach, mankietach 1 rozcięciach kieszeni obszywano je czarną taśmą. Kapota stanowiła letni strój świąteczny. Nieco wcześniej niż kapoty, weszły w użycie znane pod tą samą nazwą na terenie świę­ tokrzyskim — sukmany typu kielecko-radomskiego. Szyto je z cieńszych materiałów fabrycz­ nych w kolorach czarnym lub sieraczkowym, bądź z brązowego grubszego sukna. Te ostatnie 22 21 �używano jesienią lub w zimie. Ka­ pota podbita kożuchem, kosztowała 20 rb. : 5 rubli za robotę, 5 za ko­ żuch, a 10 za sukno. Kapoty zaprzestano szyć po I woj­ nie światowej. K o ż u c h y . W zimie powszechnie noszono kożuchy (ryc. 16). Zapinały się na lewą stronę, na pętle rzemienne i takież guziki plecione lub też na haftki. W tym ostatnim przypadku guziki naszywano dla ozdoby. Szyto je z baranów czarnych, rza­ dziej siwych. Jedne były w pasie wcięte i zszywane, drugie — nie przecinane — proste do ziemi. Oba typy miały po bo­ kach pionowo wpuszczane kieszenie, a w szwy dla większej mocy wszywane paski ze skóry. Kołnierze duże, wykła­ dane. Wyjątkowo duże zwano «sukami»; w czasie mrozów odwijano je tak, by zasłaniały głowę. Kożuchy kupowano na jarmarkach w Kielcach, Bodzentynie, Ostrowcu i Iłży. Zwłaszcza atrakcyjną była Iłża, gdzie na tradycyjne jarmarki, które odbywały się na Św. Jadwigę (15. X.) przyjeż­ dżali kupcy z Rosji, przywożąc duży wybór wielkich, sięgających do ziemi, żółtych kożuchów . Paradniejsze kożuchy kosztowały 30 do 50 rb. — były więc dostępne tylko dla bogatych. Skromniejsze kilkanaście, a nawet można je było kupić za 6—7 I rubli. Kożuchy zdobiono wyszyciami i sza­ Ryc. 18. Chłop w sukmanie ze Świętomarza, pow. iłżecki. merunkiem, Pasy. Pasy skórzane, brązowe, szerokie około 3—4 cm, zapinane były na jedną sprzączkę. Noszono je na odzieży wierzchniej. Do ubioru świątecznego używano pasów szerokich na 5—10 cm. Posiadały one czasem ozdobną sprzączkę, a ponadto krajem, wzdłuż całej długości po rzędzie nabitych kółek mosiężnych. Niektórzy nosili pasy tak długie, że opasywali się nimi dwukrotnie — przy czym za drugim razem spadały one na biodra szerokim łukiem. Inną odmianą świątecznych pasów, były robione z białej skóry, a zdobione zielonym rze­ mieniem i metalowymi gwoździkami. Jeszcze pod koniec X I X w. najbogatsi gospodarze, zwłaszcza na kresach stroju święto­ krzyskiego nosili trzosy. Były to pasy szerokie na około 20 cm, zapinane na trzy sprzączki. Używano je tylko do ubioru paradnego. Wewnątrz pasa były umieszczone kieszenie na pie­ niądze. Trzosy posiadały ozdoby z rzemienia. Na paskach, służących do zapinania, nabite były mosiężne kabzle. Uczesanie. Świętokrzyscy chłopi zaczesywali włosy do tyłu i przycinali je równo, sta­ rając się, by zakrywały ucho częściowo lub całkowicie. Tak noszone włosy nazywano żartobliwie 23 22 �obcinane po donicy. Z tyłu spadały spuścisto, a niejednokrotnie tak urosły, że aż się zawijały na karku. W końcu X I X wieku i w początkach X X przyszła moda na czesanie się w tzw. polkę; włosy podcinano wyżej i podgalano kark. Do kościoła smarowano włosy smalcem, aby błyszczały i leżały gładko. W początku XX w. niektórzy gospodarze nosili tzw. hiszpanki, czyli małe bródki pod samą wargą. Moda ta zanikła wczasie I wojny światowej. Nakrycie głowy. Jedną z najstarszych czapek (ryc. 17 I , 19) stanowiła okrągła czapa wykonana z sukna brązowego. Trudno jest dziś ustalić jej nazwę. Wysoka na dwadzieścia parę centymetrów, denko miała z czerwonego materiału, czasem zdobione kolorowym, weł­ nianym kutasikiem. Z lewego boku na szew otoku naszyta była czerwona taśma. Czapkę tę nakładało się w ten sposób, że denko opadając zakrywało ucho. W niektórych wsiach, np. w Siekiernie wierzch czapki był niebieski i przypuszczalnie, taką była wypustka otoku. Zamożniejsi gospodarze nosili zimą czapkę zwaną wściekła lub capka na zawiasach (ryc. 17 I I ) . Wysokie około 20 cm, wykonane były z sukna zwykle granatowego, rzadziej czerwonego, białego, zielonego czy burego. Główkę tych czapek wykonywano tym samym krojem, co i rogatywki. Otaczał ją otok z czarnego baranka, nie zeszyty z jednego boku, co powodowało, że rozchylał się ku górze. Otok ten związywano zwykle czerwoną, a czasem jak np. w Śniadce —• czarną wstążeczką lub sznurkiem. Nadto nieraz całość ozdabiał czer­ wony kucotek. Futro sięgało zawsze nieco wyżej niż główka czapki. Odmianę wścieklicy stanowiła rogatywka prusinowicka, granatowa lub czerwona z barankiem wyło­ żonym podobnie jak we wściekłych czapach, z tą różnicą, iż otok po­ siada z dwóch stron rozcięcia zwią­ zane wstążkami. Wyżej opisane czapki wyszły z użycia w ostatnim dwudziestole­ ciu X I X wieku. Innym typem czapek futrzanych były niskie wysokie na 5 cali (ok. 12,5 cm), okrągłe czapki o denku sukiennym niebieskim lub czerwo­ nym, a w Dębnie — niebieskim z krzyżującymi się na nim czer­ wonymi sznurkami. Otok posiadały z baranka . Kawalerowie przypi­ nali czasem z prawej strony tejże czapki pawie pióro. Zaprzestano je nosić przed I wojną światową. W latach 1897—1905 zaginęły rogatywki w cztery światy, noszone w tym okresie już tylko przez star­ ców. Według opinii ludności czapki te nosili powstaniaki tj. — te co ro­ bili powstanie, więcej jak sto lat temu . Rogatywki te szyto z su­ kienka granatowego lub czarnego, zszywając je z czterech ćwiartek ma­ teriału (ryc. 17 III). W szwy znaj. Czapka sukienna (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela dujące się na główce, Wszywano Świętokrzyskiego* w Bielinach, pow. kielecki). 24 2i R y c > 1 9 �zwykle czerwone wypustki, co w efekcie dawało krzyż na denku czapki. Otok z czarnego baranka wynosił 4—10 cm. Czapki te wykonywano na czarnej podszewce i pikowano watą. Rogi miały wyższe i większe niż w rogatywkach krakowskich. Istniało parę odmian powyższej czapki. Tak np. w Krajnie można było widzieć roga­ tywki bure, ozdobione nie tylko czerwonymi sznurkami, ale i takimż kucotkiem. Kucotek czarny lub siwy zdobił granatowe czapki w Dębnie. We Wzdole na równi z wypustką ze sznurka czerwonego używano i zielonego. W lecie powszechnie noszono kapelusze słomiane, wykonywane ze słomy żytniej (ryc. 8, 13), o główce płaskiej, rzadziej okrągłej. Dość duża kania zwykle była lekko podwinięta ku górze. Ozdobniejsze kapelusze wykończano ząbkami. Wykonanie ich wymagało dużej mitręgi, a bardzo łatwo się psuły. Wyparły je kupne kapelusze słomiane. Starsi nosili je naj­ częściej ze wstążką szeroką na dwa palce, czarną, czerwoną, zieloną lub niebieską, zakoń­ czoną kokardką. U kawalerów często końce wstęgi były dłuższe i fruwały na wietrze. Kupne kapelusze filcowe należały do rzadkości. Kawalerowie do stroju paradniejszego przypinali pawie pióra do słomianych i filcowych kapeluszy. Powracający z wojska rosyjskiego żołnierze zabierali ze sobą i nosili w czasie mrozów balszniki (ryc. 17 IV), czyli kaptury z długimi końcami, którymi obwijało się szyję. Balszniki takie w kolorze munduru wojska rosyjskiego można też było dostać na targu w Kielcach przed I-szą wojną światową. Inne okrycia głowy — to czapy: barankowe, kudłate, zwane też kubankami oraz kasz­ kiety, uważane przeważnie przez ludność za zawsze noszone chłopskie okrycie głowy (ryc 1, 18). Baranice szyto ze skóry baranków lub materiału fabrycznego, naśladującego futerko. Wy­ konywano je także szydełkiem z wełny. Nie odróżniały się one niczym od noszonych w in­ nych okolicach. Wykonywano je na wacie i podszewce. Jako czapki zimowe, zastąpiły one używane dawniej rogatywki. Zazwyczaj noszno je przełamane bez pół (załamane przez śro­ dek) lub jak donica, — czyli z czubem wbitym w środek czapki. Dawniejsze kaszkiety były duże, sztywne, o szerokim otoku i odznaczały się zwłaszcza u kawalerów dużym daszkiem. Wykonywano je z granatowego, rzadziej z czarnego sukna. Z przodu, między podszewką, a suknem wstawiano kawałek tektury, zadzierający denko do góry. Ponadto, dookoła czapki biegł drut sprężysty, usztywniający denko. Inną ich odmianę stanowiły — kaszkiety z dużym denkiem, szyte z czarnego aksamitu, a ozdobione wypustką buraczkową dookoła wierzchu czapki. Podczas pierwszej wojny światowej przyjęły się maciejówki czyli kaszkiety niższe, mięk­ kie, o małym daszku. Były one wykonywane z jasnogranatowego sukienka, na wzór czapek legionistów. Oba rodzaje kaszkietów miały lakierowane daszki i rzemienny pasek przymocowany dwoma guziczkami. Na wesele przypinali kawalerowie do kaszkietów pawie pióra. Obuwie. Najstarszym znanym obuwiem były na terenie świętokrzyskim trepy, znane też pod nazwą kurpi: Chwaliłeś się Janek, żeś ty śtraśny bogoc Pełno góra kurpi idz-że Maryś oboc 26 Składały się one z podeszwy wyciętej wraz z obcasem z jednego kawałka drzewa wierz­ bowego, olszyny, topoli czy sosny, oraz rzemiennych nosów przykrywających palce. Grubość podeszwy wynosiła ok. 1,5 cala (ok. 4 cm); obcas był dość wysoki, z lekka wyrabiany. Noszono je głównie do pracy w okresie letnim, niemniej biedni wkładali je od święta do kościoła i w zimie. Starcy nosili trepy jeszcze do I wojny światowej. Przetrwały one nieco dłużej od również odwiecznych łapci z łyka lipowego, które zaginęły w końcu X I X wieku. Z obuwia skórzanego do najstarszych należały buty wykonane z białego rzemienia; całe z jednego kawałka skóry, jednostajne, zszywane z tyłu. Obcas miały wysoki. Z przodu jęzor, 24 �czyli klapa przykrywająca kolano, tak że jak uklęknął to na tym jęzorze. Obuwie to wyszło z mody w osiemdziesiątych latach X I X wieku. Po opisanych wyżej przyszła moda na buty jednostalne, o cholewie miękkiej i tak dłu­ giej, że po wyprostowaniu, sięgała za kolana. Innym typem obuwia były także noszone w ostatnim ćwierć-wieczu XIX w. buty z bia­ łego rzemienia zszywane po bokach. Przyszwę i przód cholewy wycinano z jednego kawałka. Po wywinięciu cholewa podchodziła pod kolano, a pozostała jej część opadała poniżej połowy łydki. Widoczna po wywinięciu cholewy wewnętrzna strona, o ile but miał futrówkę była biała; w przeciwnym przypadku — czarna. W tymże okresie używano też butów z białego rzemienia szytych po bokach, o cholewie niezbyt wysokiej, tak sztywnej, że nie trzeba było futrówki. Górna część cholewy była cza­ sem z lekka zaokrąglona. Wyszły one z mody w pierwszym dziesięcioleciu X X wieku. Wykonywano je z juchtu — stąd nazywano je juchtowe. Starcy nosili tradycyjnie te buty do końca białe — młodzi czernili je pyłem otrzymanym z roztarcia kamieni szlifierskich (brusków) pochodzenia naturalnego. Buty juchtowe miały wysokie podstrugane obcasy — (takich klapów jak tera nie było. Najniższy obcas miał dwa całe). Posiadały podkówki szerokie, kowalskiej roboty, żelazne lub mosiężne. Buty o wąskich obcasach, zwłaszcza u kawalerów, miały nieraz podwójne dubełtowe podkówki, górne miedziane (miedne), a dolne żelazne, kowalskiej roboty. Z tyłu, na na­ pletku buta umieszczano huncwot o kształcie pół-księżyca odwróconego rogami do dołu. Wycięty był z jednej grubszej skórki, przykręconej mosiężną śrubką. Służył zarówno do ozdoby, jako też do łatwiejszego zdejmowania buta. Równocześnie z butami juchtowymi, noszono buty wojskowe rosyjskie, kupowane od żołnierzy. W ostatnim dziesięcioleciu X I X wieku weszły w użycie buty mające osobną szytą z tyłu cholewę oraz przyszwę. Obcas miały już niższy. W końcu XIX w. i w pierwszym dwudziestoleciu X X wieku zamożniejsi gospodarze, kawa­ lerowie, fornale oraz ci którzy służyli w kawalerii, nosili buty w harmonije. Uchodziły one za wyborowe lub za ślacheckie. Fałdy miały układane na drewnianych prawidłach w 4 lub 7 kantów. Górna część cholewy była sztywna. Obcas dość wysoki. Wyjeżdżając końmi w czasie mrozów kładziono na buty slomiaki czyli rodzaj kaloszy szy­ tych z żytniej słomy. Słomiaki używano także przy młocce cepami. Onucki robiono z kawałka płótna używanego, dobrze spranego, aby nie uwierały. W zi­ mie ponadto otulano nogę słomianym wiechciem, który codziennie przesuszano przy piecu. Sposób zakładania onucek jest dwojaki: obwijając prawą nogę koniec onucki okręcano pod duży palec i owijano stopę w prawą stronę, bądź pod mały i owijano w lewą. Przy lewej nodze zmieniano kierunek okręcania. D o d a t k i do stroju męskiego. Chłop świętokrzyski nosił pod koszulą czarny su­ kienny szkaplerz, przy nim czasem krzyżyk lub medalik. Podczas odpustów przypinano do ubrania po lewej stronie małe krzyżyki na wstążeczce. U żonatych, podczas wielkich świąt błyszczała na palcu tania, zwykle tombakowa, cza­ sem srebrna obrączka. Niektórzy nosili też pierścionki zaręczynowe lub ślubne, typu sygnetowego. Na kwadratowym oczku takiego sygnecika umieszczony byl krzyżyk. Kawalerowie nosili pierścionki odpustowe. W czasie ostatniej wojny popularne były sygneciki z orzełkami. Przed I wojną światową kawalerowie zaczęli nosić do koszul świątecznych spinki. Były one zresztą bardzo skromne; zastępowały wstążeczki, którymi gospodarze wiązali koszulę. Pieniądze trzymano w woreczku zawieszonym na sznurku, na szyi, a u bardziej przezor­ nych woreczek ten zwieszał się tak dalece, że trzymano go pod pachą. Wykonywano go ze skóry lub ze zgrzebnego płótna. Starzy gospodarze robili sobie laski ze zwykłej, odpowiednio wygiętej gałęzi jodłowej, na których się opierali. 25 �W kieszeni noszono tabakierkę, najczęściej wykonaną z rogu, a w niej tabakę zaprawioną wódką i macierzanką. Obok tabakierki nieodzowny był kozik, zwany żydkiem lub cygankiem. W zimie noszono rękawice swojskiej roboty, z jednym palcem. Nazywano je papugi. Szyto je z kawałków materiału. W końcu X I X w. do powożenia używano specjalnych rękawic. Były one wełniane, białe, o jednym palcu, plecione tak mocno, że trudno było w nich zgiąć dłoń. Przy mankiecie zdobiono je paskiem z czerwonej wełny. Rozdział VI OGÓLNY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU KOBIECEGO Letni codzienny ubiór kobiecy składał się w końcu X I X wieku z płóciennej koszuli podłużonej nadstawką oraz takiejże spódnicy zwanej ciasnochą, kraszonej na zielono czy grana­ towo. Pod koszulę, zwłaszcza panny, wdziewały stanik. Spódnicę przykrywała «zgrzebna» zapaska przedsobna, tak że widoczny był tylko wąski pas u dołu. Na głowie wiązano chustki płócienne lub perkalowe. Chodzono boso, bądź też w kurpiach. W czasie chłodu za­ rzucano na wierzch zapaskę naramienną czarną, bądź też tkaną z różnych kolorów, zawsze jednak z dominantą brązowego i czarnego, względnie płócienną guńkę. Wychodząc na wieś, wdziewano na ko­ szulę kolorowy lejbik, a roboczą zapaskę zgrzebną zastępowano czarną wełnianą. Kobiety starsze przez cały rok, a młod­ sze w chłodniejszej porze roku, zamiast lejbika nosiły kaftan. Zimą noszono serdaki oraz spódnice z baji, a biedniejsze kobiety w miejsce jednej ciepłej wdziewały po parę letnich, a na wierzch adrianową. Do wyj­ ścia używano wełnianych zapasek przedsobnych, przy czym w czasie mrozów niektóre z kobiet nosiły po dwie, zawiązując jedną z przodu, a drugą z tyłu. Na ramiona za­ rzucano zapaskę, lub kubrak, a bogatsze wdziewały kożuchy. Głowę otulano ciepłą wełnianą chustką, często domowej roboty sydełówką. Na nogi wciągano buty czarne, szyte po bokach, na obcasie słupkowym, względnie trzewiki. Strój odświętny letni stanowiła: koszula haftowana, wiązana przy szyi czerwoną ta­ siemką i obszyta koronką dookoła kołnie­ rzyka, ozdobny gorset lub adrianowy kaf­ tan oraz mocno zmarszczona spódnica z we­ łenki tzw. ostra, u biedniejszych zastępo- Ryc. 20. Dziewczyna w serdaku szydełkowym. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. 26 �warta adrianową, czy płócienną. Spódnicę okrywał zwykle fartuch biały, zdobiony haftem ażurowym i wstawkami z koronki, a w północnej Świętokrzysczyźnie — czarny, alpagowy, przystrajany zakładkami. Noszono też zapaski przedsobne wełniane, czerwone, czarno prążko­ wane, które różniły się od naramiennych tylko mniejszym wymiarem. Zamożniejsze kobiety nie zakładały na większe uroczystości naramiennej zapaski, lecz okrywały się dużą, turecką chustą na odziew. Niektóre nakładały guńki zdobione aplikacją i wyszyciami lub narzucały pasiasty kilim. Kobiety wiązały na głowach na okręgb szalinówki, spod których widoczne były ko­ ronkowe czepce. Chusty zdobiono szpilkami o dużych kolorowych główkach. Na szyi wiązano korale, których ilość i jakość świadczyła o zamożności. Strój uzupełniały czarne trzewiki na wysokim obcasie, a we wsiach biedniejszych wdziewano kurpie -'. Na zimowy strój świąteczny składała się ciemna, wehńana, a u uboższych płócienna, bo­ gato zdobiona sukienka, podbita kożuchem. Bogate wieśniaczki wdziewały szamerowane angiery, a w okresach mrozu krótkie, wyszywane kożuchy. Ryc. 21. Dziewczyna w gorsecie od Skorzeczyc, pow. kielecki. Ryc. 22. Dziewczyna w zapasce naramiennej. Bieliny Kapitulne, P - kielecki. o w 27 �Ryc. 23. Panna młoda w stroiku. Bieliny Poduchowne pow. kielecki. Czerwone, czarno prążkowane zapaski, które narzucano na ciepłe, wełniane chusty, szczel­ nie otulały całą postać wraz z głową. Spódnicę z grubego sorcu przykrywała zapaska przedsobna. Buty zazwyczaj kładziono z cholewami. W dnie postne ubierały kobiety zapaski naramienne i przedsobne wykonane z czarnej wełny, przy czym jedynie naramienne zdobiła barwna oszewka. Na głowę zawiązywały białą chustkę. Ubiór ten odpowiadał najstarszej znanej formie odzieży kobiet świętokrzyskich. Panny w lecie, w stroju odświętnym na ogół nie zakładały zapaski przedsobnej. Głowy bądź nie przykrywały, bądź też wiązały z tyłu chusteczkę, ozdobioną kwiatami i ratą. Na szyję kładły często kryzkę obszytą koronką, czasem też haftowaną. Korale związywały czerwoną lub niebieską wstążką o wzorze kwiecistym. Gorset nosiły zwykle z falbanecką, a zamożniejsze z lackami. Narzeczona, po wyjściu zapowiedzi — podobnie jak przy świątecznym ubiorze mężatek — do chustki na głowie wpinała dużo szpileczek z kolorowymi główkami. 28 �Najczęstszym kolorem w stroju panny młodej był biały lub blado zielony. Kolor spó­ dnicy, tło kwiecistego fartucha, gorset czy bluzka utrzymane były z zasady w jednm tonie . Jedynie spódnicę ożywiały barwne wstążeczki . W zimie zarzucano pannie młodej na ra­ miona chustę na odziew, najczęściej wzorzystą szalinówkę, o jasnym tle, względnie zapaskę czerwoną, czarno prążkowaną. Charakterystycznym okryciem głowy panny młodej był strojnik (ryc. 23), który zdejmowano jej dopiero podczas czepienia. Najskromniejszy strojnik, noszony głównie w północnej części Świętokrzyskiego, składał się z małego wianeczka z mirtu na głowie i wielu wstążeczek spadających na plecy. Wstążki młoda pożyczała od panien, zapraszanych na wesele. Druhny zapinały we włosy, za uszy, gałązki nurtu. Na ramionach miały zarzucone czer­ wone zapaski, czarno prążkowane. Do trumny ubierano dziewczynę w strój ślubny, a mężatki, zwłaszcza starsze na czarno. Nowo narodzoną dziewczynkę niesiono do chrztu w pieluchach, owiniętych w jakiś gałgan i dużą chustę. Główkę dziecka okrywała biała chusteczka. Po i wojnie światowej we­ szły w modę poduszeczki zdobione różowymi wstążkami. Od czasów międzywojennych weszło w zwyczaj nakładanie niemowlęciu czepeczka na głowę. Małe dziewczynki ubierano W koszulki przepasywane krajką. Nieco starsze — w sukienkę, zwaną śnurówką, składającą się z doszytego do spódniczki staniczka zapinanego na plecach na guziczki. Między spódniczkę i staniczek wszywano baskinkę. Sukienki te szyto z różnych materiałów, farbowanych na granatowo lub zielono. Na codzień, letnie wykonywano z płótna, a do kościoła szyto cajgowe, zwykle w kolorze bordo. Sukienki wełniane nosiły dziewczynki w zimie, i od święta, przy czym, o ile je szyto z materiałów kupnych, to zawsze w ciemnych kolorach, np. granatowym czy czerwonym. Wykonywano je na podszewce lnianej. Dziew­ częta nosiły je zwykle do 14—15 roku życia, w którym to czasie otrzymywały pierwszą zapa­ skę. Wyjątkowo tylko robiono małe zapaski dla dziewczynek; w razie chłodu okrywały się matczynymi zapaskami przedsobnymi, bo naramienne były dla nich za długie (ryc. 3). Idącym do I-ej Komunii dziewczynkom sprawiano czasem białą spódniczkę z płótna fabry­ cznego, o wzorze wytłaczanym, matowo-białym. Krojono ją w kliny i ozdabiano licznymi zakładkami. Z czasem zakładki te rozpuszczano, a spódniczkę poszerzano w pasie zmniejszając marszczenia w oszewce, by dziewczyna mogła jej użyć do ślubnego stroju. 28 29 Rozdział VII SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU KOBIECEGO Koszule. Koszule kobiece składały się z dwóch części: górnej, sięgającej dopasą, szytej z cienkiego płótna lnianego i dolnej, doszywanej, sięgającej do kolan, zwanej nadstawką. Nadstawek wykonywano z grubego płótna konopnego. Koszule jednostajne, szyte w całości z cieńszego płótna nosiły wyłącznie kobiety zamożniejsze. Koszule wykonywano krojem przyramkowym —• marszczonym z dwóch prostokątnych płatów płótna, tworzących przód i plecy oraz z dwu mniejszych, z których szyto rękawy. Ponadto uzupełniały koszule dwa przyramki zwane listewkami, kąciki pod pachami oraz oszewki przy rękawach i wokół szyi. Rozcięcie wzdłuż przodu koszuli kończyło się żabką, zwaną tu pępkiem. Do dziś starsze kobiety noszą tego rodzaju koszule, ale o nieco więcej rozwiniętym kroju (ryc. 24). Charakteryzuje się on ukośnymi wycięciami na ramionach obu płatów: przedniego i tylnego, a przyramki, przy szyi posiadają małe, wszywane trójkąciki, zwane ćwikami. Miejsce «pępka» zastępują czasem imitujące go zakładki, tak zaszywane, że na pierwszy rzut oka nie różnią się od niego. Rękawy przy dłoni ujęte są oszewką. Z chwilą rozpowszechnienia 29 �się mankietów przejęły te ostatnie starą nazwę, gdyż określano je jako osywecki —jeśli były małe, czy osywki—jeśli większe. Wyżej opisane koszule wzdłuż rozcięcia na piersiach zdobiły wykłady (zakładki) sze­ rokości około 3 cm. Koszule kroju poncho, rzadko w regionie świętokrzyskim występujące, wzmacniano na ramionach naszytymi listwami. Były to koszule skromniejsze, bez «wykładów» na przodzie i bez «pępka». Wokół szyi biegła oszewka haftowana i zdobiona koronką białą. Do I wojny światowej rozcięcia nie zapinano, tylko wiązano koszule czerwoną tasiemką. Rozcięcie to na ogół było nie duże tak by ino łeb włoz. Potem wiązanie zastąpiono małymi gu­ ziczkami białego koloru. Oszewkę przy szyi obszywano koronką i haftowano. Spotykało się też koszule z wykładanym kołnierzem obszytym siateczką. Dawniej częstym było zdobienie go haftem dziurkowanym. Oszewki na rękawach zawiązywano sznurkiem. Po 1920 roku weszły w użycie koszule z karcykiem, szyte zwykle z lepszego płótna niż przyramkowe, najczęściej z kartonu. Na ramionach, dla wzmocnienia, naszywano wąskie listewki, pozornie upodobniając w ten sposób koszulę, do szytych krojem pryzramkowym. Listewki te często poszerzano przy kołnierzu, wszywając w nie ćwiki. Przy szyi wy­ kończano oszewką obszytą koronką lub wykładanym kołnierzykiem. Rękaw ujmowano w mankiet. Charakterystyczną cechą koszul świętokrzyskich był haft kolorowy, zarzucony ostatecznie w okresie międzywojennym. H a l k i zwano też czasem marysia, rozpowszechniły się w pierwszym dziesięcioleciu X X wieku. Nosiły je bogate kobiety do świątecznego stroju, ale nie pod sorc. Ryc. 24. Koszula kobieca. 1 : 20 Śniadka, pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 12399. A — widok z przodu B — widok z tyłu, C — krój: d— przód, d l — t y ł , z — nadolek, f—li­ stewki, g — ćwiki, h — rękawy, i — karczki, j—pępek, k —osywki mankietu, 1 — osywka szyi, ł — koronki 30 �Szyto je zwykle z trzech prostokątnych płatów płótna, po zmarszczeniu ujętych w oszewkę z grubszego samodziału. Dolny brzeg wycinano w zęby, podszywano listwą i zdobiono haftem. Obecnie tylko nieliczne starsze kobiety noszą tego typu halki. Do tańca używano wąskich halek — aby okrywały postać, gdy w tańcu «fruwała» spódnica. Okres rozpowszechnienia się halek zbiega się z zanikaniem białych zapasek płóciennych. Te ostatnie często przerabiano na marysie. Bogatsze zdobienia oraz bryt płótna," którym poszerzano zbyt wąską zapaskę, pozwalają łatwo rozróżnić ją od właściwych halek. Stanik. Stanik, zwany często lepikiem, wykonywano z płótna lnianego, samodziało­ wego. Krojem zbliżony był do gorsetu, z przodu zapinał się na rząd białych guzików. No­ szony pod koszulą okrywał ściśle piersi. W okresie międzywojennym wyparty został przez miejskie biustonosze. S p ó d n i c a . Do początku X X wieku używano do krótkich koszul bez nadołków tzw. ciasnochę, rodzaj spódnicy w pasie marszczonej i wszywanej w oszewkę. Wykonywano ją z bielonego płótna lnianego, tak ostrego, że zmoczona deszczem drapała nogi aż do krwi. Należy przypuszczać, że nazwa ciasnocha jest pozostałością po zarzuconej na tych tere­ nach części odzieży kobiecej, używanej do dziś w niektórych okolicach południowej Polski. Z pospolitych w tym regionie spódnic samodziałowych, zachowała się w świętokrzyskim pamięć o spódnicach z czarnej wełny. Noszono je w płowie X I X wieku — z użycia wyszły w ostatniej ćwierci tegoż wieku. Spódnica ta wykonana była z jednego płatu samodziału, poszerzonego z przodu wśtukowanym płatem, tzw. półką z tańszego materiału o osnowie lnianej i wątku naprzemian lnianym i wełnianym. Szew spódnicy biegł z lewego boku i w górnej części posiadał rozpór umożliwiający jej wkładanie. W pasie spódnicę marszczono i wszywano w oszewkę zakończoną trokami, na które ją zawiązywano. Spódnice te się­ gały nieco ponad kostkę. Dolny brzeg podszywano szeroką listwą, bądź też zakładano. Noszono też lniane spódnice kraciaste w kolorach: granatowym, żółtym, brązowym, czerwonym i innym. W końcu X I X wieku rozpowszechniły się jednokolorowe łub pasiaste sorce fabryczne oraz samodziałowe. Ryc. 25. I . Gorset starego typu. 1 :20 Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. Ze zbiorów i Etnograficznego w Łodzi — Dep. 801. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, c — ramiączka, f — plecy, g — kliny poszerzające. Muzeum Archeologicznego C — krój: d — przody, Ryc. 26. I I . Gorset. 1 : 20 Skorzeczyce, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24160. A — - w i d o k z przodu, B—-widok z tyłu, C — - k r ó j : d — przody, f — plecy, h — baskinka. 31 �Tak np. jeden z sorców, pochodzący z około 1900 roku, ma tło jasnogranatowe, prze­ chodzące prawie w fiolet. Na tym tle biegną paski czarne, nie­ równej wielkości, a pomiędzy nimi po dwie nitki białe. Ca­ łość robi wrażenie luźno poroz­ rzucanych białych kresek. Często spotykało się sorce bordowe, prze­ rzucane czarnymi paskami lub wielobarwne tzw. łowickie. Sorce samodziałowe do lat 1882—1890 spotykało się wyłącz­ nie w kolorach czarnych lub czar­ nych w białe paski. W później­ szym okresie zaczęto wykonywać je także w kolorach granatowym i czerwonym, oraz w różnokolo­ rowe paski, o szerokości około 1/2 cm. Jako zestaw kolorów najczę­ ściej występował czerwony z czar­ nym. Tkano je z wełny na osno­ wie lnianej, grubszej niż na za­ paski. Przy wszywaniu sorca w oszewkę układano wszystkie Ryc. 27. Płócienna zapaska przedsobna — ze zbiorów Muzeum K u l - fałdy W jedną Stronę, przy czym tury i Sztuki Ludowej w Warszawie L . in. 2595/44. z tyłu gęściej niż Z przodu. Dolny brzeg sorca podszywano szczotką w kolorze dominującym w spódnicy. Szczotka weszła w użycie w latach osiemdziesiątych X I X wieku. Czasem zamiast niej używano do obszywania dołu spódnicy sznurka kręco­ nego z wełny, czarnego lub czerwonego zależnie od barwy sorca. W niektórych wsiach, ozdobiono sorc wstążeczkami. Z przodu sorca wstawiano zwykle płat grubego płótna. Sensu tej wstawki dzisiejsze ko­ biety nie są w stanie wytłumaczyć, zwłaszcza że spódnice wykonywano z jednego płatu materiału, więc miejsce na tzw. półkę trzeba było wycinać. Sorce były odświętnym odzieniem zimowym kobiet zamożniejszych. Około 1910 roku zaczęły wychodzić z mody. W zachodniej części Gór Świętokrzyskich rozróżniano sorce i welniaki. W tym przy­ padku sorce były pasiaste i grubsze, wełniaki natomiast lżejsze, z cieńszej wełny i zawsze w jednym kolorze np. zielone. W lecie zamożniejsze kobiety wkładały do kościoła tzw. ostre spódnice. Nazwa ta występuje głównie w południowej części obszaru świętokrzyskiego — zwłaszcza w okolicy Bielin. Były to spódnice szyte z lekkiej wełenki fabrycznej. Ten dość szorstki materiał posiadał często wytłaczany wzór, czyli wykonany w tym samym kolorze, lecz w nieco innym odcieniu. Spódnice ostre we­ szły w modę w latach siedemdziesiątych XIX wieku, a zaprzestano je nosić do pierwszej wojnie. Spódnice te oraz sorce miały z przodu wstawkę z gorszego materiału, zwykle z tego samego co i listwa na spodzie. Wykonywano je z 4, a nawet 5 półek, w pasie marszczono i wszywano w oszewkę kończącą się trokami, służącymi do zawiązywania spódnicy. Miejsce troków przejęły haftki, a z czasem zatrzaski naszyte wzdłuż rozporu spódnicy, znajdu­ jącego się w szwie na lewym boku. Krawędź dolną obszywano szczotką w kolorze spód­ nicy. Ostre spódnice zdobiły tasiemki lub zakładki. 32 �Większość obecnie spotykanych spódnic posiada już tylko dwie półki, oraz trzecią wykonaną z innego ma­ teriału. Do dolnego brzegu tej ostatniej doszywa się pas materiału takiego, jak na pozostałych, aby całą wstawkę przykrywała zapaska. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku rozpowszechniły się spódnice szyte z klinów. Moda na nie zapa­ nowała ostatecznie około 1930 roku. Do świątecznych spódnic nale­ żał fartuch, czyli biała spódnica kartonowa, ozdobiona wstawkami koronkowymi. Nosiły je panny i młode kobiety w końcu XIX wieku w okresie Bożego Ciała oraz do ślubu. Do nich to noszono zapaski białe. W zimie, na codzienny użytek szyto ciepłe spódnice z materiałów kupnych, np. z baji. Wykończano je szczotką. Biedniejsze kobiety zamiast jednej ciepłej, nosiły po parę spódnic, jedną na drugiej. Na wierzch zwy­ kle wdziewały adrianowe, letnie spód­ nice. Były cienkie, gładkie, granato­ wego koloru, wykończone szczotką, czasem zdobione wokół dołu naszy­ tymi białymi wstążeczkami. Najuboż­ sze z kobiet ubierały spódnice płó­ cienne. Kraszono je na różne kolory, najczęściej zielony lub granatowy. Używano też płócien w prążki lub w kratkę. Fartuch. Występujące na terenie świętokrzyskim fartuchy okrywały całą spódnicę, zostawiając widoczny jedynie klin z tyłu i pas wzdłuż dol­ nej krawędzi. Były one białe, płó­ cienne lub wykonane z perkalu czy kretonu, zdobione haftem ażurowym i wstawkami koronkowymi. Zwykle obszywano je dookoła «siatką». Okres największego nasilenia mody na tego rodzaju fartuchy przypadał na lata 1890—1905. Z czasem przera­ biano je na halki, serwetki czy firanki. Fartuchy szyto z 1, 2 lub 3 półek, w pasie marszczono je i wszywano w oszewkę. Brzeg dolny najczęściej zdobiły wycięcia w ząbki. Strój świętokrzyski — 3 Ryc. 28. Gorset — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludo­ wej w Warszawie L . in. 204/56. Ryc. 29. Gorset. Mąchocice, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L.in. 129. 33 �Szyte z białego płótna na­ zywano zapaskami. Noszono je do białego ubioru (ryc. 27). Wy­ konywano je z 2 pótek, a wią­ zano na troki. W północnej Świętokrzysczyźnie noszono powszechnie czarne, alpagowe fartuchy. Szyto je z trzech płatów materiału, gór­ ny brzeg przymarszczano i wszy­ wano w szeroką oszewkę. No­ szono je zarówno na sorc,jakido spódnic adrianowych, zdobiono zakładkami, a wyjątkowo obszywano także czarną siateczką. Od początku X X wieku, używano do roboty fartuchów z materiałów kupnych, bądź też płótna samodziałowego, ukraszonego zwykle na ko­ lory ciemne. Przeważnie obszywa się je falbanką z tegoż samego materiału. Wyjątkowo tylko fartuch taki zakłada się do kościoła, przy czym zawsze w innym kolorze niż spódnicę. Dawne fartuchy były dłuż­ sze od obecnych. — Od roku 1900-go sięgają poniżej kolan. Zapaska przedsobna. Nieodzowną część stroju Świętokrzyżanki stanowi zapaska Ryc. 30. Plecy gorsetu bogatej dziewczyny. Skorzeczyce, pow. kielecki — przedsobna, Wykonywana Z saze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 24160. modziału wełnianego na OSnowie lnianej. Najstarszy typ stanowią, powszechne w połowie X I X wieku, zapaski — pólcate. Zszy­ wano je z dwóch półek czarnego samodziału. Otrzymany płat materiału o podwójnej szero­ kości, wszywano w oszewkę, najczęściej wykonaną z jakiegoś starego kawałka, zakoń­ czoną trokami do wiązania. Po zmarszczeniu długość brzegu wszytego w oszewkę wynosiła około 60 cm, tak że zapaska sięgała za biodra. Zapaski do codziennego użytku na północnym terytorium świętokrzyskiego niejedno­ krotnie posiadały poprzeczne paski. W drugiej połowie X I X wieku, w związku ze zmianą typu krosien, rozpowszechniała się do dziś używana zapaska wykonywana z jednego płatu materiału, wszyta w oszewkę wzdłuż długości samodziału. Istnieją dwa rodzaje zapasek przedsobnych: zgrzebne i do chodu. Pierwsze, mniej przymarszczone, szyje się z samodziału o wymiarach 60 x 90—130 cm. Mają one osnowę z nici lnia­ nych lub konopnych, wątek z grubych nici lnianych, pakuł czy resztek wełnianych. Za­ paski te tkane są rzadko, tak że osnowa wyraźnie przebija, stąd farbuje się ją na kolor jasno granatowy. W wątku ze względów praktycznych dominują barwy ciemne — czarne lub brą­ zowe, przerywane licznymi, pionowymi paseczkami w różnych kolorach. Na północ od Ły­ sogór występuje więcej zapasek roboczych czarnych, — na południe zaś o barwach brązowych. L 34 �Zapaski do chodu szyje się z samodziału gęsto tkanego, o osnowie lnianej i wełnianym wątku. Wykonywuje się je z płatu materiału o wymiarach 70 x ok. 200 cm. W pasie marszczy się je mocniej od zapasek zgrzebnych. Zestaw barw odpowiada na ogół zapasce naramiennej (patrz str. 39 i tabl. I I ) . W niektórych tylko okolicach na północ od Łysogr, w parafii Świętomarz i Chybice, nosi się zarówno do czarnych, jak do czerwonych zapasek naramiennych —• czarne przedsobne. Zdobią je jedynie brązeczki czyli czerwone paski biegnące pojedynczo, a częściej podwójnie, wzdłuż obu boków, w odległości 6—10 cm od brzegu. W obu typach powyżej opisanych zapasek używa się oszewek z resztek materiałów fa­ brycznych. Do zawiązywania służą troki, będące końcami oszewki. Nie dba się o staranne wykończenie, gdyż bluzka przykrywa górny brzeg zapaski. Gorset. O starszym typie gorsetów (ryc. 25) pamięć zaginęła prawie zupełnie. Przypusz­ czalnie zapinał się on na haftki lub był sznurowany. Przód miał usztywniony patykami, podszewkę z grubego płótna. Gorset ten składał się z pleców, dwóch przodów i z ramiączek. W porównaniu z późniejszymi, dość długi, poniżej pasa przechodził w klapy, przy czym każdy przód kończył się jedną dużą klapą, natomiast plecy czterema mniejszymi. Każda z tylnich klap miała doszywane kliny z tejże materii, co i cały gorset. Zachowane do dziś gorsety dziewcząt i młodych kobiet były pospolicie noszone do okresu międzywojennego. Posiadały one doszytą w pasie baskinkę lub rząd tacek. Gorset ten był krótki, sięgał zaledwie pasa; jedynie baskinka przykrywała oszewkę spódnicy i zapaski. Wykonywano go z aksamitu, wełenki lub pluszu w kolorze ciemnym, najczęściej czarnym, granatowym czy zielonym. Tacki szyto z tegoż materiału co gorset, baskinki zaś (ryc. 26, 28, 29, 30) z cienkiego materiału fabrycznego. Dekolt duży, zwykle okrągły. Ryc. 31. Bluzka biała, ślubna. Bieliny, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 270. 3' 35 �Z przodu gorset zapinał się na guziki lub sznurowano go luźno cienką kolorową wstą­ żeczką, aby nie zakrywał haftu na koszuli. Wstążeczka ta była przewlekana przez haftki lub też przez okrągłe, obdziergane dziurki. O ile gorset miał guziki, to zwykle zapinano go tylko na dwa dolne. Do gorsetów używano małych, wzorzystych guziczków, różowych lub jasno brązowych. Celem usztywnienia gorsetu wszywano patyki, które pełniły role fiszbi­ nów. Podszewkę dawano z grubego płótna. Gorsety z tackami nosiły przede wszystkim dziewczęta zamożniejsze, ponieważ w prze­ ciwieństwie do falbaneczki, były one zdobione dość kosztownie. Na ogół gorsety zdobiono na plecach i przodach haftem oraz naszyciami z kolorowych tasiemek czy wstążeczek, względnie koralików i cekinów. W okresie międzywojennym zaczęły się rozpowszechniać gorsety krakowskie, dawniej no­ szone jedynie przez dziewczynki. Lejbik. Lejbikiem nazywano rodzaj gorsetu, uszytego z cienkiego, kolorowego materiału kupnego — zwykle perkalu. Bez tacekfalbanki, nie zdobiony, zapinał się z przodu na białe ko­ ściane guziki, a wyjątkowo na haftki. Obcisły, z małym wycięciem pod szyją krój miał ten sam co gorset. Noszono go powszechnie w lecie, na codzień. Wyjątkowo bywał czasem obrzucony siutażem. Serdak. Serdaki stanowią zimowe okrycie używane do dziś, zwłaszcza przez kobiety starsze. Wykonywuje się je z cienkiego materiału kupnego, na ciepłej podszewce; składają się nań trzy płaty materiału, stanowiące, plecy i dwa przody. Najzamożniejsze gospodynie nosiły serdaki aksamitne, podbjane wyporkami wełnianymi czyli wełną zgremplowaną ze starych materiałów lub flanelą. Biedniejsze z wełny i in. ma­ teriałów, jak z siwiru (bostonu), przy czym pod spód dawały pakuły. Serdaki nosi się krótkie, sięgające pasa, podobne do gorsetu. Do zapięcia służą pętle z czarnej tasiemki. Obszywane wzdłuż brzegów sztucznym barankiem, na plecach mają często haft z koloro­ wej włóczki. Około 1900 roku pojawiła się moda na krótkie serdaki z wełny, wykonywane szydełkiem (ryc. 20). Były one charakterystyczne zwłaszcza dla Krajna. Zamiast baranka dookoła ser­ daka biegł pas ozdobnie pleciony z wełny, w innym kolorze niż całość. Z przodu serdak posiadał sznurki wełniane zakończone pomponami, o które zapinając zaczepiało się pętle. Kaftan — bluzka. Kobieta, o ile nie wdziewała gorsetu czy lejbika, okrywała się kafta­ nem. Był on na ogół dość obcisły, zazwyczaj wcinany w pasie, ku dołowi «obszerny», sięgający nieco poniżej bioder. Zapinał się na jeden rząd ozdobnych guziczków, na dziurki lub pętelki. Wykonany na podszewce, szyty był z różnych materiałów; w lecie z kretonu czy adrianu, a watowany, zimowy z baji. Kaftany szyto w kolorze jednolitym lub w różnobarwne kwiaty, zawsze jasne dla młodszych, a ciemne dla starszych kobiet. Zdobień na ogół nie miały, niekiedy tylko obszywano je aksamitnymi tasiemkami, wycinanymi w ząbeczki i malowanymi w białe kropki, względnie jak w północno-wschodniej Świętokrzysczyźnie, obrzucano je siutażem. Najstarsze kaftany, o których pamięć zachowała się w północnej części regionu, były wykonywane z płótna białego lub farbowanego na siwo (jasno granatowy) lub zielono. Ostatnie tego rodzaju bluzki noszono w Siekiernie jeszcze przed I wojną światową. W kroju występowały dość znaczne różnice. Kaftan mógł mieć plecy i dwa przody skro­ jone z jednolitych kawałków materiału, względnie posiadał kliny lub wstawki. Kaftany zdobiono na przodach licznymi pionowymi zakładkami. Kołnierzyk miały wy­ kładany, rękawy ujęte w mankiet zapinany na zatrzaski; przód na całej swej długości zapinany także był na zatrzaski. Po 1904 roku wszedł w modę kołnierzyk stojący, wysoki na 3 cm, obszyty koronką kupną. Zapinano go na dwie haftki lub guziki. Moda ta przyszła z Kaliskiego lub Mazowsza. Starsze formy kaftanów zostały zarzucone już od początku XX wieku. Późniejsze wyszły ostatecznie z użycia w okresie I I wojny światowej, ustępując bluzkom miejskim. 36 �Panny nosiły zwykle kaftany szyte z lżejszych materiałów (ryc. 31), o kroju bardziej wzorowa­ nym na modzie miejskiej. Dla nich to właśnie przyjęła się nazwa bluzek. W drugiej połowie okresu mię­ dzywojennego zaczęły wchodzić w modę bluzki z krótkimi ręka­ wami. Starsze kobiety noszą jed­ nak zawsze rękawy długie. Swetry. Swetry pokazały się w regionie świętokrzyskim pod­ czas pierwszej wojny światowej. W okresie międzywojennym noszono długie swetry z wcina­ nymi plecami. Posiadały one po dwie duże kieszenie, a na nich wyszyte z różnokolorowej wełny ząbki, róże i tp. W pasie za­ wiązywały się na sznurek kolo­ rowy, wełniany, zakończony dwo­ ma fontaziami. Swetry najczęściej wykonywano z włóczki w kolo­ rze buraczkowym, rzadziej zielo­ Ryc. 32. Płócienna zapaska przedsobna. Bieliny Kapitulne, pow. kie­ nym. Kołnierze miały małe, sto­ lecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach jące. L . in. E 252. Współcześnie wykonywane swe­ try, aczkolwiek wzorowane na miejskich, wytworzyły pewne regionalne cechy w zdo­ binach wrabianych kolorową włóczką. Angiera. Angiery (ryc. 33) były ubraniem kobiet bogatszych. Wykonywano je na wacie, czasem jedynie na grubej podszewce lub pakułach. Szyto je najczęściej z kupnej wełenki koloru granatowego lub czarnego, a w okolicach Bielin — czerwonego. Z takiej wełenki, jak na ostre spódnice. Angiery sięgały do kroku, rzadziej do kolan; z przodu zapinane były na czarne guziki i takież pętelki, bo na wacie nie można robić z dziurkami, lub na haftki. Angiera składała się z dwóch przodów, dwóch boków poszerzonych klinami i pleców krojonych z dwóch części, zszytych ze sobą wzdłuż długości. U dołu pleców, w miejscu zszycia, wstawiano małe kliny, które poszerzając je tworzyły fałdy, sterczące jak kuperki. Rękawy poszerzone klinem, zwykle zmarszczone były przy dłoni i wszyte w mankiet. W pasie wcięte, po bokach miały kieszenie nakładane poziomo. Przy szyi mała oszewka. Zdobiono je lamowaniem. Kubrak. Kubrak zwany też serdakiem noszony był w zimie przez biedniejsze kobiety. Wykonywano go z kupnego materiału wełnianego, czarnego lub granatowego. Szyto go na ciepłej podszewce, podbijając watą lub pakułami; dookoła często obszywano go barankiem. Plecy krojono z jednego kawałka materiału; przody poszerzane były przez kliny biegnące po bokach i od dołu ku górze. Rękawy jednoczęściowe, zwężające się ku dłoni, gładko zakończone. Kubrak sięgał poniżej kroku. Zapinał się na jeden rząd dużych, czarnych guzików, przy czym drugi miał dla ozdoby. Kieszenie były wpuszczone pionowo lub poziomo. Kołnierzyk stojący lub wykładany, obszywano barankiem. Kubraki nie były zdobione, jedynie kieszonki lamowano czarną tasiemką. Sukienka. Bogate kobiety nosiły sukienki. Był to rodzaj sukmany, wykonanej z cien37 �Ryc. 33. Angiera. 1 :30 Bieliny, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 252 A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — - k r ó j : d — przody, e, e l — b o k i , f—plecy, i — rękaw, j — kie­ szeń, k — kliny poszerzające tył. kiego, kupnego sukna granatowego, czarnego lub zielonego. Sukienka taka sięgała równo ze spódnicą, a składała się z dwu przodów z wpuszczonymi ukośnie kieszeniami, pleców, poszerzonych od pasa ku dołowi klinami, kołnierza i dwóch trzyczęściowych rękawów. W stanie, z tyłu przecięta, dopasowana i suto marszczona. Podbijano ją futrem z baranka, którym ozdabiano także kołnierz i mankiety. Zapinała się na haftki. Sukienki zdobiono bogato szamerunkiem i mosiężnymi guzikami. Biedniejsze kobiety nosiły sukienki wykonane z płótna, podbite watą lub pakułami. Wzdłuż rozcięcia przodów i dookoła kieszeni obszywano je futrem, zwykle z królika. Nadto ozdabiano je mosiężnymi żółtymi guzikami wojskowymi. G u ń k a . Guńka kobieca nie różniła się krojem od męskiej. Wykonana z płótna, no­ szona była jako ubiór letni. Zarzucono ją przed I wojną światową. Spinano ją haftką. Z przodu i na mankietach zapinała się na białe guziki lub haftki. Guńka posiadała mały wykładany kołnierzyk. Guńki świąteczne, zdobione wyszywaniami i aplikacją, wiązały się na trzy pary wstą­ żeczek, przyszytych pod szyją, na piersi i w pasie. K o ż u c h . Bogatsze kobiety nosiły krótkie, zapinane na haftki kożuchy, niepokryte, wyszywane nićmi. Wzdłuż brzegów okładano je cienkim pasmem baranka, zwykle naj­ szerzej przy rękawach. W okresie międzywojennym rozpowszechnił się kożuszek zakopiański, noszony jedynie przez zamożniejsze gospodynie. Zapaska naramienna. Zapaski naramienne wykonuje się podobnie jak przedsobne. Najdawniejszy typ zapaski, sięgający co najmniej początku X I X wieku wykonyswano z dwu półek tkaniny, o wymiarach około 60x100 cm zszytych ze sobą wzdłuż długości. Powstały w "ten sposób płat marszczono wzdłuż szerokości materiału i wszywano w ko­ lorową, grubą oszewkę, wykonaną na krosnach tkackich. Na końcach oszewki umieszczano dwa kółka, przez które przeciągano wstążkę, związującą zapaskę pod szyją. Tego rodzaju zapaska zwana polną lub półcatą, okrywała prawie całą postać. Tkano ją z wełny czarnej, wyjątkowo tylko czasem np. w okolicach Leszczyn zdobiono poprzecznymi, wąskiemi pa38 �skanii białymi i kolorowymi, upodobniając je w ten sposób do zapasek Puszczy Radomskiej. Tak zdobione zapaski nazywano bordówkami. Zapaski półcate zaginęły w cetrum Świętokrzyskiego dawno, dłużej natomiast utrzy­ mywały się na krańcach regionu, np. w Barczy i Górnie zanikły dopiero podczas I wojny światowej, a w Klonowie ok. roku 1934—35. Do najstarszych zapasek naramiennych należy zaliczyć też płócienne. W ostatniej ćwierci XIX wieku używano je wyłącznie, jako letni ubiór świąteczny, noszony do ślubu i na procesję w oktawie Bożego Ciała, a wyjątkowo tylko na inne święta. Zapaskę powyższą wykonywano z trzech półek cienkiego płótna lnianego, bądź też kartonu (ryc. 32), które po zszyciu dają prostokąt o wymiarach ok. 250 x 64—82 cm. Jeden z dłuższych boków silnie marszczono i wszywano w białą oszewkę. Sama zapaska była zdobiona zaszywkami, haftem białym, bądź też wstawkami koronkowymi. Innym rodzajem XIX-to wiecznej zapaski, była alpagowa, czarna, wykonana z takiegoż materiału i tym samym krojem co fartuchy. Różniła się jedynie większą długością, tak by za­ rzucona na ramiona zakrywała spuszczoną rękę, aż po dłoń. Alpagowa oszewka kończyła się dziurkami, przez które przewlekano czerwoną tasiemkę służącą do wiązania. Alpagowe zapaski występowały na północ od pasma łysogórskiego. Starsze kobiety nosiły je jeszcze w latach 1900—1905. W Świętokrzyskim występowały też zapaski szyte z czerwonego materiału drukowa­ nego w czarne wzory lub też z białego w kolorowe kwiatki. Miały one dolny brzeg, a cza­ sem wszystkie trzy wycinane w półkoliste zęby, o wielkości ok. 2 cm. Słaba tra­ dycja o nich zachowała się w zachodniej części regionu. Zapaski te nazywano za­ pałowymi. W miejsce zapasek półcatych weszły w użycie, w związku ze zmianą typu krosien, zapaski szyte z jednego płatu samodziału o wymiarach 150—220 na 60—80 cm. Zapaski te są wszywane w oszewkę nie po szerokości, ale wzdłuż długości materiału. Decyduje to o jej kształcie i wzorze. W przeciwieństwie do bordówek prążki biegną tu pionowo, a nie poziomo. Rolę wstążki do wiązania spełniają końce oszewki, wykonanej z wełny. Najstarsze zestawy kolorów stanowią: czarny z białym (po dwie nici czarne i dwie białe), oraz czarny w wąskie paseczki bordowe. Te ostatnie w okolicy Leszczyn można było znaleźć jeszcze w początkach X X wieku. Miejsce koloru bordowego zajął czerwony, tak że w ostatniej ćwierci X I X w. czer­ wona, czarno prążkowana zapaska stała się charakterystyczną dla regionu świętokrzy­ skiego. Kolor czarny zredukowany jest zwłaszcza w okolicy Bielin, gdzie ogranicza się do pasków 1 mm, powtarzających się np. co 6 cm. Niezależnie od wyżej opisanych do I wojny światowej występowały w Bielinach również zapaski czarne w wąskie czerwone paseczki. W północnej części świętokrzyskiego paski czarne są nieco szersze i gęściejsze. Na terenie północno-zachodniej części (okolice Wzdołu i Łącznej) poza paskami czarnymi występują prążki zielone lub żółte. Po I wojnie światowej ustępują miejsca zapaskom czerwono-czar­ nym, z tym że wzdołskie zapaski więcej mają w tym okresie koloru czarnego niż czerwonego. Noszą je do dziś starsze kobiety — młodsze mają zapaski czerwone, czarno prążkowane. Te ostatnie weszły w modę ok. 1925—30 r. W Skorzeczycach, a zwłaszcza w Woli Jachowej do zapasek dodawano zwykle też kolor zielony, a z czasem wytworzyła się odmiana zwana iv cztery mody. Zapaski te skła­ dały się z czterech kolorów, czerwonego, zielonego, czarnego i śliwkowego (tabl.II), występują­ cych w równych paskach, szerokich mniej więcej na 0,5 cm. W czterdziestych latach X X w. powstała moda na tzw. łupane słupki, czyli układ, w którym słupek jednakowej barwy, prze­ cina prążek odmiennej. W końcu lat dwudziestych X X wieku, pojawiła się, a w czterdziestych rozpowszechniła tzw. moda krakowska. Nie liczy się ona z tradycyjnymi zestawieniami barw, charakterysty­ cznymi dla każdej okolicy, lecz wprowadza gamę kolorów, przede wszystkim zielonych i śliw39 �kowych. W oszewkach zapasek krakowskich z powrotem poja­ wiają się kółka i wstążki, na które zawiązuje się zapaskę. Układ pa­ sów jest dowolny, w przeciwień­ stwie do zapasek czerwonych, gdzie każda okolica a nawet nieraz i gromada miała swe cechy cha­ rakterystyczne. Najnowszą odmianą zapasek krakowskich, są tzw. radlińskie, iglicowane, czyli przetykane wzdłuż niektórych pasów grubą nicią weł­ nianą. Moda na nie rozeszła się z Radlina i Cedzyny. W Bielinach nazywają je krajeńskiemi, co po­ zwala prześledzić drogę, którą idzie fala mody. Charakterystyczne, że w Bielinach, stanowiących główną ostoję kobiecego stroju świętokrzy­ skiego, nie umieją tkać zapasek krakowskich. Bielinianki zama­ wiają je w okolicznych wsiach, głównie w Skorzeczycach. Oprócz zapasek barwnych są też noszone czarne, zdobione je­ dynie kolorową krajką, służącą za oszewkę. Noszą je kobiety w okre­ sie adwentu, Wielkiego postu i ża­ łoby, w piątki każdego tygodnia, Ryc. 34. Wiązanie chustki na głowie. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. ponadto prawie wszystkie Starsze — na codzień. Na południe od Łysogór nosi się zapaski krótsze, nie przykrywające opuszczonej ręki, na północ zaś dłuższe, sięgające do połowy dłoni. Kraj k i . Krajki zwane oszywkaini, używane zresztą głównie do zapasek, były na ogół kupne. Początkowo robiono je rzadko, dopiero zniknięcie krajek z handlu w czasie i po I I wojnie światowej ożywiło ich wyrób na wsi. Przeciętna długość krajki wynosi 110 cm, szerokości 3,5—4 cm. Wśród kolorów do­ minuje czerwony. Chusta na odziew. W lecie bogatsze kobiety nakładały cienkie chusty, zwykle w kwiaty, w kolorach jasnych. Były to tzw. szalinówki o boku długim na ok. 170 cm, zakończone frę­ dzlami. W zimie pospolicie nosi się duże ciepłe chusty, przeważnie w ciemną kratę. W czasie mro­ zów okrywa się wraz z głową chustą, a na wierzch narzuca zapaskę. K i l i m . Dawne, ciepłe okrycie dla kobiet stanowił kilim. Z powszechnego użycia wyszedł w pierwszych latach XX wieku, a całkowicie zarzucony został w czasie I wojny światowej (tabl. I). Kilim wykonywano z wełny na osnowie lnianej robotą drelichową. Miał on kształt pro­ stokąta, długiego na 180—200 cm i szerokiego na 144 cm. Szerokość ta powstała z zeszy­ cia ze sobą dwu płatów materiału. W początkach X I X wieku tkano kilimy czarne w poprzeczne pasy białe. W latacn 70-tych XIX wieku występowały kilimy w pasy czerwone i czarne, a nieliczne do dziś zachowane a 40 �tkano w pasy poprzeczne, bordowe i granatowe. Pasy te szerokie na 3 do 5cm były rozdzielane wąskiemi paseczkami w innych kolorach, bądź też tylko nicią białą lub żółtą (tabl. II). Obuwie. Według zachowanej tradycji kobiety nosiły dawniej łapcie z łyka lipowego. Je­ szcze w połowie XIX wieku były one w częstym użyciu. W tym też okresie noszono drew­ niane trepy. Jakkolwiek te ostatnie, jak i buty wykonywano tak samo dla kobiet, jak i dla męż­ czyzn, to dłużej przechowywały się starsze formy u kobiet. Nie zachowała się jedynie tradycja odpowiedników białych butów rzemiennych oraz butów w harmonije. Do najstarszych kobiecych butów skórzanych należy zaliczyć wspomniane przez St. Suchorowskiego wywrotki, czyli pantofle szyte, bez obcasów, nie kołkowane. Kobiece czarne buty były szyte po bokach. Miały one obcas słupkowy z podkówkami stalowemi. Huncwotów przy nich nie było. Wyszły z mody po I wojnie światowej. Od dawna noszonym na wsi świętokrzyskiej obuwiem były trzewiki , zwane też cza­ sem cizmami. Buty te, na wysokim obcasie, z długą cholewką, czasem jeszcze spotyka się w użyciu u starszych kobiet. Trzewiki zapinały się na guziki lub sznurowane były zwykłymi, czarnymi sznurówkami u mężatek, zwłaszcza starszych, albo wstążką czerwoną, żółtą, czy różową — u panien. Podkówki miały mosiężne, a cholewki u panien zdobiły nabite mosiężne oczka. Śpiewano o trzewi­ kach: 31 32 Na kieleckim polu na kieleckiej drodze Snuruje dziewucha Trzewiczek na drodze Oj da dana. Cymze go śnuruje Jedwabno wstozeckom Nie plac moja nie plac Bedzies kochaneckom Oj dana... 33 Trzewiki takie wyszły z po­ wszechnego użycia w okresie międzywoj enny m. Uczesanie i nakrycie głowy. Panny nosiły włosy uczesane w warkocze, czasem spuszczone wolno, najczęściej zaś upięte w koronę, czy w ósemkę z tyłu głowy. W le­ cie zdobiły głowy kwiatkami czy rutą, w zimie zaś tylko ru­ tą, przypinaną z boku do chu­ steczki wywiązanej z tyłu głowy. Kwiaty te przytrzymywały szpilki o dużych kolorowych główkach; ozdoba ta była używana zwła­ szcza przez druhny. Podczas oczepin, obcinano dawniej młodej pani warkocze, pozostawiając równo przyciętą grzywkę nad brwiami. Odrasta- Ryc. 35. Chustka zawiązana na głowie. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. 41 �jące z tyłu głowy włosy splatała mężatka w warkoczyki, kryjąc je pod chustką. Zwyczaj obci­ nania włosów zaczął zanikać w ostatnim dwudziestoleciu X I X wieku, a całkowicie wyszedł z użycia w początkach X X w. Starsze kobiety zapuszczały ponownie warkocze, upinając je na kupkę z tyłu głowy. Panny i mężatki okrywały głowy chustkami, przeważnie wiązanymi z tyłu na luźny węzeł (ryc. 34, 35). Do pracy czasem, wiążą kobiety chustki pod brodą. Są to zwykle chustki kupne, białe, bez frędzli; nosi sieje też do ubioru postnego. W zimie często zakładają po dwie chustki, przy czym jedną wiąże się z tyłu, drugą, wierzchnią, owija się głowę i szyję. Niektóre ze star­ szych kobiet, podczas mrozów wiązały ciepłe chusty w ten sposób, że po skrzyżowaniu koń­ ców pod brodą owijały nimi szyję i dopiero potem zawiązywały z przodu. Istniał też — obecnie już całkowicie zarzucony zwyczaj, iż mężatki chodziły do kościoła w dużych chustkach szalinówkach a rzadziej orłówkach, wywiązywanych na czepkach na okręglo, jak skopek. Był to specjalny sposób, dzięki któremu po zawiązaniu węzła na czole, końce szły w tył i tam formowały rodzaj rogów. Obecnie kobiety nie umieją wiązać tak chust. Poza kwiecistymi szalinówkami, o brze­ gach zdobionych frędzlami, w tenże spo­ sób wiązano i chusty tureckie. Na święto i w zimie nosi się zwykle chustki wełniane, do roboty zaś tańsze, perkalowe. Są one w różnych kolorach, najczęściej czerwone w kolorowe kwiatki lub takież zielone. Te ostatnie weszły w modę przed I wojną światową i dziś są najpopularniejsze, tak że powszechnie uważa się, że strój świętokrzyski cechuje czerwona zapaska i zielona chustka. W dziewięćdziesiątych latach X I X w. były też w użyciu sydełówki tj. chusty ro­ bione przez wieśniaczki szydełkiem. Wy­ konywano je z czerwonej wełny, rzadziej z innej. Najbogatsze nosiły kupne ba­ rankowe, czarne lub zielone. Przypomi­ nały nisko strzyżony kożuszek. Dno miały niciane. Przed I wojną światową weszły w modę chustki wyszywane w kwiaty, na różnych tłach, zwykle zielonym czy czer­ wonym. Kupowano je po miastach. Noszono też i chustki w cztery nie­ dziele, tj. takie, w których każdy róg był w innym kolorze. Nazwa pochodzi stąd, że jej właścicielka mogła przez cztery niedziele, za każdym razem iść do koś­ cioła w tejże chustce, lecz o innej barwie. Mężatki, jeszcze w początkach X X w. zdobiły swe chustki świąteczne z przodu licznymi szpilkami, o kolorowych głów­ kach. W piędziesiątych latach XX wieku ro„ „ „ . „ , . . , zeszła się z Psar moda na chusty trójRyc. 36. Szpilka aluminiowa wykonana w Skorzeczycach. Bieliny Kapitulne, pow. k i e l e c k i - z e zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24161. 42 , kątne, wełniane, wykonywane na specjalnych, bardzo zresztą prymitywnych �Ryc. 37. Haft koszuli męskiej, Śniadka, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12397. krosnach. Chusty te w kratę, z frędzlami z dwu stron, nosiły kobiety do zapasek świą­ tecznych. W siedemdziesiątych latach ubiegłego wieku niektóre starsze kobiety nosiły duże czepce, białe, zawiązywane pod brodą na wstążki. Do I wojny światowej utrzymały się niewielkie, białe czepki niciane, noszone pod chustką w ten sposób, by przód czepka był spod niej widoczny. Czepek taki był symbolem mężatki: Oj za mną chłopcy, za mną Dopóki jestem panną, Oj bo jak cepiec założę, To nic już nie pomoże 34 Czepiec składał się w płóciennego otoku, zdobionego często ząbkami lub kolorowymi wstążeczkami oraz z wierzchniej części siatkowej. Po włożeniu na głowę, czepek ściągano sznurkiem wpuszczonym w otok i zawiązywano w tyle głowy. Początkowo noszony przez mężatki zawsze do kościoła, w XX wieku, w okresie zanikania, używany był tylko do oczepin i do trumny. Zasło słonecko w ciemny las, Zdyjmuj wionecek bo już cas, Zdyjmuj wionecek ruciany, Wlozys cypecek niciany 35 Charakterystycznym okryciem głowy panny młodej był strojnik (ryc. 23), który zdejmo­ wano jej dopiero podczas oczepin. Najskromniejszy strojnik, noszony głównie w północnej części świętokrzyskiego, składał się jedynie z małego wianeczka z mirtu na głowę, i wielu wstążek, opadających na plecy. Zwykle jednak strojnik posiadał tekturową wysoką opaskę, zdobioną upiętymi wstążkami, między którymi znajdowały się liczne błyskotki, szpilki itp. Na plecy, aż poniżej pasa spadały liczne, kolorowe wstążki. W zależności od wysokości opaski, strojnik nazywano strefieniem (ok. 11 cm) lub kornetem (ok. 40 cm). Strojniki wy­ pierane przez 'welony już w końcu XFX wieku, ostatecznie wyszły z użycia podczas I wojny światowej. 43 �Kryzka. Strój świąteczny panny, rzadziej młodej mężatki, uzupełniała kryzka. Był to duży osobny kołnierzyk, nakładany na koszulę. Kryzka zaczęła za­ nikać w pierwszych latach XX wieku. Kryzkę wykonywano z pro­ stokątnego kawałka płótna, zwy­ kle «kartonu», wszytego w wą­ ską oszewkę i obszytego ko­ ronką kupną, bądź też robioną szydełkiem. Czasem oszewka była też obszyta koronką. Samą kryzkę zdobiono nieraz haftem białym, a wyjątkowo i koloro­ wym. Zewnętrzny jej brzeg czę­ sto wycinano w ząbki, zdobione ażurem, spadające aż na piersi. I Zapinano ją na mały guziczek 1/ z przodu lub na karku. Miejsce kryzki z czasem zajął kupny kołnierzyk, obszyty białą tasiemką. Klejnoty. Najbardziej roz­ powszechnionymi klejnotami były korale. Kosztowały nieraz 40, 80, a nawet 120 rubli (równo­ wartość 4 krów). Zwykle noszono 4—5, a nie­ raz i po 7—8 sznurków, przy czym najwyższy sznur biegł tuż pod szyją. Do korali przy­ Ryc. 38. Haft «okrągły». czepiano czasem krzyżyk, nie­ raz ze szkiełkiem w środku, lub medalik. Środkowe największe korale były niekiedy, obite okówkami ze srebra. Panny wiązały korale czerwoną lub niebieską wstążką w kwiatki. Biedniejsze kobiety nosiły paciorki o białym rdzeniu, pokrytym zewnątrz farbą czer­ woną. Sznury tych paciorków wyglądały podobnie jak korali, jednakże na poprzecznych ściankach wyraźnie było widać rdzeń —• to też pospolicie nazywano je koralami z białą dupką. Niezależnie od wyżej wymienionych noszono też kamieniaki tj. sztuczne korale. Naj­ bardziej były one rozpowszechnione po I wojnie światowej. Na palcach nosiły panny pierścionki z kolorowymi oczkami, kupowane przez ka­ walerów na jarmarkach i odpustach. Mężatki wkładały obrączki tombakowe lub srebrne, bądź też pierścionki ślubne, typu sygnetowego, z kwadratowym oczkiem. Różniły się od męskich jedynie tym, że na oczku, zamiast krzyżyka była wyryta Matka Boska. D o d a t k i do stroju kobiecego. Pod koszulą nosiły kobiety często szkaplerze. We włosy wpinały świętokrzyżanki dość pospolicie długie na 11 cm szpilki aluminiowe, zdobione rytem (ryc. 36). Szpilki te najbardziej modne były w latach 1925—30. Kobiety i dziewczęta idąc do kościoła niosły książeczki do nabożeństwa w małych chusteczkach, szytych z kartonu i haftowanych po rogach w kwiatki. WWK 44 w: �r W zimie noszono rękawice z sukna lub wełny. Na początku XX wieku modne były pończochy ceglaste, które wyszły zużycia w la­ tach 1914—15. Potem noszono już cieliste. Wiąże się je na skrawek nad kolanem. Starsze kobiety kładą czasami jeszcze do butów onucki, a w zimie i wiechcie, analo­ giczne do używanych przez mężczyzn. R o z d z i a ł VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Podstawowym materiałem do wyrobu ubrań na terenie Gór Świętokrzyskich stanowiły samodziały — płócienne i wełniane . Praca związana z otrzymaniem surowca, jak i z sa­ mym tkactwem spoczywała, a zasadniczo i do dziś pozostaje w rękach kobiet . Pierwszy jej etap stanowi przygotowanie włókna. Rozpoczyna się ono od międlenia lnu, które odbywa się w październiku. Jest to praca wykonywana zbiorowo przez kilka wieśniaczek, którym po­ maga mężczyzna, obsługując ognisko, służące do przesuszania lnu. Po odpowiednim przygoto­ waniu, nici lniane przędzie się na wrzecionach lub kołowrotkach. Krosna znajdują się prawie w każdym domu ; posiadają po cztery płochy —jedna do płótna zgrzebnego, druga do lnianego, trzecia do zapasek i czwarta do tkanin na ubra­ nia męskie. Płocha lniana jest niezbyt szeroka, ale zato gęsta. Przy zakładaniu osnowy na płótno lniane wychodzi 15 «kłebków» (kłębków). Szerokość otrzymanego płatu wy­ nosi — 60 do 70 cm. Płótno do niedawna mierzono na łokcie, dzielące się na trzy pię­ dzie; jeden łokieć odpowiada 58 centymetrom. Płótno tka się w trzech gatunkach: cienkie, lniane, służące do szycia koszul; z grubego lnu, tzw. pacześne — na kalesony i nadołki, oraz zgrzebne służące do wykonywania wor­ ków itp. Płótno tka się białe, a na robocze, codzienne spódnice kobiet i na sukienki dziewcząt robiono do niedawna lniane tkaniny w kratę. Tkactwem zajmują się kobiety na domowy użytek dość powszechnie; istnieją też za­ wodowe tkaczki, mieszkające po wsiach . Zręczna tkaczka wykonuje w dwa i pół dnia sztukę 25-cio metrową płótna, a zapaskę robi przez dwa dni. Dopiero od początku X X wieku zaczęto oddawać wełnę do gremplarni w Kielcach; uprzednio gremplowano ją w rękach. Obecnie znajdują się po wsiach małe gremplarnie. Do dziś powszechnie przędą kobiety wełnę na wrzecionach, gdyż kołowrotek ma wpływać na pogorszenie jej jakości. Pracą tą zajmują się przede wszystkim w zimie. Samodziały wełniane tka się na ogół na osnowie lnianej. Na towar dla mężczyzny zakłada się osnowę z 8 kłębków; na zapaskę — z 5. W kłębek wchodzi 15 pasm po 32 nitki, mające około 6 metrów. Ilość kłębków jest uzależniona od gęstości tkaniny. Materiał na lejbiki, spodnie czy spancery, tka się rzadziej niż na sukmany. Ten ostatni wykonywano na czterech nicielnicach i czterech podnóżach. Samodział na sukmany miał wątek i osnowę wełnianą, z wełny owiec czarnych, a rzadziej białych. Z czar­ nych otrzymywano sukno czerwone czyli brązowe. Wykonywano również i sukno czarne — nie cieszyło się popularnością, gdyż szybko rudziało. Po utkaniu materiału zanoszono go do folusza, znajdującego się zwykle przy młynie. Najbardziej znanym był folusz w Bo­ dzentynie, ale były też i w Plewie k/Jeziorka, na Zawadzie k/Pawłowa i w innych miejsco­ wościach, a często też bili sukno w Iłży. Foluszników nazywano knapfami. W południowej części terenu świętokrzyskiego foluszów nie pamiętają. Twierdzą, iż sukno sprowadzano z za góry, czyli z okolic położonych na północ od pasma Łysogórskiego i tam też szyto sukmany. Zapaski wełniane wykonuje się na osnowie lnianej. Dawniej zapaski robiono na tych samych płochach co płótno, ale tkano je w jedną nitkę, podczas gdy płótno tka się w dwie nitki. Otrzymany samodział był wąski i musiano go zszywać z dwóch płatów. 3e 37 38 39 45 �W drugiej połowie X I X wieku, w związku ze zmianą typu krosien, samodział na zapaski zaczęto robić szerszy, odpowiadający dzisiejszemu. W okresie tym zapaski oraz kilimy wykonywano «robotą drelichową», czyli na czterech nicielnicach. Uzyskany w ten sposób samodział z jednej strony był jednolity, wełniany, a z drugiej przebijała lniana osnowa. W niektórych wsiach, jak np. w Hucisku tkano go tak, że zapaska po prawej stronie była całkowicie czer­ wona, po lewej zaś czerwona w czarne paski. Tkaninę dre­ lichową określano, jako szczeHHf golnie mocną, ciepłą i nie­ przemakalną. Dzisiejsze zapaski posia­ dają obie strony jednakowe i dopiero zaobrębienie decy­ duje która strona lewa, a która prawa. Tka się je w dwie ni­ cielnice na osnowie lnianej. Na zapaskę naramienną wy­ chodzi około 1,5 kg wełny, czyli 25—28 pasm; na polną wychodziło jej więcej. Na za­ paski przedsobne—ok. 1 kg, na półcate W przeciwieństwie do Ryc. 39. Haft «okragfy», ze wstawką koronkową. naramiennych—nieco mniej . Do początków wieku XX, obok kupnych fabrycznych, wykonywały też kobiety samo­ działowe sorce. Na spódnicę taką wychodziło, w zależności od grubości wełny, 12 do 40 pasm. Oprócz tkanin lnianych i wełnianych tka się także i dwunitki, używane głównie na za­ paski robocze. Wykonywane na osnowie lnianej mają wątek naprzemian z dwóch nici weł­ nianych i dwóch zgrzebnych. Współcześnie rozwinęły się na terenie świętokrzyskim, dawniej mało znane, dwie nowe specjalności z zakresu tkactwa. Jest to przede wszystkim wyrób krajek używanych na oszywki do zapasek. Zaczęto je wyrabiać na większą skalę w czasie I I wojny światowej. Krajki wykonuje się na osnowie wełnianej, nicią wełnianą na krosnach tkackich, bądź też na zwykłej ławce, w którą wbija się parami cztery gwoździe, umieszczone od siebie w takiej odległości, jak długą ma być wykonywana krajka. Między gwoźdźmi każdej pary przeciąga się druciki, na które nasnuwa się nici osnowy. Wątek przesuwa się między nimi, dużą igłą rymarską. Innym rodzajem tkactwa jest wykonywanie wełnianych chust trójkątnych na specjal­ nych, bardzo zresztą prymitywnych krosnach. Wytwórczość ta powstała w pięćdziesiątych latach XX wieku. W celu utkania takiej chusty zbija się ramę z drewnianych listew, (szerokich na 3—4 cm) na kształt trójkąta równoramiennego, o ramionach dł. do 90 cm i podstawie — około 40 46 �110 cm. Listwy nabija się drob­ nymi gwoździkami, między który­ mi przeciąga się nitki od ramion do podstawy. Utworzoną w ten spo­ sób osnowę, przeplata się nićmi, przeprowadzonymi pomiędzy ramio­ nami trójkąta. Po wykonaniu ca­ łości, chustę odcina się od ramy. Końce nici pozostające przy ra­ mionach trójkąta zawiązuje się jako frędzle, przy podstawie zaś wciąga i wplata w materię. Od dawna używano też w tym regionie sydełówek, czyli chust wy­ konywanych przez wieśniaczki szy­ dełkiem. Takąż techniką robiły ko­ biety także i rękawice. W czasie 1 wojny rozpowszechniła się znajo­ mość robót na drutach, przydatna do wyrobu swetrów. Wełnę i materiały lniane kra­ szono, tj. barwiono barwnikami kup­ nymi, nazywanymi ogólnie brazylyją. Głównym ośrodkiem farbiarskim w drugiej połowie X I X wieku był Bodzentyn. Około 1890 roku osiedlił się tam Nie­ miec, nazwiskiem Schein, który wzbogacił się na farbiarstwie. Po jego śmierci zakład pro­ wadzili synowie. Obecnie wełnę do barwienia na zapaski czerwone lub krakowskie wozi się do farbiarni w Kielcach lub Bodzentynie; a na mniej paradne ubiory — krasi samemu w domu. Zachowała się ustna tradycja, jakoby pod Bodzentynem uprawiano indygo na potrzeby farbiarni. Materiały na sukienki dla dzieci kraszono na kolor jasno granatowy, gotując je w soku z jagód czeremchy. Odzież mniej skomplikowaną na ogół szyły wieśniaczki ręcznie, spo­ sobem domowym. Zaliczyć tu należy przede wszystkiem koszule, płócienne spodnie, za­ paski, codzienne spódnice, a wyjątkowo i lejbiki. Ryc. 41. Haft płaski na kołnierzu koszuli kobiecej, obszytej koronką. Bieliny Poduchowne, pow. kielecki. 47 �Ryc. 42. Zdobienie przodu koszuli kobiecej. Śniadka, pow. kielecki — ze zbiorów w Krakowie L. in. 12399. Muzeum Etnograficznego Trudniejsze rzeczy, zwłaszcza sukmany, szyli Żydzi, lub wsiowi krawcy. Ci ostatni na 7a lepszych fachowców. Zwłaszcza popularnością cieszył się Franciszek Lesie z Dębna, zmarły przed I wojną światową. Sukmany wykonywane przez krawców ży­ dowskich uchodziły za mniej zgrabne i określano je, jako szyte modą żydowską. Krawcy tak chrześcijańscy, jak i żydowscy wędrowali za pracą od domu do domu. Szyli w rękach, przy czym przy sukmanie stosowali najczęściej szew na okrętkę podwójną i szew na przód igły . Krawcy żydowscy zajmowali się głównie przerabianiem starzyzny. Jed­ nego z tego rodzaju wędrownych krawców pospolicie nazywano Przeróbką. Po miasteczkach, to jest w Bodzentynie i Słupi Nowej, mieszkali krawcy żydowscy szyjący na zamówienie oraz rozwożący swój towar, zwłaszcza spodnie, na sprzedaż po jarmarkach. W początkach XX wieku objeżdżali wsie świętokrzyskie krawcy, żydowskiego pocho­ dzenia, wożąc ze sobą maszynę do szycia. Podczas swego pobytu żywili się u gospodarza dla którego pracowali. Kaftany i bluzki kobiece szyły na ogół specjalistki wiejskie w Bielinach i Hucie Podłysickiej. Krawcowymi były też niekiedy Żydówki. Jedna z nich Fajga Spiewok z Bielin wprowa­ dziła modę na bluzki z szeroką wstawką z przodu, zapinającą się nie jak zwykle środkiem, lecz na krawędzi wstawki. W przeciwieństwie do krawców, krawcowe szyły zwykle u siebie. Z materiałów fabrycznych najpospoliciej kupowano wełenki i sorce na spódnice, oraz kreton, adrian i perkal na bluzki, a także sukno na kapoty . W materiały zaopatrywano się w Kielcach, Bodzentynie, Słupi Nowej, a także w Łagowie. Czapnictwem zajmowali się wyłącznie Żydzi. Jedynie czapki barankowe z wełny wy­ konywały czasem kobiety szydełkiem. Tradycyjne kapelusze słomiane były dziełem gospodarzy, względnie parobczaków. W tym celu w czasie zbierania żyta część jego młócono tylko po kloszach, tak aby nie psuć słomy. Wyjątkowo robiono też kapelusze ze słomy zielonkawej, czerwcowej, jeszcze niedostalej, gdyż te ostatnie nie żółkły. Z otrzymanej słomy pleciono taśmę długą na trzydzieści kilka metrów, wykonaną z 4, 5, 6 lub 8 źdźbeł. Z niej nitką lnianą zszywano kapelusz, począwszy od środka główki. ^2^1 % 1 ; u w i j a n i a 42 48 �T a b l i c a II Raporty tkanin wełnianych na zapaski i kilimy Malował J. Kosno �Ryc. 43. Zdobienie mankietu koszuli kobiecej. Śniadka, pow. kielecki — ze zbiorów w Krakowie L . in. 12399. Muzeum Etnograficznego Słomiaki wykonywano z warkocza uplecionego ze słomy żytniej. Zszywano je przy pomocy igły drucianej, swojskiej roboty. Igłę taką z jednego końca sklepywano na siekierze, na okrągło i ostrzono pilnikiem, a z drugiego rozpłaszczano i wybijano w nim otwór. Istnienie w Bodzentynie starego cechu szewców świadczy o dawności polskiego rze­ miosła szewskiego na tym terenie. W końcu XIX wieku buty wykonywali szewcy, przeważnie żydowscy, w Kielcach i Bo­ dzentynie. Po wsiach, głównie w Bielinach, było sporo szewców żydowskiego pochodzenia u których terminowali Polacy. Rzemiosło szewskie rozpowszechniło się ponownie wśród Polaków dopiero przed I wojną światową. Łączy się to ze sprowadzeniem przez Żydów do Bodzentyna kopyciarza Hofmanna, który wykonywał kopyta również dla lataczy wiejskich, a dbając o zbyt, uczył ich szewstwa. W drugiej połowie X I X wieku do butów najpospoliciej wykonywanych przez szewców należały wywrotki oraz buty ze szwami po bokach. Przed ostatecznym skrojeniem, na­ moczoną skórę naciągano na formę, wałkowano, suszono, następnie przykrawano i zszy­ wano ręcznie. Szyto dratwą przyrządzoną z lnu przez kobiety, względnie przez siebie samych. Dratwę po skręceniu smołowano. Kołeczków używano mało. Wykonywali je szewcy własnoręcznie z brzeziny. Po rozpowszechnieniu się maszyn do szycia, buty zszywano na maszynach krawieckich, przy czym w dość szybkim czasie, przejęli tę pracę kamasznicy żydowscy. Chłopi kupowali najczęściej buty szydłowieckie po 5 rubli. Bodzentyńskie, giemzowe kosztowały 6 rubli, a zwykłe 3. Noszone pospolicie w X I X wieku kurpie wykonywali gospodarze lub parobczacy na własny użytek, z drzewa wierzbowego, olszyny czy sosny. Kuśnierstwo na terenie regionu świętokrzyskiego nie było rozpowszechnione. W kożuchy zaopatrywano się na okolicznych jarmarkach. Strój świętokrzyski — 4 49 �Ryc. 44. Haft krzyżykowy na mankiecie koszuli kobiecej. Skorzeczyce, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24163. Kowale wykonywali podkówki do butów zanim weszły w modę fabryczne. Ostatnim z robiących je ręcznie był Sydon w Bodzentynie, zmarły w 1958 r. Wykuwał on w czasie I wojny światowej podkówki stalowe na specjalnym kowadełku. Inny kowal, Teofil Ogoński ze Skorzeczyc, wykonywał głównie aluminiowe szpilki do włosów, z dostarczanego mu materiału. Za wykonanie jednej pary brał ćwiartkę wódki. Metal przekuwał on na drut, z którego wykręcał szpilki o długości 11 cm. W miej­ scu zgięcia były one przeważnie rozklepywane i zdobione rytem. Ogoński umarł w czasie ostatniej wojny jako stary człowiek. Jeszcze w ostatnich latach swego życia wykonywał szpilki, posługując się do tego celu materiałem uzyskanym z rozbitego niemieckiego samolotu. Koziki najczęściej wykonywali cyganie . Nabywano je głównie w straganach podczas odpustów. 43 R o z d z i a ł IX ZDOBINY Ludność zamieszkującą region świętokrzyski cechuje stosunkowo duże odczucie piękna barwy i formy ubioru, wyrażające się w dobieraniu kolorów podczas wykonywania zapa­ sek, a dawniej przede wszystkiem w haftach, lamowaniu i szamerunkach, którymi zdobiono większość odświętnych strojów. Pospolitym na omawianym terenie był haft biały, angielski, zwany tu okrągłym (ryc. 38, 39). Wyszedł on z użycia w końcu XIX w. Haftowano nim motywy geometryczne i roś­ linne. Haftu białego używano głównie do zdobienia zapasek naramiennych, halek, oraz koł­ nierzy u koszul kobiecych. Brzeg odzieży w części zdobionej haftem wycinano zazwyczaj w ząbki, wykańczane haftem. Niezależnie od haftu, na zapaskach i halkach wszywano nieraz koronkowe wstawki kupne (ryc. 39). Co najmniej od początku X I X w., równolegle z haftem białym stosowano zdobienia wyszywane nićmi kolorowymi, zwłaszcza czerwonymi i niebieskimi, rzadziej czarnymi, żół­ tymi czy innymi. Największy rozkwit haftów wielobarwnych przypada na lata 70-te X I X wieku. Posługiwano się haftem płaskim i krzyżykowym wykonywanym na kanwie, zdobiąc powszechnie odświętne koszule, zwłaszcza kobiece i kawalerów . W końcu X I X wieku dominował haft krzyżykowy — który wyszedł z użycia w znacznej części terenu święto4 4 45 50 �Ryc. 45. Haft krzyżykowy na rękawie koszuli kobiecej. Skorzeczyce, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie L . in. 24163. krzyskiego na początku I wojny światowej. W okresie międzywojennym zarzucono zdo­ bienie odzieży haftem. Szczególnie bogato zdobiono koszule kobiece , pokrywając haftem oszewki, przyramki, przody i mankiety. Wyszywając krzyżykami, posługiwano się motywami geometrycznymi o układach pasowych lub składających się z szeregu linii biegnących zygzakowato, a two­ rzących trójkąty. Linię łamaną określano nazwą drabinki. Częstym motywem był pas z szeregu rombów (ryc. 44) o środkach wypełnionych rodzajem ośmioramiennej gwiazdy. Całość ujmowano najczęściej w obramowanie, które stanowiła czarna, czy czerwona stebnówka, względnie imitujący ją ścieg za igłą. Przed stebnowaniem wyciągano z materiału nitkę, śladem której przeciągano igłę z kolorową nitką. Stebnowania używano też jako samodzielnej ozdoby, zwłaszcza na przyramkach koszul. W hafcie płaskim poza często spotykanymi motywami geometrycznymi, jak gwiazdki ośmioramienne, litery V (ryc. 37,40, 43) itp„ — występują motywy roślinne, szczególnie na przodach koszul. Przez pewien czas utrzymywała się moda na chusty wyszywane w różnokolorowe kwiatki ściegiem łańcuszkowym, zwanym tu koronką. Haft krzyżykowy wykonywany wełną występował często na gorsetach. Dziurki gorse­ tów obszywano kolorową wełną, najczęściej każda w innym kolorze. Kolorowe kwiatki z żółtymi środkami wyszywano wełną na kobiecych kożuchach. Hafto­ wano je przeważnie wzdłuż rozcięcia na piersiach w dwa rzędy. W sukmanach męskich, między szamerowanymi wolutami pospolite było naszywanie gwiazdek z czerwonych nici. Kołnierz guńki kobiecej zdobiły wyszycia z czerwonych i niebieskich nici, o podobnych wzo­ rach, jak na koszuli. W Barczy, guńki dla dzieci zdobiono białymi wyszyciami z wełny, na czerwonych klapach. Od dawna robiono w Górach Świętokrzyskich koronki szydełkiem służące do obszycia koł­ nierzy od koszul kobiecych. Używano też koronki kupnej zwanej siatką. W stroju kobiecym charakterystyczne są naszycia z kolorowych tasiemek. Brzegi haftowanego kołnierzyka czy mankietu obszywano często drobnymi białymi ząbkami, wykonanymi z założonej odpowiednio tasiemki. Podobne ząbki, tylko większe i kolorowe, wykonane z szerszych tasiemek, używano do wykończania brzegów gorsetu, wokół zapięcia, szyi i pach. Nadto różnokolorowe tasiemki szeroko pokrywały przody (ryc. 28,29) oraz wszystkie szwy. Używa się w tym celu także kolorowych bort czyli tasiemki ząb­ kowanej oraz czarnych aksamitek jednostronnie ząbkowanych z biało malowanymi wzorami. U bogatych gorsety obszywano siutaziem. Często spotykało się gufrowaną wstążkę, zwykle czerwoną lub różową, biegnącą wzdłuż szwów. Spódnice zdobiono pliskami czyli naszytymi nad obrębem tasiemkami. Najczęściej uży­ wano tasiemek białych, gdyż te nadawały się do wszystkich spódnic; kolor plisek dobierano do spódnicy, tak np. czarne tasiemki występowały jedynie na niebieskich. Pliski łączyły się w jeden system ozdób z zakładkami, które występowały zwłaszcza na spódnicach panień­ skich. Według informatorek, zakładki były potrzebne do wydłużenia spódnicy w miarę rośnięcia dziewczyny. Rozpoczynały się na wysokości kolan, skąd biegły ku obrębowi: trzy 46 4* 51 �zakładki — 4, 3 pliski i znów trzy zakładki. Także charakter zdobni­ czy posiadała szczotka tj. specjalna obszywka, najczęściej w kolorze spódnicy, nieco spod niej wysta­ jąca, a chroniąca brzeg spódnicy przed strzępieniem. W gorsetach między tasiemka­ mi naszywano paciorki i błyski czyli cekiny. Specjalnie bogato zdobiono nimi gorsety w parafii Leszczyny. Błyski te naszywano w ten sposób, że umieszczano w środku każdego koralik, przez który przechodziła nitka przymocowywująca cekin. Bogatsze dziew­ częta nosiły gorsety wyszywane kolorowymi paciorkami szklany­ mi, ułożonymi w ornament ro­ ślinny, zwykle z dużymi kwiatami na piersiach. Często spotykaną ozdobą było lamowanie, czyli obrzucanie ko­ lorową tasiemką brzegów odzie­ ży. Spotykało się to zwłaszcza w lejbikach oraz niektórych spancerach i kaftanach. Tak np. w oko licy Chybie występowały lejbiki świąteczne zdobione na kołnie­ rzyku, dookoła pach i wzdłuż roz­ cięcia tasiemką siwą lub czerwoną. Tasiemki naszywano zygzakowato po obu stronach rozcięcia. Po­ nadto, po bokach przodów biegły naszycia imitujące kieszenie. Ryc. 46. Haft krzyżykowy i naszywanie wstążkami na przodzie gor­ Także kobiece sukienki obrzu­ setu. Mąchocice, pow. kielecki—ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki cano taśmami po szwach. Taśmy Ludowej w Warszawie L . i n . 4044. te przerabiane były jaśniejszymi nitkami. Końce taśm ozdabiały plecionki ze sznurków, zakończone krótkimi frędzlami czer­ wonymi. Z przodu przy haftkach posiadały sukienki szamerowanie czyli naszycia ze sznure­ czków granatowych, zdobionych frędzlami. Kieszenie obrzucano niebieskim sznurkiem i zdodiono podobnie jak przody, ale w całości motyw był mniejszy. Także sukmany i guńki zdobiono szamerowaniem (ryc. 18, okładka) na przodach, bio­ drach, kołnierzu, klapach, mankietach i przy kieszeniach. Do celu tego sh żyły kolorowe sznurki wełniane, ręcznej roboty. W Mąchocicach były one podwójne, zielone, w Krajnie czarne lub czerwone, w Jeleniowie i Bielinach — czerwone. Najczęściej spotykanym motywem była woluta. Na każdej klapie sukmany znajdowały się po trzy woluty, a kołnierz, podzie­ lony był sznurkami na trójkąty, z których każdy zdobiła woluta. Ponadto po lewej stronie sukmany był naszyty sznurek w kształcie odwróconej litery L. Górny punkt L . leżał koło klapy sukmany, następnie linia biegnie ukosem ku lewej stronie aż do pasa, gdzie załamuje się i wzdłuż pasa prowadzona jest do rozcięcia sukmany. Pionowa linia tej ozdoby pokrywa się całkowicie z prawym brzegiem góry zapiętej sukmany. Zwłaszcza bogato zdobiona była 52 �prawa strona przodu. Jeden czerwony sznu­ rek, o grub.2—4 mm, biegł wzdłuż roz­ cięcia przez całą długość przodu; drugi — w odległości paru centymetrów od pierw­ szego zdobił przód od kołnierza aż do pasa. Środkiem był naszyty zygzakiem zwykle trzeci sznurek. W pasie całość wykończały trzy woluty. Na mankietach woluty wy­ stępowały rzadziej. W miejscu zbiegania się paru szwów na biodrach koncentro­ wały się czerwone sznurki, którymi czę­ ściowo szwy są obszyte. Jeden ze sznur­ ków biegł do kieszeni, otaczając jej roz­ cięcie. Sukmany oraz guńki na klapach man­ kietów i przy kołnierzach były apliko­ wane materiałem kupnym czarnym lub ciemno-niebieskim, przechodzącym w lila, na guńkach i sukmanach białych — cza­ sami czerwonym. Aplikacje te stanowiły podkład pod szamerowanie. Frędzlami czyli kucotkami z wełny zdo­ biono sukmany , guńki i sukienki. Buty i pasy skórzane wybijano mo­ siężnymi kabzlami. Na huncwot nabijano kawałek mosiężnej blaszki. Sukienki zdo­ biły duże mosiężne guziki, naszyte wzdłuż rozcięcia i po bokach na szwach. Świą­ teczne pasy z białego rzemienia zdobiono przeplataniem po bokach zieloną, rze­ mienną taśmą, biegnącą na kształt litery X. W środku między rzemieniami pas miał dawniej być wybity błyszczącymi gwoździkami. Obecnie wykonywane swetry kobiece, modne zwłaszcza w latach 40, charak­ teryzują kolorowe motywy roślinne, geo­ metryczne, a rzadziej antropomorficzne, wiabiane z kolorowej wełny na przodach. 47 Ryc. 47. Zdobienia przodu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie L . in. 1332. Rozdział X CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Literatura etnograficzna zawiera nader mało pozycji dających wyczerpujące informacje dla monografii stroju świętokrzyskiego. Stan ten należy w znacznej mierze przypisać odcięciu Gór Świętokrzyskich od ważniejszych szlaków komunikacyjnych. Nawet O. Kolberg pisząc o ubiorze świętokrzyskim powtarza jedynie materiały uprzednio publikowane. Do najbardziej wartościowych pozycji należy zaliczyć «Materyały do etnografii Ludu Polskiego z okolic Kielc» ks. W. Siarkowskiego; opisy te, dotyczące początków X I X wieku, 53 �Ryc. 48. Zdobienie mankietu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne, pow. kielecki — ze Etnograficznego w Krakowie L . in. 12382. zbiorów Muzeum odnoszą się zarówno do ubioru kieleckiego, jako też do stroju świętokrzyskiego. Z lat 70-tych XIX w. ciekawy opis stroju daje «K.» w artykule pt. «Z wycieczki w Łysogóry». W. Ziemacki w «Materialach do historii odzieży z lat 1818—1863» cytuje jedynie jedną notatkę dotyczącą stroju świętokrzyskiego. Z pozostałych opracowań, jedne podają dość ogólne wiadomości, jak R. Reinfussa, St. Suchorowskiego, M . R. Wolskiego, a inne jak M . Wołowcówny, M . Żakowskiej, J. A. Zaręby zajmują się jedynie poszczególnymi elementami tego stroju. Pozatym,W. E. Zapałowski i W. Ziewiecka opisują ubiór z pogranicza. Region świętokrzyski stał się obiektem turystycznym dopiero w początkach XX wieku. Z tego też okresu posiadamy parę przewodników, pisanych przez T. Dybczyńskiego, ubocznie podających również informacje o ubiorze ludowym. Natomiast w momencie, gdy Świętokrzyskie stało się modne, strój męski w zasadzie już nie' istniał, a i kobiecy w większości wypadków zatracił wiele ze swych cech regionalnych. Wyzyskane w powyższym atlasie prace St. Arnolda, T. Ladenbergera, K. Moszyńskiego, A. Pawińskiego i St. Poniatowskiego posłużyły do opracowania rozdziałów teoretycznych. Z listów gończych, zamieszczonych w Dziennikach Urzędowych różnych województw, wykorzystano jedynie ogłoszony w Dz. U. Woj. Mazowieckiego z roku 1821 (opublikowany przez W. Ziemackiego), oraz w Dz. U . Guberni Radomskiej z roku 1845. Ponadto przejrzano Dzienniki Urzędowe Województwa Sandomierskiego z lat 1835; —1836; —1837, oraz Guberni Sandomierskiej z lat 1840 i 1843. Niestety nie znaleziono tam interesujących materiałów. Niewiele materiałów dostarczyło też Archiwum Państwowe w Radomiu, archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Kolbegowskie P. T. L-u oraz G. R. N . w Bodzentynie, Pań­ stwowego Instytutu Sztuki w Krakowie i archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie. Znaj­ dujące się tam lustracje kościelne zawierają wzmianki o wotach, wśród których niejedno­ krotnie figurują klejnoty ludowe; często spotyka się też wzmianki o tkaninach zdobionych haftem — niestety brak jakichkolwiek ściślejszych danych nie pozwala stwierdzić czy były to hafty ludowe. Informacje o stanie tkactwa na południowo-wschodnim skrawku zasięgu stroju święto­ krzyskiego oraz o kursie tkackim w Grzegorzewicach zawiera «Sprawozdanie z badań 54 �przemysłu chałupniczego i ludowego na terenie powiatu opatowskiego) opracowane przez H. Heilig w roku 1938. Tkactwo na północno-wschodnim terenie pogranicznym omawia W. Ziewiecka w sprawozdaniu « 0 przemyśle tkackim i ubiorach ludowych w Świętokrzyskim)) z roku 1933—4. O uprawie lnu i wyrabianiu «dosyć cienkich płócien» informuje opracowany przez W. Jarockiego w roku 1824 «Regestr pomiaru siedlisk do Miasta Narodowego Bodzentyna należących)). Jedynie archiwum P. I . S. posiada materiały z własnych badań terenowych. Z materiału ikonograficznego starszy okres reprezentują zdjęcia wykonane w «Gabinet Portrait» W. Grabowskiego z Kielc, pochodzące z przełomu XIX i XX wieku, jedna rycina z Tygodnika Ilustrowanego oraz dwa rysunki O. Kolberga. Nadto w opracowywaniu niniejszej monografii wykorzystano zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach oraz Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Wyzyskano również zbiór raportów zapasek, zebranych przez p. J. Zarembę. Największy zasób materiałów uzyskano w drodze badań terenowych przeprowadzonych w latach 1949—59, na terenie świętokrzyskim oraz w miejscowościach sąsiednich. Badania objęły 58 wsi z terenu zasięgu stroju świętokrzyskiego oraz dwa miasteczka . Ponadto wykorzystano też materiały z 8 miejscowości , skąd uzyskano dane pośrednie. Zwłaszcza ciekawe materiały zebrano we wsi Bieliny, w znacznej mierze dzięki p. La­ chowskim. Wszystkim którzy udzielili nam informacji, materiałów i pomocy, tak przy przeprowadzaniu badań, jak i podczas pisania pracy, a zwłaszcza p. prof. T. Sewerynowi składamy serdeczne podziękowanie. 48 49 50 Fotografie wykonali: Bohdan Czarnecki: N r 28, 40, 46; Michał Maśliński: Nr 8, 18, 21, 27, 29, 30, 31, 32, 36, 37, 38, 39, 42, 43, 44, 45. 47, 48; Janusz Kamocki: Nr 2, 3, 12, 19, 20, 22, 23, 34, 35, 41. �PRZYPISY 1 T. Ladenberger, «Zaludnienie Polski na początku panowania Kazimierza Wielkiego)). Lwów 1930 r. W X I V wieku można było spotkać na obszarze świętokrzyskim zarówno tereny o dość znacznej, jak na ówczesne czasy gęstości zaludnienia (10—15 osób na km ), jak też i całkowicie bezludne. A. P a t k o w s k i , «Sandomierskie, Góry Świętokrzyskie)). Poznań 1938 r. s. 36: «Długo świętokrzyscy puszczacy, odważni i czujni, przebiegli i przedsiębiorczy zachowali swą wolność. Jako «homines bellicosi» wzywani byli jeno do posług wojennych tak długo, dopóki z biegiem rzeki i karczunkiem leśnym ludność rolnicza — potem książęce i biskupie potrzeby nie poczęły się wdzierać w ich wolne, sobiepańskie władanie)). ks. W. S i a r k o w s k i w «Materyałach do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc» — Kraków 1878 r. tak opi­ suje ten ubiór na s. (213): «W miejscowościach gdzie były lub istnieją jeszcze fabryki górnicze, chłopi, chociażby trudniący się tylko rolnictwem, używają ubioru górniczego, złożonego z sukmany z ciemno-siwego sukna, bez wyłogów u klap, rękawów i oblamówki. Na tej sukmanie biegną w dwóch rzędach guziki mosiężne, na których widnieją dwa młotki na krzyż złożone. Uczęszczający na zarobek do fabryk górniczych mają takie same sukmany, tylko kołnierz u nich jest wy­ kładany z czarnego sukna manszastru pośledniego gatunku. 2 2 3 W tychże miejscowościach używają kaszkietów czarnych z wypustkami czerwonymi, a na nogi nakładają trepy z podeszwą drewnianą, na wierzchu do połowy stopy, obitą skórą». We wsi Michniów noszono kilimy, aż do spalenia tej wsi przez Niemców w czasie ostatniej wojny. Atlas Polskich Strojów Ludowych: T. S e w e r y n — - S t r ó j Krakowiaków wschodnich. Wrocław 1960 r. — J. K a m o c k i — Strój sandomierski. Wrocław 1957 r. Lustracje kościołów diecezji krakowskiej, znajdujące się w Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie. Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego 1821 r. s. 8359, cytuję za W. Ziemackim: «Materiały do h i ­ storii odzieży z lat 1818—1863». Wrocław 1956 r. s. 45. J. K a m o c k i , op. cit., s. 7, 9. Ks. W. S i a r k o w s k i , op. cit. s. (214): «W Krajnie, Kakuninie, Bielinach i Hucie, oprócz sukman ciemno-siwego koloru, opisanych wyżej (podkreślenie nasze J. i M . K.) używają w lecie zamiast kitli kaftanów z rękawami, wyrabianych z wełny. Barwa tych kaftanów czarna lub modra». K . •—• «Z wycieczki w Łysogóry)). Gazeta Kielecka 1874 r. nr 54. Zarówno sukmana jak i guńka były ubiorami jednakowo cenionymi. Stąd też Bzinkowski z Bielin Kapitulnych, wybierając się około 1900 roku z pielgrzymką do Rzymu, zabrał ze sobą oba te okrycia i dopiero przed samą audiencją u Papieża radził się kapelana co ma włożyć. Ostatecznie wybrano guńkę. Kościół w Brzezinach — «Korali wielkich nici 36. Korali mniejszych nici dwadzieścia jedna, przy nich krzy­ żyków srebrnych trzy». Kościół w Nowej Słupi, —• «Koralików nitek siedemnaście przy tych koralikach krzyżyk srebrny jeden Korali sznurków trzy — koralików prostemi paciorkami przesadzanych sznurków No 11. Przy koralikach obrączek złoci­ stych No 3». Kościół w Świętomarzy — «Lakowych koralików nitek dwie, przy tych krzyżyk mosiężny w którym cztery oczka szklane)). Kościół w Świętomarzy—«Na Passyi w ołtarzu ex opposito Ambony Votow srebrnych dwa, i korali dętkowych nici dwie». Paciorki szklane występowały np. w parafii Ćmińsk (wyżej przytaczane inwentarze kościelne podają: «paciorków różnych szklanych nitek 15» — a jak o tym piszemy poniżej, do połowy X I X wieku nie było różnicy między kobie­ cym ubiorem w Górach Świętokrzyskich, a noszonym w okolicach Kielc. Ks. W. S i a r k o w s k i op. cit. str. (212). K . •—«Z wycieczki w Łysogóry)). Gazeta Kielecka 1874 r. Nr 54. Ks. W. S i a r k o w s k i w «Materyałach do etnografii ludu polskiego z okolicy Kielc» pisze w roku 1878 na s. (214): «Na całej przestrzeni poczynając od Górnego, Krajna, Klonowa, Łysej—Góry, aż do Bielin i za Skoroszyce, za­ paski i spódnice mają krój ten sam, co koło Kielc, tylko barwę odmienną, to jest: że na tle czarnem, wełnianem, bie­ gną prążki czerwone, które co wieś to są odmienne, albo szersze, albo węższe, lub też obok jednego szerszego dwa wąziutkie)). M . R. W o l s k i w «Weselu Starosłupskim» (Radostowa 1937 r. s. 70, 71) pisze, że w Starej Słupi, około 1883 roku «Mowa, a szczególnie ubiór już więcej «miastowy» niż wiejski. Chyba starsze kobiety i to niektóre ubiorą się jeszcze na jarmark w czarne zapaski». 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 6 1 6 1 7 1 8 1 8 56 �Zarazem jednak w tym samym artykule autor cytuje: Nima ci to nima —• jak ta Słupionecka Buty z cholewami, Na plecach zapasecka. 2 0 St. S u c h o r o w s k i w «Weselu Świętokrzyskim)), Kielce 1938 r. takie daje informacje o stroju (na scenę): s. 9 — «Kluzka ubrany w biate zgrzebne spodnie, na nogach buty, koszula również biała, zgrzebna, na niej lejbik, lub guńka kolorowa, (kolorowo wyszywana — przypis nasz J. i M . K . ) pod szyją kołnierz zawiązany czerwoną wstążeczką»; s. 10 —• «Malina ubrany jest jak Kluzka, tylko na oprócz tego sukmanę brązową i «copkę wściekłą)) na sobie». Łokieć «psiarki» kosztował przed I-ą wojną światową 3 grosze. W. W o ł o w c ó w n a — «Sukmana chłopska ze Świętomarzy». Pamiętnik Świętokrzyski. Kielce 1931 r. s. 345—347. Informatorzy pamiętają jedynie, że kupcy ci mówili «z rusińska» i jechali od «Iwanogrodu» (Dęblina). Trudno mieć pewność, czy przez «od Iwanogrodu» należy rozumieć przyjazd z lubelskiego, czy też —• co prawdo­ podobniej, ze względów na słabą polszczyznę — że byli to kupcy rosyjscy, jadący szlakiem od Dęblina, jako od węzła kolejowego. Za tym ostatnim przypuszczeniem przemawiałoby przerwanie dostawy tychże kożuchów po I-ej wojnie światowej, odkąd to na jarmarkach w Iłży można było kupić jedynie kożuchy proste. T. D y b c z y ń s k i — «Góry Świętokrzyskie)). Warszawa 1919 r. s. 33 i «Przewodnik po Górach Świętokrzyskich)). Warszawa, s. 26, wspomina o występujących czasem w okolicach Świętego Krzyża, a zwłaszcza we wsi Trzciance, okrągłych czapkach barankowych własnej roboty, zdobionych wzorzystym wyszywaniem. Czy były to czapki tu opisane — nie wiadomo. Informacja ta odnosi się do powstania styczniowego. St. S u c h o r o w s k i op. cit., s. 6. St. S u c h o r o w s k i w «Weselu Świętokrzyskim)) takie podaje informacje o stroju na scenę: «Kluzcyna ma na nogach «wywrotki» (pantofle szyte bez obcasów i nie kołkowane) pończochy czarne, spódnica koloru czerwonego, na niej zapaska, na sobie bluzka tego koloru co spódnica, pod szyją korale, na głowie duża chustka związana po domowemu, również koloru czerwonego Otalija (1.11—12), jak matka, z tą różnicą, że jest bosa i zamiast bluzki ma na sobie gorset świętokrzyski, na głowie chusteczka mała związana w tył». M . R. W o l s k i «Na marginesie strojów i pieśni świętokrzyskich)) Radostowa, 1937 r. —• Kobiecy ubiór ślubny składa się z: «pięknej kremowej powłóczystej spódnicy, ze szczoteczką u dołu, o bufiastych rękawach 1 pięknym koronkowym kołnierzyku, a obcisłej w pasie bluzki». W. E. Z a p a ł o w s k i w «Wędrówce po Ziemi Świętokrzyskiej)) (Tygodnik Ilustrowany 1882 r. nr 352) tak opisuje strój panny młodej. z Chybie, w latach osiemdziesiątych X I X wieku: «Panna młoda ubrana jest w krótką po kostki, białą, perkalową spódniczkę, haftowaną lub wyszywaną tasiemkami, w gorset zgrabny, wełniany, pąsowy, z pod którego świeci czystością biała perkalową z bufiastymi rękawami koszula. W pasie okala ją duży fartuch koloru niebieskiego, na nogach białe pończochy i zgrabne ciżemki. Szyja cała literalnie zakryta rozwie­ szonymi koralami i paciorkami, związanymi z tyłu długą kolorową wstążką. Włosy rozpuszczone, na które kładą strojnik. Na całe to ubranie zarzucają różnokolorową chustkę, tak zwaną t u «szalinówkę». Jedna z typowych krajek z Siekierna ma wątek z nici czerwonych, a w osnowie znajduje się (licząc od brzegu ku środkowi): 5 nici czerwonych, 1 zielona, 1 biała, 1 fioletowa, 1 czerwona, 1 czarna, 1 zielona, 1 żółta, 2 czarne; w środku znajduje się jedna nitka zielona, poczym cały układ powtarza się aż do brzegu. Także krajka z Bielin, 0 osnowie składającej się (od brzegów ku środkowi) z 4 nici czerwonych, 2 białych, 2 niebieskich, 2 zielonych, 2 żółtych, 2 czarnych, a w środku 2 pomarańczowych — poczym idą w tymże samym układzie —• ma wątek czerwony. St. S u c h o r o w s k i op. cit., s. 9. J. K i t o w i c z ks. w «Opisie obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta 111» podaje, że rozpowszech­ nienie się trzewików na wsi przypada na okres saski. St. S u c h o r o w s k i «Gaik Świętokrzyski)) Kielce, 1938 r. s. 12. M . R. W o l s k i «Wesele Starosłupskie». M . R. W o l s k i op. cit. K . — w «Z wycieczki w Łysogóry)) pisze: «Materyał na odzienie każdego z włościan od Gór świętokrzy­ skich, oprócz czapki i zimowych butów, jest wytworem ich przemysłu. Gospodynie same przędą i tkają z lnu własnej uprawy i z wełny własnej hodowli owiec, lniane i wełniane tkaniny, służące im na odzienie jako i na sprze­ daż, jak np. płótno poszukiwane i praktyczne, wełniane zapaski i wełniane dywaniki (kilimki) najczęściej w czarne 1 czerwone pasy służące kobietom do okrycia w zimie zamiast ciepłych chustek i kupowane od nich na dywaniki dla okrycia np. bryczki. Sukno na kapoty mężczyzn również przez kobiety jest wyrabiane. Dlatego—• to w każdej prawie chacie można znaleźć warstat tkacki. W ogóle strój mieszkańców tej okolicy jest prosty i skromny». R. J a r o c k i w opracowanym w roku 1824 «Regestrze Pcmiaru Siedlisk do Miasta Narodowego Bodzen­ tyna należących)) informuje, że mieszczanie bodzentyńscy «Siwają także w znacznej ilości lnu, z którego tameczne kobiety, które są bardzo składne, pracowite i rządne, przędą i wyrabiają dosyć cienkie płótna*. Wg danych zebranych przez W. Ziewiecką z pogranicza północno-wschodniego zasięgu stroju świętokrzy­ skiego w r. 1934 2 1 2 2 3 3 2 4 2 5 2 6 27 2S 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 57 �we « « « « wsi « « « « Rzepin Jawor Zapniów Bukówka Pokrzywnica lezącej « « « « 350 kominów, było 210 krosien « « 65 « 100 « « 38 « 60 « « 86 « 125 « « 100 « 160 3 9 W okresie międzywojennym, na terenie świętokrzyskim, były organizowane kursy tkackie. Koszt zapasek związany jest ściśle z ceną wełny. Tak np. w roku 1957, na targu w Bodzentynie nowe za­ paski czerwone kosztowały po 500 zł, krakowskie po 600 i więcej, a czarne, jako mniejsze i nie tak pracochłonne po 250 zł, przy cenie wełny 130—150 zł za 1 kg. Równocześnie przedsobne zapaski zgrzebne można było nabyć w cenie około 40 zł. W. W o ł o w c ó w n a op. cit. Sorc kosztował po rublu za łokieć, przy czym na spódnicę trzeba go było 4,5 metra. Ceniono go tak wysoko, że jak w 1900 roku jeden z gospodarzy w Bielinach Kapitulnych, sprawił swej 13-letniej córce takąż spódnicę, sąsiedzi nie mogli wyjść z podziwu nad takim dowodem bogactwa. W okresie przed I-ą wojną światową, wełna na spódnicę kosztowała po 2 zł za łokieć, a adrian po 40 gr. St. Ż e r o m s k i pisze («Snobizm i postęp» Warszawa, 1923 r. s. 76, 77): «W Górach świętokrzyskich, w oko­ licy wsi Jeleniowa, istnieje naturalne w ziemi zagłębienie, rodzaj rozległej, półkolistej areny, gdzie swego czasu stale przebywały półkocownicze rodziny Cyganów, ze swymi miechami i kowadłami. Wykuwali w tym miejscu koziki z żelaznym ostrzem, osadzonym w trzonku z jałowcowego pręta, zaopatrzonym w rowek na ostrze nożyka, oraz w nacięcia zabarwione na czerwono i zielono. Koziki te, które na rzemyku zawieszonym u pasa, nosił każdy mężczyzna tamtych okolic, wykonane przez Cyganów, nosiły nazwę «Cyganków». Zdaje się, iż w kształcie zacięć rowków, w barwie ozdób cyganka mamy najpierwotniejszy chyba «prymityw» zdobienia rzeczy ludzką ręką wykonanej. A jednak i te najpierwotniejsze ozdoby — «cerwiniuśkie kieby krew, zieloniuśkie kieby trowa» — najprostszego z przyrządów, były produktem jakiegoś wzoru — a dla mieszkańca tamtych okolic cyganek był przedmiotem nie tylko pożytecznym, lecz i pięknym, ozdobą, zbytkiem, przybyszem z obcego świata do jedno­ stajnej i smutnej pustki. Twórca ozdób na trzonku cyganka nie wykonywał ich według własnego widzimisie, lecz powtarzał pewien typ, uznany za doskonały i znajdujący zatwierdzenie w powszechnym upodobaniu*. 4 9 4 1 4 2 4 3 4 4 W Bielinach kobiety narzekają, że organiścina «zepsuła» kolor w zapaskach, wożąc wełnę do kraszenia do Łodzi — ponieważ tam nie umieją wydobyć odpowiedniego «tonu w wełnie»: właściwą bowiem jest czerwień, wpadający w kolor ceglasty, a w Łodzi dają za dużo bordowego. Zdobienie koszul męskich haftem, występujące zwłaszcza w noszonych przez elegantów «parobecnych koszu­ lach:*, wytworzyło się przypuszczalnie pod wpływem służby wojskowej w armii carskiej. Przemawiałoby za tym twier­ dzenie informatorów z Bielin, gdzie na ogół rzadko haftowano: «że wojskowi (tzn. powracający po służbie wojskowej w głębi Rosji) mieli koszule całkiem wyszyte z przodu». Bardzo obszerny opis bogato haftowanej «bluzki» ze Słupi Starej podaje M . Żakowska w artykule pt. «Bluzka haftowana ze Słupi Starej» opublikowanym w Polskiej Sztuce Ludowej R. I I I 1949 r. nr 3—4, s. 125—126. Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach posiada sukmanę ze Wzdołu — zdobioną wyjątkowo bogato. Wśród ozdób spotyka się liczne czerwone pomponiki. Klapki na rękawach są wycięte w kształt odwróconego kielicha. Ponieważ badania terenowe nie potwierdziły tam występowania tego rodzaju sukmany, należy przypuszczać, że mogła to być liberia furmańska, pochodząca z miejscowego dworu, a oparta na motywach ubioru miejscowego. Miejscowości w których zbierano materiały do niniejszej monografii: pow. I ł ż e c k i : — Bostów, Chybice, Grabków, Jadowniki, Krąjków, Łomno, Pawłów, Pokrzywnica, Rzepin, Świętomarz, Tarczek, Wawrzeńczyce, pow. K i e l e c k i : — Barcza, Bartków, Belno, Bęczków, Bieliny Kapitulne, Bieliny Poduchowne, Bronkowice. Dębno, Gozd, Górno, Huta Szklana, Jeziorko, Kajetanów, Kakonin, Klonów, Krajno, Lechów, Leszczyny, Leśna, Łączna, Makoszyn, Mąchocice, Michniów, Podłysica, Podmąchocice, Porąbki, Psary — Kąty, Radlin, Siekierno, Sieradowice, Skorzeczyce, Śniadka, Święta Katarzyna, Tumlin, Wilków, Wola Jachowa, Wola Szczygiełkowa, Wólka, Wzdół-Hucisko, Wzdół-Rządowy, Zagnańsk, pow. O p a t o w s k i : — Grzegorzewice, Jeleniów, Pokrzywianka, Stara Słupia, Włochy. Miasta przebadane w pow. K i e l e c k i m : — B o d z e n t y n , Nowa Słupia. Badania terenowe uzupełniono danymi z następujących miejscowości: pow. I ł ż e c k i : — Bukówka, Jawor, Zapniów, pow. K i e l e c k i : — Mąchocice Kapitulne, Napęków, Psary, Stara Huta, pow. O p a t o w s k i : — Sarnia Zwoła. 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 58 �LITERATURA 1. St. Arnold, Podziały administracyjne województwa sandomierskiego do końca w. X V I I I — Pamiętnik Świę­ tokrzyski, Kielce 1931 r., s. 56—63. 2. T. Dybczyński, Góry Świętokrzyskie, Warszawa 1919. 3. —• Kraina puszczy jodłowej, Lwów. 4. — Przewodnik po Górach Świętokrzyskich, Warszawa. 5. Dziennik Urzędowy Gubernii Radomskiej 1845 r. 6. Z. Gloger, Geografia historyczna dawnej Polski. Kraków 1903 r. 7. J. Kamocki, Nieznany element stroju ludowego — Ziemia nr 1 (3), 1957 r. 8. — Strój Sandomierski — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Wrocław 1957 r. 9. — Sztuka ludowa województwa Kieleckiego. Katalog wystawy objazdowej. Kielce 1958 r. 10. J. Kitowicz ks., Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta I I I . 11. O. Kolberg, Radomskie. Lud seria X X , Kraków 1887 r. 12. K . , Z wycieczki w Łysogóry. Gazeta Kielecka 1874 r., nr 54. 13. K . Moszyński, Kultura Ludowa Słowian. Cz. I . Kultura Materialna. Kraków 1929 r. 14. A . Patkowski, Sandomierskie —• Góry Świętokrzyskie. Cuda Polski. Poznań. 15. A . Pawiński, Polska X V I wieku. Małopolska. Warszawa 1886 r. 16. St. Poniatowski, Etnografia Polski — Wiedza o Polsce t. 5/HI s. 191—334, Warszawa. 17. R. Reinfuss, Badania terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim. Polska Sztuka Ludowa r. V I — 1 9 5 2 nr 1 s. 35—47. 18. T. Seweryn, Strój Krakowiaków Wschodnich. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1960. 19. W. Siarkowski ks., Materyały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc. Zbiór wiadomości do antropologii krajowej. T. I I I , s. (209—259), Kraków 1878 r. 20. St. Suchorowski, Gaik Świętokrzyski. Widowisko obrzędowe w 1 odsłonie. Kielce 1938 r. 2 1 . , — Wesele Świętokrzyskie. Kielce 1938 r. 22. K . Tymieniecki, Początki Kielc w związku z pierwotnym osadnictwem Łysogór. Pamiętnik Świętokrzyski s. 64—77 Kielce 1931 r. 23. M . R. Wolski, Na marginesie strojów i pieśni świętokrzyskich. Radostowa 1937 r. 24. — Wesele starosłupskie — Radostowa 1937 r. 25. M . Wołowcówna, Sukmana chłopska ze Świętomarzy. Pamiętnik Świętokrzyski, s. 345—347 Kielce 1931 r. 26. W. E. Zapałowski, (—) Tygodnik Ilustrowany 1882 r. nr 352. 27. W. Ziemacki, Materiały do historii odzieży z lat 1818—1863, Wrocław 1956 r. 28. M . Żakowska, Bluzka haftowana ze Słupi Starej — Polska Sztuka Ludowa. Rok I I I — 1949 nr 3—4 s. 125— 126. 29. St. Żeromski, Snobizm i postęp. Warszawa 1923 r. ŹRÓDŁA NIEDRUKOWANE 1. H . Heilig, Sprawozdanie z badań przemysłu Chałupniczego i Ludowego na terenie powiatu opatowskiego Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 642. 2. W. Jarocki, Regestr pomiaru siedlisk do Miasta Narodowego Bodzentyna należących. G. R. N . w Bodzentynie. 3. Lustracje parafii — Archiwum K u r i i Metropolitalnej w Krakowie i Archiwum Państwowe w Radomiu. 4. Państwowy Instytut Sztuki — Sekcja Badania Sztuki Ludowej w Krakowie. Materiały z badań terenowych. 5. J. A . Zaremba, Zapaska Świętokrzyska — Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 645. 6. — Wzornik tkanin —• Spółdzielnia «Tkactwo Świętokrzyskie* w Bodzentynie. 7. W. Ziewiecka, O przemyśle tkackim i ubiorach ludowych w Świętokrzyskim 1933—34 Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 538, 59 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 60 1. Mieszczanin z Bodzentyna. A. Patkowski—• Sandomierskie Poznań 1938 r. str. 49 fot. Photo-Plat War­ szawa. 2. Dziewczyna w zapasce. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. 3. Dziewczynka w zapasce nałożonej od deszczu. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. 4. Kobieta z Baszowie pow. kielecki — rys. O. Kolberg. 5. Kobieta z Baszowie pow. kielecki — rys. O. Kolberg. 6. Kobiety z Tarczka pow. iłżecki — fot. z archiwum Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. 7. Chłopak w ubiorze świętokrzyskim. Pocztówka barwna, z przed r. 1916 — ze zbiorów archiwm Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie. 8. Męski ubiór letni. 9. Mapa zasięgu stroju świętokrzyskiego — opr. J. Kamocki. 10. Koszula męska. 1 : 20 Śniadka pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12397. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przód, d l — t y ł , e — listewki, f—ćwiki, g — rękaw, h — osywka, i — kącik, j — pępek, k — kołnierzyk. 11. Spancer. 1 : 20 Jeziorko pow. kielecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przody, e — plecy, f — kołnierzyk, g — rękawy. 12. Czapka pana młodego (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela Świętokrzyskiego* w Bielinach pow. kielecki). 13. Chłop w guńce. fot. W. Grabowski w latach 1880—-1890. Ze zbiorów archiwum Muzeum Etnogra­ ficznego w Krakowie. 14. Spodnie zimowe, płócienne, podbite psim futrem. 1 : 20 Bieliny Kapitulne pow. kielecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój : d—e — nogawkę, f — klin z tyłu, g — szlufki. 15. Sukmana. 1 : 30 Świętomarz pow. iłżecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 894. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój : d — przody, e — kliny, f — plecy, g — kołnierz, h — klapka, i — rękawy. 16. Kożuch męski. 1 : 30 Łomno pow. iłżecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — k r ó j : d — przody, e — ramiona, f — tył, g — kołnierz, h — rękawy, i — kieszenie. 17. Kroje czapek męskich. 1 : 20: I . Czapka sukienna, Bieliny Poduchowne pow. kielecki A — widok ogólny, B — otok, C — denko. I I . Wścieklica (rekonstrukcja). A — widok ogólny, B — sukienne płaty, C — otok barankowy. I I I . Rogatywka (rekonstrukcja). A — widok ogólny, B — denko sukienne, C — otok barankowy. I V . Balsznik — Mąchącice Zagórne pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 23047. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój. 18. Chłop w sukmanie ze Świętomarza pow. iłżecki. 19. Czapka sukienna (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela Świętokrzyskiego* w Bielinach pow. kielecki). 20. Dziewczyna w serdaku szydełkowym. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. 21. Dziewczyna w gorsecie od Skorzeczyc pow. kielecki. 22. Dziewczyna w zapasce naramiennej. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. 23. Panna młoda w stroiku. Bieliny Poduchowne pow. kielecki. 24. Koszula kobieca. 1 :20 Śniadka pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12399. A — widok z przodu B — widok z tyłu, C — krój: d — przód, d l — tył, e — nadolek, f—listewki, g — ćwiki, h — rękawy, i — karczki, j—pępek, k — osywki mankietu, 1 — osywka szyi, ł — koronki. 25. Gorset starego typu. 1 : 20 Bieliny Kapitulne pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi — Dep. 801. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przody, e — ramiączka, f — plecy, g — kliny poszerzające. 26. Gorset. 1 : 20 Skorzeczyce pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24160. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój : d — przody, f — plecy, h — baskinka. 27. Płócienna zapaska przedsobna — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie L . in. 2595/44. �Ryc. 28. Gorset — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie L. in. 204/56. Ryc. 29. Gorset. Mąchocice, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 129. Ryc. 30. Plecy gorsetu bogatej dziewczyny. Skorzeczyce pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 24160. Ryc. 31. Bluzka biała, ślubna. Bieliny pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 270. Ryc. 32. Płócienna zapaska przedsobna. Bieliny Kapitulne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzy­ skiego w Kielcach L. in. E 252. Ryc. 33. Angiera. 1 : 30 Bieliny pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 252 A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przody, e, e l — b o k i , f — plecy, i — rękaw, j — kieszeń, k — kliny poszerzające tył. Ryc. 34. Wiązanie chustki na głowie. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. Ryc. 35. Chustka zawiązana na głowie. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. Ryc. 36. Szpilka aluminiowa wykonana w Skorzeczycach. Bieliny Kapitulne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24161. Ryc. 37. Haft koszuli męskiej, Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12397. Ryc. 38. Haft «okrągły». x Ryc. 39. Haft «okrągły», ze wstawką koronkową. Ryc. 40. Haft koszuli męskiej. Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie L . in. 3302. Ryc. 41. Haft płaski na kołnierzu koszuli kobiecej, obszytej koronką. Bieliny Poduchowne pow. kielecki. Ryc. 42. Zdobienie przodu koszuli kobiecej. Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12399. Ryc. 43. Zdobienie mankietu koszuli kobiecej. Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12399. Ryc. 44. Haft krzyżykowy na mankiecie koszuli kobiecej. Skorzeczyce pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24163. Ryc. 45. Haft krzyżykowy na rękawie koszuli kobiecej. Skorzeczyce pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie L . in. 24163. Ryc. 46. Haft krzyżykowy i naszywanie wstążkami na przodzie gorsetu. Mąchocice pow. kielecki — ze zbio­ rów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie L . in. 4044. Ryc. 47. Zdobienia przodu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie L . in. 12382. Ryc. 48. Zdobienie mankietu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12382. Tablica I . Stroje Świętokrzyskie z końca X I X w. mai. J. Kosno Tablica I I . Raporty zapasek: Rząd 1: z północnej części Gór Świętokrzyskich — połowa X I X w.; czarna; z Kakonina — ok. 1867 r. Rząd 2: zapaska «wzdolska» z I I poł. X I X w.; z okolicy Wzdołu i Łącznej z pocz. X X w.; zapaska «w cztery mody» z Woli Jachowej. Rząd 3: z Wzdołu z pocz. X X w.; z Wzdołu z końca X I X w. Rząd 4: z Bielin z lat dwudziestych X X w.; z Zagnańska z przełomu X I X i X X w. Rząd 5: z Bielin z lat dwu­ dziestych X X w. Rząd 6 i 7: zapaski «krakowskie». Rząd 8: klim z Huciska (pomniejszony dwukrotnie), mai. .1. Kosno SPIS TREŚCI Wstęp s.tr. 3. — Rozdz. I . Obecny stan stroju w Górach Świętokrzyskich str. 6. — Rozdz. I I . Zarys historyczny rozwoju stroju świętokrzyskiego str. 8. — Rozdz. I I I . Zasięg stroju świętokrzyskiego str. 11. — Rozdz. I V . Ogólny opis świętokrzyskiego stroju męskiego, str. 14. — Rozdz. V. Szczegółowy opis świętokrzyskiego stroju męskiego str. 16. — Rozdz. V I . Ogólny opis świętokrzyskiego stroju kobiecego str. 26. — Rozdz. V I I . Szcze­ gółowy opis świętokrzyskiego stroju kobiecego str. 29. — Rozdz. V I H . Wytwórcy i materiały str. 45. — Rozdz. I X . Zdobiny, str. 50—Rozdz. X . Charakterystyka źródeł str. 53.—Przypisy str. 56. — Wykaz literatury str. 59. — Spis ilustracji, str. 60. —Spis treści str. 61. — Streszczenie rosyjskie str. 62. — Streszczenie angielskie str. 65. 61 �KPATKOE H3JI02KEHHE y nonHOTKbH rjiaBHoíi nenn CBCHTOKJKHCKHX I o p p a n o j K U K e i r a ¡viecTHOCTb, Ha Koropoñ >KHBCT Hapo«, HOCHIITHH KocnoMBí, oTjnniaronmecH OT Tex, KOTopbie HOCHT H a coceaHHX TeppHTopnHX (nji. I , pnc. 9). CaMbie apeBHHe OTpw- BOMHbie CBeaeHHH, o r a o c H i i n i e c í i TOJIMÍO K HapoaHMM aparoqeHHocTHM, M H Bcrpe^aeM B X V I I I B . , a S o j i e e noapo6Hoe onncaHHe KOCTKJMOB MOJKHO Han™ B Hanane X I X B e r a . B Te^eHHH X I X BeKa Ha ceBepo-3anaaHoñ TeppuTopHH M a j i o n o j i b C K H npoH30HiJiH 3HaqHTejn>Hbie H3MeHeHHH B My»CKOM HapoaHOM KoenoMe, B pe3yjibTaTe KOTOpbix cTapbiñ THn cyxmaHU — cepMara 6bui BbiTecHeH aanee Ha ror. OH coxpaHHJica TOJIÍKO H a TeppHTopHH CB6HTOK>KHCKHX Top, p a c n o n o > K e H b i x B cTopoHe OT rjiaBHbix nyTeií coo6meHHH. OaHOBpeMeHHo B >KCHCKOM Kocno.Me n p o i H o m . T H 6oiibHiHe H3¡«eHeHHH: HCMe3 cTapbiñ nojioTHHHbiH KOCTIOM, a uiepcTHHOH — CHawajia M e p H b r i i , co Bpe.MeHeM e r a n y n o T p e S i i H T b C H c npeHMymecTBOM K p a c H o r o nBeTa (raí. I I ) . B nepBoñ ^eiBepTH X X B . HCie3 My>KCKOH KOCTIOM, >KCHCKHH oanaKo coxpaHiuicH ao HacToamero B p e M e H H , a u B e T H b i e 3anacKU (neJiepiniKH) CBCHTOKJKHCKC p a c n p o c r p a H H i o T c a H a coceaHiie TeppHTopHH 11 HepeaKo « e H i n r o i b i OaeBaiOT HX H K rOpOaCKOMy KOCTIOMy. B aaHHOM ipyae aBiopbi aaic-T onncaHHe cBeHKaoKHCKoro BOCTMMa Ha ocHOBamiH HccjieaoBaraH, KOTopwe SMJIH npoBeaeHbi B r o p a x B 1949—1959 B 60 MecrHocrax (pnc. 9). M y w c K O H K O C T I O M . JleTow, B paeotnrií aeHb, CB6HTOK>KHCKH K p e c T b H H H H o a e B a j í HiTaHW H3 TOJICTOTO xojiera, CTHHyToro B noHce mHypKOM H pySaxy Ha BbinycK ( p n c . 10), CBH3aHHyio noa uieeü nojioTHHHMM. KycKOM iwaTepHH. Ha ronoBy HaaeBají cojio.MeHHyío mjumy HJHI >Ke erapbiH KauíKem (pnc. 1), a Ha H o r a o a e B a j í c a n o r a xypne. B xonoaHbie aHH oaeway aonojiHíui HiepcTHHoií jieitóuK ( p n c . 8) H HOJIOTHHHMH raiam, Ha3biBae¡wbiH K a M H 3 e j r a HJTH ryHbKa (pnc. 13). 3HMOH wyMCMHHa o a e B a a m e p c T H H b i e 6 p i o K H H T a n o i i H<e cnauuep (pnc. 11), C B e p x y H a a e B a j í ryHbKy HJIH cyKiwaHy (cepMHry). Ha H o r a H a a e B a j í K O H Q H b i e c a n o r a c rojieHHnxaMH, a H a r o j i o s y S a p a u í K O B y i o uianKy. n p a 3 a H H M H b r i i KOCTIOM OTjnwajiCH rnaBHbiM o6pa30M jiyqnreH O T a e a K O H . P y S a u í K a H3 TOHKoro n o j i o r a a 6wjia BbiuiHTa Ha otueetfe (¡najioitt, CTOOTCM BopoTmraKe) H c n e p e a n (pnc. 37, 40). X a p a K T e p H a a KopHHHeBaii cyKMaHa (pnc. 7 , 15,18) c Bbijio>KeHbiM jieBbiM oTBopoTOM, 6bijia yKpauíeHa Ha OTBopoTax, BopoTHHKe, ¡waHjKeTax, cnepean H Ha Seapax BbiHrHBKoií K p a c H W M umypKOM. U o a o 6 H b i M o 6 p a 3 0 M 6bijia yKpauíeHa H ryHbKa. 3 T H raiauíH n o a n o a c b í B a r o i H a p n a n b i M Ko>KaHbiM noHCOM — y caMbrx 6 o r a T b i x 6buni B03Jie n o a c a o c o S b i e K a p M a H b i aJW aeHer. Ha H o r a oaeBajni M e p H b i e HJTH 6ejibie canora c rojieHHmaMH. Ha roitOBy H a K J i a a b i B a j r a CHHTOIO, *ieTypeyrojibHyio u i a r r K y - p o r a T H B K y (pnc. 17 I I I ) c oSoaKOM H3 6apaHbero ¡wexa, y K p a u í e H y í o K p a c H o ñ BbiTOMKOH, HJTH >Ke K o p H ^ H e B y i o c y K O H H y í o HianKy c CHMM flOHneM ( i 2 , 15, 17 I ) . 3HMOÜ qacTO HOCHJIH BbnrrHTbie K O J K y x n (pnc. JKeHCKHH Kpa- 16). KOCTKDM. JleTOM, Ha paSoTy, H<eHHiHHbi oaeBajm n o a o T H H H y í o py6auiKy H T a K y » we K>6Ky, BMKpa- u i e H y í o a TeMHbiñ HBeT. K)6Ky npHKpbiBajiH TSMHOÍÍ paSo^eü 3anacKoñ, HJTH H<e n o H o m e H O H npasamumoii. T o a o B y « e H i H H H b i noKpMBajiH noaoTHíTHbiM HJTH CHTueBbiM naaTKOM. ECJDI 6 b i a o n p o x a a a n o , H a 6 p a c b i B a j r n H a naera H e M H o r o yanHHeHHyío Hanae^iHio 3anacKy (pnc. 22). X o a r a n í SOCHKOM JTH6O B ocoSoro poaa o6yBH Kypnnx. m e p c T H H b i e K>6KH aoMOTKaHHbie HJDI H3 n o K y m i O H MaTepHH, H a p y 6 a x H H a a e B a a H Teraibie Kyópmu, 3HMOH HOCHJIH H H o r a a KOHíyxn. Ha roaoBy HiepcTHHOH raraTOK a H a H o r a KomaHbie c a n o r a c rojieHHinaMH HJIH SOTHHKH. n p a S a H H M H b l H KOCTIOM COCTOHJI H3 BblUIHTOH p y 6 a X H (pHC. 24, 4 1 , 42, 43, 44, 45) oSlHHTOH BOKpyr BopOTHHMKa H MaroKeíoB Kpy»eBOM, HapaaHoro Kopceía (pnc. (pnc. «e 2 1 , 25, 26, 28, 29, 30, 46). nojKHjiwe jKeHTHiiHbi oaeBajm KarpTaH 3 1 , 47, 48), njioTHyío mepcTHHyío io5Ky, Ha3biBaeMyio copif, HJTH TOHKyio « o c T p y í o » noKpbiBajiH qepHbiM HJIH 6 e a b i M BbiumTbiM nepearniKOM (pnc. 32), JTH6O uiepcTHHoñ 3 a n a c K o í í H3 K p a c H o - q e p H b i x npoaoJibHbix n o a o c (raiaHin. I I ) . noao6Hbie 3anacKH cjryMCHjm To>Ke a J i i Ha6pacwBaHHH H a n a e i n , HO S o j i e e SoraTbie KpecrbHHKH BMecrro 3anacoK ynoTpe6aHJTH ñ o a b u r n e niepcTHHbie njiaTKH c BOCTOtmbiMH y3opaMH HJÍH >Ke aoMOTKaHHbie naaTKH, Ha3WB. KHJiHMaMH (njL I ) . 3 i a nocjieaHHH M a c r b KocrioMa yme coBepnreHHo H c q e 3 J i a . 3HMOH KpoMe s r o r o HaaeBajiH BepxHioio oae>Kay c o c T o n r n y i o H3 Soraro yKpauíeHOíí cyxeHKu ( n a j i b T o Ha 6apaHbeM Mexy). HJIH a H r e p y , poa, T e n a o í í KypTKit (pnc. 33). JleByniKH xoanjin c HenoKpbiToñ TOJIOBOH, 3aMV>KHHe jKeHHiHHbi HOCHJIH Sojibuine, OCO6MM o6pa30M noBH3aHbie naaTKH. Ha H o r a HaaeBajm lepHbie 6OTHHKH Ha BWCOKHX K a ó j r y K a x . 3TOT KOCTKJM aonojniHjiH 6ycbi. K BeH^arono HeBecTa oaeBaaa BCS Seaoe, a Ha ronoBy H a a e B a j i a cmpoux (pnc. 23) caeaaHHbiñ H3 KapTOHa aem H 6jléCT0K. Bo BpeMH nocra HJIH T p a y p a «ceHniHHbi HaaeBaiOT n e p H b i e 3anacKii a n a rojioBy noBH3BiBaioT 6eabrft naaTOK. 3TOT KOCTIOM cooTBeTCTByeT carnoMy crapoMy H3BecTHOMy Tnny oae>Kabi CB6HTOK>KHCKHX >KCHHIHH . 62 �CIIHCOK HJUIIOCTPAHBIH PHC. I . M e m a m i H H3 EoaaeHTbma. A . FlaTKOBCKii — CaHSoinepcKe no3Ham> 1938 r . c i p . 4 9 , rboTo TlrboTO-IljiHT, PHC. 2 . JleByniKa B 3anacKe. BejMHbi Karany jibHe, ye3A Kenbue. BapiuaBa. PHC. 3 . JJeByiHKa B 3anacKe HafleToii OT AOÄJIH. BCTHHW KaroiTyjibHe, ye3fl KeJibH.e. PHC. 4 . >KeHiHHHa H3 EamoBHH,, PHC. 5. ^KeHimma H3 BainoBHii, ye3fl Kejibu,e — p n c . O . Kojit6epr. PHC. 6 . JKeHiHHHbi H3 Tapanca, ye3fl Hn>Ka — (DOTO H3 apxHBa My3en Kyjiwypbi H IHiyKH. PHC. 7. ye33 Kenbije— p n c . O . Kojn>6epr. Majib^HK B cBeHTOKmH^KOM KOCTK»ie. H,BeTHaH OTKpbiTKa, no 1 9 1 6 r . — H3 KOJIJICKUMH apxHBa 3raorpa- (pHHecKoro M y 3 e a B KpaKOBe. PHC. 8. My>KCKoił HCTHHH KOCTKJM. PHC. 9 . KapTa pacnpocTpaHemiH CBeHTOKJKHCKoro KOcrioMa — oópaóoTKa 51. KaMOHKH. PHC. 1 0 . M y » C K a H p y ó a n i K a . 1 : 2 0 CHimKa, 12397. ye3A Kenbije.KOJUICKITHHSTHorpacpH^ecKoro Aly3en B KpaKOBe. H p . H H B . A — BHÄ cnepeflH; B — BHfl C3aflH, C — noKpoił: d — nepea, d l — 3 a f l , UsuKu, g — pyKaB, h — ocbiem, e — oSmuBKa, f — i — KJTHH, j — ByBpK, k — BOPOTHH^OK. PHC. I I . CnaHiiep. 1 : 2 0 E3ëpKO, ye3fl Kejibiie. A — cneperai; B — C3aan, C — n o K p o ü : d — Macro noKpoH ne- peaoB, e — c n i n i a , f — BOPOTHHTOK, g — pyKaBa. PHC. 1 2 . MyjKCKait uiariKa >KCHHxa (peKOHCTpyKUHH ami aHcaMOiw «Becene CBCHTOKTKHCKC» B Eejumax, ye3a KejiLuc. PHC. 13. KpecTbHHHH B r y m n e — rboTO B . FpaSoBCKH B 1 8 8 0 — 1 8 9 0 r r . KOJiJieKinra apxHBa 3raorpacpHHeCKoro M y 3 e a B KpaKOBe. PHC. 14. 3nMHHe HiTaHbi, xojicTHHbie, Ha co6a*îbeM Mexy. 1 : 2 0 BejiHHbi KanHTVJibHe, ye3a Kejibue. A — c n e p e m i , B — C3aflH, C — n o K p o i i : d, e — uiTaHHHa, f — KJIHH C3aan, g — mjiycpKH. PHC. 15. CepMHra. 1 : 3 0 CBeHTOMa>K, ye3a H j u K a . KojTJierarHH STHorpaipH^ecKoro 894. A — cnepeflH, My3ea B KpaKOBe. H p . H H B . B — c3aflH, C — noKpoii: d — nepeaHHe l a c r o , e — K j n r a b i , f — crama, g — BO- poTHHK, h — KJianaH, i — pyKaBa. PHC. 16. MyjKCKOii Ko>Kyx. 1 : 3 0 JIOMHO, ye3a H J I M O . A — cnepean, B — C3aan, C — n o K p o ñ : d — nepeaa, e — njie*ni, f — c m m a , g — BOPOTHHK, h — pynaBa, i — Kap.MaHbi. PHC. 17. n o K p o H MyjKCKHX nianoK. BHfl, B — 060HOK, 1 : 2 0 I . CyKOHHaa n i a r a í a , EeiniHbi HoayxoBHe, ye3fl Kejibuc. C — aoHbiuiKO; I I . BciieKjmna (peKOHCTpyKinra) A — OÔIHHH A — OSHTHH B H A , B — cyKOHHbie KycKH, C — ôapauiKOBbiîi oßoaoK; I I I — PoraTbiBKa (peKOHcrpyranra) A — o5mHii B H Ä , B — cyKOHHoe aoHne, C — oapaniKOBbiH OÖOAOK; I V . EajibinHHK — MoHxoixHHe 3aropHe, ye3a KejiMje. KojweKinw 3THorpad»mecKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 2 3 0 4 7 . A — BHA cnepeaH, B — BHa c3aaH, C —noKpoii. PHC 18. KpecTbHHHH B cyKMaHe H3 CßeHTOMaiKa, ye3a H j » K a . PHC. 1 9 . CyKOHHaH iuanKa (peKOHCTpyKUHH RJIX aHcaMÔJiH «Becene CßeHTOKJKHCKe» B Eenimax, PHC. 2 0 . JT,eByiHKa BO BœaHHOM KPKWKOM «cepaaKe» — xuuieTe, BejniHbi KarrHTyjibHe, ye3A Kenbue). ye3a Kejn>H.e. PHC. 2 1 . JI,eByuiKa B KopceTe H3 CKojKeniHii, ye3a Kejibne. PHC. 2 2 . JI,eBymKa B HaruieMHon 3anacKe. BenHHbi KarrHTyjibHe, ye3fl Kejibixe. PHC. 2 3 . HeBecia B ^en^HKe «CTpoHKy», BejrHHbi n o a y x o B H e , ye3fl Kenbi^e. PHC. 2 4 . >KeHCKaH copo^Ka. 1 : 2 0 CmiaKa, ye3« Kejibiie. KoiuieKHHH SmorparbiraecKoro M y 3 e H B KpaKOBe. H p . H H B . 1 2 3 9 9 . A — BHfl cnepeflH, B — raa^H, C — noKpoñ: d — nepëfl, qacTL p y ô a x H , f — O6IHHBKH, g — asiiKu, (OÔIÏÏHBKH), 1 — ooniHBKâ Bbipe3a, ł—KpyaceBa. PHC. 2 5 . Kopcei craporo m n a . 1 : 2 0 Bemrabi KamiTyjibHe, ye3ji Kejibiie. rparpH^iecKoro My3e« B JIofl3H. H p . JT,en. 8 0 1 . A — cnepejrH, e — jtadojieK — HHJKHHH nynoK, k — ocmKu MaH>KeTa dl—3ąn, h — pynaBa, i — iueiíKH, j — KojuieKinifl ApxeojiorH^ecKoro 3THO- B — C3aflH, C — n o K p o ñ : d — nepe«HHe MacTH, e — njie^HKH, f — ciraHa, g — pacrnnpinoHrne K j n m b i . PHC. 2 6 . KopceT. 1 : 2 0 CKOMceniHiie, ye3fl Kein>i(e, Kojmeranwi STHorparpHiecKoro My3eH B KpaKOBe. H p . H H B . 2 4 1 6 0 . A — cnepeflH, C — c3aflH, C — BbrKpoiÍKa: d — nepeflmie qacni, f — c m m a , h — 6acKa; PHC. 2 7 . nojioTHHHaH 3anacKa-nepeflHHK, KOjiireKirfiH My3ea KyjrbTypBi H IIlTyKH JIioflOBeft B BapmaBe. H p . H H B . 2595/44P H C 2 8 . KopceT. KojuierarnH My3ea KyjibTypbi H UlTywa JIioaoBeñ B BapmaBe. H p . H H B . 2 0 4 / 5 6 . PHC. 2 9 . KopceT. MoHxoirHH,e ye3fl Kenbiie. K o j i n e K m i H 3THorpa(biraecKoro My3eH B KpaKOBe. H p . HHB. 129. 63 �Puc. 30. CnHHa KopceTa óoraTOH fleByiHKH. C.K0H<eiiiHH.e, ye3A Kejibiie— KOJUieKiniH CBeHTOKHŒCKoro My3en B Kejibuax. H p . HHB. 270. PHC. 31. Cßa^eSHaa ö e j i a a 6jw3Ka. BejiHHM ye3A Kenwje. KoJi-ieKUHH CBeHTOKttCHCKOro M y 3 e H B Kejibijax. Hp. HHB. E 270. PHC. 32. nojioTHimaH 3anacKa-nepeAHHK. BeniiHbi KanHTyjibHe, ye3A KejiBiie. KojuieKUHH CßeHTOKÄHCKero M y 3 e n B Kenbuax. H p . HHB. E. 362. PHC. 33. AHrepa. i :3o BejiHHM, ye3A Kejibue, KojuieKUHH C,BeHTOK»cHCKoro M y 3 e a B Kejibirax. H M . HHB. E 252. A — cnepeaH, B — c3aAH, C — BbiKpoiÍKa: d — nepeAHHH MacTb, e — 6oKOBbie nacro, f — cmma, i — pyKaB, j — KapAiaH \ k — KJIKHBI noiniipHioirriie 3aAHioio MacTb. PHC. 34. C,BH3biBamie n n a T K a Ha rojioBe. Bejiimbí KanHTyjibHe, ye3A Kejibue. PHC. 35. rijiaTOK Ha rojiOBe. BejniHbi KanHTyjibHe, ye3A Kejibqe. PHC. 36. AjnoMHHHeBaH ôynaBKa, CAejiaimaH B C K O K e m i m a x , BejiHHbi KanHTyjibHe, ye3AK e j i b i i e — K o j u i e K U H H 3THOrparbiwecKoro Mv3en B KpaKcœe. H p . HHB. 24161. PHC. 37. BbiiHHBKa MV>KCKOH p y ó a i u K n . CHH^Ka, ye3fl Kejane. KojiJieKHHH STHOrpacpHHecKoro My3e« B KpaKOBe. H p . HHB. 12397. PHC. 38. «KpyrjiaH» BbiuiHBKa. PHC. 39. «KpyrjiaH» BbiuiHBKa c KpywceBHOÎi BcraBKoii. " PHC. 4 0 . BbimHBi-ca MV>KCKOH p y ó a u í K i i . CHHflKa, ye3A Kejibiie. KOJIJICKUHH M y 3 e H Kyjiwypw H UITVKH JIiOAOBeíi B BapuiaBe. H p . HHB. 3302. PHC. 41. BbiiHHBKa rjiaabio Ha BopoTHiine »ceHCKoii p y ß a n i K H , OÓUIHTOH Kpy»ceBOM. BejiHHM noAyxoBHe, ye3fl Kejibue. Pue. 42. YKpanieHue nepe^Heii M a c r o JKCHCKOH pyóaxH. Q i H A K a , ye3A Kejibue. KojiJieKiuiH M y 3 e H B KpaKOBe. H p . SroorparpHiiecKoro HHB. 12399. PHC. 43. y K p a m e m i e ,\iaH>KeTa ÄCHCKOH pyóauiKii. CnHAKa, ye3A Kejibiie. KojiJieKiniH 3THorpaipHHeeKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 12399. PHC. 44. BbiHiHBKa K p e c r a K a . ™ Ha MaH>KeTe >KeHCKOH p y o a n i K H . CKO>KeiirHiie, ye3A Kejibue. KojineKini« SmorpatpimecKoro Mv3e» B KpaKOBe. H p . HHB. 24163. PHC. 45. BbiuiHBKa KpecroKaMH H a pyraBe >KeHCKOii pySauiKH. CKOÄeniHue, ye3A Kejibu,e — KOJiJieKuna 3raorpadpH^cecKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 24163. PHC. 46. BbiiHHBKa KpecTOM H HaiiiHTbie n e H T b i c nepe^H KopceTa. MoHxouHae, ye3A Kenbiie — K O J U K K H M My3e>i KynbTypbi H IIlTyKH JBoAOBeii B BapuiaBe. H p . HHB. 4044. PHC. 47. YKpauieHHe nepeflHeii Macro » e H C K o r o Kad/raHa. MoHxorrHiie 3 a r o p H e , ye3A Kejibue. KojiJieKirHH 3THO- rpatpHMecKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 12382. P H C 48. yKpauieHHe ¡viaHJKeTa HœHCKoro KaipTaHa. MoHxoHime 3aropHe, ye3A Kejibiie. KojiJieKmw SraorpacpHMecKoro My3ea B KpaKOBe. H p . HHB. 12382. njiaHuieT I . CßeHTOK>KHCKe KOcno.Mbi KOHua X I X B . PncyHOK xyso>KHHKa Ä. KOCHO. njiaHiiieT I I . PanopTbi 3anacoK: P H A 1 : c ceBepHOH Macro CBCHTOKHŒCKHX Top — nojiOBHHa X I X Bena; MëpHaH; H3 KaKOHHHa — OKOJio 1867 r . P H A 2: 3anacKa «B3A0JibCKa» I I nojioBHHa X I X BeKa; H3 OKpecTHOCTeü B3flojia H JIoHMHeñ Hanajia X X B . ; 3anacKa «B MeTbipe MOAM» H3 BOJIH JïxoBeH. P H A 3: H3 B3A0Jia Hawajio X X B . , H3 B3flOJia KOHen, X I X B . P H A 4: H3 BejiHH ABaAuaTbie r o f l b i X X B . ; H3 3araaHbCKa nepejioM X I X H X X BB. Paß, 5: H3 EejTHH ABafluaTbie r o A M X X B. P H A 6 H 7: 3anacKH «KpaKOBCKe». P H A 8: KHJIHM H3 X y n i i c K a (AByxKpaTHoe yMeHbuieHue). PncyHOK xyAO>KHHKa il. KOCHO. COJIEPaiAHHE BBefleime CTp. 3 . r.iaaa I — CocroHime TjiaBa I I — KocriOMa B HacroHiuee KpeMH B HcTopimecKHH owepK SBO.IIOIÍHH CBCHTOK/KIICKOFO KOCTiOMa, crp. CBCHTOK>KHCKHX Topax. crp. 6. 8 . TjiaBa I I I — PacnpocTpaneHue CBeHTOK>KiicKoro KOCTio.Ma, CTp. I I . FjiaBa IV — OSmee oniicaHHe My>KCKoro KocTioMa, CTp. 14. TjiaBa V — noApoÔHOe onHcaHHe CBeHTOKMCiicKoro Aiy>KCKoro KocriOMa, CTp. 1 6 . TjiaBa V I — Oomee onncaHHe >KeHCKoro CBCHTOK»HCKoro KocTioMa, CTp. 2 6 . FjiaBa V U — noApoÔHoe onncaHHe » e H C K o r o KOCTMMa, d p . 2 9 . F.AaBa V I I I — npoH3B0AHTejiH H MaTepHajibi, CTp. 4 5 . TAaBa I X — y K p a m e i n i H , CTp. 5 0 . TjiaBa X — XapaKTepncTHKa HCTOIHHKOB, CTp. 5 3 . npHMeMaroiH, CTp. 5 6 , BHÔJmorparpHH, c r p . 5 9 . PeeCTp HAJiiocTpaii;HH, CTp. 6 0 . CoAep»aHHe, CTp. 6 1 . H3Jio>KeHHe Ha pyccKO.M H3WKe, CTp. 6 2 . IÎ3Jio>KeHHe Ha aHr.nHHCKOM a3biKe, c r p . 6 5 . 64 �ENGLISH S U M M A R Y A t the foot of the principal chain of the St. Cross Mountains (Góry Świętokrzyskie) there lies a territory i n ­ habited by a population which is wearing folk-costumes distinctly different from those used in the neighbouring districts (Table I , fig. 9). The oldest incomplete news are concerning only peasant jewelry and are dating from the 18th Century; some more detailed descriptions date from the beginning of the nineteenth. During the 19th Century important changes have taken place in the peasant costume of men on the northwestern territories of the «Malopolska» region. The old type of the coat, called sukmana, has been driven away towards the south and has survived only on the territory of the St. Cross Mountains sidewards from the main routes. A t the same tirris great changes have occurred in the costume of women: the old linen dress has disappeared whereas the woollen one — previously black — showed by and by a preponderance of red (Table I I ) . I n the first quarter of the 20th Century men's costume has completely vanished whereas women's dress is still vivid, and the coloured za­ paski — pelerines —. of St. Cross are expanding to the neighbouring territories and are even worn by the urban population. I n this work the authors intend to present the costumes of the St. Cross region, described on the ground of investigations made by them in the years 1949—1959 in 60 localities (fig. 9). MEN'S COSTUME I n summer-time, on working days, the peasant of the region of St. Cross used to wear trousers of coarse linen which he bound with a string and over them the shirt (fig. 10) tied up under the neck with a linen tape. On his head he used to put a straw hat or some old cap called kaszkiet (fig. 1), on his feet wooden shoes, called kurpie. When i t became colder this dress was supplemented by a woollen waistcoat (fig. 8) and a linen coat, called kamiziela or guńka (fig. 13). I n winter he wore woollen trousers and a woollen spencer (fig. 11), and over the latter a. guńka ot sukmana (a coat of cloth). As foot-wear he had leather boots with legs and on his head a fur cap of sheep. The festive costume differed principally by its better completion. The shirt of thin linen was embrioidered on its small and erect collar and on its breast (fig. 37, 40). The characteristic brown coat, called sukmana (fig. 7, 15, 18), having its left flap outlaid, showed embrioideries of red string on its flaps, collar, sleeve-flaps, breast and hips. The guńka (a coat as above) was also embroidered in a similar way. These coats were belted with a decorative leather belt and inside them wealthier peasants had pockets for money. The boots were long, white or black. The head was covered with a dark blue square cap (fig. 17/111) with a circumference of sheep fur, the cap itself ornamented with a red tape, or else a brown cap of cloth with a red bottom (fig. 12, 15, 17/1). I n winter one was wearing embroidered furs (fig. 16). WOMEN'S COSTUME In summer-time the women wore a linen shirt and a linen skirt, the latter coloured in dark. They used to cover the skirt with a dark week-day apron or an old sunday-apron. They covered their heads with a linen or percale kerchief. On cold days they covered their shoulders with a pelerine, which was a little longer than the apron (fig. 22). They walked bare-footed or in shoes called kurpie. I n winter they were wearing woollen skirts home-spun or bought, on their shirts a warm coat called kubrak, sometimes a fur. The head was covered with a woollen kerchief and the feet with leather boots, either boots having legs or short ones. The festive costume was composed of an embroidered shirt (fig. 24, 41, 42, 43. 44, 45) with lace round collar and cuffs, a decorative corsage (fig. 21, 25, 26, 28, 29, 30, 46) or a sort of blouse ca'led kaftan for the older women (fig. 31, 47, 48), a thick woollen skirt, called sore or a thin one ostra, covered with a black apron or an embroidered white one (fig. 32) or with woollen red aprons striped black vertically (Table I I ) . Pelerines, very alike these aprons, served for covering the back, whereas the wealthier women used instead of them great shawls with oriental designs or home-made ones called kilim (Table I ) . The latter part of the costume has completely disappeared since. Girls used to go bare-headed, married women wore big kerchiefs which were bound in a special way (fig. 4, 5). The shoes were black on high heels. The whole costume was adorned with necklaces of corals. I n winter-time and in addition to this women used to wear a coat with a fur lining called sukienka or a sort o f of warm jacket called angiera (fig. 33). The bride is dressed in white, her head surmounted with an ornament called strojnik (fig. 23), made of cardboard, ribbons and tinsel. During lent or when i n mourning women wear black aprons and pelerines and on their heads white kerchiefs. This costume constitutes the oldest known type of women's dress in the region of the St. Cross Mountains. Strój świętokrzyski — 5 65 �LIST OF PLATES Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 66 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. A citizen of Bodzentyn. A. Patkowki — Sandomierskie. Poznań 1938, p. 49 Phot. Photo — Plat Warsaw. A girl in a pelerine. Bieliny Kapitulne, district Kielce. A little girl in a pelerine used during rain. Bieliny Kapitulne, district Kielce. A woman from Baszowice, district Kielce — Drawn by O. Kolberg. A woman from Baszowice, district Kielce — Drawn by O. Kolberg. Women from Tarczek, district Iłża —• Phot, from the records of the Museum Folk Culture& A r t Warsaw. A boy in the costume of St. Cross. A coloured post-card anterior to 1916 — from the recoids of the Ethno­ graphical Museum — Cracow 8. Men's summer costume. 9. A map of the area of St. Cross' folk costume — Drawn by J. Kamocki 10. A man's shirt. 1:20 Śniadka, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum — Cracow. Inv. No 12397. A — look from the front, B — look from the back, C — cut: d —front, d l —back, e — shoulder straps, f — ćwiki, g — sleeve, h — cuff with sewing round it, i — gusset, j — pępek, k —• collar;. 11. Spencer. 1:20 Jeziorko, district Kielce. A — look from the front, B — look from the back, C—-cut: d — front parts, e — back, f —• collar, g — sleeves. 12. The bridegroom's cap (Reconstructed for the troupe of «Wesele Świętokrzyskie* (The wedding in the region of St. Cross)). 13. A peasant in a coat called: guńka. Phot. W. Grabowski in the years 1880—-1890. 14. Winter trousers of linen lined with dog's fur. 1:20 Bieliny Kapitulne, distiict Kielce. A — - l o o k from the front, B — look from the back, C — cut: d, e — leggings, f—wedge from the back, g — sliding-loops. 15. A sukmana. 1:30 Świętomarz, district Iłża. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 894. A — look from the front, B — look from the back, C —• cut: d — front parts, e — wedges, f — back, g — collar, h — flap, i — sleeves. 16. A man's fur. 1:30 Lomno, district Iłża. A — look from the front, B — look from the back, C — cut: d — front parts, e —• shoulders, f —• back, g — collar, h —• sleeves, i •— pockets. 17. Cut of men's caps. 1:20 I . Cloth cap, Bieliny Poduchowne, district Kielce. A — general view, B — circumference, C —• bottom; I I . Cap called wścieklica (reconstruction). A — general view, B — cloth pieces, C — circumference of sheepskin; U l . Square cap (reconstruction). A — general view, B — cloth bottom, C — circumference in sheepskin; IV. Hood — Mąchącice Zagórne, district Kielce, from the records of the Ethnographical Museum Cracow inv. No. 23047. A — look from the front, B — look from the back, C —• cut. 18. A peasant in a coat called: sukmana from Świętomarz, district Iłża. 19. Cap of cloth (reconstruction for the troupe «Wesele Świętokrzyskie* at Bieliny, district Kielce). 20. A girl in an awl-made corsage. Bieliny Kapitulne, district Kielce. 21. A girl in corsage from Skorzeczyce, district Kielce. 22. A girl in a pelerine. Bieliny Kapitulne, district Kielce. 23. The hair-dressing of a bride. Bieliny Poduchowne, district Kielce. 24. A women's shirt. 1:20 Śniadka, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12399. A — look from the front, B—-look from the back, C—-cut: d—-front, d l — back, e — lower part of the shirt, f — shoulder straps, g — ćwiwki, h — sleeves, i —• neck-part, j —• pępek, k —• cuff with sewing, 1 — small collar, ł —• laces. 25. Corsage of the old type. 1:20 Bieliny Kapitulne, district Kielce. From the records of the Archaeological and Ethnographical Museum Łódź — Dep. 801. A —• look from the front, B —• look from the back. C — cut: d —• front parts, e — shoulder straps, f —• back, g — enlargening wedges. 26. Corsage. 1:20 Skorzeczyce, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 24160. A —• look from the front, B —• look from the back, C —-cut: d — front parts, f —• back, h — furbelow. 27. A linen apron — from the records of the Museum Folk Culture & Art Warsaw inv. No. 2595/44.. 28. Corsage. From the records of the Museum Folk Culture & Art Warsaw. Inv. No. 204/56. 29. Corsage. Mąchocice, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 129. �Fig. 30. The back of the corsage of a wealthy girl. Skorzeczyce, district Kielce. From the records o f the Ethno­ graphical Museum Cracow. Inv. No. 24160. Fig. 31. White wedding-blouse. Bieliny, district Kielce. From the records of the St. Cross Museum Kielce. Inv. No. E 270. Fig. 32. Linen ptbrine. Bieliny Kapitulne, district Kielce. From the records of the St. Cross Museum Kielce. Inv. N o . E 362. Fig. 33. Sheepskin jacket called angiera. 1: 30 Bieliny, district Kielce. From the records of the St. Cross Museum Kielce. Inv. No. E 252. A — look from the front, B — look from the back, C —• cut: d — front parts, e — sides, f — back, i — sleeve, j — pocket, k — wedges enlargening the back. Fig. 34. Binding of a kerchief on the head. Bieliny Kapitulne, district Kielce. Fig. 35. A kerchief bound on the head. Bieliny Kapitulne, district Kielce. Fig. 36. Aluminium pin made in Skorzeczyce. Bieliny Kapitulne, district Kielce. From the records of the Ethno­ graphical Museum Cracow. Inv. No. 24161. Fig. 37. Embroidery of a man's shirt. Śniadka, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12397. Fig. 38. Round (English) embroidery. Fig. 39. Round (English) embroidery with a lace between. Fig. 40. Embroidery of a man's shirt. Śniadka, district Kielce. From the records of the Museum Folk Culture & A r t Warsaw. Inv. No. 3302. Fig. 41. Flat embroidery on the collar of a woman's shirt with a lace round it. Bieliny Poduchowne, district Kielce. Fig. 42. Embroidery on the front of a woman's shirt. Śniadka, district Kielce. From the recoids of the Ethno­ graphical Museum Cracow. Inv. No. 12399. _Fig. 43. Embroidery on the cuff of a woman's shirt. Śniadka. district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. N o . 12399. Fig. 44. Cross embroidery on the cuff of a woman's shirt. Skorzeczyce, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. N o . 24163. Fig. 45. Cross embroidery on the sleeve of a woman's shirt. Skorzeczyce, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 24163. Fig. 46. Cross embroidery and the application of ribbons on the front of the corsage. Mąchocice, district Kielce. From the records of the Museum Folk Culture & A r t Warsaw. Inv. N o . 4044. Fig. 47. Front ornament of a woman's spencer. Mąchocice Zagóme, district KidCC From tile CeCOVOS Of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12382. Fig. 48. Ornament of a cuff of woman's spencer. Mąchocice Zagórne, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12382. Table I . Costumes of the region of St. Cross at the end of the X I X century. Painted by J. Kosno. Table II.Accounts of pelerines: Row 1: From the northern part of the Mountains of St. Cross — middle of X I X century; black; from Kakonin, about 1867 —• Row 2: A n apron, called «wzdolska» from the I I half of the X I X century; from the region of Wzdoł and Łączna from the beginning of the X X century and apron «of four fashions» from Wola Jachowa —• Row 3: from Wzdoł, beginning of the X X century; from Wzdoł, eąd of X I X century — Row 4: from Bieliny, 2nd decade of the X X century; from Zagnańsk, about 1900 —-Row 5: from Bieliny, about 2nd decade of the X X century —• Row 6 and 7: Aprons called krakowskie —• Row 8: A home-omade shawl called kilim from Hucisko (twice minimized). Painted by J. Kosno. CONTENTS Introduction p. 3. Chapter I . The actual state of the folk-costume in the Mountains of St. Cross p. 6. — Chapter I I . A historical sketch of the development of the folk-costume of St. Cross p. 8 — Chapter I I I . The reach of the folk-costume of St. Cross p. 1 1 . — Chapter I V . A general description of men's costume p. 14. —• Chapter V. A detailed description of men's costume p. 16. — Chapter V I . A general description of women's costume p. 26. — Chapter V I I . A detailed description of women's costume p. 29. — Chapter V I I I . The producers and the materials p. 45. —• Chapter I X . The ornaments p. 50. —• Chapter X . The characteristic of the sources p. 53. —• Notes p. 56. — Bibliography p. 59. — List of plates p. 60. — Contents p. 61. — Russian summary p. 62. — English summary p. 65 67 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE. 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 1959 3. Franciszek Klonowski — Strój warmiński, 1960 Część I I . WIELKOPOLSKA. 1. Adam 2. Adam 3. Adam 4. Halina Glapa — Strój szamotulski, 1951 Glapa — Strój dzierżacki, 1953 Glapa — Strój lubuski, 1956 Mikułowska — Strój kujawski, 1953 Część I I I . ŚLĄSK. 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1950 Część IV. MAZOWSZE — i SIERADZKIE 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski, 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 Adam Chętnik — Stroi kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 Część V. MAŁOPOLSKA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 Edyta Starek — Strój spiski, 1954 Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 Tadeusz Seweryn — Strój krakowiaków wschodnich 1960 Janusz i Maria Kamoccy — Strój świętokrzyski 1961 W druku znajdują się: Adam CTapa — Strój kaliski �ATLAS POLSKICH STROJÓW L U D O W Y C H Zasięgi ubiorów w monografiach kolejno opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój krakowiaków wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. 27. Strój świętokrzyski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf956dd53cf86a18af6d45d6963bb7cd.pdf 02f4222f401cd545acde4324706e2e64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5526 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Wielkopolska- stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5141 Title A name given to the resource Strój szamotulski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część II, Wielkopolska zeszyt 1 ; 52 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH ADAM GLAPA STRÓJ SZAMOTULSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH CZĘŚĆ I I STROJÓW LUDOWYCH W I E L K O P O L S K A ZESZYT 1 A D A M GL A P A STRÓJ SZAMOTULSKI ŁUB 1 ŁIAI 9 5 1 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Z ZASIŁKU MINISTERSTWA W LUBLINIE KULTURY I SZTUKI �KOMITET REDAKCYJNY ATLASU POLSKICH STROJÓW L U D O W Y C H : E. FRANKOWSKI, J. GAJEK K. P I E T K I E W I C Z , R. R E I N F U S S , T. SEWERYN T. ZYGLER ORAZ DELEGAT MIN. KULTURY I SZTUKI RED AKTOR NACZELNY JÓZEF WYDAJE POLSKIE TOWARZYSTWO W LUBLINIE, ULICA GAJEK LUDOZNAWCZE CURIE-SKLODOWSKIEJ L. 2 Z ZASIŁKU MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI OKŁADKA ADAMA P L A N S Z E WANDA MŁODZIANOWSKIEGO B A R W N E M A L O W A Ł Y : MANTEUFEL I MARTA KOCH DO D R U K U P R Z Y G O T O W A Ł R O M A N REINFUSS UKŁAD GRAFICZNY H. MORTKOWICZ-OLCZAKOWEJ KRAK. ZAKŁADY GRAF. NR 4 KRAKÓW, J. SAREGO 7 KLISZE KZG JEDNOBARWNE ODDZ. I 24, K R A K Ó W , TRÓJBARWNE: K A R M E L I C K A 16 L . zam. 235 z 19 I V 1951. M-l-28705 Druk u k o ń c z , w listopadzie 1951. N a k ł a d 6.200 egz. 8 6 Papier bezdrz. ilustr. 61 > < . 1 0 0 S — Ark. druk. 31/4 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Część 1. POMORZE Strój: kaszubski, kociewski, borowiacki, tucholski, kraiński, chełmiński, lubuski, dobrzyński, malborski, słowiński, pyrzycki. Część II. WIELKOPOLSKA Strój: szamotulski, borowiacki, leśniacki, pałucki, wileński, łęczycki, kujawski. Część III. ŚLĄSK Strój: bytomski (rozbarski), wałaski, górali śląskich, opolski, Jacków jabłonkowskich, pszczyński, raciborski, dolno-śląski. Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE Strój: mazowiecki (centralny), opoczyński, łowicki, sieradzki, kurpiow­ ski, poborski, podlaski, mazowiecki (północny), Mazurów pruskich. Część V. MAŁOPOLSKA Strój: krakowski, (z okolic Krakowa, Powiśla Dąbrowskiego, pogranicza śląskiego), kielecki, radomski, lubelski, Lachów sądeckich, Pogórzan, Dolinian sanockich, rzeszowski, przeworski, łańcucki, lesiacki, boro­ wiacki, górali żywieckich, babiogórskich, orawskich, szczawnickich, podhalańskich, spiskich, gorczańskich oraz Łemków, skalbmierski, szczyrzycki. Wymieniona kolejność poszczególnych monografii nie jest kolejnością ukazywania się zeszytów w druku i nie jest ostatecznym pełnym wykazem typów stroju. Zamówienia przyjmują wszystkie księgarnie „ D O M U KSIĄŻKI". �1. WSTĘP Ziemia Szamotulska od wieków należy do najgęściej zaludnionych obszarów histo­ rycznej Wielkopolski. Powiat szamotulski, jako jednostka administracyjna, jest tworem młodym. Powstał na początku XIX wieku. W skład jego wchodzą ziemie byłych kasztelanii: Bukowskiej i Obrzyckiej, z których powstały później powiaty: bukowski, poznański, i obor­ nicki. Na obszarze tym, oddalonym zaledwie o 30 km. na północny-zachód od Poznania, zachowały się do dzisiaj stroje ludowe. Na obszarze Wielkopolski występuje kilka odmian strojów ludowych, odróżniających się od siebie. Jedną z odmian jest strój Szamotulan, noszony jeszcze w połowie XIX wieku na dość wielkim obszarze w okolicy Poznania, a dziś zachowany na terytorium szcząt­ kowym tylko w Szamotułach i w kilku sąsiednich wioskach. Z powodu braku materiałów historycznych opisy, zawarte w tej pracy, opierają się głównie na analizie strojów z drugiej połowy XIX w., a ściślej rzecz biorąc z lat 1875—1900. Podstawowe źródło wiadomości stanowiły badania terenowe, w czasie których znajdywano jeszcze oryginalne okazy strojów oraz gromadzono informacje, pochodzące z ust ludzi starych. 2. OBECNY STAN STROJU NA BADANYM OBSZARZE Wielkopolska należy do tych części Polski, gdzie strój ludowy zaczął najwcześniej wychodzić z użycia. Mimo to w różnych jej stronach zachowały się jeszcze mniejsze lub większe obszary, na których tradycja stroju ludowego jest przez ludność do dnia dzisiej­ szego pielęgnowana. Jedną z takich wysp jest Szamotulszczyzna. Strój w okolicach Szamotuł przetrwał do dziś w kilkudziesięciu kompletach, podczas gdy w innych regionach już przed paru dziesiątkami lat zupełnie zaniknął. Utrzymanie się stroju szamotulskiego należy przypisać głównie uświadomieniu narodowemu mieszkańców których zdaniem oznaką zewnętrzną polskości jest również strój. Wysyłanie zespołów i delegacji w strojach ludowych na zjazdy międzynarodowe i krajowe, wyróżnianie osób noszących stroje ludowe przez kierowników miejscowego życia kulturalnego, wyrzeźbienie postaci w strojach ludowych na pomniku Wacława z Szamotuł w Szamotułach, wymalo­ wanie osób w ubiorze szamotulskim w sali Powiatowej Rady Narodowej i w niektórych kościołach (np. w Obrzycku) wpłynęło i wpływa w wielkiej mierze na pieczołowite prze­ chowywanie i trwanie miejscowego stroju ludowego. Chęć powstrzymania zaniku ubioru ludowego przejawia się w wyszukiwaniu i napra­ wianiu przez dorastającą młodzież poszczególnych części strojów, już nieużywanych przez starsze osoby, oraz coraz częstsze szycie strojów odświętnych w związku z uroczysto­ ściami państwowymi, narodowymi, konkursami, popisami i zjazdami organizacji społecznokulturalnych, gdzie zespoły ludowe w swych tradycyjnych strojach są zawsze mile widziane. Innymi podniosłymi momentami, w których delegacje Szamotulan wkładają zawsze stroje ludowe to witanie w mieście, lub w okolicznych wioskach, wyższych przedstawicieli Pań­ stwa. W życiu codziennym stroju ludowego używa się obecnie niezmiernie rzadko. Jeszcze pod koniec XIX wieku i w początkach XX strój ludowy stanowił rodzaj legity­ macji społecznej, informującej o wieku posiadacza, jego stanie cywilnym, pochodzeniu 5 �socjalnym, stanie zamożności. Przykładem może być sukienna, czerwona „jaka" która odróż­ niała ubiór bogatych chłopów od średniaków, ubierających się w „marynusowe jaki", uszyte z cienkiego, tańszego materiału czerwonego, zdobnego w czarny deseń o motywach roślin­ nych. Najbiedniejsi (a szczególnie parobcy) nosili zielone „jaki" ). Kolor „jak" męskich w pewnych wypadkach wskazywał na miejsce zamieszkania właścicieli. Niektóre wioski, przysiółki, części osad, lub czasem całe parafie miały jednakowy strój, odmienny jednak w szczegółach od sąsiadów. W okresie zaborów strój ludowy był oznaką polskości. Szczególnie ważką rolę spełniał na emigracji; „w Westfalii", czy „na Saksach", gdzie — jak Maria Szuflakowa rodem z Gąsawy wspomina — wyciskał łzy z oczu Polaków, wcielo­ nych do wojska pruskiego. W latach 1918—19, w okresie Powstania Wielkopolskiego przeciwko Niemcom, męski strój ludowy spełniał rolę narodowego munduru wojskowego. W tym czasie władze powstańcze zorganizowały z okolicznych chłopów kompanię kosynierów i ubrały ją w miejscowy, barwny strój ludowy. Obecnie strój w okolicznych wioskach w dalszym ciągu zanika a w mieście, w Szamo­ tułach, zaczyna się odradzać i staje się swoiście pojętym, reprezentacyjnym strojem „naro­ dowym". W 1948 r. na terenie powiatu znajdowały się 32 kompletne męskie stroje ludowe. Kobie­ cych jest znacznie więcej, gdyż są one tańsze i łatwiej można je uszyć, czy skompletować. Po­ wolniejszemu zanikowi strojów kobiecych sprzyja też większa zachowawczość kobiet. Głów­ nymi przyczynami zaniku stroju ludowego jest wysoki jego koszt (kompletny strój męski, odświętny kosztuje 5—6 tys. złotych) i przemiany ekonomiczne i społeczne, jakie przechodzi wieś polska. Ważką rolę odgrywa też wpływ mody miejskiej i standaryzacja odzieży, jedna­ kowej dla wsi jak i miast. Inną przyczyną, dziś już nieistotną, a w wielkiej mierze wpływającą na żywotność strojów ludowych pod koniec XIX wieku było pogardliwe ustosunkowanie się do ludności wiejskiej, noszącej strój ludowy, t. zw. pseudo-inteligencji. Ważnym również czynnikiem zaniku strojów był zwyczaj ubierania zmarłych do trumny w stroje ludowe. Spośród licznych części składowych stroju szamotulskiego nie wszystkie do dziś dnia się zachowały. Ze stroju męskiego spotkać można: kapelusz, „jakę", „kaftan", „katanę", onuce, buty-kropusy, kożuch, rękawice, „skopioki", „jedwabnice", a z kobiecego: „sznurówki", „jaczki", „spódniki", zapaski, czepki, „jedwabnice", „gorsiki", „ruroki", wstęgi barwne, chusty „francuskie", „tureckie", „pstruchy". W czasie badań terenowych prowadzonych w 1948 r. ze stroju męskiego nie napotkano już: „czapy", koszuli, spodni, „karuzeli" „czechoła", „duchenki", noża, zaś ze stroju kobie­ cego: koszuli, „gaci", zapaski ślubnej, ręcznej roboty pończoch, „wieńca" ślubnego. Proces zanikania ubiorów ludowych spowodowany przyczynami natury gospodarczej, społecznej i wpływem obcych narodowościowo elementów, które osiedlały się w Wielko­ polsce w czasach zaborów zapoczątkowany został bardzo wcześnie. Już Lipiński pisał w r. 1842 o tym, że „lud pospolity wszystkie znamiona swoje zaczyna tracić", czemu sprzyjało według cytowanego autora usamowolnienie włościan i nagle powiększająca się liczba „przychodniów" t. j . Niemców. ) Nie bez wpływu, jeżeli chodzi o zanik dawnego ubioru męskiego pozostała też przy­ musowa służba w wojsku niemieckim. O. Kolberg w czasie swych badań prowadzonych w Wielkopolsce już w 1858 r. notował, że niektórzy mieszkańcy wsi Kiączyna w powiecie szamotulskim, powracając z wojska rozpowszechniają modę noszenia niemieckich płaszczy z pelerynkami i kaszkietów. ) 1 2 3 3. RYS HISTORYCZNY Brak materiałów opisowych i ilustracyjnych dotyczących ubiorów szamotulskich z minio­ nych epok nie pozwolił na dokładniejsze opracowanie przemian, jakim ulegały one z biegiem czasu. Niektóre prymitywne formy odzieży jak: „płachty", krajki wełniane, kożuchy, zapaski, jak i zachowane do niedawna nazwy ubiorów i materiałów („czechoł", „duchenka", „portki", 6 �gacie", „warp", „pilśń") pozwalają przypuszczać, że w ubiorze Szamotulan istnieją elementy, których wykształcenie należy odnieść do czasów odległych. W przypuszczeniu tym utwierdza nas fakt, że szereg szczegółów znanych nam ze współczesnego ubioru szamotulskiego znajduje swe odpowiedniki w polskim materiale historycznym, lub ikonograficznym, pocho­ dzącym z XV w. Przykładem może być publikowana przez T. Seweryna reprodukcja z t. zw. Kodeksu Hornigowskiego, przedstawiająca chłopów, ubranych w sukmany o formie zbliżonej do tych, jakie do dziś nosi się na terenie Szamotulszczyzny. ) 4 5 Jan Filipowski ), opisując strój szamotulski podkreśla, jako jedną z jego cech, zwyczaj opasywania się włościan skórzanym pasem, do którego przytroczony był nóż. Podobny szczegół obserwujemy we wspomnianym wyżej ubiorze włościan z X V wieku. Kożuchy, które na przełomie wieku XIX i XX były w użyciu w powiecie szamotulskim znajdują analogię w kożuchach noszonych na znacznych obszarach Polski w wieku X V I . Opisy strojów z wieku X V I i XVII cytowane przez Łukasiewicza ) wskazują, że w tym czasie poznańscy mieszczanie i okoliczna szlachta nosiła granatowe i czarne kontusze i żupany, podobne do obecnych czarnych kaftanów szamotulskich. Po Szkotach przybyłych do Sza­ motuł z początkiem X V I wieku, a zajmujących się na wielką skalę handlem, pozostać miała kraciasta chusta, noszona do niedawna pod kołnierzem koszuli.') 6 Jak wyglądał strój na terenie Szamotulszczyzny w XVII i XVIII w. nie wiemy z powodu braku źródeł. Przypuszczać można, że dzisiejszy, bogaty i piękny strój Szamotulan rozwinął się głównie w początkach wieku XIX. Najwcześniejszy jego opis pochodzący jednak z drugiej połowy wieku XIX zawdzięczamy Oskarowi Kolbergowi. ) Jak wynika z notatek Kolberga w latach między 1858 a 1896 r. ubiór męski składał się z czapki baraniej, ozdo­ bionej pawim piórem, lub kapelusza granatowego, „brzuszlaka" tj. długiej do kolan kami­ zelki („kaftana") bez rękawów ze świecącymi guzikami, na którą nakładano na wierzch długą granatową sukmanę. W Sokolnikach Wielkich i Małych sukmany obszywane były jasno­ niebieskimi tasiemkami. Spodnie wpuszczone były do butów z cholewami. 8 Dziewczęta nosiły wówczas głowy odkryte, z włosami splecionymi w warkocze, przy­ strojone wstążkami lub nakryte białą kapką, mężatki lite czepce. Ponadto wkładały kobiety koszulki, sznurówki, granatowe, niedługie ale zato fałdziste kabaty, spódniki kolorowe a w Dobrojewie błękitno nakrapiane. Podobnie jak i męski, tak i kobiecy ubiór w okolicach Szamotuł już w czasach Kolberga wykazywał wpływy obce a mianowicie, niemieckie. I . S. S. w „Przyczynkach do etnografii Wielkopolski" ) w 1912 r. podaje krótki opis stroju szamotulskiego i fotografię chłopa z Żydowa pow. Poznań (obecnie Oborniki), z południowego krańca regionu szamotulskiego, na której dokładnie widzimy kształt podówczas noszonych czap. Jest to pierwsza znana fotografia stroju z okolic Szamotulszczyzny, W czasach feudalnych swobodny rozwój ubioru ludowego skrępowany był przez nacisk wywierany ze strony warstw wyższych. Przykładem mogą tu być odnośne zarządzenia wydawane przez sfery rządzące, w stosunku do uboższej ludności Poznania. ) Jeszcze przed końcem XIX wieku mimo zniesienia poddaństwa włościan ziemianie wpływali na wygląd zewnętrzny swej służby, zakazując np. mężczyznom (zwłaszcza woźnicom) noszenia wąsów. 9 10 Nie posiadając szczegółowych materiałów z szerszych obszarów Wielkopolski trudno coś orzec o linii rozwoju stroju szamotulskiego. Dotychczasowe fragmentaryczne dane i badania terenowe pozwalają jednak przypuszczać, że szczytowy rozwój ludowego stroju przypada na lata 1860 - 1890. Pod koniec tego okresu i na początku XX w. daje się zauważyć przenikanie na obszar Szamotulszczyzny upodobań do koloru czarnego, promie­ niujących z pow. obornickiego i wschodnich terenów położonych nad Wartą. Z początkiem XX w. strój szamotulski zaczyna dość szybko zanikać. W okresie wojny 1914—20 r. i w latach następnych zanika niemal zupełnie w codziennym życiu. 7 �/; 300 Rys. 5 Saktaw&ka - Zaktad Geografii (J.M.C.S., fliajsc OWO ŚC i, Z których pochodź' strój GraniQtz zasięgu strojów Obzcny zasiąg stroju szamotulskivqo Dawny z a si qq \\\\? stroju szamotulskiego \ \ \ \ Ryc. 1. Mapa zasięgu 8troju szamotulskiego 8 Granic t powiatów w k O r t O 1 ¡ a - Obszar sti oj ó w sąsiednich �4. ZASIĘG BADANEGO STROJU Ustalenie obecnego zasięgu występowania stroju ludowego w regionie Szamotuł nie przedstawia specjalnej trudności. Strój ten występuje dzisiaj w samych Szamotułach i w nielicznych wioskach, leżących w najbliższej okolicy miasta (ryc. 1). O wiele trudniej jest ustalić dawną granicę jego zasięgu. Strój szamotulski, jako strój pewnego regionu Wielkopolski wyróżnił się nie tak dawno. Na atrakcyjności zaś zyskał dopiero po wojnie światowej 1914—18 r. kiedy w większości wiosek wielkopolskich strój ludowy kompletnie zaginął, a zachował się jedynie w nielicz­ nych ośrodkach w formie szczątkowej. Wypowiedzi mieszkańców pozwalają jednak przy­ puszczać, że mimo wejścia stroju w fazę szybkiego zaniku, pierwotnie noszono go na obszarze znacznie rozleglejszym. Na reprodukowanej mapie obok miejscowości, w których do dzisiaj zachował się szamo­ tulski strój ludowy, zaznaczono również zasięg stroju, wyglądem bardzo zbliżonego do szamotulskiego. Przy jego opracowywaniu oparłem się głównie na materiałach publikowa­ nych przez Oskara Kolberga ). Na oznaczonym (szerszym) obszarze, powszechnie nosi się „pstruchy", używane przez kobiety jako narzutki (peleryny), „płachty" (chusty) i „wełnioki" (spódnice). Pstruchy były robione w kolorach: czerwono-granatowym lub czerwono-niebieskim. Czarno-czerwoną „pstruchę" spotykamy w okolicach Obornik i Objezierza obok „pstruchy" w kolorze czerwono-żółtym lub czerwono-granatowym. Inną charakterystyczną cechą tamtejszego stroju jest „naczółek", który do dziś w for­ mie szczególnie rozwiniętej pozostał na terenie Wielkopolski tylko w stroju bamberskim w postaci t. zw. „kornetów". Dalszymi charakterystycznymi cechami stroju kobiecego są czepki (kapki złociste) i kabaty granatowe, rzadziej czarne z czerwoną podszewką, sięgające do bioder i zapinane na mosiężne guziki. W połowie XIX wieku nosiły tam kobiety sznu­ rówki wiązane wstążkami i koszule z szerokimi kołnierzami, mocno marszczonymi przy szyi. Mężczyźni na obszarze zakreślonym na mapie nosili latem spodnie lniane, białe albo w wąskie pasy pionowe, różowe lub niebieskie, kamzele-płótnianki, modre i granatowe. Zimą powszechnie noszono spodnie i kożuchy skórzane, ostatnie zdobione kolorowymi naszywankami, sznurami i łatkami. Z sukna szyto części stroju na święta i na zimę — a więc „portki", „kaftan", „katanę", czamarę, sukmanę, rzadko „wołoszkę" koloru granatowego, wyjątkowo czarnego z podszewką czerwoną. Na tym terenie noszono także „jakę" czer­ woną, buty do kolan, niekiedy wywinięte na zewnątrz, zimą rogatywkę („czapę") koloru czerwonego lub granatowego z siwym lub czarnym barankiem. W okolicy Poznania po prawej stronie Warty i na południu koło Stęszewa i innych miejscowości nakrycia głowy a szczególnie „czapy" zdobiono pawimi piórami i wstążkami. Ponadto do cech charakterystycznych tego regionu należy zawiązywanie koszuli pod szyją czerwoną „wełnianką", nieprzepasywanie „kaftana" pasem (wyjątek pod tym wzglę­ dem stanowią okolice Gniezna i niektóre miejscowości na południu). Godnym uwagi jest fakt, że podany na mapie obszar występowania wspólnych cech stroju z drugiej połowy ub. stulecia pokrywa się z zasięgiem centralnego dialektu wielko­ polskiego, sięgającego od Śremu poza Szamotuły. Dialekt ten, łączący w sobie wszystkie znamiona językowe, wspólne większej części Wielkopolski, tworzy jakgdyby p o d s t a w o w ą bazę językową dla większego obszaru ). Podobną rolę w dziedzinie ubiorów gra dawny zasięg omówionych tu ubiorów, spokrewnionych z szamotulskimi. 11 12 5 OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Zachowany do dzisiaj męski strój ludowy składa się z tych części, które należały do ubioru odświętnego noszonego pod koniec XIX wieku przez zamożnych chłopów w oko­ licy Szamotuł. Na strój ten składają się: koszula, „gacie", „portki", „onuce", „kropusy" (buty 9 �z cholewami), „welnianka", „jedwabnica", „jaka", „kaftan", „katana", kapelusz i „lola". W zimie zamiast kapelusza do niedawna wkładano „czapę", a na katanę kożuch, zamiast płócien­ nych „gaci" — skórzane „skopioki" i kożuszek. Ubiór roboczy stanowi obecnie szare, ciemne ubranie, które wraz z bielizną, obuwiem i nakryciem głowy upodabnia się coraz bardziej do miejskiego ). Pewną odmianą odzieży do pracy był stosowany dawniej ubiór do sianokosów i do żniw. 13 Do sianokosów mężczyźni ubierali się w białe koszule lniane, domowej roboty, w takież spodnie, czarne buty z cholewami, i w słomkowe kapelusze. Jeśli było chłodno wkładali na wierzch modrą jakę i modre spodnie wykonane z „cajgowego" materiału, który był twardy i szorstki. Do żniw ubierali się podobnie z tą tylko różnicą, że zamiast b u t ó w z cholewami wdziewali lekkie starsze trzewiki. Kiedy było chłodniej zwłaszcza z rana, nakładali modre jaczki, które później zdejmowali. „Wilkowi" tj. parobkowi, który po raz pierwszy zaczął kosić, panny i młode mężatki ubierały kapelusz polnymi kwiatami i kłosami zżętego zboża, ustawiając je pionowo za tasiemką kapelusza. Również zdobiono mu pękiem kwiatów oprawę przy piętce kosy. Ubiór chłopięcy składał się z lnianej koszuli, spodni długich po kostki, noszonych na „sznurówce" (staniku), uszytej z płótna lub flaneli. W dni chłodniejsze chłopcy, wychodząc za opłotki nakładali marynarki szyte z tego samego materiału co spodnie, zimą dodatkowo gacie, pończochy, trzewiki, jupę, czapę i rękawice. W dnie świąteczne nosili te same części ubrania, lecz wykonane z gatunkowo lepszego materiału. Kawalerowie nakładali koszule białe spodnie, czerwoną jakę, onuce, czarne buty, kapelusz czarny i kaftan bez rękawów sięgający kolan, na szyję podszyjnik lub jedwabnicę, zimą dodatkowo gacie, kożuch i rękawice. Żonaci mężczyźni odziewali się podobnie jak kawalerowie. Na kaftanie z reguły nosili katanę lub płótniankę, na szyi wełniankę. Zimą nakładano kożuchy i ciepłe czapy. Strój starców był taki sam jak i żonatych mężczyzn. Częściami ubioru silniej związa­ nymi z podeszłym wiekiem były jaki ze skóry, „skopioki", kożuch. Strój obrzędowy był zwykłym strojem odświętnym, wzbogaconym drobnymi dodat­ kami w zależności od rodzaju obrzędu i uroczystości. Dziecko do chrztu ubierano w koszulkę z cienkiego płótna, jaczkę flanelową, kaftaniczek (chłopca w różowy, dziewczynkę w niebieski) oraz w czepek. Niesiono je w zwykłej poduszce, która miała jeden róg wciśnięty do połowy w przeciwny. Na drogę do kościoła poduszkę przewiązywano białą chustką lub ręcznikiem a całość przykrywano w lecie cienką, „delinową" chustką, w zimie wełnianą. Mężczyzna niosący dziecko do chrztu, w miejsce wełnianki wkładał na szyję „jedwab­ nicę", na głowę czarny kapelusz, strój zaś uzupełniała „katana" tj. płaszcz długi do kostek i czarne buty. W okresie narzeczeństwa młodzieniec sprawiał sobie kropowe buty („kropusy"), „katanę'' i kożuch, a do kapelusza w okresie zapowiedzi zatykał za wstążkę z lewej strony „wia­ nuszki", składające się z gałązki rozmarynu, przewiązanej trzema wstążeczkami w poprzek i ozdobionej „galonem"-staniolem, pociętym w nitki i paski (ryc. 2). Na wesele odrębnie w szczegółach ubierała się „kawalerka", „chłopy", drużba i młody pan. „Kawalerka" nakładała podczas wesela strój odświętny. Do kapelusza przypinano z lewej strony „wianuszek", ze świecidełek i mirtu. Na drogę do kościoła na katanę a później w domu na kaftan przypinały im „swachny" białe chusty płócienne, lub tiulowe, ozdobione haftami i koronkami. Chusta taka była przypięta na wysokości dolnej krawędzi kieszeni, nieco ku przodowi. Długość jej wynosiła 30 — 40 cm. Była u góry spięta, przymarszczona i ozdobiona „wianuszkami", mirtem i wąskimi, kolorowymi wstążkami. Podobnych chust używają Biskupianie w pow. g o s t y ń s k i m ) . Poza tym miał kawaler przypiętą z lewej strony na piersi kokardę z białej wstążeczki z gałązką mirtu. W ręce trzymał bat pleciony, na sarniej nóżce (przypominający szpicrutę), do którego uchwytu „swachna" po przy14 10 �byciu z kościoła do domu przywiązywała białą chustkę (40 x 40 cm). Chustka ta była ozdobiona kolorowymi wstążeczkami i służyła w czasie tańca do ocierania potu. Na końcu bata była umocowana „pękówka" (nitka, szpagat), która przy wymachiwaniu głośno strzelała. Mężczyźni żonaci, na wesele również wkładali strój świąteczny, ale bez żadnej z wyżej opisanych ozdób. Nie posiadali również batów. Jedyną ich obowiązkową ozdobą była jedwabnica na szyi. W zimie na drogę do kościoła wkładali kożuchy, których nie było wolno nosić „kawalerce" mimo najsilniejszych mrozów. Po przyjeździe z kościoła tańczyli wszyscy 3-5 tańców w „katanach", by potem na znak drużby zdjąć je i bawić się dalej w „kaftanach" a po oczepinach w „jakach". Przy zdejmowaniu poszczególnych części stroju znajdujące się na nich ozdoby „swachny" przypinały swoim towarzyszom kolejno do tych ubiorów, które stawały się wierzchnim okryciem a więc do „katany", „kaftana", „jaki". Drużba ubierał się jak „swatowie" („kawalerka") z tą jedną różnicą, że „swachny" prze­ wiązywały mu przez ramię i wokoło pasa biały ręcznik, podwójnie złożony, ozdobiony „wianuszkami", drobnymi kwiatkami i wstążecz­ kami. Na ten ręcznik z kolei przywiązywały ró­ żową wstążkę szerokości 8-10 cm i upinały ją w zmarszczki. Na niej zawieszały wspomniane ozdoby. Drużba jako dodatkową ozdobę miał zawiązaną wstążkę na lewym ramieniu powyżej łokcia, około 5 cm, zwykle koloru różowego lub czerwonego. Wiązana była w kokardę, któ­ rej końce zwisały20-25 cm. Jak długo drużba był Ryc. 2. Wianuszek no­ ubrany w „katanę" czy w „kaftan", tak długo szony w okresie zapo­ reszcie mężczyzn wolno się było bawić w tym wiedzi przez kawalera samym stroju. Ze zmianą stroju drużby wszyscy przy kapeluszu i przez zmieniali swe okrycie. Młody pan do ślubu ubie­ pannę przy czepku. rał się podobnie jak kawaler. Pewną różnicę jednak stanowiły czarne spodnie noszone zamiast białych. W zimie nie wolno mu było zakładać kożucha na „katanę". W ręce trzymał różdżkę z wieńcem. Różdżka ta była w kształcie litery Y. Robiono ją z patyka, na którym zawieszano wieniec ze świecidełek. Patyk był długości 20 25 cm, wieniec miał średnicę 7 cm. Do ślubu młody pan zdobił kapelusz „wieńcem", wykona­ nym ze świecidełek (staniolu) i wstążeczek kolorowych. Wieniec przypięty był 4 szpilkami o wielkich lusterkowych łebkach okofo 1 cm średnicy. Wieniec ten zdejmowano przed oczepinami. Po weselu oprawiano go w ramy za szklaną szybę. Wieniec taki posiada jeszcze Wawrzyn Szuflak w Szamotułach. Młody pan nie potrzebował stosować się do zmian w ubiorze, dyktowanych przez drużbę. Innych uczestników wesela obowiązywał najuroczystszy ubiór, jaki był w ich posiadaniu. Podobne zwyczaje w ubiorach weselnych obowiązywały i w innych stronach Wielkopolski ). Zmarłego mężczyznę ubierano do trumny w najokazalszy strój świąteczny. Jeżeli warunki materialne rodziny nie pozwalały na danie cennego stroju do grobu, albo nieboszczyk za życia sobie tego nie życzył, chowano go, bez względu na wiek i stan, w koszuli, „gaciach", „czechole", „duchence" i papierowym obuwiu. Uczestnicy pogrzebu, mężczyźni, wkładali kompletny uroczysty strój. Wielu zamiast „katany" wkładało skromną, granatową „płótniankę". Nigdy na pogrzeb nie wdziewano jako zwierzchniego odzienia czerwonej „jaki", białych spodni czy „kaftana". 15 Na dożynki mężczyzna wkładał czarny kapelusz, czerwoną lub zieloną jakę, białe spodnie czarne buty, na szyję podszyjnik. Żonaty ubierał się tak jak kawaler. Na wierzch wkładał 11 �jednak ponadto „kaftan". Przodownik ubierał się tak jak żonaty, a na wierzch dodatkowo wkładał „katanę", na szyję zaś nie podszyjnik lecz „jedwabnicę". Poza tym wkładał on na kapelusz wieniec obrzędowy, wykonany ze wszystkich zbóż i kwiatów polnych i ogro­ dowych ułożonych w koronę (ryc. 3). Wieniec ten, przy wtórze pieśni: „Plon, niesiemy plon" oddawał przodownik w ręce gospodarza. Podczas innych uroczystości mężczyźni wkładają kompletny strój świąteczny i jedwab­ nicę. Na defiladach i procesjach kawalerowie noszą „kaftany", a żonaci „katany". Baczną uwagę zwracają na połysk butów i świecących guzików. Dawniej kiedy noszono pow­ szechnie „kropowe" buty, wiele czasu poświęcano na właściwe, gęste i wyraźne ułożenie fałd na butach. 6. S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS STROJU MĘSKIEGO Nakrycie głowy Jak wynika z materiałów ikonograficznych pochodzących z połowy ub. stulecia chłopi z Poznańskiego, zarówno starsi jak i młodsi nosili włosy długie (rys. 4), opadające poniżej uszu. Czesano je w przedział, czyli „ścieżkę" na środku głowy. Brody mieli golone, nato­ miast u wielu spostrzega się wąsy. W lecie na głowę wkładano kapelusz słomiany z wielkim rondem (ryc. 5). W dni robo­ cze jak i odświętne noszono przeważnie filcowe kapelusze koloru czarnego. Kapelusz taki posiadał szerokie rondo. Dookoła główki miał czarną, około 4 cm. szeroką wstążkę, z lewej strony zawiązaną w kokardę, za którą kawalerowie zatykali kwiaty albo kolorowe piórka. Kapelusz wkładano na głowę prosto, a denko wtłaczano do środka. Zimą noszono „czapy" barankowe, wysokie, walcowate z wklęśniętym dnem. Z tyłu barankowy otok był od góry do dołu rozcięty i związany na kilka barwnych kokardek. Kolberg wspomina, że podobne czapki noszono około r. 1875 w okolicy Poznania. Przy czapkach tych powie­ wały wstążki czerwone i błękitne, a niekiedy pawie pióra i wianek ). Taki kształt czap spotykamy na szeregu reprodukcji z połowy XIX w. przedstawiających Wielkopolan mieszka­ jących dookoła Poznania (ryc. 7). Chłopcy w tym czasie nosili czapy w rodzaju rogatywek, które z biegiem czasu, na przełomie XIX i XX wieku stały się głównym okryciem głowy mężczyzn dorosłych. Czapa kształtu rogatywki bez daszka (ryc. 4) była uszyta z sukna koloru czerwonego, z tego samego co podbicie kaftana i sukmany. Wysokość brzegu czapy wynosiła około 5 cm. dookoła była obszyta paskiem siwego lub czarnego baranka, składającym się z dwóch części. Krótsza część paska znajdowała się nad czołem, dłuższa obejmowała tył i boki głowy. Dłuższą część, nad głową, na denku wiązano tasiemką na pentelkę, a na mróz opuszczano na szyję (ryc. 6). Przy silnym mrozie opuszczone klapy zawiązywano pod brodę. Z przodu nad czołem pasek barankowy był zawsze podniesiony do góry, umocowany do pasa okala­ jącego głowę. Denko czapy nie było sztywne, dlatego krawędzie jej i narożniki również nie. były ostre. Denka czap były krojone z jednego kawałka albo z czterech (ryc. 8). Czapę wkładano tak, by jeden jej róg wypadał nad czołem, nie przechylano jej na bok. Noszenie na bakier uważano za swego rodzaju swawolę i wybryk. W ogóle czapa jest starym nakryciem głowy i sięga w Wielkopolsce XV wieku. W 1858 r. w Kiączyniu noszono czapki baranie, białe z pawim piórem (jednym lub paroma) — Kolberg ). Nakryciem głowy używanym głównie dla umarłych była t. zw. „duchenka" tj. czapka, szyta z cienkiego, białego płótna. Składała się ona z paska materiału wyciętego w cztery duże zęby, które ze sobą zeszywano krawędziami. Brzeg pasa wynosił około 6 cm. wyso­ kości. Dolną krawędź przylegającą do czoła podwijano. Duchenkę wkładano tak, aby czoło było odkryte, a włosy zasłonięte. 16 17 Koszula Koszula robocza, kroju „poncho" podłużnego (Tabl. II, 1) sporządzona była z białego, lnianego płótna własnej roboty. 12 �Stan koszuli składał się z jednego kawałka materiału złożonego na pół, z otworem okrągłym na głowę i pionowym przecięciem na piersiach. Na ramionach posiadała naszyte dla wzmocnienia naramienniki, naśladujące przyramki. Rękaw składał się z jednego głównego kawałka, mankiecika około 5 cm. szerokości oraz kwadratu złożonego po przekątni, posze­ rzającego rękaw pod pachą. Kołnierzyk pionowy wywijany na zewnątrz podobnie, jak i mankiety zapinany był na guzik. Koszule odświętne wykonywano również z białego płótna, delikatniejszego jednak niż do pracy. Filipowski ) w opisie: „Szamotulskich strojów ludowych" wzmiankuje, że latem mężczyźni wkładali także zielone koszule ). O kolorze zielonym w stroju ludowym na sąsiednich Pałukach wspomina również Poznańczyk ). Koszule odświętne różniły się od roboczych większą szerokością rękawa oraz krojem kołnierzyka, który zdobiono białym haftem atłaskowym w postaci pęczków, gwiazdek, ściegów o kształtach litery Y itp. Zdobioną część kołnierzyka wywijano około centymetra na zewnątrz i przykrywano nim częściowo chustę zwaną jedwabnicą. Obecnie na niedzielę i święta nosi się koszule fabrycznej produkcji bez kołnierzyków. W miejsce ich wkłada się specjalny półkoszulek z białego, delikatnego płótna, który z przodu zapina się na guzik (ryc. 9). Półkoszulek ma długości około 20 cm, szerokości 24 cm, i jest środkiem od przodu roz­ cięty. Część tylna zachodząca na plecy szeroka jest na około 8 cm, stojący kołnierzyk wysoki na około 4 cm. Po zawiązaniu na szyi jedwabnicy górna krawędź kołnierza szero­ kości około 1 cm wywija się na zewnątrz. Koszule robocze jak i odświętne wpuszczano do spodni. Odmianą koszuli był „czechoł", wierzchni ubiór wkładany do grobu. Szyto go z bia­ łego, taniego płótna (ryc. 10). Składał się on z jednego płata materiału i dwóch rękawów W głównym płacie znajdował się otwór na głowę nieobrębiony, a powycinany w ząbki Materiał pod szyją zbierano na silną, czerwo­ ną nitkę i ściągano. W miejscu związania nici z przodu, pod szyją, układano w kokardkę czerwoną wstążkę, której końce rozkładano zmarłemu na piersi. Rękawy przy dłoni rów­ nież wycinano w ząbki, mniejsze jednak niż wokół szyi. Rękawy związywano przy dłoni czerwoną wstążeczką, tworząc przez to rodzaj mankietu „Czechoł" sięgał do końca stóp. 18 18 19 Ubiory szyi Na szyję zakładano w miejsce obecnie przez ogół noszonych krawatów „podszyjniki", „wełnianki" i „jedwabnice". Podszyjnik zwany też „fartuszkiem" lub „bindką" (ryc. 11) szyto zawsze z czarnego materiału, z rypsu lub sukna, lewą stronę podszywano lnianym płótnem. Na prawej stronie wyszywano kolorowymi nićmi: czer­ wonymi, błękitnymi, różowymi i żółtymi roz­ maite ozdoby, najczęściej serca w różnych odmianach. W wyszywankach tych przeważnie stosowano ścieg płaski, przed igłą, łańcusz­ kowy i dziergany. Podszyjniki wyszywały dziewczyny swoim chłopcom, lub innym osobom w dowód sympatii. Podszyjniki noszono R y c . . Szamotulanin w obrzędowym wieńcu żniwnym na kapeluszu. Fot. A. Glapa 3 1 *3 �Spodnie Najstarszym rodzajem spodni, wspomi­ nanym przez lud są t. zw. „portki na sęku" (T. II, 2). Nie miały one rozporka z przodu tylko po bokach zapinano je na guziki. Spodnie te posiadały doszyte dwa paski, z których górny obiegał talię dookoła, dol­ ny zaś wszyty był na biodrach. Obydwa paski zapinały się z przodu na guziki. Mię­ dzy dolny pasek a boczny szew nogawek wszyty był dla ozdoby niewielki trójkątny płatek o wolnym boku nieco wklęsłym. Nogawki „portek" dosyć szerokie, wpusz­ czane w buty, u dołu zakończone były przecięciem i tasiemką służącą do okręca­ nia powyżej kostki. Tasiemki nie wiązano, lecz podwijano pod przedni pierścień za­ winięcia. Poniżej bioder po obu stronach spodni znajdowały się kieszenie, w których noszono kolorową chustkę do nosa i ta­ bakierkę. Ryc. 4. Ubiory z okolic Kórnika z I połowy XIX w. Album K. W. Kielisińskiego. Poznań 1853 Do roboty szyto portki z płótna lnia­ nego, grubej roboty, odświętne z delikat- w niedzielę i święta, specjalnie w dni chłod­ niejsze po przyjściu z kościoła, „na wychod­ ne", lub idąc w odwiedziny do panny. Prze­ ważnie każdy młodzieniec miał dwa podszyjniki. Inną ozdobą szyi była „wełnianka". Był to wełniany pasek szerokości około 3 cm a długi około 1 m, z wełny lub bawełny koloru ciemno - czerwonego bez żadnych de­ seni, wyrobu fabrycznego. Zawiązując ją na kokardę pod brodą opuszczano długie końce na zewnątrz jaki. Wełnianka stanowiła ozdobę stroju żonatych mężczyzn. Na większe uroczystości, o charakterze obrzędowym mężczjźni zawiązywali na szyję jedwabnicę, chustkę jedwabną o wymiarach 60 x 60 cm, koloru zielonego lub chabrowego z „kaczorowymi", barwnymi paskami dookoła brzegów. Po zwinięciu jej w „kiszkę", w ru­ lonik po przekątnej, obwiązywano nią szyję, wykładając kołnierzyk koszuli na zewnątrz i przypinając go szpilkami, ażeby się nie od^ chylał. Końce jedwabnicy zawiązanej pod bro­ dą, w małą kokardkę, opadały swobodnie na dół. 14 Ryc. 5. Ubiór chłopa z okolic Poznania. Album K. W. Kielisińskiego. Poznań 1853 �niejszego a później z materiałów fabrycznych i z sukna. W początkach XX wieku „kawa­ lerka" nosiła prawie wyłącznie białe spodnie (ryc. 14) a żonaci czarne. Dawniej obok takich spodni synowie gospodarzy zamożnych nosili także „portki" skórzane ) lub „brzozowe" (biało-siwe) z mocnego, fabrycznego dość sztywnego materiału. Przed wyżej wspomnianymi noszono w okolicach Szamotuł portki o innym kroju. Portki te noszono na paskach skórzanych 3 cm. szerokości, którymi ściągano je w pasie. Paski zapinały się na spinkę i były zdobione nacięciami i dziurkami. Oryginałów jednak w czasie badań nie znaleziono. Wiadomość, powyższe pochodzą tylko z ustnej tradycji^ ze wspomnień. Kalesony zwane tu „gacie" wkładali jedy­ nie mężczyźni bardziej wrażliwi na zimno i to w dnie chłodniejsze. Szyto je z szarego barchanu, gładkiego lub w różową kratę, albo w inny deseń. Ich kroju i opisu podać nie 20 Ryc. 6. Chłop z okolic Kórnika. Album W. K. Kielisińskiego. Poznań 1853 mogę z powodu braku oryginalnych okazów lub ścisłych opisów. Obecnie noszone są gacie fabrycznego, znormalizowanego kroju z płótna lub flaneli. Zimą starsi mężczyźni nakładali „skopioki". Były to spodnie szyte z owczej, wyprawionej skóry, futrem do wewnątrz. Pod skopioki w celu zabezpieczenia się od „ciągu" zimą nosili cienkie gacie płócienne. Krój skopioków, na które natrafiono w Kąsinowie u Stanisła­ wa Augusiaka nie różnił się od spodni dziś powszechnie noszonych. Kurtki Ryc. 7. Strój z okolic Poznania. Kaftan i katana jednakowej długości. Kołnierze pionowe. Album W. K. Kielisińskiego. Poznań 1853 „Jaka" była wierzchnim odzieniem (Tab. II , ryc. 14). „Jaki" szyto z sukna koloru czerw onego, „marynusowego" (czerwonego w des eń z czarnych gałązek) i zielonego. Były one podszyte flanelą, białą lub siwą. Najstarsze po bokach miały kieszonki. „Jaki" sięgały do bioder a nawet częściowo je zakrywały, w pasie 15 �Ryc. 8. Dwie odmia­ ny kroju rogatywek szamotulskich były lekko wcięte. Z biegiem czasu „marynus" podobnie jak i materiał zielony został zastąpiony suknem czerwono-amarantowym. „Jaki" tego rodzaju przetrwały do dzisiaj jako odzienie świąteczne (ryc. 14). Ozdobę „jaki" stanowi obszycie wykonane przy pomocy sznurka, mosiężne guziki i wzory wyszywane na kołnierzu. „Marynusowe" „jaki" obszywano czarnym sznurkiem na kołnierzu, wzdłuż górnej krawędzi, przedniego rozcięcia i przy kieszonkach, a czerwone „jaki" — białym. Zazwyczaj nowych „jak" na codzień nie szyto, do pracy używano tylko podniszczonych. Z chwilą gdy „jaki" zaczęły wychodzić z użytku na ich miejsce rozpowszechniły się kami­ zelki a ostatnio swetry wyrobu fabrycznego. Kamizelki (Tabl. I I , 3) miały przody wykonane z czarnego sukna, tył z materiału podszewkowego również czarnego. Z lewej strony kamizelka podszyta była materiałem lśniącym, w wąskie, ciemne paski, obecnie stosowanym zwykle w odzieży miejskiej na podszewkę do rękawów. Kamizelki zapinały się na jeden rząd małych guziczków sięgających pod szyję. Posia­ dały one niski kołnierzyk, z boków zaś u dołu po jednej kieszeni. Ryc. 9. Półkoszulek zastępujący dawną koszulę odświętną, rysunek po stronie lewej przedstawia wygląd całości, po prawej krój, płat prostokątny stanowi kołnierz. Rys. A. Glapa 16 �Tablica I STROJE SZAMOTULSKIE Malowały: Wanda Manteajel i Marta Kock �Kaftan Na czerwoną „jakę" nakłada się kaftan (Tabl. II, 5, ryc. 15), sięgający do kolan, bez rękawów. Materiałem jest czarne, w dobrym gatunku, sukno. Głównymi częściami kaftana są dwa płaty przednie i plecy, posiadające poniżej pasa charakterystyczny, cienki, szeroki w pasie na 3 cm. a na dole 6 cm. „język", stanowi on przedłużenie płata pleców od pasa do dolnej krawędzi kaftana. W dalszej części kaftana od strony pleców wszyte są dwa płaty boczne, zszyte z części i ułożone w gęste fałdy. Kaftan posiada kołnierz i dwie kieszenie, część górna kaftana do pasa jest uszyta do figury, dolna od tyłu i z boków jest fałdowana. Po każdej stronie środkowego „języka" wypada 17-19 fałdów, biegnących często w jednym kierunku- ~Ryc. 10. Krój męskiej koszuli śmiertelnej, zwa­ nej „czechoł" Ryc. 11. Podszyjnik. Rys. A. Glapa Długość dolnej krawędzi kaftana dochodzi do 3 m, z tego na „język" i fałdy przypada około 2 m, a na boczne płaty 1 m. Ażeby uchronić fałdy od rozchodzenia się, zaszywa się je z lewej strony lekko nicią w odległości 15 i 24 cm poniżej pasa. Ozdobą kaftana jest 24 guzików mosiężnych o średnicy 0,9 cm, przyszytych z przodu w odległości 3-4 cm jeden od drugiego i na klapach kieszeni. Dziurki na guziki obszywa się czerwoną wełną, ściegiem dzierganym. Stojący kołnierz kaftana, wyłogi na piersiach i kieszenie zdobione są maszynową stebnówką (ryc. 12). Na płatach przednich, niektórych kaftanów spotyka się monogramy i daty sporządzenia ubioru, wyszywane z boków wzdłuż dolnej krawędzi. Kaftany szyte były na czerwonej sukiennej podszewce. Kaftana nigdy nie zapinano na guziki. Nosiło się go głównie w lecie, był on ulubionym wierzchnim strojem „kawalerki", żonaci nosili go głównie przy domu. — Atlas s t r o j ó w . I �Ryc. 12. Stebnowane ozdoby przy kołnierzu, kieszeni i wyło­ gach kaftana, a. kołnierz, b. wy­ łogi, c. kieszeń Ryc. 13. Wyszycia stebnówką na katanie męskiej, a. wyłogi, b. mankiet a Płaszcze Idąc w odwiedziny mężczyźni tak w lecie jak i w zimie wkładali na kaftan „katanę", która nie tylko była wierzchnim odzieniem ale również oznaką pewnej powagi i odświętności. Katana różni się od kaftana tylko długością i tym, że posiada rękawy (ryc. 16). Rękaw krojony jest z dwóch kawałków tkaniny (Tablica I I , 4). Posiada wykładany mankiet szerokości około 7 — 9 cm tworzący przerwę 7 cm od strony tylnej, gdzie znajduje się w rękawie mały rozporek długości do 10 cm, zapinający się na haftkę i haczyk. Rękaw podszyty jest flanelą. Tylny jego szew schodzi się u góry ze szwa- 18 �Ryc. 16. Ubiór mężczyzn żonatych z okolic Szamotuł. Fot. A. Glapa mi łączącymi płaty pleców. Ozdobą rękawa jest mankiet posiadający wyszycia maszy­ nowe, wykonane brązowymi lub czarnymi nićmi podług wzoru podanego na ryc. 13 Katana sięga mniej więcej do kostek. Guzików ma tę samą ilość co „kaftan" tj. 24, jednak o średnicy większej, wynoszącej 2,2 cm. Metalowe guziki musiały być zawsze starannie wyczyszczone. Ażeby przy czyszczeniu guzików nie brudzić materiału, używano specjalnych podkładek (ryc. 17). Od strony podszewki w celu zapobieżenia rozchodzeniu się fałdów są one zeszyte podobnie jak przy kaftanie. Katana jest szersza od kaftana. Dolna jej krawędź po rozłożeniu ma długości około 3,30—3,50 m. „Katanę" podobnie jak „kaftan ' nosi się zawsze rozpiętą. Dzisiaj spotyka się prawie wyłącznie kata­ ny i kaftany koloru czarnego. W połowie XIX w. noszono głównie granatowe (ciemno-modre). Kolor czarny przeniknął na teren Szamotulszczyzny z pow. obornickiego. - W dni powszednie a nieraz i w niedzielę w celu zabezpieczenia się przed niepogodą nakładano „kamzelę" tj. płótniankę, skrojoną zupełnie podob­ nie do katany, ale szytą z grubego płótna, farbionego na granatowo. Kamzele noszone raczej przez uboższych nie weszły w skład reprezentacyjnego ubioru szamotulskiego. Dodzierane przez właścicieli do ostatka, a następnie darte na szmaty, nie zacho­ wały się do dnia dzisiejszego, skutkiem czego obec­ nie w terenie nie są już nigdy spotykane. Do pracy w dni dżdżyste i chłodne tak kawaIerowie jak i żonaci wkładali grubsze płaszcze z materiału kosmatego, szorstkiego t. zw. „moloki". 2' b k ł a d k i do czyszczenia guzików, a) klapki, b) blaszka. Rys. A. Glapa a R y c J 7 Pod 19 �Ryc. 18. a, b — krój kożucha, c, d — pętelki do zapinania, e — naszywka safianowa, kryjąca szew Molok prawdopodobnie w kroju dość znacznie różnił się od katany i płótnianki, zasadniczą różnicę jednak stanowił brak fałdów z tyłu i jeden rząd guzików do zapinania. Bliższych szczegółów dotyczących tego odzienia nie udało się zebrać. Ryc. 19. a i b. Szamotulanin w dawnym kożuchu Kożuchy Zimą wdziewano kożuchy (ryc. 6). Szyto je przeważnie z białych owczych skór, na kołnierz i mankiety brano czarne skóry, runem na wierzch. Przednia część kożucha skła20 �Ryc. 20. Buty kropowe dała się z dwóch „skrzydeł", z których każde tworzyło trzy kawałki skóry. (ryc. 18 a, b). Lewe skrzydło miało dodatkowy trójkąt, w krawędziowym pasku, na którego środku była przyszyta pętelka do zapinania. Miejsca zeszycia poszczególnych części były ozdobione paskami 8 mm. szerokimi, które były naszyte na szwach. Kołnierz składał się z kilku, a nie­ kiedy kilkunastu kawałków skóry. Kożuch zapinał się na pętelki i na 4 guziki, zrobione ze zwiniętego paska skóry (ryc. 18 c, d). Przy szyciu z boków jak i przy kołnierzu pomiędzy zszywane dwie skóry wkładano, dla wzmocnienia, wąski na 1 cm pasek skóry. Krawędź dolna, krawędzie skrzydeł, a także miejsce wszywania kołnierza było obrębione. Kożuch sięgał prawie do kostek (rys. 19). Po uszyciu kożucha noszono go przez 3-4 lat bez poszy­ cia. Później poszywano go z wierzchu suknem, koloru ciemno - siwego lub czarnym W połowie XIX w. kożuchy zdobiono kolorowymi wyszywankami ). Bogatszy kawaler musiał mieć kożuch, z kawalerem nie posiadającym kożucha zamożne dziewczyny nie rozmawiały w miejscu publicznym. Prócz opisanych wyżej noszone też były dawniej zwłaszcza przez ludzi podeszłych wie­ kiem krótkie kożuszki bez rękawów. Nie posiadały one kołnierzy, z przodu zapinały się na jeden rząd guzików. Kożuszki te noszono wprost na koszuli, na przełomie XIX i XX wieku zostały one wyparte przez jaki i kamizelki. 21 Ryc. 21. „Pachołek" do zdejmowania butów Obuwie Na nogi wkładano buty z cholewami t. zw. „kropusy' lub „okulokr'. Przed wciągnię­ ciem butów, nogi zawijano w płaty onuc, które wykonywano z mocnego, grubszej roboty lnianego płótna, później na onuce używano juty. W wypadku kiedy buty były za wielkie wkładano w nie słomę, ale nie ucinaną, lecz ręcznie ucieraną do odpowiedniej 21 �długości. Ucieranie słomy zapobiegało tworzeniu się ostrych ścięć słomy, co chroniło buty od szybkiego niszczenia, a nogi od kłucia. Na codzień noszono buty robocze „kujuny". Miały one cholewę skórzaną czarną, podeszwę drewnianą, do której przybijano dookoła drutem i gwoździami klamerkowatymi cholewę. Podobnie były wykonane ,.okuloki" — obuwie skórzane z podeszwą drewnianą zapi­ nane z przodu na spinkę, sięgające do górnych krańców kostek. W niedziele i święta oraz w dnie uroczyste „kawa­ lerka" nosiła buty z cholewami ,.kropusy", całe ze skóry bydlęcej (ryc. 20). W kostce posiadały one fałdy t. zw. „harmoniką". Dbający o swój wygląd kawaler starał się zawsze, aby harmonika miała osiem zagięć. W celu zapobieżenia obtarciu napiętków przy zdejmowaniu buta na „pachołku'" (ryc. 21) wielu dawało sobie robić z tyłu, przy obcasie rodzaj wyrostka, o który zahaczano but przy zsuwaniu go z nogi. Do zakładania butów służyły spe­ cjalne haki, które nadziewano na ucha znajdujące się wewnątrz butów przy górnej krawędzi. Haki posiadały wygodny uchwyt. Żonaci mężczyźni chodzili w butach bez fałdów albo mających ich znacznie mniej niż osiem. Fałdy te same się układały. Wyjątek stanowiły wypadki, kiedy żonaci „kropusy"' nosili z kawalerskich czasów. Oba rodzaje butów były czarne i sięgały do kolan. Obcasy butów mężczyzn żonatych były średniej wysokości (ok. 3 cm) o podstawie dość szerokiej, znacznie szerszej niż w bu­ tach kawalerskich. Podbijano je podkówkami. Dodatki do męskiego ubioru Idąc na zabawę, czy też do kościoła albo na targ, kawalerowie zabierali ,.lolę". Była to laska swojej roboty z drzewa wiśniowego albo dębowego z poobcinanymi sękami. Górną część, służącą za uchwyt, miała giętą nad parą albo ogniem (ryc. 22). Trzcinowe laski posiadali starsi mężczyźni, uchodziły one za lepsze i bardziej ele­ Ryc. 22. Lola — laska wykonana ganckie, były więc pożądane przez młodych, którym z drzewa jałowcowego, ozdobiona czasami też się udawało nabyć taką laskę. Zimą noszono rzeźbami na sękach. Rokitnica, rękawice swojej roboty, wełniane, o jednym palcu, koloru pow. Poznań, około 1910 r. Fot. kożucha. Drobiazgami należącymi do kompletu ubioru Leon Perz — Muzeum Narodowe, i wyposażenia męskiego była wielka około 60 x 60 cm Poznań czerwona chustka do nosa i tabakierka z rogu służąca do przechowywania tabaki do zażywania. Uzupełnieniem stroju u młodych parobczaków był nóż o rogowej rękojeści noszony bez pochwy na skórzanym pasku po prawej stronie ). 22 �Tablica II. Kroje ubiorów męskich. 1) koszula, 2) spodnie, 3) kamizelka, 4) katana, 5) kaftan, 6) jaka Uwaga: Rysunki krojów utrzymane są w podziatce 1:30, rysunki orientacyjne w podzialce 1:60. Linia pełna, przekreślana oznacza szew krawiecki, linia przerywana miejsca zagięcia. Przy rysunkach 1, 3, 4, 5, 6 K = kołnierz. Rysunki krojów wykonane zostały w Sekcji Poradnictwa PTL przez Z. Onyszkiewicz pod kierunkiem R. Reinfussa na podstawie szkiców terenowych, dostarczonych przez autora. Tablice rysowała Czesława Lewandowska ; 23 �7. OGÓLNY OPIS UBIORÓW KOBIECYCH Podobnie jak w stroju męskim i w stroju kobiecym zachowały się do dziś jedynie niektóre odmiany. Obecnie możemy wyróżnić trzy rodzaje kobiecego ubioru szamotulskiego, związanego ściśle z wiekiem i stanem kobiet. Do nich należy błękitem lśniący strój dziewczyn, biały a skromny strój starych panien i uroczysty, obrzędowy strój starszych kobiet. Strój ten noszony jest przez kobiety wyłącznie w dnie uroczyste, świąteczne. Znacznie rzadziej wkładają go na uroczystości rodzinne. Niekiedy pewne części dawnego ubioru, jak „czepek", „gorsik ', „jaczki ', spódniki i zapaski używane bywają przez kobiety w wieku podeszłym. Do zachowanych po dzień dzisiejszy części ubioru kobiecego zaliczyć należy „koszulkę", „sznurówkę", „jaczkę", „piekielnicę ' (spódnik), ..fartuch ', „czepek ', „gorsik", „spencerek", „kabat", „rurok", „płachtę ', ..drewniaki '. - - - - - - - Różnica między wspomnianym strojem odświętnym, obrzędowym a ubiorem roboczym polega głównie na kolorach materiału i odmiennym kroju. Do sianokosów kobiety wkładały na głowę białą chustkę batystową z koronką lub w drobne kwiatuszki na białym tle, złożoną po przekątni i związaną pod brodą. „Gorsik ' na szyję zapinała odświętny, tiulowy lub batystowy. Korale na szyi nosiły tylko panny, zawiązując je z tyłu czerwoną lub różową wstążeczką 3 cm szeroką na dość wielkiego „motyla". Sznurówki nosiły w krateczkę, już to w kwiatki w jasnym odcieniu. Kiedy było chłodniej, szczególnie z rana, pracowały w jaczkach koloru jasnego, w kwiatki, groszki lub paseczki. Po zdjęciu ich było widać białe koszule z krótkimi rękawami. Spódniki miały na sobie dwa: płócienny, biały, czasem różowy, z cienkiego materiału i drugi, wierzchni o jasnym odcieniu, w kwiatuszki. Zapaska ze specjalnego płótna w paseczki niebieskie lub inne na białym tle. Na bose nogi wkładały drewniaki z topolowego drzewa, mające w miejscu na piętę, przyklejoną ceratkę kolorową w różne desenie (ryc. 23), tą łatką różniły się one od zimowych drewniaków. - Do żniw „ubieroczki" tj. kobiety podbierające zboże i wiążące je w snopki, wkładały na siebie — podobnie jak do sianokosów — chustkę białą, koszulę, „sznurówkę ', cienką, starszą „jaczkę". Na przedramię od napięstka aż poza łokieć wciągały stare pończochy ze stopami obciętymi, przywiązane tasiemkami, w celu zabezpieczenia rąk od ostu i ścierniska. Spódniki nakładały cienkie, starsze, zużyte. Zapaska robocza była uszyta ze starego worka. Miała ona poza zwykłymi tasiemkami jeszcze dwie z tyłu, na wysokości kolan, którymi „ubieroczki ' związywały zapaskę, dla zabezpieczenia jej przed rozchylaniem się. Na nogi wkładały stare pończochy i takież trzewiki albo drewniaki. Na drogę do domu, kiedy wypadało iść przez wieś, przebierały się czysto i starannie, tak jak do sianokosów. - - W czasie dożynek przodownicą niosącą wieniec zawsze była panna. w strój odświętny, przypinając dodatkowo do czepka, po bokach gałązki było ciepło, ubrana była w biały spódnik, możliwie najładniejszy i białe było chłodniej, pończochy czarne i takież trzewiki, sznurowane. Wieniec na porcelanowym talerzu. Dwie, towarzyszące jej po bokach, dziewczyny również były ubra­ ne w strój odświętny, ale nie miały rozma­ rynu na czepkach. Inne kobiety szły w czep­ kach i w jaczkach. Letni strój dziewczęcy składał się z koszuli białej, z krótkimi rękawami, „barchanki" (haleczki), sukienki z cienkiego materiału, zapaski płóciennej białej lub w barwne paski i „gorsika". Zimą dziewczyny nosiły te same części 24 R y c Ubierała się ona rozmarynu. Jeśli pończochy, gdy niosła w rękach ż a n y przez kobiety w czasie sianokosów. Rys. A. Glapa 2 3 D r e w n i a k U yW �Ryc. 24. Narzeczeni z „wianuszkami", przypiętymi do nakryć głów. Fot. A. Glapa stroju, szyte jednak z cieplejszych materiałów i dodatkowo wkładały „gacie", „kabatek" wełniane pończochy, czapkę, rękawice, trzewiki lub drewniaki, często okrywały się chustką. Codzienny roboczy strój „dziewuchy' — panny składał się z białej koszuli, „sznu­ rówki ' — staniczka obcisłego - sznurowanej lub zapinanej z przodu, z dwóch spódników — czerwonego spodniego i wierzchniego koloru ciemno-szarego tego samego co „jaczka" — „jaczki" — bluzki, zapinanej z przodu sięgającej po biodra. Całość uzupełniały zapaska, ..drewniaki ' na nogach, „gorsik" — biały, okrągły kołnierzyk — korale czerwone i chusteczka na głowie. Strój mężatki odróżniał się od panieńskiego mniejszą jaskrawością kolorów Mężatki z zasady nie nosiły korali. Na głowę natomiast wkładały czepek a na niego dopiero chustkę „delinową" z cienkiej wełny, koloru pomarańczowego, fabrycznej roboty. 1 - Staruszki nosiły się podobnie jak mężatki z tą różnicą, że zwykle odzież ich była grubsza. Charakterystyczną cechą ich stroju było noszenie niemal przez cały rok barwnych „wełnioków" — spódników i „płacht", „pstruch" — grubych chust kolorowych. Tymi ostatnimi chętnie także okrywały się młodsze od nich mężatki, ale tylko w zimie. Poza wełniokami, płachtami, do typowo zimowych części odzieży należały: spencerki, gacie, trzeci spódnik, nakładany na wierzch, kabat i rękawice. Kobiecy strój obrzędowy jest podobnie jak męski odświętnym strojem, wzbogaconym pewnymi szczegółami. Panny, niosąc dziecko do chrztu, wkładały odświętny strój letni lub zimowy. Zwykle dodatkowo przypinały sobie do czepka z obu stron gałązki rozmarynu lub mirtu z kwia­ tuszkiem pelargonii, opadającym do dołu. Mężatki, będąc matkami chrzestnymi, nosiły podobny strój jak panny. Zimą wkładały kabat z fałdami, czepiec przystrojony jak po oczepinach, gdy były wyprowadzane z komory W lecie ubierały się w najciemniejsze kolory. 25 �Narzeczeństwo. Panny na wydaniu musiały mieć granatowy spódnik, mierzący około 4 m w obwodzie, układany w fałdy, obszyte u dołu dwoma wstążkami, czerwoną a nad nią niebieską, każda szerokości około 4 cm. W okresie zapowiedzi dziewczyna zaręczo­ na nosiła biały, czysty czepek, do którego po obu bokach przypinała ..wianuszki ', składające się z gałązki rozmarynu, świe­ cidełek i „galonu ' (pociętego staniolu) prze­ wiązanego wpoprzek, na przemian, białą i czerwoną wstążeczką. Gałązka taka miała 6-7 cm długości (ryc. 2, 24). - - Zasadniczymi częściami stroju ślubnego młodej pani były: biała koszula, takież gacie, sznurówka, na którą wkładano w zimie dodatkowo flanelową jaczkę, kabat i trzy spódniki. Pierwszy był czerwony, flane­ lowy, drugi biały z szeroką koronką i haf­ tem, trzeci czerwony sukienny, później w miejsce sukiennego noszono czasami ..marynusowy'. Zapaska była biała, tiulowa, bogato wyszywana lub batystowa z szero­ kim na 50 cm haftem czy koronką ręcznie wykonaną. Spod kabatu były widoczne na 5-7 cm haftowane tasiemki („bandki ') za­ paski. Pończochy i trzewiki były czarne Na szyi ..gorsik", dwa rzędy czerwonych korali i dwa białych. Pod korale i gorsik Ryc. 25. Sposób wiązania wstęg przez pannę narzucały panny jedwabnicę, złożoną \,o młodą, idącą do ślubu. Rys A. Glapa przekątni, opadającą trójkątem na plecv, a z przodu na przestrzeni około 20 cm scho­ waną pod kabatem. Końce jedwabnicy wychodziły spod zapiętego kabatu. Jedwabnicę w ten sam sposób zarzucały i mężatki na ubiór świąteczny i weselny. Starannie i bogato przystrajano głowę panny młodej. Włosy czesano w przedziałek na środku i zaplatano zgodnie z umo­ wą z druhnami w jeden warkocz opuszczony z tylu, albo we dwa, ułożone z tyłu, ponad karkiem, w ósemkę. Na głowę wkładano mały płócienny czepek, który przypinano do włosów szpilkami. Na nim upinano w karby trzy wstążki: czerwoną lub różową, niebieską i białą. Wstążki te miały obrzeżenie odmiennej barwy. Potem przypinano we wklęsłości karbów ..wianeczki" składające się ze wstążeczek, galonu i gałązek rozmarynu, tak że wianeczki wystawały ponad wstążki ułożone w karby. Wianeczki zakrywały czepek, a odsła­ niały od strony czoła włosy na szerokość około 2 cm. Z tyłu do czepka i włosów młoda pani miała przymocowane dwie wstęgi, zawiązane w „motyla" ułożone jedna nad drugą, silnie przymocowane. Spodnia wstęga była czerwona, w kwiaty białe i zielone, wierzchnia biała, w kwiaty czerwone. Wstążki te były związane wstążeczką koloru różowego, zawią­ zaną również w ..motyla", w którego środku była wpięta szpilka z kolorową szklaną główką (ryc. 25). Długie wstążki opadały kilkanaście centymetrów poniżej kabata Tak ubrana młoda pani szła 50 lat temu do ślubu. Po powrocie z kościoła w tym stroju tańczyła i jadła. Po posiłku zdejmowała kabat a mężczyźni katany. Przed 30 laty młoda pani do ślubu wkładała białe spódniki, białe jac7ki i przypinała z tyłu do włosów szeroką na 20 cm wstążkę, opadającą prawie do długości spódników, bogato zdobioną mirtem. - Druhny były podobnie ubrane jak młoda pani. Nie miały tylko czerwonego spódnika, jedwabnicy i takich samych jak ona ozdób na głowie, lecz barwne wstążki i wieńce ze świe­ cidełkami. 26 �Strój oczepinowy: Po oczepinach młodą panią wyprowadzano z komory bez „wieńców" na głowie, w miejsce których miała już czepiec. Po nałożeniu jedwabnicy przypinano do czepca z tyłu dwie barwne wstęgi, w których szła do ślubu, zawiązane w kokardy. Druhny (drużki) po oczepinach zdejmowały również wieńce z głowy, a w ich miejsce zakładały czepki panieńskie, do których przypinały sobie po bokach wianuszki tak jakby wszystkie teraz znajdowały się w okresie własnych zapowiedzi. Mężatki na wesele przychodziły w stroju świątecznym i w czepcach. Do trumny ubierano panny w strój odświętny, w czepek z upiętym po bokach mirtem. Młode mężatki w strój, w którym szły do ślubu tylko w czepcu bez wianuszków na głowie. Starsze mężatki ubierano również w strój odświętny, ale nigdy nie odziewano ich płachtą. Do trumny dawano książkę do nabożeństwa, różaniec i chusteczkę. Dawniej również igłę i nici wraz z łateczką z szytego ..czechoła", w którym jednak częściej chowano mężczyzn. Panny jak i mężatki ubierały się, idąc na pogrzeb, możliwie jak najskromniej i jak najciemniej. Nigdy nie wdziewały kabatów z fałdami Chusty, zapaski, pończochy nosiły czarne. Jeśli która kobieta nie miała czarnej zapaski, wkładała fioletową, niebieską albo prostą płócienną. Niektóre mężatki nosiły czepce i jedwabnice, ale wtenczas przykrywały je mocno czarnymi chustkami wiązanymi pod szyją, 8. OPIS S Z C Z E G Ó Ł O W Y UBIORU KOBIECEGO Okrycie głowy Najpowszechniejszym okryciem głowy stosowanym przez kobiety w dni robocze była chu­ stka z cienkiego materiału, płócienna, wyrobu fabrycznego w kratkę lub w kwiatki. W dni gorące nakładano białe chustki, o rozmiarach 80 x 80 cm. Skła­ dało się je wzdłuż przekątni a następnie wzdłuż złożenia wywija'o na wierzch na szerokość około 20 cm, ta część wypadała nad czołem. Rogi chustki zawiązywano na węzeł pod brodą. Same chustki na głowie nosiły również dziewczęta. Chustki wykonane z bardziej szlachetnych materiałów wchodziły w skład świątecznego ubioru głowy. W lecie kobiety wychodząc poza dom do miasta, czy do kościoła, szczególnie w czasie upału, w święto nakła­ dały białe woalowe chustki. Chustka taka była kwadrato­ wa, 1 x 1 m, obszyta koronką tiulową szerokości 4-6 cm. Wielkie chusty „deiinowe", 1 5 0 x 150 cm, będące oznaką zamożności i „parady" nosiły przeważnie córki bogatych gospodarzy. Posiadały one frendzle 10 cm długości. Otoczone były szeroką okolnicą. Przełamywano je także po przekątni, wywijano pas około 30 cm i nakła­ dano na głowę, tak aby część czepka było widać nad czołem. Opadające końce chustki przewijano do tyłu i tam przewiązywano je w jeden węzeł, po wierzchu trzeciego rogu, który opadadając w tył sięgał do pasa. Gdy było cieplej, chust tych nie zawiązywano z tyłu, lecz boczne rogi opuszczano z przodu, wzdłuż rąk. Ryc 26. Ramki służące do układania Mężatki w dni robocze nakładały na głowę czepki szyte z białego płótna. Składały się one ze „środka", dwóch „kwaterek" i wiązadeł, krawędzie miały podwinięte, z tyłu zaś znajdowała się obszewka, przez którą przeciągano tasiemkę, służącą do ściągania czepca i przywiązyt l u l e k 27 �Ryc. 27. Haftowane wiązadła czepca. — Szamotuły Fot. A. Glapa wania go do głowy. Boki i przód czepka obszywano falbanką z koronki 1 cm sze­ roką. Przy prasowaniu zwykle ją mocno marszczono i rurkowano. Do bocznych części czepka przyszywano dwa wiązadła, szerokości 6-7 cm. Były one z gładkiego płótna. Wiązano je pod szyją w węzeł lub w „motyla", szerokości około 25 cm. Końce wiązadeł często przypinano do czepka, aby nie przeszkadzały w pracy. W dni świąteczne panny i mężatki no­ siły czepki ozdobniejsze. Najstarsze czepki wspominane obecnie przez lud były batys­ towe, następnie noszono niciane wykony­ wane szydełkiem, a ostatnio weszły w użycie tiulowe, które zachowały się po dzień dzi­ siejszy. Wszystkie były koloru białego. Kol­ berg ) w swych materiałach podaje, że w r. 1858 we wsi Sokolniki kobiety zamężne chodziły w złocistych czepkach a nieza­ mężne w „kapkach" białych. Również złotolite (Tabl. IV, 3), czepki nosiły kobiety w Kłodzisku. Czepki używane przez panny i mę­ żatki różnią się między sobą kształtem. Obecny odświętny czepek mężatki (Tabl.IV,l) jest tak samo skrojony jak opisany wyżej roboczy z tą jednak różnicą, że jest wyko­ nany z tiulu, a nad czołem i po bokach twarzy jest obszyty misterną „tiulką", uło­ żoną z kawałka tiulu przez przewijanie go na słomkach, czy patykach przy pomocy ramek (ryc. 26). Środek czepka, kwaterki i wiązadła są bogato ręcznie haftowane (ryc. 27). Środek czepka w celu dopasowania do głowy jest dwa razy zagięty (tabl. IV. 1 b). Czepek panieński wyróżnia się naszytymi jedna na drugą dwoma „tiulkami" oraz skromniejszymi wymiarami, posiada znacz­ nie mniejsze „kwaterki" i środek tak nało­ żony, że nakrywa tylko czubek głowy (ryc. 28, 29), natomiast u mężatek przykrywa uszy. Panny zakładają go trochę do tyłu. Tasiemki zawiązują pod brodę na „pentelkę", albo „motyla", tak aby dwa końce były równe i spadały lekko na piersi (ryc. 2Q). Od tyłu czepek spoczywa na włosach sple­ cionych w warkocze, które są ułożone nad karkiem w ósemkę, lub na jednym war­ koczu opuszczonym na plecy i zakończo­ nym „motylem" z różowej wstążki. Ko- 24 28 Ryc. 28. Szamotulanka w czepku panieńskim. — Szamotuły 1948. Foto-Kamera. Poznań �biety czeszą się gładko z przedziałem na środku głowy. Obok wyżej opisanego znana jest na terenie Szamotulszczyzny jeszcze odmiana czepka, noszonego podczas uroczystości wyjątkowo podniosłych. Po raz pierwszy wkładano go młodej mężatce na weselu po oczepinach. Czepiec ten składa się z 1 ka­ wałka tiulu (Tabl. IV, 2) z tyłu zmarszczonego przez wciągniętą w obręb tasiemkę. Czepiec od przodu był również marszczony i obszyty koroneczką. Po bokach na wysokości uszu przyszywano dwie półkoliste klapki tiulowe, otoczone koronką szerokości około 2 cm, zebraną w fałdy przy krawędzi „nauszników". Czepiec nakładano z czoła, lekko do tyłu. Wysuwające się z obrąbu tasiemki krzyżowano z tyłu, marszcząc czepiec, na­ stępnie przeciągano je do przodu i nad czo­ łem przy krawędzi czepca wiązano. Główkę omawianego czepca obwiązywano chustką (ryc. 30) t. zw. jedwabnicą, którą złożywszy po przekątni zwijano w cienki wałek, na­ stępnie upinano na czepiec. Skrzyżowane z tyłu końce chustki wiązane były nad czoRyc. 29. Szamotulanka w panieńskim czepku skła­ dającym się z dwóch tiulek. — Szamotuły 1948 łem w postaci kokardy czyli t. zw. „mo­ tyla", o skrzydłach długości 6 cm. Pozo­ stałe końce podkładano pod wianek jedwabnicy i przypinano szpilkami. Przy nakładaniu jedwabnicy uważano, aby biała koronka przyszyta do krańców czepca była widoczna. J e d w a b n i c ą " była to chustka jedwabna o wymiarze 1 1 0 x 1 1 0 cm, koloru niebies­ kiego, zielonego lub bordo, obramowana wzdłuż czterech boków sześcioma barw­ nymi, „kaczorowymi" paskami koloru amarantowego, zielonego i białego. Szerokość kolorowych pasków wynosi 1,2 cm. Jedwabnicę zwiniętą w wałek noszą mężatki na czepkach w formie wianka, (ryc. 30). Na ramiona z trójkątem opadającym na plecy nakładają ją panny, idące do ślubu i mężatki, jadące z nimi do kościoła. Ryc. 30. Szamotulanka — mężatka w czepku, skła­ dającym się z jednej tiulki, opasanym jedwabnicą Koszula Koszulę roboczą szyto dawniej z białe­ go płótna, samodziałowego. Z początkiem XX w. koszule noszone były już prawie 29 �wyłącznie z płótna wyrobu fabrycznego. Koszula posiadała krój ,.poncho" podłuż­ nego, od pasa w dół poszerzona była kli­ nami, wszytymi po bokach (Tabl. IV, 4). Sięgała do połowy łydek, przy szyi była marszczona i wpuszczona w oszewkę. Rę­ kaw, dość szeroki, sięgał powyżej łokcia. Pod pachą miał wszyty kwadracik, który często krojono łącznie z głównym płatem rękawa. Noszono też koszule z rękawami gładkimi, niemarszczonymi. Były one węż­ sze, od strony łokcia zakończone koronką ręcznej lub fabrycznej roboty. Koszule odświętne szyto zawsze z dwóch gatunków materiału. Część górną do pasa wraz z rękawami, t. zw. kabatek, wykony­ wano z delikatnego płócienka, perkaliku lub batystu, część dolną, t. zw. nadołek: z lnia­ nego grubszego płótna. Stan kabatka kro­ jono z jednego kawałka płótna złożonego Ryc. 31. Wielkopolanka z okolic Poznania w stroju na trzy części (Tabl. IV, 5). Przód jego ze­ z końca XIX w. Reprodukcja obrazu M.Jaroszyń­ szyty był na przestrzeni od połowy piersi skiego (1819-1901). Fot. Leon Perz - Muzeum do pasa. Górny koniec szwu dla zabezpie­ Narodowe, Poznań czenia przed rozpruciem obdziergiwano parokrotnie. Szwy naramienne przykryte były naszywanymi naramiennikami. Wykrój na szyję, dość obszerny, marszczony był obficie na przodzie, mniej od strony pleców i wszyty w wąski kołnierzyk-oszewkę. Po bokach na szerokości naramienników zmarszczek nie było. Rękaw szeroki na około 50 cm krojony był łącznie z kwadracikami, poszerzającymi go pod pachami. U góry na ramieniu rękaw był silnie marszczony, u dołu marszczono go równocześnie na całym obwodzie i wszyto w mankiet, szeroki na 5 cm. Krawędzie mankietów obszyte były koronką, około 2 cm szeroką ułożoną w zmarszczki. Miejsca połączenia koronki z mankietem, mankietu z rękawem oraz naramienniki zdobiono potrójną stebnówką. Dolna część koszuli, czyli t. zw. nadołek sięgała poniżej kolan. Składała się ona z dwóch płatów trapezowato skrojonych f z boku zeszytych. W zależności od szero­ kości materiału nadołki miały z boków kliny szerokości około 5 cm. Koszule zimowe nie różniły się krojem od letnich. Szyto je z materiałów cieplej­ szych: flaneli i barchanu. Odnosi się to do koszul roboczych. Koszule odświętne zimą wkładano często na koszule robocze, aby było cieplej. Koszuli roboczych używano z reguły jako koszul nocnych. Obecnie koszule szyje się krótsze i z jednego ma­ teriału. Bardzo często nosi się sam tylko kabatek. Kołnierzyki Ryc. 32. Gorsik ręcznej roboty. Kąsinów, pow. Szamotuły. Fot. A. Glapa 30 Uzupełnieniem koszuli był t. zw. "gorsik" czyli biały kołnierzyk. Jak wskazują zabytki ikonograficzne pochodzące z XIX wieku (ryc. 31) „gorsik" powstał przez oddzielenie od koszuli kołnierzyka stanowiącego daw- �niej jedną całość z koszulą. Około roku 1890 spotykamy jeszcze stare kobiety, które nosiły gorsiki, przyszyte do koszuli, zmarsz­ czone przy szyi przez ściągnięcie tasiemki przechodzącej przez oszewkę kołnierza. Gorsik szyto z różnych materiałów, z płócienka, tańszego batystu, fabrycznej koronki a często też z koronek robionych ręcznie (ryc. 32) lub (w ostatnich latach) z tiulu (ryc. 33). Gorsik starszego typu składał się z tasiemki szerokiej na około 2 cm, obejmującej szczelnie szyję i t. zw. „korony" tj. wszytej w tasiemkę marszczo­ nej krezy wykonanej z haftowanego maté. . . i riału lub koronki szerokości od 6-20 cm (ryc. 34). Nowsze gorsiki noszone z po­ czątkiem XX wieku miały doszytą od strony wewnętrznej koronkę ułożoną w fałdki szerokości około 2-4 cm. Gorsik zapinano z przodu na guzik. Dziurka niekiedy była zastępowana przez kółeczko wykonane z nici. Zależnie od przeznaczenia gorsika i wieku właścicielki drugą część opadającą na ramiona, plecy i piersi wykonywano z odpowiedniego materiału. Stare babki nosiły przeważnie gorsiki z płótna, skromnie haftowane i bardzo wąskie około 6 cm. Na codzień mężatki i panny nosiły przeważnie gorsiki o „koronie'' 10 cm, z płócienka, batystu, specjalnie szyte. Najpiękniejsze gorsiki nosiły dziewczyny w okresie poprzedzającym zamążpójście i do ślubu. Około r. 1890 rozpowszechniły się gorsiki tiulowe, do których poszczególne części można było kupić gotowe w sklepach. R y c 3 3 G o r s i k t i u I o w y ; S z a m o t u ł y F o t A G a p a d Ryc. 34. Krój gorsika. a) płat materiału, z którego wykonany jest kołnierz czyli „korona" gorsika, b) tasiemka Obejmująca szyję, przyszyta jest do niej gęsto zmarszczona „korona" oraz (również marszczona wąska stojąca koroneczka — c), d) gorsik zeszyty w całość i złożony do przechowania Gorsety Na koszule wkładały kobiety w dni robocze t. zw. „sznurówkę", był to rodzaj obcisłego gorsetu, szytego z płócienka kolorowego, w kratkę lub w kwiatki na ciemniejszym tle (Tabl. IV. 6). Sznurówki podszyte były flanelą lub płótnem lnianym. Ilość zaszewek z przodu była różna, zależnie od tuszy właścicielki. Sznurówki prócz tego, że ogrzewały, spełniały również i zadanie dzisiejszych biustonoszy. O d dołu były zakończone t. zw. „kiszką" — pasem wypełnionym szmatkami, który ułatwiał przymocowanie „spódnika". Sznurówki sięgały do pasa. Ozdoby na nich były wykonane z tego samego materiału co całość Składał się na nie sznurek, obciągnięty materiałem, wszyty na plecach w kształcie łuku mb ząbki, albo „plotki", zrobione ze sznurka plecionego, którymi obszywano wycięcia wkoło szyi i pachy (ryc. 35). Z biegiem czasu ozdoby te zastąpiono podobnymi fabrycznego pochodzenia. „Sznurówki" z przodu sznurowano, przewlekając tasiemkę przez oczka wykonane z obszewki, biegnącej wzdłuż krawędzi, później zaczęto stosować zapinanie na haczyk i haftkę. Sznurówki świąteczne w kroju niczym nie różniły się od roboczych. Szyto je z mate­ riałów wełnianych, atłasowych i aksamitnych koloru niebieskiego, błękitnego, różowego, - -31 �a Ryc. 35. Sznurówka robocza. Linia przerywana oznacza zaszewki. Rys. A. Glapa seledynowego, niekiedy zdobionego w kwiecisty deseń. Obecnie noszone są wyłącznie sznurówki koloru błękitnego ze satyny, jedwabiu lub lamy ozdobione białym obszyciem ze wstążki układanej w fałdki (ryc. 36). Na podszewkę sznurówek brano białe lniane płótno. Sznurówki mężatek w kolorze i kroju były takie same jak panieńskie. Odróżniały się tylko zdobieniami w postaci wąskiej wstążeczki, przyszytej w miejsce zmarszczonych i pofałdowanych wstążeczek ze sznurówek panieńskich. Inną odmianą ozdób były ząbki i „plotki". Zimą noszono sznurówki z cieplejszych materiałów koloru ciemniejszego. Bluzki Jako ubiór wierzchni noszono różnego rodzaju bluzki. Należały tu między innymi t. zw. „jaczki" szyte bądź z tego samego materiału co wierzchnie spódniki, bądź z innego nie tworzącego kompletu ze spódnikiem. Materiałem tym były cienkie płócienka zwane „nesel", koloru ciemniejszego, w jasne drobne desenie roślinne i geometryczne, wyrobu fabrycznego. Jaczki szyto bez podszewki. Długością swą sięgały do połowy pośladków. Nie były obcisłej luźno opadały z przodu i z tyłu. Plecy krojono z jednego kawałka, przód z dwóch (Tabl. IV, 7). Kołnierzyk, szerokości około 2 cm, lekko przylegał do szyi. Od wewnątrz podszyty był białym płócienkiem, które na 2-3 mm wystawało tworząc wypustkę. Zapinano go na guzik i pętelkę z nici a później na haczyk i haftkę. Z przodu jaczkę zapinano na 6-8 guzików, z płótna lub nici. Rękaw składał się z dwóch części (Tabl. IV, 7). Zakończony był przy dłoni małym mankiecikiem, wywiniętym na zewnątrz. Przy ramieniu rękaw wszyty był gładko lub w parę drobnych ,,zagiętek"-fałd. Dolna krawędź jaczki była ozdobiona falban­ kami 6-8 cm szerok. Przeważnie na ten cel odcinano krajkę, tak by nie potrzeba było obrębiać i by lepiej się fałdy układały. Jaczki noszono z rana, kiedy było chłodno. Z ociep­ leniem się zdejmowano je i pracowano w koszulach i sznurówkach. Na święta i niedziele szyto „jaczki" z materiałów cienkich, z przeźroczystych batystów, perkali koloru białego łub w drobne kwiateczki na białym tle. Często przez cienki materiał przeświecała sznurówka i bielizna. Krojem i szyciem nie różniły się one od jaczek robo­ czych. W ciągu kilku lat około r. 1895 przyszywano do jaczek, do dolnej krawędzi marsz­ czoną falbankę z tiulu szerokości około 12-15 cm, haftowaną w desenie, przy jaczkach ciemnych przyszywano tiul koloru czarnego, przy białych i jasnych koloru białego. Kobiety po powrocie z kościoła, czy z wizyty, zdejmowały wierzchni strój i chodziły po domu w sznurówce. „Jaczki" noszone zimą, szyto z barchanu białego lub szarego. Krojone były jak opisane wyżej letnie, ale nie posiadały kołnierzyka, rękawy miały bardziej obcisłe bez mankietów. Były krótsze, sięgały tylko do bioder. Koło szyi i rękawów, wzdłuż zapięcia i dolnej 32 �T a b l i c a III STROJE SZAMOTULSKIE Malowały: Wanda Manteufel i Marta Koch �krawędzi obszywano je taśmą albo cienkim materiałem, koloru czarnego. Nakładano je pod sznurówki. Prócz tych noszono także jaczki na podszewce wykonane w sposób opisany powyżej lub spencerki. ,.Spencerek" (Tabl. IV, 9) było to odzienie szyte z czarnego aksamitu w drobne kwiateczki żółte, zielone, czerwone lub z czarnego rypsu w drobny deseń zdobiony maleńkimi czerwonymi różyczkami. Używano też materiału jedwabnego, jednokolorowego w lśniące kwiaty. Na podszewkę brano w dobrym gatunku, siwy materiał i szare płótno. Plecy krojono z jednego kawałka, część przednią z dwóch, przy czym szwy przebiegały na barkach. Rękaw krojony z jednego kawałka i wszywany dość wysoko nie posiadał man­ kietu. Spencerek był obcisły i sięgał do pasa. Zdobił go niski kołnierzyk zapinany na haftkę i haczyk, posiadający od wewnątrz przyszytą białą wypustkę na 2-3 mm i widoczną na zewnątrz. Ozdobą rękawów przy napięstku była wąska na 8-10 mm koroneczka. Plecy zdobił wypukły wałek, taki sam jak przy roboczej sznurówce. Z przodu od pasa wzno­ siły się z każdej strony po dwie zaszewki, które uwypuklały kształt biustu i nadawały smukłość kibici. Spencerek zapinano na haftki i haczyki, u dołu okalał go pasek szerokości około 3 cm wykonany z tego samego materiału. Ubiorem odświętnym był „rurok" (Tabl. IV. 8). Posiadanie ruroka (ryc. 37), inaczej zwa­ nego ,.kabatem z fałdami", było ambicją każdej panny na wydaniu. Jako materiału na kabat używano czarnego sukna. Kolberg ) notuje, że około r. 1858 nosiły kobiety w Kiączyniu i Dobrojewie kabaty granatowe. Guziki były drewniane obszyte błękitno-modrym jedwa­ biem. Służyły tylko do ozdoby. Kabat zapinał się na haczyki i haftki przyszyte pod guzi­ kami. Podszewka kabata wzdłuż rozcięcia na przodzie była z czerwonego sukna, podobnie jak w sterczących fałdach, składających się z trapezów o wymiarach 4 x 8 x 1 0 cm. Resztę podszewki wykonywano z flaneli. Kołnierz szerokości 6,5 cm. podobnie jak i mankiety szyte były z samego materiału bez podszewki. Ząbki o głębokości 5 mm były nożyczkami wycięte i nieobrębione. Tył ruroka składał się zasadniczo z dwóch kawałków, z których każdy drobniutkimi zaszewkami podzielony był na 15 mniejszych części, przechodzących u dołu w „ruroki", doszywane w pasie. Przód tworzyły też dwie części, każda z nich miała 5 ruroków. Rękaw składał się z jednego płatu. Przy dłoni szeroki był zazwyczaj na 13 cm, a przy ramieniu na 22 cm. Na mankiecie szerokości 9 cm miał naszyte trzy guziki o średnicy 1,5 cm. Rurok ściśle przylegał do figury i sięgał bioder. 25 �S p ó d n ce Spódnice zwane tu „spódnikami" na codzień kobiety nosiły dwa a mianowicie: spódnik spodni i wierzchni. Spódnik noszony od spodu, t. zw. „piekielnica"', był zazwyczaj cały czerwony lub na czerwonym tle miał desenie geometryczne, np. kratkę, albo roślinne. Szyto go z t. zw. „barchanek"' — barchanu, ciepłego materiału wyrobu fabrycznego. Spódnik szyto z trzech szerokości czyli ..półeczek". Sięgał on do 10 cm powyżej kostek. W pasie układał się w fałdy, szerokości około 2 cm. Najwięcej fałdowano z tyłu i z boków, z przodu prawie wcale nie robiono fałdów, by nie stwarzać podejrzenia, że kobieta jest w odmiennym stanie. Fałdy układano w jednym kierunku. Z lewej strony, w miejscu zeszywania dwóch półek zosta­ wiano rozporek długości 28 cm. Z prawej strony, w miejscu ze­ szycia dwóch kawałków mate­ riału wszywano od spodu kie­ szenie. Ozdobą spódnika była „pliska"-pas delikatnego materiału szerokości około 10 cm w barwne kwiatki, którym podszywano dół z lewej strony. Dolna krawędź obszywana była „bortą"' tj. czar­ ną taśmą, z mocnego materiału, stroną strzępioną zwróconą ku dołowi, czarnym sznurkiem lub „zębami", zrobionymi z czarnej wełny na „iglicach" tj. drutach. Spódnik noszono na pasku, w który wszywano fałdy. Zapi­ nano go z lewej strony na guzik, względnie haftkę i haczyk. Na ten spódnik wkładano drugi, wierzchni. Był on zazwy­ czaj uszyty z tego samego ma­ teriału co „jaczka" - bluzka, t. j . z „neslu" — materiału popiela­ tego, czarnego, brązowego, mod­ rego w drobne desenie roślinne i geometryczne. Spódnik ten był Ryc. 37 Ubiory chłopów z okolic Kórnika według J. J. Lipińszerszy, Szyty Z 4 półek, poskiego. Piosnki ludu wielkopolskiego 1 cz. Poznań r. 1842 dobnie jak poprzedni. Różnicę stanowiła szara, gładka „pliska". Spódnik ten rzadko miał kieszeń. Przy pracy, gdy ubranie było narażone na zamoczenie, podwiązywano się sznurkiem razem z zapaską. Sznurek ten wykonywano w domu, z wełny, około 1,2 cm grubości. W lecie mimo upałów, w dni świąteczne nosiły panny trzy spódniki. Bezpośrednio na nadołek koszulki wkładano spódnik czerwony, „piekielnicę", bardzo rzadko barwy kawowej. Szyto go zupełnie podobnie jak piekielnicę roboczą, ale szerszą (4 półki) i ozdabiano na dole haftem wykonanym czarną wełną (ryc. 38). Na ten spódnik wkładano z kolei drugi, batystowy albo perkalikowy w białe wypukłe desenie, wyrobu fabrycznego. Krojono go z 4 półek. Był on nieco dłuższy niż poprzedni, spódnik ten nie miał paska przy górnej krawędzi. Noszono go na tasiemce przeciągniętej przez obręb. Dolna część spódnika była bogato zdobiona ręcznym, już to maszynowym 34 �I I haftem i koronkami, które wszywano w formie • „listewek" tj. koronkowych wstawek lub naszywano z wierzchu na materiał spódnicy, niekiedy przyszywano u dołu koronkę 3 cm szeroką, (ryc. 39). Haft jak i koronkę układano w 2-3 cm fałdki, które uważano za oznakę piękna i bogac­ twa stroju. Dla większej ozdoby w odległości około 20 cm od dolnego brzegu wykonywano Ryc. 38. Motyw zdobniczy, wykonany czarną wełną na czerwonym spodniku tzw. „piekielnicy" zakładki szer. ok. 8 mm, odległość między jedną a drugą wynosiła około 3 cm (ryc. 39). Trzecim z kolei był t. zw. ..spódnik wierzchni", biały albo w drobne kolorowe kwiatki na białym tle, wykonany z batystu, woalu lub muślinu. Był on znacznie szerszy niż poprzedni. Szyto go z 5 lub 6 półek, zupełnie podobnie do piekielnicy, z tą różnicą, że był dłuższy 0 1 cm od poprzedniego spódnika i nie posiadał kieszeni. W zasadzie był on zupełnie gładki, czasem ozdabiany u dołu zakładkami (1-3). Zakończeniem była marszczona falbanka z tego samego materiału, szerokości około 3 cm. Spódniki mężatek różniły się od panieńskich tylko długością. Były one parę centymetrów dłuższe Wszystkie trzy spódniki noszono razem zawieszając je na „kiszce" sznurówki. W zimie podobnie jak i w lecie nakładano trzy spódniki, tego samego kroju i w tej samej kolejności co latem. Jedynie w dni dżdżyste drugiego białego spódnika nie wkładano. Poza opisanymi najbardziej typowymi spódnikami, jako wierzchnie noszono także granatowe, brązowe, w kratę kawową, ciemno czerwoną, zieloną, albo też w szersze i wąskie paski koloru żółtego t. zw. „kamletowe". Największym powodzeniem cieszyły się spódniki „marynusowe". Szyto je z 5 „półek" po 80 cm szerokich. Fałdy na nich układano 2 cm szerokie i przyprasowywano żelazkiem. Bardzo charakterystyczny dla mężatek był „wełniok"spódnik wierzchni, uszyty z samodziału wykonanego w domu na krosnach. Posiadał on osnowę lnianą a wątek wełniany, utkany w pasy czerwono-granatowe. Spódnik ten był podobnie szyty jak piekielnica 3-4 m szeroki, w pasie gęsto marszczony. Bielizna Pod spódniki nosiły niekiedy kobiety majtki, zwane tu „gaciami". „Gacie" posiadały krój miejskiej kobiecej bielizny, noszonej przed l wojną światową. Składały się one z dwóch szerokich nogawek, połączonych ze sobą paskiem i krótkim szwem biegnącym z przodu od paska w dół na przestrzeni kilku centimetrów. U dołu poniżej kolana były marszczone 1 obszyte haftowaną krezą z drobnymi ząbkami na brzegach. Zapaski Na zapaski robocze używano najczęściej fabrycznych płócien koloru modro-błękitnego. Składały się one z kawałka materiału, okrywającego brzuch i biodra, przeciętnie 1 m sze­ rokiego, górą posiadały obrąbek, przez który była prze­ ciągnięta tasiemka do zawiązywania. Zapaskę marszczono, najwięcej z boków, z przodu bardzo mało. Zależnie od rodzaju pracy zmieniano kolor zapaski. Zapaska na codzień była koloru modrego, ozdobiona przy dolnej kra­ wędzi białym haftem (ryc. 40). Takich zapasek bogato i ręcznie wyszywanych używano w dzień roboczy na wyjście do kościoła, na targ, lub wieczorem, kiedy sia­ dano na przyzbie dla pogwarki. Noszono zapaski w pasy różne desenie. Ze względów praktycznych używano przeważnie kolorów ciemniejszych. Jaśniejsze natomiast Ryc. 39. Odświętny spódnik a, b, haft a szczególnie te, w których dominował kolor biały? lub koronka, c — szereg zakładek, świadczyły o większej zamożności i zamiłowaniu do d — koronka 35 �czystości. Zapaski wiązano z tyłu tasiemką wykonaną z tego samego materiału. Wią­ zano ją na węzeł i kokardę. Zapaska była krótsza o 3-5 cm od spódnika, niekiedy do zapasek przyszywano zdobione kie­ szenie. Zapaski świąteczne szyto z jedwabiu albo batystu koloru niebieskiego, rzadziej zielonego, seledynowego lub białego. Te ostatnie noszono, gdy spódniki były w de­ senie. Przy nakładaniu zapaski odświętnej przewijano się tasiemką z tyłu do przodu Ryc. 40. Biały haft na dolnym brzegu modrej za­ i po przewinięciu znów do tyłu zawiązy­ paski. Kąsinów, pow. Szamotuły. Fot. A. Glapa wano. Tasiemki zakańczano wstążkami zdo­ bionymi ręcznym haftem (ryc. 41), fabrycz­ ną koronką lub paskiem wzorzystego tiulu. Zapaski dawniej zdobiono 3 lub 4 zakładkami około 1 cm szerokości i haftem ręcznym lub koronką sięgającą czasami do połowy długości. Często też miały zapaski na dolnej krawędzi tiulowe falbanki lub niciane koronki, szero­ kości około 10 cm. Zimą nakładano zapaski stosowne do pogody i koloru spódnika. Na suchy mróz noszono przeważnie zapaskę jasną, jeśli spódnik był czerwony wkładano zapaskę białą, jeśli nie­ bieski kremową, do spódnika marynusowego zapaskę zieloną. Okrycia wierzchnie Najstarszą i najprostszą formą okrycia wierzchniego była „płachta"' (ryc. 42) czyli ..pstrucha"' tj. kawał samodziałowej tkaniny kolorowej, bez frędzli, o wymiarach 200x180 cm. Płachty sporządzały sobie gospodynie same. Tkały je na lnianej osnowie w gra­ natowe lub błękitne pasy przeplatane czer­ wonymi. Jedne pasy od drugich oddzielały pojedyncze białe i czarne nitki. Wychodząc z płachtą w drogę przewijano ją na pół i niesiono przewieszoną na lewym przed­ ramieniu. Podczas niepogody i zimna ko­ biety okrywały się szczelniej płachtami. Obok płacht kobiety używały jako okry­ cia zapaski czerwonej, zrobionej z pa­ siastego samodziału, zwanej „fartuchem", „okryjbiedą", czy narzutką. Były one skro­ jone tak samo jak zapaski robocze, lecz węższe i bardziej zmarszczone w pasku. Tkane były wełną w pionowe wąskie, zie­ lone i błękitne paseczki rzucone na tło czerwone. Sięgały mniej więcej do połowy pośladków. O różnicy zachodzącej pomię­ dzy tkaninami używanymi na płachty, „okryjbiedy" wspomina Filipowski ). W miarę rozwoju przemysłu zaczęły znikać płachty i narzutki. W miejsce ich 26 36 . zapaski. Kąsinów, pow. Szamotuły. Fot. A. Glapa R y c 4 1 > B i a ł y h a f t n a d o l n y m b r z e g u m o d r e j �Tablica IV. Kroje ubiorów kobiecych. 1) czepek tiulowy odświętny, 2) czepiec obrzędowy, 3) czepiec złotolity, 4) koszula robocza, 5) koszula odświętna, 6) sznurówka, 7) jaczka, 8) kabat-rurok, 9) spencerek U w a g a : Rysunki 1—3 utrzymane są w podziałce 1:9, rysunki 4—9 w podziałce 1—30, rysunki orienta­ cyjne w podziałce 1 :60. Linia przekreślana oznacza szew krawiecki, linia przerywana miejsca zagięcia. Przy rysunkach 4, 5, 7, 9, K — kołnierz, przy rysunku 9, P = pasek. Rysunki krojów wykonane zostały w Sekcji Poradnictwa PTL przez Z. Onyszkiewicz pod kierunkiem R. Reinfussa na podstawie szkiców terenowych dostarczonych przez autora. Tablice rysowała Czesława Lewandowska 37 �coraz częściej zaczęto nosić różnego rodzaju chusty. Wśród chust noszonych na ramio­ nach jako narzutki rozróżniamy jedwabnice, te same których używano do obwiązywania czepków, chusty ..delinowe", drukowane, ozdobione po krajach frędzlami, noszone przez zamożniejsze kobiety i wielkie chusty „tureckie ' o wschodnich wzorach, podobnych do tych, które występowały na „delinowych", ale nie drukowanych, tylko tkanych. Rozmiary ich były dosyć znaczne (około 300 x 150 cm). 4 Rękawiczki W zimie noszono rękawiczki w różnych kolorach, wykonywane własnoręcznie z wełny, o jednym albo o pięciu palcach. Najczęściej noszono czarne albo brązowe. Kobiety nie posiadające rękawiczek nakładały na złożo­ ne ręce „płachty", chusty delinowe lub „tu­ reckie". Pończochy W lecie w dni robocze pończoch nie noszono, wkładano je tylko w dni chłod­ niejsze. Najstarsze pończochy w pierwszej połowie XIX wieku były kolorowe, z boku zdobione jaskrawymi, wąskimi paskami roz­ chodzącymi się na wysokości kostki wdół w kształcie odwróconej litery V. W po­ czątkach opisywanego okresu noszono poń­ czochy w białe i czarne pasy, potem jedno­ kolorowe: czarne, brązowe, modre, różowe, czerwone itp. W święta noszono pończo­ chy, białe, fabrycznej roboty, t. zw. „farkietowe", wykonywane ściegiem 2 oczka w prawo, 2 oczka w lewo. Obecnie nosi się wyłącznie czarne. Pończochy przymo­ cowywano „podwiązkami", zwykłymi ta­ siemkami, sznurkami i specjalnie szytymi podwiązkami, składającymi się z szerszego kawałka materiału podszewkowego i tasie­ mek do niego przyszytych przytrzymujących pończochę poniżej kolana. Później zaczęto używać podwiązek gumowych. Do pracy nakładano drewniaki (ryc. 23), Ryc. 42. Ubiór zimowy kobiety z okolic Kórnika. składające się z grubej podeszwy z olszyAibum K. w. Kielisińskiego, Poznań 1853 nowego lub topolowego drzewa, oraz części skórzanej, ochraniającej połowę stopy z wierzchu, od przodu. Skóra do drewna była przymocowana przy pomocy druta i gwoździ drucianych, zgiętych w kształcie odwróconej litery U. W dni odświętne noszono trzewiki „szadronowe", półwysokie, wykonane z czarnego, nieprzemakalnego materiału, z podszewką białą, płócienną. Podeszwy i obcasy były skó­ rzane, około 3 cm wysokie, noski i boki miały z czarnego lakieru. Wzdłuż dziurek i górnej krawędzi były wyszywane białymi nićmi w różne wzory. Trzewiki wykonywali okoliczni szewcy i fabryki. Obecnie używane są czarne skórzane trzewiki na niskim obcasie. 38 �39 �Uzupełnienie stroju W dni odświętne przy gorsiku przypinało się zawiązaną w kokardę, różową wstążkę, która przebijała przez tiulowe tasiemki włożonego później czepka. Na gorsik wkładano naszyjniki opadające na piersi kilku łukami o długości 35-55 cm Najstarsze korale były wykonane ze szkła, wewnątrz puste, łatwo tłukące się, białe i srebrne W latach 1880-1900 weszły w powszechne użycie korale czerwone „prawe", sztuczne i niebieskie. Korale czerwone nosiły głównie panny, niebieskie mężatki, które jednak czasem jakiś okres po ślubie „donaszały' swoje panieńskie korale czerwone. W korale strojono się prawie wyłącznie w niedziele i święta. Przywiązywano je z tyłu wstążką związaną w „motyla" o rozpiętości około 25 cm. Około 35 cm wstążki opadało na plecy. W dni robocze korale noszono rzadko. W dniu imienin, w rocznicę ślubu, czy inne radosne święta osobiste i rodzinne zawiązywano korale wąską wstążeczką 2 cm szeroką, opadającą na plecy 10-15 cm. Kolor wstążek był zawsze dopasowany do barwy naszyjnika. Kobiety, idąc do kościoła w lewej, zgiętej w łokciu ręce niosły książkę do nabożeństwa położoną na chustce haftowanej, złożonej wachlarzowato, opadającej dekoracyjnie w dół. Innymi uzupełnieniami stroju były kolczyki i pierścionki. 9. MATERIAŁY I W Y T W Ó R C Y STROJÓW L U D O W Y C H Materiałami wyrabianymi przez ludność na pewne części ubioru jeszcze około 1900 r. były płótno i tkanina wełniana, zwana „pstruchą" lub „płachtą". Płótno wyrabiane z lnu było różnej szerokości, zależnie od jego przeznaczenia a jeszcze więcej od szerokości warsztatu (60-80 cm). Grubość płótna zależała od grubości nici> branych na wątek i osnowę. Najdelikatniejsze wyrabiano na górne części kobiecych koszul, t. zw. „kabatki". „Nadołki" sporządzano z grubszego płótna. Portki wyrabiano jeszcze z „partu", podobnie jak prześcieradła, worki na zboże oraz płachty, służące do wyścielania wozów drabiniastych, którymi zwożono zboże z pola. Płótna tego nie barwiono, było ono siwe lub białe. Bielono je głównie przez pranie i suszenie na słońcu. Płótno, z którego szyto „kamzele", barwiono na kolor granatowy. Do I wojny światowej w Jelonku k. Ostroroga wyrabiała jeszcze płótno Jadwiga Kawina. Na „płachty", „welnioki", „pstruchy", tkaniny grube, kolorowe, używano osnowy lnianej i watka wełnianego. Wełnę barwiły gospodynie domowym sposobem barwikami chemicz­ nymi lub dawały do barwienia farbiarzom w Szamotułach. Najczęściej barwiono wełnę na kolor granatowy, czerwono-amarantowy, wyjątkowo błękitny i żółty. Wełny o naturalnej barwie runa owczego: białej i czarnej rzadko używano w tkactwie ludowym, częściej do wyrobów dzianych. Z tkanin tych wyrabiano wełniaki, zapaski, płachty. W ubiorze zacho­ wywano pionowy układ pasów. Tkaniny i sporządzone z nich ubiory można było naby­ wać w Szamotułach na jarmarkach jesiennych, od kupców przyjezdnych z Obrzycka i innych miejscowości. 40 �Do najstarszych sposobów zdobienia należą różnego rodzaju wyszywanki, haft na materiałach kolorowych (modrych i różowych) wykonywany białymi nićmi. Haft ten zachował się do dziś wyłącznie na zapaskach (ryc. 40 i 41). Późniejszy prawdopodobnie jest delikatny, biały haft na białym płótnie, stosowany dawniej na kołnierzach i mankietach koszul. Haft snutkowy, dziś już zupełnie zanikły, stanowi pośrednie ogniwo pomiędzy haftem na płótnie a haftem na tiulu. Snutki, ongiś bogato stosowano w strojach szamo­ tulskich na zapaskach i czepkach. Najnowszy jest haft na tiulu (Tabl. V), spotykany dziś jeszcze często na czepkach i gorsikach. Haft ten również jest wykonywany białymi nićmi i t. zw. „bawełniczką". Obok haftu białego w różnych odmianach, spotyka się haft barwny, kilkukolorowy, wykonywany przez dziewczyny i kobiety dla mężczyzn, na podszyjnikach. Odmianą tego haftu są zdobiny, wykonywane ręcznie i maszyną przez dawnych krawców na kaftanach i katanach oraz na piekielnicach. Kożuchy zdobiono kolorowymi aplikacjami. Kolberg podaje, że w Objezierzu „kożuchy te są pospolicie wyszywane mnogą pstrokacizną łatek i sukien­ nych rzemyczków" ). 27 W wielu wypadkach w celu spotęgowania plastyczności haftu, szczególnie kolorowego, stosowały hafciarki pod właściwy haft podkład z nici tego samego koloru co warstwa wierzchnia ściegów. Technikę tę stosowano nie tylko w regionie szamotulskim ale również w innych okolicach Wielkopolski. Na podstawie ustnej tradycji i wiadomości zaczerpniętych od starszych osób z różnych powiatów Wielkopolski można przypuszczać, że barwne wstęgi fabrycznego wyrobu, zdobione w róże i kwiaty, były przez rysowników kopiowane z ręcznie wyszywanych ozdób na podobnych wstęgach, wykonywanych przez hafciarki wiejskie. Wstęgi te nosiły kobiety jako ozdoby głowy w strojach obrzędowych. W okresie opisywanym, krawiectwem zajmowali się mężczyźni i kobiety. Do zakresu obowiązkowego przygotowania kobiety do wejścia w życie przed zamążpójściem należało jej zapoznanie się z umiejętnością szycia. Kobiety szyły niemal że cały strój dla siebie. Wyjątek stanowiły kabaty i spencerki szyte przez zawodowych krawców. Mężczyznom szyły kobiety koszule, gacie, odzież płócienną i podszyjniki. Męski strój ludowy, kaftany, katany, jaki, czapy szyli krawcy wędrowni, sprzedający materiały i krawcy posiadający warsztaty w Szamotułach. Ostatnim krawcem umiejącym szyć tradycyjne ubiory szamo­ tulskie jest Skrzypczyński Władysław z Szamotuł, który jeszcze w 1919 r. wykonywał na zamówienie poszczególne części ubioru ludowego. Kożuchy wykonywali kuśnierze w Sza­ motułach a poza tym znaczne ich ilości przywozili na jesienne jarmarki kuśnierze ze Swarzędza. Trzewiki, buty, kujuny i drewniaki nabywano u miejscowych rzemieślników, zamawiając je na miarę lub też kupowano wyroby fabryczne 10. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Ubiorami regionu szamotulskiego dotychczas zajmował się szereg osób. Zebrane jednak wiadomości są fragmentaryczne i dotyczą w każdym wypadku tylko pewnych szczegółów, które są potraktowane powierzchownie i omawiane na marginesie szerszego zagadnienia Poza drobnymi bardzo wiadomościami rozsianymi w czasopismach spotykamy też dane, które mimo ich niewielkich rozmiarów zwracają uwagę jako jedyne ścisłe informacje. Najstarsze wiadomości dotyczące szamotulskich strojów ludowych zawdzięczamy O. Kolbergowi z 1858 r. Opis ten jest bardzo ogólnikowy i ma charakter jedynie orientacyjny, dla pewnych jednak szczegółów ubiorów posłużył mi za materiał porównawczy. Szcze­ gółowiej strój szamotulski omawia I . S. S. w „Przyczynkach do etnografii Wielkopolski" i Jan Filipowski w artykule „Szamotulskie stroje ludowe" 41 �Na temat ubiorów najbliższej okolicy Poznania, do których również należy strój szamo­ tulski, pisał ogólnikowo Zienkowicz Leon w pracy: „Les costumes du peuple Polonais", wydanej w Paryżu w 1841 r. W pracy tej znajduje się kolorowa plansza, która jest naj­ starszą, barwną i dość wierną ilustracją stroju odświętnego z okolic Poznania. Większą wartość posiadają ilustracje, zamieszczone w „Etnografii Polski" Stanisława Poniatowskiego, zwłaszcza doskonałe fotografie ubiorów z okolic Poznania są cennym materiałem porów­ nawczym. Zagadnieniami zdobnictwa stroju szamotulskiego zajmował się Stanisław Zgaiński, który wykonał szereg precyzyjnych drzeworytów i rysunków haftu. Dużą wartość porównawczą posiadają sztychy Kajetana Kielisińskiego, pochodzące z ok. 1840 r., przedstawiające ubiory ludowe z okolic Kórnika. 42 �W Y K A Z LITERATURY Bzdęga Jan: Biskupianie, Poznań 1936. Cichowicz Wiesława: Strój bamberski, XXV-lecie zbiorów ludoznawczych, Poznań 1937. Cichowicz Wiesława: Strój wielkopolski w plastyce, Świat Nr 17. Ilustrowany dodatek tygodniowy do „Głosu Wielkopolskiego", Poznań 1949. Fischer Adam: Lud Polski, Lwów 1926. Filipowski Jan: Szamotulskie stroje ludowe. Z grodu Halszki, miesięcznik, Szamotuły 1932, Nr 1. Frankowski Eugeniusz: Sukmany ludu polskiego, Warszawa 1928 Hanyż Andrzej: Ziemia szamotulska w walce o wolność 1793 — 1919, Szamotuły 1939. Hejwosz A : Wesele szamotulskie, Z grodu Halszki, miesięcznik, Szamotuły 1932, Nr 2. Horowski Jan: Dawny strój ludowy w okolicy Śremu, Śrem 1939. 1VY; Hafty wielkopolskie, XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. H. i W. Cichowicz w Poznaniu Poznań 1937, I. S. S.: Przyczynki do etnografii Wielkopolski. Mat. antr. archeol. i etnogr. P. A. U. Kraków 1906 t. VIII, Kraków 1912, t. XII. Kielisiński Kajetan Wincenty: Album (r>cin), Poznań 1853. Kolberg Oskar: W. Ks. Poznańskie, Kraków 1875. Księga pamiątkowa Akad. Koła Szamotulan (wesele szamotulskie), Praca zbiorowa, Poznań 1934. Lipiński J. J.: Piosnki ludu wielkopolskiego, cz. I , Poznań 1842. Łukasiewicz Józef: Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, Poznań 1838, t. I . Matejko Jan: Ubiory w Polsce, Kraków 1860, tabl. IV, V, VI. Moszyński Kazimierz: Kultura ludowa Słowian, cz. I , Kraków 1929. Nitsch Kazimierz: Mapa narzeczy polskich, Kraków 1919. Poniatowski Ftanisław: Etnografia Polski, Wiedza o Polsce, t. III, Warszawa 1929. Poznańczyk: Lud wiejski w Poznańskim, Przegląd Wielkopolski, Poznań 1913, Nr 4. Przybylski Henryk: Szamotulanie z XV i XVI wieku na studiach na Uniwersytecie Jagiellońskim, Raczyński Henryk: Wspomnienia Wielkopolski, t. II. Poznań 184?. Seweryn Tadeusz: Ikonografia etnograficzna, Lud, t. XXXVIII, Kraków 1948. Zg^iński Stanisław: Motywy haftu szamotulskiego. XXVlecie zbiorów ludoznawczych im. H. i W. Cichowicz, Poznań. Zgaiński Stanisław: Drzeworyty odbite w drukarni Kawalera, Szamotuły 1930. Zienkowicz Leon: Les costumes du peuple Polonais, Paryż 1841. 43 �PRZYPISY J ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Z grodu Halszki, 1932, Szamotuły, Nr I str. 5. ) J J. Lipiński, Piosnki ludu wielkopolskiego I cz., Poznań, 1842, str. 5. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków, 1875 cz. I , str. 65. ) T. Seweryn, Ikonografia etnograficzna, Lud, XXXVIII, str. 32. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Z grodu Halszki, Szamotuły, 1932, Nr I , str. 5. ) J. Łukasiewicz, Obraz historyczno - statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, Poznań 1838, t. I , str. 140-145. ) H. Przybylski, Szamotulanie w XV i XVI w. na studiach w Uniwersytecie Jagiellońskim, Szamotuły. 1945, str. 15. ) Kiączyn (1858). Mężczyźni noszą jedną suknię długą granatową [na wierzchu, drugą zaś krótszą spodem, także granatową i bez rękawów, ze świecącymi guzikami. Spodnie w butach i czapki baranie białe z pawim piórem (z jednym lub parą). Wkrada się między tych mianowicie co z wojska wracają moda noszenia płaszczy niemieckich z pelerynami i kaszkietów. Kobiety noszą kaftaniki sukienne, granatowe, spódniki kolorowe, a na głowie czółka lite (czapki błyszczące tkaniną bogatą); dziewczyny warkocze z wplecionymi weń wstążkami. 2. Sokolniki Wielkie i Małe, Polskie (1858). Mężczyźni noszą granatowe suknie długie, jasnymi (niebieskimi) tasiemkami obszyte, czapki z siwym barankiem, pasy czarne, buty długie. Kobiety w kabatach niedługich i fałdzistych chodzą, zamężne w złocistych czepkach, niezamężne w kapkach zwykle białych. 3. Biezdrowo (1896). Ubiór, jakkolwiek już dużo stracił cechy starodawnej, jednakże suknia polska u mężczyzn, jak i brzuszlaki, dość jeszcze używane. Strój kobiet, jak wszędzie w okolicy stanowi mieszaninę starodawnej mody z niemiecką, wszakże tkaniny jego zawsze w żywych barwach, a nawet jaskrawszych niż u Niemców. 4. Kłodzisko (1865). Ubiór po największej części polski. Długie suknie u mężczyzn, brzuszlaki i długie buty. Na głowie kapelusze lub kaptury (czapki). U kobiet kabaty sukienne, koszulki, sznurówki, czapki szychowe (z szychu tkane, t. j . złocone). 5. Dobrojewo. Suknia długa, granatowa u mężczyzn a u kobiet granatowy kabat i błękitno nakrapiany lub innobarwny spódnik, stanowią główną część ubrania (O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz I , str. 65), Szamotuły (parafia). Ubiór drużby weselnego składa się z sukmany modrego koloru przepasany przez ramię białą szarfą, na której są kokardy ze wstążek poprzypinane. Czapka wysoka z baranka, z tyłu wstążkami spięta; na wierzchu koło baranka wpięte pawie piórka. Druchny (swachny) noszą kabaty sukienne; na głowie mają czółka suto wstążkami i świecidełkami upięte; (O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I str. 254). ) Z. S. S. Przyczynki do etnografii Wielkopolski, Mat. antr. archeol. i etnogr. Kraków 1912, t. XII, str. 40w) J. Łukasiewicz. Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania, t. I , str. 140-245. ") O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I . str 60. ) K. Nitsch, Mapa narzeczy polskich, Kraków 1919, str. 5. ) Proces urbanizacji ubioru włościan wielkopolskich zapoczątkowany został jak wiemy bardzo wcześnie. Już w pocz. II połowy nb, wieku odzywały się w prasie wielkopolskiej głosy ubolewania z powodu zani­ kania tamtejszych ubiorów tradycyjnych. ") J. Bzdęga, Biskupianie, Poznań 1936, str. 22. ) I. S. S Przyczynki do etnografii Wielkopolski, Mat. antr. archeol. i etnogr. Kraków 1906, t. VIII, str. 60-74, ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków J875, cz. I , str. 60. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 65. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły 1932, str. 5. * ) Poznańczyk, Lud wiejbki w Poznańskim, Przegląd Wielkopolski, Poznań 1913, Nr 4, str. 71, 72. - ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szarroiuły, str. 5. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 66. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły, str. 5. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły, str. 5. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 65. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 65. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły 1932, sir. 5. - ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 66. 2 s 4 B 6 7 8 9 12 1S 15 16 17 18 9 >0 21 22 23 24 25 26 7 �LUAMOTyjlbCKMM KpaTKoe HAPKJX H3Jio)KeHHe OjJ,HOÜ H3 pa3HOBHAHOCTeH BeJIHKOnOJIbCKOro HapOUHOrO HapH^a HBJIfleTCH T3K. Ha3. H a p a n . Oh coxpaHHJica u,o ceronHsmiHero una b oKpecTHOCTax ÜJaMOTyji, liíaMOTyjibCKMÍí ye3HHoro ropojj.Ka, p a c n o j i o K e H H o r o b 30 km. Ha ceBepo-3anajj, o t rio3HaHH. HeKOTopbie H3 cocraBHbix HacTeíí 3 T o r o Hapaj,a, b oco6chhocth KOHfpencpaTKa, a TaK>Ke cbacoH cepMarH h K o w y x a hocht o m e n a T O K d a p o r o HCTopHsecKoro npoHcxoKAeHHH X V b. B TeneHHM .aojirHx jieT repiwaHCKoH OKynau.nn b X I X h XX bb 3 t o t Hapan, a.m jihu hoCHUJ.HX ero o,h,hhm H3 npoHBJieHHH HapojiHoro co3HaHHfl h aKueHTnpoBaHHH nojibcKoro jj,yxa. B n e p n o j í HapojiHoro BoccTaHH b 1848 roaa uiaMOTyjibCKHH jviy>KCKOH Hapaj; hoiojiHÍÍJI pOJTb BOeHHOrO MyHÜHpa C BbIJI.arOUJ,HMHCJI HapOü,HbIMH MepTaMH. Cerojj,HH inaMOTyjibCKHH Hapan hocht HCKJitOHHTeJibHO bo BpeMa HaponHbix, rocyjj,apcTBeHHbix h pejiHrH03Hbix npa3HHHK0B. Hanóonee oxotho o,n.eBaeT s t o t Hapíij. MOJiojJ,e>Kb, yMacTByromasi b pa3JiHMHbix KyjibTypHbix M e p o n p n a T H í i x , Bbie3>Kar0inasi Hacro nm opraHH- TeaTpajibHbix h xyjiojKecTBeHHO-apTHCTHHecKHx KOHKypcoB h rpecTHBajieii y ceóa Ha pojiHHe h 3a rpaHHueR. YHHTbiBaH B03pacT, BpeMíi r o j i a , npa3jiHHKH h oSpajibi, inaMOTyjibCKHH Hapajj, hocíit b HecKOJibKHX BHuax. B H a c T o a m e e Bpeiwa s a m e Bcero oneBatOT npa3,n,HHMHbiH Hapají,, 30BaHHfl KOTOpblH HOCHT J].eByUJKH H napHH H HapSlJI, 3aJV\y)KHHX KeHLUHH H WeHaTbIX My>KMHH. MY>KCKOH HAPfl/J, jvwkckoM Hapsiji. m o j i o j i o r o napHSi (pHC 14) coctoht H3 mhophx w a c r e H : H3 pyóaujKH, Sejibix LUTaHOB (pnc. 15) ,,nopT5iHOK", o6epHyTbix BOKpyr hoph, bmccto nocKOB, MepHbix . . c ó o p i a T b i x " c a n o r (pnc. 20) „nojiiiieHHHKa" — KycKa TKaHH pacuiHToro UBeTHOM rjiau.ro, Bpojj.e r a J i c r y K a , 3aBH3aHHoro UOR uieen (pnc. 11) hjih „uieJiKOBHHU,bi"— mejiKOBoro pa3Hou.BeTHoro njiaTKa, KOTopbití tiOBaawBafOT TojibKO b Top>KecTBeHHbie JleTHHH óejiofí npa3iiHHKH, KpacHOÍí „51kh" (Bpojj.e KaM30Jia), MepHoro n o a m u T o r o KpacHbiM cyKHOM Karp- (pnc. 16), HepHoft" Lujmnbi (pnc. 15), npe»Ae hochjih (pHC. 8) H ..JlOJlbl" HJIH TpOCTH (pHC. 22). TaHa JleTHHH CKpoMHOH Hapajj, K e H a T o r o KpacHOÍí My>KHMHbi ( p n c . 14) uiepcraHKOM, KOHCpe,n,epaTKH 6e3 OTJiHMaeTca o t ocoóeHHoro pojia K03bipbKa iiapajia m o j i o j i o r o n a p u a jieHTOHKOH, noB5i3aHHOH noBepx BMecro ,,uiejiK0BHHU.bi", KOTopyío hocht MOJiojibie n a p m i . .Hpyrasi ocoóeHHOCTb Hapajia, OTJiHMaroaiaa MOjio^oro napHH o t w e n a T o r o /wy)KMHHbi, 3T0 npeHMymecTBeHHO cepjvwra (pnc. 16), o^eraü Ha KacpTaH. ó o j i e e cKpoMHbie canorn p y ó a x H Ha m e e C MeHblUHM BejibHHKOBOH H3 ó a p a H b e i í KOJlHMeCTBOM CKJiaü,0K, cyKOBaToíí najiKH, a HBOBafl Tao<e TpOCTb, HOUieHHaH Mame HOineHHbie BMeCTO „J10JIbl", nonuiTaHHHKH hjih MO)KeuxraHbi kokh. >KEHCKMM HAPH/J, JleTHHH Hapao. j i . e B y u i K H (pnc. 15) coctojjji H3 tohkoíí ó e j i o n p y S a n i K H , nojj,ujTaHHHKOB (pHC. 36), H3 CHHerO KOpceTa (pHC. 36), TpeX 6oraTO BblUlHTblX HH5KHHX k)6ok (pnc. 39), cHHero nepejj.HHKa, qepHbix nyjioK, qepHbix kopotkhx óothhok, TrOJieBoro B b i u i H T o r o rjiajibio Harpyji,HHKa, oji,eToro Ha m e t o , 6 y c o B noBepx HarpyjiHHKa, cBH3aHHbix C3ajw jieHTa.MH, a TaK>Ke Herma (pnc. 29), yKpameHHoro jiByMH c6opoHKa.r\H. 45 �K jieTHeMy Hapsmy 3aMyKHeM >KeHm,HHbi npHHajyieMcajia eme jioóaBOHHO KaM30JiKa Ou.eBa.nn nacTO Ha KopceT, neneu, c ojihoh cfjopKofi H3 r\om, ojiHaKO o ó B A 3 a H - KOTopyK) HbiH ji,o6aBOHHO b cpopMe BeHKa UBeTHOH „mejiKOBHHU,eM", coóiipasicb b nyTb. Bo BpeMH o6pa6oTKH HacToametí ny6.riHK.au.nn h KpoMe Toro njiaTOK, KOTopbiñ OiieBajiH, repnajTOM no nccjieji,OBaHHrO MecTHOCTH, coópaHHOM nojib30Bajicíi rjiaBHbiM o6pa30M jv\a- b 1948 othocíiuj,hmch r, h k Hapn- jiaM jieT 1875—1900 nepHoaa, Koraa eme MHorne MaxepnH h nacra ojioKAbí npon3BoflHJIHCb KyCTapHblM 0 6 p a 3 0 M . CnMCOK PHCYHKOB 1. KapTa. 2. „BeHOHeK" KOTopbiH hocht Ha nuisme MojioAbie napHH bo BpeMfl noMOJiBKH. 3. )KHTe^b LUaMOTyji b oóphahom BeHKe bo Bpeiwa c ó o p a ypo^Kaa. 4. HapHA H3 OKpecTHocTefí KypHHKa c n e p B o ñ nojioBHHH XIX b. M3 ajibóoMa K. B. KejincnHCKoro. rio3HaHb 1853 r. 5. HapHA KpecTbHHHHa M3 OKpecTHOCTeñ rio3HaHH. Ajióom K. B. KejiHCHHCKoro. FIo3HaHb 1853. 6. KpeCTbHHHH H3 OKpecTHOCTefi KypHHKa. A;ibóoM K. B. KejiHCHHCKoro. I~Io3HaHb 1853. 7. HapaA H3 OKpecTHOCTeM rio3HaHn. A.ibóoM K. B. KejmcHHCKoro 1853. 8. ÜBa rJacoHa inaMOTyjibCKHx KOH^eflepaTOK. 9. MaHHuixa 3aivieHHiomaa npeKHHO npa3AHHHHyro pyóauíKy. Phc. A. ruana. 10. BbiKpoñKa My)KCKoñ CMepTe^bHoñ p y ó a x w , Ha3. „4exo.n". 11. „rioAuieíÍHHK" — KycoK i^bgthoh MaTepnn BpoAe rajiCTyKa, pno. A. T.nana. 12. HapnA MOAOAoro napHH H3 OKpecTHocTeH IUaMOTyji, <|)ot. A. Diana. 13. }Khtéjih LUaiviOTyji, AeByuíKa m mojioaoh napeHb b 1949 r. OoTO-Kaiviepa I~Io3HaHb. 14. CTeraHbie yKpauíeHHa npH BopoTHHKe, KapMaHax h OTBopoTax Ka4>TaHa. 15. HapflA JKeHaToro My>KHHHH H3 OKpecTHOCTeñ LUaMOTyji, $oto A. Dana. 16. CTeraHaa BbiiiiHBKa Ha MaHHceTe iuy>KCKoro KacjíiTaHa. 17. rioAoaAKa mhctkh nyroBHU,, phc. A. Dana. 18. B b i K p o í k a K o x y x a . 19 a h 19 6, HCHTe/ib LUaMOTyfl b CTapHHHOM KO»cyxe. 20. C ó o p q a T b i e canorn. 21. 22. Ilpnóop nnn CHHMaHHH canoroB t . Ha3. „npHCJiy>KHHK". 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. H3 MO>KJKeBejibHHKoro AepeBa c p e s b ó o f t Ha c y i b a x . PoKHTHHLia, ye3A í~[o3HaHb ok r. 1910 <$ot. JleoH na>K. HapoAHbiií My3efl. ,„¡lepeBfliiiKa" AepeBaHHbiñ óothhok, kotopmh y n o T p e ó j i a i o T weHUJHHbi bo Bpeivia ceHOKOca. )KeHHx h HeBecTa c BeHoiKaMH npHKpenjieHHbiMH k rojioBHbiM yóopaivi, (Jot. A. Diana. Cnocoó CBH3biBaHMH jieHT mojioaoíí, HAymefí k BeHiry. PaiwoMKM a-"h <J)opMHpoBk-n cóopoK Ha Menue. BbiuiHTbie rjiaAbio noBH3KH qenu,a, c[)ot. A. Dana. >KnTejibHniia LLlaMOTy^ b AeBHHbeiw Henne. LUaMOTy^bi 1848 r. OoTO-Kaiviepa. rio3HaHb. )KHTe^bHnqa IilaMOTyA b AesHibeM nem^e, cocToauíHivi H3 AByx phaob cóopoK. )KHTenbHML(a LLIaMOTy^-3aMy>KHaa b neni^e, yKpameHHOM oahhm p^aom cóopoK, onaacaHHOM KycKOM 31. BejiHtconojiHHKa H3 Jlcna-TpocTb me^Ka. LLlaMOTy^bi. OKpecTHOCTeñ CKoro (1819-1901). 32. HarpyAHHK pyHHoñ paóora, ye3A 34. BbiKpoñKa HarpyAHHKa. río3HaHH b HapaAe IUaMOTyjibi, c KOHL\a XIX b. PenpoAyKi4HH KapTMHbi M. 5IpomnH- rJ)OT. TjiHna 1949. 35. PaóoHHH KopceT. 36. npa3AHHHHbiñ KopceT. 37. HapaAbí KpecTbaH m OKpecTHOCTeñ KypHHKa no 14. JlnnHHCKOMy. FlecHH BejiHKono/ibCKoro HapoAa. 4. I Ilo3HaHb 1848 r. 38. T^aAb HepHoñ mepcTbio Ha KpacHOM HcnoAHHKe t . Ha3. „HepTOBinHHbi". 39. ripa3AHHHHbiH HcnoAHHK a, 6, maAb hjih KpyaceBO, b, poA CK.naAOK, r, Kpy>KeBO. 40. TjiaAb Ha HM>KHeM Kpae CHHero nepeAHHKa, Kchchhob, ye3A LUaMOTyubi, cJjot. A. Tüana. 41. T^aAb Ha HH>KHeM Kpae CHHero nepeAHHKa. Kchchhob, ye3A LUaMOTyjibi. 42. 3hmhmh HapaaA >KeHmnnbi H3 OKpecTHOCTeñ KypHHKa. AjibóoM K. B. Ke^ecHHCKoro. F I o 3 H a H b 1853 r. Taóji. I . HapaAbí «HTeAbH LLIaMOTyA, pnc. TaÓJI. II. BbIKpOHKH My>KCKHX HapaAOB. 46 BaHAa MaHTeH^e.nb h MapTa Kox. �T a ö j i . I I I . Hapa/ibi >KHTejibn LUaMOTyji, puc. BaH/ia MaHTenrJejib u MapTa Kox. T a ó j i . I V . BbiKpoHKH >KeHCKHx HapaflOB. Taöji. V. MoTHBbi rjia/ibio Ha Tiojie H 3 OKpecT. LUaMOTyji no C . 3roHHCKOMy. cnncoK 1. BcTyn/ieHHe 5 - 2 . cojj:ep>kahmh CocToaHne Hapaaa Ha HCC/ieayeMOM ynacTKe B HaCToauiee Bpe.Ma 5 — 3. McTopn- MecKHM 0630p 6 — 4. PacTa>KMMOCTb Haó^iofleHHM HaA HapaAaMH 9 — 5. OnncaHne MyjKCKoro Hapafla B OÓIHHX MepTax 9 — 6. IToApoÖHoe onHcaHHe MywcKoro Hapafla 12 — 7. onncaHHe xeHCKoro HapaAa B OOUIMX nepTax 24 — 8. iToApoÖHoe onHcaHHe weHCKoro HapaAa27 — 9. MaTepnaJi H npoH3BO/JHTGjiH HapoAHbix HapaAOB 40 — 10. XapaKTepHCTHKa H C T O 4 H H K O B 41 — 11. CnncoK /iHTepaTypu 43 — npwvienaHHa 44 — CnncoK njifoCTpaiiHñ 50 — CoAep»caHne 51 4? �In preparing the above monograph the writer obtained his material chiefly during fieldwork conducted in 1948. It was then still possible to obtain some data concerning the folk costumes as they were between 1875 and 1900, that is the period when much of the costume and materials were still made on the spot by hand. LIST OF ILLUSTRATIONS 1. 2 3. 4. Map. A little spray worn by a bachelor on his hat during the period of reading of the banns. Szamotuły man with a ceremonial harvest wreath on his hat. A dress from the Kórnik district from the first half of the X I X century. From the collection of K. W Kielisiński, P o z n a ń 1853. 5. Costume of a peasant from the district of Poznań. From the collection of K. W . Kielisiński, P o z n a ń 1853. 6. A peasant from the neighbourhood of Kórnik. The collection of K. W . Kielisiński, P o z n a ń 1853. 7. Costume from the district of P o z n a ń . From the collection of K- W . Kielis ński, P o z n a ń 1853. 8. T w o varieties of cut of the Szamotuły four-cornered cap. 9. A „dicky" replacing former festive shirt. Drawing by A. Glapa. 10. The cut of man's shroud. 11. Woman's embroidered „dicky" collar. D r a w i n g by A. Glapa. 12. Bachelor's costume from the neighbourhood of Szamotuły. Phot, by A. Glapa. 13 Szamotuły couple, an unmarried gir) and a bachelor in 1949. Photo-Kamera, Poznań. 14. Ornamental stitching on the collar, pockets, and the lapels of the sleeveless coat (kaftan). 15. Married mans costume from the neighbourhood of Szamotuły. Photo by A. Glapa. 16. Stitching on the cuff of man's sleeved coat (katana). 17. Button stick for polishing buttons. D r a w i n g by A. Glapa. 18. Cut of a sheepskin coat. 19 a and 19 6 Szamotuły man in an old style sheepskin coat. 20. The Szamotuły „accordion" boots. 21. „Boy" for taking off boots. 22. „Lola", stick made of juniper w o o d with carvings on the knots. Rokitnica, the district of P o z n a ń about 1910. From the P o z n a ń Muzeum. Phot, by Leon Perz. 23. Wooden shoe worn by women during haymaking. 24. Betrothed couple with little sprays on their headcovers Phot, by A. Glapa. 25. Way of tying ribbons by bride at her wedding. 26. Frame for arranging veiling on a bonnet. 27. Embroidered bonnet string. Phot by A. Glapa. 28. Szamotuły girl in unmarried girls' bonnet. Szamotuły 1948. Photo-Kamera, P o z n a ń . 29. Szamotuły girl in unmarried girls' bonnet consisting of two veils. 30. Szamotuły married woman in a bonnet consisting of one veil tied with a silk kerchief. 31. Woman from the neighbourhood of P o z n a ń in a costume from the end of X I X century. Reproduction collar of a painting by M . Jaroszyński (1819—1901). 32. Hand made collar. Kęsinów, the district of Szamotuły. Phot, by A . Glapa 1919. 33. Net collar. Szamotuły. Phot, by A. Glapa. 34. Cut of collar. 35. Laced bodice used when working. 36 Laced bodice used for festive occasions. 37. Peasant costumes from the neighbourhood of Kórnik after J. J. Lipiński, Songs of the Wielkopolska People, V o l . I , P o z n a ń 1842. 38. Black w o o l embroidery on red skirt. 39. Festive skirt, a, b embroidery or lace, c tucks, d lace. 40. Embroidery on the bottom edge of a blue apron. K ę s i n ó w , the district of Szamotuły, Phot, by A. Glapa41. Embroidery on the bottom edge of a blue apron. Kęsinów, the district of Szamotuły. 42. Winter dress of a woman from the neighborhood of Kórnik. From the collection of K. W. Kielisiński Poznań 1853. Table I . Costumes of the Szamotuły people painted by Wanda Manteufd and Marta Koch. Table I I . Cuts of woman's dress. Table I I I . Costumes of the Szamotuły poeple painted by Wanda Manteufel and Marta Koch. Table I V . Cuts of men's dress. Table V. Embroidery motifs on net from the neighbourhood of Sz >motuły after St. Zgaiński. 4 — Atlas s t r o j ó w . 49 �CONTENTS 1. Introduction 5 — 2. The present position of the costume in the area under investigation 5 — 3. A n account of historical development 6 — 4 . The area of the costume under investigation 9 - 5 . General description of man's costume 9 — 6 . Detailed description of man's costume 12 — 7. General description of woman's costume 24 —8. Detailed description of woman's costume 27 — 9. Materials and makers 40 — 10. Sources 41 — 11. Literature 43 — Notes 44 — List of plates 51 — Contents 52 4 50 �I SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. Mapa. 2. „ W i a n u s z e k " noszony w okresie zapowiedzi przez kawalera przy kapeluszu, p a n n ę przy czepku. 3. Szamotulanin w o b r z ę d o w y m wieńcu ż n i w n y m na kapeluszu. 4. Ubiory z okolic Kórnika z pierwszej połowy X I X w. z A l b u m u K. W. Kielisińskiego. P o z n a ń 1853. 5. Ubiór c h ł o p a z okolic Poznania. A l b u m K. W. Kielisińskiego P o z n a ń 1853 6. C h ł o p z okolic Kórnika. A l b u m K. W. Kielisińskiego P o z n a ń 1853. 7. Strój z okolic Poznania. A l b u m K. W. Kielisińskiego P o z n a ń 1853. 8. Dwie odmiany kroju rogatywek szamotulskich. 9. P ó ł k o s z u l e k z a s t ę p u j ą c y d a w n ą koszulę odświętną. Rys. A. Glapa 10. Krój męskiej koszuli śmiertelnej, zwanej „czechoł". 11. Podszyjnik, rys. A. Glapa 12. Stebnowane ozdoby przy kołnierzu, kieszeniach i wyłogach kaftana. 13. Wyszycia s t e b n ó w k ą na katanie męskiej. 14. Ubiór kawalera z okolic S z a m o t u ł , fot. A. Glapa. 15. Szamotulanie, panna i kawaler w r. 1949. Foto-Kamera, P o z n a ń . 16. Ubiór m ę ż c z y z n ż o n a t y c h z okolic S z a m o t u ł , fot. A. Glapa 17. Podkładki do czyszczenia g u z i k ó w , rys. A. Glapa 18. Krój k o ż u c h a . 19 a i b, Szamotulanin w dawnym k o ż u c h u . 20. Buty kropowe. 21. P a c h o ł e k do zdejmowania b u t ó w . 22. Lola — laska wykonana z drzewa j a ł o w c o w e g o z r z e ź b a m i na sękach, Rokietnica, pow. P o z n a ń ok. r. 1910 fot. Leon Perz. Muzeum Narodowe, P o z n a ń . 23. Drewniak u ż y w a n y przez kobiety w czasie s i a n o k o s ó w . 24. Narzeczeni z wianuszkami p r z y p i ę t y m i do nakryć głów, fot. A. Glapa. 25. S p o s ó b wiązania w s t ę g przez p a n n ę m ł o d ą , idącą do ślubu. 26. Ramki do u k ł a d a n i a tiulek na czepku. 27. Haftowane wiązadło czepca, fot. A. Glapa. 28. Szamotulanka w czepku p a n i e ń s k i m S z a m o t u ł y 1848. Foto-Kamera P o z n a ń . 29. Szamotulanka w czepku p a n i e ń s k i m , składającym się z dwóch tiulek. 30. S z a m o t u l a n k a - m ę ż a t k a w czepku składającym się z jednej tiulki, opasanym j e d w a b n i ć ą . S z a m o t u ł y . 31. Wielkopolanka z okolic Poznania w stroju z k o ń c a X I X w. Reprodukcja obrazu M . J a r o s z y ń ­ skiego (1819—1901). Fot. Leon Perz - Muzeum Narodowe, P o z n a ń . 32. Gorsik ręcznej roboty. Kąsinów, pow. S z a m o t u ł y , fot. A. Glapa 1949. 33. Gorsik tiulowy. S z a m o t u ł y , fot. A. Glapa. 34. Krój gorsika. 35. S z n u r ó w k a robocza. 36. S z n u r ó w k a odświętna. 37. Ubiory c h ł o p ó w z okolic Kórnika wedle J. J. Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego. Cz. I . P o z n a ń 1842. 38. Haft wykonany c z a r n ą wełną na czerwonym s p ó d n i k u t. zw. piekielnicy. 39. Odświętny s p ó d n i k , (a, b, haft lub koronka, c, szereg zakładek, d, koronka). 40. Haft na dolnym brzegu modrej zapaski. Kąsinów pow. S z a m o t u ł y , fot. A. Glapa. 41. Haft na dolnym brzegu modrej zapaski. Kąsinów, pow S z a m o t u ł y , fot. A. Giana 42. Ubiór zimowy kobiety z okolic Kórnika. A l b u m K. W. Kielisińskiego. P o z n a ń 1833. Tabl. I . Stroje Szamotulan, mai. Wanda Manteufel i Marta Koch. Tabl. I I . Kroje u b i o r ó w męskich. Tabl. I I I . Stroje Szamotulskie, mai. Wanda Manteufel i Marta Koch. Tabl. IV. Kroje u b i o r ó w kobiecych. Tabl. V. Motywy haftowane na t i u l u w okolicach S z a m o t u ł , wdg. St. Zgaińskiego. 4* 51 �SPIS TREŚCI 1. W s t ę p 5 — 2. Obecny stan stroju na badanym obszarze 5 — 3 . Rys historyczny 6 — 4. Zasięg badanego stroju 9 — 5. Ogólny opis stroju męskiego 9 — 6 . Szczegółowy opis stroju męskiego 1 2 — 7 . Ogólny opis stroju kobiecego 24 — 8. Szczegółowy opis stroju kobiecego 27 — 9. Materiały i wytwórcy strojów ludo­ wych 40 — 10. Charakterystyka źródeł 41 — 11. Wykaz literatury 43 — Przypisy 44 — Spis ilustracji 51 — Spis treści 52 52 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/babee2e207021d64fd8cd2f553a8c18f.pdf 3c01b672e93fbe778d19793983b10740 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5530 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Warmia - stroj ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5145 Title A name given to the resource Strój warmiński / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Część 1, Pomorze i Warmia;z.3; 66 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Klonowski, Franciszek Alfons Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludowe Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A -T- L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH F R A N C I S Z E K K L O N O W S K I STRÓJ WARMIŃSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S C Z ĘŚĆ P O L S K I C H I S T R O J Ó W POMORZE A. L U D O W Y C H 1 WARMIA F R A N C I S Z E K ZESZYT 5 K L O N O W S K I STRÓJ WARMIŃSKI PfL r — i — i ^k/R 1 9 O C L A W 6 B i b 1 i o t e ka / t/p. c Nr inwentarzowy <33.3!?./..iy£'t 0 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU SKŁAD GŁÓWNY - WROCŁAW NANKERA 4 �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A , A N N A JÓZEF GAJEK K U T R Z E B A , ' A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , KAZIMIERZ P I E T K I E W I C Z , ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, KAZIMIERA ZA W I S T O W I C Z - A D A M S K A REDAKTOR NACZELNY: OKŁADKA ADAMA PLANSZA BARWNA REDAKTOR UKŁAD JÓZEF MŁODZIANOWSKIEGO JERZEGO ZESZYTU: GRAFICZNY KAROLAKA JÓZEF GAJEK A D A M A GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA KLISZE JEDNOBARWNE: ZAKŁADY POZNAŃ WROCŁAWSKA KARNIA NAUKOWA WROCŁAW LOBARWNE GAJEK K L I S Z E WIE­ GRAFICZNE M. K A S P R Z A K A W DRU­ IMIENIA POZNANIU Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 6,9 ark. druk. 10,25 A-4,8 + 2 wkł„ Papier ilustracyjny bezdrzewuy 100 g 61X86. Oddano do składania 4 "V 1959. Podpisano do druku 17 III 1960. Druk ukończ, w kwietniu 1960. L-.l Zam. 457/162. Cena zł 27,—. �WSTĘP P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Warmią nazywa się obszar wchodzący w skład województwa olsztyńskiego, a obejmujący powiaty: braniewski, lidzbarski, olsztyński i biskupiecki. Obszar ten posiada kształt nieregularnego czworoboku, którego najkrótszy bok przylega do Zalewu Wiślanego. Od zachodu naturalną granicę Warmii stanowi rzeka Pasłęka, po­ łudniowo wschodnią — dział wodny między Pasłęka i Łyną z jednej strony, a dopływami Narwi z drugiej strony. Granica na północy biegnie prawie prosto niezależnie od konfi­ guracji terenu, jedynie wąski, 25-ciokilometrowy pas na północnym zachodzie przylega do brzegu morskiego. Nazwa tej krainy pochodzi od pruskiej prowincji Warmia, zamie­ szkałej ongiś przez pruskie plemię o tej samej nazwie. Plemiona pruskie w X I I I w. utraciły swoją niepodległość a ziemię ich zagarnął Zakon Krzyżowy Rycerzy Panny Marii, zwany powszechnie Zakonem Krzyżackim, który na ziemiach północnych Polski stworzył własne państwo. Z podbitych przez Zakon ziem pruskich utworzono w 1243 r. na mocy aktu erekcyjnego, wydanego przez legata papieskiego Wilhelma z Modeny 3 diecezje. Z nowoutworzonej diecezji warmińskiej wydzielono jedną trzecią część obszaru, który przekazano w bezpośrednie władanie każdorazowego biskupa warmińskiego; tak wydzielona biskupia część ziemi zyskała z czasem nazwę Warmii. 1 2 3 4 L u d n o ś ć . Na opisanym obszarze Warmii mieszka dziś około 240 000 mieszkańców, w tym prawie 2/3 ludności zajmuje się rolnictwem, a pozostała znajduje zatrudnienie w przemyśle, handlu, komunikacji i innych zawodach. 5 Historia r e g i o n u . Ziemie nad Bałtykiem na wschód od dolnego biegu Wisły, aż po Niemen zamieszkiwały ongiś ludy pruskie, sąsiadujące na południu z Polską Pia­ stowską. T a c y t , historyk rzymski w I w. n. e. czerpiąc wiadomości o nich od kupców rzymskich zapuszczających się tu po bursztyn, nazywa ich Aestami. Dokładniejszych wiadomości o Prusach dostarczył w X w . I b r a h i m ibn Jakub, kupiec hiszpański w swych opisach podróży. Prusowie między sobą podzieleni na szereg plemion odzna­ czali się znaczną wojowniczością, a formująca się wówczas klasa rycerska, w walkach z sąsiadami widziała jedno ze źródeł bogacenia się, to też skutki tych walk odczuła i sąsiadująca Polska. Bolesław Chrobry nie poprzestał na działaniach orężnych, lecz pragnął ludy te zjednać pokojowo, przez ich chrystianizację. W tym celu wysłał dwie wyprawy misyjne, - św. Wojciecha w 997 r. i Św. Brunona w 1009 r. Obie te wyprawy skończyły się niepowodzeniem. W X I I w. Prusowie znowu przeszli do przeciwnatarcia i dopiero Bolesław Krzywousty dzielnie potrafił przeciwstawić się ich naporowi. W jednej z wypraw zniszczył doszczętnie plemię Galindów, a zdobytą ziemię zwaną Ziemią Lubawską włączył do Polski. Śmierć przedsiębiorczego króla, która w historii Polski zapoczątkowała okres rozbicia dzielnicowego, rozzuchwaliła P r u s ó w ; ponowili więc napady na ziemie graniczne, zwłaszcza na Mazowsze. Wreszcie książę mazowiecki 3 �Konrad postanowił uporać się z Prusami i powziął w 1226 r. fatalną w skutkach dla państwa polskiego decyzję osadzenia na granicy swego księstwa braci Zakonu Krzyżo­ wego Panny Marii. Zakon Krzyżowy znakomicie uzbrojony w porównaniu z wojowni­ kami pruskimi szybko podbił kraj Prusów i założył tu własne państwo. Z podbitych ziem pruskich utworzono trzy nowe diecezje, sambijską, pomezańską i warmińską. Władzą nad diecezjami, na mocy aktu erekcyjnego z 1243 r. — Zakon był obowiązany dzielić się z biskupami, z których każdy otrzymał trzecią część terytorium w bezpośre­ dnie władztwo jako państwo biskupie. Każdy z biskupów oddawał znów trzecią część swego terytorium kapitule na tych samych prawach. Biskupi pomezański i sambijski szybko utracili swą samodzielność na rzecz Zakonu, tylko biskup warmiński zdołał utrzymać swe zwierzchnictwo terytorialne i właśnie ta część diecezji otrzymała nazwę właściwej Warmii. Krzyżacy niejednokrotnie starali się ograniczyć samodzielność biskupów w a r m i ń ­ skich i podporządkować ich zwierzchnictwu Zakonu, choć ci bronili się przeciwko temu bezprawiu. W X V w. w całych Prusach rośnie opór ludności przeciw tyranii Zakonu. Ważną rolę w usamodzielnieniu się Warmii i Prus odegrały Stany Pruskie złożone z przedstawicieli szlachty, miast i niższego duchowieństwa. Twórca wyzwoleńczego Związku Pruskiego zwanego „Towarzystwem Jaszczurczym" v. Baysen Bażyński wywodził się z Warmii. Stany te w przełomowym momencie walki z Zakonem zwróciły się o pomoc do króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka, którzy w akcie inkorporacyjnym, wydanym w 1454 r. włączył Prusy i Warmię do Polski. W rozgorzałej po wydaniu aktu inkorporacyjnego trzynastoletniej wojnie między Polską a Zakonem, Stany Pruskie stanęły po stronie króla polskiego. Po zwycięsko zakończonej w 1466 r. I I pokojem toruńskim wojnie, Warmia została włączona do Korony; odtąd wybór biskupa warmińskiego musiał mieć potwierdzenie królewskie. Pierwszym Polakiem na stolicy biskupiej Warmii, znajdującej się w Lidzbarku Warmińskim był uczony humanista Jan Dantyszek. Jednym z jego następców był kardynał Stanisław Hozjusz. Spośród kanoników Kapituły Warmińskiej X V w. zasłużył się szczególnie wielki astronom Mikołaj Kopernik, rezydujący we From­ borku i Olsztynie. Zasłużył się on niemało przy zasiedleniu Warmii polskimi osadnikami. Warmia pod rządami biskupów polskich rozwijała się gospodarczo i kulturalnie a nasile­ nie kolonizacji polskiej stale wzrastało i trwało nieprzerwanie aż do pierwszego rozbioru Polski, t j . do 1772 roku. Ostatnim biskupem polskim na Warmii był zasłużony bajkopisarz Ignacy Krasicki. Po wcieleniu Warmii do królestwa pruskiego przybrała na sile akcja germanizacyjna, której celem było wyniszczenie żywiołu polskiego. Akcja ta w połowie X I X w. jeszcze bardziej wzmogła się, a na Warmii i Mazurach rozgorzała zacięta walka o język i szkołę polską. W 1875 r. powstaje „Hakata", związek niemiecki, dysponujący znacznymi funduszami przeznaczonymi na rozwój kolonizacji niemieckiej; ucisk ludności polskiej trwał zwłaszcza w południowych powiatach Warmii, w których 88°/o areału ziemi było w posiadaniu i użytkowaniu drobnej własności, rekrutującej się z wolnego chłopstwa. Plebiscyt przeprowadzony w lipcu 1920 r. w fatalnej dla Polski sytuacji politycznej prze­ kreślił wyzwolenie Warmii na pewien czas. Przyniósł je dopiero rok 1945 i Warmia wraz z Mazurami i Powiślem została napowrót włączona w granice Rzeczypospolitej. Odtąd kraina ta odzyskuje swój pierwotny charakter a Olsztyn, stolica nowoutworzonego woje­ wództwa staje się ośrodkiem życia kulturalnego Warmii i Mazur. 6 Analizując historię regionu i walkę ludności polskiej o utrzymanie swych cech naro­ dowych stwierdzić należy, że kultura ludowa najlepiej zachowała się na terenach południowych, sąsiadujących z polskim Mazowszem, t j . w powiecie olsztyńskim i w połu­ dniowej części powiatu lidzbarskiego i biskupieckiego. Kultura ludowa na obszarze pół­ nocnej Warmii zasiedlonej poprzednio głównie przez Niemców gospodarujących tu w dużych gospodarstwach o słabym zagęszczeniu ludności — nie istnieje. C e c h y u b i o r u . Warmia wyodrębniająca się od sąsiedniego Powiśla i Mazur posiada­ niem odmiennej tradycji historycznej, wyznaniowej i językowej, jest terenem o przewadze ludności chłopskiej. W dziedzinie kultury ludowej powstał szereg tu cech swoistych, 4 �charakteryzujących ten region. W dziedzinie stroju kobiecego są typowe dla tego regionu czepce, zwane twardą mycką lub galonkiem, z pięknymi denkami haftowanymi złotymi lub srebrnymi nićmi, wiązane pod brodą wstążkami, z tyłu przyozdobione kokardką ze wstążek jedwabnych, których końce opadają na plecy, obcisłe kaftaniki i kabaty kloszowo usztywnione z tyłu i długie sięgające kostek spódnice przyozdobione u dołu falbanami i pliskami, pod które są podłożone jedna lub dwie halki, nadające ubiorowi kloszową sylwetę. Całość stroju żeńskiego dopełniała kaszmirowa lub turecka chusta narzucona na ramiona i plecy (Tabl. I I ) . W stroju męskim, choć on znacznie wcześniej zanikł, do tradycyjnych części ubioru warmińskiego należy długa jasnogranatowa, szara lub brązowa sukienna s u k m a n a , niegdyś szyta na codzień z wełnianej tkaniny folowanej, przewiązana w pasie kolorową zazwyczaj niebieską i białą krajką, t j . szerokim pasem samodziałowym (Tabl. II.). Latem noszono białe spodnie parciane, zimą niebieskie, granatowe lub czarne spodnie sukienne, wpuszczone w długie skórzane buty zwane skórzniami. Nakryciem głowy był kołpak to jest futrzana czapka bez daszka z siwego lub czarnego baranka, przewiązana wstążką z boku. W lecie kapelusz słomkowy lub filcowy z szeroką wywiniętą kanią, usztywniony, 0 płaskim dnie nadawał sylwetce Warmiaka charakterystycznych cech (Tabl. I i II.). Do tych kapeluszy przyczepiano podczas wesela i innych uroczystości wstążki i bukiety sztucznych kwiatów. Obecny dawny strój warmiński już nie występuje. Jeszcze przed 1945 r. był noszony przez zespoły artystyczne Związku Polaków w Niemczech, które występowały w nim w czasie dorocznie organizowanych zjazdów na terenie byłych Prus Wschodnich. Zrekonstruowany po 1945 r. strój warmiński uświetnia obecnie uroczystości państwowe 1 imprezy artystyczne i jest noszony zarówno przez ludność pochodzenia miejscowego jak i przez ludność napływową. Strój ten (nie zawsze wiernie odtworzony) wraz ze stro­ jem mazurskim, od którego nie wiele się różni, stał się obecnie reprezenta­ cyjnym strojem regionu olsztyńskiego, określanego jako Warmia i Mazury. Charakterystyka ubiorów s ą s i e d n i c h . Stroje grup etnicznych sąsiadujących bezpośrednio z Warmią nie zostały jeszcze dostatecznie opraco­ wane, nie mniej dotychczasowe materiały znajdujące się w archiwum' Muzeum Mazurskiego w Olsztynie pozwalają na przeprowadzenie porównania. Na zachód od Warmii ciągnie się Po­ wiśle, którego część, to jest powiat suski, morąski, pasłęcki i północna część po­ wiatu ostródzkiego znajduje się w grani­ cach woj. olsztyńskiego. Stroje kobiece tej grupy wyróżniają się odmiennym krojem czepków, zapasek i koszul. Nie­ znane są tu czepki haftowane złotem, zamiast nich niewiasty nosiły białe, lniane, krochmalone czepeczki, wiązane pod szyją w kokardę. Stare niewiasty 7 Ryc. 1. Ubiór odświętny pary chłopskiej z War­ mii z końca XIX w. Fot. J. Gardzielska, 1959. �nosiły czarne aksamitne czepeczki. Far­ tuszki kobiece były tu długie, wąskie, o odcieniu jaśniejszym od spódnicy, z pasami przebiegającymi poziomo. Ko­ szule haftowano na rękawach u ramion białym haftem, nieznanym w stroju Warmianek. W stroju kobiecym na Po­ wiślu dominowały kolory ciemne, głów­ nie granatowy, czarny, niekiedy i zie­ lony w przeciwstawieniu do Warmii, gdzie przeważały kolory ciepłe, zwła­ szcza różne odcienie czerwieni. Ludowe stroje męskie Powiśla, po­ dobnie jak na Warmii, uległy znacz­ nie wcześniejszemu zanikowi od stroju kobiecego, tak że w zasadzie nie ma wielkich różnic między strojem chłopa warmińskiego, a strojem chłopa z Po­ wiśla. Na Warmii przeważało wiązanie sukmany krajką, na Powiślu opasywano się rzemiennym pasem. Ulubionym kolorem sukmany na Powiślu był kolor granatowy, na Warmii — niebieski. Spo­ dnie na Powiślu zazwyczaj ciemne, wpuszczano w duże buty, jedynie biedni chłopi chodzili w trzewikach. Na Warmii odzieży codziennej. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw, 711E i 712E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 a k J o nakrycie głowy w stroju świątecznym przeważał kołpak, a na Powiślu stożkowata barania czapka. Na południu i wschodzie Warmia przylega do Mazur. Na tym terenie Mazurzy występowali zazwyczaj w długich z tyłu fałdowanych granatowych sukmanach. W miarę posuwania się na południe zaczyna prze­ ważać ciemnobrązowa sukmana i krótkie spencerki z r ę k a w a m i , te ostatnie są noszone na Kurpiach. Na Mazurach obok skórzni, t j . długich butów, noszone są chodaki. Latem u Mazurów przeważa ubiór parciany. Kobiecy strój mazurski różni się od warmińskiego odmiennym krojem czepków, częściowo zapasek i rozwiązaniem kolorystycznym tkanin. Strój warmiński jest bogatszy od mazurskiego, bogata Warmianka nakłada na siebie po kilka s p ó d n i c . Czepki mazur­ skie wykonane z czarnego aksamitu wiązane są pod szyją na tasiemkę. Wśród tkanin przeważają obok mieniących się, prążkowe i kraciaste. Strój kobiecy Mazurek jest obcisły i przylega ściśle do ciała. Dziewczęta niekiedy nakrywają głowy chustami wią­ zanymi z przodu. Fartuszki w stroju mazurskim mają częstsze zastosowanie i stanowią dopełnienie stroju, gdy tymczasem Warmianki zakładają fartuszki jedynie do ubioru roboczego i do pracy w domu. Na północnym wschodzie Warmia graniczy z Bareja i Natangią, to jest z dzisiejszymi powiatami: górowskim, bartoszyckim i kętrzyńskim, (zaliczanymi przez geografów do War­ mii,) do których przenikają pewne w p ł y w y kultury litewskiej. To wzajemne oddziaływanie nie pozostało bez wpływów na formowanie się stroju ludowego. Osiemnastowieczny ludowy strój litewski ogromnie zróżnicowany, barwny i efektowny, w X X w. na skutek przenikania wpływów idąeych z zachodu i z miast przyjmuje elementy dawniej nieznane. Tak np. w stroju żeńskim na Litwie w X I X w. pojawiają się staniki i spódnice, niezna­ ne jeszcze w X V I I I w. W kobiecym stroju litewskim X V I I I i X I X w. dominującą rolę 8 9 6 �grała długa koszula z białego lnianego płótna, z długimi rękawami, mocno marszczona pod szyją, bogato haftowana na rękawach, przyramkach, pod szyją i na piersiach w bar­ wne kwiaty i paseczki koloru czerwonego, niebieskiego lub czarnego. Zamożne L i t w i n k i nakładały po kilka takich koszul, podobnie jak Warmianki po kilka spódnic czy halek. Stanik nałożony na koszulę, głęboko wydekoltowany, przytrzymany ramiączkami nie zasła­ niał haftu. Barwne spódnice zazwyczaj utrzymane były w kolorze ognistoczerwonym, nie­ bieskim i żółtym. Na wierzch spódnicy nakładano wąski, haftowany lub drukowany fartu­ szek lniany, zakończony frędzlami. Zimą L i t w i n k i idąc np. do kościoła nakładały na wierzch koszuli obcisły kaftanik z wyłożonym kołnierzem, zapiętym na haftki lub błyszczące guziki. Głowę przyozdabiały wieńcem z kwiatów lub nakrywały czapką obwiniętą kolorowymi haftowanymi chustami. Często drugą chustę przerzucały na plecy i ramiona; sposobów zresztą wiązania chust u Litwinek było dużo i w każdej prawie wsi wiązano je inaczej. Na nogach noszą sznurowane trzewiki, a niegdyś zwyczajem szlacheckim nosiły czerwone buty. Znacznie mniej od warmińskiego stroju męskiego różni się litewski ubiór mężczyzn. W stroju męskim wyróżnia się sukmana, latem sięgająca kolan, zimą dłuższa, która podo­ bnie jak na Warmii jest niebieska, brązowa lub szara, jednakże różni się ona od warmińskiej krojem. Sukmana litewska jest jednorzędowa, zapięta z przodu na trzy guziki i przewiązana w połowie szerokim rzemiennym pasem, zakończonym błyszczącą metalową klamrą. Spodnie były dwojakiego rodzaju, długie, obcisłe, sięgające do stóp, lub krótkie poniżej kolan. W tym drugim wypadku nogi owijano lnianymi zawijaczami lub nakładano na nie weł­ niane pończochy. Chłop litewski chodził długo w łapciach z lipowego łyka, a buty nosili tylko zamożni. Na głowie L i t w i n nosił futrzaną czapkę zwaną magierką. Krótkie spodnie, na Warmii używane były tylko sporadycznie, np. w stroju proszka to jest drużby wesel­ nego . Wskazują one na pewną analogię do stroju litewskiego, mogły też być przyjęte ze stroju miejskiego. 10 Tradycyjny warmiński strój ludowy wykazuje elementy wspólne dla regionów północ­ nych. Wszędzie, zarówno u Kaszubów, jak i na Ziemi Malborskiej, Powiślu, Mazurach, Kurpiach, najważniejszym elementem stroju męskiego jest granatowa, niebie­ ska lub brązowa s u k m a n a . Na Powi­ ślu przeważa granatowa, na Warmii niebieska, a na Mazurach i Kurpiach brązowa. Sukmany różnią się jedynie krojem i wiązaniem pasa. Istnieją rów­ nież analogie w nazewnictwie, takie wy­ razy jak: skórznie, buksy, kitel, kaftanki, klompy, korki, stryfle itp. używane są na oznaczenie tych samych części odzie­ ży, na całym północnym obszarze. Na strój ziem północnych Polski w X I X w. oddziaływały silnie wpływy strojów za­ chodnich, przyczyniły się one m. in. do zaniku dawnego ludowego stroju war­ mińskiego. Na tle ludowych strojów sąsiednich grup etnicznych strój warmiński jest niejako pomostem między zachodem a wschodem, między strojem kaszub­ skim a litewskim. Ryc. 3. Warmińsko-mazurski strój odświętny młodzieży. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie, nr inw. 713E i 714E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 7 �Rozdział OBECNY STAN UBIORU I LUDOWEGO NA WARMII Strój ludowy na Warmii znajduje się w stadium kompletnego zaniku; badania nad nim trzeba było zacieśnić do kilkudziesięciu wiosek powiatu olsztyńskiego, lidzbar­ skiego, biskupieckiego i sąsiadujących z n i m i powiatów mazurskich: mrągowskiego, szczycieńskiego, ostródzkiego, zasiedlonych przez ludność autochtoniczną, która tam prze­ trwała mimo wielowiekowej niewoli. Jeszcze dziś można spotkać stare kobiety przechowujące w skrzyniach części dawnego stroju; nie noszą ich często, aby nie narazić się na uszczy­ pliwe uwagi ze strony młodej generacji, nie mającej zrozumienia dla tradycyjnego ubioru ludowego. Babcie owe niechętnie wyzbywają się tych części stroju, pragną bowiem być w nich pochowane. Sporo informacji o stroju ludowym wnoszą wiejscy krawcy, którym ludność zlecała różnego rodzaju przeróbki starej odzieży. Obecnie strój warmiński został zrekonstruowany; szyją go przeważnie spółdzielnie krawieckie. Uświetnia on uro­ czystości państwowe, kościelne i imprezy o charakterze kulturalnym (ryc. 3 i 4). Funkcja s p o ł e c z n a s t r o j u . Do roku 1945, to jest do czasu przyłączenia Warmii do Polski, strój warmiński już nie przetrwał. W okresie międzywojennym poja­ wiał się jeszcze w zespołach artystycznych zrzeszonych w Związku Polaków w Niemczech i uświetniał różnego rodzaju lokalne zjazdy ludności polskiej, zamieszkującej Prusy Wscho­ dnie. W 1929 r. na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, warmińskie czepki przesłane przez Związek Polaków w Niemczech wzbudziły ogromny zachwyt. Strój ten do pewnego stopnia określał nie tylko odrębność regionalną, ale i narodową ludu warmińskiego, stąd też osoby występujące w nim w ostatnich latach przed 1939 r. były ostro szykanowane przez władze niemieckie. Zanikł on szybciej na terenach północ­ nej Warmii, gdzie procent ludności polskiego pochodzenia był znikomy i skąd prawie cala ludność po 1945 r, wywędrowała. 11 W Polsce Ludowej warmiński ubiór stał się strojem reprezentacyjnym. Przy rekonstru­ kcji tego stroju nastąpiło pewne pomieszanie elementów stroju warmińskiego z elemen­ tami stroju mazurskiego. Tak zrekonstruowany strój określany bywa jako strój warmińsko - mazurski. Pierwsi odtwórcy tego ubioru ludowego nie zawsze mieli na­ leżyte rozeznanie i z braku odpowiedniego przygotowania fachowego korzystali z infor­ macji przygodnych informatorów, których wiarogodncść nie zawsze potwierdzała się Cele praktyczne zmuszały odtwórców do znalezienia szybkiego rozwiązania. Pierwsze próbne rekonstrukcje wzbudziły sprzeciw fachowców, nie mniej sprawa rekonstrukcji war­ mińskiego stroju ludowego ruszyła z miejsca. Pierwsze próby w t y m zakresie podjęło w 1946 r. Towarzystwo Teatrów i Muzyki Ludowej istniejące wówczas przy Kuratorium Okręgu Szkolnego w Olsztynie. Odtworzone niezupełnie wiernie kostiumy były wypożyczane licznym zespołom teatralnym dla uświetnienia imprez, obchodów i uroczystości. Po rozwią­ zaniu tego Towarzystwa strój ten włączono do rekwizytorni Wojewódzkiego Domu Kultury, gdzie do dziś przetrwał. Z kolei inicjatywę zrekonstruowania stroju ludowego, Warmii i Ma­ zur przejął Wojewódzki Zarząd Ligi Kobiet w związku z wystawieniem przez zespoły amatorskie pow. mrągowskiego widowiska Karola M a ł ł k a „Wesele mazurskie". Zespół m r ą gowski występujący w tym nowozrekonstruowanym stroju warmińsko-mazurskim odniósł szereg sukcesów. Dalszych prób rekonstrukcji stroju podjął się Wojewódzki Zarząd Spół­ dzielni „Samopomoc Chłopska" i CPLiA. Obie te instytucje mogą poszczycić się pewnymi osiągnięciami, jednak i ten zrekonstruowany przez nich strój budził zastrzeżenia etnografów. Błędem np. było użycie do wyrobu tkanin zastępczego surowca, raził też brak zróżnico­ wania kolorystycznego, stworzono pewnego rodzaju mundury ludowe wprowadzając pasia­ ste spodnie z materiału używanego do halek w stroju kobiecym. Wydział Kultury PWRN odpowiedzialny za całokształt życia kulturalnego w województwie zlecił wreszcie 8 �Plansza I STRÓJ WARMIŃSKI w XIX wieku Mai. J. Karolak �opracowanie strojów regionalnych działaczce terenowej mającej sporo doświadczenia, pani Teodorze M o d z e l e w s k i e j . Sprawa należytej rekonstrukcji stroju ruszyła wtedy z martwego punktu. Wykonane przez Modzelewską lalki w stroju ludowym wystawione w Muzeum Mazurskim w Olsztynie na wystawie Dziesięciolecia Sztuki Ludowej Warmii i Mazur w 1955 r. zdobyły uznanie (ryc. 2 — 4). Opracowany przez Modzelewską strój dla Zespołu Pieśni i Tańca Warmii i Mazur był bardziej zbliżony do dawnych ubiorów warmińskich. 12 Zrekonstruowany przez Modzelewską strój warmińsko - mazurski jest eksponowany na manekinach i lalkach w Dziale Etnograficznym Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, (ryc. 1 — 12). W tymże Muzeum znajduje się również bogaty zbiór czepków warmińskich i sporo autentycznych części stroju (ryc. 32—35, 37, 39, 44 itp ). Poza województwem olsztyń­ skim części stroju warmińskiego znajdują się i w innych muzeach, np. w Muzeum Etnogra­ ficznym w Toruniu i Krakowie, w Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie i innych. P r z y c z y n y z a n i k a n i a . Na zanik tradycyjnego stroju ludowego wpłynęło szereg przyczyn występujących również na innych obszarach, są to przede wszystkim ogromne przemiany ekonomiczno — społeczne, zwłaszcza te, które zaistniały na wsi w drugiej połowie X I X w. Ogromny rozwój przemysłu w Niemczech Zachodnich przyczynił się do stale wzrastającej emigracji ludności z Prus Wschodnich do ośrodków przemysłowych. Rozrost dróg komunikacyjnych ułatwił ludności wiejskiej kontakty z miastem; nastąpiła intensyfikacja rolnictwa, zwłaszcza po przeprowadzeniu separacji gruntów i przejściu z uprawy trójpolowej na płodozmianową; chłop bogaci się, a wieś upodabnia się coraz bardziej do miasta. We wsiach mnożą się wiejskie ośrodki przemysłowe, powstają tartaki, młyny wodne, wiatraki parowe, mleczarnie, cegielnie. Coraz więcej rzemieślników osiedla się na wsi. Rosnąca produkcja przemysłowa tkanin wypiera pracochłonne samodziałowe tkaniny, tkane dawniej na wiejskich warsztatach ręcznych. Służba wojskowa, wzrost proletariatu wiejskiego, wyręczanie się pracownikami sezonowymi w majątkach i gospo­ darstwach rolnych, w szczególności na północnej Warmii, przyczyniały się walnie do coraz szybszego upowszechniania stroju miej­ skiego a tym samym przyczyniały się do zaniku tradycyjnego ubioru ludowego. Przemiany i tempo życia nowoczesnego robią swoje; na początku X X w. dawny warmiński strój ludowy był już tylko strojem zabytkowym. Nad zanikiem l u ­ dowego stroju ubolewają różni badacze kultury ludowej i to zarówno polscy jak i niemieccy. Czepki haftowane złotem, z którego posiadania Warmianka była dumna, wędrują do zbiorów muzealnych lub zostają rozdarowane przez kobiety na kościelne ornaty (ryc. 49—51). Samodzia­ łowe staniki, spódnice, halki odkładane do skrzyń przenosi się na strych, gdzie na skutek działań wojennych i przesie­ dlenia ludności, które miały miejsce po 1945 r. uległy zniszczeniu. Trudna i mo­ zolna była droga współczesnych badaczy Ryc. 4. Warmiński ubiór odświętny. Rekon­ strukcja T. Modzelewskiej i W. Grabowskiej. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 572E i 573E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. 9 �Ryc. 5. Mężczyzna i kobieta z XV w. Repr. inicjału z ..Elbinger Wiesenbuch", 1421. kultury ludowej na terenie Warmii i Mazur, jednakże nie ustawali oni w pracy nad komple­ towaniem zbiorów i i m to zawdzięczać trzeba, że strój warmiński jest zrekonstruowany i repre­ zentuje godnie k u l t u r ę ludową tego regionu. Sporadycznie jeszcze i dziś można znaleźć autentyczne resztki stroju, zwłaszcza kobiecego u starych kobiet miejscowego pochodzenia. Obec­ nie ludność miejscowa i napływowa kupuje ubiory pochodzenia fabrycznego, lub szyje nową odzież podług mody miejskiej. Zniknęły stare narzędzia, a krosna ręczne, które niegdyś spoty­ kało się w każdej prawie warmińskiej izbie chłopskiej; dziś jako zbędny sprzęt leżą na strychu. Na ich zupełną likwidację wpłynęły głó­ wnie powojenne trudności w otrzymywaniu suro­ wca, w szczególności zaś importowanej bawełny. Odrodzenie stroju warmińskie­ g o . Zrekonstruowany pod w p ł y w e m czynni­ ków oficjalnych, t j . Ministerstwa Kultury i Sztuki, Wydziału Kultury PWRN w O l ­ sztynie i spółdzielni CPLiA strój warmińsko-mazurski przyjmuje się obecnie w zespołach artystycznych, domach kultury i świetlicach jako strój reprezentujący województwo olsztyńskie, nazywane dawniej Warmią i Mazurami. I choć obecny strój niezupełnie wiernie odpowiada przekazom historycznym, (m. inn. jakość materiałów wykonanych z surowców zastępczych, małe zróżnicowanie kolorystyczne, co szczególnie uderza w stroju męskim,) to jednak wiele trudności zostało pokonanych. Odżył stary region i lud, który w dziedzinie twórczości wykazał swój własny samoistny dorobek kulturalny. Rozdział ZARYS II HISTORYCZNY UBIORU Jednym z najstarszych dokumentów, dającym pewne wyobrażenie o ubiorze średnio­ wiecznego chłopa w b. Prusiech Wschodnich, jest rzeźba z X I V w. na głowicy filara w zamku krzyżackim w Radzyniu, przedsta­ wiająca walkę chłopów z krzyżakami Chłop pruski odziany jest w lnianą koszulę sięga­ jącą połowy ud, podwiązaną w pasie i w spo­ dnie o długich nogawicach. Znacznie dokładniej został zilustrowany strój chłopski na kolorowych rysunkach inicjałów umieszczonych w dokumencie elblą­ skim z 1421 r., dotyczącym stanu prawnego łąk podmiejskich miasta Elbląga . Jeden z inicjałów przedstawia chłopa koszącego tra­ wę, inny — chłopa wraz z żoną układających siano w stóg (ryc. 5, 6). Chłop odziany jest czerwoną kapotę z długimi rękawami, w 13 14 Ryc. 6. Chłop spod Elbląga. Repr. inicjału z „Elbingtr Wiesenbuch", 1421. 10 �białe obcisłe parciane spodnie i czarne trzewiki. Głowa okryta słomianym kapeluszem 0 szerokiej podwiniętej kani. Kobieta ubrana jest w ciemną suknię z długimi rękawami, gęsto marszczoną pod szyją. Włosy niewiasty opadające na szyję przewiązanesąwstążeczką. Ubiór wojaka pruskiego ilustruje rycina z 1584 r. umieszczona w jednej z książek znanego historyka Prus, C. H e n n e n b e r g e r a . (ryc. 7 ) Wojak — chłop odziany jest w koszulę z wyłożonym kołnierzem, parciane spodnie i kapotę sięgającą nieco wyżej kolan, w pasie ściągniętą rzemieniem. Głowę ma nakrytą czapką, założoną na zewnątrz podbiciem futrzanym i rozciętą z przodu. Nogi okrywają łapcie z łyka lipowego, obwiązane do wysokości łydek sznurem, Ten rodzaj obuwia przetrwał prawie do X X w. u Kurpiów 1 Mazurów i potocznie określany bywa jako chodaki. W jednym z dzieł M a 1 e t i u s a zilustrowany jest ubiór pruskiego kapłana składającego bogom ofiarę. Ubiór ten żywo przypomina chłopską sukmanę z uwidocznionymi szwami, sięgającą nieco niżej kolan i przewiązaną w pasie rzemieniem. Długie włosy opadające na kark okala wieniec z kwiatów lub liści. Jak wyglądał strój ludowy na początku X V I I w . ilustrują ryciny Beringa zawarte w książce Fr. W a l t e r a wydanej w 1613 r . W scenie przedstawiającej pranie bielizny występują obok mieszczek ich służące, pochodzące zapewne z ludu, a odziane w obszer­ nie fałdowane spódnice sięgające do kostek, obcisłe staniki zapięte wysoko pod szyją na guziki. Spod stanika widoczna jest koszula z wyłożonym kołnierzem i długie rękawy podwinięte na czas prania. Na spódnice nałożony jest wąski długi fartuszek prze­ wiązany w pasie. W „Kronice Pruskiej" pochodzącej z 1626 r . na rysunku przedstawiającym scenę egzekucji występuje kobieta odziana w stanik, długą sięgającą stóp spó­ dnicę zakończoną u dołu trzema falbanami. Na spodnifi' cę nałożony jest wąski fartuszek. Inna rycina tej kroniki przedstawia kobietę w koszuli, z wyłożoną pod szyją krezą, w sznurowanym staniku; stroje te łudząco przypominają strój ludowy Warmianek z ubiegłego stulecia. Ryciny ariańskiego emigranta, architekta i kar­ tografa Józefa N a r o ń s k i e g o zmarłego w Szczyt­ nie, zawarte w jego rękopiśmiennej mapie z 1666 r. ilustrują strój pary z Prus (ryc. 9—10). Interesujący jest t u strój kobiety, przypuszczalnie mężatki która odziana jest w kabat z wykładanym kołnierzem, dłu­ gimi rękawami częściowo podwiniętymi i w długą szeroką spódnicę. Na głowie ma czepek. Chłop występuje w długiej, lekko wciętej w pasie kami­ zelce, zapiętej z przodu na guziki, jest w krótkich spodniach podwiązanych pod kolanami wstążeczką na kokardkę, w koszuli z długimi bufiastymi rękawami,~w pończochach i trzewikach. Na głowie ma stożkowaty kapelusz z olbrzymim płaskim rondem. Ubiór ten powstał pod wpływem naśladownictwa mody miejskiej; nie wykluczone, że może to być ubiór chłopów *ze wschodniej części Prus, to jest z obszaru litewskiego, gdzie chłopi nosili krótkie spodnie. Ubiór chłopskiej pary narzeczonych, po­ chodzącej ze wschodniej części b. Prus przedstawia 15 16 1 7 1 8 19 jedna z rycin znajdujących się w książce historyka Krzysztof a H a r t k n o c h a, wydanej w 1684 r . 2 0 . jaka pruskiego z 1584 roku według Hennenbergera. R y c 7 - u b i o r wo n �(ryc. 8). Ubiór taki był noszony przez chłopów jeszcze w połowie X V I I w. Narze­ czony, syn chłopski posiada ubiór podobny do ubioru wojaka pruskiego z książki Hennenbergera. Strój narzeczonej składa się z koszuli z długimi rękawami, marszczonej pod szyją, ze stanika spiętego w pasie, z długiej spódnicy i nałożonego z przodu fartuszka. Nogi obu postaci okryte są łapciami z lipowego łyka, obwiązane sznurami do wysokości łydek. Wianki kwiatów znajdujące się na głowach obu postaci pozwalają wnioskować, że jest to ich ubiór we­ selny. Podobny do opisanego stroju jest ubiór innej pary chłopskiej zilu­ strowany w książce tego samego au­ tora; chłop zamiast czapki ma kapelusz z szeroką kanią, a kobieta ma włosy przewiązane chustą (ryc. 11). Na formowanie się stroju ludowego niezawodny wpływ wywierać musiały ustawy o ubiorach, wydane w X V I I i X V I I I wieku przez d w o r y (ryc, 53). Celem tych ustaw było ograniczenie importu sukna zagranicznego, przyczy­ niającego się do obniżenia dochodów z rodzimej produkcji, z drugiej stro­ ny — celem ich było utrzymanie różnic stanowych między poszczególnymi war­ stwami społecznymi. W większości usta­ wy powyższe dotyczyły warstw szla­ checkich i mieszczańskich, jednak nie Ryc. 8. Prusowie. Młoda para w ubiorze odświętnym brak w nich uwag odnoszących się Z polowy XVII wieku. Repr. z pracy: Ch. Hartknocha również do ubioru chłopstwa. Wśród Lipsk, 1684. wolnych chłopów, osiedlonych na pra­ 21 wie chełmińskim, uprzywilejowani byli sołtysi i ich żony, którym zezwalano na noszenie srebrnych pasów, guzików i zapinek. Na­ tomiast chłopstwu zabrania się noszenia ubiorów z jedwabi i przyozdabiania ich jedwab­ nymi wstążkami. Nie stosującym się do powyższych zarządzeń groziły kary pieniężne a nawet więzienie, a donosiciele za swą czynność zostawali wynagradzani. Ustawy o ubio­ rach wydane przez dwór książęcy, a później przez króla pruskiego w X V I I i X V I I I w. dotyczą jedynie tzw. Prus Książęcych i swoim zasięgiem nie obejmują Warmii. Biskupi warmińscy na swym terytorium traktowali znacznie pobłażliwiej te sprawy, to też w sprawie ubioru na Warmii została wydana tylko jedna ustawa przez biskupa Grabow­ skiego w 1766 r., gdy w tym samym czasie w Prusach Książęcych wydano aż sześć . Kobiece czepki warmińskie haftowano głównie srebrnymi i złotymi nićmi (ustawą zabronionymi w Prusach Książęcych). Ubiór ten staje się jednym z głównie wyróżniających się ele­ mentów kobiecego stroju ludowego Warmii. Szkoda, że w dotychczasowych badaniach nie zdołano ustalić dokładnego miejsca powstania haftu warmińskiego, przypuszcza się tylko, że haft ten wprowadziły żeńskie klasztory, zwłaszcza klasztor sióstr św. Katarzyny, których konwenty były gęsto rozsiane po miasteczkach Warmii. Haftowaniem zajmowały się przeważnie siostry zakonne, a wzory haftu zwłaszcza złotego, przypominają łudząco wzory występujące w haftach kościelnych na ornatach i antepediach (ryc. 57). Kupno czepka było poważnym wydatkiem, kosztował on w połowie ubiegłego wieku około 50 marek , co w owych czasach stanowiło poważną sumę na którą mogły pozwolić sobie tylko bogate chłopki. 22 23 Pierwsze 12 wzmianki o stroju ludowym Prus Wschodnich zawarte są w Historii �24 Gospodarczej B o c k a , wydanej w 1782 r. , której opis powtarza J. G. K r i i n i t z w swej encyklopedii, wydanej w 1787 r. . Oba te opisy dotyczą głównie grupy litewskiej, a nie dotyczą stoju warmińskiego, jako stroju oddzielnego. Opisy te jednak są cennymi informacjami i pozwalają dziś na przeprowadzenie porównania stroju warmińskiego z litewskim. Obszerniejsze i bardziej szczegółowe są wzmianki o stroju warmińskim zawarte w opi­ sach podróży historyków, badaczy kultury ludowej X I X i X X w. i to zarówno u polskich jak i niemieckich autorów, opisy te jednak nie dają wyczerpującego obrazu, a relacje poszczególnych autorów są często z sobą sprzeczne. Dokładniejsze i bardziej wyczerpu­ jące są w nich opisy stroju kobiecego, bardzo zaś ogólnikowe — stroju męskiego. Jednak wszyscy autorzy zgodnie oświadczają, iż głównym elementem ubioru męskiego na Warmii jest n i e b i e s k a , g r a n a t o w a lub b r ą z o w a czy też s z a r a s u k m a n a , przewią­ zana w pasie krajką. Sporo materiału dowodowego o ubiorach chłopskich dostarczają listy gończe z połowy X I X w., ogłaszane w urzędowym organie lokalnym w Kętrzynie. Niektóre z tych listów dotyczą zbiegłych więźniów pochodzących z pobliskich wsi powiatu biskupieckiego. Przy rysopisie zbiegłych wyszczególniony jest ich ubiór, a także podane są opisy posiadanych części ubiorów. Z informacji tych wynika, że chłopi chodzili w sukmanach z niebieskiego, granatowego lub szarego sukna, zapinanych na metalowe lub rogowe guziki. Sukmany lniane występowały rzadko. Z innych części stroju męskiego wymienione są marynarki, kamizelki i spodnie. Przeważają marynarki sukienne (nie brak i parcianych) koloru nie­ bieskiego lub granatowego z żółtymi metalowymi guzikami. Sporadycznie występują czer­ wone, a nawet pasiaste marynarki. Kamizelki z wyłożonymi na zewnątrz klapami są w kolorze niebieskim, ciemnoczer­ wonym, granatowym, a niekiedy czarnym i zielonym Przeważają białe lub niebieskie spodnie par­ ciane, granatowe, niebieskie, czarne sukienne, a z rzadka pasiaste czerwonobrązowe z białymi pasami. Spodnie wpuszczane były w długie skórzane buty. Jedni chodzili w klumpach, tj. w obuwiu z drew­ nianymi podeszwami, inni w bu­ tach. Głowy okrywano sukienną czapką bez daszka w ciemnym ko­ lorze, zimą wyłożoną baranim ko­ żuszkiem. Koszule były lniane, a kalesonów prawie nie noszono i w.jednym tylko Wypadku są wy­ mienione. Szyję obwiązywano lnia­ nym lub bawełnianym szalem ko­ loru białego, niebieskiego, czerwo­ nego, niekiedy w niebieską kratę. Listy w większości dotyczą męż­ czyzn, tylko jedna wzmianka mówi, iż kobieta z pow. biskupieckiego odziana była w ciemną spódnicę, niebieską halkę, w czerwonobialy J5 26 27 kraciasty fartuch i szarą w czer­ wone paseczki chustkę. Na nogach miała czerwone pończochy i długie R y c . . 9 biecy z Prus z poł. x v i i w. wg. E. Weise, Elbląg 1935. U b i o r ko 13 �sznurowane trzewiki. Najczęstszym przedmiotem kradzieży były jedwabne, wełniane lub bawełniane chusty i czepki tkane złotem. Z opisów autorów polskich jak i niemieckich wynika, że ludowy strój na Warmii b y ł w powszechnym użyciu w latach 1820— 1870, a istotną częścią tego ubioru kobiecego był czepek zwany t w a r d ą mycką. Strój z tego okresu jest właśnie przedmiotem niniej­ szej monografii. Szybki rozmój uprzemysłowienia b. Prus Wschodnich i postępujący rozwój kapitalizmu przyczyniają się do zaniku tradycyjnego stroju ludowego. Wpływy idące z miast prze­ nikają na wieś i niwelują dawny ubiór chłopski, który w tradycji ustnej przetrwał jedynie wśród starszej generacji miejscowego pochodzenia. Rok 1945 przyniósł z sobą napływ żywiołu polskiego na wyzwolone ziemie Warmii i Mazur; spowodowało to pojawienie się w pierwszym okresie barwnych strojów ludo­ wych niemal z całej Polski. Jednakże ogromne przemieszczanie się ludności, która w prawie każdej gromadzie wiejskiej składa sie z przybyszów z k i l k u województw sprawiło, że żadna grupa nie odgrywa roli kierowniczej i nie jest zdolna narzucić osiedlu swej trady­ cyjnej kultury. W t y m stanie rzeczy za reprezentacyjny strój ludowy uchodzi zrekon­ struowany strój w a r m i ń s k o - m a z u r s k i , który z czasem może zostanie całkowicie przyjęty przez nowoosiedloną ludność. Rozdział I I I ZASIĘG BADANEGO UBIORU « Wytyczenie granicy zasięgu dawnego stroju warmińskiego jest dosyć trudne, gdyż badaniami należałoby objąć cały obszar historycznej Warmii. Tymczasem trzeba było ograniczyć się do niewielkiej ilości wsi w południowej Warmii i do sąsiadujących z nią powiatów mazurskich, w których mieszka jeszcze trochę ludności autochtonicznej, ona jedynie mogła udzielić informacji o daw­ nym stroju ludowym. (Mapa). Materiały dotyczące stroju zawarte w publikacjach niemieckich jak i polskich nie są wyczerpujące, lecz fragmentaryczne, a niekiedy nawet są nieścisłe, uzupełnione jednak współczesnymi badaniami tereno­ wymi pozwalają na odtworzenie dawnego stroju ludowego. Najcenniejsze są one w odniesieniu do stroju męskiego, z którego niewiele autentycznych części zachowało się do naszych czasów. 28 Ryc. 10. Ubiór chłopa z Prus z połowy XVII w. Rys. J. Naroński. Repr. z pracy E. Weise, Elbląg 1935 14 Materiały zebrane w badaniach tereno­ wych pochodzą z powiatu olsztyńskiego, z południowej części powiatu biskupieckie­ go i lidzbarskiego, oraz z części powiatów : mrągowskiego, szczycieńskiego i ostródzkiego, a także z obszarów przyległych do Warmii i z miejscowości zamieszkałych przez ludność miejscowego pochodzenia, mówiącą językiem polskim. Na południowowschodniej granicy Warmii kończy się zasięg twardej mycki — golonka, chara­ kterystycznego dla warmińskiego stroju �kobiecego. Zanika też w stroju przewaga koloru czerwonego. Kolor ten u w a ż a n y za kolor katolicki był częstym w ubiorze na Warmii, gdzie wyznanie katolickie posiadało przewagę. Objęta badaniami południowa część Warmii, w porównaniu z środkową i północną jej częścią, była zasiedlona głównie przez drobnych rolników. Gleba na wymienionym terenie jest stosunkowo uboga, niekiedy nawet piaszczysta. T u właśnie w czasie nasilenia akcji germanizacyjnej b y l i wypierani chłopi, stawiający opór władzy pruskiej. Włączenie Warmii pod zabór niemiecki niezawodnie przyczyniło się do częściowego zatarcia dawnych różnic regionalnych między Warmią a Mazurami i to zarówno w osiedlach miejskich jak i wiej­ skich. Na dawne obszary zasiedlone przez ludność polską napływali koloniści niemieccy, urzędnicy wnoszący nowe zwyczaje narzucane miejscowej ludności. Ludność autochto­ niczna polskiego pochodzenia przeciwstawiała się germanizacji; rozgorzała więc walka o język i szkołę polską. Strój ludowy ludności warmińskiej, podkreślający odrębność etniczną, a do pewnego stopnia i narodową wypierany został przez wyroby fabryczne tańsze a napływające z Niemiec Zachodnich. Ręczne warsztaty tkackie znajdujące się dawniej w każdej prawie izbie chłopskiej nie w y t r z y m a ł y konkurencji z produkcją fabryczną, to też wędrują coraz częściej na strych, jako pozostałość po przodkach. War­ miński strój ludowy już pod koniec X I X w. prawie nie istniał. Włączenie Warmii w obręb granic Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w przyczynia się do ujednolicenia kultury polskiej na tym terenie. 1945 r. Ryc. 11. Chłopi z Prus w ubiorze codziennym z poł. XVII w. wg Ch. Hartknocha, Lipsk 1684 15 �Rozdział IV OGÓLNY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU MĘSKIEGO Odzież męska na Warmii była zróżnicowana. Zależnie od pory roku i stanu majątko­ wego chłopów, a także od okoliczności w jakich strój był noszony występują różne jego odmiany. Opisany w monografii tej ubiór pochodzi z I I połowy X I X wieku z 1850—1880 r. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Roboczy ubiór letni kawalerów składał się z białej lnianej koszuli, wpuszczonej w długie, sięgające kostek lniane spodnie zwane portkami lub buksami, noszonymi na rzemiennym pasie przytrzymanym spsoncką albo na szelkach. W dni chło­ dniejsze nakładano na koszulę czerwoną, m o d r ą lub b r u n a t n ą westę, niebieską lub gra­ natową m a r y n a r k ę zwaną jaką lub żakietem. Na nogach noszono długie buty zwane skórzniami lub klumpy albo korki. Głowę okrywano szarym filcowym lub słomkowym kapeluszem z płaskim denkiem. Obecnie nigdzie nie spotyka się już ubioru ludowego; młodzież ubiera się po miejsku, tj. w sportowe koszule różnego koloru, długie sukienne lub drelichowe spodnie, w mary­ narki, bluzy lub dresy., czapki sportowe i berety, trzewiki lub buty, czasem tylko w pracy przy domu nakładają drewniaki lub gumowe buty. W dni upalne młodzież wiejska nosi koszule sportowe z podwiniętymi rękawami, spodenki i sandały; wszystkie te części ubio­ r u męskiego są obecnie pochodzenia fabrycznego. Ubiór roboczy letni chłopów żonatych w zasadzie nie różnił się od odzieży kawaler­ skiej. Starsi chłopi do pracy w polu wkładali kluńkrowe koszule z gorszego gatunku przędzy lnianej, spodnie i kamizelę zwaną westą. W dni chłodne na kamizelkę nakładali waniki z parchinu lub z gorszego sukna w ciemnych kolorach głównie szarym, granato­ w y m lub w prążki. Prowiant do pracy w polu zabierali w kobiałki t j . torby plecio­ ne z łyka lipowego zwane liszkami; idąc do pracy w las kładli narzędzia i żywność do skórzanej torby przewieszonej przez ramię (ryc. 25). Dawny ubiór kawalerów i chłopów żonatych szyto z tkaniny samodziałowej „sobie tkanej". Obecnie nie spotyka się już na wsi ubioru z tkanin samodziałowych. Materiały lniane zastąpiono bawełnianymi lub bawełniano-lnianymi pochodzenia fabrycznego. Dzisiej­ szy ubiór mężczyzn na wsi nie różni się krojem od miejskich ubrań pochodzenia fabrycznego. 29 U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Ubiór zimowy zarówno kawalerów jak i żonatych składał się z lnianej koszuli, podwłóczek, t j . kalesonów z flaneli, czarnego półkoszulka, bluzy — westki, jaki, parchinowego wanika, burki lub s z a r e j s u k m a n y , spodni z flanelowego sukna wpuszczonych w juchtowe skórznie. Nogi okrywano wełnia­ nymi pończochami z samodziałowej wełny, domowej roboty a do pracy przy domu na­ kładano kloce, t j . drewniaki lub klumpy - buty na drewnianych spodach. Na ręce nakła­ dano w czasie mrozów rękawiczki z jednym palcem „sobie dziane" na spsickach, t j . drutach . Szyję obwiązywano wełnianym lub bawełnianym szalem. Na głowę nakładano baranią lub krymerkową czapkę. Niektórzy starzy lepiej sytuowani gospodarze chodzili w futrzanych spodniach z baraniej s k ó r y . W powiecie olsztyńskim szarą sukmanę szytą z folowanej czarnobiałej wełny, zwano żupanem. 30 31 32 Obecnie mężczyźni ubierają się w sportowe, flanelowe lub trykotowe koszule, wełniany sweter, niekiedy jeszcze domowej roboty, lecz najczęściej pochodzenia fabrycznego, w ma­ rynarkę, burkę, długie spodnie i trzewiki lub spodnie wpuszczone w buty. Na drogę narzucają płaszcz z wełnianego materiału. Obok butów skórzanych noszą tańsze obuwie gumowe. Głowę okrywają sportową czapką, kapeluszem, skórzaną pilotką lub futrzaną czapką. Robotnicy rolni, leśni, budowlani, odziani są najczęściej w watówki, lub różnego rodzaju kombinezony i filcowe buty ze skórzanymi spodami. Młodzi zamiast czapek noszą obecnie berety, niektórzy czapki narciarskie, których boki w czasie mrozu można opuścić i zakryć uszy. Inni ochraniają uszy przed mrozem nausznikami nakładanymi pod czapkę lub kapelusz. 16 �S t r ó j o d ś w i ę t n y . Strój odświętny różnił się od stroju roboczepo tym, że był wykonany z lepszego materiału i bywał noszony tylko w święta lub uroczystości rodzinne. Ubiór ten gdy był podniszczony donaszano przy pracy w domu i polu. Charakterystycz­ na dla stroju świątecznego mężczyzn jest n i e b i e s k a , rzadziej granatowa lub brązowa Ryc. 12. Ubiór młodzieży warmińskiej, rekonstrukcja Fot. J. Gardzielewska 1959 s u k m a n a (Tabl. II). Męskie koszule świąteczne były białe, lniane z wyłożonym wąskim kołnierzykiem zapiętym z przodu na guzik lub barwny sznurek. Spodnie odświętne no­ szono na szelkach. Młodzież w stroju na codzień chodziła w drewniakach, w dni świą­ teczne nosiła trzewiki. Kawalerowie ubierali się zazwyczaj na święta w białe lniane koszule, w niebieską lub czerwoną k a m i z e l k ę z błyszczącymi metalowymi guzikami, w niebieską jakę z długi33 2 Strój Warmiński 17 �34 m i r ę k a w a m i , nie zapinaną lub zapinaną na jeden guzik, obszytą dużymi błyszczącymi guzikami. (Tabl. I). Latem nakładali białe lniane spodnie parciane; zimą niebieskie lub granatowe sukienne, rzadko pasiaste , zapinane z b o k u , wpuszczone w długie buty, w tzw. skórznie. Głowę nakrywali latem szarym lub brązowym cylindrem z płaskim dnem, a zimą — futrzaną czapką. Szyję obwiązywano jedwabną, kaszmirową chustą zwi­ niętą w wałek, zarzuconą pod kołnierz i związaną pod brodą w węzeł. Wykładaną część kołnierza koszuli wyrzucano na wierzch (Tabl. I ) . Kawalerowie i żonaci ubierali się podobnie z tą jedynie różnicą, iż nie każdy kawaler chodził w sukmanie, która stanowiła główną ozdobę ubioru męskiego. Świąteczna sukmana zwana na Warmii sukman wyko­ nana była z n i e b i e s k i e g o , rzadziej z granatowego i brązowego sukna, a na codzień z szarego sukna folowanego. Sukmana sięgała do połowy łydek i zapinana była z przodu na dwa rzędy rogowych guzików, z tyłu lekko wcięta z rozporkiem, przewiązana w połowie kolorowym pasem płóciennym tzw. krajką (Tabl. II). 35 36 3 7 38 Zimą mężczyźni obwiązywali szyję wełnianym szalem, najczęściej biało szarym z zielo­ nymi paseczkami. Szal ten okręcano dwukrotnie wokół szyi i oba jego końce z frędzlami rozkładano szeroko na piersi. Spod kołnierza sukmany wystawał brzeg zapiętej pod szyją jaki albo czarny pikowany półkoszulek zakrywający szyję i piersi. Półkoszulek nieraz był ozdobiony haftem wykonanym ściegiem płaskim, lub napisami ze złotych n i c i . W późniejszym okresie w latach 1910—1915 czarny półkoszulek na święta zostaje zastą­ piony białym z bindką, tj. muszką. Biały półkoszulek przyjął się. do czarnego odzienia przejętego z ubioru miejskiego. Zamożniejsi gospodarze zimą ubierali baranie kożuchy poszyte granatowym lub czarnym suknem. Mężczyźni zimą nakrywali głowę k o ł p a k i e m , tj. futrzaną czapką z czarnego lub siwego barana rozciętą z boku (ryc. 1 i 26). W podróż nakładali niekiedy długi płaszcz podróżny z peleryną albo szerokim kołnierzem, zwany zakrókiem. 39 40 Obecny ubiór kawalerów i mężczyzn żonatych nie różni się, szyty zaś jest według miejskiej mody. S t r ó j o b r z ę d o w y . Dziecko nowonarodzone ubierano w krótką, sięgającą pasa flanelową koszulkę. Do chrztu ubierano dziecko w jacżkę i pieluszki. Na głowę nakła­ dano mu mycką, t j . czapeczkę. Na drogę do kościoła wkładano dziecko do poduszki, którą przynosiła chrzestna. Drogę do kościoła odbywano zazwyczaj pieszo; chrzestna „obodziała" swą wełnianą narzuconą na plecy chustą - poduszkę z dzieckiem, aby chronić je przed zimnem. Kumowie do chrztu ubierali się odświętnie. Do szkoły chodzili chłopcy w parchinowej lub lnianej koszuli, wistku do którego przyszyte były spodnie z klapą. Latem chodzili chłopcy zazwyczaj boso. Zimą nakładali na wistek jaką, a od 10 roku życia chodzili w długich samodziałowych spodniach, weł­ nianych pończochach i klocach, a zamożniejsi w trzewikach. Na głowie nosili czapki z daszkiem, futrzane czapki bez daszka, lub okrągłe z klapami z boku. S t r ó j m ł o d e g o . Brutkan czyli pan młody brał ślub w n i e b i e s k i e j dwurzędowej s u k m a n i e , wiązanej w pasie b a r w n ą krajką. Od około 1900—1910 r. pan młody wystę­ pował do ślubu w czarnym surducie wciętym z tyłu, w białej koszuli, półkoszulku i sto­ jącym kołnierzyku przewiązanym wstążeczką ślejwką, czarnych długich sukiennych spodniach opuszczonych na trzewiki. Z lewej strony surduta pan młody miał przypięty mały mirtowy wianuszek, przewiązany małą kisteczką. Poczynając mniej więcej od 1910 r. wszedł w modę czarny cylinder lub melonik. Strój drużby zwanego przydanem, placmistrzem lub proszkiem, gdyż w imieniu młodej pary zapraszał na wesele, był do końca X I X w. niezwykle barwny (ryc. 13). Na drużbę wybierano zazwyczaj kawalera, człowieka obrotnego, wygadanego i cieszącego się szacun­ kiem wśród mieszkańców wsi, a zwłaszcza wśród młodzieży. Drużbów było niekiedy dwóch i więcej, wtedy jeden zapraszał w imieniu pana młodego, a drugi w imieniu panny młodej. Proszek odziany był w ubiór świąteczny, przewiązany przez ramię i piersi na 41 18 �ukos kolorową wstęgą, z lewego boku zwisały przypięte barwne wstążki i chusteczki. Na głowie miał cylinder ozdobiony wokół ronda bukietem sztucznych kwiatów i koloro­ wych wstążek. W prawej ręce trzymał bat, którym mocno trzaskał jeżdżąc na pięknie przystrojonym koniu. Na koniu też niekiedy, gdy było to możliwe wjeżdżał do izby, aby wygłosić tu swą przeproszką, czyli orację zapraszającą domowników na wesele. W lewej ręce trzymał długą laskę, do której górnego końca przywiązane były sztuczne kwiaty, wstążki i chustki. Laska ta miała według miejscowych wierzeń moc magiczną; uderzał nią też proszek pannę młodą, aby odpędzić złe moce. Goście weselni zarówno kawalero­ wie jak i żonaci b y l i odziani odświętnie, a każdy kawaler obowiązany był darować swej towarzyszce przydance bukiecik; panna trzymająca w ręku taki bukiecik obowiązana była dotrzymać drużbie towarzystwa, odstępstwo bowiem od tego zwyczaju spotkałoby się z ogólną niechęcią U b i ó r z m a r ł e g o i u c z e s t n i k ó w p o g r z e b u . Zmarłego ubierano w długą, sięgającą stóp białą koszulę i czarne trzewiki. Do ręki dawano mu różaniec, obrazek patrona, albo krzyżyk odpustowy z Gietrzwałdu lub św. Lipki. W niektórych wsiach począwszy od X X wieku ubierano zmarłego w dawny ubiór ślubny. Uczestnicy pogrzebu szli za trumną w sukmanach, obecnie w czarnym lub ciemnym ubiorze z czarną wstążką przewiązaną przez lewe ramię. Pewne cechy tradycyjnego ubioru przetrwały w ubiorze obrzędowym, np. w stroju g w i a z d o r a , zwanego sugą lub sługą* , pojawiającego się dorocznie w wieczór wigilijny Bożego Narodzenia. Sługa jeździł na białym koniu-szemlu przygotowanym już w Adwencie z przetaków okrytych płachtą, a odziany był w kożuch obrócony runem na zewnątrz, w pasie przewiązany sznurem, na głowie nosił czapkę baranią albo koronę papierową, twarz miał zakrytą maską. Chodził w dłu­ gich butach i białych rękawiczkach. W je­ dnej ręce trzymał k i j , a drugą przytrzymy­ wał wystający spod białej płachty ustrojony koński łeb i worek z podarkami. Pomoc­ nicy jego przebrani b y l i za parobków, niedźwiedzia, babę lub cygankę, pasterzy i kominiarza. Ten ostatni jest późniejszym dodatkiem, funkcja jego polegała na zaglą­ daniu do kominów i stwierdzeniu, czy mieszkańcy domostwa ukończyli pieczenie świątecznego ciasta. 2 W wieczór Sylwestrowy był zwyczaj chodzenia z k o z ą . Przebierała się zazwy­ czaj jedna osoba, której towarzyszyli naj­ częściej ubodzy chłopcy, chcący t y m sposo­ bem uzyskać pewną ilość świątecznego „ n o w e g o l a t a " , t j . obrzędowego ciasta. Koza odziana w białą płachtę spod której wystawał łeb ze szmat i drewniane widły trzymane w rękach, skakała po stołkach, karciła niegrzeczne dzieci, psociła a za te figle domownicy musieli się opłacić dara­ mi, głównie ciastem. W święto Trzech Króli panował na Warmii zwyczaj przebierania się za królów i chodzenia ze żłóbkiem i gwiazdą betlejemską. Chłopcy b y l i odziani i w białą koszulę wpuszczoną w długie, przytrzymane na szelkach spodnie, twarze 43 Ryc. 13. Ubiór drużby weselnego. Repr. wg E. Schnippla. Królewiec 1926 19 �malowali sadzą lub wywarem z cebuli; przyprawiali sobie brodę i wąsy. Na głowach mieli papierowe korony. Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . Mimo, iż warmiński strój ludowy w życiu codziennym zanikł stosunkowo dawno, to jednak niektóre jego części przechowywano i ubierano dla podkreślenia uroczystości. Występowano też w t y m stroju w czasie zabaw wiosennych i na dorocznych kiermaszach. W okresie międzywojennym ludność występo­ wała w stroju ludowym na dorocznych zjazdach dla podkreślenia swej przynależności narodowej. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU MĘSKIEGO Koszula Według informacji Pawła Lubomirskiego, krawca ze Stanislewa, w pow. biskupieckim, koszule były dwojakiego rodzaju, o kroju p r z y r a m k o w y m (ryc. 14) lub z karczkiem zwanym tu koszulą z talarem.** (Ryc. 16). Koszule szyto z białego samodziałowego płótna lnia­ nego. Od początku X X w. pojawiają się w ubiorze chłopskim zimą koszule parchinowe, szyte z flaneli i koszule trykotowe; te ostatnie są pochodzenia fabrycznego. Koszula męska typu p r z y r a m k o w e g o składała się z dwóch prostokątnych płatów (szer. 70 cm.), połączonych na ramionach przyramkami z prostokątnych rękawów, podpasza, kołnierzyka i mankietów (ryc. 16). Rękawy były gładkie, przyszyte na ramionach bez marszczenia. Dołem rękawy były lekko marszczone i zakończone wąskim paskiem w koszulach na codzień, a mankietem za­ piętym na guzik-przy świą­ tecznych. Dla lepszego umo­ żliwienia ruchów wszywa­ no pod pachy trójkątny k l i n zwany podpaszem. Przód koszuli był rozcięty 25 cm. Przyramki u szyi i na plecach lekko marsz- 1 d W EL Ryc. 14. Koszula męska przyramkowa: A-przód, B-tył, Cczęści kroju: d-przód, d'-tył, e'-e -przyramki, f-rękaw, gmankiet, i-podpasze, j-kołnierz. Podziałka 1 :30 2 czono. Kołnierz był wąski, wiązany pod brodą na tasiemkę lub zapinany na guzik. Guziki do koszuli były najczęściej wykonane z masy. Koszula z k a r c z k i e m różniła się od koszuli przyramkowej, krojem (ryc. 16). Koszula ta składała się z dwóch prostokątnych płatów, połączonych karczkiem z przodu i tyłu. Oba karczki b y ł y jednakowe, wszywano w nie lekko marszcząc oba płaty. Przedni płat był środkiem rozcięty (20 cm.). Kołnierz u koszuli z karczkiem był wykładany albo stojący, zapięty z przodu na guzik. Rękawy przy dłoni, paski, mankiety i podpasze były wykonane jak u koszul przyramkowych. Koszule odświętne różniły się od codziennych delikatniejszym płótnem; zamiast wąskich pasków miały przy rękawach mankiety nieraz ozdobione stebnowaniem i szersze kołnie­ rze wiązane kolorowym sznurkiem. 20 �Podkoszulek i jaczka Na koszule nakładano półkoszulek, wykonany z czarnego sukna podszytego białym lnianym płótnem, na zimę grubo watowanym i pikowanym (ryc. 15). Najstarsze półkoszulki miały krój p o n c h o z wycięciem na głowę, zakładane podobnie jak ornat na przód i tył, były z boku zawiązane na tasiemki. Z czasem półkoszulki przyjęły kształt wydłużonego prostokąta (dł. 40 cm.), założonego t y l ­ ko z przodu. Przy szyi pół­ koszulek był zakończony niską stójką zapiętą z tyłu na guzik, dołem w naro­ żnikach przymocowane ta­ siemki zawiązywano z tyłu na plecach. Półkoszulek bywał ozdobiony czarnym ozdobnym w kształt róż­ nych figur geometrycznych stebnowaniem, a niekiedy Ryc. 15. Podkoszulki: szkic orientacyjny, b-kołnierz, c-motywystebnówek. Podziałka 1:30 a, b-l:8, c-l:6 |— —i ^ 1 haftem płaskim o motywach z barwnych kwiatów lub napisami. Począwszy od X X w. zakładano do ślubu biały półkoszulek. Zimą i w dni chłodne na półkoszulek nakładano baranią lub frunelową westę zwaną laczka. Kolor jaczki był zazwyczaj szary lub siwy. Zamożniejsi zamiast jaczki nosili krótkie, sięgające niżej pasa baranie kożuszki. Spodnie Na Warmii, podobnie jak i w innych regionach Polski, mężczyźni nosili spodnie obcisłe. Były to zazwyczaj spodnie par­ ciane; takie też widzimy w ubio­ rze chłopa spod Elbląga, przed­ stawionego na inicjale w doku­ mencie z 1421 r. (ryc. 6), a tak że u wojaka pruskiego, na ryci­ nie w dziele historyka Prus, Hennenbergera (ryc. 7) i ilustracji H a r t k n o c h a przed­ stawiającej chłopską parę narze­ czonych z X V I I wieku (ryc. 8). Przez szereg stuleci spodnie stanowiły jedyną spodnią część Ryc. 16. Męska koszula z karczkiem zwana koszulą z „talarem" odzieży. Szyto je dawniej z sa­ A-przód, B-tył, c-części kroju: d-przód, oV-tył, e-karczek, f-rękaw, g-h-mankiet, i-podpasze, j-k-kołnierz. Podziałka 1:30 modziałowej tkaniny o osnowie bawełnianej i wątku wełnianym. Od początku X X w. poczęto używać kalesonów zwanych podwłoczkami, szytych z żółtego lub białego parchinu zwanego potocznie również frunelą. Począwszy od pierwszej wojny światowej pojawiają się trykotowe kalesony importowane 21 �głównie ze Śląska. Krojem nie odbiegają one od kroju spodni, są tylko od tych ostatnich bardziej obcisłe. Zamożniejsi, zwłaszcza starzy mężczyźni nosili spodnie baranie zwrócone runem do ciała. Oprócz spodni długich mężczyźni nosili również spodnie krótkie, się­ gające nieco niżej kolan. W ręko­ piśmiennej mapie kartografa Józefa Narońskiego, pochodzącej z 1666 r. chłop pruski przedstawiony jest w krótkich spodniach (ryc. 10). Zwyczaj noszenia krótkich spodni Ryc. 17. Spodnie: A-przód, B-tył, C-krój. Podziałka 1:30 przetrwał na Warmii do X X w. Poświadczają to dane z publikacji opisujące strój ludowy. Na rycinie u etnografa S c h n i p p l a widzimy drużbę weselnego, zwanego proszkiem w krótkich spodniach, związanych pod kolanami na wstążkę. Na początku jednak X X w. nigdzie na Warmii nie noszono już krótkich spodni i nikt z informatorów ich nie pamięta, choć do dziś zachowały się one w stroju ludowym Litwinów, osiadłych na pół­ nocnych krańcach b. Prus Wschodnich. Na Warmii, podobnie jak na Mazurach, na określenie spodni używa się dwóch termi­ nów ; portki i buksy. Nazwa portki pochodzi przypuszczalnie od partu to jest, grubej lnia­ nej klunkrowej samodziałowej tkaniny, z której je szyto. Najczęściej noszono spodnie z partu białego, farbowanego na kolor niebieski lub granatowy. W połowie X I X wieku noszono sporadycznie spodnie czerwonobrązowe w białe pasy, jednakże spodnie pasia­ ste musiały być rzadziej w użyciu, bo współcześni informatorzy nie pamiętają ich i nie słyszeli, aby je tu noszono. Obok lnianych spodni noszono zwłaszcza w stroju uroczystym spodnie sukienne. Na codzień zimą nakładano je z folowanej białoczarnej wełny, a na 4 5 48 Ryc. 18. Kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I—II przód, C-tył A, B, przód C-tył d-krój przodu, e-plec. f-kołnierzyk. III-Jaki Podziałka 1:15 święta z granatowego, niebie­ skiego lub czarnego sukna. Od około 1910 r. dawne sa­ modziałowe tkaniny sukienne utkane na ręcznych warszta­ tach tkackich wyszły z użycia, a miejsce ich zajęły fabry­ czne. Do ślubu i na pogrzeb wdziewali mężczyźni czarne spodnie wpuszczone w buty, albo długie spodnie czarne sięgające kostek wolno opu­ szczone. Przytrzymywano je skórzanym paskiem lub no­ szono na szelkach. Zamożniejsi nosili zimą spodnie kożucho­ we z barana. Dawne spodnie nie różniły się krojem od współczesnych, nie miały tylko rozporka z przodu, lecz były zapinane z boku. Nogawki dawnych spodni zwężały się lekko ku dołowi, u góry poszerzone były klinami. W pasie posiadały 6-8 fałdów wszytych w wąski pasek, wykonany z tego samego materiału co i spodnie, zapinany z lewej strony na guzik. Obecnie szyją spodnie z materiałów fabrycznych według miejskiej mody. 22 �Kamizelki Kamizelki zwane westami były noszone w stroju świątecznym zarówno przez kawa­ lerów jak i żonatych. Szyte były dawniej z samodziałowej tkaniny bawełniano-wełnianej lub wełnianej. W połowie X I X w. noszono kamizelki niebieskie, granatowe, ciemnoczer­ wone, zielone, brązowe, a w niektórych [wsiach Warmii w powiecie olsztyńskim szyto je z sukna tkanego w dro­ bne prążki. Kamizelki były z przodu zapinane na 8 bły­ szczących metalowych gu­ zików. Dawniejsze kami­ zelki miały długie r ę k a w y marszczone na ramieniu, zakończone u dołu mankie­ tami zapinanymi na guzik. Z czasem upowszechniły się Ryc 19. Szkice kamizelek z po­ czątku XX w. Podziałka 1:15 na Warmii kamizelki bez rękawów. Jeszcze na początku X X wieku noszono często kamizelki czerwone. Według informacji miejscowej ludności dobierano kolor kamizelki do koloru spodni. Mniej więcej od 1910 r. poczęto nosić do ślubu białe jedwabne kami­ zelki; na pogrzeb kamizelki czarne sukienne. Krój kamizelek jest różny (ryc. 18-19) mogą one być jednorzędowe, dwurzędowe z rękawami lub bez rękawów. W dwurzędowych kamizelkach przednie poły zachodzą na siebie (ryc. 18, I I B). Niekiedy kamizelki były wysoko zapinane pod szyją (ryc. 1 8 , I i II) i posiadały stojący kołnierz, inne miały kołnierz wyłożony i wyłogi (ryc. 1 8 I I B i 19), prawie wszystkie jednak miały przynajmniej po dwie kieszonki z przodu i podszyte były lnianą podszewką. Pierwotnie przód i tył kamizelki był z tego samego materiału, później przyjęły się pod wpływem miejskich kraw­ ców, coraz częściej osiedlających się na wsi, kamizelki w których tył był szyty z podszewki. Bie­ dni nosili kamizelki z lnianego płótna. Jaka Jaką w odróżnieniu od jaczki szytej z flaneli lub innej barwnej samodziałowej pstrokacizny na­ kładano bezpośrednio na koszulę i półkoszulek. Stanowiła ona ubiór wierzchni nałożony na kamizelkę i pod sukmanę. Jaką < zwano na Warmii również ża_ _ czątku XX w. A- rzód, B-tył C-e części kietem lub jupą. Jaka u biedkroju — rękaw, g-kołnierz. Podziałka 1:15 nych Warmiaków była wyko­ nana z lnianego płótna farbowanego na niebiesko lub granatowo, a u zamożniejszych z samodziałowego sukna. Dominował kolor niebieski, granatowy, a niekiedy nawet czerwony, kolor zaś jej dobierano podobnie jak i kolor kamizelki, do koloru spodni. R y c 20 J a f c a z p0 P 23 �Jaka składała sie z jednoczęściowych rękawów, dwóch przodów, tyłu i kołnierza (ryc. 20), podszywana płótnem lub cienką popielatą flanelą, w pasie była lekko wcięta a dołem sięgała 20 — 30 cm. poniżej bioder. U szyi miała wąski stojący kołnierzyk. Niekiedy kołnierz, mankiety u rękawów i dolne jej krawędzie, były ozdobione stebnowaniem, aksamitnymi wypustkami i szamerowaniem. Jaki jednorzędowe posiadały 6—8 błyszczących guzików. Jaki zazwyczaj nie zapinano lub zapinano na jeden guzik, tak że można było widzieć wystającą kamizelkę. Ryc. 21. Sukmana z końca XIX 'w., Rekonstrukcja. A-przód, B-tyJ, C-części kroju, d-część górna e-część dolna, f-klin, g-h tył (plecy) i, j-części rękawa, k-mankiet 1-kołnierz. Podziałka 1:30. Sukmany Pewne wyobrażenie o wierzchnim okryciu z X V I i X V I I wieku dają źródła ikonogra­ ficzne. W świetle tego materiału możemy przypuszczać, że wierzchnim okryciem był wówczas pewien rodzaj tuniki z długimi rękawami sięgającej niżej kolan (ryc. 11) przewiązanej w pasie sznurem lub krajką. Był to rodzaj płaszcza, k t ó r y widzimy u kapła­ na pruskiego przypominający do złudzenia X I X wieczną sukmanę (ryc. 2 i 4). Sukmana zwana przez lud warmiński sukman była ubiorem wierzchnim chłopa w X I X w. jeszcze powszechnie noszonym. Uboższa ludność nosiła sukmany z płótna samodziałowego, lnia­ nego, farbowanego na kolor -niebieski, granatowy, a nawet zielony. Na codzień i zimą noszono sukmanę z folowanej szarej wełny, zwaną niekiedy żupanem. W ubiorze świą­ tecznym, a u zamożniejszych nawet na codzień, sukmana była z niebieskiego, granato­ wego lub brązowego sukna. 17 Krój sukmany ilustruje załączona rycina 21. Sukmana była w pasie odcięta, linia szwów zwężająca się w pasie uwypuklała talię. Sukmany posiadały niekiedy z tyłu pasek zwany dragonem. Dół sukmany był kloszowy, rękawy dwuczęściowe z nałożo­ nym mankietem. Z tyłu posiadała rozpór na kieszeń. Sukmany na Warmii były dwu­ rzędowe, choć nie brak i jednorzędowych, zapinanych na trzy guziki. W dwurzędowych lewy płat przedni nachodził na prawy i wtedy zapinana była na dwa rzędy dużych metalowych, rogowych lub drewnianych guzików obciągniętych suknem; na guziki bur­ sztynowe lub inkrustowane srebrem mogli pozwolić sobie tylko zamożniejsi chłopi. Nie­ kiedy sukmany były zapinane na pętle z zatyczkami, czyli były szamerowane. Kołnierz sukmany stojący, z przodu wykładany, był obszyty na krawędziach czarną tasiemką, podobnie jak mankiety, poły, kieszenie i rozpór z tyłu (Tabl. II). Sukienna sukmana była zwykle futrowana, to jest poszywana zazwyczaj siwą samodziałową podszewką. W pasie przewiązywano ją krajką, pasem ręcznie tkanym, wyplatanym na deseczce od krosien. Pasem takim opasywano się od przodu do tyłu a następnie wiązano z przodu tak, aby końce spadały. Zamożniejsi mieszkańcy nosili do podróży w X I X w. siwe sukmany z pele­ ryną, czyli dużym kołnierzem, dołem sięgające do kostek. Takie sukmany zwano zakrokami.® 48 24 �Wa n i k i i burki Wanik zwany również litewką był ubiorem roboczym. Nakładano go bezpośrednio na kamizelkę. Był to rodzaj marynarki bez kołnierza sięgającej do bioder. Wanik szyto z parchinu — flaneli lub pstrokacizny, to jest barwnego samodziału bawełniano - wełnianego. Waniki nosili do pracy zarówno mężczyźni żo­ naci jak i kawalerowie. Burkę, zwaną na Warmii burek od szaro­ burego koloru materiału z którego była wy­ konana, noszono zimą. Burki szyto z grubej sa­ modziałowej tkaniny bawełniano-wełnianej lub wełnianej,podszytej flanelową lub watowaną pod­ szewką. Składały się z jedno lub dwuczęściowych rękawów, dwóch przodów, tyłu i kołnierza. Z ty­ łu posiadały mały pasek przyozdobiony dwoma lub trzema guzikami; miała też 2 — 4 kiesze­ nie, z których dwie były skośnie wpuszczone, a dwie poziomo. Kołnierz burki miał wyłogi lub był zapięty wysoko pod szyją. Kożuchy Zamożniejsi Warmiacy nakładali zimą w po­ dróż i do kościoła kożuchy. Dawniej noszonobaranie kożuchy nieposzywane. Od początku X X w. przyjęły się kożuchy poszywane gra­ natowym lub czarnym suknem. Kożuchy szyto głównie z owczej skóry o czarnym runie. Ko­ żuch taki składał się z trzech głównych części: pleców, dwóch płatów przednich, zszytych na ramionach i po bokach. Kożuchy miały zazwy­ Ryc. 22 Warmiacy w sukmanach według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Mo­ czaj rękawy jednoczęściowe, dołem zakończone dzelewskiej. Stroje ludowe Warmiii Mazur, mankietami z wywiniętym na zewnątrz runem. Olsztyn 1958 Kołnierz kożucha był szeroki 30—40 cm., obło­ żony czarnym runem. Kieszenie były z przodu ukośnie wpuszczone. W pracy przy domu noszono krótkie kożuszki sięgające bioder lub nieco poniżej bioder, nie mające poszycia, wyłożonych kołnierzy i kieszeni, zapinane na skórzane guziki. Obecnie krótkie nie poszywane kożuchy są noszone przez ludność napływową, pochodzącą szczególnie z województw południowych, jak np. z woj. kielec­ kiego i rzeszowskiego. Obuwie 50 Materiał ikonograficzny dotyczący obuwia zawarty w dawnych publikacjach jest bardzo skromny. Na rycinie miniaturowej w „Elbinger Wiesenbuch" z 1421 r. chłop ma na nogach miękkie czarne buty (ryc. 6). Na rycinach z X V I w. znajdujących się u Hartknocha chłopi występują w łapciach z lipowego łyka (ryc. 8 i 11). W X I X w. dzieci chodziły latem przeważnie boso, na kupno bowiem trzewików i pończoch Ryc. 23. „Klumpy" obuwie robocze. Bredynki, pow, Biskupiec, według fot. F. Klonowskiego z 1959 roku 25 �mogli pozwolić sobie tylko nieliczni. W zimie dzieci w większości owijały nogi lnianymi chustami podwiązanymi wąską tasiemką. Ustawa o ubiorach z 1766 r., wydana przez biskupa Grabowskiego dla Warmii, zabraniała parobkom wiejskim noszenia butów ze skóry cielęcej i innej, a zezwalała jedynie na noszenie butów ze skóry juchtowej. Jeszcze w połowie X I X w. długie buty zwane skórzniami nosili tylko bogacze wiejscy kupujący je sobie raz' na rok (Tabl. II). Przeciętnie chłopi na Warmii kupowali buty raz na trzy lata, a było też wielu takich, którzy przez całe życie nie chodzili w długich butach. Zwykłym obuwiem do pracy były chodaki wykonane z łyka lipowego; niektórzy skórzane podeszwy podłożone pod nogi przywiązywali do stóp i spodni sznur­ kami lub rzemieniami, inni chodzili do roboty w butach plecionych ze słomy. Najczęściej po domu chłopi nosili drew­ niaki zwane korkami lub klocami, a także klumpy, to jest buty o drewnianych spodach (ryc. 23). K o r k i wyrabiają z drzewa olchowego, spody wraz z obca­ sem są z jednego kawałka z przodu obło­ żone skórzaną kapą z rzemieniem zabez­ Ryc. 24. Warmiak w kapeluszu słomkowym z początku pieczającym przed rozerwaniem skóry. XX w.Bredynki, pow. Biskupiec. Fot. F. Klonowski 1959 Korki zakrywają tylko przednią część stopy, wyrabiają je niektórzy chłopi samodzielnie, choć zazwyczaj nabywano je co kwartał na jarmarkach lub tygodniowych targach w mieście u korkarzy trudniących się ich wyrobem. Zwyczaj noszenia korków w obejściu przy pracy przetrwał do dzisiaj. Po izbie chodzono w szlorach, lekkim obuwiu posiadającym spody i wierzch ze starej skóry lub szmat. Wierzch szlorów podobnie jak korków okrywał tylko przednią część stopy. 51 52 53 Do pracy w polu przy rozrzucaniu nawozu noszono skórzane buty sięgające do połowy łydek, tzw. buty trzyćwierciowe. Dziś mężczyźni na wsi chodzą w długich butach lub w trzewikach. Do pracy w polu najczęściej nakładają też długie buty gumowe. Świąte­ cznym ubiorem kawalerów są półbuty, starszych mężczyzn — kamasze. Nakrycie głowy Według przekazów ikonograficznych zawar­ tych w „Elbinger Wiesenbuch" z 1421 roku, i rycin Hartknocha mężczyźni nosili czapki stoż­ kowate z wywiniętym szeroko na zewnątrz pod­ biciem futrzanym, lub nakrywali głowę okrą­ głym kapeluszem z podwiniętą kanią (r3C. 5, 6). Dawniej mężczyźni na Warmii nosili długie włosy; jeszcze w połowie X I X wieku noszono je z prze­ działem pośrodku. Zimą dzieci n a k r y w a ł y gło­ wę czapką baranią, albo czapką z daszkiem, 54 Ryc. 25. Liszka. Torba z łyka lipowego z końca XIX w. Koźliny, pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 73E. Fot. A. Kuraczyk 1959. 26 �a chłopi żonaci i kawalerowie czapką futrzaną zwaną kołpakiem (ryc. 26 B). Nazwę kołpak spotykamy w cenniku usług krawieckich dla miasta Olsztyna z X V I wieku, co świadczy 0 tym, że czapka taka oddawna była w użyciu. Kołpak wykonywano z siwego lub czarnego baranka, z granatowym lub niebieskim denkiem z sukna lub aksamitu. Wy­ winięty na zewnątrz otok był rozcięty z boku i związany dwiema wstążeczkami niebieską 1 białą. Obok kołpaka noszono zimą czapki baranie w kształcie kopki siana. Dzieci chodziły latem bez nakrycia gło­ w y ; mężczyźni nosili słomkowe kapelusze, często własnego wyrobu, o główce płaskiej z szeroką kanią wywiniętą lekko do góry (ryc. 24). Czapki z podszewką nosili za­ zwyczaj zamożni gospodarze i ekonomo­ wie. W dni świąteczne poczynając od pierwszych lat X X wieku, żonaci nakładali na głowę na sposób miejski czarne Ryc. 26. Okrycia głowy. A-kapelusz filcowy z końca cylindry lub meloniki. Nie każdego było XIX w. B-kołpak — czapka futrzana. Rekonstrukcje stać na kupno cylindra, toteż nieraz w y ­ Rys. A. Franciszek Klonowski. pożyczano je sobie na uroczystości wesel­ ne. Kawalerowie chodzili zazwyczaj w filcowych kapeluszach z brązowego lub szarego filcu, z płaskim denkiem i szeroką kanią wywiniętą lekko do góry (Tabl. I). Kolorowe wstążki i sznurki opasujące kapelusz były dobrane do koloru filcu. Drużba weselny przypinał do cylindra bukiet sztucznych kwiatów z wstążeczkami (ryc. 13). 55 Obok kapeluszy od około 1914 r. przyjął się u mężczyzn zwyczaj noszenia czarnych lub granatowych czapek z rydelkiem. Obecnie mężczyźni noszą zimą czapki futrzane lub sportowe pilotki, narciarki, latem zaś czapki sportowe i kapelusze; młodzież najczęściej chodzi w czapkach sportowych lub beretach. Dodatki do stroju Szyję okręcano jesienią i wiosną jedwabnym, lnianym lub bawełnianym szalem, zimą wełnianym szalem strykowanym, robionym na drutach. Kolory szali były różne choć przeważały szare, czerwone, modre, niekiedy w niebieską kratę. Szale jedwabne skręca­ no w wałek i wiązano je pod brodą w węzeł. Wełniane szale szer. 15 — 30 cm dwukrot­ nie okręcano wokół szyi i wiązano pod brodą w węzeł. Opadające końce z frędzlami rozkładano na piersiach, Wełniane szale były zazwyczaj szare z zielonymi paseczkami. Starsi ochraniali szyję półkoszulkiem a w dni wyjąt­ kowo mroźne okrywali ją również szalem wełnianym. Drużba weselny zwany proszkiem lub placmistrzem wyróżniał się w orszaku weselnym swoim ubiorem, odziany był bowiem w strój świąteczny (ryc. 13). Ka­ pelusz jego był ozdobiony bukietem sztucznych kwia­ tów i barwnymi wstążeczkami. Przez lewe ramię był ukosem przewiązany szeroką jedwabną biało-niebieską wstęgą, zwaną szerpą, u prawego boku zwisały przypięte barwne wstążki i chusteczki. W jednej ręce drużba trzymał bat, w drugiej laskę ozdobioną bukietem kwiatów i wstążeczkami. Młodzie­ Ryc. 27. Tabakierka z kory wiśnio­ niec biorący udział w orszaku weselnym darowywał wej z pow. Olsztyn. Muzeum Mazur­ zwykle swej przydance bukiet kwiatów. skie w Olsztynie, nr. inw. 1222 E. Fot. A. Kuraczyk, 1959 Odznaką pana młodego był mały wianek z mirtu z małą, białą wstążką, przypięty do sukmany lub sur­ duta z lewej strony na piersiach. Wdowcy przypinali bukiet sztucznych kwiatów. Zanim przyjęły się krawaty, kołnierz koszuli zawiązywano pod szyją kolorowym sznurecz21 �kiem a szyję okręcano jedwabną kaszmirową chustą, zwiniętą w wałek i związaną pod brodą w węzeł. Wykładaną część kołnierza spod chusty wyrzucano na zewnątrz. Obrączki ślubne przyjęły się na początku X X wieku. Pierwotnie używano obrączek srebrnych; obecnie używane obrączki złote przyjęły się znacznie później, świadczą one o zamożności pana młodego. Rozdział V I OGÓLNY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU KOBIECEGO Warmiński ubiór kobiecy zachował się znacznie dłużej niż męski. Szereg autentycz­ nych kompletów tego stroju znajduje się w etnograficznych zbiorach Muzeum Mazur­ skiego w Olsztynie (ryc. 32-33, 35, 37, 39, 41-42, 44, 49 i 51) a część w Muzeum Etnogra­ ficznym w Toruniu i w Krakowie. Niektóre części ubioru kobiecego, jak wykazały przepro­ wadzone badania terenowe, można znaleźć jeszcze niekiedy na wsi przechowywane w skrzy­ niach lub na strychu. Zróżnicowanie warmińskiego ubioru kobiecego jest znacznie większe niż ubioru męskiego. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Małe dziewczynki ubierano w krótkie lniane białe koszulki z krótkimi r ę k a w a m i . Na koszulę nakładano dziewczynce wistek, rodzaj stanika zapiętego na guziki, do którego przypinano majteczki. Ubiorem wierzchnim dziewczynek jest sukien­ ka z rękawami lub bez rękawów (ryc. 35) i fartuszek. Sukienki letnie były różnokolo­ rowe, bawełniane, przeważały modre, czerwone i bure. Córki bogatszych gospodarzy nosiły sukienki wełniane. Sukienki dziewczynek sięgały do kolan; po I komunii dziew­ czynki nosiły sukienki dłuższe, sięgające do połowy łydek. Starsze dziewczęta chodziły w westce lub kabacie i spódnicy, pod spód nakładały halkę zwaną odspodkiem. Włosy nosiły długie, zaczesane „w dróżkę" — z przedziałem pośrodku, a z tyłu zaplatały w dwa warkocze kistkami. Dziewczęta latem chodziły po domu boso, do pracy w polu w klocach. Starsze dziewczęta w pracy na polu, podobnie jak mężatki, okrywały głowę lnianą chustą wiązaną pod brodą w węzeł. Obecnie dorosłe dziewczęta ubierają się według miejskiej mody. Ubiór mężatek był podobny do ubioru dorosłych dziewcząt z tą różnicą, że mężatki chodzą zawsze w kabatach, a dziewczęta najczęściej w stanikach. W pracy na polu mężatki przewiązują spódnicę fartuchem i okrywają głowę podobnie jak dziewczęta, białą lnianą chustą. Starsze kobiety, zwane na Warmii grózkami noszą taki sam ubiór jak mężatki; w dni chłodne noszą halki — odspodki futrowane zwane watówkami. Obecnie grózki ubierają się po starodawnemu, jednakże czepków już nie noszą. Opisane ubiory kobiet uzależnione są od wieku i stanu majątkowego poszczególnych niewiast. Strój ten różni się między sobą jakością materiału lub ilością nakładanych części, a także bogactwem ozdób. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Zimą młode dziewczęta nakładały flanelowe koszule z długimi rękawami, barchanowy wistek i suknie z długimi rękawami. Nogi okrywały wełnianymi strykowanymi pończochami, w domu chodziły w drewnianych klocach czyli pantoflach. Starsze dziewczęta zamiast sukni nosiły kitel - spódnicę z kabatem, a pod spodem samodziałowy odspodek. Do pracy w zagrodzie dziewczęta przewiązywały się samodziałowym pasiastym fartuchem. Na nogach nosiły wełniane pończochy domowej roboty. Wybierając się w drogę nakładały długie, sznurowane czarne trzewiki. Obecnie dziewczęta ubierają się według współczesnej mody w koszule flanelowe lub jedwabne, w wełniane lub bawełniane suknie trykotowe, stylonowe lub nylonowe pończochy i skó­ rzane półbuciki. Mężatki ubierały się w lnianą klunkrową koszulę z długimi rękawami, sięgającą do kolan, flanelowy wistek-kabat i kitel, pod spodem nosiły ciepły odspodek (ryc. 33) t j . 28 �halkę, niekiedy nawet watowaną, zwaną watówką. Na kitel-spódnicę zawiązywano do pracy fartuch. Pończochy zwane stryflami były domowej roboty, wykonane przez kobiety własnoręcznie na drutach - spsickach. Po obejściu mężatki chodziły w klocach, a na drogę wkładały sznurowane czarne trzewiki. Głowę okrywały czarną chustą wełnianą zakrywa­ jącą tył i część przodu głowy, a na drogę nakładały niekiedy czepek obwiązany wokół otoku chustą skręconą w wałek. Ręce przed zimnem okrywały wełnianymi rękawicz­ kami o jednym palcu, własnej roboty. Ryc. 28. Warmianka w odświętnym ubio­ rze ludowym. Rekonstrukcja Fot. A. Kuraczyk, 1956 Kabat zimowy był podjutrowany, poszyty ciepłą podszewką lub wykonany z sukna folowanego. W mroźne dni kobiety, zwłaszcza kobiety zamężne nakładały na siebie po kilka spódnic. Obecnie mężatki ubierają się podobnie jak dziewczęta według miejskiej mody; chodzą w płaszczach i kapeluszach nie znanych w dawnym ludowym stroju. Grózki - stare niewiasty ubierają się podobnie jak mężatki z tą jednak różnicą, iż stale nakładają po kilka spódnic i noszą halki i kabaty przeważnie watowane. Na początku X X w. nawet i one nie nosiły już haftowanych czepków, lecz głowę okrywały czarnymi wełnianymi chustami, niekiedy robionymi na drutach, albo czarnymi aksamit­ nymi chustkami trójkątnymi, wykończonymi w ząbki. Obecnie staruszki ubierają się po dawnemu, zazwyczaj w odzież z tkanin utrzymanych w ciemnych kolorach. Pod spód kabata nakładają sweter z samodziałowej wełny. S t r ó j o d ś w i ę t n y d z i e w c z ą t . Na święta i do kościoła nakładały dziewczęta białą lnianą koszulę z długimi rękawami, toistek, który zimą był wełniany lub na weł­ nianej podszewce, a latem bawełniany. Na wierzch wkładały suknię najczęściej koloru 29 �czerwonego, niebieskiego, zielonego lub pstrokatego, z tzw. samodziałowej pstrokacizny. W pasie przewiązywały suknię białym lnianym fartuchem, ozdobionym barwnym drukiem. Na nogach nosiły bawełniane lub lniane pończochy i sznurowane trzewiki. Obecnie dziewczęta są ubrane według panującej mody. Latem chodzą w płóciennej koszuli bez rękawów, w kretonowej lub jedwabnej sukni w kwiaty, w skarpetkach lub pończochach bawełnianych i trzewikach. Zimą chodzą w wełnianej sukni, nieraz samo­ działowej, w flanelowej lub trykotowej bieliźnie, wełnianym swetrze i płaszczu. Starsze dziewczęta zamiast sukni nosiły latem kaftaniki bez rękawów zszyte razem ze spódnicą, mocno wcięte w talii (ryc. 35), bądź też obcisły kabat i szeroki kitel - spódnicę, płócienną koszulę z długimi rękawami i halkę ze struku t j . ma­ teriału samodziałowego tkanego w prążki. Kaf­ tanik i kitel w stroju świątecznym były za­ zwyczaj z tego samego mieniącego materiału. Przeważał kolor czerwonobrązowy, czerwonozielony itp., nie brak w świątecznym ubiorze dziew­ cząt materiałów w drobną kratę lub w wielką kratę (ryc. 32 i 39). Niektóre kaftaniki szyto z nie­ bieskiego lub czerwonego aksamitu, do którego dobierano odpowiedni kolor spódnicy. Niekiedy wąski fartuszek wykończony koronką stanowił dopełnienie stroju świątecznego dziewczyny warmińskiej. Na drogę do kościoła dziewczęta zarzucały na ramiona dużą czarną chustę ozdo­ bioną na obwodzie barwnymi kwiatami, zło­ żoną po przekątni w trójkąt i skrzyżowaną na piersiach. Chusty te były kolorowe lub białe, wykonane czasem z wełny na drutach. Niegdyś dziewczęta, podobnie jak mężatki, nosiły na gło­ wie czepek z denkiem haftowanym. Czepek dziewczęcy różnił się od czepka mężatek tym, że był wiązany pod szyją na wąskie wstążeczki Ryc. 29. Warmianka w ubiorze świątecznym, i nie zakrywał lica. Szyję dziewczyny w stroju Repr. A. Bludau, Stuttgart 1901 świątecznym zdobiły jeden lub kilka sznurów 56 bursztynowych paciorków. W święta dziewczęta nosiły na nogach białe lub kolorowe pończochy własnej roboty i czarne sznurowane buty (Tabl. I). Obecnie noszą latem płócienne, jedwabne lub trykotowe koszule bez rękawów, suknie ze sztucznego jedwabiu lub kretonu, modne obuwie, pończochy stylonowe lub nylonowe. Zimą ubierają się w jedwabną lub trykotową bieliznę, suknię, swetr wełniany i modne pończochy. Szyję zdobią paciorkami lub sztuczną biżuterią, a suknię ozdabiają broszką. W dni chłodne nakładają płaszcz, wełniany szalik, a głowę okrywają beretem, kapeluszem lub wełnianą czapeczką. Niekiedy noszą na głowie chustę wełnianą, bawełnianą lub jedwabną, malowaną w kwiaty. S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż a t e k . Mężatki w odróżnieniu od dziewcząt, nie nakła­ dały do stroju świątecznego fartuszka. Na głowie nosiły pięknie haftowany złotem lub kolorowymi nićmi czepek, zwany twardą mycką lub galonkiem (ryc. 48-51). Czepek ten stanowił największą ozdobę kobiecego stroju ludowego na Warmii. Poza tym ubiór mę­ żatek nie różnił się od ubioru dziewcząt. Dziewczęta nosiły kaftaniki, a mężatki tylko kabaty, które u zamożniejszych zimą były obszywane barankiem i niekiedy ozdobione perełkami. Mężatki nakładają na rękawy tzw. pulswermy chroniące przed zimnem. Spo­ rządzają je na drutach z różnokolorowej wełny i przyozdabiają koralikami. Na rękach nosiły zimą wełniane rękawiczki z wełny samodziałowej, barwione w różne kolory. 57 30 �Ryc. 30. Kobieca koszula przyramkowa z końca XIX wieku. A-wygląd przodu, B-tyłu: d'-płat tylny, d'-płat przedni c-przyramki, g-podpasze, h-mankiet, h' -wykończenie mankietu, j-zdobienie kołnierza, Podziałka 1:30. Obecnie młode mężatki ubie­ rają się jak dorosłe dziewczyny. Stare niewiasty ubierają się częścio­ wo po dawnemu, t j . chodzą w ka­ bacie, kitlu, płaszczu a głowę okry­ wają wełnianymi chustami, naj­ częściej czarnymi, wykończonymi frędzlami. Chusty takie roboty szy­ dełkowej wiążą pod brodą w węzeł. A 1 i S t r ó j o b r z ę d o w y . Dziew­ 3 częta zazwyczaj nosiły długie włosy, splecione w dwa warkocze, uwią­ zane w kistką t j . wstążeczkę. Do szkoły chodziły w sukienkach klejdach. sięgających kolan, przewiązanych białym pasiastym lub drukowanym fartuszkiem. Po I komunii suknie ulegały przydłużeniu i sięgały do połowy łydek. Do pierwszej komunii ubierano dawniej dziewczęta w nową niebieską lub modrą suknię, a na głowę nakładano mirtowy wia­ nuszek. Obecnie są one na sposób miejski ubrane w białe, długie, sięgające kostek suknie. S t r ó j p a n n y m ł o d e j . Panna młoda sta­ wała do ślubu w nowym poraź pierwszy nakłada­ nym stroju, często uszytym z pomocą matki lub przez wiejską krawczynię. Dawniej panna młoda odziana była do ślubu w kabat i kitel, a od 1910 r. nosiła długą modrą lub czarną suknię, głowę przy­ bierała wieńcem mirtowym i welonem. Białe suknie do ślubu przyjęły się dopiero około 1920-1930 r. R o z d z i a ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU KOBIECEGO Koszula Koszule szyto z białego lnianego płótna i parchinu t j . flaneli. Koszule na codzień szyto z gru­ bego, mocnego płótna, na niedzielę i święta ze znacznie cieńszego i delikatniejszego. Dziewczynki i staruszki nosiły zazwyczaj koszule z długimi rę­ kawami; starsze dziewczęta i mężatki obok koszul z długimi r ę k a w a m i nosiły koszule z r ę k a w a m i Ryc. 31. Warmianka w stroju odświętnym. Repr. K. H. Clasena, Weimar 1942, ryc. 192 31 �sięgającymi poniżej łokcia. Dawniejsze koszule uszyte z grubego własnej roboty parchinu, miały krój p o n c h o . Płótno koszuli składano na pół a w środku złożenia był otwór na głowę. Wycięte z boku kliny wstawiano do poszerzonej dolnej części koszuli. Z w y ­ ciętego na głowę materiału wykonywano dwa kwadraciki, które złożone w trójkąt wsta­ wiano pod ramionami dla uzyskania lepszej swobody ruchów. Rękawy koszul były gładkie, przy długich rękawach były mankiety zapięte na guziki. Kołnierzyk był nie­ wielki, lekko wyłożony i ściśle przylegał do szyi. Drugi nowszy krój koszuli jest typem koszuli p r z y r a m k o w e j (ryc. 30). Koszula taka, podobnie jak koszula kroju poncho, była szyta z lnianego białego płótna. Dwa prostokątne płótna stanowiące spód i tył połączone były na ramieniu dwoma kwadrato­ w y m i lub prostokątnymi kawałkami płótna, zwanymi odziomkami szytymi z gorszego gatunku. Przód koszuli rozcięty pośrodku 25 - 30 cm zapięty był na guziki. Rękawy gładkie z klinami pod pachą dla uzyskania lepszej swobody ruchu były dołem marszczo­ ne i wpuszczone w wąski mankiet, zapięty na jeden lub dwa guziki. Kołnierz koszuli był niewielki, wykładany i dla ozdoby podobnie jak mankiet, obłożony podwójną białą stebnówką. Na początku wieku X I X w pow. biskupieckim spotykało się koszule z okrą­ głym wycięciem u szyi, ozdobionym koronką. Zimowe koszule były dłuższe, często szyte z ciepłej flaneli. Obecnie kobiety noszą przeważnie koszule jedwabne, trykotowe lub płócienne kupo­ wane w sklepach. Reformy przyjęły się dopiero na początku X X wieku. Obecnie są one pochodzenia fabrycznego. Spódnica Spódnice, zwane na Warmii kitlami, były wykonane z tkanin samodziałowych „sobie tkanych". W połowie X X wieku charakterystyczne dla Warmii były długie, suto marsz­ czone spódnice, utrzymane w kolorach czerwonych. Z czasem przyjmują się szczególnie w stroju świątecznym, spódnice z tkanin mieniących się, dwukolorowych, gdzie osnowa i wątek są z dwóch kontrastujących ze sobą kolorów: czerwonego z niebieskim, brązo­ wego z zielonym itp. Poza tymi tkaninami występują w spódnicach tkaniny kraciaste w kolorach brązowym, niebieskim i czerwonym. Spódnice pasiaste przyjmują się na początku X X w. Spódnice odświętne są dołem obszyte skośnymi falbanami i pliskami, zwanymi blendami Na Warmii znają dwa rodzaje kroju spódnic. W pierwszym, starszym, materiał na spódnice składa się z 4 części: płata przedniego, dwóch boków i płata t y l ­ nego. Płat przedni ma pośrodku zwykle jeden, a po bokach dwa fałdy i wraz z obu płatami bocznymi jest dołem szeroki, rozkloszowany (ryc. 34). Płat tylny z rozporkiem Ryc. 32. Spódnica z końca XIX pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr inw. 675 E. Fot. Kuraczyk 32 Ryc. 33. Halka pasiasta z końca XIX w. Lipowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olszty­ nie, nr inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk 1956 �Plansza II STRÓJ WARMIŃSKI w XIX wieku Mal. J. Karolak �1 3 Ryc. 34. Krój spódnicy: d-przód, d i d płaty boczne, d -tyly, e-marszczenie, g-fragment spódnicy, 1-pliska, 2-falbanka, c-wypustki; n-fałdy i 3-pasek. J pośrodku, posiadał u góry szereg fałdów wszytych w pasek, jest on gęsto marszczony. Pasek (4 cm szer.) wykonany jest zazwyczaj z tego samego materiału co i spód­ nica, lub z szarego mocnego płótna; zapięty jest na sznurek lub dwie haftki. Dół spódnicy jest zdobiony dwiema skośnymi falbanami zakończonymi u dołu czarną taśmą i prostą falbaną kruzlowaną ułożoną w kontrafałdy. Falbanki (szer. 6 - 8 cm) przyszyte są bezpośrednio do spódnicy, a u dołu wykończone wąską wypustką z jedwabiu lub satyny. Dół spódnicy wykończony był od spodu 4 - 8 cm pasem płóciennej podszewki i szczoteczką. Mniej strojne spódnice zamiast falbanki były dołem przybrane dwiema lub trzema naszytymi tasiemkami lub aksamitem. Naszywki te tworzyły linię prostą, falistą lub ząbkowaną. Obwód spódnicy wynosił dołem 3 m. Na codzień szyto spódnice z ciemnych tkanin samodziałowych, zazwyczaj pasiastych, tkanych wełną na osnowie bawełnianej splotem płóciennym lub rządkowym, albo z tzw. struku. Nowsze spódnice mają kliny. Krój ten przyjął się na początku X X w. i przyjęty został przez lud z mody miejskiej. Spódnica uszyta t y m krojem składała sią z 7 klinów rozszerzających się ku dołowi. Sześć klinów jest je­ dnakowej szerokości (górą 10 cm dołem 60 cm). Górna część spódnicy wszyta jest w szeroki pas, rozporek znajduje się z boku między szwami i jest zapinany na guzik. Pas zawiązany jest na tasiemkę lub dwie haftki. Dół spódnicy wykończony jest szczoteczką i płócienną listwą szerokości 20 cm. Często dół spód­ nicy zdobią 2 - 3 pliski blendy lub aksamitna w y ­ pustka. Układ plisek był różny zależnie od upodobań i mody. Do pracy szyto spódnicę ze struku z kieszenią z boku. Spódnice codzienne nie różniły się krojem od spódnic świątecznych. Zamiast falbanek przybrane były u dołu naszywkami z tasiemki, jedwabiu lub aksamitu. Dół spódnicy wykończony był szczoteczką. Zimą Warmianki kładły po kilka spódnic lub watówkę, t j . spódnicę z samodziałowej tkaniny, podszytej wa­ towaną poszewką. Wata włożona była między pod­ szewkę a sukno. Halki Pod spódnicami nosiły kobiety halki zwane odspodkami. Halki szyte były z różnego rodzaju materiałów i pomysłowo przybrane (ryc. 33). Na halki najczęściej używano struku, t j . materiału tkanego splotem Carle w drobne paseczki. Osnowę struku tworzyła dwuskrętna nić bawełniana z podrzutka, a wątek wełna przędzio- „ . * Ryc. 35. Sukma dziewczęca z końca na ręcznie lub fabrycznie. Struk był tkany pierwotnie I X w.Smolajny.pow. Lidzbark. Muzeum w dwóch kolorach, wprowadzenie do osnowy trzeciego Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 784E. i czwartego koloru urozmaicało go i tym sposobem Fot. A. Kuraczyk, 1956 i 3 Strój Warmiński 33 X �powstawał rytmiczny układ pasów. Na początku X X wieku szyto również ze struku spódnice, w których powtarzają się czerwone, niebieskie, fioletowe, zielone i brązowe układy pasków. H a l k i ze struku odznaczają się niezwykłą barwnością kolorów, prze­ trwały one bodajże najdłużej w stroju ludowym i do dziś mimo zaniku ubioru ludowego, spotyka się je u starych kobiet. Materiał ze struku jest niezwykle mocny, trwały i ciepły. Poza strukowymi halkami występują halki pasiaste tkane splotem płóciennym o różnoro- Ryc. 36. Staniki kobiece westki A-przód, B-tył, d-przedni, e-boczny, f-tylny (plecy), g-klin. Podziałka 1:15 dnym zestawie pasów. Obok wąskich pasów dwukolorowych, czerwonych, niebieskich, czarnych, brązowych i zielonoczarnych spotykamy całe zespoły pasów bogato rozbu­ dowanych z k i l k u zharmonizowanych z sobą kolorów. Krój halki jest prosty, składa sie z pięciu klinów rozszerzających się k u dołowi wszytych górą w 3 cm pasek. K l i n górą miał 30 cm szerokości, a dołem 45 cm. Przy nadmiarze materiału kliny z tyłu były marszczone, przodem gładkie. W tylnym szwie był rozporek. Halka była dołem zakończona szeroką, skośną falbaną, obszyta blendą z jedwabiu lub aksamitu; falbany często obłożone są obszywkami z tasiemek lub aksamitnymi wstaw­ kami. Obszywki te ułożone są w linie proste lub ząbkowane. Na lato halki były z szarego lnianego płótna, zdobione dołem falbaną i obszywkami z tasiemki. Halki zapinano w pasie na sznurek, albo na jeden lub dwa guziki. Westki, Ryc. 37. Kabat kobiecy z pocz. XIX w. Jakubowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 793E. Fot, A. Kuraczyk, 1956 34 jaki, kabaty i bluzki Wierzchnim odzieniem kobiet na Warmii są kabaty i kaftaniki. Te ostatnie zwano powszechnie westkami. Do pracy w polu i domu w miejsce kabata noszono jubki. Dziewczęta chodziły latem w westkach, a jedynie w dni chłodne nakładały do pracy jubkę. Westka jest to rodzaj stanika dopasowanego do figury, z przodu zapina­ nego na rząd guzików (ryc. 36). Składała ° j S z dwóch przednich płatów z dwiema zaszewkami i czterech płatów tylnych. S1 �Środkowy szew przechodzący przez środek pleców rozszerzano u dołu trójkątnym klinem. Wesika sięgała niżej pasa, zakończona u dołu owalnym wykrojem. Wycięcie przy szyi, ramionach i krawędź dolna były niekiedy obszyte b a r w n ą lamówką. Westki posiadały podszewkę z płótna lub innego jasnego materiału. Najczęściej szyto je z czerwonego sukna lub lnianej tkaniny. Do pracy nakładano jubkę różniącą się od kabata tym, że była w pasie od tej ostatniej bardziej luźna i nie ograniczała Ryc. 38. Kabaty z końca XIX. A-przód, b-tyl, c-krój: d-płat przedni, e-boczny, f-plecy. g-kołnierz h, i-części rękawa, j-zdobienie, k-naszycie Podziałka 1:20. swobody ruchu. Dołem sięgała do bioder, podszyta była płótnem lub flanelą. Jubka miała długie rękawy, u szyi niski stojący kołnierzyk zapinany z przodu na rząd rzadko rozstawionych guzików. Jako odzienie robocze wykonana była z gorszego gatunku materia­ łu, zazwyczaj z tkanego samodziału na bawełnianej białej osnowie i wątku z białoczerwonej skręconej nici lub z tkaniny wełnianej, t j . sukna folowanego. Te ostatnie noszono głównie zimą. Jubki były no­ szone zarówno przez starsze dziewczęta jak i mężatki. Do ubioru odświętnego wkładano kabaty. Kabat był zazwyczaj mocno wcięty w pasie i ściśle dopasowany do figury (ryc:38). Plecy składały się z czterech symetrycznie złożonych czę­ ści. Prosty szew przechodził przez środek, dwa boczne szwy były zaokrąglone i zwę­ żały się w pasie, a rozszerzały k u górze i dołowi, tworząc klosz. Przód złożony był z dwóch płatów, o dwu za­ Ryc. 39. Kabat z końca XIX w. pow. Mrągowo Muzeum Mazurskie szewkach w pasie. Kabat w Olsztynie, nr. inw. 675E- Fot. A. Kuraczyk, 1956 3 35 �u szyi był wykończony niskim stojącym kołnierzykiem, z przodu zapinany na jeden rząd gęsto rozmieszczonych guzików. Guziki dobierano najczęściej do koloru materiału, były one z drzewa, rogu, a u wiejskich bogaczy nawet z bursztynu. Dziurki dziergano nicią w kolorze osnowy lub nicią czarną. Krawędzie zimowych kabatów były u zamożniejszych kobiet ozdobione obszywkami z baraniej skóry, pliską - blendą lub jedwabną wypustką. Rękawy były długie, wszyte, dołem zakończone mankietem ozdobionym obszyciem z tasiemek. W stroju uroczystym były dodatkowo obszyte falbanką w konterki, pliskami i guzikami (ryc. 39). Kabaty z 1910 — 1920 r. posiadały na sposób miejski bufiaste rękawy, gęsto marszczone u ramion (ryc. 37). Bluzki nie były znane w dawnym stroju ludowym, przyjęły się one stosunkowo póź­ niej na początku X X w. pod wpływem oddziaływania stroju miejskiego. Bluzki zdo­ biono białym haftem, niekiedy barw­ nym, wykonanym ściegiem krzyżyko­ w y m . Mają one bufiaste rękawy, a do stroju wprowadzone zostały na War­ mii przez niemieckie szkoły tkactwa Ryc. 40 Fartuchy. Z lewej fartuch na ścią­ ganym sznurku, z prawej krój fartucha na karczku, c-główny płat fartucha, d-falbanka, e-motyw koronki, f-karczek, g-pliska. h-j koronka. Podziałka 1:20. z Jabłonek pod Szczytnem i Ełku; nie mają one niczego wspólnego z rodzimą tradycją stroju warmińskiego. Fartuchy Mimo, że kobiety na Warmii w stroju obrzędowym uroczystym nie nosiły fartuszków a w stroju świątecznym rzadko, to jednak tkaniny fartuchowe odznaczają się niezwykłym Ryc. 41. Fartuch z karczkiem, Wierzbowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie, nr inw. 674 E Fot. A. Kuraczyk, 1956 r. 36 Ryc. 42. Fartuch z końca XIX w. z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 747E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 r. �bogactwem różnego rodzaju wzorów. Dziewczęta nosiły do szkoły białe fartuszki, starsze dziewczęta fartuszki białe w niebieską i czerwoną krateczkę, albo drukowane przez miej­ skich farbiarzy. Najprostsze fartuszki były tkane splotem płóciennym, bardziej ozdobne— kombinacją szeregu splotów „Carle". Odświętne fartuszki dziewcząt były wąskie, codzien­ ne do pracy były szerokie, pasiaste, dołem przybrane skośną falbaną. Falbana w miejscu naszycia była mocno marszczona kruzlowana. Styk falbany z fartuszkiem zakrywała blenda z tego samego materiału co i fartuch. W pasiastym fartuchu blendy kontrasto­ wały z pasami falbany. Niekiedy dół obszywano 3 cm koronką szydełkową. Inne fartu­ szki nie mają falbany, lecz są ozdobione u dołu koronką z frędzlami. Koronki wykonywane były zazwyczaj przez dziewczęta zimą w czasie długich wieczorów. Długie fartuchy na szelkach mimo, że wykonane są we wzorach tkanin warmińskich i mazurskich, wprowadzone zostały do ubiorów ludowych przez niemiecką szkołę tkactwa ludowego w Jabłonkach, w pow. szczycieńskim i jako takie nie miały nigdy zastoso­ wania w warmińskim stroju ludowym. Spora ich ilość znajduje się w zbiorach Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Istnieją trzy sposoby kroju fartuchów. Najprostszy jest z prostokątnego płata (70 cm x 55 cm). Fartuch ten jest w pasie lekko marszczony, a tasiemka jest wszyta od spodu. U dołu fartuch ten ozdobiony jest szydełkową koronką. Ten typ wąskiego fartuszka zakładały kobiety na przyjęcie gości i na święta w domu. Nieco inny jest krój fartucha dołem rozkloszowanego i zakończonego skośną falbaną. Płat materiału (60 cm x 50 cm) jest górą marszczony, wszyty w wąski 4 cm pasek i wiązany z tyłu na sznureczek. Falbana tego fartuszka jest marszczona ,,kruzlowana" i obszyta pliską. Do pracy w gospodarstwie i w domu używano szerokich fartuchów szytych z trzech klinów, rozszerzających się k u dołowi. Dołem są one szerokie, gładkie, niekiedy również zakończone skośną falbaną. Wśród ludności miejscowej jest jesz­ cze żywa tradycja noszenia fartuchów drukowanych. Szyto je z samodziałowe­ go płótna lnianego i drukowano wzory przy pomocy klocków drukarskich. Far­ biarze w Olsztynie, Dobrym Mieście, Biskupcu i Reszlu wykonywali druk tkanin. Sporo klocków do drukowania posiada w swych zbiorach Muzeum Ma­ zurskie w Olsztynie (ryc. 54, 55). Chusty Płaszcze w kobiecym stroju warmiń­ skim są nieznane. Zamiast nich noszono zimą i latem różnego rodzaju chusty. W dni mroźne kobiety nakładały ka­ baty podszyte barankiem, po 2 - 3 spód­ nice, a niekiedy watowany odspodek zwany watówką. Warmianki nosiły różnorodne chu­ sty, które w kobiecym stroju ludowym spełniały różne funkcje; nałożone na głowę chroniły przed zimnem, wiatrem, deszczem i skwarem promieni słonecz37 �nych; zarzucane na plecy i skrzyżowane na piersiach podkreślały uroczysty charakter ubioru. Wełniane chusty, nieraz olbrzymich rozmiarów spełniały rolą płaszczów. Latem w pracy na polu, zarówno dziew­ częta jak i mężatki, chroniły głowę przed "skwarem promieni słonecznych niewielką białą lnianą chustą, złożoną po przekątni w trójkąt i zawiązaną na węzeł pod brodą, zwaną płatuszkiem. Dekoracyjny charakter mają chusty kaczorowe i „tureckie", czarne z barwnym szlaczkiem na obwodzie (150 cm x 150 cm) przepołowione po przekątni zarzu­ cone na plecy i z przodu skrzyżowane na, piersiach. Do tego rodzaju chust mężatki nakładały złotem haftowany czepek (Tabl. II), który idąc do kościoła niosły w koszyczku wyłożonym w a t ą . Dziewczęta chodziły w czep­ k u lub n a k r y w a ł y głowę mniejszą chustą ozdobioną szlakiem kwiatów, koronką lub frędzlami. Chusty te były zazwyczaj ko­ loru czarnego, a tylko na Wielkanoc na re­ Ryc. 44. Fartuch odświętny z końca XIX w. Mu­ zurekcję nakładano białe u dołu obrzeżone zeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 674E koronką domowej r o b o t y . Zimą kobiety Fot. A. Kuraczyk, 1955 i dziewczęta okrywały się dużymi w e ł n i a n y ­ m i chustami narzuconymi na głowę i ramio­ 58 na, zakrywały one prawie cały tył i większą część przodu. Chusty te były zazwyczaj w ko­ lorach ciemnych, niekiedy kraciaste. Sporzą­ dzano je z samodziałowej wełny lub wyko­ nywano na drutach. Inne kolorowe jedwabne chusty nakładano na czepki. Chustami tymi koloru czerwonego, niebieskiego lub czarnego, w zależności od charakteru uroczystości ob­ wiązywano otok czepka w ten sposób, że skręcano chustkę w wałek i zakładano od przodu do tyłu, poczym wiązano z przodu w kokardę z różkami. W powiecie olsztyńskim dziewczęta pod koniec X I X w. nosiły małe czarne chusty trójkątne z wełny, dziane szydełkiem lub na drutach, a wykończone w ząbki. Na początku X X w. dawne barwne chusty zostają wyparte przez czarne chusty pochodzenia fabrycznego. Obecnie używa się j u ż tylko chust fabry­ cznych. Obuwie i pończochy W połowie X I X w. noszono głównie poń­ czochy wełniane w pstrych kolorach, wyko­ nane na drutach. Najczęściej noszono poń­ czochy z wełny naturalnego koloru, białe 38 Ryc. 45. Warmianki w stroju ludowym według K. H. Clasena, Weimar 1942 rys. 191. �czarne lub brązowe, a niekiedy czerwone i modre'. Mniej więcej od 1910 r. przyjmują się fabryczne pończochy niciane. Obecnie obok pończoch robionych na drutach noszą stylonowe i nylonowe kupowane w sklepach, starsze kobiety do dzisiaj chodzą w białych lub czarnych pończochach z samodziałowej wełny. Pończochy dawniej przewiązywano sznurkiem lub gumą powyżej kolan. W domu kobiety chodziły w szlorach, tj. pantoflach wy­ konanych ze skóry, szmat lub filcu, a w obrębie zagrody i w pracy na polu w korkach i klocach podobnie jak mężczyźni. Wysokie sznurowane czarne trzewiki noszono jedynie w stroju świątecznym i do kościoła. Do tańca na mu­ rawie i na drogę do kościoła kobiety nie na­ kładały obuwia, lecz niosły je w rękach, a szły boso. Obecnie przyjęło się wszędzie obuwie miejskie kupowane w sklepach. W czasie zawieruchy, śnieżycy i w czasie roztopów kobiety nakładają na buty śniegowce. • • '-t' Ryc. 46. Warmianki w ubiorach odświętnych przed Zamkiem w Lidzbarku. Rep. Dudeck Lidzbark. 1939 Czepek Najbardziej efektowną i ozdobną częścią kobiecego stroju warmińskiego był czepek zwany twardą mycką lub galonkiem. Dawniej czepki były noszone na Warmii zarówno przez mężatki jak i dziewczęta, choć ustawa z 1694 roku zabraniała dziewczętom noszenia czepków, aby jak mówi, można je było odróżnić od mężatek. Czepek uważano bowiem za część ubioru przy­ należnego tylko mężatce. Jednak w pra­ ktyce zakaz ten dzięki pewnej pobłażli­ wości władzy biskupiej nigdy nie był konsekwentnie respektowany i dziew­ częta nadal głowę nakrywały czepkiem różniącym się jedynie od czepka m ę ­ żatek tym, że posiadał węższe wstążki z boków. Czepek w ludowym stroju kobiecym był jeszcze w powszechnym użyciu mniej więcej do 1870 r., potem powoli wyszedł z użycia. Według infor­ macji „Płockiego Korespondenta" z 1887 r. dziewczęta na Warmii nosiły już wówczas zwyczajne czepeczki z mu­ ślinu lub tiulu przewiązane jedwabną chusteczką koloru czerwonego lub nie­ bieskiego. Niestety tego rodzaju cze­ peczki dziewczęce nie przetrwały do 59 60 Ryc. 47. Warmianki z Jezioran w ubiorach odświętnych Repr. Reske. Olsztyn, 1920 r. 39 �naszych czasów. Na początku X X w. dziewczęta już nie nosiły czepków, lecz głowę obwiązywały trójkątną chustą, latem zaś chodziły najczęściej bez nakrycia głowy. Autentyczne czepki warmińskie z połowy X I X w. haftowane złotymi, srebrnymi i kolo­ rowymi nićmi przetrwały do dzisiaj. Znajdują się one w zbiorach Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, a może i u sta­ rych Warmianek w kufrach, jako pa­ miątka po babkach. Nabycie warmiń­ skiego czepka pociągało za sobą spory wydatek. Cena jego w połowie ubiegłego stulecia wahała się w granicach od 20-50 t a l a r ó w . Czepek warmiński nie był nakryciem czysto wiejskim, zazwyczaj kupowano go od zakonnic osiadłych w żeńskich klasztorach miasteczek War­ m i i i trudniących się m. in. haftowa­ niem . Przypuszczalnie haft, w którym wypełnione było denko czepka, częściowo zapożyczony został z kościelnych anteRyc. 48. Czepek, A-z boku, B-z tyłu, C-części kroju d-krój denka, c-otok, g-h wstążka. Podziałka 1:10 pediów. Najprawdopodobniej hafciarstwem czepków zajmowały się siostry z klasztoru św. Katarzyny, których konwenty znajdowały się w Dobrym Mieście, Ornecie, Lidzbarku i Reszlu . 61 02 63 Czepek warmiński składał się z trzech części: denka, otoku i wstążek. Denko ma kształt podkowy, z tylu jest załamane i marszczone w 6 —13 fałd; obwiedzione jest wysokim otokiem zwężającym się z boków k u tyłowi. Denko wraz z otokiem daje czep­ kowi tę tak charakterystyczną formę, powtarzającą się we wszystkich czepkach w a r m i ń ­ skich (ryc. 48-51). Jest ono wykonane z płótna wyłożonego zewnątrz jedwabiem, aksamitem lub adamaszkiem, haftuje się je złotymi lub srebrnymi nićmi. Podkładka tekturowa pod­ szyta jest płócienną podszewką, otok zaś jest obłożony dwiema złotymi koronkami, jedną szeroką, a d r u g ą wąską, umieszczoną w miejscu górnego załamania. Na złote koronki otoku nałożona jest biała tiulowa koronka marszczona w r u r k i i usztywniona na gór­ nym końcu drutem. Złota koronka prześwie­ cająca przez tiul daje piękne efekty świetlne. Czepek jest pod szyją wiązany na dwie wstążki, suto marszczone w r u r k i , od wew­ nątrz podszyte pasem z płótna. Zwisające końce wstążek opadają na piersi (Tabl. II). Marszczone wstążki czepka związane pod brodą zasłaniały uszy i policzki, w dni zaś gorące opadały luźno na boki. Z tyłu czepek ozdobiony był kokardą z jedwabnej białej lub kolorowej wstążki, usztywnionej watą i dwiema długimi wstążkami opadającymi na Ryc. 49. Czepek warmiński haftowany w barwne plecy. Wstążki były białe jedwabne, z dese­ kwiaty z I I poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum niami różnych kwiatów. Nie wszystkie czepki Mazurskie w Olsztynie nr inw. 108 E. Fot. F. były haftowane złotymi i srebrnymi nićmi, Klonowski 1959 r. 40 �niektóre haftowano kolorowymi nićmi i ozdabiano kolorowymi niebieskimi lub czer­ wonymi wstążkami. Cały wysiłek hafciarki koncentrował sią na denku czepka; „drzewo życia", owoc gra­ natu i stylizowane kwiaty są najczęstszymi mo­ tywami zdobniczymi. Haft wykonywano ście­ giem płaskim, w y p u k ł y m lub bajorkiem. Do­ datkowym elementem zdobniczym jest wyło­ żenie denka cekinami i kolorowymi blaszkami. Poszczególne gałązki listków obwiedzione są sznureczkiem z dwóch skręconych nici. W nie­ których czepkach kwiaty są haftowane koloro­ w y m i nićmi i ujęte w motyw wianka lub bukie­ tu. W czepkach haftowanych kolorowymi nićmi brak na otoku złotej koronki, a tiulową zastępuje koronka z białych nici, szydełkowej roboty. Tradycja ustna i niektóre publikacje wzmian­ kują o obwijaniu otoku czepka jedwabną chu­ stą zwiniętą w wałek. Według informacji sta­ rych kobiet obwijano chustami czepce częś­ ciowo znoszone albo noszone na codzień. Chusty 64 były kolorowe. Na znak żałoby obwiązywano czepek czarną chustą, na uroczystości rodzinne i kościelne niebieską lub czerwoną. Czepek przechowywano w specjalnych koszach wyło­ żonych watą. Rozdział Wytwórcy Ryc. 50. Denko czepka warmińskiego haftowane złotymi nićmi. Fot. z. Drzewiecki 1948 VIII i materiały Ubiory na Warmii były wykonywane głównie z surowców miejscowego pochodzenia. Na Warmii uprawa lnu i hodowla owiec była bardzo rozpowszechniona i cieszyła się wielkim poszanowaniem. Świadczy o tym lu­ dowa piosenka z Mokin, pow. olsztyńskiego . 65 „Ach lanku, lanku Wiele ty kosztujesz, Wiele ty ludzi Czansto fatygujesz" Jednym z głównych produktów eksporto­ wych z Warmii był len, płótno lniane i nici wywożono głównie przez port w Braniewie. W połowie X I X w. (1856 r.) roczny zbiór lnu na Warmii oszacowano na sumę około 1 m i l . t a l a r ó w . Przy kolonizowaniu miast Warmii osiedlali się po miastach również sukiennicy, trudniący się produkcją tkanin. Młyny zbo­ żowe z kołem wodnym połączone b y ł y za­ zwyczaj z m ł y n e m folusznjm i garbnym, z których korzystali sukiennicy i garbarze, płacąc za to młynarzowi lub miastu roczną 66 Ryc. 51. Czepek warmiński, z drugiej poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie nr. inw. 107E. Fot. F. Klonowski, 1959 r. 41 �dzierżawą. Przy młynie w Olsztynie i Reszlu tego rodzaju młyny foluszne i garbne były od samego początku ich istnienia. Produkcja tkanin w średniowiecznych miastach kształ­ towała się pod wpływem organizacji cechowych; na Warmii w każdym prawie miasteczku istniał cech sukienników. Zachowane do dziś statuty dają pewne wyobrażenie o zawo­ dzie sukiennika. Jednym z zachowanych statutów jest statut czeladników - sukienników w Ornecie, wydany 26. I . 1558 r. przez władze miejskie. Sukiennicy w Reszlu otrzymali statut w 1568 r. potwierdzony przez kardynała Stanisława Hozjusza. Statut ten odnowio­ ny i uzupełniony został powtórnie potwierdzony w dniu 17. marca 1724 r. przez kustosza katedralnego Łaszewskiego . Podobne statuty posiadały i inne miasta Warmii, jak Olsz­ t y n , Braniewo, Dobre Miasto. W statutach ujętych w rozdziały szeroko omówio­ no jaki winien być stosunek czeladników do majstra, jakie są obowiązki sukienników względem państwa, kościoła i klientów. W statutach tych również podane są kary grożące 67 68 69 opornym, nie respektującym ustaw. Oprócz sukna i tkanin lnianych miej­ scowego pochodzenia przenikały na Warmię kosztowne tkaniny importowa­ ne z zachodu. W sąsiednich Prusiech Książęcych władze książęce wydały sze­ reg ustaw zabraniających sprowadzania sukna zagranicznego, przyczyniającego się do upadku miejscowego sukiennictwa, a tym samym do ograniczenia dochodów dworu czerpiącego z warszta­ tów znaczne dochody w formie opłat podatkowych. Ograniczenia importu nie obowiązywały Warmii, gdzie rządzili biskupi mniej troszczący się o tego rodzaju sprawy. Gdy np. w Prusiech Książęcych w latach 1529 — 1694 r. wydano aż sześć ustaw zabraniających importu sukna zagranicznego, w t y m samym czasie na Warmii wydano tylko jedną ustawę w 1766 r. podpisaną przez biskupa Grabowskiego . Rzemieślnikom i chłopstwu zabraniano noszenia ubioru z jedwabiu i przyozdabiania ich złotem lub srebrem, a zezwalano na przybranie adamaszkiem, taftą lub koronką. 70 Ryc. 52. Bielenie płótna lnianego. Repr. z pracy Ch. Hartknocha, Lipsk 1684 Poza rzemieślniczym wyrobem odzie­ ży przez sukienników miejskich ludność wiejska, zwłaszcza bogatsze chłopstwo, trudniło się produkcją tkanin samodziałowych tkanych na ręcznych warsztatach. Wśród tkanin samodziałowych najwięcej tkano płócien lnianych, które oddawano do farbowania lub druku miejskim farbiarzom; to też w poło­ wie X I X w. farbiarze tacy jak Wetcki i Ciecierski w Reszlu mieli ogromne wzięcie. Często przed ich warsztatami stały sznury chłopskich furmanek z Warmii i Mazur z płótnem lnianym przywiezionym do farbowania. Podobnie działo się i w innych miastach Warmii. Farbiarze drukowali płótno przy pomocy klocków, które do dziś prze­ trwały i znajdują się w zbiorach Muzeum Mazurskiego (ryc. 54,55). Największe targi na płótno odbywały się corocznie na odpuście w św. Lipce, w powiecie kętrzyńskim. Płótno lniane produkowane przez rzemieślników było towarem eksportowym Warmii. Wpraw­ dzie płótno warmińskie na rynku światowym nie mogło konkurować z gatunkowo lepszym płótnem śląskim, jednak znajdowało chętnych nabywców. Eksport płótna odbywał sią 71 42 �72 przez Braniewo na zachód, głównie do Ameryki P o ł u d n i o w e j . Braniewo było również największym ośrodkiem produkującym białe i farbowane nici koloru czerwonego. Poza Braniewem produkowano na początku X X w, również nici w Olsztynie. Pewne wyobra­ żenie o produkcji tkactwa miejscowego owego okresu dają tabele rzemieślnicze z 1831 r., według których na obszarze królewieckim Prus Wschodnich, w którego skład wchodziła Warmia, zajmująca mniej więcej połowę obszaru, było 442 rzemieślniczych warsztatów tkackich, a 44788 wiejskich warsztatów ręcznych. W samym Olsztynie było 126 war­ sztatów tkackich i 4 warsztaty farbiarskie. Podobnie jak sukiennicy i tkacze płótna, tak i garbarze oraz szewcy, krawcy zamieszki­ wali miasta Warmii; ci ostatni osiedlali się coraz częściej po wsiach. Młyny wodne, zazwyczaj po połączeniu ich z młynem folusznym były również wykorzystywane jako mły­ ny garbne. Na przełomie X V I I I i X I X w. na 402 młynów wodnych w okręgu królewieckim było 51 młynów garbnych. Według tabeli urzędowej z 1825 r. w Prusach Wschodnich było 531 mist­ rzów garbarskich i 369 czeladników. Skóry wyrabiano na miejscu; nie były one przedmiotem eksportu, lecz służyły do zaspokojenia potrzeb miejscowej l u d ­ ności. Ważnym natomiast towarem eks­ gaBne portowym były wełniane chusty cie­ szące się ogromnym popytem w sąsie­ dniej Rosji. Wprawdzie największe ośrodki produkcyjne chust znajdowały się poza granicami Warmii, w Gdańsku, w Elblągu, Iławce, to jednak tradycja wspomina, że kobiety warmińskie tkały je również dla siebie na warsztatach ręcznych. Poza t y m Warmianki ubierały się chętnie w chusty importowane ze nil«iH)«)one/olt»onopone/ mitti Śląska, Saksonii, Holandii i Belgii. 73 EDYKT 74 75 nhmitmztit IMna/ W drugiej połowie X I X w. małomia­ steczkowi sukiennicy nie wytrzymali Sprita 1732, konkurencji z manufakturami i powoli likwidowali swoje warsztaty, podobnie 1» JboWWfttę $iu*fir& i) Sfctttwrnm ©rufarn jak i garbarze. Ostatni sukiennik w Re­ szlu przetrwał do 1881 r. Nie zacho­ wał się też do naszych czasów żaden młyn foluszny; najdłużej bo do po- Ryc- 53. Karta tytułowa edyktu ograniczającego import czątku X X w. przetrwali farbiarze płó- sukna-zagraniem, w Prusach Książęcych, Królewiec, 1732 cien w miastach Warmii. Wiejskie tka­ ctwo chłopskie przetrwało znacznie dłużej, w 1934 r. według statystyki na terenie b. Prus Wschodnich było 23410 wiejskich warsztatów tkackich. Powoli jednak zanikają one, wędrują na strych jako zbędny sprzęt. Wieś produkowała odzież głównie na własny użytek, w y ­ roby rzemieślnicze były wystawiane na jarmarkach, kiermaszach, targach. T u wyroby tkackie nabywała głównie biedota miejska i wiejska, nie mająca własnych warsztatów, a chcąca ubierać się w ubiory regionalne. 76 W połowie X I X w. upada uprawa l n u ; było to związane z przejściem na bardziej ekonomiczną i wydatniejszą gospodarkę hodowlaną, która rozwija się przede wszystkim w większych gospodarstwach chłopów. Lnianą przędzę wypiera przędza bawełniana pocho•13 �dzenia fabrycznego. Pod koniec X I X w. przędza fabryczna znajduje powszechne zasto­ sowanie w tkactwie wiejskim. Na osnowy używano dwuskrętnej bawełny, a na wątek cienką nić bawełnianą lub wełnianą. Wprowadzenie przędzy fabrycznej do tkactwa ludo­ wego nie wpłynęło na zmianę regionalnego charakteru tkanin, lecz przyczyniło się do •riSR—- Ryc 54. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 78E, 79E, 145E, 144E. Fot. A. Kuraczyk 1959 wzbogacenia wzorów, tym bardziej, że ówczesna przędza zarówno wełniana jak i baweł­ niana była wysokiej jakości. Samodziały ludowe tkano na Warmii na warsztatach czteronicielnicowych splotem rządkowym, płóciennym, rypsowym Carlec. Samodziały ubra­ niowe tkane były na dwuskrętnej osnowie bawełnianej, na wątku bawełnianym lub wełnianym. Tkaniny lniane na osnowie lnianej lub bawełnianej. Wełniane samodziały wiejskie z wełny folowano, w przeciwieństwie do samodziałów rzemieślniczych folowanych na foluszach, napędzanych kołem wodnym lub na ręcznych domowych foluszach. W war­ mińskich tkaninach samodziałowych wątek i osnowa występują albo w odcieniach tego samego koloru, albo w kolorach kontrastujących z sobą. Na sukienki, kabaty i kaf­ taniki używano tkanin mieniących się, wykonanych splotem rządkowym. Kolory osnowy w w ą t k u tak dobierano, aby z sobą kontrastowały, przy czerwonej osnowie dawano szafirowy wątek, przy granatowej osnowie — czerwony wątek. Obok tkanin o jednolitym tle występowały tkaniny pasiaste o mniej lub więcej urozmaiconym układzie pasów. Najprostsze posiadają dwukolorowe pasy, przeplatające się na przemian np. czarny z czerwonym, czarny z zielonym itp. W bardziej urozmaiconych tkaninach pasy te są różnej szerokości i koloru. Tkanin pasiastych używano pierwotnie do ubioru codziennego, na spódnice i halki. Od pocz. X X w. znane są na Warmii materiały ubraniowe tkane w drobną lub wielką kratkę, utrzymane głównie w ciemnych kolorach. Bogata jest 44 �skala tkanin ze struku, których osnowę tworzyła dwuskrętna nić bawełniana, podrzutka cienka nić bawełniana, a w ą t e k - w e ł n a przędzona ręcznie lub fabrycznie. Struk tkany był najczęściej w dwóch kolorach, podrzutka była w kolorze osnowy lub odmiennym. Wprowadzenie trzeciego koloru do osnowy ożywiło tkaninę, powstają paski różnej szerokości, zwłaszcza po wprowadzeniu do osnowy jeszcze k i l k u dalszych kolorów. Paski te łączą się w pewne powtarzające się zespoły dobrane w zależności od upodobań artystycznych tkaczki. Wielką pomysłowość w doborze kolorów wykazują materiały fartuchowe; na białym tle przebijają się kolory czerwone, niebieskie i żółte. Fartuchy te są tkane niekiedy w k i l k u kolorach. Do dawnego tradycyjnego tkactwa Warmii i Mazur nawiązują powstałe po 1945 r. warsztaty spółdzielcze CPLiA, które, gdy chodzi o płachty tj, obrusy i narzuty, mogą się poszczycić wspaniałymi sukcesami, produkcja samodziałów natomiast tak ważna dla l u ­ dowego stroju regionalnego napotyka na trudności z powodu braku należytego surowca i trwałych barwników. Inne materiały i ozdoby do odzieży kupowano w sklepach, na jarmarkach i odpustach. Bieliznę, fartuchy i spodnie robocze, waniki, wistki szyły dawniej kobiety same. Szycie kabatu, spódnicy, halki, sukmany, jaki, lub kamizelki powierzano miejskim kraw­ com lub krawczyniom rekrutującym się z miejskich rzemieślników osiadłych po wsiach. Korki, kloce i drewniaki były wykonywane w domu przez mężczyzn albo kupowane na jarmarkach i targach u korkarzy, t j . chłopów trudniących się ich wyrobem. Trzewiki i buty kupowano w sklepach miejskich lub zamawiano u miejscowych szewców. Do dziś najlepiej zna się na wiejskim kroju krawiec Paweł Lubomirski ze Stanislewa, w powiecie biskupieckim: do niedawna przerabiał on jeszcze ubiory z dawnych samo- Ryc. 55. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 146E, 150E, 142E, 148E. Fot. A. Kuraczyk 1959 r. 45 �działów ludowych. Obecnie kupno i szycie odzieży odbywa się raczej w miastach. Ma­ teriały a nieraz gotowe garnitury i sukienki kupuje się w miejskich sklepach bądź w spółdzielniach wiejskich. Rozdział IX Zdobiny W stroju warmińskim znacznie więcej ozdób zachowało się w stroju kobiecym, aniżeli męskim. Do elementów zdobniczych w stroju męskim zaliczyć należy: stebnowanie, szamerunki, obszycie krawędzi sukmany, tasiemkami, fałdy, błyszczące albo Ryc. 56. Czepek war­ miński, I I pol. XIX w. pow. Olsztyn Muzeum Mazurskie, nr inw. 112E. Pot. Z. Drze­ wiecki, 1947 Ryc. 57. Denko czepka warmińskiego zdobio­ ne złotym haftem. Fot. Z. Drzewiecki, 1948. rogowe guziki. Kołnierzyki zazwyczaj zawiązywano na czerwone tasiemki. Kołpak, czapka barania rozcięta z boku, przyozdobiona była dwiema kolorowymi jedwabnymi wstążeczkami, górną białą i dolną niebieską. Sukmana była w pasie przewiązana barwną krajką zazwyczaj koloru niebiesko-białego i wykończona frędzlami. Dalszym elementem dekoracyjnym była jedwabna kaszmirowa chusta, którą mężczyźni wiązali niekiedy wokół szyi. Pan młody przypinał wianek mirtowy z kistką z lewej strony na piersiach. Drużba nosił kapelusz ozdobiony wstążkami i bukietem sztucznych kwiatów, przez ramię zaś był przewiązany jedwabną kolorową wstęgą, a pęk wstążek i chustek zwisał mu z lewego ramienia. Do zasadniczych elementów zdobniczych w stroju kobiecym zaliczyć należy: haft, barwne wstążki, falbany, pliski, koronki, naszyjniki z bursztynu i świecidełka. 46 �Haft występował jedynie na denku czepka. Fartuszki były dołem i po bokach ozdo­ bione białą szydełkową koronką. Spódnice, zwłaszcza halki upiększano jedwabnymi lub aksamitnymi obszywkami, falbanami i pliskami. Ulubionym motywem zdobniczym wystę­ pującym przy spódnicach świątecznych jest ułożenie falbany „w konterki". Kaftaniki dziewcząt są obszyte na krawędziach b a r w n ą tasiemką. Kaszmirowe jedwabne, tureckie chusty, ornamentowane kwiatami, używane w stroju świątecznym, mają charakter czysto zdobniczy. Dekoracyjność stroju podnoszą również białe lub barwne wstążki zwisające u czepków i sztuczne kwiaty wplecione we włosy dziewcząt. Szyję kobiet zdobią burszty­ nowe naszyjniki, niekiedy było ich kilka. Przez krótki czas tuż przed pierwszą wojną światową zdobiono rękawiczki różnokolorową wełną i obszywano perełkami. Charakterystyka źródeł Przy opracowaniu monografii stroju warmińskiego korzystałem z cennego materiału źródłowego zgromadzonego przez dyrektora Muzeum Mazurskiego Hieronima S k u r p s k i e g o , z rad i doświadczenia Teodory M o d z e l e w s k i e j zajmującej się od szeregu lat badaniami nad strojem i tkactwem w a r m i ń s k o - m a z u r s k i m . Materiały te jednak wymagały uzupełniania nowymi badaniami terenowymi, przeprowadzonymi w latach 1958-1959. Informacje zawarte w dawnych publikacjach niemieckich i polskich nie dają pełnego obrazu warmińskiego stroju ludowego; są to najczęściej mniej lub więcej obszerne opisy pozbawione często podkładu ilustracyjnego. Szczególnie cenne były wiadomości zawarte w pracach K. B r u n n e r a , E. L e m k e g o , E. S c h n i p p l a , M . P h i l i p pa, K . H . C l a s e n a . Z literatury polskiej najcenniejsza jest praca T. M o d z e l e w s k i e j — „Stroje ludowe Warmii i Mazur". Nie mniej cenne i wartościowe są materiały o stroju ludowym Warmii i Mazur zawarte w artykułach Hieronima S k u r p s k i e g o , które ukazały się w 1954 r. w dodatku tygodniowym „Świat i M y " i w pracy o kulturze ludowej Warmii i Mazur, ogłoszonej w wydawnictwie zbiorowym „Warmia i Mazury". Przy opracowaniu środowiska i historii regionu we wstępie niniejszej monografii korzystałem głównie z opracowań zawartych w wyżej wzmiankowanej pracy zbiorowej pt. „Warmia i Mazury". Wartościowy i niezwykle cenny jest materiał ikonograficzny zebrany w ciągu szeregu lat przez H. Skurpskiego i znajdujący się w Archiwum Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Korzystałem z niego w pełni i za udostępnienie m i go składam panu dyrektorowi H . Skurpskiemu serdeczne podziękowanie. Składam również podziękowanie prof. dr R. Reinfussowi za życzliwy stosunek w udo­ stępnieniu mi zebranych materiałów do stroju ludowego Warmii i Mazur, znajdujących się w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Państwowego Instytutu Sztuki w Krakowie. 77 47 �PRZYPISY 1 Stanisława Z a j c h o w s k a , Geografia. Praca zbiorowa, „Warmia i Mazury", część II. nakł. Insty­ tutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 8. Henryk Ł o w m i a ń s k i , Prusowie i państwo krzyżackie. Z pracy zbiór. „Warmia i Mazury", cz.I, nakł. Instytutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 101. Bogusław L e ś n o d o r s k i , Dominium warmińskie 1243—1569. Nakł. Instytutu Zachodniego 1946, Poznań str. 4. Marzena P o l l a k ó w n a , Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim, Nakł.Instytutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 2. Rocznik statystyczny województwa olsztyńskiego. 1957. Nakł. P.W.R.N., Wydział Statystyki, Olsztyn 1953, str. 18. Według stanu z 31. XII. 1957 woj. olsztyńskie liczyło 846.700 mieszkańców, z tego na Warmię tj. pow. braniewski, lidzbarski, olsztyński i biskupiecki (reszelski) przypadało 233 700 mieszkańców, z których / znajdowało zatrudnienie w rolnictwie. Henryk Ł o w m i a ń s k i op. cit. Według informacji Jana Lubomirskiego, miejscowego działacza ludowego, który w latach 1930—1939 organizował na Warmii i Mazurach polskie chóry śpiewacze z polecenia Związku Polaków w Niemczech. Adam C h ę t n i k , Mazurskim szlakiem. Łomża 1939, w rozdziale p.t. „W mazurskiej wiosce" str. 86 i 88. P. R o s e n w a l l , Bemerkungen eines Russen über Preussen und dessen Bewohner, gesammelt auf einer im Jahr 1814 durch dieses Land unternommenen Reise. Mainz 1817, str. 199. E. S c h n i p p e 1, Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen. Königsberg 1937, ryc. 1 na str. 32 Według informacji zaczerpniętej od kierownika szkoły Edwarda Turowskiego z Tomaszkowa, pow. olsztyński, miejscowego działacza niepodległościowego. Dopełnieniem pracy T. M o d z e l e w s k i e j nad rekonstrukcją stroju jest monografia p.t. „Stroje ludowe Warmii i Mazur", wydana nakładem Towarzystwa Społeczno—Kulturalnego „Pojezierze" w 1958 r, w Olsztynie, przeznaczona dla kierowników i działaczy kulturalnych pracujących w zespołach artysty­ cznych, świetlicach i wszystkich miłośników kultury ludowej. Hieronim S k u r p s k i , Nieco o historii ubioru ludowego na Warmii i Mazurach. „Głos Olsztyński" z dnia 31. X. 1953, w dod. Nr. 88 „Świat i My". Elbinger Wiesenbuch z r. 1421, ze zbiorów Wojew. Archiwum Państw. Gdańsk. Casper He n n enb e r g e r, Kurze und wahrhaftige Beschreibungen des Landes- zu Preussen. Köningsberg 1584. str. 20. J. M a 1 e t i u s, Epistoła de sacrificiis et idolatría veterum Borussorum, Królewiec 1561, repr. z książki „Mitteillungen der liter. Gesellschaft Masovia", zesz. 8, Lotzen 1902, str. 197. Fr. W a l t e r , Geschichte der Stadt Königsberg, Königsberg 1613. Chronica der Preussen, Anno 1626, str. 81 i 185. E. Weise, Baueraufstand in Preussen. Elbing 1935, Repr. ryc. kartografa Narońskiego są podane na str. 55. Christopf H a r t k n o c h , Alt und Neues Preussen. Frankfurt und Leipzig 1684, str. 425/26. '-' a) J. V o i g t , Ueber Kleider—Ordnung. Ein Beitrag zur Sitten—Geschichte Preussens. Preussische Provinz. Blätter I I seria, tom I I (XLVIII), zesz. 6, Królewiec 1852, str. 417—448. b) Von der Gesind Kleider-Ordnung. Landordnung des Herzogtums Preussen. Publiciret anno 1640, str. 85—87. c) Edykt, aby w Prusiech pod uchronieniem się naznaczoney surowey kary od pierwszego dnia miesiąca January 1733 żadne cudzoziemskie sukna materye y insze wełniane towary etc. na swojoziemskie używanie, ani kupowanie, albo noszone, ani też w ziemi zażywane być mają. Datowany w Berlinie trzeciego dnia mies. Aprila 1732. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906 str. 83—88. jak wyż. str. 86. 2 3 4 5 2 3 6 r 8 9 10 11 12 13 , ł 15 16 17 18 19 20 22 23 48 �24 Friederich Samuel Bock, Versuch einer wirtschaftlichen Naturgeschichte von dem Königreich Ost und Westpreussen. Dessau 1782, str. 159—166. J. G. K r ü n i t z , Oekonomisch—technologische Encyklopädie, cz. 40. Berlin 1787, pod hasłem „Kleid", str. 97—102. Carl B r u n n e r, Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925, str. 71. E. E. Preuss, Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibungen von Preussen. Königsberg 1835, str. 232. E L e m k e , Volkstüm­ liches in Ostpreussen, cz. III, Allenstein 1889, str. 28. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volks­ kunde. Greifswald 1906, str. 88. Walenty B a r c z e w s k i , Kiermasy na Warmii. Olsztyn 1923, str. 20. Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, R. VII, listy gończe nr. 37, 116, 309,307,390, 444, 581, i 600. Na północnych obszarach Warmii, t j . w pow. braniewskim, półn. części pow. lidzbarskiego i bis­ kupieckiego nie spotyka się dziś ludności autochtonicznej. Wsie półn. części Warmii zasiedlone zostały po 1945 r. przez ludność chłopską pochodzącą głównie z południowych województw Polski, z woj. rzeszo­ wskiego, lubelskiego i kieleckiego. Według informacji 90-letniego starca, Michała Lengowskiego, urodź, w Nowej Kaletce w pow. olsztyńskim, zasłużonego bojownika o niepodległość Warmii, również W. B a r c z e w s k i , Kiermasy na Warmii. Olsztyn 1923 na str. 20. „Sobie dziane" — robione na drutach z wełny samodziałowej. Spsicki — zwane również miedziankami są to druty przy pomocy których wykonuje się wełniane pończochy, rękawice, nauszniki itp. " Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej Państw. Instytutu Sztuki, Kraków, Nr. inw. 20582 i 20578. August A m b r a s s a t , Die Provinz Ostpreussen. Königsberg 1912, wyd II, na str. 240, co również potwierdzają współcześni informatorzy. E. Lemke, Volkstümliches in Ostpreussen, cz. III, Allenstein 1889, str. 28. Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, r VII w Nr. 51 z dnia 16. XII. 1848, na str. 581. Według informacji krawca Pawła Lubomirskiego ze Stanislewa w pow. biskupieckim, który pamięta, że dawniej spodnie były z boku zapinane i nie posiadały z przodu rozporka. Teodora M o d z e l e w s k a , Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, str. 90. O pasie płóciennym współcześni informatorzy nie wiele wiedzą. Występowanie w stroju ludowym potwierdzają dane źródłowe w literaturze. Por. Max R o s e n h e y n , Reise Skizzen aus Ost und WestPreussen, Danzig 1858, str. 87. Fragment takiego pasa płóciennego znajduje siew zbiorach Muzeum Mazur­ skiego w Olsztynie. Stebnowane półkoszulki są jeszcze dziś w użyciu u starych Warmiaków, np. stary Zawadzki, liczący 72 1, z Bredynka, pow. biskupiecki nosi go do dzisiejszego dnia. Wzmianki o hafcie na półkoszulkach podaje E. L e m k e , Volkstümliches in Ostpreussen, cz. III. Allenstein 1889, na str. 29. W cenniku usług krawieckich obowiązującym krawców miasta Olsztyna wydanym przez władze miejskie w 1584 r. wymieniony jest kołpak {Kolpack), za uszycie którego krawiec otrzymywał 2 gr. Autor historii Olsztyna nie znając polskiej nazwy dziwi się, skąd wzięła się ona i wyprowadza ją od kabłąka używanego przy jarzmach na woły. Por. Hugo Bonk, Geschichte der Stadt Allenstein Urkundenbuch III, Urkunden über die Allensteiner Gewerke, Allenstein 1929, Nr. 6 na str. 11 przypisy. Ubiór proszka podają następujący autorzy: Jan S e m b r z y c k i , Przyczynki do charakterystyki Mazurów Pruskich, Wisła Tom IV, Warszawa 1890, str. 799. Wojciech K ę t r z y ń s k i , O Mazurach. Poznań 1872, str. 10. Carl B r u n n e r , Ostpreussische Volkskunde. Leipzig 1925, str. 183—184. M. T o eppen, Wierzenia Mazurskie, tłum. Eugenia Plitzówna, Wisła, Tom VI, Warszawa 1892, str. 763—765. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde, Greifswald 1906, str. 96 E. S c h n i p p e l , Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen. Königsberg 1927, str. 32. Maciej Wie­ r z b i c k i , Ziemia Warmińska. Warszawa 1919, str. 15. Erhard R i e m an n, Ostpreussisches Volkstum um die ermländische Nordostgrenze. Königsberg 1927, str. 346. Jedni wymawiają „suga", inni np. w pow. olsztyńskim „sługa". Przy wykonaniu łba koziego posługiwano się drewnianymi widłami lub rozwidloną gałęzią. Końce wideł imitowały rogi wychodzące z łba uformowanego ze słomy i szmat. Oczy kozy były zrobione z błyszczą­ cych guzików a broda z lnianej przędzy. Tak wykonany łeb trzymał jeden z chłopców w rękach, poczym okrywano go białą płachtą spod której (przez szparę) obserwował otoczenie. Chłopiec przebrany za kozę chodził pochylony. Teodora M o d z e l e w s k a , Stroje ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958, str. 78. Oswald A. E r i c h und Richard B e i 11, Wörterbuch der deutschen Volkskunde, Leipzig 1936 na str. 563 podają, że mężczyźni na Warmii nosili krótkie spodnie i białe pończochy i powołują się na K. Brunnera i Clasena rzekomo mogących potwierdzić powyższe. Ani jeden ani drugi w pracach swoich o tym nic nie piszą. Por. rye. 1 w pracy: E. S c h n i p p e l , Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen, Königsberg 1927, str. 32. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej P. I. S. w Krakowie, Nr. inw. 27133, 20582, 27132, 20582. Niektóre listy gończe ogłoszone w urzędowym organie „Rastenburger Kreisblatt w r. 1848 zawierają m. inn. szczegółowe opisy ubrań zbiegłych więźniów pochodzących głównie z pow. biskupieckiego. Opisy 25 26 87 28 29 30 31 83 34 35 36 37 38 39 10 41 12 43 44 48 16 4 Strój Warmiński 49 �te dają do pewnego stopnia obraz z którego dowiadujemy się, że w poł. XIX w. noszono lniane sukmany. Według powyższych listów w sukmanach przeważał kolor niebieski i granatowy. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej P. I . S. w Krakowie, Nr. inw. 27152, 27132. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie, nr. inw. 27132 i według wypowiedzi 72 1. Zawadzkiego z Bredynka, pow. Biskupiec. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906, str. 88. Samuel Bock, Versuch einer Wirtschaftlichen Naturgeschichte von dem Königreich Ost und Westpreussens. T. L. Dessau 1782, w rozdz. „Von Preussen Einwohnern" na str. 153. Karl B r u n n e r , OstdeutscheVolkskur.de. Leipzig 1925, str. 69. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie. Nr. inw. 23823, Max R o s e n h e y n , Reise Skizzen aus Ost und Westpreussen. Danzig 1858, str. 86. Por. przyp. 40. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde, Greifswald 1906, str. 87. Karl B r u n n e r , Ostdeutsche Volkskunde, Leipzig 1925, str. 71. Według informacji Kamińskiej z Bredynka, pow. biskupiecki. Karl B r u n n e, r Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925, str. 69—70. Korespondent Płocki, r. 1879, nr. 4 str. 3. Königsberger Hartungsche Zeitung Nr. 1 z 3. I . 1866 r. podaje, że czepek kosztował 45 talarów Karl B r u n n e r , w dziele, Ostdeutsche Volkskunde (Leipzig 1925, na str. 72) podaje, że czepek w 1842 r. kosztował 20—30 talarów. P. L a n d a u , Ostpreussische Wanderungen. Berlin 1916 r. str. 33. W/g informacji ks. dr J. Obłąka z Olsztyna, profesora historii kościoła w Seminarium Duchownym w Olsztynie. Alois B l u d au, Oberland, Ermland, Natangen und Barten. Stuttgart 1901 str. 204. Władysław G ę b i k , Pieśni ludowe Mazur i Warmii, Olsztyn 1952, str. 51. Erwin Scheu, Ostpreussen. Königsberg 1936 str. 148. H. H i p p 1 e r, Die Rolle der Tuchmachergesellen in Wormditt. Zeitschr. für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands. Braunsberg 1897 r. XII Band, s. 192—204. Adolf P o s c h m a n n , 600-Jahre Rössel, Rössel 1937, str. 196. Statut sukienników Olsztyna z r. 1671 podaje Hugo B o n k w „Geschichte der Stadt Allenstein" Urkunden über die Aliensteiner Gewerke. Urkundenbuch III, 4 Teil Die Gewerke, Alien­ stein 1928 str. 28. Nr. 29. Max P h i l i p p , jak wyż. str. 84. Adolf P o s c h m a n n jak wyż. str. 196. A. E P r e u s s, Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibung von Preussen. Königsberg 1839, str. 285—286. Hugo Bonk, Geschichte der Stadt Allenstein . . , jak wyżej str. 589. Robert S t e i n , Die Umwandlung der Agrarverfassung Ostpreussens durch die Reform des neun­ zehnten Jahrhunderts Königsberg 1933 Band I , str. 405. A. E. Preuss, Preussische jak wyżej str. 287. Adolf P o s c hm ann-600 Jahre jak wyżej str. 196. Dziękuję wszystkim informatorom, którzy udzielili mi szeregu cennych informacji, poświęcając na to nieraz dużo czasu, a w szczególności dziękuję: małżonkom Lengowskim, Hornbrućhom, mgr Janinie Gliszczyńskiej i Janowi Lubomirskiemu z Olsztyna, Pawłowi Lubomirskiemu z Stanclewa, Augustowi Zawadzkiemu i Franciszce Kamińskiej z Bredynka w powiecie biskupieckim, Karolowi Szymelfeningowi z Biskupca i wielu innym bezinteresownym informatorom. 45 49 50 51 52 53 54 55 56 67 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 re 77 WYKAZ LITERATURY A m b r a s s a t August, Die Provinz Ostpreussen. Ein Handbuch der Heimatkunde. 2 Auflage, Königs­ berg-Bonn 1912, str, 240—243. Annalen des Königreiches Preussen, Quartal II, Königsberg 1773, str. 3—45. B a l z er Frida, Textiles Hauswerk in Ostpreussen um 1850, Volkswerk 3, 1943, str. 244—51. B a r c z e w s k i Walenty, Kiermasy na Warmii, IV wyd. Olsztyn 1923. B a u e r Hanus, Tracht und Bügeltanz auf der Elbinger Höhe vor 100 Jahren. Elbinger Jahrbuch, zesz. 15 Str. 278—287. B i e d r a w i n a Emilia, Wesele mazurskie (korespondencja). Przegląd Zachodni. R. VII—1951,1.1. nr. 3/4, str. 634—637. 50 �Bock Friedrich, Samuel, Versuch einer wirtschaftlichen Naturgeschichte von Ost und Westpreussen, Bd. 1—5, Dessau 1782—85, T. II. str. 156. B o n k Hugo, Geschichte der Stadt Allenstein. Urkundenbuch. Teil II, Allenstein 1914, Urkunden über die Allensteiner Gewerke, Allenstein 1928. B o r m a n n Martin, Ostpreussen. Berichte und Bilder. Berlin 1935. B r u n n e r Karl, Ostdeutsche Volkskunde Leipzig 1925. B r u z d o w i c z Józef, Niektóre wiadomości o sąsiednich Prusach, etnograficzne, społeczne i ekonomiczne. Korespondent Płocki, Nr. 4, 1878. B u j a c k , Accesionen des Prussia-Museums pro 1889, str. 189 aus dem 19 Jahrhundert. Sitzungsberichte der Altertumsgeselschaft Prussia-Königsberg 1888.89. B u s c h a n Georg, Illustrierte Völkerkunde in zwei Bänden. Stuttgart 1926. C h ę t n i k Adam, Mazurskim szlakiem. Łomża 1939. C l a s e n Karl, Heinz, Ostpreussen. Weimar 1942. C z y b o r r a Albert, Zwischen Mauersee und Alle. Ein Heimatbuch. Rastenburg 1928. Edykt, aby w Prusiech pod uchronieniem się zaznaczoney surowey kary od pierwszego dnia Miesiąca January 1733 żadne cudzoziemskie sukna Materye y cudze wełniane towary ec. na swojoziemskie używanie ani kupowanie (albo noszone) ani też w Ziemi zażywane być mają. Datowany w Ber­ linie trzeciego Dnia Miesiąca Aprila 1732. F i s c h e r Adam, Etnografia dawnych Prusów, Rozprawa z pracy ..Dzieje Prus Wschodnich", Gdynia 1937. F u c h s Hans, Von masurischen Webekunst. Masurisches Volkskalender 1935, str. 86—91. G a j e k Józef, Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych. Lud XLI, str. 797, Wrocław 1954. G1 a p a Adam, Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski). Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1956. Gr ud de Herta, Brauchtum um Flachs und Spinnstube. Natanger Heimatkai. 15. 1942, str. 47—55. G r u d de Herta, Ein Leben für die Heimat. Königsberg 1938 str. 49—52. G r u n e b e r g , Geschichte und Statistik des Kreisses Allenstein, Allenstein 1864, str 68. H a h m Konrad, Ostpreussische Bauernteppiche, 1937. T e n ż e : Ostpreussische Hochzeitteppiche. Der Türmer 42, 1940. H a r t k n o c h Christopf, Alt und Neues Preussen. Frankfurt und Leipzig 1864. H e n n e n b e r g e r Caspar, Kurze und wahrhaftige Beschreibungen des Landes zu Preussen. Königsberg 1584. Hess v. W i c h d o r f f Hans, Masuren, Skizzen und Bilder v. Land und Leuten. Berlin 1915. H i n z Carl, Gustaw, Die alte gute Sitte in Altpreussen. Königsberg 1862. H o t t e n r o t h F., Deutsche Volkstrachten vom 16—19 Jahrh. Frankfurt a/m. 1902 Tom III, Volks­ trachten aus Nord und Nordost-Deutschland X. J a g u c k i A„ Ze wspomnień starego Mazura. Kalendarz ewang. na rok 1949, Cieszyn 1949, str. 91. K e r s t a n Eugen, Gustaw, Die Geschichte des Landkreises Elbing auf wissensch. Grundlage Volksthüml. dargest. Elbing 1925. Elb. Alt. Gesellsch, 1925, 472, Elbinger Heimatbücher. Nr. 1. K ę t r z y ń s k i Wojciech, O Mazurach i zbiór pieśni gminnych ludu mazurskiego w Prusach Wschodnich. Poznań 1872. K l o n o w s k i Alfons, Sztuka Ludowa Warmii i Mazur. Olsztyn 1953. K o l b e r g Oskar, Teka mazurska (w rękopisie) wł. P. A. N. Kraków, fol. 8, Rp. 3208, K o l l e r Erna, Ost-preussische Knüpf — und Webekunst, Masurischer Volkskalender 1937, str. 88—96. T e j ż e : Flecht und Webekunst in Südostpreussen. Masur. Volkskalend. 1938. str. 69—73. K r u n i t z J. G. Oekonomisch Technologische Encyklopedie. Berlin 1787, cz. 40, pod hasłem Kleid. Landordnung des Herzogtums Preussen. Publiciret Anno 1640, von Gesind (und Kleider Ordnung) L a n d a u Paul, Ostpreussiche Wanderungen. Berlin 1916. L e m k e Elisabeth, Volksthümliches in Ostpreussen, 1.1—3, Mohrungen (3. Allenstein), Harich 1884—99. L e ś n o d o r s k i Bogusław, Dominium warmińskie, 1243—1569. Poznań 1949. Ł ę g a Władysław, Ziemia Malborska. Kultura ludowa. Toruń 1933. Ł o z i ń s k i Władysław, Życie polskie w dawnych wiekach, wyd. III, Lwów 1912. M a l e t i u s Johannes, Epistoła de sacrificiis et idolatria veterum Borussorum. Królewiec 1551. M a 11 e k Karol. Wesele mazurskie. Widowisko ludowe w 5 aktach. Działdowo 1937. Mank : • = n, Die Adventskurrende und die Jutrznia in Masuren. Zs. d. Ver. f. Volksk. 20, 1910, str. 326—7 M i t z k a Walter, Über Geographie der Volkskunde. Prussia, zesz. 28, r. 1928, str. 293—303. M o d z e l e w s k a Teodora, Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958. O r ł o w i c z Mieczysław, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii. Lwów—Warszawa 1923. Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, rocznik VII, listy gończe nr. 5, 9, 14, 22, 24, 29, 37, 51, 90, 445 i 600. R i e m a n n Erhard, Ostpreussisches Volkstum um die ermländische Nordostgrenze. Königsberg 1937. Rocznik statystyczny województwa olsztyńskiego 1957, Olsztyn 1958. t 4« 51 �R o s e n w a l l P. (Rauschnick Godfried, Peter), Bemerkungen eines Russen über Preussen und dessen Bewohner, gesammelt auf c. i J. 1814 durch dieses Land unternommenen Reise. Mainz 1817, str. 199P h i l i p p Max, Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906. P o l l a k ó w n a Maria, Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim. Poznań 1953. P o s c h m a n n Adolf, 600 Jahre Rössel Bilder aus alter und neuer Zeit. Rössel 1937. P r e u s s A. E. Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibung von Preussen. Königsberg 1835. P r z e w o r s k a Janina, Ubiory ludowe. Warszawa 1954. S c h a t t k o w s k y Else, Sinnvolle Trachtenpflege. Der Heimattreue Ost und Westpreusse. 1936. S c h n i p p e l Emil, Masuren und Oberlands Volkskunde von Ost und Westpreussen, Ostdeutsche Monats­ hefte R. II, zesz. 6, Danzig 1921. T e n ż e : Ausgewählte Kapitel für Volkskunde von Ost und Westpreussen Königsberg 1927. T e n ż e : Die oberländische Haube, genannt das „Mützschen". Ein Beitrag zur Kenntniss der altpreussischen Volkstrachten. Globus — Illustr. Zeitsćhr. für Länder und Völkerkunde, t. 92, Nr. 15. Braunschweig 1907, str. 238—240. S e m b r z y c k i Jan, Przyczynki do charakterystyki Mazurów Pruskich. Wisła T. III R. 1889, str. 551—591., t. IV 1890, str. 799—812. S k o w r o n e k Fritz, Das Masurenbuch, Berlin 1916. S k u r p s k i Hieronim, Nieco z historii ubioru ludowego na Warmii i Mazurach. „Głos Olsztyński" z 31. X. 1954 r. Dod. Nr. 86 „Świat i My". S k u r p s k i Hieronim. W sprawie wskrzeszenia warmińsko — mazurskiego ubioru ludowego. „Głos Olsztyński" z 27. I I I . 1954 r. Dod. Nr. 105 „Świat i My". S k u r p s k i Hieronim, Sztuka Ludowa. Warmia i Mazury. Poznań 1953, cz. I I , str. 106—117 i 246—260 S k u r p s k i Hieronim, Kultura ludowa Mazur i Warmii. Z dziejów Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, str. 107—117. S m ó l s k i , Z wycieczki na Mazowsze Pruskie. Wisła t. XIV, R. 1900, str. 113—130, 284—298, 385—398. S o k o ł o w s k i , Z dziejów kultury i sztuki. Spraw. Kom. Hist. Sztuki w Polsce. Kraków 1898, t. VI, zesz. 2—3, str. 98, zesz. 4, str. CXIII R. 1899. S u k e r t o w a Emilia, Mazurzy w Prusach Wschodnich. Kraków 1927. patrz też B i e d r a w i n a E. S y s k a Henryk, A w Zielonej w Myszynieckiej. Warszawa 1956. S y 11 k u s Bertha, Die Webschule des Bundes Deutscher Mädel Jablonken. Masur. Volkskal. 1938, str. 77—80. S z u l c Kazimierz, Życie Gizewiusza. Warszawa 1854. „Unser Heimat", r. VIII, nr. 18, 1926. T e t z n e r Franz, Die Slaven in Deutschland. Beiträge zur Volkskunde. Braunschweig 1902. T o p p e n Max, Geschichte Masurens. Danzig 1870. T o p p e n Max, Aberglauben aus Masuren. 2 Aufl. Danzig 1867, w tłum. polskim Eugenii Plitzówny — Wisła t. VI. R. 1882. V e t u 1 a n i Adam, Władztwo Polski w Prusiech Zakonnych i Książęcych. Wrocław 1953. V o i g t I . , Über Kleider—Ordnung. Ein Beitrag zur Sitten—Geschichte Preussens. Pr. Prov. Bl. I I seria, t. I I (XLVIII) zesz. 6. Königsberg 1852. W i e r z b i c k i Maciej, Ziemia warmińska. Warszawa 1919. Z a j c h o w s k a Stanisława, Warmia—Geografia. Warmia — Mazury, cz. I I . Poznań 1953, str. 6—30. Z w e c k Albert, Masuren. Eine Landes und Volkskunde. Stuttgart 1900. Z y w i r s k a Maria, Strój kurpiowski Puszczy Białej. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Poznań 1952. �WYKAZ Po w. O l s z t y n : Maria Orłowska Józef Szatkowski Erika Centek Maria Hinzmann Jadwiga Komraj Józef Hermański Jan Sadowski Łucja Marwitan Klara Kuhn Jakób Bem Agata Materna Agata Margowska Teresa Thiel Maria Gronowska Gertruda Barczko Weronika Żurawska Maria Friedrich Jan Kowalski Róża Roweda Augusta Bogdańska Maria Fabek Małżonkowie Hornbruchowie Małżonkowie Lengowscy Teresa Białoszewska Maria Ziemska Waleria Borduch Berta Naumann Anna Białoszewska Barczewo Bartąg Brązwałd Bukwałd Butryny Nowe Dajtki Dąbrówka Wielka Dywity Gietrzwałd Gilawy Gutkowo Jaroty Kajmy Klebark Wielki Likuzy Mokiny Naglady Olsztyn Purda Wika. Redykajny Rożnowo St. Kaletka SPIS Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. INFORMATORÓW — Skajboty August Gnatowski Robert Pacer Paweł Turowski Katarzyna Romańska Maria Knyffel — Tomaszkowo — Wójtowo — Woryty Po w. B i s k u p i e c : Elżbieta Klemerowa Augusta Mazuch i Karol Szymelfenig Franciszek Kujawa Paweł Lubomirski Walenty Grabosz Józef Cyrman Biesowo Biskupiec Kolno Stanclewo Po w. O s t r ó d a : Emma Łagodna Klara Kniffel Podlejki Po w. S z c z y t n o : Anna Gross Ida Rogala Pasym Rumy Po w. M r ą g o w o : August Schad Maria Kompot Anastazja Makarowska Mojtyny Piecki Wojnowo ILUSTRACJI 1. Ubiór odświętny pary chłopskiej z Warmii z końca XIX w. Fot. J. Gardzielewska, 1959. 2. Gospodarz i gospodyni w warmińsko-mazurskiej odzieży codziennej. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie, w Olsztynie, nr. inw. 711 E i 712 E. Fot. A. Kuraczyk, 1946. 3. Warmińsko-mazurski strój odświętny młodzieży. Rekonstrukcja Muzeum Mazurskie, w Olszty­ nie nr. inw. 713 E i 714 E. 4. Warmiński ubiór odświętny. Rekonstrukcja T. Modzelewskiej i W. Grabowskiej. Muzeum Ma­ zurskie w Olsztynie, nr. inw. 572 E. i 573 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 5. Mężczyzna i kobieta z XV w. Repr. inicjału z „Elbinger Wiesenbuch", 1421. 6. Chłop spod Elbląga z XV w. Repr. z „Elbinger Wiesenbuch", 1421 7. Ubiór wojaka pruskiego wg Hennenbergera 1584. 8. Prusowie. Młoda para w ubiorze odświętnym z połowy XVII w. Rep. z pracy: Ch. Hartknocha, Lipsk 1684. 9. Ubiór kobiecy z Prus, z poł. XVII w. wg E. Weise, Elbląg 1935, 10. Ubiór chłopa z Prus z połowy XVII w. Rys. J. Naroński. Repr. z pracy E. Weise, Elbląg 1935 11. Prusowie w ubiorze codziennym z poł. XVII w. wg Ch. Hartknocha, Lipsk 1684. - Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 53 �Ryc. 12. Ubiór młodzieży warmińskiej, rekonstrukcja. Fot. J. Gardzielewska 1959. Ryc. 13. Ubiór drużby weselnego. Repr. wg E. Schnippla. Królewiec 1926. Ryc. 14. Męska koszula przyramkowa, A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, d — tył, e-e przyramki, f— rękaw, g—i — podpasze. Podziałka 1:30. Ryc. 15. Podkoszulki: a — szkic orientacyjny, b—kołnierz c — motywy stebnówek na podkoszulkach. Podziałka a, b — 1:8, c — 1: 6. Ryc. 16. Męska koszula z karczkiem zwana koszulą z „talarem", A — przód, B — tył, C — część kroju: d — przód, a — tył, e — karczek, f — rękaw, g — h—mankiet, i — podpasze, j — k — kołnierz. Podziałka 1:30. Ryc. 17. Spodnie: A — przód, B — tył, C — krój. Podziałka 1 :30. Ryc. 18. Kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I — I I przód, C — tył, A, B przód C — tył d — krój przodu, e — piec, f — kołnierzyk. Podziałka 1 :15. Ryc. 19. Szkice kamizelek z początku XX w. Podziałka 1 : 15. Ryc. 20. Jaka z początku XX w. A — przód, B. — tył c — e — części kroju — rękaw, g — kołnierz. Po­ działka 1:15. Ryc. 21, Sukmana z końca XIX w., Rekonstrukcja, A — przód, B — tył, C — części kroju: d — część górna, e część dolna, f. — klin, g — h tył (plecy) i , j — części rękawa, K — mankiet, L — kołnierz. Podziałka 1:30. Ryc. 22. Warmiacy w sukmanach według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Modzelewskiej — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn, 1958. Ryc. 23. „Klumpy" obuwie robocze. Bredynki, pow. Biskupiec według fot. F. Klonowskiego 1959 r. Ryc. 24. Warmiak w kapeluszu słomkowym z pocz XX w. Bredynki, pow.Biskupiec Fot. Fr.Klonowski 1959 Ryc. 25. Liszka. Torba z lipowego łyka z końca XIX w, Koźliny, pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 73 E. Fot. A. Kuraczyk 1959. Ryc. 26. Okrycia głowy. A — kapelusz filcowy z końca XIX w. B —; „Kołpak" — czapka futrzana Rekonstrukcje. Ryc. 27. Tabakierka z kory wiśniowej z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 1222 E Fot. A. Kuraczyk, 1959. Ryc. 28. Warmianka w odświętnym ubiorze ludowym. Rekonstrukcja Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 29. Warmianka w ubiorze świątecznym. Repr. A. Bludau, Stuttgart 1901. Ryc. 30. Kobieca koszula przyramkowa z końca XIX. A—wygląd z przodu, B —tyłu d —płat tylny, d — płat przedni c — przyramki, f — rękaw, g — podpasze, h — mankiet, h — wykończenie mankietu, j — zdobienie kołnierza. Podziałka 1:30. Ryc. 31. Warmianka w stroju odświętnym Repr. K. H. Clasena, Weimar 1942, ryc. 192. Ryc. 32. Spódnica z końca XIX w. pow. Mrągowo. Nr inw. 675 E. Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Fot. A. Kuraczyk. Ryc. 33. Halka pasiasta z końca XIX w. Lipowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 34. Krój spódnicy: d — przód, d\ d , — płaty boczne, d — tyły, e — marszczenie, g — fragmenty spód­ nicy 1 —pliska, 2—falbanka 3—wypustki; n —fałdy, i —pasek. Rysunki wykonano na podstawie pracy: T. Modzelewska — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958 oraz danych F. Klonowskiego. Ryc. 35. Suknia dziewczęca z końca XIX w. Smolajny, pow. Lidzbark. Muzeum Mazurskie nr. inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 36. Staniki kobiece westki A — przód, B — tył d — płat przedni, e — boczny, f — tylny (plecy), g — klin. Podziałka 1:15. Ryc. 37. Kabat kobiecy z pocz. XIX w. Jakubowno pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 793 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 38. Kabaty z końca XIX w. A — przód, b — tył, c — krój: d — płat przedni, e — boczny, f — plecy, g —kołnierz, h, i — części rękawa, j — zdobienie k — naszycie. Podziałka 1:20. Ryc. 39. Kabat z końca XIX pow. Biskupiec i Mrągowo Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 675 E. Fot. A. Kuraczyk. 1956. Ryc. 40. Fartuchy. Z lewej fartuch na ściąganym sznurku, z prawej krój fartucha na karczku C — główny płat fartucha, d — falbanka, e —motyw koronki, f —karczek, g—pliska, h, j — koronka. Po­ działka 1:20. Ryc. 41. Fartuch z karczkiem, Wierzbowo, pow. Mrągowo Muzeum Mazurskie nr. inw. 674 E. fot. A. Kuraczyk, 1956 r. Ryc. 42. Fartuch z końca XIX w. z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 747E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 r. Ryc. 43. Warmianki w ubiorach odświętnych według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Modzelelewskiej — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958. Ryc. 44. Fartuch odświętny z końca XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 674 E Fot. A. Kuraczyk, 1955, 1 1 1 1 1 3 54 2 2 �Ryc. 45. Warmianki w stroju ludowym wg H. G. Clasena. Weimar 1942 rys. 191. Ryc. 46. Warmianki w ubiorach odświętnych przed Zamkiem w Lidzbarku. Repr. wg P. Dudeck Heilsberg, 1939. Ryc. 47. Warmianki z Jezioran w ubiorze odświętnym. Repr. Reske. Olsztyn, 1920. Ryc. 48. Czepek A z boku, B — z tył, C — części kroju, d — krój denka, c—otok g — h wstążka. Podziałka 1:10 Ryc. 49. Czepek warmiński haftowany w barwne kwiaty, z I I poł. XIX w.pow. Olsztyn. Muzeum Mazur­ skie w Olsztynie, nr. inw. 108 E. Fot. F. Klonowski 1959. Ryc. 50. Denko czepka warmińskiego haftowane złotymi nićmi, Fot. Z. Drzewiecki, 1948. Ryc. 51. Czepek warmiński z I I poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie nr. inw. 107 E. Fot. Fr. Klonowski, 1959 r. Ryc. 52. Bielenie płótna lnianego. Repr. z pracy Ch. Hartknocha, Lipsk 1684. Ryc. 53. Karta tytułowa edyktu ograniczającego import sukna zagranicznego w Prusach Książęcych, Królewiec, 1732. Ryc. 54. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 78 E, 79 E. 145 E, 144 E. Fot. A. Kuraczyk 1959. Ryc. 55. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 146 E, 150 E, 142 E, 148 E, Fot. A. Kuraczyk, 1959 r. Ryc. 56. Czepek warmiński, I I poł. XIX w. pow. Olsztyn Muzeum Mazurskie nr. inw. 112 E. Fot. Z. Drze­ wiecki, 1947. Ryc. 57. Denko czepka warmińskiego zdobione złotym haftem. Fot. Z. Drzewiecki 1948. Ryc. 58. Mapa I . Zasięg ubioru warmińskiego na tle fizjografii terenu. Kreśliła Krystyna Woźnińska. Rys. 59. Mapa I I . Zasięg ubioru warmińskiego i jego zróżnicowanie. Kreśliła Krystyna Woźnińska. Rysunki wykonano ńa podstawie pracy: T. Modzelewska — Stroje Ludowe Warmii Mazur, Olsztyn 1958 oraz danych Fr. Klonowskiego. Spis t r e ś c i Wstęp str. 3. Rozdział I — obecny stan ubioru ludowego na Warmii str. 8. Rozdział I I — Zarys historyczny ubioru, str. 10. Rozdział I I I — Zasięg badanego ubioru, str. 14. Rozdział IV — Ogólny opis war­ mińskiego ubioru męskiego, str. 16. Rozdział V — Szczegółowy opis warmińskiego ubioru męskiego, str. 20. Rozdział VI — Ogólny opis warmińskiego ubioru kobiecego, str. 28. Rozdział VII — Szczegółowy opis warmińskiego ubioru kobiecego, str. 31. Rozdział VIII — Materiały i wytwórcy, str. 41. Rozdział IX—Zdobiny str.46.Przypisy, str.48. Wykaz literatury, str. 50. Wykaz informatorów, str. 53. Spis ilustracji, str. 53. Stresz­ czenie w języku rosyjskim, str. 56. Streszczenie w języku angielskim, str. 60. �PE3IOME BapMHHCKHH HapOflHblH KOCTKDM, onHCaHHblff B HaCTOSIlU,eH MOHOI"pact>HH H0CHJ1H WHT6J1H KD>KHOW M3CTM BapMHH H MaCTH COCeAHeH TeppHTOpHH. Ha3BaHHe 3Toro pafioHa BbiBOflHTca OT npyccKofi npoBHHUHH BapMHH, KOTopaa 6bijia T S K me KSK H flpyrne npyccKHe njieMeHHbie npoBHHUHH 3aBoesaHa B X I I I BeKe OpneHOM KpecT0H0cu,eB. H3 o6pa30BaHHofi B 1243 rofly BapMHHCKOH enapxHH (dominium), CKoe Sbijia enHCKoncTBO, BcneflCTBe c riojibuieH, óujio BbiflejieHa cyBepeHHaa B KOTOPOM TpeTba nacTb H H3 Hee B/iacTb npHHafljiewajia nopaweHHa OpneHa o6pa30BaHO enHCKoncKoe BjiafteHHe KawflOMy HOBOMy e n n c K o n y enapxHH: BapMHH- KpecTOHoeueB B 1466 rofly n o c n e 13 JieTHefi npncoeflHHeHO K FlojibCKOMy KopoJieBCTBy. BapMHa, ynpaBjiaeMaa BOHHH nojibCKHMH enHCKo- naMH, 6biJia non BjiaflbiHecrBOM nojibiiiH « o 3772 r., T . e. flo n e p B o r o pa3flejia nojibiiiH. B 1945 rofly, nocne pa3rpoMa rnTjiepoBCKOH FepMaHHH, BapMHa 6bijia CHOBa npHeoeflHHeHa K n o j i b i i i e u B H a c r o a m e e BpeMa BxoflHT B c o c r a B o^biiiTHHCKoro BoeBOECTBa riojibCKOH HapoftHofi Pecny6;iHKH. TeppHTopHa BapMHH HMeeT $opMy HenpaBHjibHoro neTbipexyrojibHHKa H cocraBJiaeT Tenepb MeTbipe noBeTa: 6paHeBCKHH, nHfl36apcKnfi. cocTaBJiaeT ceBepHyro ojibLUTHHCKHH rpaHHiry u H SHCKyneuKHH. H a n 6 o j i e e cocTaBJiaeT peKa riacneHRa. B BapMHH npowHBaeT CeBepHbie y3Kaa cropoHa npHMMKaeT K BncjiHHCKOMy 3ajiHBy. 3anaflHyio MeTbipexyroJibHHKa npHpoflHyKD rpaHHiry B H a c r o a m e e BpeMa OKOJIO 240 Tbicai nojiaKOB. 3eMJiH BapMHH, KOJiOHH3HpoBaHHbie B TeneHMe B C K O B rjiaBHbiM o6pa30M HeMuaMH, 6ojibuiHH CTBO KOTOpbIX COCTaBJiajlH nOMemHKH, B 06/iaCTH HapOAHOH KyjlbTypbl HMejOT OHeHb CKpOMHbie flOCTHWeHHa. HapoflHaa KyjibTypa H C Hefi HapoflHbifi BapMHH, B ojibLUTHHCKOM Ma3ypcKoro noBeTe, KOCTKDM B KDWHOH coxpaHHjiHCb no cne HacTH jiHfl36apcKoro panoHa Ha TeppH-ropHH, 3acejieHH0H BpeMa, eflMHCTBeHHo B K O K H O H H SncKyneuKoro nOBeTOB H nać™ CMewHoro nnaBHbiM o6pa30M MejiKonoMecTHbiMH KpecrbsiHaMH, npe- HMymecTBeHHo nojiaKaMH. HapoflHbifi KOCTKDM B BapMHH HCMe3 cpaBHHTejibHO SbicTpo, 3HaHHTe/ibHo ó b i d p e e neM B flpyrHx pafioHax rioflbUJH, BcnencTBHe CHjibHoro BJiHaHHa ropoflCKoft KyjibTypw H orpOMHoro pa3BHTHS teKCTHjibHOH npoMbiiiijieHHOCTH, coMeHCTByrouTeH nHKBHflauHH pyiHbix flepeB6HCKHx TKau,KHX MacTepcKHX. B nepHOfl Me>Kfly flByMa MHpoBbiMH B O H H B M H nojibCKoe HaceneHHe BapMHH, 3a6oTauieeca o coxpaHeHHH najio B cBoeM MCCTHOM KOdiOMe Ha eweroflHO opraHH30BaHHbix poflHMbix TpaflHU,HH BbiCTy- Cbe3flax CoK>3a nojiaKOB B FepMaHHH, Flocjie oCBo6o»tfleHHa BapMHH B 1945 r o a y , BapMHHCKHH KOCTKDM 6biji HaHOBo BBeneH H npHflaeT 6jiecK rocyflapcTBeHHbiM npa3flHecrBaM H pa3HMM apTHCTHMecKHM BbiCTynjieHHaM. B HaCTOamee BpeMa 3TOT KOCTKJM, peKOHCTpyHpOBaHHblH COBMeCTHO C M33ypCKHM KOCTK3MOM, aBJiaeTCa npeflCTaBHTeJlbCKHM HapaflOM paHOHOB BapMHH H Ma30BHn; H O C H T ero HaceneHHe MRCTHoro npoHCxo>KAeHHa H oceBuiHe npHLuejibUbi H3 npyrHx pafioHOB. BapMHHCKHH KOCTKDM HMeeT HeKOTOpyK) CB33b C HapaflOM KOCTfOMOM IlOBHCflHa H M330BHH H B 6o^ee flaJieKOM MywcKOH PaÓOMHH KOCTKDM COCTOSH H3 6ejlOH COCeflHHX 3THHHeCKHX Tpynn, C HapOflHbIM pOflCTBe C KailiyÓCKOM H KypnCBCKHM Hapafl. nOJTOTHaHOH py6ailIKH, CJjJiaHe^eBOH „aMKH", „BaHHKa", MaHMlllKH H xojimeBbix HJTaHOB H A H iuepcTaHbix, ujHTbix H3 BajiaHOH iuepCTH. 0 6 y B b 6bijia 3HMOH HOCHJIH MexoBbie KpacHbiM, ronyóbiM cepMary, HJIH uianKM. Ha CHHHM noflBa3aHHyKD npa3flHHKH iiiHypKaMH, no/iOTHaHWM KOCTKDMaMH- HOCHJIH rojiyóoB noacoM. 6e/iyKD KaM3on, aKy, CHHHe, rojiy6b;e, nbHaHyra HJIH pewe, nepHbie, flepeBaHHaa HJIH KO>KaHaa. py6axy, 3aBS3aHHyKD Ha uiee CHHKDKD H3pep,Ka HJIH KopHMHeByKD nojiocaTbie niTaHbi. noflo6paHHbie UBeTOM K „ a K e " npaTajin B rojieHHma c a n o r , Ha3biBaeMbix „CKypwHaMH", TojioBHbiM ^eTpoBaa yóopoM MywHHH 6biji 3HMOH >KeHaTbix. XojiocTbie JIKDHH peflKo HOCHJIH Hafióojiee (cBapeSHbiH ero 56 6biJia „KOJinaK", T . e. MexoBaa uuiana, oKaHMJieHHaa jieHTOH. Hapafl HapaflHWM 6MJI KOCTKDM LuanKa, a JICTOM cojiOMeHHaa X O J I O C T H X MywHHH B O C H O B H O M He ouinnajica HJIH OT Hapafla cepMary. CBafleÓHoro macpepa, reHepaji). OH 6 H J I onoacaH nepe3 njieno Ha3bmeMHOro „npomeK" HJIH njiau,MHCTp>K uBeTHofi jieHTOH, wame B c e r o 6 e j i o - r o j i y 6 o H . LUjiana yKpameHa 6yKeTOM HCKyccTBeHHbix UBeTOB H pa3HouBeTHbiMH JieHTaMH. TaKHe >Ke JieHTbi GHJIM �npHKpenJieHhi K cepMare. B npaBoft pyKe y Hero ôfaiji K H V T , a B J I C B O H csaAeOHbiH >xe3.n, yKpauieHHbiH uaeTaMH H jiemaMH. 3 n M o ñ MyîKHHHbi oAeBajiH Tyjiynbi, 6apainK0Bbie turaHU, a B flopory Hapamajmcb B flJiHHHyra R O X O A M U;yro, nOMTH flO IUHKO.TTOT0K LUHHCTIb C LUHpOKHM BOpOTHHKOM HAH neJiepHHOH, Ha3bIBaeMOH „3aKpOKOM"- >KeHCKHH HapHfl. B 6yAHH >KeHLu,MHb[ oflGBajiH /ibHSłHyro p y ô a u i K y c fl/iHHHbiMH pyKasaMH, ;,BHCTeK", loÖKy, „KHTejib'', „ o f l c n o f l e K " M (papiyK. C o ß n p a a c b B flopory, HaôpacbiBajiH Ha ranoBy H nJieHH SojibmoH inepcTSHoii nJiaTOK. fleByujKH BM6CTO ,,Ka6aTa" (KacJjTaHa) H O C H A H „BecTKy" T . e. poA KacpTaHa 6e3 pyKaBOB. KpacoHHbiM H HBeTHCTHM ôbiBaeT Hapsfl BapMHHCKHx MÍ6HIHHH no jibHHHoro no/iOTHa c fljiHHHbiMH pyKaBaMH 3aKOHseHa MaHwereaMH, npa3p,HHKaM. P y ô a u i K a H3 3acierHyTbiMH Ha nyroBHu>i, ôe/ioro BepxHaa oflOKfla BapMHHCKHx HieHinHH 3TO nnoTHO o6.neraK>mHH H npHrHaHHbifl K rjwrype „ n a ö a T " c A J I H H H O H K>6KOÍÍ, yKpameHHOH y noAona o6opnaMH H CKJiaRKaMH. B npa3AHHHH0M Hapsifle npeoô/iaflaiOT T K 3 H H C nepejiHBaMH> KpacHo-RopHHHeBbiMH, KpacHO-CHHHMH, KpacH0-3ejieHbiMH. TK5MG MeTHaTbie H noJiocaTbie T K 3 H H . HH>KHne B Hanajie XX Beua npHHa/iHCb B HapoflHOM K O C - HD6KH B BapMHH oôbiKHOBeHHo 6biBaK)T no^ocaTbie HJIH H3 MaTepHH, Ha3blBaeMOH „CTpyKC". riepeilHHKOB K npa3flHHHHOM Hapüfly OÔbIKHOBeHHO He H a n ô o n e e AeKopaTHBHbiM sneMemOM B weHCKOM npa3AHHHOM „TBapfla MblLVKa", BblLUHTblñ BapMHHCKHe weHmHHbi 30A0THMH, CepeÓpaHbIMH öojTbuiHe uBeiHbie HJIH KaineMHpoBbie oneBajiH. Hapsine aBJiaeTca nennHK, Ha3bmaeMbiH UBeTHbIMH HHTK3MH. H a H A H TypeuKHe ma/in, a nue™ HaôpacbiBanH HanHHaa c XX Bena LuepcTHHbie, KjieTMaîbie H / I H nepHbie nnaTKH. 3HMOÍÍ BapMHHCKHe >KeHLLI,HHbI HOCHJ1H HeCKOJIbKO KDÔOK H BBTHblH H A H ÖapaLLIKOBblH Ka6aT, BoTHHKH HOCHJIH BbicoKHe, uiHypoBaHHbie. fleByiiiKH yKpamaJiH B O J I O C H UBeiaMH, a 3HMOH HaKJiaflbiBa^H Ha roAOBy UBeTHOH HAH MepHblH n/iaTOK, CTCOWeHHblH TpeyrOXIbHHKOM H 3HBa3aHHbIH non noflöopoHKOM. FlepeneHb MA/irocTpauHH PHC 1. ripa3flHHMHbiH Hapsîfl KpecTb3HCKOH napbi H3 BapMHH, KOHua XIX Bena. CJJOT. 9i. rapfl3e/ieBCKa PHC. 2. XO3SIHH H xo3siHKa B BapMHHCKO-Ma3ypcKOH 6 y A H e ñ PHC. 3. BapMHHCKO-Ma3ypcKHH npa3AHHHHbiH HapaA M O n o n ë w n Hp. HHBeHTapa 513 E H 514 E. <J)OT. fl. K y p a - PHC. 4. BapMHHCKHfl npa3flHHMHbiM B OjibiuTbiHe. Hp. HHBeHTapsi 711 HHK, 1956 E H 712 E. Í>OT. ñ . KypaHHK, 1946 HapaA. PeKOHCTpyKUHs T . MoA3e/ieBCKOH H B. rpaôoBCKOH. Ma3ypcKHÍí E. OOT. fl, KypaHHK, 1956 PHC. 5. MywHHHa H meHinHHa XV Bena. PenpoAynqHsi 3afAaBHOro PHC. 6. KpecTbaHHH 1421 H3 OKpeCTHocTen PHC. 7, HapsiA n p y c c K o r o BOHHa no 8. ripyccbi. MojiOAOwëHbi B 3nb6noHra, XV 1421 PHC. TeHHeHÔeprepy, 1584 Hap^Ae 3ar/iaBHoro JIHCTB M3 K H H T H r. nOAOBHHW XII Bena. fio MaAbHHKa H3 PIpyccHH, nojiOBHHw E. B a ñ 3 e , 3^b6/ioHr 1935 PenpoAy«UHa XVII Bena. PenpOAyKUHS H3 XII Bexa. E. B a ñ 3 e , 37ib6ii0Hr, 1935 r. PHC 9Í. HapoHbCKH. PenpoAyKqnsi M3 tpyfta r. PHC. 11. flpyccbi B 6yAHHHHoK OAe>KAe, nojioBHHbi XII PHC 12. HapaA MOJIOACWH BapMHHCKoñ 3eMJiH. PeKOHCTpyKUHa. «PoTorpacpH» M. rapH3eneBCKa 1959 PHC 13. HapaA m a z e p a . PHC, 14. MywcKHe py6aiiiKH: I — p y ö a a i K a c n/ienHKOM, Ha3biBaeMaa co PenpoAyKUHs BCTaBKaMH Ha no Bena, no X. TapTKHoxy, /leHnu,Hr, E. UAmmnemo. KpyjieBeu,, 1926 1É84 r. 1 r. r. pyôaiiiKOH c TanepoM. II — p y ô a u i K a nAewax — „np>KHpaMKaMH". A — BMA cnepeAH, B — B H A C38AH, C — KpoHKH: d - nepeAHaa l a c r b , d MbimeMHaa TpyAa r. 9. >KeHCKHH HapaA H3 PIpyccHH, nonoBHHa 10. HapaA BÊK. r. npa3AHHHHOM X. TapTKHOxa, J l e ñ n u n r , 1684 PHC r. n u c í a H3 K H H T H „ 3 ^ b 6 n H H r e p BHCceH- r. „ 3 ^ b 6 ^ H H r e p BwcceHOyx" PHC. r. r. M y 3 e ñ B O^bixiTbrne, Hp. HHBeHTapa 572 E H 573. 6yx" 1959. ofle>Kfle. PeKOHCTpyKUHSi. Ma3ypcKHH My3eii nacTb 3aAHSH n a c î b e - n/ienHKO, f - pynaB, g - h - MaHweT, i - noA- nacTb, j - k - BopoTHHK. I i l K a n a 1 :30 PHC 15. MaHHUiKH: a PHC 16. M y w c u a a „niKHpaMKOBaa" p y ô a u i K a : A — nepeflHaa nacTb, B — 3aAHaa, C — MacTb uiHTba, d - B H A - O 6 L U , M H 4epre>K, b - BOPOTHHK, c - MOTMBW O Ö U J H B K H . UlKa/ia a, b - 1:8, c - 1:6 cnepeAH a BMA C3aAH, e - n^emiKo, f - pynaB, g, h - MaHweia, i - noAMbimenHaa nacTb, j , k - B O P T H H K . LUnajia 1:3 PHC 17. BpioKH: fl - B H A cnepeAH, B - B H A C 3 3 A H , C - u p o ñ ü a . LLlKaAa 1 :30 PHC. 18. >KHjieTbi KOHi^a XIX Bena. PeKOHCTpyKuHa I - II B H A cnepeAH C - B H A C3aAH fl, B - nepeAHaa n a c î b , c - 3aAHaa n a c î b , d - KpoiÍKa n e p e A H e ñ , nacTH - e KpoHKa cnHHw, - „aKH". l i l n a j i a PHC. f - B O P O T H H H O K . III - Kyp-roMKH 1:15 19. H e p î e w n « H n e t o B Hanajia XX B . LLlKa^a 11 : 5 57 �PHC. 20. 5ÍRa - ñ - nepeAHSH PHC. 2 1 . CepMarn - nacTb, B - 3aAHaa n a c r b C - e Mac™ KpoftKH, 9 - B O P O T H H K . „cyKMaHbi'' KOHua X I X B . PeKOHcrpyKUHH. ñ C - n a c r a KpoHKH: d - BepxHaa p y x a B a . k - MaHweTa PHC. nepeflHaa MacTb B - 3aAHaa 4acTb, nacrb, e - 3aAHaa nacrb, f - KJTHH, g - h 3ap, (cnHHKa) i - j - naCTH 1 - BOPOTHHK. lÜKa/ia 1 : 3 0 . 22. My>KHHHM H3 BapMHH, B cepMarax no COCJIHH repMaHOBHH. TpaBiopa c T p y n a T. Mofl3e/ieBCKoPi. HapOAHbie KOCTHDMbl BapMHH H Ma3ypCKOH 3eMJlH. O/lbLUTblH, 1958. PHC 23. ,,KniOMnbi"~ p a ô o n a a o ö y B b . BpeftbiHKH, Ô H C K y n e u K o r o noBera, cpoT. <t>. KnëHOBCKOro, 1959 r. PHC. 24. >KHTejib BapMHH KJISHOBCKH, PHC B COJIOMCHHOH 1959 imiane Hanajia X X B. BpeflbiHKH, ÔHCKyneuKoro n o B e i a . Í>OT. r. 2 5 . JlHiiiKa. CyMa H3 jinnoBoro jibiKa KOHU.3 XIX BeKa. K O 3 J I H H , ojibuiTbiHCKoro noBeTa, Ma3ypcKHñ M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 73 E . <J>OT. fl. KypaHHK 1959 r. PHC 2 6 . TOJIOBHOH y 6 o p . ñ - cpeTpoBas uijisna KOHua X I X B . , B -"'KOJinaK,, - MexoBaa mariKa. PeKOHCTpy- KU,HH. Puc, 27, TaGaKepKa H3 BHuiHëBOH Kopw - o/iburrbiHCKoro HHBerapa 1222 PHC. E, <t>OT ft. KypaHHK, 1959 noBeTa. Ma3ypcKHH My3eñ B O/ibiiiTbiHe, Hp. r. Y 28. >KHTejibHHu,a BapMHH B npa3flHHHHOM HapoflHOM KocTKDMe. PeKOHcrpyKiiHs Í>OT. ñ . KypaHHK, 1956 r. PHC 2 9 . BapMHHcnaa »teHiuHHa B npa3AHHHH0M Hapane. PenpoAyKiina PHC 30. >KeHCKaa B - pyoauwa 1 BHfl C3eAH, d co BCTaBKaMH - 3aAHaa Ha nacTb, d noAMbiLueHHaa nacTb, h - M3H>KST, h 1 2 njienax ñ . BjiyAay. LLlTyTrapT, 1901 r. (np>KHpaMKaMH), KOHu,a X I X B . A - B H A cnepeAH nepeAHaa nacrb, c - B C T 3 B K H - npwHpaMKH, f - pyKaB, - OTAe/ma MaHweTa, j - BbiuiHBKa Ha BopoTHHKe. LLlKajia g- 1:30. PHC. 3 1 . BapMHHCKaa meHinHHa B npa3AHHHH0M Hapafle. PenpoAyKu,Ha F, K n a c e H a , B e ñ M a p 1942 r* pHC 192. PHC. 32. lOôKa KOHua X I X BeKa. CMO/iaiiHbi, jiHA36apKCKoro ye3Aa. Ma3ypcKHñ M y 3 e ñ B OnbUJTbiHe. <POT. ñ . KypaHHK. PHC. 33. r i o / i o c a T a a roÔKa KOHua X I X BeKa, CMOjiañHbi, jiHA36apaKCKoro ye3Aa. Ma3ypcKHÍí M y 3 e ñ B LiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 784 E. $>OT. ft. KypaHHK, 1956 LilKaJia PHC. Onb- r. 1:20. s 34. rioKpoił IOÔKH d . d 3 - SoROBbie nacTH, d 2 - nacTH cnHHKH, e - côopKH, g - cpparMeHT K>6KH 1 - CK/iaAKa, 2 - o ô o p K a , c - KaHTbi, h - $a.riAbi, i - noacoK. PHC. 35. FIjiaTbe AeByniKH KOHua X I X BeKa. JlnnoBO, noBeT MpoHr. Ma3ypCKnñ My3eñ, Hp. HHBeHTapa 790 E. * O T . ft. KypaHHK, 1956 r. PHC. 3 6 . >KeHCKHe JIH<Í>HHKH „ B C C T K H " . A - B H A cnepeAH, B - B H A C3aAH, d - nepeAHaa nacTb, f - 3aAHaa (cnHHKa), g - K J I H H . LU.Ka.na PHC. 37. > K C H C K H H KacjrraH Hanajia X I X Beua, SÎKyôoBHO, noBeT Hp. HHBeHTepa 793 E. (POT. fi. KypaHHK, nacTb, e - ôoKOBaa 1:15. MpoHr. Ma3ypcKHÍí M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, 1956. PHC. 38. KaM30Jibi - „ K a o a T b i " KOHua X I X BeKa. A - B H A cnepeAH, b - B H A C3aflH, c - KpoñKa: d - nepeAHaa PHC. 3 9 . KaM30Ji c nacTb, e - 6oKOBaa nacTb, f - cnHHKa, h , i - nacTb pyKaBa, j - y3op, k - HaujHBKa. KHTcneM KOHU,a X I X BeKa, ÖHCKyneuKoro H MpoHrcKoro B OAbLUTbiHe, Hp. HHBeHTBpHa 673 E . <t>OT, fi. KypaHHK, 1956 noBeTOB. Ma3ypcKHH My3eti roAa. PHC 40. nepenHHKH. C jieBofí nepeAHHK c TeceMKOñ, c n p a B o ñ KpoñKa nepeAHHKa Ha njieHHKe. C - niaBHaa PHC. 4 1 . FlepeAHHK c nacTb d - o ô o p K a , e - M O T H B KpyweBa, f - njienHKo, g - CKfiaflKa, h, i - KpyweBo. fi. PHC. r e c r e o ñ , B e p w ö o B o noBeT MpoHr. KypaHHK, 1955 42. ílepeAHHK KO Hua X I X BeKa H3 o/ibiiiTbiHCKoro HHBeHTapa 747 E. <Î>OT. R" KypaHHK, 1956 PHC Ma3ypcKHH M y 3 e ñ , Hp. HHBeHTapa 43. >KeHLU,HHbi H3 BapMHH B npa3AHHHHbix noBeTa. Ma3ypcKHH My3eñ 44. ripa3AHHHHbiH nepeflHHK E. «POT. fi. KyapHHK, 1955 HapaAax no KOHqa X I X BeKa. Ma3ypcKHñ 45. BapMHHCKHe WHTejibHHUbi B HapoAHOM KOÇTKDMC no PHC 46. >KeHiii,HHbi H3 BapMHH B npa3AHHHHbix TaHAbcoepr, 1939 Hp COCJJHH FepMaHOBHH. TpaBiopa My3eñ OnbLUTbiH, 1958 H3 TpyAa r. B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 674 r. PHC flyAeKy, B O/ibUJTbme, roAa. T . MoA3ejieBCKoñ — HapoAHbie KocrfOMbi BapMHH H M a 3 y p c K o ñ 3eww. PHC 674 E. <t>oT. r. ofleaHHax T. KjiaceHy. B e ñ M a p 1942 r., pwc. 191 nepeA 3aMKOM B JlHA36apKe. PenpoAyKu,Ha no r. PHC 47. BapMHHCKHe HieHujHHbi H3 E 3 ë p a H B npa3AHHHHOM HapaAe. PenpoAyKu,Ha PeuiKe. OjibuiTbiH, 1920 r. PHC. 48. H e n e i i . A — B H A c6oKy, B — B H A C3aAH, C — n a c r a Kpoa, d - K p o ñ AOHbiuiKa, c - O S O A O K , g - PHC. 49. BapMHHCKHH nennHK c BbiiiiHTbiM nëcTpbiM qßeTOHHbiM y3opoM, II no/ioBHHa h - JieHTOHKa. LilKana 1:10. M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 108 E. CPOT. cp. KjiëHOBCKH, 1959 X I X BeKa. Ma3ypcKHH r. PHC 50. AoHbiiiiKO BapMHHCKOTO nenua, yKpameHHoe BbiaiHBKOH 3OAOTOH H H T K O H . <ÎOT. 3. PHC. 5 1 . BapMHHCKHH nenHHK. II noAOBHHa X I X BeKa. OjibiiiTbiH, Ma3ypcKHH PHC. 52. Be/ieHHe jibHSHoro noiiOTHa. PenpoAyKUHa PHC 53. 3arjiaBHbiH A H C T 3AHKTa, o r p a H H H H B a r o m e r o HMnopT 3arpaHHHHoro cyKHa B K H H J K C C K O H r i p y c c H H , O O T . «Pp. KjiëHOBCKH, 1959 KpyneBeu, 58 1732 r. flpweBeuKH, 1948 r. M y 3 e í í , Hp. HHBeHTapa 107 E. r. H3 rpyfia X . FapTKHoxa, J l e ñ n i i H r , 1684 r. �Puc. 54. flepeBHLUKM jyisi OTTHCKB Ha TKaHax. nPjioBHHa X I X Bena, Ma3ypcKHñ HHBCHTapa 78 E, 79 E, 145 E, 144 E. 9or. PHC 55. flepeBHLUKH fljia oTTHCKa Ha HHBeHTapa 146 E, 150 E, 142 PHC TKaHHX. riojioBHHa XIX Bena. Ma3ypcKHñ PHC 57. flpHteBeuKH, floHbiuiKO 1947 My3efi B OjibiiiTbiHe, Hp. E. 56. BapMHHCKHñ neneii, I I nojio-BHHa X I X BeKa. OjibiiiTbiH, Ma3ypcKHÍí Í>OT. 3 . M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. ñ . KypanHK, 1959 r. M y 3 e ñ , Hp. WHBeHTapsi 112 E. r. BapMHHCKoro wennHKa, yKpameHHoe 3ajiOTbiM LUHTbëM. <Í>ÓT. 3, flpweBeuKH, PncyHKH HaroTOBjieHbi Ha ocHOBaHHH Tpyna: T. Mofl3ejieBCKa — HaponHbie K o c n o M u 1948 r. BapMHH u M a 3 y p c K O ñ 3GM.HH, OjlbllITblH 1958 H nO flaHHblM <t>. K/lëHOBCKOrO. C o j e p w a BBejTCHHe Hue cTp. 3. f / i a ß a I — HacioHinee cocTOHHHe HapoflHoro KocTiOMa B BapMHH, d p . — HcTopHHeCKHH cmepK KOCTOMa, c i p . 10. D i a B a I I I — TeppHTopHanbHaa c n e n y e M o r o KOCTK)M8 CTp. 14. EnaBa I V — 0 6 m e e Ba V — r i o f l p o Ô H o e onncaHHe 8. T / i a ß a I I rpaHHua pacnpocrpaHeHHH H C - onHcaHHe My>KCKoro Kocrroina B BapMHH, d p . MywCKoro KOCTiOMa B BapMHH, CTp. 20. HnaBa V I 0 6 m e e 16. D i a - onwcaHHe weH- CKoro KOCTKDMa B BapMHH, CTp. 28. HnaBa V I I — r i o n p o Ö H o e onHcaHHe weHCKoro KocnoMa B BapMHH, crp. 3 1 . EnaBa VIII. MaiepHaJibi H npoH3BOflHTe.nH, CnHCOK jiHTepaTypu, d p . 48. Ha pyccKOM H3bme, d p nepeneHb dp. 4 1 . EnaBa X I — HHtpopMaTopoB, Y3opbi, CTp. 50. CnHCOK 56. Pe3K)Me Ha aHmHHCKOM H3biKe, d p 60. CTp. 46. ripHOaBjieHHe, dp. H-nniocTpaUHH, Pe3iOMe CTp. 53. 53. �S U M M A R Y T h e n a t i o n a l dress of the by r e g i o n of W a r m i a described i n the present monography has b e e n worn i n h a b i t a n t s o f t h e s o u t h e r n p a r t o f W a r m i a a n d of t h e t e r r i t o r y n e x t t o i t . T h e n a m e o f t h i s r e g i o n c o m e s f r o m t h e P r u s s i a n p r o v i n c e o f W a r m i a , w h i c h w a s , j u s t as t h e o t h e r Prussian t r i b a l provinces, conquered of W a r m i a w a s b y t h e O r d e r o f t h e C r u s a d e r s i n t h e X I I I t h c e n t u r y . T h e diocese f o u n d e d i n 1243 a n d o u t o f i t s t h i r d p a r t the sovereign power was h e l d b y an episcopal d o m i n i u m was alloted where e a c h s u c c e s s i v e b i s h o p of t h e d i o c e s e . T h i s d i o c e s e , a f t e r a w a r w h i c h l a s t e d 13 y e a r s a n d w a s f o l l o w e d b y t h e d e f e a t o f t h e O r d e r o f C r u s a d e r s i n 1466, has b e e n j o i n e d t o t h e K i n g d o m of Poland. W a r m i a was governed b y P o l i s h bishops a n d r e m a i n e d u n d e r t h e P o l i s h r u l e u p to 1772, i . e. t o t h e first p a r t i t i o n of Poland. I n 1945, a f t e r W a r m i a , was again incorporated i n the boundaries the defeat of the Hitlerian German Reich of the P o l i s h R e p u b l i c a n d makes n o w a p a r t of the Province of Olsztyn. T h e t e r r i t o r y o f W a r m i a has a s h a p e o f a n i r r e g u l a r of quadrangle a n d contains the present districts B r a n i e w o , L i d z b a r k , O l s z t y n a n d B i s k u p i e c . T h e shortest side of t h a t q u a d r a n g l e forms the northern f r o n t i e r a n d l i e s close t o t h e V i s t u l a B a y ; t h e w e s t e r n n a t u r a l f r o n t i e r o f W a r m i a i s f o r m e d b y t h e r i v e r Pasle_ka. W a r m i a i s i n h a b i t e d at t h e p r e s e n t t i m e b y a b o u t 240 t h o u s a n d s o f P o l e s . The n o r t h e r n area of W a r m i a w h i c h was colonized d u r i n g several centuries the most part of t h e m belonging to the gentry, in the sphere of f o l k - c u l t u r e achievement. The the part southern folk - culture, and the of W a r m i a , v i z . i n the f o l k - dress, h a v e b e e n kept t i l l the d i s t r i c t of O l s z t y n , i n the m a i n l y by shows present southern part Germans, a very mediocre days o n l y i n of the d i s t r i c t s of L i d z b a r k a n d B i s k u p i e c , as w e l l as i n t h e n e i g h b o u r i n g r e g i o n o f t h e M a z u r y , o n a t e r r i t o r y i n h a b i t e d m a i n l y b y p e t t y f a r m e r s , most of t h e m b e i n g Poles. T h e n a t i o n a l dress i n W a r m i a d i s a p p e a r e d comparatively quickly, m u c h quicker than i n other regions o f P o l a n d because o f t h e s t r o n g i n f l u e n c e o f t h e u r b a n c u l t u r e a n d o f t h e i m m e n s e d e v e l o p m e n t o f t h e t e x t i l e i n d u s t r y . I n the p e r i o d b e t w e e n the t w o W o r l d W a r s t h e P o l i s h p o p u l a t i o n of W a r m i a the o l d traditions appeared i n regional in dresses at t h e a n n u a l meetings Germany. After the deliverance o f W a r m i a i n 1945, t h e W a r m i a d r e s s w a s reconstructed a n d adds l u s t r e to the official festivities a n d to a l l sorts of artistic performances. A t t h e present t i m e this costume, w i t h the reconstructed M a z u r y c o s t u m e , is t h e r e p r e s e n t a t i v e T h e W a r m i a dress i s p a r t l y r e l a t e d t o t h e d r e s s o f t h e costum of Powisle and M a z u r y and remains together dress o f the W a r m i a and M a z u r y regions a n d is w o r m b y t h e n a t i v e p o p u l a t i o n as w e l l as b y n e w c o m e r s — keeping organized by the Polish Union in that region. neighbouring ethnic groups, w i t h the folk i n a m o r e d i s t a n t r e l a t i o n s h i p w i t h t h e f o l k - costumes of t h e K a s z u b y a n d K u r p i e r e g i o n s . Men's The w o r k - garment was composed costume of a white l i n e n shirt, of a flannel jacket called „jaczka", waist- coat c a l l e d „ w a n i k " , c o t t o n or w o l l e n trousers s e w n of f e l t w o o l . T h e foot - gear w a s m a d e o f w o o d o r l e a t h e r . I n w i n t e r f u r caps w e r e w o r n . T h e f e s t i v e costume was composed of a w h i t e l i n e n s h i r t t i e d w i t h a red, b l u e or d a r k - b l u e s t r i n g , a blue spencer, jacket, seldom a d a r k - b l u e or b r o w n overcoat called „ s u k m a n a " w i t h a l i n n e n belt. The trousers were d a r k - blue, blue, b l a c k seldom striped, matching t h e colour of the jacket. L o n g boots by called „ s k o r z n i e " w e r e put on t h e m . The head was covered i n w i n t e r a „ k o l p a k " , i . e. b y a f u r c a p a n d i n s u m m e r b y a s t r a w o r f e l t h a t w i t h a r i b b o n . T h e c o s t u m e o f bachelors ,,sukmana". d i d not practically The most or „ p l a t m i s t r z " He differ decorative wore a from festive garment. He u s u a l l y a w h i t e a n d b l u e one. H i s h a t w a s red ribbons. Same coloured a w e d d i n g stick, ornamented 60 the dress w a s the ribbons garment of m a r r i e d men. Bachelors costume of t h e best - m a n had adorned a coloured ribbon w h o was belted seldom wore the called „ p r o s z e k " around his shoulder w i h t a b u n c h of a r t i f i c a l f l o w e r s e n d w i t h c o l o u - w e r e p i n n e d to the sukmena. A w h i p was i n his r i g h t hand w i t h f l o w e r s and r i b b o n s i n his left one. and �In winter men wore sheepskin coats, quilted fur trousers and w h e n they travelled they put on a l o n g overcoat almost r e a c h i n g the ankles w i t h a b r o a d collar or w i t h a cape called ,,zakrok". Women's The everyday women's dress included: linnen dress shirts with long sleeves, b o d i c e s called shirts called „ j u b k a " , spencers, called „ k i t e l " , petticoats called „ o d s p o d e k " and aprons called „wistek" „fartuch". W h e n t r a v e l l i n g they p u t on the head and shoulders a b i g w o o l l e n kerchief. G i r l s w o r e spencers w i t h o u t sleeves c a l l e d „ w e s t k a " i n s t e a d o f j a c k e t s c a l l e d „ k a b a t " . T h e f e s t i v e c o s t u m e o f w o m e n i n W a r m i a is c o l o u r e d a n d p i c t u r e s q u e . I t consists o f a w h i t e l i n n e n s h i r t w i t h l o n g sleeves a n d skirt buttoned a d o r n e d at t h e b o t t o m w i t h cuffs. T h e n comes a t i g h t , w e l l flounces and folds. The fitted tissues o f the i n r e d - b r o w n , r e d - b l u e a n d r e d - g r e e n shades. S i n c e t h e jacket — kabat a n d a long festive dress are iridescent, b e g i n n i n g of t h e X X t h c e n t u r y striped a n d s q u a r e tissues b e c a m e s f a s h i o n a b l e . P e t t i c o a t i n W a r m i a are m o s t l y s t r i p e d o r o f a p a t t e r n called , , s t r u k " . N o a p r o n is w o r n t o g e t h e r w i t h t h e f e s t i v e d r e s s . T h e m o s t d e c o r a t i v e p a r t o f t h e w o m e n ' s f e s t i v e c o s t u m e is a b o n n e t c a l l e d , „ t w a r d a m y c k a " e m b r o ­ idered with golden, s i l v e r or c o l o u r e d strings. The Warmia women cover their shoulders with big coloured k e r c h i e f s made o f cashemire or T u r k i s h tissue and since the X X t h c e n t u r y w i t h w o o l e n square or b l a c k k e r c h i e f s . I n w i n t e r t h e W a r m i a w o m e n w e a r s e v e r a l s k i r t a n d a j a c k e t , w a d d e n , o r t r i m m e d w i t h s h e e p s k i n . T h e f o o t w e a r consists o f l a c e d b o o t s . G i r l s a d o r n t h e i r h a i r w i t h f l o w e r s a n d i n w i n t e r put a b l a c k or c o l o u r e d k e r c h i e f o n t h e head, f o l d e d i n a t r i a n g l e and t i e d o n the L I S T Fig. Fig. 1. F e s t i v e garments of a J. Gardzielewska, 1959. peasant OF chin. P L A T E S couple from W a r m i a . End of the X I X th century. Photo by 2. F a r m e r a n d h i s w i f e i n w o r k - g a r m e n t s , w o r n i n t h e W a r m i a a n d M a s o v i a P r o v i n c e s . R e c o n ­ struction M u s e u m of the Masovia Province i n Olsztyn. Inventory number 711 E a n d 712 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k , 1946. Fig. 3. F e s t i v e c o s t u m e o f t h e y o u t h i n t h e W a r m i a a n d M a s o v i a P r o v i n c e s . R e c o n s t r u c t i o n . M u s e u m Fig. 4. F e s t i v e c o s t u m e o f t h e W a r m i a P r o v i n c e s . R e c o n s t r u c t i o n o f T . M o d z e l e w s k a a n d W . G r a b w s k a , of t h e M a s o v i a P r o v i n c e , i n v e n t o r y n u m b e r 513 E a n d 514 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k 1956. Museum of the Masovia P r o v i n c e i n Olsztyn, inventory number 572 E a n d 573 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1956. Fig. 5. M a n and woman of the X V th vicinity of century. Reproduction of the f r o n t i s p i e c e of t k e „Eibinger W i e s e n b u c h " , 1421. Fig. 6. P e a s a n t from the Elbląg. Reproduction of the frontispiece of the ..Eibinger W e i s e n b a c h " , 1421. Fig. 7. D r e s s o f a P r u s s i a n Fig. 8. P r u s s i a n s . A y o u n g c o u p l e i n f e s t i v e w a r i o r according to Hennenberger 1584. garments, m i d d l e of the X V I I th century. Reproduced f r o m a w o r k o f C h . H a r t k n o c h , L e i p z i g , 1684. Fig. Fig. 9. W o m a n ' s d r e s s ; P r u s s i a , m i d d l e o f t h e X V I I t h c e n t u r y . A c c o r d i n g t o E . W e i s e , E l b l ą g 1935. 10. G a r m e n t o f a p e a s a n t by Fig. f r o m the P r o v i n c e of Prussia, m i d d l e of the X V I I t h century. D r a w n J. N a r o ń s k i . R e p r o d u c e d f r o m a w o r k o f E . W e i s e . E l b l ą g , 1935. 11. Prussians i n daily costumes. Middle of the XVII th c e n t u r y . A c c o r d i n g to Ch. Hartknoch, L e i p z i g 1684. Fig. 12. G a r m e n t s o f t h e W a r m i a y o u t h , r e c o n s t r u c t i o n . P h o t o b y J . G a r d z i e l e w s k a Fig. 13. C o s t u m e o f a b e s t m a n . R e p r o d u c e d 1959. Fig. 14. M e n ' s s h i r t s : I — s h i r t w i t h s h o u l d e r — s t r a p c a l l e d „ k o s z u l a z t a l a r e m . " I I — s h i r t c a l l e d , „ p r z y - a c c o r d i n g t o E . S c h n i p p e l . K r ó l e w i e c 1926. r a m k o w a " A — f r o n t part, B — back, C — parts of cut d — front, d' — back e — shoulder — strap f — sleeve, g - c cuft, i — a r m - p i t , j - k c o l l a r . Scale 1:30 Fig. 15. P o n c h o : a — g e n e r a l s k e t c h , b — c o l l a r , c — m o t i v e s o f f i n i s h i n g . S c a l e : a. b - i : 8 , a - 1:30 Fig. 16. M a n ' s shirt with d — front part, shoulder - straps; a - back, A — front e — collar strap, part. f — sleeve, B — back part, g, h — c u f f , c — part of i — armpit part. embroidery, j . k collar, S c a l e 1:30 Fig. 17. T r o u s e r s : A — f r o n t p a r t , Fig. 18. W a i s t c o a t s , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . R e c o n s t r u c t i o n : I — I I f r o n t p a r t , C — b a c k , A , B — f r o n t , C — back, d — cut Scale of the B — back part, c— cut. Scale front, e — cut of t h e 1:30 back, f — collar, I I I — Jackets called „ J a k i " . 1:15 Fig. 19. D r a w i n g o f w a i s t c o a t s o f t h e b e g i n n i n g o f t h e X X t h c e n t u r y , S c a l e 11:5 Fig. 20. J a c k e t called „jaka''. A — front part, B — b a c k , C — e: p a r t s o f c u t o f t h e sleeve, 9 — c o l l a r 61 �Fig. 2 1 . L o n g r u s s e t coat c a l l e d „ s u k m a n a " , e n d o f t h e X l X t h century. Reconstruction. A — front part. B. Back, C — parts of the cut: d — upper part e — l o w e r part, f — gore, g — h — back, i , j — parts, of t h e sleeve, K — c u f f , Fig. 22. M e n f r o m W a r m i a L — c o l l a r . Scale in „sukmana" 1:30. c o a t s a c o r d i n g t o S. H e r m a n o w i c z . E t c h i n g f r o m tbe w o r k , o f T . M o d z e l e w s k a , F o l k c o s t u m e s o f W a r m i a a n d M a z u r y . O l s z t y n , 1958. Fig. 23. W o r k i n g shoes c a l l e d „ k l u m p y " . B r e d y n k i , d i s t r i c t of B i s k u p i e c , p h o t , b y F . K l o n o w s k i , 1959. Fig. 24. W a r m i a p e a s a n t i n a s t r a w h a t . B e g i n n i n g o f t h e X X t h piec . P h o t , o f F r . K l o n o w s k i century. B r e d y n k i , district of B i s k u ­ 1959. Fig. 25. B a g m a d e o f l i m e - t r e e b a s t c a l l e d „ L i s z k a " E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . K o ź l i n , d i s t r i c t o f O l s z t y n . Fig. 26. H e a d - w e a r . A — f e l t h a t , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y B — f u r c a p c a l l e d „ K o ł p a k " . M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , i n v e n t o r y n u m b e r 73 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1959. Reconstruc­ tions. Fig. 27. S n u f f — b o x m a d e o f b i r c h b a r k . D i s t r i c t o f O l s z t y n , M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , Fig. 28. W o m a n f r o m W a r m i a i n a f e s t i v e f o l k d r e s s . R e c o n s t r u c t i o n . P h o t o , b y A . K u r a c z y k , 1959. Fig. 29. W o m a n f r o m W a r m i a i n a f e s t i v e d r e s s . R e p r . A . B l u d a n , S t u t t g a r d 1901. Fig. 30. W o m a n ' s s h i r t w i t h s h o u l d e r — s t r a p s c a l l e d „ p r z y r a m k o w a " , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . A — f r o n t inventory number part, B — b a c k 1222 E , p h o t , o f A . K u r a c z y k , 1959. 1 part, d —back 2 piece, d — front piece, c - shoulder — straps — „ p r z y r a m k i " , 1 f — s l e e v e , g — a r m — p i t p a r t , h — c u f f , h — c u f f f i n i s h i n g , j , — c o l l a r o r n a m e n t a t i o n . S c a l e 1:30. Fig. 3 1 . W a r m i a w o m a n i n f e s t i v e dress. R e p r o d u c e d Fig. 32. S k i r t . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . S m o l a j n y , d i s t r i c t o f L i d z b a r k , M u s e u m P r o v i n c e i n O l s z t y n . b y H . K . C l a s e n , W e i m a r 1942, D r a w i n g 192. Fig. 33. S t r i p e d s k i r t , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . S m o l a j n y , d i s t r i c t of L i d z b a r k M u s e u m o f t h e Photo by A . Kuraczyk. Province in Olsztyn. Inventory number 1 3 Fig. 34. C u t o f t h e s k i r t : d — f r o n t Fig. 35. Y o u n g g i r l ' s d r e s s . E n d o f t h e X l X t h Masovia 784 E P h o t o b y A . K u r a c z y k 1956. part, d , d — side 2 pieces d — back, e — folds, g — f r a g m e n t of the s k i r t I — crease 2 — f l o u n c e , c — e d g i n g s , n — f a l d s i — g i r d l e . c e n t u r y . L i p o w o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m o f t h e Maso­ 36. W o m e n ' s b o d i c e s c a l l e d „ w e s t k i " . A — f r o n t p a r t , B — b a c k p a r t d — f r o n t p i e c e , e — side piece, v i a P r o v i n c e . I n v e n t o r y n u m b e r 790 E . Fig. f — b a c k piece, g — gore. Scale Fig. 37. W o m a n ' s 1:15. spencer. B e g i n n i n g of the X I X t h c e n t u r y . J a k u b o w n o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m of t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , n u m b e r o f i n v e n t o r y 793 E . P h o t . A . K u r a c z y k 1956. Fig. 38. J e r k i n s , e n d of the X I X th century. A — front part, b — back part, cut: d — front side p i e c e , f — b a c k , h , i — p a r t s o f t h e s l e e v e j — f i n i s h i n g k — l a p s . S c a l e Fig. 39. J a c k e t called „ k a b a t z k i t l e m . " E n d of the X I X t h piece, e — 1:20. century. District of Biskupiec M u s e u m of the Masovia Province i n Olsztyn. I n v e n t o r y number and Mrąg. 675 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k . 1956. Fig. 40. A p r o n s . F r o m t h e l e f t s i d e a p r o n with lace, f r o m the r i g h t one c u t of a p r o n gore, C — m a i n p a r t o f t h e a p r o n , d — f i n i s h i n g , e — m o t i v e o f lace, f — g o r e , g — f a ł d , h , i — l a c e . Fig. 41. A p r o n w i t h shoulder — strap. W i e r z b o w o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m o f the M a s o v i a Inventory number Province 764 E . P h o t o o f A . K u r a c z y k , 1956. Fig. 42. A n a p r o n . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y , f r o m t h e O l s z t y n d i s t r i c t M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e Fig. 43. W o m e n f r o m W a r m i a i n f e s t i v e c o s t u m e s , a c c o r d i n g t o S. H e r m a n o w i c z . E t c h i n g f r o m t h e in Olsztyn. Inventory number 747 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1956. work of T . M o d z e l e w s k a , F o l k c o s t u m e s o f W a r m i a a n d M a z u r y . O l s z t y n , 1958. Fig. 44. F e s t i v e a p r o n . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , i n v e n t o r y Fig. 45. W a r m i a w o m e n i n f o l k c o s t u m e s a c c o r d i n g t o H . U . C l a s e n . W e i m a r 1949, d r a w i n g 1 9 1 . Fig. 46. W o m e n o f t h e W a r m i a P r o v i n c e i n f e s t i v e dresses i n f r o n t o f t h e L i d z b a r k C a s t l e . R e p r o d u c t i o n Fig. 47. W a r m i a w o m e n f r o m J e z i o r a n y i n f e s t i v e dresses. R e p r o d u c e d Fig. 48. B o n n e t . A — s i d e p a r t , B — b a c k p a r t , c — p a r t s o f c u t , d — c u t of t h e b o t t o m , c — b r i m , g — h . Fig. 49. W a r m i a b o n n e t e m b r o i d e d w i t h m o t i v e s o f m a n y — c o l o u r e d f l o w e r s . S e c o n d h a l f o f t h e X I X t h number 674 E . b y A . K u r a c z y k , 1955. a c c o r d i n g t o D u b e c k . H e i l s b e r g 1936. r i b b o n . Scale century. b y R e s k e . O l s z t y n 1920. 1:10. Muzeum of the Masovia Province i n Olsztyn. Inventory number 108 E . P h o t o by K l o n o w s k i 1959. Fig. 50. B o t t o m o f a W a r m i a b o n n e t e m b r o i d e d w i t h a g o l d e n t h r e a d . P h o t o o f Z , D r z e w i e c k i , 1948. Fig. 5 1 . W a r m i a b o n n e t , s e c o n d h a l f o f t h e X I X t h c e n t u r y . D i s t r i c t o f O l s z t y n M u s e u m of t h e M a s o v i a Fig. 52. W h i t e n i n g o f f l a x l i n e n . R e p r o d u c e d f r o m a w o r k of C h . H a r t k n o c h L e i p z i g , 1684. Fig. 53. F r o n t p a g e o f t h e e d i c t l i m i t i n g t h e i m p o r t a t i o n of f o r e i g n c l o t h to the P r i n c e d o m of Prussia, Province, inventory number K r ó l e w i e c 1732. 62 107 E . P h o t o b y F r . K l o n o w s k i , 1959. �Fig. 54. B l o c k s f o r p r i n t i n g o f t i s s u e s . M i d d l e o f t h e X I X t h c e n t u r y . M u s e u m of t h e M a s o v i a Province i n O l s z t y n . I n v e n t o r y n u m b e r s 78 E . 79 E , 145 E . 144 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k , Fig. 55. B l o c k s f o r p r i n t i n g o f t i s s u e s , m i d d l e o f t h e X I X t h c e n t u r y . M u s e u m of the Masovia Province i n O l s z t y n . I n v e n t o r y n u m b e r s 145 E , 150 E , 142 E , 148, E . P h o t o o f A . K u r a c z y k , Fig. 56. W a r m i a b o n n e t . S e c o n d h a l f o f t h e X l X t h Province. Inventory number Fig. 112 E . P h 57. B o t t o m o f a W a r m i a b o n n e t , 1959. century. District of Olsztyn M u s e u m of the Masovia o b y Z . D r z e w i e c k i , 1947. decorate i w i t h a golden embroidery. Photo by Z. Drzewiecki, 1948. D r a w i n g s m a d e o n base of T . M o d z e l e w s k a ' s W a r m i a and M a z u r y Provinces, w o r k „Stroje l u d o w e W a r m i i i M a z u r " — F o l k dresses o f O l s z t y n 1958, also a c c o r d i n g Table of data gathered by Fr. K l o n o w s k i . Contens I n t r o d u c t i o n — p a g e 3. P a r t I — a c t u a l s t a t e o f t h e f o l k c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e — 8. P a r t I I — historical essay of the folk c o s t u m e — p a g e 10. P a r t I I I — b o u n d a r i e s o f t h e p a g e 14. P a r t I V — g e n e r a l d e s c r i p t i o n description of the of the m e n ' s c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e 20. P a r t V I — g e n e r a l dress i n W a r m i a , p a g e 28. P a r t V I I — d e t a i l e d d e s c r i p t i o n o f t h e w o m e n ' s P a r t V I I I — Materials and producers, page 41. Part I X — ornamentations, I n d e x o f l i t e r a t u r e , p a g e 48. I n d e x o f i n f o r m a n t s , page R u s s i a n , p a g e 56. S u m m a r y i n E n g l i s h , page 60. investigated m e n ' s c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e 16. P a r t V — 50. L i s t d e s c r i p t i o n of the costume, detailed women's dress i n W a r m i a , page 31. p a g e 46. A d d i t i o n , of i l l u s t r a t i o n s , page page 53. S u m m a r y 53. in ��_ — ._ . Granica historyczna Warmii jest granicą: 1. Zasięgu zwartego występowania t. zw. „twardej m$Ghi"t. j . czepka haftowanego złotymi, sre­ brnymi i kolorowymi nićmi, występu jącego jako element czysto warmiński w stroju kobiecym. 2. Dominanty koloru czerwonego uchodzącego za kolor katolieki-polski zarówno w ubiorze męskim (czerwona kamizelka, wanik) jak i w kobiecym. 3. Dominanty koloni niebieskiego w sukmanie męskiej. Południowa granica zwartego zasięgu elementów warmińsko-mazurskich jest granicą: 1. Noszenia ubiorów bardzo obcisłych, ściśle dopasowanych do figury. 2. Noszenia w większej mierze ubiorów w kolorach: zielonym, niebieskim (w miejsce czer­ wonego, noszonego na Warmii). 3. Powszechniejszego noszenia granatowej sukmany używanej w stroju świątecznym, gdy na Warmii dominuje niebieska. 4. Noszenia przez kobiety, haftowanych zlotem czepków. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 1959 Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulski, 1951 Adam Glapa — Strój dzierżacki, 1955 Adam Glapa — Strój lubuski, 1956 W Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1953 (3) Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 w 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1956 Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 P) Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski. 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 U8) Edyta Starek — Strój spiski, 1954 (i» Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 W) Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 P). Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 (?) Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 W druku znajdują się: Franciszek Klonowski — Strój warmiński Tadeusz Seweryn — Strój Krakowski �Z a s i ę g i u b i o r ó w w m o n o g r a f i a c h k o l e j n o o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j g ó r a l i s z c z a w n i c k i c h , 2. S t r ó j d o l n o ś l ą s k i ( P o d g ó r z e ) , 3. S t r ó j r z e s z o w s k i , Białej, 7. S t r ó j ł o w i c k i , 12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j 17. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h , pyrzycki, 5, S t r ó j k r z c z o n o w s k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i , 14. S t r ó j 18. S t r ó j Z a g ó r z a n , 21. S t r ó j podlaski ( n a d b u ż a ń s k i ) , K r a k o w s k i (w druku). 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , łańcucki, 15. S t r ó j 19. S t r ó j s a n d o m i e r s k i , 22. S t r ó j k a s z u b s k i , 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y 10. S t r ó j s p i s k i , 20. S t r ó j 23. S t r ó j s i e r a d z k i , 11. S t r ó j opoczyński, piotrkowski, 16. S t r ó j lubuski, biłgorajsko-tarnogrodzki, 24. S t r ó j w a r m i ń s k i , 25. Strój � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/449e7e9bc809a2e64633ed16adce5842.pdf 64cf299b355d259cdc1313f63b549985 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5662 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5264 Title A name given to the resource Strój Zagórzan / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.6; 63 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Flizak, Sebastian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LU D OWYCH SEBASTIAN FLIZ AK STRÓJ ZAGÓRZAN POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S P O L S K I C H CZĘŚĆ V S T R O J Ó W L U D O W Y C H MAŁOPOLSKA S E B A S T I A N STRÓJ F L I Z A K ZAGÓRZAN r i PIL W R O C Ł A W ZESZYT 6 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH W Y D A W A N Y PRZEZ P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O LUDOZNAWCZE K O M I T E T REDAKCYJNY: J Ó Z E F GAJEK, A D A M GLAPA, ANNA KUTRZEBA, ADAM MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ - ADAMSKA REDAKTOR NACZELNY: JÓZEF GAJEK REDAKTOR ZESZYTU: JÓZEF GAJEK OKŁADKA: ADAMA MŁODZIANOWSKIEGO PLANSZE BARWNE: JERZEGO K A R O L A K A UKŁAD GRAFICZNY: ADAMA GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA N A U K O W A POZNAŃ KLISZE JEDNOBARWNE I WIELOBARWNE ZAKŁADY G R A F I C Z N E I M . M. K A S P R Z A K A W P O Z N A N I U Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 6, ark. druk. 8,5. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 25. VI. 1956. Podpisano do druku 2. II. 1957. Druk ukończono w lutym 1957. Zam. nr 298/184 Cena zł 26,—. K-20 �WSTĘP Wśród górali polskich zamieszkujących Beskidy wyróżnia się grupa Zagórzan, zamiesz­ kujących doliny położone w północnej stronie Gqrcow i w części przyległego Beskidu Wyspowego. Siedziby Zagórzan są oddzielone na południu wałem Gorców od sąsiednich Podhalan. Na północnym wschodzie grzbiety Ćwilina, Mogielicy i Snieżnicy oddzielają Zagórzan od Lachów. Na północnym zachodzie oddzielają Zagórzan garby Bydłoniowej, Szczebla i Lubonia od grupy Kliszczaków. W ten sposób teren Zagórzan stanowi zwarte terytorium ograniczone zewsząd górami, co wyjaśnia nazwę tej grupy górali, zanotowa­ nej w poł. ub. w. przez Wincentego Pola (mapa). 1 Tereny zamieszkane obecnie przez Zagórzan stanowiły jeszcze w X V I I I w. część pusz­ czy, ciągnącej się wówczas od Myślenic po grzbiety Karpat, stanowiących granicę między Polską a Węgrami. Pierwsi osadnicy zaczęli na tych terenach osiedlać się jeszcze w X I V wieku; największe jednak nasilenie akcji kolonizacyjnej przypadało na czasy Kazimie­ rza Wielkiego, kiedy to zostały wydane przywileje lokacyjne dla niezbyt odległych od terenu Zagórzan Myślenic (1342 r.), Stróży (1348 r.J, Pcimia (1351 r.) czy Lubnia (1360 r.). Niedługo po nich odbyła się lokacja miejscowości położonych w samym centrum intere­ sującego nas obszaru, t j . Mszany Górnej (1365 r.) i Olszówki założonej „na surowym ko­ rzeniu" w 1388 r. a także Niedźwiedzia, położonego u stóp Gorców, o którym najwcze­ śniejsza wzmianka pochodzi z 1398 r. Ludność zasiedlająca tereny Gorców i przyległego Beskidu Wyspowego przybywała tu wzdłuż dolin rzecznych z przeludnionego, jak na ówczesne warunki gospodarcze, krakowskiego Powiśla. Była to ludność rolnicza, rdzen­ nie polska bez domieszek obcych elementów etnicznych. Jedyną wzmianką historyczną mogącą świadczyć o ewentualnym udziale Niemców w dawnym osadnictwie tych stron znajdujemy w niepotwierdzonych skądinąd zapiskach parafialnych w Mszanie Dolnej, pochodzących z X V I I lub X V I I I w., w których zanotowano niesprawdzoną tradycję o części Mszany zw. Rosenberg, całkowicie zniszczonej w czasie najazdu szwedzkiego . 2 3 W X V w. zjawili się na terenie polskich Beskidów Wołosi, ludność rumuńska trud­ niąca się pasterstwem, która wędrowała z dalekiego Bałkanu przez Siedmiogród w głąb Karpat zachodnich, pociągając za sobą elementy południowo słowiańskie i ruskie. Ko­ czownicy wołoscy nie ominęli również terenów zamieszkanych przez Zagórzan, o czym świadczą niektóre nazwy miejscowe takie jak: Magura, Przysłop, Kiczora i Turbacz . O osadnictwie wołoskim świadczą również liczne nazwiska Zagórzan takie jak: Lupa, Sutor, Fudala, Ogiela, Drobola a także zachowana do dziś bogata nomenklatura i orga­ nizacja pasterska. 4 W X V I w. sporo pasterzy wołoskich osiedliło się na stałe we wsiach górskich asymilując się z czasem całkowicie wśród dawniejszych osadników polskich. Najstarszą wśród osad założonych w rejonie Gorców przez pasterzy wołoskich jest granicząca z terytorium Zagórzan od południowego wschodu wieś Ochotnica, założona w 1416 r. Na terenie zagórzańskim zostało stwierdzone osadnictwo wołoskie w Mszanie Górnej, Olszówce i Po­ ił 3 �dobinie. W czasach, feudalnych wsie Zagórzan były własnością królewską; niektóre z nich, jak Mszana Dolna, Kasinka, Olszówka i Raba Niżna pozostały królewszczyznami do cza­ sów zaboru tej części Małopolski przez Austrię. Inne osady, jak klucz wielkoporębski i Kasina Wielka przeszły w ręce szlacheckie. W skład klucza Poręby Wielkiej wchodziły oprócz wsi tej nazwy: Niedźwiedź, Podobin, Zawada, Witów, Konina, Łostówka, Łętowe, Mszana Górna i Lubomierz założony w 1600 r. przez Sebastiana Lubomirskiego . Po zaborze południowej Małopolski przez Austrię rząd austriacki rozsprzedał pozostałe królewszczyzny osobom prywatnym. Mszanę Dolną zakupił w 1801 r. Piotr Wodzicki, od którego z kolei nabył ją w 1816 r. Antoni Juszczakiewicz. Inne wsie niegdyś królewskie często zmieniały właścicieli, na koniec uległy parcelacji wśród miejscowych wło­ ścian. Zagórzanie w okresie wzrastającego konfliktu między wsią a dworem wzięli ma­ sowy udział w rewolucji chłopskiej w 1846 r. zwłaszcza że ziemia Zagórzan jest uboga, trudna do uprawy i nie sprzyja większemu rozwojowi rolnictwa. Zaorywane pastwiska zamieniane na grunt uprawny zaspokajały częściowo głód ziemi, jednakże przyczyniło się to do zmniejszenia pogłowia bydła i owiec, stanowiących dawniej poważną pozycję w gospodarce Zagórzan. Trudności gospodarcze powodowały, że z terenów zagórzańskich już w X V I I I w. wyruszały gromady sezonowych robotników rolnych na północ za Wi­ słę i na południe przez Karpaty na Nizinę węgierską. Pod koniec X I X w. rozwinęła się wśród Zagórzan emigracja zarobkowa do wielkich ośrodków przemysłowych Francji lub Stanów Zjednoczonych A. P. Wśród góralskich grup etnicznych, zamieszkujących polskie Karpaty, Zagórzanie stano­ wią ogniwo środkowe; jedynie na północy sąsiadują z podgórskimi Lachami. Wiele cech wspólnych łączy Zagórzan z mieszkającymi na północnym zach. Kliszczakami, (na połud­ nie od Myślenic). Analogie te zaznaczają się szczególnie w stroju ludowym. Strój Zagórzanina składał się z płaszcza zwanego hazuką, uszytego ze sukna samodzia­ łowego czarnego, rzadziej białego, kroju p o n c h o p o d ł u ż n e g o , ze spodni rów­ nież ze samodziałowego białego sukna, z krótkiego serdaczka bez rękawów sięgającego do pasa, sporządzonego z biało wyprawionych skór owczych, a zdobionego aplikacjami ze skórki czerwonej i zielonej. Serdaczek noszony był na koszuli pod hazuką. Nogi obuwano w kierpce skórzane, przywiązywane do stopy rzemiennymi paskami. Głowy nakrywali chłopi kapeluszami z filcu, wyrabianymi w małomiasteczkowej manufakturze. Zagórzariskie spodnie miały zawsze dwa przypory, a ozdobione były haftem wykonanym włóczką lub stamentem koloru czerwonego i siwego. Za okrycie zimowe służyły bogatszym gospoda­ rzom serdaki i kożuchy. Uzupełnieniem dostatniego stroju zagórzańskiego były w X I X wieku pasy zapinane na sprzączki. Strój kobiecy codzienny i odświętny sporządzony był w całości z płótna domowego. Na codzień nosiła Zagórzanka bieliznę z grubego płótna, spódnicę spodnią z białego a wierzchnią z farbowanego płótna lub tkaniny fabrycznej, drukowanej. Do stroju od­ świętnego należała też koszula z cienkiego płótna, spódnica i fartuch zdobiony dołem zębami i haftem oraz zapaska. Na plecy zarzucała łoktuszkę, a głowę okrywał czepiec. Bogate ubierały się w spódnice i zapaski wełniane lub jedwabne. Fartuchy i czepce wypełniały hafty w postaci latorózek, gwiazdek, punktów itp. Na nogi wkła­ dano kierpce, a od święta buty z miękkimi cholewami a później sznurowane trzewiki. Wyraźne odrębności zarysowują się natomiast, gdy porównujemy ubiór Zagórzan z ubiorami górali nowotarskich, sąsiadujących z Zagórzanami od północy. Pewne ele­ menty odzieży górali nowotarskich takie jak: niski kapelusik filcowy z wąską krezą, ozdobiony muszelkami a dalej brązowa cucha zdobiona nie haftem lecz ślakami, t j . wą­ skimi paseczkami czerwonego sukna, wąskie spodnie zdobione po bokach lampasem, są obce Zagórzanom. Różnice zaznaczają się również i w stroju kobiecym. Sąsiadujący z Zagórzanami od wschodu górale sądeccy, jakkolwiek niejeden szczegół stroju przejęli od Zagórzan, różnią się także od nich ubiorem w sposób widoczny. Wy­ stępują tam jeszcze do dziś starodawne gurmany szyte z białego sukna, spodnie białe weł5 ; 4 �Ryc. 1. Góral w tradycyjnym odświętnym stroju. Łostówka, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953 6 niane zdobione dokoła przyporów węzłem rycerskim . Kobiety w Sądeczyźnie ubierały się w spódnice z płótna domowego, czarne lub granatowe katanki, a od święta w gorsety . Najbardziej odróżniały się od zagórzańskic h ubiory Lachów, stykających się z Zagó­ rzami na płn. wsch. skrawku zagórzańskiego regionu. Lachy stanowią pod względem kul­ turowym osobną grupę, posiadającą wiele elementów nawiązujących do bardziej na północ osiadłych grup krakowskich. W męskim stroju Lachów występują zupełnie obce 1 5 �grupom góralskim górnice, t j . długie płaszcze sięgające poniżej kolan z białe­ go samodziałowego płótna, a dalej białe sukmany zdobione czerwonym sznur­ kiem, granatowe kaftany bez rękawów i buty z cholewami, do których wpusz­ czano spodnie . Ubiory kobiet natomiast niewiele różnią się od ubioru Zagórzanek. Różnice te zacierają się tym bar­ dziej, że niektóre elementy stroju kobie­ cego jak np. białe, haftowane chusty czepcowe, noszone zarówno przez gor­ czańskie góralki jak i kobiety z podgó­ rza były zakupywane w tych samych ośrodkach. Ogólnie stwierdzić należy, że w dziedzinie stroju kobiecego teren Za­ górzan znajdował się wyraźnie w sferze wpływów idących tu z północy. 8 Ryc. 2. Współczesny typ górala z obszaru Za­ górzan, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953 Rozdział I OBECNY STAN STROJU LUDOWEGO ZAGÓRZAN Począwszy od I wojny światowej tradycyjny ubiór ludowy Zagórzan znajduje się w sta­ nie wzrastającego zaniku. Według wypowiedzi miejscowej ludności przyczyny tego zja­ wiska są różne, na plan pierwszy wysuwają się jednakowoż momenty gospodarcze. Górale gorczańscy odeszli przeważnie od gospodarki dawnego typu, opartej na domowej obróbce produkowanych w własnym gospodarstwie surowców. Pociągnęło to za sobą pewne kon­ sekwencje i w zakresie stroju ludowego; zmniejszał się stale wyrób płótna i sukna samo­ działowego, a przemysł fabryczny, którego produkcja również uległa z biegiem czasu zmianie, nie dostarczał już pewnych dodatków potrzebnych do dekoracji zagórzańskicr. ubiorów. Na ogół stwierdzić należy, że najistotniejszą przyczyną zanikania ubiorów ludo­ wych, a wśród nich także zagórzańskich jest ich wysoka cena, nie wytrzymująca konku­ rencji z o wiele tańszymi ubiorami fabrycznymi. Nie bez znaczenia była też tendencja do wyrównania różnic klasowych. Według opinii Zagórzan sąsiedzi z terenów półnonych wyśmiewali ich strój, przy czym przedmiotem docinków miały być zwłaszcza podwójne przypory u spodni. Istnieje również stała tendencja do ubierania się według mody miejskiej, zwłaszcza wśród młodzieży, która odnosi się do ubiorów tradycyjnych z niejaką obojętnością jeśli nie pogardą; starsi uzasadniają niekiedy niepraktyczność daw­ nych ubiorów; hazuka np. zdaniem ich musiała być zarzucona, bo to okrycie „ani na zimno, ani na ciepło". W dzisiejszym ubiorze Zagórzan, zwłaszcza w ubiorze męskim, zachowało się niewiele elementów tradycyjnych. Zagórzanie chodzą do pracy najczęściej w podniszczonych ubra6 �niach miejskich, które czasem uzupełnia stary serdak, połatane kierpce, sukienne spodnie, a w lecie spodnie z samodziałowego płótna, Nawet wśród starszych gospodarzy rzadko który wkłada na głowę góralski kapelusz z Nowego Targu. Świąteczny ubiór jest już prze­ ważnie zupełnie miejski; niektórzy tylko noszą jeszcze białe, pięknie cyfrowane spodnie lub białe serdaki. Do wyjątków należą starzy gospodarze, posiadający pełny zagórzański strój odświętny. Jest ich zaledwie kilkunastu na całym omawianym obszarze, i w stro­ jach tych występują tylko na większe uroczystości. Młodzież męska ubiera się w dni świąteczne po miejsku. Zagórzański ubiór kobiecy, jakkolwiek też uległ dużym zmianom, zachowuje bardziej swój dawny, wiejski charakter. Dawne samodziałowe spódnice, haftowane koszule i białe rańtuchy należą już do przeszłości, jednakże utrzymuje się nadal zwyczaj narzucania chu­ stek na głowę, noszenia fałdzistych spódnic i zapasek, okrywania się wełnianymi chustami od zimna. Czasem można widzieć dziewczynę w gorsecie odziedziczonym po matce lub babce. Na ogół jednak młode kobiety i dziewczęta wkładają coraz częściej plisowane spód­ nice, bluzki z krótkimi rękawami, miejskie płaszcze i berety. W ten sposób ubiór ich upodabnia się całkowicie do ubiorów miejskich. T Ryc. 3. W spółczesne ubiory Zagórzan. Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1950. 7 �R o z d z i a ł II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU ZAGÓRZAN Ubiór Zagórzan noszony na przełomie X I X i X X w. w tej formie, w jakiej widzimy go na fotografii z Poręby Wielkiej, przedstawia jeden okres w rozwoju tego stroju. W od­ leglejszej przeszłości, tj. w X V I I i X V I I I w. górale gorczańscy mieli niewątpliwie ubiór inny pod wzglądem kroju, a także zdobin, lecz nie możemy go odtworzyć dla braku źródeł. Natomiast można zrekonstruować ubiór noszony na przełomie X V I I I i XIX w. w oparciu o wiadomości przekazane przez J. R os t w o r o w s k i e g o w jego „Diariuszu podróży z 1813 r." , w którym autor opi­ suje strój ludowy we wsi Dobrej. Niecc materiałów dla rekonstrukcji stroju gor­ czańskiego zawiera „Ułamek z podróże archeologicznej" po Galicji J. L e p k o w s k i e g o i K. J e r z m a n o w s k i e g o z 1849 r. . Na tej podstawie można ustalić skład ubioru męskiego Zagórzan, który był charakterystyczny dla tej grupy. We­ dług obu źródeł Zagórzanie nosili płaszcz koloru brunatnego, a w Dobrej koloru białego, wyszywany czerwonym bawełnia­ nym sznurkiem i spięty pod szyją, co wskazywałoby, że był noszony jak zarzutka na plecach. W Mszanie była no­ szona krótka brunatna burka zarzucana na plecy. Dokument z 1808 r. z Lubomierza poświadcza, że płaszcze takie były zdo­ bione wyszyciami z czerwonej włóczki. Wprawdzie przytoczone źródła nie wspo­ minają o spodniach, jednakże na podsta­ wie innych wzmianek można przyjąć, iż były one jak w pobliskiej wsi Dobrej opięte na nogach na węgierską modę. Spodnie takie opasane były szerokim pa­ sem na biodrach. Na nogi wkładano sznu­ rowane chodaki. Był to prawdopodobnie strój sprzed 1800 r., jednakże rekonstruk­ cja ta nie znajduje potwierdzenia w obec­ Ryc. 4. Ubiór górala z Lubnia, pow. Limanowa z poł. XIX w. Album J. Kopernickiego, Types nej tradycji Zagórzan. Zagórzanie uro­ et costumes de la Pologne Nr 154. Państwowe dzeni między 1860 a 1870 r. stwierdzają Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. J. Krieger zgodnie, że hazuki noszone w czasach ich 9 10 młodości nie różniły się niczym od tych, które noszono po I wojnie światowej. Także o obcisłych i opiętych spodniach starzy informatorzy wiejscy nic nie słyszeli, możliwe więc, że notatki Łepkowskiego i Jerzmanowskiego były powierzchowne, a relacja nie­ ścisła. Oba źródła stwierdzają natomiast zgodnie, że odświętnym okryciem kobiet był rańtuch wspomniany przez Rostworowskiego, zw. obrusem przez Łepkowskiego i Jerzmanow­ skiego. Rańtuch okrywał głowę, a częściowo i twarz, końce zaś jego zwisały do kolan. Inne części stroju kobiecego nie są wymienione. Opierając się na materiale znajdującym się w rękopisie z Olszówki z XVII w. , możemy zrekonstruować strój góralki spod Gor11 8 �ców odświętnie ubranej. Składał on się z białego rańtucha i białej lnianej łoktuszki, zarzucanej na plecy. W zimie wdziewano serdak z rękawami. Bogatsze góralki nosiły szerokie bawełniane lub wełniane spódnice, a biedniejsze biały, płócienny fartuch. Bogate gospodynie nosiły szuby i sukienki. Na codzień do pracy wkładano płócienne spódnice i chustki na głowę; nogi obuwano w kierpce. W I poł. X I X w. gospodarstwo góralskie miało charakter gospodarstwa naturalnego, którego główną cechą była samowystarczalność. Sporządzano więc odzież z domowego płótna, sukna ze skór owczych; w ten sposób gospodarka naturalna sprzyjała zacho­ waniu tradycyjnego stroju przez długie lata. Jednakże w poł. X I X w., t j . w okresie Wiosny Ludów, zaszła w położeniu górali radykalna zmiana. Akt uwłaszczeniowy z 17 kwietnia 1848 r. wyzwalał ich nie tylko od wyzysku, ale z wszelkiej zależności od dworu. W następ­ stwie uwłaszczenia poprawiła się sytuacja gospodarcza chłopów, tak że lata 1860—70 sta­ nowiły okres widocznej poprawy gospodarczej. Także i emigracja zarobkowa do bliższych i dalszych krajów wpłynęła na przemiany wsi wyrażające się również i w odzieży. Przed 1848 r. większość góralskich wychodźców do Węgier pozostawała w tym kraju na zawsze . W Dobrej widział J. Rostworowski w 1813 r. spodnie „kroju węgierskiego", mógł to być jednak wpływ mody idący z Podhala, a nie wprost z Węgier. Natomiast w I I poł. X I X w., jak wspominają starzy informatorzy, wracający z Węgier górale roz­ powszechnili noszenie butów i barchanowego kabata zw. anklikiem. Wpływ mody słowac­ kiej wyraził się w kapeluszach z szerokim rondem, które nazywano orawiokami. Z końcem X I X w. wytworzyła się tu nowa klasa społeczna, mianowicie proletariat ro­ botniczy. Byli to synowie chłopscy, którzy z braku pracy i zarobku wędrowali do miast austriackich, a także do Niemiec i Danii. Powracający z Prus lub Ameryki przeważnie już góralskiego stroju nie przywdziewali. Do I wojny światowej przeważał jeszcze wśród Zagórzan tradycyjny strój ludowy. Ciekawą grupą zbliżoną pod pewnymi względami do Zagórzan są Kliszczacy są­ siadujący od płn.-zach. z Zagórzanami których ubiór opisał nieznany autor w pracy pt. „Dziennik podróży etnograficznej między K l i szczakami w 1910 r.", który błędnie zaliczył Kliszczaków do Zagórzan . Anonimowy ten autor stwierdził, że już wtedy w takich miejscowościach jak Tokarnia, Łętownią, Więcierza, Więciorka i Osielec strój góralski był mało noszony. Zanik kliszczackiego ludowego stroju zaczął się od 1860 r., a kierpce i białe samodziałowe spodnie przestano nosić w Skawcach i Mucharzu około 1895 roku. Na podstawie tego dziennika można odtworzyć ubiór kliszczacki z 1910 r. W tym czasie sąsiedzi Zagórzan, Kliszczacy nosili górnice i spodnie z bliałego sukna zw. guniami. Ciemno-brązowe górnice zdobione były czerwony­ mi sznurkami na przodzie i krajach. Kliszcza­ cy nosili wąskie spodnie z jednym przyporem i dwiema kieszeniami; spodnie były zdobione 12 13 Ryc. 5. Kobiecy ubiór odświętny noszony jeszcze w końcu XIX w. Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot. S.. Flizak, 1950. �Ryc. 6. Gajowi w ubiorach zagórzańskicK Poręba Wielka, pow. Limanowa, 1912 r. szeroką niebieską lub czerwoną tasiemką naszytą u przypora, kieszeni i wzdłuż nogawic. Najbardziej charakterystyczną częścią ubioru Kliszczaków były płócienne, szerokie spo­ dnie z frędzlami u dołu. Zagórzanie nosili zupełnie odrębny strój góralski, toteż wyróżniali się od swoich sąsia­ dów z północy, t j . od Lachów, do których czuli z dawien dawna pewien antagonizm. Lachy różnili się od górali nie tylko ubiorem, lecz także i gwarą, która dla górali miała z powodu dualnej końcówki wa brzmienie komiczne. W ubiorze przedmiotem lekcewa­ żenia była górnica i buty z podkówkami; wyrażało się to w następującym powiedzeniu: „Lachu podkówcorzu, nie chodź po smętorzu, Pana Boga nie znos, podkówkąm się zegnos". I na odwrót, góral w guni i kierpcach był w oczach Lacha przedmiotem ostrych docinków . Antagonizm grupowy, aczkolwiek nie tak ostry, istniał i wewnątrz samej góralszczyzny, dzieląc ją na dwa obozy. Dp jednego należeli Zagórzanie i Podhalanie, do drugiego Kliszczacy. W oczach Zagórzan i Podhalan „Kliszczakom było daleko do praw­ dziwych górali". Uważano ich za grupę pośrednią między Lachami a góralami i dlatego patrzano na nich z niejakim lekceważeniem Mimo antagonizmu, nieliczne elementy stroju lachowskiego przeniknęły do strojów górali, mianowicie kaftany i żupany. Te części ubiorów przejęli górale tym łatwiej, że Kasina Wielka należała od najdawniejszych czasów do 1804 r. do parafii w Skrzydlnej. W 1804 r. w Kasinie W. została utworzona osobna parafia. Stykając się każdej niedzieli z Lachami w Skrzydlnej przejęli Zagórzanie ich modę w zakresie ubioru odświętnego. Odzież ta jednak w poł. X I X w. została zarzucona. Terenem na którym lachowska kul­ tura materialna mieszała się z kulturą góralską były peryferyczne wsie: Gruszowiec, Jur­ ków, Chyżówki, Półrzeczki, Dobra i Porąbka. W Dobrej, Porąbce i Gruszowcu nosili chłopi białe spodnie z granatowymi wyszywkami i kaftany bez kołnierza i bez rękawów, z czer14 10 �wonymi obszywkami, sięgające do połowy uda. Noszono też buty „polskie", choć w Jur­ kowie, Chyżówkach, Wilczycach i Półrzeczkach noszono lachowskie kikle, tj. płócienne bluzy, które koło Limanowej wdziewano i na święta. We wsiach tych wierzchnim okry­ ciem były sukmany ze śtamontom jak i lachowskie górnice z pacześnego płótna oraz gurmany z brązowego sukna z zielonym obszyciem na kołnierzach i rękawach. Przełomowym okresem dla stroju ludowego wśród Zagórzan były lata 1900—1910, w których pojawiają się na wsi coraz częściej ubiory miejskie. Zjawisko to miało podłoże gospodarcze; albowiem ok. 1900 r. wspólnoty gruntowe dotychczas zaniedbane uległy podziałowi między indywidualnych gospodarzy. Wszystkie odłogi zostały zajęte pod uprawę, a górale wprowadzają do gospodarki coraz częściej maszyny i nawozy sztuczne. Te po­ wolne przemiany w dziedzinie gospodarczej wyraziły się również w zagórzańskim stroju ludowym . Proces zanikania poszczególnych części tradycyjnego ubioru zagórzańskiego zaczął się już wcześniej: tak np. sukienka czyli szuba, najparadniejszy ubiór kobiecy, którą zagórzańskie gospodynie nosiły wcześniej, bo w X V I I w — wyszła z mody przed 1880 r. Jeszcze wcześniej znikły rańtuchy; łoktuszki zaś. czepce i buty z miękkimi cholewami zo­ stały zarzucone przed 1900 r. Męską hazuką wypiera baja, wygodniejsza w pracy koło domu i w lesie. Po 1900 r. przejawia się wśród młodych moda noszenia spodni z nogawicami zwężonymi, u dołu rozcinanymi (ryc. 11). Ten krój spodni utrzymał się dotąd, podczas gdy krój spodni podhalańskich stracił swoją ekspansywność. Białe spodnie sukienne wykazu­ ją największą żywotność ze wszyst­ kich elementów stroju ludowego Zagórzan, Kliszczaków i Podhalan; stwierdził to najwcześniej Witkie­ wicz u chłopów zakopiańskich. Noszą je dotąd chłopi w Porębie Wielkiej i Mszanie Dolnej, a Kliszczacy w Krzeczowie i Lubniu ubie­ rali się w nie do I wojny światowej. Także i kierpce utrzymują się na­ dal. W latach międzywojennych zaznaczył się wpływ kierpców pod­ halańskich. Moda podhalańska wy­ rażała się również w noszeniu brą­ zowych kożuszków bez rękawów, obcisłych spodni z parzenicami o wielkich rozmiarach. Był to pęd nowy, który porwał szczególnie młodzież, istniała bowiem ogólna tendencja do wyolbrzymiania zna­ czenia mody podhalańskiej . 16 17 18 Zagórzański strój ludowy nie był zupełnie jednolity; istniały pewne różnice w zdobieniu, a nawet w kroju, przy pomocy którego R y s p o w ę , Mszana Dolna, . Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. 7 M ż c z y z n a w h a z u c e 11 �lud zaznaczał swoją odrębność. Odrębność ta zaznaczała się we wsiach obejmujących jed­ ną parafię której zasięg pokrywał się najczęściej z obszarem dworskim . W ludowym stroju zagórzańskim zaznaczają się również pewne cechy zależne od mody, a także wieku i stanu posiadaczy. Oto parobcy z bogatych rodzin nosili buty z cho­ lewami o 3—6 karbach. W Łętowem, Mszanie Górnej, Podobinie i Rabie Niżnej dopełnieniem kawalerskiego stroju były pawie, a nawet strusie pióra przy kapeluszu. Wyraźnie także zaznaczały się różnice klasowe w odświętnym ubiorze kobiecym. Bogate góralki ubierały się w spódnice wełniane lub jedwabne, natomiast biedne nosiły spódnice z domowego płótna, ręcznie farbowanego. Wierzchnim okryciem bogatych góralek były sukienne sukienki i szuby; chałupnice i komornice okrywały plecy łoktuszkami. Bogate góralki miały do stroju odświętnego piękne buty, a żony zagrodników nosiły tylko kierpce. Gdy pod koniec X I X w. weszły w miejsce łoktuszek chustki, bogate góralki kupowały wełniane kosztowne burdyski i kocówki, biedne zaś zadowalały się chustkami bawełnianymi. Gorsety bywały niekiedy brokatowe, a sznury czerwonych grubych korali świadczyły o bogactwie ich właścicielki. Pod względem gospodarczym można podzielić społeczeństwo góralskie na trzy klasy, tj. bogatych, średniozamożnych i biedaków. Pasterstwo i owczarstwo stanowiło uboczne zajęcie w gospodarstwie i nie dało podstawy do powstania osobnej grupy społecznej paste­ rzy, gdyż pasaniem bydła i owiec zatrudniali gospodarze służbę i dzieci. Rzemieślnicy, jak krawcy i kuśnierze ubierali się po chłopsku; kowale zwłaszcza z miasteczek ubierali się po miejsku, choć jeśli który był miejscowego pochodzenia nosił ubiór góralski. Nieliczni szewcy nosili się, jak pamięć sięga, zarówno do pracy jak i na święta zawsze „po pańsku", tj. po miejsku. Niektórzy chłopi znajdowali dodatkowe źródło dochodów w handlu bydłem, deskami, płótnem a także w sporządzaniu skrzyń i kołodziejstwie. Dawało to niezły dochód i sprzyjało rozwojowi bogatszego stroju. Ubiór małorolnych i komorników był skromniej­ szy i mniej ozdobny. Natomiast dość dużą rolę odegrała moda umundurowania wojskowego przyniesiona w te strony przez tych, którzy w wojsku służyli. Tradycja wiejska przeka­ zała wiadomość, że żołnierze po nienagannym wysłużeniu kilkunastu lat w szeregach, wra­ cali na wieś w mundurach wojskowych, to też w I I poł. X I X i X X w. nie brakło na wsi mężczyzn, którzy nosili niektóre części odzieży austriackiego munduru. Wojskowa czapka noszona była przez pastuszków, a wojskowe spodnie i buty wdziewane były do serdaków i hazuk. 19 R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU ZAGÓRZAN Rzut oka na mapę fizjograficzną Polski przekonuje nas, że grupa Zagórzan znajduje się w niewielkim co do obszaru zakątku na północ od Gorców, w części Beskidu Wyspo­ wego i doliny rzeki Raby oraz jej dopływu Mszanki. Obszar ten zamieszkują Zagórzanie różniący się od górali podhalańskich zarówno strojem, jak i innymi cechami w za­ kresie kultury. Ogólnie stwierdzić trzeba, że zasięg badanego stroju jest niezbyt wielki w porównaniu np. z obszarem strojów lachowskich, a nawet podhalańskich i kliszczackich. Granice obszaru zamieszkanego przez Zagórzan biegną wzdłuż grzbietów górskich Ćwilina, Mogielicy i Snieżnicy na wschodzie, następnie granica biegnie równolegle do doliny Kasinki, prawobrzeżnego dopływu Raby, przecina Rabę i biegnie na zachód grzbietami Szczebla i Lubonia mniej więcej po Rabę Niżna, po czym zatacza głęboki łuk na połud­ niowy zachód aż do Turbacza, skąd wzdłuż Gorców aż do źródlisk Kamienicy, dopływu Dunajca zamyka południowy zasięg obszaru Zagórzan. Jest to najdalej na południe biegnący zasięg stroju zagórzańskiego. Granica wschodnia biegnie mniej więcej od doliny Kamie­ nicy na północ ku źródliskom Kasinki. Obszar ten przepływa rzeka Mszanka ze swym dopływem i Porębą, wpadającą do Raby (mapa). 12 �Tablica I Sfrój Zagórzan. mai. J. Karolak �Pełne formy osiągnął strój zagórzański w łatach 1860—1880, kiedy tc maniera podha­ lańska nie dotarła jeszcze na północną stronę Gorców. Całość stroju męskiego Zagórzan z Poręby Wielkiej lub Mszany Dolnej składała się wówczas z następujących części: koszuli, białego serdaczka bez rękawów, hazuki z czarnej wełny wyszywanej czerwoną włóczką i średnioszerokich spodni z białego sukna. Nogi owinięte w lniane onuce chroniły skó­ rzane kierpce przymocowane rzemykami (ryc. 24). Głowę ochraniał kapelusz (ryc. 25) zdobiony pasemkami z czerwonego stamentu lub kostkami. Był to ubiór na codzień i na święta, noszony na ogół powszechnie w regionie zagórzańskim. Ubiory sąsiednich grup gó­ ralskich, jak Nowotarżan, t j . części Podhalan sąsiadujących na północy z Zagórzanami były bardzo podobne; prawie identyczna z hazuką była gunia zdobiona pąksem, a nie włócz­ ką, spodnie były bardziej obcisłe, kożuszki bez rękawów brązowe, kapelusze z szerokim rondem zdobione kostkami, niegdyś zaś stamentem. Kierpce były powszechnie używane. Ubiór góralski z Kamienicy, a więc z terenów bardziej na wschód położonych wykazuje cechy częściowo wspólne z ubiorem zagórzańskim, jednakże zachodzą i tu pewne różnice. Do tej grupy etnicznej przeniknął wpływ stroju zagórzańskiego; chłopi w Kamienicy i Łącku zarzucili białe gurmany, a przejęli gorczańską hazukę, pozostawiwszy tylko samą dawną nazwę . Podobnie jak Zagórzanie nosili górale z Kamienicy i Łącka szerokie białe spodnie z czarnymi lampasami. Najbardziej zbliżony ubiór do zagórzańskiego stroju mieli Kliszczacy, mieszkający w stronie północno-zachodniej. Szczególnie charakterystyczne są dla stroju Zagórzan hazuki. Hazuki zagórzańskie były skrawane w dwojaki sposób: jeden zwano krojem mszańskim, a drugi porębskim. Krój mszański odznaczał się tym, że hazuka nie przylegała ściśle do ciała, lecz była dość wolna. Panował on w północnej stronie regionu, t j . w Mszanie Dolnej, Słomce, Kasince Małej, Kasinie Wiel­ kiej, w Glisnem, Rabie Niżnej, Łostówce i Łętowem — krój porębski zaś w południowej części, głównie w Porę­ bie Wielkiej, Olszówce, Podobinie i Nie­ dźwiedziu. Hazuki szyte w edług tego drugiego kroju zwanego krzyżowym były ,,pasowne" i uwydatniały kształty. W północnej części Mszany Górnej, która należała do parafii dolno-mszańskiej, przyjęty był krój mszański, w po­ łudniowej zaś, należącej do parafii niedźwiedzkiej, przewagę miały hazuki kroju porębskiego (krzyżowego). W po­ zostałych wsiach chłopi nosili hazuki obu krojów. Ostatecznie wziął górę krój mszański. Jak krój hazuk dawał podstawę do podziału regionu na dwie części, tak i w zdobinach był pewien szczegół, któ­ ry ten podział również potwierdzał. Oto hazuki z Mszany Dolnej, Kasinki Małej i Kasiny Wielkiej znamionowała obRyc. 8. Gospodarz i gospodyni w odświętnych ubio«,.,-. i LŁ rach. Łostówka, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszona którą mirska, 1953. składały się trzy sznurki ze stamentu, 20 T w o d k a d o ł e m w z d ł u z 13 �dwa czerwone, a między nimi trzeci, czerwony lub niebieski. W Porębie Wielkiej, Ko­ ninie, Niedźwiedziu i Podobinie hazuki wolne były od tej obwódki uznanej za szczegół zdobniczy pospolity i brzydki. W pozostałych wsiach widać było hazuki obu typów. Je­ dni chłopi nosili hazuki z obwódką, inni bez niej. Aby zapobiec strzępieniu się hazuki dołem, krawcy porębscy zawijali sukno na całym obwodzie i zaszywali je. Skutkiem tego była ona sztywna. Między hazuką a górnicą, noszoną przez Kliszczaków zachodziła minimalna różnica zaznaczająca się także i w zdobieniu. Górnice były bardziej skromne i miały uboższe zdobienia, jednakże starzy informatorzy pamiętający dobrze strój kliszczacki twierdzą, że chłopi z Lubnia i Pcimia mieli na górnicach wyszycia w postaci wy­ datnych kogutków i dużych kółek. Moda hazuk z kogutkami panowała jakiś czas nawet w sąsiadującej z Mszaną Dolną Rabie Niżnej i Olszówce, lecz przed I wojną została zarzucona. Zagórzanie nosili na całym obszarze spodnie płócienne zw. płócienkami. Płócienki ta­ kie spełniały dwojaką rolę: były bielizną a zarazem i portkami do pracy; natomiast w po­ staci przyodziewku odświętnego występowały w przeszłości tylko w regionie kliszczackim oraz na północnej krawędzi regionu zagórzańskiego w Kasince Małej, Kasinie Wiel­ kiej, częściowo w Glisnem i Rabie Niżnej W innych wsiach nawet najstarsi chłopi przeczą, by za ich pamięci były noszone od święta szerokie płócienki ze strzępkami. W Kasince Małej spodnie takie były w użyciu na codzień, choć bez strzępków jeszcze po I wojnie. Zasięg białych samodziałowych spodni pokrywa się niemal całkowicie z zasięgiem ha­ zuki. Obejmuje on zresztą całą kliszczacką góralszczyznę, a nadto spodnie takie są no­ szone w Gruszowcu i Jurkowie, gdzie zamiast hazuki były noszone białe sukmany. Spodnie wąskie na wzór węgierski, zw. podhalańskimi, zostały przyniesione na obszar Zagórzan w latach międzywojennych, chociaż przyjęły się nierównomiernie. Przyjęły się one np. w Porębie Wiel­ kiej, Koninie i Olszówce, natomiast w Lubomierzu zachował się w równym stopniu dawny szeroki krój spodni w „cyrwone snurki". Znane były również spodnie szare z sukna tkanego z czarnej i białej wełny, czyli spodnie z siwego sukna. Noszono je w Gruszowcu, Jur­ kowie, Półrzeczkach i Chyżówkach. Na pograniczu lachowskim w Jurkowie, Półrzeczkach i Dobrej a także w Chy­ żówkach i Wilczycach znane były spod­ nie skórzane. Eyc 9. Starszy chłop w letnim ubiorze roboczym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1951. 14 Zasięg białego serdaczka bez ręka­ wów jest również typowy dla wszyst­ kich wsi zagórzańskich. Służy on do pracy i do ubioru odświętnego. Nie był noszony tylko w Jurkowie, gdzie lud­ ność nosiła kożuszki brązowe tak jak i w Gruszowcu a także w Rabie Niżnej. Na terenie Kliszczaków przed I wojną noszono serdaczki brązowe obok bia­ łych, Wierzchnie płócienne okrycie ko­ biece zw. łoktuszką było w powszech­ nym użyciu w regionie Zagórzan i Klisz- �czaków do końca X I X w. W Pcimiu na­ zywano je prześcieradłem. Ozdobna od­ miana łoktuszki, tak zwany obrus, była pospolita u Kliszczaków i dłużej się tam utrzymała. Wierzchnim okryciem bogatych chło­ pek była do końca X I X w. sukienka i jej odmiana, szuba. Ze źródeł pisanych wiemy, że sukienka była znana w regio­ nie zagórzańskim w X V I I w. Także ano­ nimowy pisarz wspomina w dzienniku podróży przy wyliczaniu ubiorów kliszczackich w X I X w. o sukienkach i szu­ bach . 21 Ryc. 10. Zagórzanin w hazuce. Mszana Gór­ na, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. R o z d z i a ł IV OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Do pracy na roli i koło domu wdziewa Zagórzanin byle jakie ubranie; widzimy więc często chłopów przy orce lub młocce odzianych w serdaczki bez rękawów, w kabatach pod serdaczkiem, w białych spodniach i obutych w kierpce. Znaczna ilość gospodarzy pracuje jeszcze w spodniach z białego samodziałowego sukna, ozdobionych czerwonymi lampasami i bogatym haftem z czerwonej włóczki dokoła przyporów (ryc. 13). W domu za całe ubranie służy chłopu koszula z grubego domowego płótna oraz płócienki, t j . spod­ nie uszyte z płótna domowym sposobem. Powszechnym obuwiem na codzień były kierpce z wołowej skóry. Bogatsi gospodarze i ich synowie wkładali od święta buty z cholewami, na które wypuszczali nogawice białych spodni. Młodzi parobcy noszą odzież miejskiego pochodzenia zarówno do pracy jak i od święta. Obecnie męski strój Zagórzan jest w większości pochodzenia miejskiego. Najlepiej można to zauważyć w niedzielę, gdy lud gromadnie wychodzi z kościoła; mężczyźni w bia­ łych spodniach i serdaczkach bez rękawów nałożonych na bluzkę lub marynarkę są w tym zbiorowisku w mniejszości. Dopełnieniem tego tradycyjnego stroju regionalnego są góralskie kapelusze z kostkami wkładane na głowę z niejaką fantazją (Tabl. I). Pierwotne wierzchnie okrycie tak charakterystyczne dla tutejszego ludu, jakim jest hazuka z czar­ nego wzgl. białego samodziałowego sukna, wyszło z użycia po I wojnie światowej. Od 1930 r. krawcy zamówień na nie nie otrzymują. To samo odnosi się do serdaków, da­ wniejszego zimowego okrycia. Serdak z rękawami z białych skór owczych, biało wy­ prawionych, nie sięgał kolan. Przód miał ozdobiony czerwonymi i zielonymi aplikacjami. 15 �Była to odzież trwała i ciepła, choć dziś rzadko spotykana. W dalszych od Mszany Dol­ nej wsiach chłopi wdziewają sporadycznie serdaki do kościoła. Rzadziej niż serdaki noszono kożuchy, sięgające niżej kolan podobnie jak hazuki. Na święta noszą obecnie wyłącznie buty. Ryc. 11. Młody góral w ubiorze odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Męski strój obrzędowy różnił się od stroju odświętnego tylko nielicznymi szczegółami. Do ślubu szedł młody góral z Poręby Wielkiej czy Mszany Dolnej w tym samym ubra­ niu, które wdziewał na święta lub na niedzielę. Był to biały serdaczek, białe spodnie i hazuka. Na nogi wkładał buty z cholewami, dawniej spuszczane, rzadziej karbowane albo też kierpce. Tylko na kapeluszu miał białą wstążkę i biały bukiet ze sztucznych kwiatów, zw. pusą. W Jurkowie nakładał młody wianek ze sztucznych kwiatów wokół kapelusza, a z przodu sukmany przypinał wstążkę. Drużbowie z Mszany Dolnej mieli na kapeluszach czerwone wstążeczki i czerwone pusy ze sztucznych kwiatów. Drużbowie Jurkowscy natomiast zatykali za kapelusze 16 �pusy z pawich piór. Przy serdaczkach lub na hazuce miał drużba z przodu przyszytą chu­ steczkę, którą fantazyjnie zarzucał na ramię, a nadto drobne kwiatki. Na bogatych wese­ lach drużbowie jeździli konno, więc do popędzania konia miał każdy przywiązany do ręki kańczug. Z czasem objazd konny wyszedł ze zwyczaju, lecz kańczug u ręki utrzymał się jeszcze przez dłuższy czas. Ubiór pogrzebowy odznaczał się pewnymi różnicami lokalnymi. W Łętowem np. wkła­ dano zmarłemu koszulę i płócienki, na nogi kupne skarpetki a na to wszystko długą płó­ cienną koszulę. W Kasinie Wielkiej ubierano zmarłego w dwie koszule i dwoje płócienek, a na nogi nakładano kierpce. Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszula Bieliznę męską i kobiecą nazywają Zagórzanie przewdzianiem. Do męskiego prsewdziania należy koszula i płócienki, tj. kalesony. Dawniejsza koszula męska miała krój p o n c h o podłużnego: obecnie obok tego występuje krój „z karczkiem". Robocze koszule szyto z lnianego płótna grubego, koszule odświętne z płótna cienkiego. Koszulę krojono w ten sposób: sztukę płótna składano przez pół, wycinano otwór na szyję, rozcinano płat przedni i zszywano dwa płaty z boków. Cechą staromodnej koszuli były tzw. przykłady przyszywane na barkach, które markowały przyramki (ryc. 12). Pod pachami wstawiano tzw. ćwikle kwadratowe, łączące rękawy ze stanem. Wokół wycięcia na szyję nakładano Ryc. 12. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przody, e — tyl­ ne części, f — półkarczek, g — przyszycie kołnierza, g — zwanego „oszywką" do przyramka zwanego „przy­ kładom" — g. Dla wzmoc­ nienia kołnierz posiada 3 „serca" — g , h — kołnierz, i — rękaw, j — mankiet. Podług szkicu Marii Nawieśniak. Mszana Dolna, pow. Limanowa, 1956. Podziałka 1 :30. 1 s oszywkę, a płótno pod nią marszczono. Między przykładami a oszywką bywały wszy­ wane małe języczki zw. sercami. Serca dzieliły oszywkę na trzy równe odcinki i wyzna­ czały kanty, wzdłuż których koszula powinna być składana, wzmacniały też oszywkę. U najdawniejszych koszul roboczych rękawy były zakończone okrągło, podobnie jak nogawice płócienek. Koszule takie nie były krojone do zapinania. Gdy więc chłop pod­ niósł rękę, rękaw zesuwał się na łokieć. Koszulę zawiązywano pod szyją tasiemką; do­ piero pod koniec X I X w. przyszywano niciane guziczki. Na męską koszulę wychodziło 5 do 7 łokci płótna szer. 70—75 cm. Koszula była długa, sięgała niekiedy niżej kolan. Latem Zagórzanin wypuszczał koszulę na płócienki i przepasywał się rzemiennym pas­ kiem. 2 Strój Zagórzan 17 �Koszula odświętna miała wywijany kołnierz i rękawy z oszyweczką lub mankietami zapinanymi na guziczki. W I I poł. X I X w. haft na męskich koszulach nie występo­ wał, nawet i wśród bogatych. W Rabie Niżnej mężczyźni nie nosili wyszywanych ko­ szul. Dopiero pod koniec X I X w. zaczął się rozpowszechniać haft na męskich koszulach, choć pierwsze zdobiny były bardzo skromne. Dopiero przed 1914 r. objawia się skłon­ ność do bardziej sutego zdobienia męskich koszul odświętnych. Haft wykonany był bia­ łymi nićmi. Krój z karczkiem wszedł w modę przed I wojną. W latach międzywojennych zapeł­ niano gors koszuli męskiej haftem. Koszula nie nadająca się do użytku nazy­ wała się draga. Dzieci, chłopcy do 6-ciu lat nosili długą koszulę, a ok. 1890 r. zasiadali w niej nawet na ławach szkolnych. Po wyrośnięciu z długiej koszuli otrzymywał chło­ piec płócieńki, a ok. 14 roku — sukienne portcęta. Portki płócienne, spodnie Do bielizny należą również płócieńki zrzadka zw. gaciami. Nosili je i noszą mężczyźni pod sukiennymi spodniami, a chłopcom służyły do 14-roku za jedyne okrycie nóg, choć i dorośli parobcy i chłopi wychodzili latem w pole do pracy w samych płócienkach. W Podobinie oraz okolicznych wsiach zagórzańskich szyły kobiety płócieńki z nogawicami niezbyt szerokimi, zeszywanymi od wewnątrz z przyporem wycinanym nieco z pra­ wej strony. Przytrzymywano je sznurkiem wetkniętym w odpowiedni szew w pasie. Chłopu do przytrzymywania płócienek wystarczał powrózek z lnianych kłaków. Później robiono w tym miejscu osobne klamerki do przewlekania paska. Nogawice płócienek nie były skrawane lecz proste. W XIX w. weszły w użycie kalesony skrawane po miejsku. Płócieńki dla mężczyzn miały wszyty w rozkroku ćwikieł. Kieszeni nie przyszywano do Ryc. 13. Spodnie odświętne., bogato zdobione. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 18 �nich nigdy. Na tę część bielizny służyło płótno gładsze, natomiast na płócienki do roboty używano płótna grubszego, zgrzebnego i skrawano je nieco odmiennie, bo przypór wy­ cinano z przodu a nie z boku, zaopatrywano go guziczkami do zapinania. Przyszywano także kieszenie, chociaż nie było to regułą. Płócienki takie nosił chłop na pasku jak spod­ nie sukienne. W Mszanie Dolnej nazywano je portkami płóciennymi. W północnej części Beskidu Wyspowego nosili chłopi spodnie płócienne nazywane płócienkami a w Kasince M. zgrzebniokami. Noszono też płócienki odświętne zw. w Kasinie W. portkami. Nogawice portek płóciennych były bardzo szerokie, ozdobione u dołu mereżką - cyrką i frędzlami, powstałymi z wyprucia wątku. U spodu wzmac­ niane były listwą. Spodnie takie miały ćwikle, a przypór pośrodku. Takie płócienne portki szyły szwaczki lub krawcy. W Kasince M. i Kasinie W. nawet poważni gospo­ darze wdziewali płócienne portki do kościoła jeszcze w latach międzywojennych, choć chłopi pod Gorcami wstydzili się tego stroju. W Kamienicy jeszcze i teraz chodzą w spod­ niach płóciennych do kościoła. Sukienne spodnie zw. portkami zwą w Kasinie W., Gruszowcu i Jurkowie guniorkami a w Kasince M. portkami gunianymi. w Pcimiu guniami. Spodnie takie szyto z białego sa­ modziałowego sukna lub z sukna siwego. Według tradycji, białe portki głównie wy­ różniały chłopa od pana. O chłopie ze wsi, który przywdział ubiór miejski mówiono: ,,Cy on to juz pon, ze wdzioł corne portki?" Poważni gospodarze wstydzili się ubrań z kupnych materiałów fabrycznych. W ciągu ostatnich 70 lat istniały 4 fazy przemian w kroju i zdobieniu spodni. Naj­ starsi informatorzy podają, że przed 1870 r. krój spodni był dwojaki. Większość chłopów nosiła spodnie średnio-szerokie, wolno spadające, lecz nie opierające się na stopach. Drugi krój spodni miał szerokie nogawice, rozcięte u dołu u zewnętrznej strony. W tym miejscu przyszyta była kłapturka z tego samego sukna zaopatrzona w haftkę. Nogawice Ryc. 14. Spodnie robocze. Glisne, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1952. 19 �były dostatecznie szerokie a rozcięcie u dołu nie służyło żadnym celom praktycznym. Kie­ szeń była tylko jedna, przyszyta od wewnątrz. Oba typy spodni miały dwa przypory. Tuż przed I wojną zapanowała moda noszenia spodni węższych, w których nogawice musiały z konieczności mieć z boku rozcięcie, (ryc. 43) były one ozdobione różnokoloro­ wymi nićmi w postaci tzw. kitosa, w Ka­ sinie W. noszącego nazwę kitajki. Ten krój był bardzo żywotny i utrzymuje się dotąd na omawianym obszarze (ryc. 16). Po I wojnie młodzież przyjęła spod­ nie mody nowotarsko-zakopiańskiej, a po I I wojnie, t j . w okresie odwrotu od stro­ ju regionalnego, spodnie weszły w 4. fa­ zę przemian. Z braku włóczki i stamentu nie zdobi się ich już parzenicą, lecz skromnym wyszyciem z czarnej włóczki w formie zbliżonej do rombu. Rozpowszechnił się też krój spodni z jed­ nym przyporem, przedtem bardzo rzad­ ki. Informator z Łętowego podaje, że portki z jednym przyporem, skromnie wyszywane, nie rozcięte u dołu służyły do roboty. Spodnie o kroju nowotarskozakopiańskim utrzymały się dotąd w Po­ rębie W., Koninie, Jesionowie i Olszów­ Ryc. 15. Północny zasięg szerokich płócienek ce. W Lubomierzu połowa mężczyzn nosi z frędzlami spodnie dawnej mody, które lud określa jako portki ,,z cyrwonymi snurkami", spodnie zaś podhalańskie nazywają „z cornymi snurkami". Po I I wojnie zaczęli krawcy zdobić spodnie zagórzańskie na sposób podhalański. Po­ jawiają się też portki z wąskimi nogawicami i jednym przyporem bez parzenic (ryc. 14). Ostatnio najmodniejsze są zagórzańskie spodnie z „cyrwonymi snurkami" zaopatrzone podhalańskim kłapciem. Krój spodni góralskich jest tym charakterystyczny, że boczny szew nogawicy nie jest doprowadzony do pasa w prostej linii, lecz przebiega przez tył, tworząc zakole załamane na środkowym szwie. Charakterystyczne są dwa przypory. W związku z krojem pozo­ staje zdobienie; boczny szew jest przykryty kolorowym sznurkiem ze stamentu lub włóczki. W I I poł. X I X w. w Mszanie D. i Porębie W. starczył jeden sznurek skręcony z czerwonego i siwego stamentu, w Kasinie W. sznurek czarny, w Jurkowie, sznurek czer­ wony lub zielony, a w Tenczynie — dwa lub trzy sznurki czerwone. Zdobiny pod przy­ porami były niepokaźne, a w Kasinie nie było ich wcale. Spodnie robocze były zdobione skromnie. Ok. 1880 r. w Porębie W. boczne szwy takich spodni przykrywał jeden sznu­ rek czerwono-niebieski, krzyżówka zaznaczona była haftem w kształcie prostego krzyżyka, a wyloty nogawic nie były niczym upiększone. Wokół przyporów spodni roboczych umieszczano sznurkowe obwódki (ryc. 9). Dążność do coraz bogatszego zdobienia ubioru wyraziła się po I wojnie w naśladow­ nictwie mody podhalańskiej i przesadnej ornamentyce (ryc, 43). Bogata ornamentyka otacza nie tylko przypory, ale szwy i kieszenie a także dół spodni. Spodnie płócienne są przytrzymywane rzemiennymi paskami. Utrzymał się dotąd zwy­ czaj wdziewania portek na lewą stronę w celu zaszanowania strony prawej a także by uchronić się przed ewentualnymi czarami. Na spodnie wychodziły 4 łokcie samodziałowego sukna szerokości łokcia. Według in­ formacji Wincentego Nawieśniaka z Gronoszowej, liczącego 56 lat, krawiec przykrawał 20 �naprzód jedną a potem drugą nogawkę. Miarę brał przy pomocy nitki na której ozna­ czał węzełkami długość poszczególnych odcinków. Jeżeli sukno było wąskie, a szerokość nie dochodziła do 60 cm, wstawiał klin, aby nogawica u góry miała szerokość 32 cm. (ryc. 16). S p o d n i e s k ó r z a n e . We wschodniej części, gdzie zaznaczają się wpływy Lachów, noszą Zagórzanie w zimie do dziś jeszcze spodnie skórzane, sporządzone ze skórek mło­ dych koźląt lub baranów, wyprawionych przez kuśnierza. Kuśnierz przykrawa spodnie Ryc. 16. Spodnie góralskie. A — przód, B — tył, C — części kroju okazu I , D — części kroju okazu I I . I — pochodzi z Glisnego, własność Ja­ na Zięby, I I — z Kasinki, pow. Li­ manowa. Rys. Eleonora Janikowska. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Pań­ stwowego Inst. Bad. Szt. Lud., 1956 r. na sposób miejski tzn. wycina jeden przypór z przodu a nogawice zeszywa od zewnątrz. Skórzane spodnie opatrzone są w duże guziki, które ułatwiają przytrzymanie ich paskiem. W Kasince M. noszą chłopi również spodnie skórzane, zwykle ze skóry ogołoconej z wełny. W Kasinie W. nieliczni chłopi nosili spodnie z koziej skóry, ale jeszcze przed I wojną. Kaftany i żupany W źródłach pisanych, t j . w testamentach i inwentarzach znajdują się wzmianki o ubio­ rach w I poł. X I X w. dziś całkiem zapomnianych. Do takich należy kaftan i żupan, o którym mamy wiadomość z 1797 r. Jan Cichórz, gospodarz z Koniny urodź. 1872 r., po­ dał informację, że chłopi nosili także kaftany. Kaftan nie miał rękawów ani wycięcia pod brodą, a sięgał do pasa. Kołnierz koszuli był widoczny. Kaftany szyto z zielonego sukna, a obszywano sznurkami i zdobiono szelążkami. Ten strój został wyparty przez kamizelki. Bronisława Mrozkowa z Kasiny W. podała informację, że żupan był strojem bogatych gospodarzy. Strój ten był wcięty w pasie, dołem obszerny na wzór krakowskiego ubra­ nia. Żupany szyto z granatowego sukna a zdobiono paciorkami i kolorowymi nićmi po­ dobnie jak w Dobrej i Skrzydlnej. W Kasinie W. był więc żupan ubraniem powszech­ nym, skoro pamięć o nim przetrwała, natomiast w Mszanie D. i Porębie W. tradycja żupana zaginęła. Być może że przetrwał on w Kasinie pod wpływem pobliskich Lachów, u których żupan odgrywał tę rolę, co u górali serdaczek bez rękawów. 22 A n k 1 i k' W ostatnim dziesięcioleciu X I X w. rozpowszechnił się we wsiach zagórzańskich bar­ chanowy kabat zw. anklikiem koloru ciemno-niebieskiego lub zielonego z rękawami, bez 21 �podszewki, sięgający do pasa. Wprowadzili go robotnicy wracający z pracy z Budapesztu i Wiednia. Ponieważ był ciepły i niedrogi, przyjął się powszechnie jako część męskiej odzieży roboczej. Nabywano go na jarmarkach u handlarzy tandetnej odzieży. Wyszedł z użycia po pierwszej wojnie światowej Hazuki, g ó r n i c e i sukmany Hazuka w chłopskim stroju zagórzańskim odgrywa tę rolę co płaszcz. Jest to okrycie typu p o n c h o podłużnego, którego zasadniczą cechą jest to, że przednie płaty są prze­ dłużeniem płata tylnego. Poza granicami regionu zagórzańskiego nazwa hazuka była po­ tocznie używana w Spytkowicach ok. 1870 r. Hazuki szyto z czarnego i białego sukna samodziałowego, choć białe uchodziły za odzież pod­ lejszą, odpowiednią służbie, wy­ rostkom lub biednym chłopom. Wszelako we wsiach, jak Gruszowiec i Jurków białe sukmany były prawdopodobnie na wzór lachow­ skich białych górnic, wyłącznie okryciem wierzchnim. Ryc. 17. Hazuka. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, di — części stano­ wiące przód i tył (poncho), e — klin boczny, f — rękaw, g — kołnierz. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. J. Łepkowski i K. Jerzmanowski wspominają, że „Górale w okolicy Mszany chodzą w krótkiej, na plecach zawieszonej burce, brunatnej barwy". Notatka ta z 1849 r. nie znajduje jednak potwierdzenia przez miejscową tradycję, według której hazuki były dość długie i sięgały niżej kolan. Chłop wdzie­ wał hazukę na plecy i wciągał rękawy na ręce; wyjątkowo tylko zawieszał ją na ple­ cach spinając sznurkiem pod brodą. Wtedy rękawy wolno zwisały po bokach. Zwisa­ jące rękawy, gdy ich wyloty były zapięte haftkami, oddawały w razie potrzeby takie usługi jak torby; chłop umieszczał w nich flaszki z napitkiem, chleb itp. Było zresz­ tą wyrazem kawalerskiej fantazji, takie noszenie hazuki, aby ładny serdaczek lub kamizelka na piersiach była lepiej w i ­ doczna. Krój hazuki nie był jednakowy; różni­ ły się one nieco w zależności odparafii.Wparafii mszańskiej hazuki były nieco obszerRyc. 18. Zasięgi prostego (1) i krzyżowego (2) kro­ ju hazuki. (3) obszar kroju mieszanego. Rys. Kry­ styna Woźnińska, 1956 T. 22 �niejsze (ryc. 17—19). Hazuki kasińskie były bardzo obszerne i długie, sięgały niemal do kostek. Pierwotne rękawy hazuk były opatrzone w tzw. kłapytki, t j . klapy ochraniające zewnętrzną część dłoni. Ale od 1890 r. stały się one niemodne i dłużej utrzymały się tylko w Olszówce. Charakterystyczną częścią hazuki są poły zw. przez Zagórzan pachami, w Olszówce trokami a przez Kliszczaków fałdami. U ich wierzchołków widzimy rozcięcie przez które ręka wchodzi pod hazukę dla ochrony przed zimnem. Kieszeni tu nie ma, tylko w Olszówce przyszywano ją na specjalne żądanie. Na hazukę wychodziło 7 łokci sukna szerokiego na 1 łokieć. Jeżeli sukno było wą­ skie, trzeba było na rękawy i pachy więcej materiału. Wziąwszy miarę składał krawiec Ryc. 19. Hazuka o kroju krzyżowym. A— przód, B — tył, C — części kroju: d przód z częściami rękawa i tyłu, e — płat tylny, £ — kliny boczne, g — doszyte części ręka­ wa. Podług modelu krawca Wincentego Nawieśniaka. Mszana Dolna, pow. Limano­ wa, 1956. Podziałka 1 :30. sukno w poprzek, przez co powstawały dwa płaty liczące ok. 2,10 m. Teraz odmierzał i odcinał długość hazuki. Długość rękawa wynosiła przeciętnie 82 cm. Kraj prawego płata podwijał krawiec pod spód w celu umieszczenia haftek. Osobno wykrawał kołnierz dług. 50 cm szer. 6 cm. Hazuka miała zwykle u spodu kieszeń przyszytą po lewej stronie u góry. Hazuki zdobiono sznurkiem z włócz­ ki lub stamentu. Podstawę ozdoby sta­ nowiły trzy sznurki biegnące obok sie­ bie nierozdzielnie. Młodzi sadzili się na bogatsze ozdobienia (ryc. 7, 10). Na plecowym płacie wyszywał kra­ wiec czerwoną i siwą włóczką ornament (ryc. 46). Ten sam układ zdobin obiegał kraje rękawów. Hazukę otrzymywał chłopak ok. 10 roku życia. Kliszczacka górnica miała również krój p o n c h o p o d ł u ż n e g o . Jedy­ ny okaz tego stroju jest przechowany w Muzeum Regionalnym w MyśleniRyc. 20. Zasięg białej sukmany. Rys. K. Woźnińska. 1956 r. 23 �cach. Górnica uszyta jest z sukna samodziałowego koloru brązowego i wykazuje krój podobny do mszańskiej hazuki. Posiada kłapytki i kie­ szenie. Wzmianki anonimo­ wego autora o ozdobach gór­ nicy zgadzają się z obrazem w albumie I . Kopernickiego. Ryc. 21. Serdak. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat tylny, e — przedni, f — części rękawa. Mszana Dolna, pow. Li­ manowa. Ze zbiorów Sekcji Zdo­ bnictwa Państw. Inst. Szt. Lud., 1956. Podziałka 1:30. Sukmana ze stamontom z Gruszowca, Dobrej lub Jurkowa nie może być zaliczona do okryć typu poncho podłużnego, gdyż tylny płat przedzielony jest od płatów przednich szwami na ramionach. Sukmana była więc, jak się zdaje, wytworem krawiectwa miej­ skiego, mającego swój ośrodek w Nowym Sączu, którego zasięg stykał się w tej okolicy z zasięgiem prymitywnego krawiectwa góralskiego. Sukmana jest wcięta w pasie. Między płatem tylnym a przednimi ma wstawione kliny, które niżej pasa czynią ją obszerniejszą niż hazuka. Sukmany szyto z białego, rzadziej szarego sukna samodziałowego. Zdobiny na sukmanie są znacznie uboższe niż na hazuce. Materiałem zdobniczym jest sznurek z czerwonej włóczki, któremu towarzyszy krzyży­ kowy haft jak na hazuce. Kołnierz zdobią czasem aplikacje (ryc. 25). Kożuchy i serdaki Na ogół kożuchy nie cieszyły się taką wziętością u górali, jak u Lachów. Pod Gorcami kożuch wyszedł z użycia wcześ­ niej niż hazuka, natomiast w Kasince M. niektórzy gospodarze wkładają kożuch zi­ mową porą idąc do kościoła. Kożuchy były w użyciu głównie we wsiach, gdzie hodo­ wano dużo owiec. Na kożuch wychodziło 5 skór owczych, a gdy i tego nie wystarczało, kuśnierz do­ dawał na braki tzw. fleki, kawałki skóry pozostałe po wycięciu otworów na rękawy. Kożuch był w pasie wcinany, sięgał głębo­ ko niżej kolan. Zapięcie miał takie jak u serdaka, choć nie korzystano z tego. Zdo­ bienia były też takie, jak na serdaku. Na środku pleców umieszczał kuśnierz węzeł, tj. ornament ze „stamentu" i zielonej skór­ ki. Ostatni kożuch uszył kuśnierz Stani­ sław Bańka z Mszany G. jeszcze w 1925 r. Ryc. 22. Mężczyzna w letnim ubiorze odświętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. 24 �Ryc. 23. Serdaczek z obszaru Zagórzan, pow. Limanowa. Fot. St. Deptuszewski, 1954. Wierzchnim okryciem był serdak z białych skórek owczych na biało wyprawionych. Nie było to jednak okrycie tak powszechne jak hazuka, na ogół był noszony przez bogat­ szych chłopów. W czasie silnych mrozów, gdy wypadło iść w dalszą drogę, zarzucał gospo­ darz na serdak hazukę albo też pod serdak wkładał serdaczek bez rękawów. Na serdak wychodziły 4 skóry dużych owiec. Największą dawał kuśnierz na plecy, na przednie płaty przeznaczał dwie skóry, a na dwa rękawy jedną dużą skórę lub dwie mniejsze. Serdak winien sięgać do połowy ud. Kołnierz był wykonany z czarnego rumuńskiego baranka, obramowanie krajów, czyli tzw. oprymę, sporządzano również z takiego baranka. Serdak 25 �zapinano na pętelki z owczej skóry i takież knebelki ze skóry lub na metalowe tzw. kuś­ nierskie guziki. Ozdabiano je wyszyciami i aplikacjami jak serdaczki bez rękawów. Ser­ daki kieszeni nie miały. Serdaki kobiece różniły się od męskich tylko białą oprymą. Serdaczek Obok białych spodni wykazał biały serdaczek bez rękawów najwięcej żywotności, gdyż dotąd służy jeszcze Zagórzanom i do pracy i jako część stroju odświętnego (ryc. 23). Na serdaczek wychodziły dwie skóry z białych owiec. Na skórę biało wyprawioną nakładano liczne aplikacje koloru czerwonego ze skóry baraniej lub cielęcej oraz koloru zielonego ze skóry koziej czy też sarniej. Do zdobienia używany był stament czerwony, zielony i siwy. Całość zdobin dzieli się na część górną zw. „dużym strojem" i część dolną zw. „klinami". Wykrój na szyję, kraje płatów przednich i kraj dolny jest obłożony opuszczką czyli oprymą. Otwory na ręce otoczone są listewką zw. węclikiem. Serdaczek zapina się na pętelki, tak jak kożuch. Przody serdaczka zdobią stereotypowe zdobiny (ryc. 23). Serdaczek jest zaopatrzony w dwie kieszonki. Po zarzuceniu hazuki ok. 1930 r. serdaczki stały się wierzchnim okryciem do stroju odświętnego, gdyż chłopi wkładają je na bluzy i kurtki. Po I I wojnie serdaczek biały stał się niemodny, a chłopi zaopatrują się w gotowe zakopiańskie serdaczki koloru brązowego. Kliszczacy, jak świadczą fotografie w albumie I . Kopernickiego, nosili również kożusz­ ki bez rękawów, ale teraz nikt już ich nie używa. Obuwie Zagórzanie chodzą w lecie koło domostwa boso, do pracy mężczyźni i kobiety nakła­ dają kierpce. Kierpce są typowym obuwiem góralskim. Wykonywano je z wołowej lub cielęcej skóry kupowanej na jarmarkach u handlarzy z Rabki. W I poł. X I X w. przywiązywano kierpce do nóg za pomocą powrózków skręconych z wełny zw. nawlokami. Pod koniec X I X w. uży­ wano w tym celu rzemiennych pasków. W kierpcach wyróżniają się dwa okrajki, chroniące stopę z boków. Okrajek przy pięcie i w połowie odległości od szpica posiada dziurki, niezbędne dla przymocowania kierpca do nogi rzemykiem (ryc. 50). Do kierpców owijano stopy białymi onuckami. Przy obuwaniu się do cięższej pracy góral okręcał rzemieniami dolne części nogawek. Na zi­ mę podczas mrozów zwilżano wierzchnią onucę, by pokryła się lodem; dzięki temu było w stopy cieplej. W poł. X I X w. kierpce były obuwiem od­ świętnym. Stary chłop z Ka­ siny W. podaje, że idąc do ko­ ścioła chłopi nieśli kierpce w rękach i obuwali się przed ko­ ściołem, po czym w drodze Ryc. 24. Kierpce typu podhalań­ skiego. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. 26 �Ryc. 25. Zdobiny na kołnierzu hazuki i kapeluszu. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. powrotnej do domu znów nieśli je w rękach. W X I X w. kierpce były nie zdobione, dopiero po I wojnie wprowadzono kierpce podhalańskie z liczną ornamenta­ cją (ryc. 24). Takich kierpców nie przewiązywano rzemieniami, lecz utrzymywały się na stopie dzięki rzemykowi przeciągniętemu nad stopą i spinającemu oba okrajki. Na napiętku okrajki takiego kierpca były zszyte. Ten ostatni typ kierpców znalazł nielicznych odbiorców w Niedźwiedziu i jeszcze mniej w Mszanie D. Obuwie to jest przydatne tylko przy lekkiej robocie w lecie. Według informacji starych chłopów buty zostały wprowadzone przez robotników wra­ cających z Pesztu, Wiednia, Ostrawy i innych miast. Do I wojny buty nosili tylko bogatsi chłopi w dni uroczyste. Poważni gospodarze chodzili w niedzielę w butach z cholewami, lecz na cholewy mieli zawsze spuszczone białe spodnie. Parobcy sadzili się na buty z cho­ lewami z trzema do sześciu karbami. Biedniacy i średniacy używali po dawnemu kierp­ ców. W Jurkowie, w sąsiedztwie Lachów paradnym obuwiem były „polskie buty" z twar­ dymi cholewami zeszytymi z tyłu. Po I I wojnie z braku skóry sporządzają chłopi obuwie podobne do kierpców z gumy oponowej. Jest ono trwalsze, lecz pod względem formy szpetne i niehigieniczne. Kierpce z rzemykami są już na wsi wielką rzadkością. Nakrycie głowy W I I poł. X I X w. kawalerowie strzygli włosy krótko, gospodarze zaś nosili dłuższe lub długie włosy, spadające na kark i plecy. Jednakże ta moda zanikła już przed 80 laty. Od 27 �święta smarowano włosy masłem lub słoniną. Zarost golono powszechnie, tylko nieliczni nosili wąsy, które były oznaką światowości. Starsi mężczyźni nakładali na głowę kapelusze z dość szerokim rondem z wąską, siwą lamówką po kraju. Kapelusze takie były jednak mniejsze niż kapelusze podhalańskie lub orawioki. (ryc. 25). Młodzi chłopi, zwłaszcza parobczaki nosili kapelusze z małym rondem dla parady. Główkę zdobiły trzy pasma czerwonego stamentu, później paciorki nizane na nitki. Po paciorkach nadeszła moda zdobienia kostkami. W Niedźwiedziu i Porębie W. zdobiła kapelusze plecionka z cienkiego mosiężnego drutu. Pod koniec X I X w. nieliczni starsi chłopi nosili kapelusze z rzemienną podpinką opa­ trzoną w sprzączkę, która spinała całość. Podpinka była z czerwono wyprawionej skóry. Chłop zapinał ją pod brodą udając się w drogę. Na omawianym obszarze czapek na ogół nie noszono, choć szyli je kuśnierze z czar­ nego i białego baranka. Także na jarmarkach były czapki do nabycia. W spisach spadko­ wych są rzadko wymieniane czapki chłopskie, t j . barankowe. Ryc. 26. Pas „zbójnicki" z końca XIX w. Łętowe, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Pasy W poł. X I X w. pasy były zjawiskiem pospolitym, jeszcze w I I poł. X I X w. noszono skórzane pasy do stroju dostatniego. Były dwa rodzaje pasów: pasy „zbójnickie" szerokie, ze świńskiej lub wołowej skóry, zapinane na 4 do 6 sprzączek, które okrywały talię od bioder po pachy. Takie pasy nabijane były kabzlami, gwoździkami lub mosiężnymi witeczkami (ryc. 26). Chłop wkładał pas na koszulę w święta, do tańca lub do podróży. W pasach zbójnickich występowali nieliczni chłopi jeszcze w ostatnim dziesiątku XIX w. z okazji uroczystych świąt. Jedyny pas zachował się w Łętowem jako pamiątka po pra­ dziadkach. Gdy moda wyszła z użycia, poprzerabiano je na kierpce. Pospolitsze od pasów zbójnickich były tzw. srosy, szerokie na dwie dłonie, zapinane na dwie sprzączki. W takim pasie przechowywał chłop pieniądze, hubkę i krzesiwo. Oba rodzaje pasów wyszły z użycia na schyłku X I X w. We wsiach graniczących z Lachami jak Jurków, Chyżówki, Gruszowiec były w użyciu pasy krakowskie, wąskie z- dwiema sprzączkami i miechem, znane z opisu O. Kolberga jako oposki. Teraz, gdy pasy należą do przeszłości, lud nazywa oba rodzaje srosami. U oposka prawie zawsze miał chłop składany nóż z jednym ostrzem, przywiązany na sznurku. Był to zwyczaj czysto lachowski. Rękawice Dla ochrony od mrozu chłopi pracujący w polu lub przy furmankach wkładają wełniane rękawice własnego wyrobu. Ze względów praktycznych łączy furman rękawice powróz­ kiem, który zawiesza na szyi. Rękawice sporządzają chłopi samodzielnie z wełny. Na zro­ bienie rękawic trzeba dwóch dni pracy i pół kilograma wełny. 28 �Spinki, torby i fajki Do stroju dostatniego należały mosiężne spinki, którymi spinano koszule na piersiach. U schyłku X I X w. spinki używane były w ubiorze codziennym i odświętnym przez sta­ rych, poważnych gazdów, natomiast kawalerowie nie używali ich, a w ostatnim dziesiątku XIX w. wyszły całkiem z użycia. Bacowie i juhasi, kupcy i handlarze nosili torby skórzane lub wełniane u lewego boku przeznaczone na żywność, pieniądze i inne przedmioty. W źródłach z I poł. X I X w. znaj­ dują się nieliczne wzmianki o torbach używanych wśród gospodarzy . W X I X w. palenie papierosów było przywilejem kawalerów i stanu wolnego; żonaci mężczyźni palili fajki. Zagórzanie mieli fajki drewniane, gliniane lub porcelanowe. Tych ostatnich było najmniej. Natomiast rozpowszechnione były podhalanki, t j . gliniane fajeczki oprawione w mosiężną blachę z krótkim, wygiętym cybuszkiem. Ze Słowacji sprowadzano zapiekanki, t j . fajki z gliny szamotowej. Napełniwszy ją tabakiem chłop popluwał i za­ piekał ogniem. Największym wzięciem cieszyły się łososinki, t j . fajki drewniane, z grusz­ kowego, orzechowego lub brzozowego drewna. Fajka była wewnątrz opatrzona w buksę, czyli metalową puszkę, a na zewnątrz nakrywało ją mosiężne okucie. Do fajki należał cybuch wkręcony do tulejki. Tanie, pospolite fajki miały cybuch z drzewa jałowcowego esowato wygiętego. Fajka służyła niekiedy jako narzędzie walki w karczemnych bitkach, jednakże podkreślić należy, że ten rodzaj walki był w opinii publicznej potępiony. Tytoń fajkowy nosił chłop już to w macherzynie ze świńskiego pęcherza, już to w irchowym mieszku. Za najlepszy materiał uchodziła skórka z worka jądrowego baranów. Mieszek miał kształt woreczka, zaopatrzony był w rzemyk, który go ściągał. Chłop zatykał mieszek za pas między koszulę a spodnie, tak, że ozdoba z paseczków zwisała kiściem na białych spodniach. Przy mieszku nie mogło brakować przetyczki, t j . mosiężnego drucika do przeczyszczania fajki i cybucha. Niekiedy mieszek służył chłopu za portmonetkę. 23 Ryc. 27. Typ fajki używanej przed 1914 r. Pisarzowa, pow. Limanowa. Rys. Zdz. Pysz, 1953 r. 29 �R o z d z i a ł VI OGÓLNY OPIS STROJU KOBIECEGO Pierwotnie zagórzańskie kobiety nosiły strój sporządzony w całości z domowego, lnia­ nego płótna. Stary gospodarz w Kasinie W. informuje, że w okresie 1880—1890 r. „nikt nie uświadczył drukowanego ubioru na kobiecie", lecz cały jej strój odświętny był biały. Codzienny ubiór kobiety w I I poł. X I X w. składał się z koszuli, stanika, katanki, białego „fartucha" a na nim z farbowanej lub drukowanej spódnicy. Na głowie chusteczka, a na nogach kierpce. Strój ten służył kobiecie zasadniczo we wszystkich porach roku przy Hyc. 28. Dziewczyna w tradycyjnym stroju odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. pracy w domu lub w polu. W zimie przywdziewała do wyjścia na wieś lub na jarmark serdaczek z rękawami. Mężatki okrywały głowę w święta czepcem, a na barki zarzucały łoktuszką; nogi odziewały w buty z miękkimi cholewami. Codzienny strój dziewcząt nie różnił się od stroju mężatek; nie nosiły tylko czepców, lecz zawiązywały na głowach tanie chusteczki nabyte w sklepie. Do kościoła szły z od­ krytą głową. 30 �Od początku X X w. zachodziły coraz większe zmiany w zagórzańskim stroju kobiecym. Zarzucono czepce i łoktuszki, tylko stare kobiety nosiły jeszcze łoktuszki i buty z chole­ wami, młode zaś kobiety zaczęły nosić sznurowane trzewiki. Coraz częściej wkładano wełniane lub bawełniane chustki produkcji fabrycznej, a spódnice, katanki i gorsety szyto z materiałów kupnych. Po I wojnie proces przemian przybrał szybsze tempo, a strój młodszej generacji kobiet upodobnił się do miejskiego. Nieco dłużej zachowały się pewne elementy tradycyjnego ubioru w stroju weselnym. W Mszanie Dolnej panna młoda wdziewała do ślubu co najmniej 4 spódnice, każda w cztery bryty, a najparadniejszą spódnicę bengalową na wierzch. Spódnica ta była w pasie mar­ szczona, podszyta u dołu listwą z tęższego płótna, szeroką na 25 cm. Spódnica była pra­ sowana w kanty. Taka spódnica czyli „fartuch" była przechowywana w skrzyni, złożona przez pół, tak że po wdzianiu zachowywała pierwotne kanty. Do stroju ślubnego należała koszula z haftowanym kołnierzem i mankietami, na którą wkładano gorset. Na barki zarzucała panna młoda przejrzysty rąbek bengalowiy, a biedniejsze z braku rąbka otulały się chustką czepcową, którą z tego powodu nazywają do dziś jeszcze rąbkiem. Włosy sple­ cione w jeden lub dwa warkocze, przystrajano „gierlandą" ze sztucznych białych kwia­ tów. Na szyi wiązano sznury korali, a na nogi wkładano buty z miękkimi cholewami. W Kasinie W. przed 30-ma laty panna młoda wkładała do ślubu wełnianą spódnicę koloru kremowego, bluzeczkę i korale, na głowę — wianek mirtowy. W Jurkowie, gdzie gorsety nawet przed I wojną nie były używane, wkładano do ślubu zamiast gorsetu białą wizytką, t j . rodzaj bluzki. R o z d z i a ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO Koszula Koszule kobiece w X I X w. miały krój p o n c h o p o d ł u ż n e g o , szyte były z lnia­ nego, samodziałowego płótna. Kawałek płótna składano w poprzek, wycinano okrągły otwór, a przedni płat rozcinano niezbyt głęboko. Taka koszula kobieca zawsze była krótka, nie miała kołnierza, a nieraz brakowało jej i oszywki. Na barkach były naszyte przy­ kłady, t j . fałszywe przyramki, pod pachami wstawiano kwadratowe ćwikle, a pod oszywkę serca; w ten sposób kobiece koszule niczym nie wyróżniały się od koszul męskich. U naj­ dawniejszych koszul rękawy były długie, później zaczęto je skracać do połowy przedra­ mienia lub do łokcia. Oszywki u rękawów zapinano na guziczki lub wiązano tasiemką, a nawet kawałkiem sznurka. Ryc. 29. Kobieca koszula z koń­ ca XIX w. A — przód, B — tył, C — części kroju: d —płat przedni i tylny, e — rękaw, f— mankiet, g — rękaw, zeszyty, widziany z góry, h — przyramek, hi — żabka, i — kołnie­ rzyk. Własność Marii Stróżak. Niedźwiedź, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Szt. Ludowej, 1956. Podziałka 1 : 30. Odświętne koszule były szyte z cienkiego, lnianego płótna, domowego wyrobu i różniły się od koszul roboczych tylko przyozdobieniem. Główną ozdobą koszuli odświętnej był szeroki kołnierz, bardziej lub mniej zahaftowany. Na jednym z dotąd przechowywanych 31 �eksponatów widać angielski haft (ryc. 32). Pospolitym haftem była tzw. robótka (ryc. 31). Wzdłuż przecięcia na piersiach, które zamykało się uwrociem, tj. krótką poprzeczną listewką, biegła listewka zdobiona robótkami, t j . płaskim haftem. Dość szerokie rękawy zakończone oszyweczkami zaopatrzonymi krajem w ząbki były zapinane na dwa guziczki. Wokół oszywek u rękawów i u szyi przyszywano kupne krezki. Zbiory pod szyją były chwytane igłą (połowa zbioru ma 4 nitki płótna). Ryc. 30. Kobieca koszula do stroju weselnego z 1904 r. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przed­ ni i tylny (poncho), e — rę­ kaw, i — mankiet, g — podpasze, h, h — części pseudo przyramka, i — przód, koł­ nierzyk i mankiety zdobione drobnym białym haftem. Własność Franciszki Karpierz. Mszana Górna, pow. Limanowa. Ze zbiorów Se­ kcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Ludowej, 1956. Podziałka 1 : 30. x Zdobiny na kobiecych i męskich koszulach były zawsze wykonane białymi nićmi, choć w odleglejszej przeszłości, tj. w XVII w., kobiety na tym terenie haftowały koszule nićmi jedwabnymi . Wszelako ustna tradycja nie potwierdza mody kolorowego wyszycia. Krój koszuli z karczkiem został wprowadzony przed I wojną, a przyjął się powszechnie w latach międzywojennych. Kobiety kliszczackie — według anonima — szyły sobie koszule z grubego, zgrzebnego płótna. Na tym terenie był zwyczaj wdziewania na święta dwu koszul: pod spód grubą, na wierzch ozdobniejszą z haftowanym kołnierzem i przodami. Kołnierz i rękawy zapi­ nano na guziczki. Dzieciom do lat 6-ciu, a niekiedy nawet i dłużej za cały ubiór służyła długa koszula. 24 Ryc. 31. Haft na przodzie koszuli kobiecej sprzed 1914. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 32 �Spódnice Współczesna spódnica noszona powszechnie przez Zagórzanki jest rezultatem powol­ nego rozwoju, którego dawniejsze etapy są mało uchwytne i dopiero na podstawie źródeł pisanych w X V I I I w. dowiadujemy się pewnych szczegółów. Mówią one o fartuchach przedsobnich i zasobnich kobiet wiejskich, przez które rozumie się okrycie w rodzaju zapa­ sek, przypasanych z przodu i z tyłu. Spełniały one w owych czasach to zadanie, które speł­ nia obecnie spódnica . Ten sposób okrycia zostawił ślad w sposobie szycia spódnic z ma25 Ryc. 32. Koszula kobieca. A — przód, B — tył, C części kroju: d, d — podołek, f — części karczka, g — rękaw, h — mankiet, i — kołnierzyk. Wła­ sność Anny Widziszowej. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Ba­ dań Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. x teriału kombinowanego, praktykowanym w I I poł. X I X w. we wsiach zagórzańskich. Kobiety szyły tu spódnice do roboty częściowo z domowego płótna, długie sięgające do pięt. Jeżeli spódnica z materiału fabrycznego miała mieć 5 półek, to piątą półkę wsta­ wiano z domowego płótna i wszywano do oszywki z przodu. Ta przednia część była krótsza 0 8—10 cm; zakrywała ją kobieta zapaską o 2—3 brytach. Postępowano niekiedy i odwrot­ nie, spódnice z domowego płótna w 4 półki uzupełniano z tyłu jedną półką szytą z koloro­ wego kupnego materiału. Jeżeli z przodu przypasywała kobieta zapaskę z takiego samego materiału co tylna półka, całość wyglądała tak, jak gdyby spódnica była wykonana w ca­ łości z materiału fabrycznego. Lniana półka wstawiana z przodu nazywała się przodnik. Pierwotnie zagórzański strój kobiecy był cały płócienny, atoli w źródłach z X V I I I 1 pocz. X I X w. jest mowa o spódnicach „tercynalowych", „kałamajkowych", „kamloto- Ryc. 33. Haft na tiulowej chustce z końca XIX w. Okolice Mszany Dolnej. Fot. R. Reinfuss, 1950. 3 Strój Zagórzan �wych", „dymowych", adamaszkowych i o „bawełniczkach". Były to stroje bogatych chło­ pek. Noszono również spódnice „tybetowe". Spódnicę taką z kwiatami na czarnym tle przechowywała Anna Dudzik z Łostówki. Według tradycji z końcem X I X w. ulubiony był kolor różowy; w jaskrawych kolorach były rozmiłowane szczególnie lubomierzanki. Zofia Kołodziej z Łostówki licząca obecnie ok. 78 lat, podaje, że kobiety wiejskie naśla­ dujące modę szlachcianek lub mieszczanek ubierały się w spódnice z obręczami, na wzór krynolin. Wiadomość tę należy odnieść do początków X I X w. Jednakże ogół kobiet ubie­ rał się w spódnice z domowego płótna, czyli w tzw. fartuchy. O takich fartuchach wspo­ mina również anonimowy pisarz w swoim pamiętniku podróży. Ponieważ jednak białe fartuchy łatwo się brudziły, zaczęto je farbować. Zwyczaj farbowania jest dość dawny. Z 1818 r. pochodzi wiadomość z Łętowego o spódnicach płótnianych, kolorowych ; nie mogło to być nic innego jak farbownice. Do farbiarni posyłano już to płótno, już to gotowe spódnice, które farbowano na całej powierzchni na kolor czarny, granatowy lub niebieski. Niekiedy powstawał narzut z kwiatków różnej wielkości lub dołem szlaczek zw. koruną lub galonem. Farbownica szyta z jednego kawałka płótna bez półek nazywała się „spód­ nicą całkowitą". Kobiety farbowały sobie także spódnice w domu, tylko bez kwiatków i szlaczków. Po takich spódnicach przyszła moda na spódnice drukowane, czyli durkowane fabrycznego pochodzenia, ale te nosiły tylko bogate gaździny. Ówczesne spódnice zwłaszcza odświętne były szerokie, szyte z 6—7-miu półek. Na takie spódnice wychodziło 10 i więcej łokci materiału. Dołem spódnica miała szeroką listwę z tańszej tkaniny, dochodzącą niekiedy do h m szerokości. W ten sposób (nakrochma­ lona) spódnica była dołem usztywniona. Na spódnicach wykonywano zakładki, naszywano tasiemki, zwane siutasiem. Kraj spódnic ostrych, t j . wełnianych obszyty był szczoteczką dla ochrony, a kraj fartuchów, sznurkiem. Wśród spódnic osobne miejsce zajmuje odświętny fartuch. Była to spódnica z bardzo cienkiego płótna lnianego, często z bengalu, tiulu, haftowana, przeznaczona na wierzch. Wdziewano ją tylko do kościoła lub na święta, zabawy, wesela i chrzciny. Fartuch bywał ozdobiony kolorową wstążeczką przeciągniętą przez obrobione dziurki wzdłuż dol­ nego brzegu. Gdy ostatecznie zapanowały spódnice z materiałów fabrycznych, Zagórzanki wkładały haftowany fartuch pod wierzchnią, najparadniejszą spódnicę. Far­ tuchy białe z grubego płótna na codzień wkładano bezpośrednio na ciało. W latach międzywojennych szyto spódnice z całego kawałka płótna, tzw. „spódnice całkowite". W źródłach pisanych znachodzą się nieliczne wzmianki o spódnicach całkowi­ tych. Najdawniejsza pochodzi z 1802 r. W inwentarzu po Michale Cieśli z Podobina jedną 26 l Ryc. 34. Gorset sprzed 1914 r., z czarnego aksamitu, dekoracja srebrny szych, słomka. Pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 34 �pozycję zajmuje spódnica całkowita. Spódnice takie były łatwe do uszycia, a jeżełi nie były farbowane, służyły pod spódnicę drukowaną. Przeważnie jednak w latach między­ wojennych góralki nabywały gotowe spódnice i gorsety w Górze Sw. Jana i po koniecznej przeróbce nosiły takie spódnice lachowskiego pochodzenia. Obecnie przeważnie noszą ko­ biety spódnice z 4—6-ciu półek, a młodsze noszą spódnice znacznie węższe i krótsze. Zapaski Uzupełnieniem stroju kobiecego zarówno odświętnego jak i codziennego była zapaska. Zapaski na codzień szyły kobiety z taniego materiału fabrycznego — tzw. „zapaski corne" — albo z płótna domowego, niekiedy zgrzebnego. Jako część stroju odświętnego musiała być zapaska uszyta z materiału kosztowniejszego i ozdobiona koronką lub krepinką. W zapiskach z I poł. X I X w. znajdują się częste wzmianki o zapaskach „cycowych" i płóciennych zdobionych koronkami, „krożalkami". W I I poł. X I X w. noszono zapaski bengalowe zdobione ręcznym haftem. Ok. 1880—90 r. były modne różowe zapaski ozdo­ bione krepinką lub cyrką, noszono też zapaski tiulowe, muślinowe i batystowe, a w X X w. także alpagowe z ręcznym haftem w kolorze czarnym, niekiedy różnokolorowym. Na zapaskę zużywano przeważnie 2 bryty płótna. Zapaska była krótsza od spódnicy. Niekiedy zapaska spełniała rolę peleryny; w drogę na jarmark zarzucała ją kobieta na plecy, a troki wiązała pod brodą. Staniki i gorsety Na codzień wkładała kobieta na koszulę stanik z płótna domowego. Krojem zbliżał się stanik do gorsetu, składał się z trzech płatów, miał głębokie wycięcie z przodu i zapinał się na guziczki domowej roboty. Niekiedy tylny płat podszywały kobiety pod bluzkę, płaty przednie zostawały wolne. Po wdzianiu zapinano wpierw stanik, potem bluzkę. Takie staniki zszyte z bluzką noszą jeszcze dość powszechnie starsze gospodynie. Stanik ręka­ wów nie posiadał. W I I poł. X I X w. były pospolite gorsety z atłasu malowanego w kwiaty. Taki materiał mógł być w kolorze czarnym, niebieskim, granatowym i czerwonym. Niekiedy używano aksamitu. Stare kobiety podają, że gorsety z atłasu w kwiaty miały zamiast kaletek falbanki dł. 3—4 cm. Najstarsze gorsety były szyte ze satyny czerwonego koloru z fabrycz­ nymi kwiatami, a pod koniec X I X w. noszono adamaszkowe gorsety koloru cielistego z wytłaczanymi kwiatami i drobnymi, gęstymi kaletkami. Tradycja podaje, że w 1860—80 r. noszono gorsety z tybetu w kolorze czarnym, granatowym lub czerwonym, wyszywane Ryc. 31. Gorset z czarnego aksamitu, dekoracja szych, cekiny. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 35 �krepinką. Pod koniec X I X w. zdobiono gorsety szychem (ryc. 34, 35), a późniejsza moda wprowadziła zdobienie szelążkami i koralikami. Obecnie noszą kobiety gorsety z czarnego lub rzadziej, liliowego aksamitu. Gorset składa się z 3-ch płatów, lecz w dawnych czasach płat tylny był łączony z przednimi nie przez zeszycie, lecz według wiarogodnej relacji kobiet, przez związanie za pomocą wstążeczek, jak to się i dziś jeszcze robi z gorsecikami dla małych dziewcząt. U dawnych gorsetów były drobne kaletki nie zachodzące na siebie, ale od 40 lat wykonuje się kaletki większe, nakłada się je brzegami i zdobi. Między Mszaną Dolną a Porębą Wielką można zauważyć różnice w zdobieniu gorsetu; w Porębie W. i innych wsiach podgorczańskich ulubionym motywem jest oset, z koralików zielonych, białych, żółtych (ryc. 40). W Mszanie D. zdobi się gorsety w stylizowane kwiaty i „latoróżki". W Rabie Niżnej noszą dziewczęta gorsety z przeładowanymi ozdobami w postaci wielkich ostów i kaletek wielkości dłoni. Sukienki Sukienka, t j . wierzchnie okrycie szlachcianek i mieszczanek, przeszła wcześniej do ludu, a na góralszczyźnie podgorczańskiej była noszona już w X V I I w. . Suknia, zw. w póź­ niejszych źródłach sukienką lub szubą, była modnym i zbytkownym odzieniem bogatych dziewcząt i kobiet do połowy X I X w. O sukienkach jest często mowa w kontraktach ślub­ nych, testamentach i spisach spadkowych. Czytamy więc o sukienkach czerwonych z fu­ trem, o karmazynowych z nowymi lisami, o granatowych i zielonych sukienkach z baran­ kami. Starsze kobiety informują o sukienkach i szubach swoich babek i prababek. Ewa Skowronek, urodź, w 1875 r. w Kasinie W., podaje, że szuba była odzieniem na święta z czarnego sukna, podbita czerwoną lub zieloną podszewką, sięgała do kostek. Wokół szyi był wykładany kołnierz, a z tyłu na wysokości bioder „zbiory" zapinane na jeden rząd guzików. Taką szubę noszono jeszcze w 1885 r. Istnieje również tradycja szuby bez fałdów, szytej z czerwonego sukna, podbitej barankiem, zapinanej na piersiach na klamry. Szuba jak i sukienka była strojem kosztownym, sukienka dostatniejszym, a szuba skromniej­ szym. Wiekowe wieśniaczki pamiętają szuby z białej skóry, jak serdaki nie pokryte suk­ nem, w pasie wcinane z jednym fałdem w tyle. Przód i rękawy takiej szuby były bardzo bogato zdobione. Na osobną wzmiankę zasługuje relacja chłopa ze Słomki, który podał, że odmianę tego stroju stanowiły sukienki z peleryną sięgającą do łokci . Gdy moda się zmieniła, sukienki poprzerabiano. Na góralszczyźnie kliszczackiej ok. 1860 r. noszono jesz­ cze szuby od święta, szczególnie w porze zimowej, było to bowiem okrycie podbite futerkiem, a więc ciepłe. 27 28 Ryc. 36. Gorset sprzed 1914 r. z jedwabiu drukowanego. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 36 Łoktuszki, rąbki, r a ń t u c h y J. Łepkowski i K. Jerzmanowski, któ­ rzy w 1849 r. przejeżdżali przez Mszanę, zauważyli kobiety odziane w białą płachtą. Biała płachta to łoktuszka. Lud rozróżnia między łoktuszka a łoktuszą. Łoktusza bo­ wiem to prześcieradło ze zgrzebnego płótna lnianego, służące do zaścielania łóżka. Łoktuszka był to płat z cienkiego, lnia­ nego płótna dług. 4 łokci, a szer. 3,5 łokcia. Ponieważ płótno samodziałowe jest wąskie, zszywano dwa kawałki. Łoktuszkę nakła­ dała kobieta na plecy złożoną wzdłuż, r j > a końce jej przytrzymywała na przodzie ręką. Jedyną ozdobą łoktuszki była me- �reżka zw. zwykle cyrką, rzadziej siatką. W po­ rze zimowej wdziewała kobieta pod łoktuszkę serdaczek z rękawami. W okresie gdy nie były znane żelazka do prasowania t j . na po­ czątku XIX w., kobiety nacierały łoktuszkę dla połysku gotowanym kartoflem, a potem gładziły szklanym maglownikiem. Oprócz łoktuszek służyły kobietom za okrycie tzw. obrusy, czyli łoktuszki z płótna tkanego w białe desenie . O obrusach są wzmianki w dokumentach dotyczących wy­ prawy ślubnej gospodarskich córek. Tradycja utrzymuje, że takie wzorzyste płótna wyra­ biano w Kasince M. Z końcem X I X w. ko­ biety zarzuciły łoktuszki i obrusy, a na ich miejsce weszły w modę wełniane i baweł­ niane chusty fabrycznego pochodzenia. Do ślubnego stroju używano jako wierzch­ niego okrycia rąbków. Kobieta okrywała rąb­ kiem ramiona, gdy wypadło jej wystąpić w uroczystym stroju. O rąbkach są dość częste wzmianki w spisach mas spadkowych. Są to rąbki płócienne, z koronkami, a z tra­ Ryc. 37. Mężatka w stroju odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1950. dycji wiadomo, że były noszone rąbki z bengalu, batystu, tiulu, muślinu, lnianego płótna, a nawet perkalu. Cenione były bengalowe rąbki ażurowe, które nie zasłaniały gorsetu i wstążek. Rąbek był to prostokątny płat białego materiału dł. 2 m, szer. 80 cm, który kobieta zarzucała na barki, a końce zgarniała do ręki. Niekiedy zamiast rąbka używano „chustki czepcowej", przez którą do dziś rozumieją rąbek. Brzegi rąbka zdobiły koronki lub siatka. Odosobnioną informację podał Piotr Masłowiec z Raby Niżnej, urodź, w 1880 r., który wyjaśnił, że: „rąbki zakładały kobiety na głowę, tak jak zakonnice", lecz wypowiedź ta odnosi się prawdopodobnie do rańtucha, którego nazwa wśród ludu zaginęła. Rańtuch był pokrewny łoktuszce i rąbkowi, ą termin ten znajduje potwierdzenie w licznych spisach mienia ruchomego, choć obecnie jest on obcy. Na całym badanym obszarze tylko dwie kobiety twierdziły, że rańtuch jest to rąbek. Rańtuch był sporządzony z bardzo cienkiego płótna domowej roboty takiej długości, by po śmierci gospodyni mógł służyć do okrycia trumny, a także mensy ołtarzowej. Rań­ tuch służył jako okrycie pleców, nie posiadał wyszyć, jedynie przed okryciem trumny przyszywano doń z jednej strony kilkucalowy haft . W Porębie W. i Mszanie D. był rańtuch okryciem odświętnym kobiet i stanowił część osobną obok łoktuszki, rąbka i chustki czepcowej . Przy tej sposobności warto zaznaczyć, że 10-letnim dzieciom, mającym paść bydło, nakładano na wypadek chłodu płachtę, tzw. paruche, służącą normalnie do zaścielania łóżek. Węższy koniec płachty zakładano dziecku na głowie i wiązano na węzeł z tyłu. Płachtę obwijano wokół szyi i wiązano na piersiach. Skutkiem podwinięcia drugiego końca paruchy do góry tworzyła się dołem kobiałka, do której można było włożyć bądź jaki przedmiot, np. chleb. Nazywało się to opasterczyć chłopca lub dziewczynę. Zwyczaj ten po I wojnie został zaniechany i tylko ubogie dzieci chodziły tak odziane po śmigórzcie, tj. w okresie Świąt Wielkanocnych. 2<J 30 31 37 �Chusty Oprócz łoktuszek kobiety zagórzańskie nosiły w X I X w. dla okrycia pleców wełniane chusty . Pod koniec X I X w. w następstwie wzrastającego dobrobytu zaczęły napływać na wieś wełniane i ba­ wełniane chusty fabrycznego pochodze­ nia, które wyparły płócienne łoktuszki. Spośród licznych gatunków chust utrzy­ mały się dłużej tzw. „kocówki", t j . chusty wełniane w wielkie kraty na tle popie­ latym, ciemnozielonym, granatowym i in­ nym, zakończone frędzlami. Chusty takie wyszły z mody po I wojnie, choć spora­ dycznie można jeszcze zobaczyć starszą kobietę okrytą w kocówkę. Po kocówkach zapanowały „burdyski" zw. w handlu >,luizami". Były to chustki wełniane, „tureckie", z fantazyjnym rysunkiem wy­ konanym techniką tkacką. Burdyski były bardzo kosztowne, a cena takiej chustki równała się cenie jednej krowy. Wyszły z mody zupełnie. Na lato służyły „tybetki", tj. chustki wełniane z wyborowego materiału, oz­ dobne w kolorowe kwiaty rzucane na białe, bordowe lub inne tło. Chustki takie były przetykane jedwabiem w wąskie prążki. Tybetki były wytworne i trwałe, przed nową modą poprzerabiały je ko­ Ryc 38. Biały haft na chustce tiulowej z końca XIX w. biety na spódniczki dla małych dziew­ Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss,, 1950. czynek. Natomiast chustki tureckie, kraciaste, zdobne w jaskrawe pasy nie były znane w regionie zagórzańskim, a ci którzy pielgrzymowali na Kalwarię, twierdzą, że najwięcej kobiet odzianych w chustki tureckie przychodziło z Krakowa. Niemniej kosztowne od burdysek i tybetek były chustki barankowe, grube, wełniane koloru czarnego, będące doskonałym okryciem zimowym. Chustki barankowe już nie są noszone, choć bogatsze gospodynie pieczołowicie je przechowują. W ostatnich czasach chustki takie pojawiają się znowu na jarmarkach. Do przyodziewy kobiecej sprzed I wojny należały „kaźmierki", t j . lekkie chustki weł­ niane z frędzlami koloru czarnego. Obecnie zdarza się jeszcze, że bogate gospodynie nakła­ dają kaźmierki na ramiona. Jest to odzież starszych kobiet od święta. Najlichszy gatunek chusty na plecy, wyrabianej z bawełnianych nici dla dzieci do szkoły, stanowią „nicianki". Nicianki wyszły z użycia po I wojnie. Po I wojnie rozpowszechniły się chustki „półletnie", t j . wełniane w kolorze szarym, popielatym, drapowym z nadrukowanymi pasami szer. 12 cm. W handlu dzieliły się na kilka gatunków, które określano terminami: „krakowianka", „warszawianka", „łodzian­ ka", „polonia". Starsze kobiety dotąd chętnie się nimi okrywają. Zagórzanki nosiły chusty złożone na krzyż, obecnie składają chustki na pół i zarzucają na ramiona, sposób nosze­ nia na krzyż zachował się na Podhalu (ryc. 39). 32 38 �Ryc. 39. Kobiety we współczesnych ubiorach odświętnych. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Obuwie Zagórzanki nosiły podobnie jak mężczyźni kierpce ze skóry wołowej lub cielęcej. Wkła­ dały je na nogi owinięte onuckami i przywiązywały rzemykami lub powrózkami. Po domu nosiły kierpce płotcane, t j . sporządzone z kawałka sukna wyciętego ze starej hazuki lub spodni. Uszycie ich nie było trudne. Kierpce płotcane musiały być podszyte skórą lub kawałkiem sukna. Takie kierpce nosiły i dzieci. Do odświętnego stroju kobiecego należały buty, o których są wzmianki w dokumentach z 1817 r. W X I X w. kobiety nosiły powszechnie buty z miękkimi cholewami robione na jedną nogę; w terminologii szewskiej miały one nazwę butów „na przeżucie". Buty takie mniej się zużywały. Po butach z cholewami, t j . pod koniec X I X w., pojawiły się kamaszki z gumami w cho­ lewkach i trzewiki sznurowane na wysokich obcasach, podkutych mosiężnymi podkówkami. Do butów i trzewików wkładano nogę owiniętą w onuckę. Pończochy pojawiły się krótko przed I wojną. Współcześnie kobiety nie noszą na codzień kierpców, a do kościoła noszą sznurowane trzewiki. Młode nakładają półbuciki. Uczesanie i ubiór głowy Zagórzanki rozczesywały włosy na boki zostawiając środkiem przedział; taką fryzurę nazywano włosami ozprosconymi; zaczesywanie włosów wprost ku tyłowi było uważane za przesadę. W poł. X I X w., jak twierdzą sędziwe informatorki, kobiety plotły dwa war­ kocze, które zwisały swobodnie na plecach. Gdy w modę weszły szpilki zw. iglicami, zwi­ jano warkocze w tyle głowy w ósemkę lub wiązano je „w koszyczek" przy pomocy lada 39 �jakiego strzępka. Zakładanie warkocza w kół­ ko na tyle głowy uważano za naśladowanie mody miejskiej. Tradycja podaje, że dziew­ częta nie pielęgnowały specjalnie włosów. Zamożniejsze gospodynie okrywały głowy chusteczkami jedwabnymi, półjedwabnymi i tybetowymi, a po domu używały tanich chustek perkalowych. Ubogie kobiety sporzą­ dzały sobie same lada jakie chustki na głowę. Wiązano je pod brodą, a niekiedy z tyłu na szyi, np. w polu przy żęciu zboża. Stare kobiety podają, że pod koniec XIX w. „było w użyciu homełko". Była to obrączka z drewnianego pręta lub drutu o średnicy 15 cm, którą kobieta zakładała na głowę pod włosami. Homełko obejmowało część głowy od połowy ciemienia do połowy potylicy; aby jego obwód uwydatnić, obwijała je kobieta szmatkami. Na fryzurze uformo­ wanej w ten sposób zawiązywała chusteczkę, która przy pomocy homełka podnosiła nieco sylwetkę głowy. Szczegół ten dodawał kobie­ cie — według ówczesnego smaku — powabu. Integralną część uroczystego stroju mężatki stanowił czepiec. Chustki czepcowe nazywa­ ne są w zapiskach związkami, choć termin ten Ryc. 40. Dziewczyna w tradycyjnym stroju od­ nie jest używany obecnie. Jest to termin pod­ świętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyhalański', który oznaczał długie, do ręcznika szomirski, 1953. podobne płótno z wyszyciami na końcach, słu­ żące do czepienia kobiet . U Zagórzan istnieje termin „wywiązać głowę", który oznacza oczepiny. Chustki czepcowe, zw. również czepcami, sporządzano z bardzo cienkiego i deli­ katnego płótna lub z tiulu, weby, szyfonu. Oddawano je do haftowania miejscowym hafciarkom. Chustki tiulowe posyłano do Makowa. Gotowe chustki czepcowe z haftem ma­ szynowym były do nabycia w handlu. Haft na czepcach wykonywano białymi nićmi, główny ornament na tyle głowy przedstawiał kwiat lub zespół form roślinnych. Boki upięk­ szał szlak z gwiazdek i kwiatów. Obecnie tylko starsze kobiety umieją wiązać chustki czepcowe. Czepiec okrywał głowę mężatki w czasie wesela i odtąd należał stale do jej stroju uroczystego, obrzędowego. Obecnie owija się nim niemowlęta do chrztu. 33 Tradycja głosi, że dawniej wiązano czepiec zmarłej kobiecie; zwyczaj ten był prakty­ kowany do niedawna w Jurkowie. Korale i krajki W dawnych zapiskach korale są często wymieniane jako część uposażenia dziewczyny. Korale nizano na nitki, t j . wojki . Kosztowne korale nizano na struny skrzypcowe. Na dolnej wojce był przywiązany hanysek, t j . wisiorek, medalik lub moneta, a nierzadko i' wojskowe ordery austriackie. Obecnie korale są mniej noszone, a jako ozdoba zastępcza przyjęły się szklane pe­ rełki. Prawdziwe korale noszą obecnie tylko do czarnej sukienki, choć starsze kobiety noszą je jeszcze po dawnemu . Dawny strój uzupełniała krajka. Wyraz ten jest już obecnie na wsi nieznany i led­ wie kilka starszych kobiet słyszało o krajce od swych matek. W inwentarzach spotykamy 34 40 �kilkakrotnie krajką i na podstawie tych da­ nych możemy wnioskować, że zagórzańskie kobiety przepasywały się w talii do stroju odświętnego krajką. Wyraz krajka niezrozumiały obecnie w mowie potocznej przetrwał w weselnej piosence: „Cyjaz to dziewcyna w tyj cyrwonej krajce, drobniusieńko postępuje ..." (Łostówka) Ryc. 41. Dziewczyna w stroju odświętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY W okresie gospodarki samowystarczalnej każde gospodarstwo musiało mieć znaczny zapas płótna na bieliznę osobistą i pościelową, lecz tkactwo domowe nie było równo­ miernie postawione we wsiach zagórzańskich. Choć tkacza nie brakowało w żadnej wsi, to ogół gospodyń oddawał przędzę knapom w Rabce i Kasince Małej. W tej to wsi wpoł. XIX w. stał w każdej chałupie warsztat tkacki, a płótna na nich tkane miały szeroką sławę; przewyższały one szerokością płótna rabczańskie (szer. 75 cm). Tradycja podaje, że niektórzy tkacze pracowali na warsztatach wielonicielnicowych i wyrabiali płótno w desenie, czyli tzw. obrusy. Rodzina Żądłów w Łopusznej k. Kasinki szczyciła się sław­ nym tkaczem, nazwiskiem Antoni Żądło, który w I I poł. XIX w. wyrabiał deseniowe płótno tak trwałe i piękne, że miało zbyt aż za Wisłę. Szyciem trudniły się biedniejsze kobiety i komornice; szyły w rękach nićmi kręco­ nymi w domu, żeby nie wydawać pieniędzy na kupno nici fabrycznych. Za pracę otrzy­ mywały zapłatę w pieniądzach lub w produktach. Z samodziałowego płótna, jeżeli było dostatecznie szerokie i gęste, szyto spódnice. Płótno do farbowania oddawano do farbiarni Horowitza i Herbsta w Rabce . Według tradycji Horowitz objeżdżał jarmarki na własnym wozie, przyjmował płótna i gotowe fartuchy do farbowania. Płótno farbo­ wano na kolor czarny lub granatowy z białym wzorkiem lub bladoróżowymi kwiatusz­ kami. Farbiarnie rabczańskie farbowały w sposób dość trwały, tak że kolory w praniu się nie ścierały ani nie pełzły. 35 W I I poł. X I X w. napłynęły do wsi góralskiej wyroby przemysłu włókienniczego, głównie czeskie i wiedeńskie, a między nimi szczególną wziętość miał tybet i kaszmir. 41 �Spódnice z tybetu noszą i dziś jeszcze niektóre kobiety, spódnice kaszmirowe są już rzadkością. Odświętne koszule męskie i kobiece, fartuchy i zapaski haftowały miejscowe hafciarki zw. „wyszywaczkami". Najbardziej znanymi były: Zofia Cieluchowa z Niedźwiedzia, zmarła przed 1914 r., Julia Chudomiętowa z Witowa, Anastazja Janas z Mszany Dol­ nej (zm. w 1930 r.), Franciszka Stożek zw. Kantusiową (zm. w 1937 r.), i Franciszka Nawieśniak, pracująca bez pomocy tamborka (?m. przed 1915 r.). Obecnie najbardziej znaną i cenioną jest Katarzyna Kącik z Koniny. Ryc. 42. Narzędzia do wy­ prawiania skóry i filcu, a — skąpa do oczyszczania, b — deszczulka do wykonywania rękawic, c — mała skąpa, d, e — narzędzia do wyrobu kitasów, i — gręplówka zw. fachpongą służącą do roz­ trząsania wełny na puch, fi — oprawa drewniana, f — struna z jelita, g — karbowane narzędzie do puszczania struny w ruch, h — garbunek, i piony. Rys. Seb. Flizak 1953. Podziałka: a — 1 :18, b — 1 : 24, c — d — 1 : 6, f — i — 1 : 30. 2 Materiały odzieżowe, t j . chustki, tybet, kaszmir na spódnice, aksamit na gorsety ku­ powały kobiety u handlarzy na jarmarkach, bądź w sklepach w Mszanie Dolnej i Nie­ dźwiedziu lub dalej za granicą regionu w Myślenicach i Nowym Targu. Kupcy naby­ wali swoje towary w wielkich magazynach w Krakowie, ale tradycja mówi, że najlepsze wyroby przychodziły z Czech. Handlem jarmarcznym trudnili się Żydzi i handlarze chłopskiego pochodzenia z Nowego Targu, Rabki i Makowa. Hazuki i baje sporządzano z sukna samodziałowego z czarnych owiec. Miało ono tę wadę, że po latach rudziało. Z białego sukna szyto przede wszystkim spodnie, rzadziej hazuki. W Porębie W., Niedźwiedziu, Mszanie Górnej i Kasince dla chłopców i służby szyto hazuki z białego sukna, które było materiałem tańszym. W Gruszowcu i Jurkowie a częściowo w Kasinie W. i zagórzańskich wsiach peryferycznych szyto z białego sukna sukmany i spodnie, ale tkano też i sukno „siwe". Na spodnie oprócz samodziałów uży­ wano także fabrycznego sukna wyższej jakości, które w potocznej mowie nazywano „ma­ szynowym" a niekiedy suknem „kromskim" i tak występuje ono w źródłach pisanych. Rozróżniano trzy gatunki tego sukna, a ponieważ było ono szersze niż samodział, przeto przy krojeniu spodni zbyteczne były kliny. Takie sukno wyrabiano przed I wojną w No­ wym Targu, lecz właściwą jego ojczyzną jest Słowacja. Handlarze przywozili je do Mszany Dolnej, Niedźwiedzia na jarmarki ze Spiszą i Nowego Targu (do 1930 r.). Sukno „kromskie" było znacznie droższe od zwykłego, a miało i tę właściwość, że bar­ dzo się kurczyło. Aby temu zapobiec skrapiał je krawiec po skrojeniu materiału wodą 42 �i zawijał w płótno. W latach międzywojennych wyrabiano sukno z wełny białych raso­ wych owiec, które miękkością i połyskiem górowało nad suknem z wełny owiec nieraso­ wych. Do zdobienia hazuk u spodni używali krawcy włóczki i „stamentu"; użycie włóczki poświadczone jest w dokumencie z Lubomierza w 1808 r. Włóczka była z delikatnej przę­ dzy wełnianej zw. „kamgarn"; za najlepszą uchodziła włóczka z wełny „tybetyjskiej". Stament był materiałem pośledniejszym i tańszym, sporządzany z grubej wełny; sprze­ dawano go na tzw. „lalki". Lalka ważyła 10 dkg, a 1 dkg zawierał 10 pasm. Dla przy­ ozdobienia spodni z dwoma przyporami zużywał krawiec 15 dkg stamentu. Zaopatry­ wano się weń głównie w Porębie Wielkiej, Olszówce, Mszanie Dolnej i Nowym Targu, a gdy w handlu zabrakło stamentu, krawcy sami farbowali nici, choć ten materiał rychło płowiał. Drut mosiężny na haftki kupowano w sklepach. Zagórzanin nie kupował tasiemki do oszyweczki w sklepie, bo do chałupy przynosił mu domokrążca, t j . wędrowny handlarz, który zbierał szmaty. We wsiach zagórzańskich, które zachowały resztę stroju ludowego, jeszcze i dziś pra­ cują krawcy chłopscy; szyją spodnie, rzadziej baje, a hazuk już nikt nie zamawia. Naj­ bardziej znanym i cenionym krawcem jest Wincenty Nawieśniak w Mszanie Dolnej. Niewątpliwie krawcy wywierali wpływ na strój ludowy; niektórzy z nich jak np. Win­ centy Nawieśniak z Gronoszowej twierdzą, że inicjatywa nowych sposobów zdobienia wy­ chodziła od klientów a szczególnie od kawalerów, krawiec zaś stosował się do swoich odbiorców. Gdy po I wojnie domagano się bogatszych wyszyć i większego doboru ko­ lorów, W. Nawieśniak powiększył obwód serca pod przyporami i użył włóczki w 8-miu ko­ lorach. Wzór na serce upatrzył na malowidle ściennym w kościele. Wzdłuż lampasu wy­ szywał motywy roślinne w kolorze zie­ lonym. Ta innowacja zyskała mu szeroką sławę w odległych wsiach, jak Kamie­ nicy, Łącku i Tęczynie. Ulepszył on także krój spodni; zerwał z krojem tra­ dycyjnym stosującym nogawice „biczowate" (tj. krojone w prostych liniach z góry na dół), a wprowadził krój „klo­ szowy" i „oficerski" na wzór spodni miejskich. Jak długo strój ludowy utrzymywał się niezachwianie, tak długo rzemiosło krawieckie popłacało i w każdej wsi miało przynajmniej jednego przedsta­ wiciela. Byli też specjaliści; jedni umieli szyć piękne hazuki, inni celowali w kro­ jeniu i zdobieniu portek. Istniał też pe­ wien podział pracy; jeżeli znał dobrze krój krzyżowy, nie brał się do krojenia hazuki na sposób mszański. Krawcy re­ krutowali się z uboższej warstwy chłop­ stwa, choć każdy prawie miał chałupę i kawałek gruntu. Więksi krawcy mieli swoje warsztaty i trzymali uczniów. Wincenty Nawieśniak informuje, że na­ uka krawiectwa nie była trudna i trwała zazwyczaj przez dwie zimy. Mistrzowie Ryc. 43. Odmiana stroju podhalańskiego. Podobin, pobierali wynagrodzenie za pracę w piepow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. niądzach, lecz przyjmowano je również 43 �1 — a — najstarsza, e—g zdobiny zwane „krajce" przy lampasie, e —z XIX w., f — z lat 1920—39, g —zdobina w miejsce „krajca", h — zdobina na nogawicy, i—1 inne zdobiny, i — krokiewka rzadka, j — gęsta, k — ściebonka, 1 — haft gałązkowy. Rys. Sebastian Flizak, 1953. w innej formie, np. drzewo na opał lub zaoranie gruntu. Za uszycie hazuki liczyło się tyle, ile za jeden dzień orki parą koni. Wielu krawców prowadziło wędrowny tryb życia; wtedy krawiec był zapraszany przez gospodarzy do wykonania określonej roboty, po wykonaniu której przenosił się na inne miejsce. W krawieckiej robocie zaznaczała się indywidualność wykonawcy, tak że po ubiorze można było poznać, kto go szył. Takim typowym przedstawicielem krawców był Kasper Dydek z Mszany Dolnej (zm. 1910 r.), który całe życie pracował po chałupach. Źródła pisane z I poł. X I X w. podają nazwiska 2 krawców: Jakuba Wnęka z Mszany Górnej, oddanego w rekruty w 1805 r. i Jana Guzikowskiego z Niedźwiedzia z 1821 r. Z czasem chłopscy krawcy przestawili warsztaty na krawiectwo miejskie. Takim był Jakub Płoskonka w Słomce. Szył hazuki i białe portki dla chłopów, a kroju miejskiego nauczył się od swego czeladnika z Bydgoszczy. W latach międzywojennych Płoskonka pracował dla klienteli małomiasteczkowej. Położenie społeczno-gospodarcze dzielili z krawcami kuśnierze, rekrutujący się z drobnorolnego chłopstwa i uprawiający rzemiosło dziedzicznie. Żyjący dotąd kuśnierze, pro­ wadzący warsztaty jeszcze w latach międzywojennych są wnukami dawnych zagórzańskich kuśnierzy. Kuśnierze wyprawiali sami skóry na serdaki, serdaczki i kożuchy. Materiał zdobni­ czy jak „szeron" na zielone „okrączki" albo skórkę czerwoną sprowadzali kuśnierze w naj44 — �dawniejszych czasach z Budapesztu, a później kupowali je w Nowym Targu. Gdy w handlu zabrakło tych artykułów, zaczęli je sami produkować. „Oprymy" czyli opuszczki były do nabycia w Starym i Nowym Sączu, w Nowym Targu i Myślenicach, a handlarze sprowadzali je z Rumunii i Węgier. W X X w. w każdej niemal wsi pracował jeden kuśnierz, a w niektórych było ich kilku. Zazwyczaj byli to małorolni chłopi, którzy zajmowali się kuśnierstwem, żeby nie próżnować w zimie. W lecie kuśnierz był rolnikiem. Przechowała się wiadomość, że do wiosek zagórzańskich przybywali kuśnierze z Dobczyc, którzy łatali stare kożuchy, a za robotę otrzymywali jedzenie i niewielkie wynagrodzenie w gotówce. Po I wojnie już się jednak nie pojawiali. Współcześnie żyją jeszcze 4 kuśnierze, którzy tuż po I wojnie prowadzili warsztaty, lecz gdy brakło odbiorców warsztaty zamknęli. Był to Stanisław Bańka z Mszany Górnej, Michał Burdel z Mszany Dolnej, Michał Góralik w Słomce i Władysław Kotarba w Kasince M. Rzemiosła nauczyli się od swych ojców i dziadków. Antoni Góralik ojciec Michała pracował z trzema synami i przerabiał rocznie ok. 2.000 skór (zm. 1916 r.). Gdy po 1932 r. popyt na białe serdaczki ustał, a w modę weszły kurtki kupowane na jarmarkach, Michał Góralik zamknął warsztat. Najdłużej prowadził swoje rzemiosło Stanisław Bańka, który szył jeszcze w czasie okupacji serdaczki bez ozdób. W Niedźwiedziu miał warsztat kuśnierski stryj jego Jan Bańka, o którym wspomina z uznaniem Józef Pieniążek w pracy „O ginącym stroju ludowym" ogłoszonej w „Wier­ chach" w 1934 r. Skórę na kierpce kupowali chłopi od handlarzy na jarmarkach, ci zaś nabywali ją w garbarniach, których było kilka. W Limanowej były czynne dwie garbarnie produku­ jące skórę na kierpce i zelówki do butów, w Nowym Targu jedna, a w Zębrzycach — Ryc. 45. Zdobienie przyporów t.zw. wyszywką z kogutkiem. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. 45 �największa. Oprócz tego wielu chłopów trudniło się garbarstwem chałupniczym. Chłopi kupowali też chętnie skórę importowaną ze Spiszą, która przewyższała krajową dosko­ nałością wyprawy. Spiszacy przywozili na jarmarki pocięte kawałki skóry o wymiarach już ustalonych. Skóra taka czarna lub żółta była idealnie miękka i można było z niej uszyć kierpce nie tylko wygodne, ale pod względem formy doskonałe. Chłopi stwierdzają, że kierpce służyły dzień w dzień przez okres 7 miesięcy, a ze skóry spiskiej przez rok a nawet do 2-ch lat. Po I wojnie import skór ze Spiszą ustał. We wsi był co najmniej jeden specjalista do szycia kierpców. Kobiety i dzieci nosiły po domu w zimie kierpce „płotcane", tj. szyte z sukna, najczęściej z hazuki. Takie kierpce szył mąż żonie lub syn matce. W lecie wokół domu chodzono boso, ale w czasie żniw obuwano nogi w kierpce. Kierpce z gumy oponowej, w jakich teraz chłopi powszechnie chodzą, szyją specjaliści posługując się drutem do ściągania szwów. Buty mało kto nosił. W Mszanie D. był w I I poł. X I X w. tylko jeden szewc. Na jar­ marki wynosił dwie lub trzy pary butów zawieszonych na kiju przez ramię, ale często wracał z nimi do domu nie znalazłszy nabywcy. W Kasinie W. zapewniają, że modę no•szenia butów wprowadzili sezonowi robotnicy z Pesztu, Wiednia i innych miast. Na przełomie X I X i X X w. weszło jednak szewstwo w Mszanie D. w okres rozkwitu. Majster szewski Stanisław Miechorczyk zorganizował sobie taki warsztat, w którym jeden czeladnik mógł dziennie zrobić 12 par butów; miał bowiem odpowiednie maszyny, które nadawały warsztatowi charakter małej fabryczki. Skórę sprowadzał wagonami, a to­ war eksportował aż do Wiednia (zm. w 1917 r.). Buty karbowane, paradniejsze umiał wy­ rabiać tylko majster Sroga w Lubniu. W Kasinie W. przed I wojną dwóch braci Nowaków wyrabiało także buty karbo­ wane. Na przełomie X I X i X X w. istniały wytwórnie kapeluszy w Nowym Targu i Myśle­ nicach. W Nowym Targu pracuje dotąd trzech kapeluszników. Rzemiosło kapelusznicze istniało tu od bardzo dawna, wszelako osobnego cechu w Nowym Targu nie było. Rodzina Szymkiewiczów utrzymuje tradycję kapelusznictwa od 1800 r., a Józef Szymkiewicz je­ den z czynnych jeszcze obecnie kapeluszników przejął rzemiosło od swego dziadka i ojca. Według informacji Ignacego Szymkiewicza w czasach najdawniejszych do wyrobu kape­ luszy służyła sierść bydła rogatego. W X I X w. kapelusznicy zakupywali na Węgrzech wełnę z owiec bierek, która przewyższała jakością wełnę owiec beskidzkich. Później sprowadzano wełnę z Bielska, a i chłopi dostarczali własnej wełny, aby nabywać kapelu­ sze po niższej cenie. Sporadycznie sami chłopi po wsiach trudnili się wyrobem kapelu­ szy. Taki kapelusznik pracował w X I X w. w Lubomierzu na Swiniej Górze. Kapelusznicy nowotarscy otrzymywali z Bielska i Myślenic tflkże półfabrykaty do farbowania i wykończenia. Były to tzw. „stożki" oraz „kapliny" na kapelusze damskie. Kapelusznik zatrudniający 2-ch czeladników mógł wyprodukować tygodniowo ok. 50 ka­ peluszy. Na jeden kapelusz wychodziło 10—20 dkg wełny. W X I X i na pocz. X X w. Szymkiewicze objeżdżali ze swym towarem jarmarki w dość dalekim promieniu: odwiedzali Zakopane, Czarny Dunajec, Łącko, Jabłonkę, Terstenę na Słowacji, Rabkę i Jordanów. Byli też handlarze którzy roznosili kapelusze po chałupach w specjalnych koszykach. W Słomce mieszkał Wojciech Trzop, handlarz kapeluszy, u któ­ rego kupowali nie tylko górale, ale także i Lachy w Szczyrzycu i Górze Sw. Jana. Gó­ ralom dostarczał kapeluszy z szerokimi skrzydłami, Lachom z wąziutkimi, bo takich wy­ magała tamtejsza moda. Kapelusznictwo było rzemiosłem dziedzicznym. Ojciec Ignacego Szymkiewicza wyra­ biał tak doskonale kapelusze, że uzyskał medal Grand Prix na wystawie w Paryżu w 1910 r. . Obecnie kapelusznicy zarzucają swój zawód z powodu trudności w nabywaniu surow­ ców i małego zbytu. 36 46 ��R o z d z i a ł IX ZDOBINY Zasadniczy zrąb zdobin odzieży góralskiej stanowi szamerunek sznurkowy. Na naj­ starszych płaszczach na ogół ubogich w zdobiny widzimy na płatach piersiowych po obu stronach po jednym rzędzie szamerunku. Są to trzy sznurki z czerwonego stamentu za­ wsze nierozdzielnie ze sobą związane. Anonim w „Dzienniku podróży między Kliszczakami nazywa je „trójsznurkowym obszyciem". Takie też przyozdobienia widać na fo­ tografiach Kriegera z regionu kliszczackiego a także na eksponatach muzealnych w My­ ślenicach. Na obszarze zagórzańskim występuje na najstarszych hazukach taki szamerunek zdwojony; po obu stronach połów i na kołnierzu widzimy po dwa rzędy naszytego „trójsznurka". Obiega on kraje płaszcza, końce rękawów, otwory kieszeniowe, szwy pod pa­ chami i stanowi ozdobę krawędziową (ryc. 7, 10, 25). Ze sznurków składają się pierwotne podstawowe ozdoby na spodniach pod przypo­ rami i lampasy (ryc. 13, 14). Trójsznurek na zagórzańskiej hazuce składa się z 2-ch czerwo!< * \ / * O * X * *l)* =0 e Ryc. 46. Zdobiny wykonane na odzieży Zagórzan: a — na plecach hazuki czerwoną i siwą włóczką, b — rozeta wyszyta na karku, c — wę­ zeł wykonany ze stementu i zielonej skórki na plecach kożucha, d — i zdobiny wy­ szyte na hazuce. Rys. Seb. Flizak, 1953. nych i jednego czerwono-niebieskiego, który biegnie między dwoma czerwonymi, a na­ zywa się w języku krawców „przekręconym". W punktach końcowych, t j . pod kołnie­ rzem i w pasie sznurki tworzą małe kutasiki. Na spodniach zagórzańskich w X I X w. są sznurki czerwono-niebieskie lub czerwone, u Kliszczaków czarne lub granatowe. Kliszczacy zdobili swe „gunie" także taśmami czarnymi, niebieskimi, rzadziej czerwonymi, wreszcie plecionką z kolorowych sznurków, nie spotykaną u innych górali. Na hazukach i górnicach szamerunek sznurkowy stanowił szkielet, na którym roz­ budowywano system zdobin (ryc. 7). Zdobiny były wykonane ściegiem: „wodnym" i „krzy­ żykowym"; na spodniach stosowali nadto krawcy ścieg gałązkowy. Ścieg krzyżykowy zwa­ no „krokiewką" albo „cyfrem". Krokiewka znajduje się na najstarszych płaszczach kliszczackich i zagórzańskich przede wszystkim na kołnierzu, na którym koncentruje się głów­ nie kunszt zdobniczy wiejskiego hafciarza. Do systemu ornamentacyjnego hazuki nale­ żały łańcuszki, kółeczka i kulki wykonane ściegiem wodnym, zw. „stebnem" (ryc. 2, 10). Układ zdobin nie był stały, lecz podlegał zmianom; tylko zdobiny krańcowe — sznurek i gwiazdki nie zmieniały swego położenia. 47 �Ryc. 47. I . Haft na koszuli: a — na narożniku karczka, b — na mankiecie, c—d — na kołnierzyku. II. Haft na chustce czepcowej z końca XIX w. Własność St. Misiurowej z Podobina, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Do zdobin wykonanych wodnym ściegiem należały także rozety. Na hazuce było ich zawsze trzy, t j . pośrodku kołnierza i na rękawach. Rozety na hazukach wykonywane były w kolorze czerwonym i siwym, wzgl. niebieskim. Główny haft na spodniach, t j . ozdoby koło przyporów, serca pod przyporami i zdo­ biny pod kieszeniami wykonane były ściegiem wodnym i krzyżykowym. Na tym właśnie miejscu widuje się niekiedy ornament zw. „sosenką" wykonany ściegiem gałązkowym. Najcelniejszym ornamentem na spodniach jest „serce" (ryc, 44, 45). Pierwotnie była to skromna zdobina sznurkowa, w miejsce której rozbudowano później stopniowo okazały haft, przypominający podhalańską parzenicę. O rozmiarach, kształcie i barwie serca, na przełomie X I X i X X w. dają wyobrażenie eksponaty muzealne w Rabce sporządzone w 1934 r. w Porębie Wielkiej. Krawiec Marcin Michalczewski (lat 75) odtworzył wier­ nie haft z pierwowzoru powszechnie przyjętego w X I X w. (ryc. 44). Na uwagę zasługuje brak haczykowatych wyszyć na obwodzie stanowiących właściwość spodni północnej czę­ ści regionu tj. w Kasince M., MszanieD., i innych wsiach okolicznych. Haczyki te zw. „kogutkami" przyszły prawdopodobnie od Kliszczaków, gdzie były ozdobą górnic. Na zagórzańskich hazukach w Glisnem, Rabie Niżnej i w Olszówce pojawiały się przez pewien czas w X I X w. kogutki, lecz nie przyjęły się na stałe, a w latach międzywojennych już ich nie widywano. We wsiach podgorczańskich nie przyjęły się kogutki ani na hazukach, ani na spodniach. Lampas sznurkowy przecięty jest niżej kieszeni haftem, który krawcy nazywają kraje albo krzyżówka. Pierwotna forma tego ornamentu była bardzo zbliżona do „węzła" pod przyporami (ryc. 46 c). Kraje przeszedł również rozmaite przemiany; w X I X w. był to hafcik w formie 6-ciu pętelek symetrycznie rozłożonych po obu stronach lampasu, wy­ szyty w kolorze czerwonym i niebieskim (ryc. 44 e-g). Gdy w lampasie liczba sznurków zwiększyła się do 5—7—9, krawiec zmuszony był rozbudować także kraje. W latach międzywojennych był on pospolicie w postaci elipsy przeciętej linią lampasu przez krót­ szą oś (ryc. 44 f). W końcowym stadium rozwoju kraje stracił ślad dawnej formy i został zastąpiony przez rozety (ryc. 44 g). Do zdobin na odzieży sukiennej należą też pompony, drobne na płaszczach, wydatne na spodniach, na krańcach rozcięcia u nogawic. 48 �Zagórzańskie serdaki, kożuszki i kożuchy mają charakterystyczny wygląd dzięki ko­ lorowym aplikacjom i wyszyciom na białym tle. Serdaczek bez rękawów ma na przed­ nich płatach aplikacje z czerwonej i zielonej skórki w formie czterolistnej koniczyny, uło­ żonej wzdłuż linii biegnącej pionowo, już to w postaci wąskich liści wyrastających z zakrętów linii falistej (ryc. 48). Te dwa zasadnicze rodzaje zdobin podlegają licznym kombinacjom z innymi zdobinami ze skóry i stamentu lub włóczki. Powtarza się więc wielokrotnie haft łańcuszkowy wykonany czerwonym stamentem. Charakterystyczne są również „kopijki", t j . obłączki w 2-ch kolorach: czerwonym i siwym zw. w Kasince „pa4 Strój Zagórzan 49 �nienkami". Pośrednie miejsce między haftem a aplikacją zajmuje „okrączka" i „nawłóczka". Pierwsza jest to wąziutki pasek koziej lub sarniej skórki, zabarwionej na zielono lub czerwono, którym kuśnierz przetyka skórę kożuszka lub serdaka, a bieg jego ma kształt zygzakowaty lub schodkowaty. „Nawłóczka" jest również z tego samego mate- Ryc. 49. a) Haft ażurowy na fartuchu z końca XIX w. Haftowała Teresa Stożek Kantusiowa. Podobin, pow. Limanowa, b) Haft płaski i stebnowanie. Kobieca koszula do ślubu. Mszana Górna, pow. Lima­ nowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud. 1953. riału przez skórę przewlekana; w wykończonej postaci ma podobieństwo do szeregu za­ przęgów trójkowych (ryc. 48). Osobno należy wymienić „guziczki", t j . drobne kółeczka z czerwonej skóry, które w długim szeregu towarzyszą „kopijkom". Na przednich płatach u dołu w narożach umieszczone są stylizowane tulipany z czer­ wonej skórki (ryc. 48). Zdobina pod kołnierzem na płacie plecowym zwana jest „węzłem". Zagórzańskie motywy zdobnicze na koszulach, fartuchach i chustkach czepcowych to motywy roślinne, tzw. latorózki. Na większych płaszczyznach widzimy „latorózkę" za­ wsze w powiązaniu z haftem ażurowym, gwiazdkami itp. Na wąskich kołnierzach i mę­ skich gorsach występuje bez związku z innymi zdobinami. Motyw ten jest zawsze wyko­ nany ściegiem atłasowym; jest symetryczny (ryc. 47). Rozbudowane układy splecionych z sobą „latorózek" znajdujemy na narożnikach chustek czepcowych. Układ taki grupuje się wokół jednego haftu, górującego nad pozostałymi, tworząc zawiły kompleks listków gwiazdek, dziurek (ryc. 38). Na wielu chustkach w centrum znajduje się tzw. „robótka" okolona drobnymi dziurkami lub latorózkami (ryc. 38). „Robótka" jest drugim podstawo­ wym elementem hafciarstwa wiejskiego. Robótki mają różny kształt, pospolicie brzegi ich tworzą kółka, rzadziej elipsy niekiedy kształt litery S (ryc. 38, 47). Sztuka kompozycyjna hafciarek polega na grupowaniu zdobin w pewne całości orga­ niczne; na chustkach czepcowych umieszczają 6 punktów zgrupowanych wokół 7-ego. Rytmiczność w układzie kompozycji jest nalepiej widoczna na fartuchach. Dołem fartu­ cha biegną zazwyczaj dwa równoległe pasy zdobin, złożonych z poszczególnych kom­ pleksów. Hafty dziurko we występują także w formach geometrycznych, kolistych i elip­ tycznych, rzadziej w kształcie rombu (ryc. 47). Hafty na koszulach męskich i kobiecych są wykonane białymi nićmi. Są to najczęś­ ciej linie faliste urozmaicone latorózkami lub rzadziej haft angielski. 50 �Na czarnych zapaskach alpagowych zdarzają się hafty kolorowe. Dawniej były nie­ kiedy noszone spódnice z haftowanymi, barwnymi dużymi kwiatami, lecz to strój im­ portowany od Lachów. Do zdobin prymitywnych należy „cyrka", t j . mereżka stosowana na łoktuszkach i fartuchach oraz tzw. „sznurek", którym szwaczki upiększały kołnierze i gorsy koszul męskich i kobiecych. Charakterystyka źródeł Przy opisie stroju Zagórzan oparłem się głównie na własnych wspomnieniach z okresu od 1890 r., które uzupełniłem informacjami starszych Zagórzan. Jedyny dawny opis zagórzańskiego stroju nakreślony przez ludzi wykształconych jest zawarty w „Ułamku podróży archeologicznej po Galicji odbytej w 1849 r." J. Ł ep k o ws k i e g o i K. J e r z ­ m a n o w s k i e g o. Jest to opis stroju męskiego i kobiecego z, okolic Mszany Dolnej, nie­ stety bardzo pobieżny a w szczegółach budzący wątpliwości. Opis ubioru chłopskiego z Jurkowa podał Juliusz Z b o r o w s k i w „Ludzie" z 1929 r. na podstawie informacji tamtejszego proboszcza ks. Sroki. Opis ten jest zgodny ze sta­ nem faktycznym, lecz uwzględnia tylko szczupły wycinek terytorium zagórzańskiego i to pas góralszczyzny przejściowej. Ikonografia, tak bardzo pomocna przy historycznym rekonstruowaniu strojów ludo­ wych, nie posiada na tym terenie żadnych zabytków. W szczęśliwszym położeniu jest góralszczyzna kliszczacka, gdyż tamtejsze ubiory utrwalił Krieger w I I poł. X I X w. w kilku fotografiach znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Naj­ dawniejsza fotografia przedstawiająca chłopów z Poręby W. w tradycyjnych ubiorach pochodzi z 1910 r. a więc z okresu późnego. Rękopis anonima „Dziennik podróży etnograficznej między Kliszczakami z 1910 r." traktujący o ubiorach nie tylko kliszczackich lecz i zagórzańskich jest źródłem niepew­ nym, a niektóre relacje są niejasne lub sprzeczne. Przemysłowi ludowemu na Podgorczu, a w szczególności farbiarstwu poświęcił nieco uwag Roman R e i n f u s s w dziele pt. „Polskie druki ludowe na płótnie"(Warszawa 1953 r.). Autor stwierdził, że w Rabce, Niedźwiedziu i Dobrej farbiarze farbowali płótno domowe na ubiory kobiece. Nie można również pominąć milczeniem opisu strojów ludowych w Dobrej zawar­ tego w „Diariuszu podróży odbytej w 1813 r." przez Jana R o s t w o r o w s k i e g o w świetle którego mieszkańcy tej wsi i okolicznych włości okazują się rdzennymi góra­ lami. Ubiory Dobrzan były w owym czasie bardzo zbliżone do podhalańskich, jednakże ta góralszczyzna przyjęła z biegiem czasu całkowicie kulturę materialną Lachów i stała się punktem wyjścia ekspansji lachowskiej na Jurków, Gruszowiec, Półrzeczki i Chyżówki. Przy gromadzeniu materiałów do tej monografii oraz przy jej opracowaniu kie­ rowałem się cennymi wskazówkami i zachętą prof. dra Romana Reinfussa, za co mu skła­ dam gorące podziękowanie. Rys. 50. KJerpiec z okresu 1920—39. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1951. 51 �Przypisy 1 Wincenty Pol — Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851, str. 122. Kazimierz Dobrowolski, Dzieje wsi Niedźwiedzia w pow. limanowskim, Lwów 1931 r. str. 81. Liber Memorabilium parafii Mszana Dolna. Zdzisław Stieber, Nazwy miejscowości w Gorcach. Lud Słowiański, I , Kraków 1934. Dobra te oddał Zygmunt I I I Lubomirskiemu w 1607 r. za kopalnię soli w Lednicy. Klucz porębski przeszedł następnie w ręce Sanguszków, a w XVIII w. w ręce Wodzickich, u których pozostawał do 1945 r. Kasina Wielka znajdowała się również w rękach prywatnych. W 1597 r. zapisana została przez Przecława Niewiarowskiego konwentowi dominikanów w Krakowie i pozostała w jego władaniu aż do konfiskaty dóbr zakonnych dokonanej przez Józefa I I . Mieczysław_ C h o 1 e w a, Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej, Lud t. 36, Lublin 1946 r., str. 269. Op. cit, str. 269. Roman Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych. Lud t. 36, str. 230—238. Jan R o s t w o r o w s k i , Diariusz podróży odbytej 1813 r. w Krakowskie, Gallicją i Sandecki Cyrkuł. Rękopis PAN, nr 1783, ogłoszony przez Juliusza Zborowskiego w XVIII t. „Ludu" z 1929 r. J. Ł e p k o w s k i i K. Jerzmanowski, Ułamek z podróży archeologicznej odbytej w 1849 r., Biblioteka Warszawska 1850. Inwentarz majątku po Janie Królu z Olszówki z 1693 r., Rękopis Biblioteki Jagiellońskiej, nr 909. Wychodźstwo do Węgier. Sprawy Gromadzkie państwa Poręba Wielka 1796—1855 r. w Archiwum Państw, w Krakowie. „Dziennik podróży etnograficznej między Kliszczakami w 1910 r." — autor nieznany — Rękopis nie wydany — w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Oto lachowska złośliwa rymowanka: „górolu, górolu gdzieś górolkę podzioł? W lesie pod choiną kyrpcami ją odzioł". is Wyszydzano ich szerokie płócienki ze strzępkami. Wyrazem tego lekceważenia był passus w przemówieniu inż. Andrzeja Galicy z Poronina na zjeździe Związku Podhalan w Nowym Targu w 1912 r., którym ten mówca określił góralszczyznę płn. jako „naród gaciaty", z góralami mało wspól­ nego mający. Zagórzanie mieli się też za coś lepszego od „gaciatych Kliszczaków". O spodniach takich wspomina E. Starek, Strój spiski, str. 14. Porównaj też R. B e d n á r i k , Hmotna Kultura, Kultura Slovenskego ludu, tabl. XVIII. Slov. Vlastiveda I I Bratislava (1943) oraz J. Ma r k o v, Slovensky ludowy odev v minulosti, Bratislava, 1956 rye. 64, 87, 92, 93, 147, 148, 153, 161, Sona Ko vace vico va, Ludowy textil v Hornom Navohrade, str. 85, 88. przyp. Red. Podziałowi uległa współwłasność gruntowa, nie wspólnoty. Podział przeprowadzili sami chłopi w drodze wzajemnego porozumienia bez udziału i pomocy urzędowych geometrów, celem uniknięcia kosztów. Inwentarz majątku po Janie Królu z Olszówki z 1693 r. — Rękopis Biblioteki Jagiellońskiej, nr 909. Moda podhalańska wyrażająca się w noszeniu brązowych kożuszków bez rękawów, obcisłych spodni z parzenicami fantastycznych rozmiarów i dziwacznym zdobieniu kierpców miała podłoże poli­ tyczne. Po odbudowie państwa polskiego, tj. po 1920 roku, nastąpił wśród inteligencji kult góral­ szczyzny wyhodowany przez literatów i artystów. Góral z Zakopanego był w owym pojęciu chłopem najwyższej klasy, pełnym brawury, rycerskości, górujący wrodzoną inteligencją. W wojsku pułki pod­ halańskie miały płaszcze odrębnego kroju, a na głowach kapelusze z piórkami. Przez górali rozu­ miano lud z Podhala, a w szerszym znaczeniu także Zagórzan, Kliszczaków i inne pokrewne ugrupo­ wania etniczne 2 3 4 5 6 7 8 8 11 11 12 13 14 10 1,7 18 52 �18 Do parafii niedźwiedzkiei, której granice pokrywały się z granicami dominium Poręba Wielka należały wsie: Niedźwiedź z Witowem, Poręba W., Konina, Podobin, Zawada, Łostówka, Łętowe, Lubo­ mierz i płd. część Mszany D. Do parafii dolnomszańskiej należała: Mszana Dolna z Mieściskiem i Gronoszową, Słomka, Glisne i część płn. Mszany G. Ta ostatnia wieś była przed uwłaszczeniem własnością dziedziców Poręby W., lecz pod względem administracji kościelnej była podzielona między dwie para­ fie: niedźwiedzką i dolnomszańską. Kasinka M., choć do końca XIX w. stanowiła odrębne dominium, należała do parafii Mszana D. Tuż przed I wojną mieszkańcy Kasinki M. uzyskali parafię we własnej wsi, postawili kościół w 1912 r. Olszówka z Rabą Niżna miała własną parafię tak jak Kasinka W. Gurmany te miały ozdoby ze sznurków czerwonych i granatowych. W „Dzienniku podróży etnograficznej między Kliszczakami w 1910 r.". „Rejestr Jakóba Wsolaka z Koniny, jak wiele wydał posagu córce Katarzynie wychodzącej w 1794 r. za Antoniego Szwaję" zeznany przy świadkach w Porębie Wielkiej dn. 1. IV. 1797 roku. Zawiera wzmiankę o żupanie darowanym zięciowi Antoniemu Szwai. Inwentarz majątku po Michale Cieśli z Podobina z 1802 r. zawiera wzmiankę o kaftanie. Inwentarz po Janie Dawcu z Lubomierza z 1805 r. zawiera wzmiankę o żupanie. W inwentarzu po Wawrzyńcu Miechorczyku z Łętowego z 4. I I I . 1817 r. jest zdanie: „Syn Józef wybrał m. in. 2 żupany i 1 kaftan". W inwentarzu po Augustynie Dziedzinie z Mszany Górnej z 16. III. 1817 r. jest powiedziane: „Syn Jan odebrał m. in. żupan". Inwentarz po Janie Liberdzie z 24. LX. 1817 r. mówi o żupanie. Inwentarz po Antonim Sutorze z Łostówki zawiera pozycję „Torba pisana ku boku". 1814 r. — jest to jedyna wiadomość o torbie w całym materiale źródłowym. Na dowód mogą posłużyć trzy pozycje z inwentarza po Janie Królu z Olszówki z 1693 r. Wśród przyodziewy kobiecej jest wymieniona: koszula białogłowska „harasem" przeszywana, koszula mała, jedwabiem przeszywana, koszula białogłowska lniana, cienka na ramionach koło szyi i na piersiach „strasem szyta". Patrz też Zygmunt Gloger — Encyklopedia staropolska. Warszawa 1903 r. W aktach Poręby W. w inwentarzu po Michale Kałafucie z 1815 roku znajduje się wzmianka o fartuchu przedsobnim. Inwentarz majątku po Wojciechu i Reginie Kuczajach z Łętowego spisany 29. XII. 1818 r. wylicza wśród przyodziewy 2 płótniane spódnice kolorowe wartości 5 złotych górskich. Dowód na to mamy w inwentarzu po Janie Królu z Olszówki z 1693 r., gdzie wśród kobiecej odzieży zapisana jest „suknia garazynowa nowa z pasamonami trzema dołem". Jako 6-letni chłopiec widziałem sukienkę przechowywaną w skrzyni już przez nikogo nie przy­ wdziewaną. Wierzch był karmazynowy, spód z białego drobnego baranka, a zapięcie na piersiach stanowiły klamry ze srebrnej lamy. Inwentarz po Stanisławie Godku z Podobina z 18. X. 1800 r. zawiera zdanie: „Córka Regina Starmachowa wzięła łoktuszkę". W inwentarzu po Reginie Krzysztofiakowej z Lubomierza oszacowa­ nym d. 3. V. 1808 r. znajdujemy: „W przyodziewie 1 łoktuszka złotych górskich 5, łoktuszka nowa zło­ tych gór. 16. W inwentarzu po Michale Kałafucie z Poręby Wielkiej spisanym d. 15. 1. 1815 r. wymie­ niona jest w ruchomiźnie kobiecej łoktuszka. Inwentarz majątku po Macieju Starmachu z Poręby Wielkiej spisany d. 5. X. 1816 r. zawiera zdanie: „Córka Barbara wzięła m. in. 2 łoktuszki". Inwen­ tarz po Jakubie Adamczyku z Podobina otaksowany w 1817 r. podaje: „Córka Regina wybrała między innymi 1 łoktuszkę nową i 1 przechodząca wartości 14 złotych górskich. W zapisie przedślubnym Teresy Michalczanki z Kasinki M. z 12. VI. 1932 wśród przyodziewy wymienione są 2 łoktuszki. — Córka Antoniego Sutora z Łostówki Agnieszka odebrała m. in. obrus R. 1815. Relacja pochodzi ze wsi Pisarzowej, Antoni Górczyk lat 63. Z. Gloger, Encyklopedia Staropolska, t. 4, str. 140. W inwentarzu po Reginie Krzysztofiakowej z Lubomierza z dn. 3. V. 1808 r. w przyodziewie podana jest chustka wartości 2 zł. gór. 15 gr. W „opisaniu, jak wiele córki po śp. Antonim Sutorze w posagu odebrały" znajdujemy: Tekla 2 chustki wartości 6 florenów, Agnieszka 1 chustkę kartunową wartości 6 florenów. Teresa Michalczanka w kontrakcie przedślubnym z 12. VI. 1832 r. podaje we wyprawie ślubnej 1 chustkę turecką. Inwentarz po Wojciechu i Reginie Kuczajach z Łętowego spisany 29. XII. 1818 r. obejmuje m. in. także 2 chustki wartości 3 florenów 45 groszy. Bronisław Dembowski, Słownik gwary podhalańskiej, Kraków 1894. W źródłach, z których korzystałem, występują korale od 3—8 wojek. Dokument z 1824 r. prze­ kazał wiadomość o 4-ch niciach korali, na których było po 60 sztuk. Roman Reinf uss wykazał w dziele „Polskie druki ludowe na płótnie", Warszawa 1953 r., że istniała także farbiarnia w Niedźwiedziu, wszelako nawet najstarsze kobiety nic o niej nie wie­ dzą. Relację R. Reinfussa potwierdził jednak Jan Bulik z Niedźwiedzia (lat 74), który we wczesnej młodości słyszał od matki o farbiarni w Niedźwiedziu. Według przypuszczeń informatora farbiarnia przestała farbować ok. 1865 r. Tytuł tego dokumentu brzmi: Exposition Internationale Musée du Travail et de la Mutualité. Diplôme de Grand Prix croix-insigne et Medail d'or décerné a Monsieur Jan Ignacy Szymkiewicz. Paris 9. XI. 1910. Krzyż i złoty medal z herbem Paryża ob. Ignacy Szymkiewicz przechowuje z pietyzmen? 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 52 83 31 35 36 53 �LITERATURA 1. Anonim, Dziennik podróży etnograficznej między Kliszczakami w 1910 r. w poszukiwaniu za odzie­ niem ludowym — Rękopis w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 2. Mieczysław Cholewa, Stroje ludowe ziemi Sądeckiej — „Lud" t XXXVI. Lublin 1946. 3. Bronisław Derabows k i , Słownik gwary podhalańskiej — Kraków 1894. 4. Kazimierz D o b r o w o l s k i , Dzieje wsi Niedźwiedzia w powiecie limanowskim. Lwów 1931. 5. Agnieszka Dobrowolska, Strój Jacków jabłonkowskich — „Prace i Materiały Etnograficzne'' t. VII — Lublin 1348/49. 6. Sebastian F 1 i z a k, Ekspansja podhalańskiej kultury ludowej „Lud", t. XXXIV Lwów 1936. Prze­ miany w kulturze materialnej Zagórzan —„Orli Lot" nr 3 z 1948 r. Materiały etnograficzne i historyczne z terenu Zagórzan (wyd. w Archiwum Etnograficznym nr 4) Poznań, Łódź 1952. 7. Józeł G a j e k, Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych „Lud" XLI, Wro­ cław 1954. 8. Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana — Warszawa 1903. 9. Franciszek K o t u l a , Strój rzeszowski — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Lublin 1951. 10. J. Ł e p k o w s k i i K. Jerzmanowski, Ułamek podróży archeologicznej po Galicji odbytej w 1849 r. „Biblioteka Warszawska" 1850. 11. Józef P i e n i ą ż e k , O ginącym stroju ludowym — „Wierchy" 1934. 12. Wincenty Pol, Rzut oka na. północne stoki Karpat — Kraków 1851. 13. Tadeusz i Stefan R a d l i ń s c y , Geografia Polski „Wiedza o Polsce" t. III. 14. Józef Raf acz, Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego za czasów dawnej Rzeczypospolitej — Warszawa 1935. 15. Roman Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie „Lud" t. XXXVI. Polskie druki ludowe na płótnie —• Warszawa 1953. Stroje górali szczawnickich — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Lublin 1949. Ubiory górali beskidowych — Rękopis. 16. Jan R o s t w o r o w s k i , Diariusz podróży odbytej 1813 r. w Krakowie, Gallicyą i Sandeeki Cyr­ kuł — Rękopis PAU nr. 1783 ogłoszony przez J. Zborowskiego w XXVIII t. „Ludu" 1929. 17. Tadeusz Seweryn, Parzenice Góralskie — Kraków 1930. Strój dolno-śląski (Pogórze) Atlas Pol­ skich Strojów Ludowych, Lublin 1950. 18. Edyta Starek, Strój spiski — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1954. 19. Stefania Ulanowska, Boże Narodzenie u górali zwanych Zagórzanami „Wisła" t. III z 1888 r. 20. Tadeusz Prus-Wi ś n i o w sk i, Beskid Wyspowy —„Ziemia" nr. 11—12 z 1947 r. 21. Juliusz Zborowski, Ludność góralska w powiatach limanowskim i nowotarskim w r. 1813 — „Lud" t. XXVIII. 22. Sprawy gromadzkie państwa Poręba Wielka, Mszana Dolna, Kasina Wielka, Dobra — Materiały rękopiśmienne w Państw. Archiwum w Krakowie. 23. Księgi gromadzkie we wsi Kasina Wielka od 1513—1804 r. w zbiorze „Księgi sądowe wiejskie' wydane przez PAU — Kraków 1921. 24. Rękopis w Bibliotece U. J. nr. 909. 25. Wieś Dobra w powiecie limanowskim — Kraków 1838. SPIS I L U S T R A C J I Ryc. 1. Góral w tradycyjnym odświętnym stroju. Łostówka, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 2. Współczesny typ górala z obszaru Zagórzan, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 3. Współczesne ubiory Zagórzan. Poręba Wielka, pow. Limanowa, Fot. S. Flizak, 1950. Ryc. 4. Ubiór górala, z Lubienia, pow. Limanowa z poł. XIX w. Album J. Kopernickiego. Types et costumes de la Pologne Nr 154. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. J. Krieger, druga połowa XIX w. Ryc. 5. Kobiecy ubiór odświętny noszony jeszcze w końcu XIX w. na obszarze Zagórzan. Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1950. Ryc. 6. Gajowi w ubiorach zagórzańskich. Podobin, pow. Limanowa, 1912. Ryc. 7. Mężczyzna w hazuce, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 8. Gospodarz i gospodyni w odświętnych ubiorach. Łostówka, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszo­ mirska, 1953. Ryc. 9. Starszy chłop w letnim ubiorze roboczym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1951. Ryc. 10. Zagórzanin w hazuce. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 11. Młody góral w ubiorze odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszo­ mirski, 1953. 54 �Ryc. 12. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przody, c — tylne części, f — półkarczek, g — przyszycie kołnierza gi — zwanego „oszywką" do przyramka zwanego „przy­ kłady" — g, Dla wzmocnienia kołnierzy posiada 3 „serca" — g2, h — kołnierz, i — rękaw, j , — mankiet. Podług szkicu Marii Nawieśniak. Mszana Dolna, pow. Limanowa, 1956. Po­ działka 1 :30. Ryc. 13. Spodnie odświętne, bogato zdobione. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. Ryc. 14. Spodnie robocze. Glisne, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1952. Ryc. 15. Mapa: Północny zasięg szerokich płócienek z frędzlami. Rys. K. Woźnińska, 1956. Ryc. 16. Spodnie góralskie. A — przód, B — tył, C —• części kroju okazu I , D — części kroju oka­ zu II. I — pochodzi z Glisnego, własność Jana Zięby, I I — z Kasinki, pow. Limanowa. Rys. Eleonora Jankowska. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Ryc. 17. Hazuka. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, di — części stanowiące przód i tył (poncho), e — klin boczny, f — rękaw, g — kołnierz. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. Ryc. 18. Mapa. Zasięgi prostego (1) i krzyżowego (2) kroju hazuki. 3. Obszar kroju mieszanego. Rys. Krystyna Woźnińska, 1956 r. Ryc. 19. Hazuka o kroju krzyżowym. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód z częściami rękawa i tyłu, e — płat tylny, f — kliny boczne, g — doszyte części rękawa. Podług modelu krawca Wincentego Nawieśniaka. Mszana Dolna, pow. Limanowa, 1956. Podziałka 1 :30. Ryc. 20. Mapa. Zasięg białej sukmany. Rys. K. Woźnińska, 1956. Ryc. 21. Serdak. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat tylny, e — przedni, f — części rę­ kawa. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw Inst. Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. Ryc. 22. Mężczyzna w letnim ubiorze odświętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 23. Serdak z obszaru Zagórzan, pow. Limanowa. Fot. St. Deptuszewski, 1954. Ryc. 24. Kierpce typu podhalańskiego noszone przez Zagórzan. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wy­ szomirska, 1953. Ryc. 25. Zdobiny na kołnierzu hazuki i kapeluszu. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 26. Pas „zbójnicki" z końca XIX w. Łętowe, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 27. Typ fajki używanej przez Zagórzan, przed 1914 r. Widok ogólny, z boku i z tyłu. Pisarzowa, pow. Limanowa. Rys. Z:dz. Pysz, 1953 r. Ryc. 28. Dziewczyna w tradycyjnym stroju odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wy­ szomirski, 1953. Ryc. 29. Kobieca koszula z końca XIX w. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni i tylny, c — rękaw, f — mankiet, g — rękaw, zeszyty widziany z góry, h — przyramek, hi — żabka, i — kołnierzyk. Własność Marii Stróżak. Haftowała Julia Chudomęt, Niedźwiedź, pow. Limanowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Szt. Ludowej, 1956. Podziałka 1:30. Ryc. 30. Kobieca koszula do stroju weselnego z 1904 r. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni i tylny (poncho), e — rękaw, f — mankiet, g — podpasze, h, hi — części pseudo przyramka, i — Przód, kołnierzyk i mankiety zdobione drobnym białym haftem. Własność Franciszki Kapacz. Szyła Maria Węglarzowa, szwaczka wiejska. Mszana Górna, pow. Lima­ nowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Ludowej, 1056. Po­ działka 1 : 30. Ryc. 31. Haft na przodzie koszuli kobiecej sprzed 1914 r. Słomka pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. Ryc. 31. Koszula kobieca. A — przód, B — tył, C części kroju: d, di — podołek, f — części karczka, g —rękaw, h — mankiet, i — kołnierzyk, Własność Anny Widziszowej. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Badań Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. Ryc. 33. Haft na tiulowej chustce z końca XIX w. Okolice Mszany Dolnej. Fot. R. Reinfuss, 1950. Ryc. 34. Gorset sprzed 1914 r. z czarnego aksamitu, dekoracja srebrny szych, Słomka, pow. Limano­ wa. Fot. R. Reinfuss, 1950. Ryc. 35. Gorset z czarnego akasmitu, dekoracja szych, cekiny. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Rein­ fuss, 1950. Ryc. 36. Gorset sprzed 1914 r., z jedwabiu drukowanego, Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Rein­ fuss, 1950. Ryc. 37. Mężatka w stroju odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1950. Ryc. 38. Biały haft na chustce tiulowej z końca XIX w. Mszana Dolna, pow, Limanowa. Fot. R. Rein­ fuss, 1950. 55 �Ryc. 39. Kobiety we współczesnych ubiorach odświętnych. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 40. Dziewczyna w tradycyjnym stroju odświętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszo­ mirski, 1953. Ryc. 41. Dziewczyna w stroju odświętnym Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 42. Narzędzia do wyprawiania skóry i filcu: a — skąpa do oczyszczania, b — deszczułka do wy­ konywania rękawic, c — mała skąpa, d, e — narzędzia do wyrobu tzw. „kitasów", f — grępówka zwana fachpongą służąca do roztrząsania wełny na puch, fi — oprawa drewniana, 12— struna z jelita, g — karbowane narzędzie do puszczania struny w ruch, h — garbunek, i — piony. Rys. Seb. Flizak, 1953. Podziałka. a—1:18, b —1:34, c —d—1:6, f — i — 1:30. Ryc. 43. Odmiana stroju podhalańskiego. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 44. Zdobiny wyszywane na spodniach Zagórzan w układzie od najstarszych: a—d zdobiny wy­ szyte pod przyporem, a — najstarsza, e—g zdobiny zwane „kraje" wszyte przy lampasie, e — z XIX w., f — z lat 1920—39, g — zdobina zastosowana w miejsce „krojca", h —zdo­ bina na nogawicy, i—1 inne zdobiny i — krokiewka rzadka, j — gęsta, k — ściebonka, 1 — haft gałązkowy. Rys. Seb. Flizak, 1953. Ryc. 45. Spodnie zdobione koło przyporów tzw. wyszywką z kogutkiem. Mszana Dolna, pow. Lima­ nowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 46. Zdobiny wykonane na odzieży Zagórzan: a — zdobina wyszyta na plecach hazuki czerwoną i siwą włóczką, b — rozeta wyszyta na karku hazuki, c — węzeł wykonany ze stamentu i zie­ lonej skórki naplecach kożuch, d—i zdobiny wyszyte na hazuce. Rys. Seb. Flizak, 1953. Ryc. 47. I . Haft na koszuli: a — na narożniku kar czka, b — na mankiecie, c—d — na kołnierzyku II. Haft na chustce czepcowej z końca XIX w. Własność St. Misiurowej z Podobina, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji zdobnictwa Państw Inst. Bad. Szt. Lud. 1956. Ryc. 48. Zdobiny na serdaku pow. Limanowa. Fot. St. Deptuszewski, 1954. Ryc. 49. a) Haft ażurowy na fartuchu z końca XIX w. Haftowała Teresa Stażek Kantusiowa. Podo­ bina, pod. Limanowa, b) Haft i stebnowanie. Kobieca koszula do stroju weselnego. Mszana Górna, pow. Limanowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Ryc. 50. Kierpce z okresu 1920—39. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1951. Ryc. 51. Mapa. Rozmieszczenie grup etnicznych w rejonie Zagórzan. Rys. K. Woźnińska, 1956. Ryc. 52. Mapa. Zasięg ubioru Zagórzan. Rys. K. Woźnińska, 1956 r. Tablica I . Strój Zagórzan. Malował J. Karolak. Tablica II. Strój Zagórzan. Malował J. Karolak. Rysunki wykonała Magda Meissnerówna. �CoflepjKaHiie Ha ceBepe CKjioHa ropnpB H nacra OcTpoBHoro Becitiifla nocejiHJiiicb 3aryxtaHe, KOTopbie coeraKOCBeHHO STHHnecKyio rpynny MejK^y noarajianaMH M KjiHiuaKaMii. Kx TpaflMUMOHHbie HapHflti Tenepb yace HcnesaioT, H O H6KOTopt>ie M X lacrar, Kan 6ejibie HiTaHM M 6ejibie cep,n;aKH npocymecTBOBajiM flo C H X nop. 3aryjKaHCKMM K O C T I O M 6biji 3aBMCHMbi¿i O T S K O H O M H H G C K M X npHHMH H MOflU. OKOHnaTejibHO ycTynwji O H MecTa ropoflCKHM Hapa^aM, H O KpecTbaHe c npaKTJinecKMx B3rjiaflOB HOCHTbfloC H X nop cyKOHHbie uiTaHbi, cepflaKM 6e3 pyKaBOB H jianra, H O He va K O J K H a c pe3MHOBofi I H M H M . Ha nepejioMe XVIII H XIX B . H O C M J I M 3aryjKaHe KOCTiOMbí cflejiaHHbie va caMOTKaHOK, H O va apxwBHMx M C T O H H H K O B 3HaeM, H T O ^eHiuHHbi H O C M J I M napaflbi cflejiaHHbie c (baSpwHHbix jiaTepnaJ I O B . TlOR KOHeU. XIX B . HaHMHaiOT MyXÜHHHbl H OCHTb TOpOfiCKIie Hapa/J,bl. OHH TO KpeCTbHHe, KOTOpbK xoflujiH 3a paOoToü B Gojibinne ropo^a, a BepHyBnincb B sepeBHio coxpaHMjiM ropoflCKwe KocTHDMb:. Hepefl nepBofi B O H H O Ü MOJKHa 3aiweTMTb M3MeHeHwa B TpaflMUMOHHbix KOCTioMax, cy>KeHbie uiTaHbi M SoraTbie yKpaineHMa. nocjie nepBOü B O Í J H M MOJioflbie KpecTbaHe npHHHMaiOT coBceM MOijy noflrajiHH, MCKJiiOHaa «iryxbi» (BepxHaa ofleaífla ropnoB B cbopMe nejiepMHKH). nocjie BTopoü BofiHbi MOJio^bie JViyjKHMHbl HaiajIM HOCHTb TOJIbKO rOpOflCKHe KOCTIOMbl. TaKJKe CaMO MOJIOflbie >KeHinHHbI HOCaT TOJibKO ropoflCKwe Hapa^bi, a nosiHJibie coxpaHaiOTb MOfty C B O H X MaTepeñ. MyjKCKOíí K O C T I O M 2KMTejieií 3aryjKa C O C T O M T va ópioK c 6ejioroflOMOTKaHHOrocyKHa, H3 cep^aKa 6e3 pyKaBOB, va njiarua c HepHoñ mepcTH Ha3. «ra3yKoü», va jianTeñ vi nuianw c oBe^ben mepcTH. 3aHMMaeT O H TeppnTopnio c ropn,OB no Turma M OpyjKH H c TmeMenrarmii no CKaBy, H O Ha Tep~ piiTopnr-1 KjiHinaK T . 3H. rypajibmn3He MbicjieHHHKOH nc*re3 coBceM. Ha 3 T 0 Ü caMoñ TeppMTopwií JKeHmHHbi H O C M J I M «jioKTyuíKM», 6ejibie cpapTyxH, a Ha Hora o6yBajiM canora c MarKHMH rojieHKinaMH. MyjKiHHa npn paSoTe na nojie M J I M soina HaKjiaflWBaeT Ha ce6a ropoflCKHü K O C T I O M , Sejibie SpioKH H 6ejibiM cep^an; S T O nepescHTOK TpaflHUHOHHoro Hapa.ua. floMa o^eBaeT pySaxy vi «nojiOTHaHKH» (uiTaHbi vaflOMOtKaHHoronojioraa). Ha Horax H O C M J I M jianTH H3 K03KH, Tenepb pe3HH0Bbie canora H J I H jianra H 3 pe3HH0B0ií innHbi. nepeMeHbi MyjKCKoro Hapa.ua KacaioTbca HCKjnoHHTejibHO 6pioK. B nojiOBHHe XIX B . H M C J I H O H M flBOÜHyío noKpoÜKy: oflMH cpacOH HaKa3biBa.i pa3pe3 B HM3y niTaHMHbi, B T O P O Í I M M C J I uiTaHHHbi 6e3 pa3pe3a. KaK B O ^ H O M T B K M B spyroM cpacone niTaHHHbi 6buiH cpe^He HiMpoKMe M iiMejiM ^Ba «nuninopbi» (flBapa3pe3bi). nepefl nepBOií B O Ü H O Ü MOJio^bie MyjKiHHM npnHHMaioT MOfly 6ojiee y3Knx HiTaHHH M 6oraTbix yKpataeHMíi. nocjie nepBoü BoiiHbi OBJia^ejm y3Kiie SpioKii, yKpanieHHbie uejiKOM no noflrajiaHbCKOMy oópa3qy. HaKOHei; nocjie B T O P O M B O M H M MOJiOAbie MyjKTOHM OTKa3biBaioTca O TflOMOTKaHHbix6pioK, noTOMy H T O B OTcyTCTBMH rapyca He MOrjin O H M óbiTb yKpaineHbi no yBajKaeMOMy BKycy. Ha njienax M rpyflM H O C M J I M MyjKHHHM Sejibie cep^aKH 6e3 pyKaBOB c anjiHKai^HaMbi. BepxHeü oflesiaoü Sbijia «ra3yKa» T. 3 H . njiam va HépHeroflOMOTKaHHorocyKHa, noKpoüKM «fljiHHHoro noHxo». HecoBeprneHHOjieTHaa MOJiofless n cjiyjKSa H O C M J I M rasyKM M3 Sejioro cyKHa. Hx noKpofíKa He Sbijia Be3ae oflMHaKOBa. XapaKTepHOü nepToií pySax U I M T M X M3flOMOTKaHHoronojiOTHa BbijiM «HBMKJie» KBazjpaTHbie KycKH nojiOTHa npMniMTbie no^MbiniKoií M «nuiMKJiaflbi» — KycKM nojiOTHa Ha njienax. Ha rojioBe H O C M J I M iiijianbi M 3 MecTeHKOBOií MaHydpaKTypw yKpameHHbie pa^oM KpacHOro CTaMeHTa H K O C T O H K O M . JlanTM M 3 BOJIOBOIÍ K02KM npMBa3HB3JIM HepHbIMM peMeHHMM. ÜHM He 6bIJIM OpHaMeHTMpOBaHbl. 2CencKaa o^easfla nepBonaMajibHO 6bina c^ejiaHa nojiHOCTbio H3 jibHaHoro ^OMOTKaHHoro nojiOTHa. ByaHMHHMM HapaaoM BteHmMHbi 6 M J I 6ejibiíi nepe^HMK M io6Ka upauíeHHaa M J I M C y3opoM; py6auiKa Ha KOTopyío HaKJiaflMBajiM J I M C O H M K M J I M «KaTaHKy» M cepaaK 3 pyKaBaMM Ha 3MMy Ha rojioBe HOCMjia 3KeHnj,MHa xycTKy, a Ha Horax canorM. B npa3flHHHHbieflHM3aBH3biBajia Ha rojiOBy neneuj a Ha cnMHy 3aKMflbiBaJia «jioKTyuíKy». npa3flHMHHbie canora HMe^H MarKHe rojieHMma. BJIHIOT 57 �SCeHCKan pySaniKa Miaejia noKpoíi .zjjiMHHoro «noHxo», 6wjia Bcer^a KopoTKaa M 6e3 BopoTHMKa. TaK KaK TA MyjKCKan MMeJia «r^BHKJie» noaMbiiuicoñ M«nuiMKJiaflbi» Ha nnenax. IIpa3flHMHHaH pySauíKa OTHHHanacb O T ejKeflHeBHOñ TOHMiieü MaTepMeü TA I H M P O K M M B B I U I M T W M B O P O T H M K O M . Pa6oHMe K>6KH HteHiUMiibi nacTMHHO c KynHOíí MaTepMM, nacTMMHO M3flOMOTKaHHOronojiOTHa. 3TM nocjie^HM KpaCMJIH JKeKmHHbi «oiwa, JIM6O «aBajín B KpacHjmbio B PaSxy. K K>6Ke npHHasjiejKají nepeflHMK, npa3jj,HHHHbiíi 6 M J I cflejiaH c .¡rparoueHHCM MaTepMH. B 6yflHHHHMít aenb xceHmwHa o«eBajia Ha py6auiKy J I M < P H K K , noKpoÜKOü npn6jinjKeHHbiíi K KopceTy, JIM6O «KaTaHKy». KopceT 6 W J I rjiasHoft HacTK) npa3,T;HMHHOM oflejK^bi KopceTM S M J I H pa3yKparueHbi cycajibHbtM 30JIOTOM, noTOM «mejibOHJKKaMH» — nojibCKMMM CTapMHHbiMM MejiKHMM MOHeTaMM, a Tenepb KopajiJioBbiMH 6ycaMn. BepxHeü ojj,e5KflOM 6bijia « J I O K TymKa» — KycoK TOHKoro nojiOTHa cJiosceHHoro nonojiaM, J I H 6 O CKaTepTb H3 y3opnaToro nojiOTHa. npn6jiMJKeHHbifí K jiOKTyuíKe 5biji KpaeuieK c 6eHrajiK>, T I O J I I O , 6aTMCTy M J I M TaKsce c TOHKoro jibHHHoro nojiOTHa. PaHbiue O T jiOKTyniKM Mcne3 va M O A M paHbTyx M njiaTbe, BepxHHH oflejKfla SoraTbix jKeHHuiH. ÜJiaTbe M J I M uiy6a irpMKpHBajia TajiMio O T rúen no mMKOJioTKy. Bepx S T O T O njiaTbH 6 M J I CHHHÍÍ MJIM KapMa3HH0BbIM, nOfl6MTMÜ 6ejIbIM BapaiHKOM.flOManpMKpMBajIM JKGHIHHHbl TOJIOBy XyCTOHKaMH 3aBH3aHHbiMH no/i 6opoflOM. K npa3AHHHHOMy Hapn/jy 3aMyjKHeií HíeHmHHbi npMHaaJiejKají neneu.. XycTKa «HenpoBan» cflejiaHan H3flejiMKaTHOííMaTepww 6biJia BbiuiMTa. rjiaEHMMM opHaMeHTawM óbijiM naeTbi JIM6O KOMnjieKCbi pacTHTejibHbix cpopM. Ha Horax MMejia JKeHiUHHa JianTM, a B npa3^HMHHbie flHH Ha^eBajia canora c inarKHMH rojieHMmaMM, B KOHije XIX B . 6 O T H H K M .flonojiHeHMeMnpa3^.HHHHOfl OflejKflbl 6bIJIM KopajuioBbie 6ycbi. MyjKCKHe HapHflbl 6bIJIM UIMTbie MeCTHbIMM nOpTHblMM H CKOpHHKaMM, a JKeHCKMe UIBeHMH M BblUIMBajIbIin>maMH. CanOXHMKM MMejIH KJIMeHTypy HCKJIIOHMTejIbHO JKeHCKyK), JIM6O H3 MyJKHMH MaJIO KTO H O C M J I canora. 3 T M peMecjieHHiiKH npoMcxo;ji«iH M ? 6e#Hbix KpecTbHH. nopraioü pa6oTaji rrpeHMyíHecTBeHHO y ee6aflOMa,H O 6biJiH Tosce nopTHbie, KOTopbie nyTeuiecTBOBajiM c MecTa Ha MecTO. B HacToainee BpeMH poSoTaiOT eme HeMHoroHMCJieHHbie nopTHbie, O H M U I M I O T MCKjiioHHTejibHo 6ejibie iuTaHM, Be^b ;<ra3yK» H M K T O yace He 3aKa3bmaeT. B KajKflOM AepeBHM pa6oTaji X O T H 6bi O / J ; M H C K O P H H K . PeMecjieHHHnecTBO cKopHssiHoe 6bmo HacjieflCTBeHHoe KaK Hnp. B dpaMMjiHH BaHbKyB TA3 Hefl3bBefl3H, TA3 KOTOpblX Heo6MKHOBeHHO TajiaHTJIMBblM 6bIJI H H BaHbK, yMepuiMÜ B 1937 r. COBpeMeHHO pa6oTaeT TOjibKO O , H ; H H C K O P H H K B MuiaHe rypHeü njieMHHHMK BcnoMHHHyToro ñiia. IÜHTbéM 3aHHMajincb SeflHbie síeHmMHbi, 6e33eMejibHbie KpecTbHHKH. BbiiHHBajibrt(imbi B M U I M BajiM py6axn, nepe^HHKH, BOo6me jibHHHbie nacTH oaejKflbi, TiojieBbie M 6eHrajib03bie OTcwnajiw sceHmwHbi 30 MaKOBa. IIIepcTHHaH oflejKfla 6bijia oKawMJieHa uiHypKOM w BbiuiMTaa rapycoM TA cTaivieHTOM. Ha ra3yKax BflOJib uiHypKOB KpacHoro M J I M KpacHOceporo rapyca HaxopMJiacb BbituwBKa T . Ha3. «i(Mdpp». Ha uiTaHax Sojiee yKpauíeHHbi SbiJiM «nuiMnopbi». B oSmeni yKpauíeHHH Ha uiTaHax 3aryjKaH 6bijiH CKpoMHbie, yMepeHHbie. Ha cep^anKax M cepflaKax HaKJiaflbinaHO anjiMKai^MM c K O J K M KpacHoü TA 3ejieHOíí, KpoMe T O T O npwMeHHjiM BbiuiHBKM M3 pa3Hou,BeTHoro cTaMeHTa. JKeHCKMe Hapaflbi 6bijiM yKpauíeHbi MepesíKofi, 3y6HMKaMM, 3Be3flOHKaMM M TOHKaMH. BbiiHMBKM 6bijin nojiHbie, njiocKMe M nopMCTbie. O C H O B H M M SJieMeHTCM BbIHIMBOK eCTb «JIHT0py3Ka» M «po6yTKa» T. Ha3. BblIHMBKa «TOJIbeflO». BblUIMBaJlblríMríbl BbiniMBajIIÍ MCKJIIOHMTejIbHO ÓejIbIMM HMTKaMM. PEECTP PMCyHKOB Pyc. 1. Topeí; B TpaflMUMOHHOM KOCTioMe. JIocTyBKa, ye3fl JlMMaHOBa. <E>OT. 36. BbiuioMMpcKH, 1953. PMC. 2. CoBpeMeHHWM T M I I ropqa M3 TeppwxopMM 3aryscaH, ye3fl JlMMaHOBa. 4>OT. V. BbimoMHpcKa, 1913 r. PMC. 3. CoBpeMeHHaa o^escfla xMTejiew 3ary?Ka. nopeH6a BejibKa, ye3« JlMMaHOBa. <E>OT. C. <f>jiM3aK, 1950 r. PMC. 4. K O C T K I M rop^a, M3 JlK)6eHH, ye3fl JlMMaHOBa, c noJiOB. X I X B . Ajib6oM H . Ko^epHM^Ke^o Types et costumes de la Pologne JYs 154. TocyflapcTBeHHbiM STHorpadpMMecKMÍl My3eü B KpaKOBe. <Í>OT. H . Kpwrep. P M C . 5. JKeHCKaa npa3flHMHHaa oflex/p HomeHa eme B KOHLíe X I X B . nopeHSa BejibKa, ye3fl JlMMaHOBa. <Í>OT. C. «&jiM3aK, 1950 r. PMC. 6. JlecHMHbiíí B 3aryscaHCK0ií ofleHqje. noflo6MH, ye3« JlMMaHOBa, 1912 r. PMC. 7. MyacHMHa B rasyue, ye3Ji JlMMaHOBa. CE>OT. 36. BbiuiOMMpcKM, 1953 r. PMC. 8. X O 3 H M H M xo3HMKa B npa3«HHHHbix KoerioMax. JIocTyBKa, ye3Ji JlMMaHOBa. * O T . Tp. BbimoMMpcKa, 1953 r. P M C 9. noscMJibiM MyjKHMHa B jieTHeü oflejKfle paBoneri. noflo6MH, ye3A JlMMaHOBa, * O T . C. *jiM3aK, 1951 r. P M C . 10. 3arysíaHMH B ra3yue. MmaHa TypHa, ye3fl JlMMaHOBa. * O T . Tp. BbimoMMpcKa, 1953 r. P M C 11. Mojiofloü roperi B npa3flHHHHOM KOCTioMe. MmaHa JlojibHa, ye3Ji JlMMaHOBa. 4>OT. 36. BbimoMMpcKM, 1953 r. 58 �Plie. 12. M y j R C K a a p y ö a u i K a . A — nepe^, B — 3aii, C — n a c r a noKpoMKji: d — nepeflirae n a c r a , e — f — nojiymeMKa, g — npraiinBaHMe BopoTHMKa gj Ha3. « O U I M B K O I O » K niiiPipaMKe Ha3. «nuiMKJiafleM» — g. fljia yKpenJieHMa BopoTHMKa HMeeT 3 «cep;j,ua» g , h — B O P O T H M K , i — p y K a B , i — MaHjKeT. I I o o6pa3iry MapMH HaBecbHHK. M m a H a flojibHa, ye3ii J l M M a H O B a , 1956 r. Maciirra6 1 : 30. 13. U l T a H b i npa3flHHHHbie, SoraTO y K p a m e H H b i e . CjioMKa, ye3,ą J l M M a H O B a . * O T . P . P e i r a c p y c c , 1950 r. 3a/j,Hne n a c r a , 2 PMC P M C . 14. PMC. 15. IITraHbi p a 6 o n H e . TjiMCHe, ye3ii J I w M a H O B a . <Î>OT. P . PeiiHdpycc, 1952 KapTMHa. C e B e p H b i í í o 6 b ë M 1956 PMC. 16. r. 6axpoMaMW. noJiOTHHHbMx urraHOB ć UJHPOKMX K. PMC. TopcKMe uiTaHbi. A — nepefl, B — I I o5pa3ua. I — C — n a c r a n o K p o ñ K H I o6pa3ua, D — n a c r a co6cTBeHHOCTb H n a 3neM6bi, I I — M3 3afl, MHCT. 17. MccJieii. 19. n a c r a noKpouKM: d, d g— f—pyKaB, KJIMH, x (1) KpecroBoro (2) K a p r a H a . O ô b ë M npocToro KOJKM MuiaHa MHCT. IIOKPOMKM 3 ra3yKM. OôbëM p a 3 H 0 í í MacuiTaô o6pa3iry PMC. n o p r a o r o BMHueHTero H a B e c H H K a . M u i a H a g — floSaBJieHbie nacra ye3/i JlMMaHOBa, 1956 r. flojibHa, 1 : 30. 20. K a p r a H a . O ô b ë M Sejioñ cyKMaHW. P M C . K. Bo3HMHbCKa, 1956 r. 21. CepflaK. A — nepep,, B — 3 a f l , C — n a c r a noKpoMKM: d — 3 a f l H H H nacTb, e — n e p e ^ H a a , f — nacTM p y K a B a . Miuana flojibHa, y e 3 « J l M M a H O B a . K o n M p o B a H O M 3 KOjuieKUMM C C K H M M npMKjiaiiHbix M C K y c T B Toe. M H C T . Mccnefl. Hapofl. M c K y c T B a . 1956 r. MacinraS 1 :30. P M C . 22. PMC noKpoíiKM. r. T a 3 y K a KpecTOBOM noKpoMKM. A — nepefl, B — 3afl, C — n a c r a n o K p o ü K H : d — n e p e i i c n a c T pyKaBa. lio Pite. Toe. cocTaBjiatomMe n e flojibHa, ye3fl J l M M a Mccjiefl. M c K y c T B a . 1956 r. — nacra BOPOTHMK. H M M p y K a B a M 3a;j,HeM nacTM, e — 3 a f l H s a nacTb, f — 5oKOBbie n a c r a , PMC. MCKycTB 1 : 30. P M C . K. Bo3HMHbCKa, 1956 PMC C— KacwHKM, r. KOJijieKij,MM C e K L ( M M npMKjiaflHbix MCKycTB Toe. M 3 MacuiTaB 18. 3ap, 3afl (noHxo), e — SoKOBbiM M HJBa. PMC Hapofl. M c K y c T B a . 1956 r a 3 y x a . A — nepe/j,, B — pefl noKpoüKH n p o M C x o ^ M T M 3 TjiMCHero, ye3fl JÎMMaHOBa. P M C . O j i e o H o p a HHKOBCKa. M3 KOjuieKUMM C C K U M M npMKJiasHbix PMC. Bo3HHHbCKa, r. MyjKnMHa B „nemeM npa3flHHnHOM CKa, 1953 r. 23. CepsaK M3 OKpecTHOCTeü 24. Kepnue noflrajiHHbCKoro rp. PMC 25. PMC. 26. BbiuiOMHpcKa, 1953 K O C T K i M e . IIOfloÔMH, ye3JJ, J l M M a H O B a . <S>OT. Tp. 3aryjKa, ye3fl JlMMaHOBa. rana HOuieHHbie <£>OT. jKMTejiHMM BbiuiOMMp- 1954 r. ye3/i J l M M a H O B a . 4>OT. 36. Bbi- C T . JJ,eriTyiiieBCKM, 3ary>Ka. I I O Ä O 6 M H , r. YKpauieHMH H a BopoTHMKe uiOMMpcKM, 1953 r. ra3yKM M uiJianbi. I l o a c « 3 6 y ñ H H U , K M » ( p a 3 6 o ü H M n M M ) c KOHua MuiaHa XIX B. I y p H a , y e 3 i j J l M M a H O B a . <t>OT. ye3R JleHTOBe, 36. J l M M a H O B a . <£>OT. Bbiuio- MMpcKM, 1953 r. PMC 27. Tpy6Ka PMC. 28. fleByuiKa 36. PMC 29. y n o T p e 6 j i a e M a a 3aryscaHaMM n e p e i i 1914 r. O Ö I H H H B H / J , M 3 CTopoHbi riMcajKOBa, ye3fl JlMMaHOBa. P M C 3/J,3. Ilbiui, 1953 r. B TpaflHHMOHHOM n p a 3 # H H n H O M K O C T H D M C MuiaHa floJibHa, ye3/i JlMMaHOBa. <E>OT. KypMTejibHaa C3aflM. M BbiiHOMMpcKM, 1953 3KeHCKaa py6auiKa h i —• 5Ka6Ka, i — CTBa, 1956 P M C . 30. M3 BOPOTHMK. r. M a c u i T a S 1 SCeHCKaa CBa/j,be6Haa nepeflHaa M 31. PMC 32. BbiuiMBKa py6auiKa c 1904 r. A P . P e i r a c p y c c , 1950 HMe/j,3Be/j,3b, MHCT. nacTb h — nurapaMeK, ye3^ JlMMaHOBa. Hccjie/j,. Hapofl. — nepe^, B — 3 a f l , C — n a c r a ( I I O H X O ) , e — p y K a B , f — MaHHceT, BOPOTHMK M MaHsceTbi yKpameHHbie <î>paHL(MiiiKM K a n a n . M u i a H a T y p H a , nepe^Heii CTpysceK. CeKi^MM n p M K J i a f l H b i x M C K y c T B T o e ceKi^MM n p w K J i a f l H b i x MCKycTB. T o e PMC noKpoÜKH: d — p y K a B C M O T p a CBepxy, McKy- :30. nacTb 3a/j,Haa nuiMpaMKa i — nepeii;, CTBeHHOCTb Co6cTBeHHOCTb MapMM KOJiJieKiiMM C — nacra B . A —nepe/j,, B — 3aR, e — p y K a B , f — MaHJKeT, g — n e p e ^ H a a M 3aflHaa, KonMpoBaHO r. c KOHua X I X nacra py6aiuKM Hapofl. nepe« MeJiKOii Sejioii 1956 h, h x r. d — — nacTM BMUIMBKOM. KonMpoBaHO McKycTBa. 1914 IIOKPOMKM: —- noflMbiiiiKa, ye3fl JlMMaHOBa. M H C T . MccJie^. sceHCKOfi g CO6- M3 KOJiJieKi^MM MacuiTa6 1 : 30. r. CjioMKa, ye3fl J l M M a H O B a . 4>OT. r. XCeHCKaa py6auiKa. A — n e p e « , B — 3afl, C — n a c T M I I O K P O M K M : d, d x — no/j;oji, f — nacra g — p y K a B , h — MaHJKeT, i — B O P O T H M K . C o Ö C T B e H H O C T b AHHbi BMfl3MiiiOBeM. M u i a H a flojibHa, ye3fl J l M M a H O B a . M3 K O J I J I C K I J I M M C e K i ^ M M n p M K J i a ^ H b i x M C K y c T B T o e M H C T . Mccjiefl. Hapofl. M c K y c T B a . , 1956. MacuiTa6 1 :30. 33. BMuiMBKa Ha TJiiojieBOM njiaTKe c KOHu,a X I X B . M u i a H a flojibHa. <I>OT. P . PeftHcbycc, 1950 r. 34. K o p c e T c n ë p H e r o 6apxaTa n e p e i i 1914 r. y K p a u i e r o i a c e p e S p a H b i í i H I M X . CjioMKa, y e 3 i i JlMuiëMKM PMC. PMC MaHOBa. <I>OT. P . P e ü H C p y c c , 1950 P M C 35. KopceT *OT. c nëpHero r. 6apxaTa, yKpauieHMa cepeopaHbiił P . P e ń H c p y c c , 1950 HIMX, 6ycbi. CjioMKa, ye3fl JlMMaHOBa. r. 59 �Puc. 36. KopceT c nenaTHoro u i ë j i K y nepe/r 1914 r. CjiOMKa, ye3a JlMMaHOBa. <E>OT. P. PefóHCpycc, 1950 r. Puc. 37. 3aMy5KHHH j K e m u H H a B n p a 3 f l H n M H 0 M KocTioMe. M m a H a flojibHa, ye3fl JIwMaHOBa. <Ï>OT. C. <ï>jiM3aK, 1950 r. Puc. 38. Bejian BbiiiiMBKa Ha T i o j i b e B O M n j i a T K e c KOHua X I X B . M n i a H a flojibHa, y e 3 i i JlMMaHOBa. <I>OT. P. PMC 39. PeftHdpycc, 1950 JKeHiuwHbi Tp. PMC 40. Puc. 41. PMC. 42. B r. coBpeiweHHbix BbimoMMpcKa, 1953 npa3flHHHHbix KOCTioMax. MmaHa ß o j i b H a , ye3fl JIwMaHOBa. 4>OT. r. fleByiuKa B TpasHHMOHHOJi npa3AHMHH0M KocïTOMe. IIofloSHH, ye3fl JlMMaHOBa. <t>OT. 36. BbiruoMwpcKM, 1953 r. JJ,eByruKa B npa33HiiHH0M KocTioMe. Ü O ^ O Ö M H , ye3,a; JlMMaHOBa. <Î>OT. r p . BwinoMMpcKa, 1353 r. C H a p H ß b i K Bbipa6oTKe c b i p b n : a — C K a n a (iiHCTpyMeHT) K KoxceBeHHOMy aejiy, b — #ocoHKa K H3roTOBJieHHK) pyKaBi-m, c — Majiaa CKana, d, e — CHapaflbi K Bbipa6oTKe T . Ha3. « K M - TacoB», f — HHCTpyMeHT, KOTopbiii p a 3 Ö p a c b i E a e T roM), f i — u i e p c T b Ha n y x (rpeHnyBKa Ha3. dpaxnon- — CTpyHa H 3 K H U I K H , g — MHCTpyMeHT c 3apy6KaMW, K O T O pbiM KOJie6aeT CTpynbi rpeHnyBKM, h — BbiflejiKa K O J K M , i — « n e H b i » . (cHapnflbi K B b i p a ö o T K e K O J K M ) . P M C Ce6. <£jiM3aK, 1953 r. M a c u i T a S : a — 1 :18, 'b — 1 : 2 4 , c 1:6. 1 :30. PMC. PMC. PMC onpaBa, f 2 43. Pofl n o f l r a j i H H b C K o r o Kocnona. I I O S O Ô M H , ye3fl JlMMaHOBa. <J>OT. 3 6 . B M H I O M M P C K M , 1953 r. 44. y K p a i n e H M H B b i i m i T b i e Ha n i T a n a x 3aryjKan: a — d —• yKparueHMH noa miiMnopeM ( n c f l M b i i i i KOM) PMC flepeBHHHaH B xpoHOJiori-itiecKOM paenojiojKeHMM, a — 6 o j i e e C T a p b i e , e—g — yKpameHWH n a 3 . «Kpaür(-> BbiuiMTbie n p M JiaMnace, e—c X I X B . , f — c r. 1920—39, g yKpauieHMe B MecTO «Kpoîiua», h—• yKpameHiie HiTanMHbi, 1—1 — n p y r n e yKpaineHMH i — KpoKi-ieBKa peflKan (cTpanMJibHaa B B I niMBKa), j — rycTaa, k — cii,e6oHKa, 1 — yKpanieHwe BeTKa. P M C C. <£>jiM3aK, 1953 r. 45. yKpaineHMH nuiMnopoB T . H a s . BbiimiBKa c K o r y T K e M (c n e T y n i K O M ) . M m a H a flojibna, ye3Ą JlMMaHOBa. <3?OT. 36. B M H I O M M P C K M , 1953 r. 46. yKpauieimn K O C T I O M O B 3aryjKan: a —• n a cm-iHe ra3yKM KpacHbiM M cepbiM rapycoM, b — p o 3eTKa BbiuiMTa Ha 3aTbijiKy ra3yKM, c —y3eji MsroTOBjieHHbiH M3 C T a M e H T a M 3 e j i e H e í í KOJKM Ha cnMHe KOJKyxa, d —• yKpaineHMH ra3yKM. P M C . Ce6. <£>jiM3aK, 1953 r. P M C 47. 1. BbiuiMBKa Ha py6auiKe: a — H a HayrojibHHKy m e ï ï K M , b — Ha MamKeTe, c —-Ha BopoTHMKy I I . BbiiuMBKa H a nenpoBOM njiaTKe c KOHua X I X B . C o 6 c T B e H H O C T b C T . MMCiopoBen c IIOflo6MHa, ye3fl JlMMaHOBa. M3 KOJuieKipiM CeKręiiH npMKJia^Hbix MCKycTB roc. M H C T . Mccjiefl. Hap. McKycTBa 1956 r. P M C 48. yKparneHMH cep^aKa, ye3fl JlMMaHOBa. <E>OT. C T . JJjenTymeBCKM, 1954 r. P M C 49. 2KeHCKaH CBaae5Han p y ö a n i K a a) A î K y p H a n B b i n i M B K a Ha dpap-ryxe c KOHua X I X B . BMiiiMBajia Tepeca C T a H e K K a H T y c b O B a . rtoflOÖMH, y e 3 ^ JlMMaHOBa. b) EEjiocKaH BbiniMBKa. M r n a H a T y p H a , yesii JlMMaHOBa. K o n n p o B a H O M3 KOJiJieKij,HH CeKi(MH n p M K J i a ^ H b i x HCKycTB Toc M H C T . Mccjie/r. Mapofl. M c K y c T B a , 1956 r. P M C . 50. Kepnue ( j i a n T M ) c n e p M O ^ a 1920—1939 r. Mniana T y p H a , ye3fl JlMMaHOBa. * O T . P. Peimcbycc, 1951 r. P M C . 51. KapTMHa. P a c n p o c T p a H e H H e STHunecKMX r p y n n B p a ñ O H e 3ary>KaH. P M C . K. Bo3HMHbCKa, 1956 r. P M C . 5 2 . KapTMHa. OSbëM 3aryjKaHCKHx K O C T I O M O B . P M C K. BoąHMH:cKa, 1956 r. Ü J i a n m e T I . 3 a r y j K a H C K M Ü K O C T I O M . P M C . H. K a p o j i R K . I l j i a H m e T I I . 3 a r y j K a H C K H M K O C T I O M . P M C . H. K o p o j i H K . PwcyHKM rpadpMHecKH M c n o j i H M J i a Mar/ja M a ü c H e p y B H a . �English Summary The inhabitants of the northern slopes of Gorce mountains and of parts of the Beskidy area are called „Zagórzanie". They form an intermediate ethnical group living between the „Podhalanie" and the „Kliszczaki" people. Their traditional folk-costume is passing now into complete disuse but some of its parts as: the white trousers and white sleeveless jackets lined with sheepskin, called „serdaczki", are still commonly worn. This folk-costume underwent many changes caused by economic and fashion influences. I n modern times i t had to yield place to town-clothes but peasants still keep wearing for practical reasons woollen trousers, sleeveless „serdaczki" and a foot-gear called „kierpce"- mountainers' low shoes formerly made of soft skin and now of rubber used for tyres. At the turning point from the 18th to the 19th century „Zagórzanie" wore home-spun clothes, though, as i t is known from archival records, women used also to wear dresses of factory made cloth. A t the end of the 19th century men clad i n town clothes made their first appearance i n the villages. They were peasants who emigrated to cities and, coming back to their native places, they kept their town clothes. Before the Great War changes i n the traditional folk-costume may be obser­ ved, both i n cut and ornament,' namely i n the narrower cut of trousers'legs and their richer orna­ ments. After the Great War young peasants wholly followed the fashion of Podhale people with the exception of a short loose jerkin called „cucha". Since World War I I the custon of wearing folkdresses has been completely given up by the young men generation. Young women also wear now town dresses, while the elder one keep to their mothers' fashion. Men's costume Zagórze men's costume, consisting of trousers made of home-spun cloth, of a sleeveless „serdaczek", an overcoat called „hazuka", made of black wool, of „kierpce" and a felt hat made of sheep wool, was worn i n the area from Gorce to Tcim and Stróża, from Trzemeśnica to Skawa. However it disappeared completely in the region inhabitated by the „Kliszczaki" people, i . e. in the mountainious Myślenice area. I n this area women wore a piece of fine folded linen upon their shoulders („łoktuszki") white aprons and high boots with soft legs. Zagórze people, when working outdoors, usually wear town clothes, but often also the remnant parts of the former traditional costume: a white „serdak" and white trousers called „płócienki". As foot­ gear in the whole region „kierpce" were formerly i n use, but nowadays rubber shoes or „kierpce" made of rubber are worn. Changes i n the costumes of men concerned mainly the fashion of trousers. I n the middle of the 19th century they were of twofold cut: one with a vertical slit at the bottom of the legs, the other without slit. I n both types legs were fairly broad. Before the Great War young peasants took to the fashion of wearing narrower legs with more rich ornaments. After the Great War trousers with narrow legs ornamented i n Podhale pattern were dominant. Lastly, after the second World War, the young peasant generation gave up wearing white home-spun trousers as the lack of woollen yarn did not allow to embroider them according to the ruling taste. To protect his back and his chest the „Zagórze" peasant puts on a sleeveless „serdaczek" with applications. As an upper garment he wore formerly a „hazuka", i . e. a claok of home-spun black cloth of a poncho cut. Youngsters and servants used to wear a „hazuka" of white cloth. Its cut was not everywhere the same. The cha­ racteristic features of shirts sewn from home made linen were gussets under arm-pits and straps upon the shoulders. The head-wear consisted of a hat manufactured' i n some small town factory, ornamented with strips of red ribbon or with a string of small bone cubes. „Kierpce" made of oxen skin were tied to the foot with black leather strings and had no ornaments. Women's dress A woman's dress was primarily made completely of home-spun linen. The everyday dress con­ sisted of a white petticoat worn oh the body with a dyed or printed skirt upon it, a shirt on which a bodice or jacket was put on and i n winter „serdaczek" with sleeves. Women used to cover SI �their heads with kerchiefs and on their feet they put „kierpce". On festive days women wore bon­ nets and upon their shoulders the so-called „łok tuszki". The festive foot-gear consisted of high boots with soft legs. A woman's shirt was of an oblong poncho cut, i t was also short and without collar. Like a man's shirt i t had gussets under the arm-pits and shoulder-straps called „przykłady". The difference between a festive and an everyday shirt consisted i n finer fabric and a large embroidered collar. Work-skirts were sewn partly from bought stuffs and partly from home-spun linen. The latter used to be dyed at home or sent to a dyeing factory at the town of Rabka. To the skirt belong an apron, made of coarse material for workdays and a finer one for holidays. On workdays women wore upon shirts bodices of a corset shape or a jacket called „katanka". A corset was a part of the festive dress and was adorned with tinsels, later with coins and nowadays with corals. As outer covering was worn a double folded square piece of fine linen or a patterned linen table-cloth, called „łoktuszka". Similar to „łoktuszka" was a piece of bengal, tulle batiste or also of fine flax linen. Earlier than the „łoktuszka" the „rańtuch" and the gown worn by well-to-do peasant women went out of fashionThe gown or „szuba" covered the body from neck to ankles, its outer side was dark-blue or crim­ son and its was lined with white lamb fur. When at home each woman covered her head with a ker­ chief tied under the chin. To the festive dress of a married woman belonged a bonnet. The kerchief for the bonnet was made of a very fine tissue with embroidery representing a flower or a floral mo­ tive. As foot-gear woman wore „kierpce" and at the end of the 19th century shoes. Finally coral strings completed her dress. Men's costumes were made by local taylors and furriers; women's dresses by seamstresses and embroideresses. Shoemakers had almost exclusively customers among women as but a few men used to wear high boots. Those craftsmen came from the strata of poorer peasants. Taylors worked mainly at their homes but some of them were also itinerant. Nowadays only a few special taylors are still working and they make exclusively white trousers as there is no demand for „hazuka" cloaks. Every village had at least one furrier and this craft was a family heritage as for example i n the Bańka family at Niedźwiedzie, among which the most prominent was Jan Bańka who died i n 1937. Now­ adays there is only one furrier at Mszana Dolna, a nephew of the above mentionned Jan Bańka. Sewing was done by poorer women, by crofters, embroideresses called „wyszywaczki" ornamen­ ted shirts, aprons, and other parts of dresses made of linen. Embroidery on tulle and bengal was done in the town of Maków. ,. Ornaments on woollen men's costumes consisted of lace trimmings and embroideries made from woollen yarn or „stament". Hazuka-cloaks were ornamented with trimmings of red or grey-reddish woollen yarn with a parallelly running cross-stitch called „cyfry". The embroidery of trousers requi­ red a high standard of craftsmanship. On the whole this embroidery was unpretentious and not showy. „Serdaki" or „serdaczki" had applications of green or red leather and colourful trimmings of „sta­ ment" (a sort of tape) Women's dresses were embroidered with simple patterns as drawn-work, notch-work, stars and dots and all other kinds of stitches. The basic element of richer compo­ sitions is the toledo embroidery. Embroideresses used exclusively white threads for their work. 0 LIST OF P L A T E S Fig. 1. Highlander i n traditional festive dress. Łostówka, the district of Limanowa. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 2. Contemporary type of highlander from the area of Zagórze, Limanowa district. Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 3. Contemporary dress of Zagórze peasants. Poręba Wielka, the district of Limanowa. Phot. S. Flizak, 1950 Fig. 4. A highlander's costume. Lubienia, Limanowa district. J. Kopernicki album — Types et costu­ mes de la Pologne nr. 154. Ethnographical Museum at Cracow. Phot. J. Krieger, second half of the 19th century Fig. 5. Woman's festive dress yet worn at the end of the 19th century. Poręba Wielka, the district of Limanowa. Phot. S. Flizak, 1950 Fig. 6. Forestiers i n Zagórze costumes. Podobin, the district of Limanowa, 1912 Fig. 7. Man i n hazuka, the district of Limanowa. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 8. Farmer and his wife i n festive dress. Łostówka, the district of Limanowa. Phot. G. Wyszo, mirska, 1953 Fig. 9. Elder man in summer work-cloth. Podobin, Limanowa district Phot. S. Flizak, 1951 Fig. 10. Zagórze peasant i n hazuka-cloak. Mszana Górna, Limanowa district. Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 11. Young man i n festive dress. Mszana Dolna, the district of Limanowa. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 62 �Fig. 12. A man's shirt. A-front, B-back, C-parts of cut: d-fronti, e-back, f-half of shoulder-strap g-fragment of collar, g-part called „oszywka". Three parts called „serca" to strengthen the collar — g , h-collar, i-sleeve, j-cuff. Outline by Maria Nawieśniak. Mszana Dolna, Limanowa district 1956 Scale 1 :30 Fig. 13. Richly ornamented trousers, for festive days. Słomka, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 14. Work-trousers. Glisne, the district of Limanowa. Phot. R. Reinfuss, 1952. Fig. 15. Map. The northern area where linen trousers with fringes are worn. Drawn by K. Woźninska 1956 Fig. 16. Highlander's trousers. A-front, B-back, C-parts of cut of specimen I , D-parts of cut of speci­ men I I . I-from Glisne, by permission of Jan Zięba. II-from Kasinka, Limanowa district. Drawn by Eleonora Jankowska. From the records: of the Section of Decoratif Art, Institut for Research of Po­ pular A r t , 1956 Fig. 17. Hazuka-cloak. A-front, B-back, C-parts of cut: d, departs forming front and back (poncho), e-side gore, f-sleeve, g-collar. Mszana Dolna, Limanowa district. From the records of the Section of Decoratif Art, Institut for Research of Popular Art, 1956. Scale 1 :30 Fig. 18. Map. The area with hazuka-cloaks of simple cut (1) — of cross cut (2), and 3 mixted cut. Drawn by K. Woźninska, 1956 Fig. 19. Hazuka-cloak in cross-cut. A-front, B-back, C-parts of cut: d-front with parts of sleeve and back, s-part of back, f-side-gores, g-sewn parts of sleeve. After a model of the tailor Wincenty Na­ wieśniak. Mszana Dolna, Limanowa district 1956. Scale 1 :30 Fig. 20. Map of the eastern area on which, white overcoats are worn. Drawn by K. Woźninska, 1956 Fig. 21. Bodice. A-front, B-back, C-parts of cut: d-the back, s-the front, f-parts of sleeve. Mszana Dolna, Limanowa district. A copy from the records of the Section of Decoratif Art, Institut of Research of Popular Art, 1956. Scale 1 : 30 Fig. 22. Man in summer festive dress. Podobin, Limanowa district Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 23. Jacket or „serdak" from the area of Zagórze, Limanowa district Phot. St. Deptuszewski, 1954 Fig. 24. „Kierpce" of Podhale type worn by Zagórze people. Podobin, the district of Limanowa. Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 25. Ornaments upon collar of a hazuka-cloak and upon a hat. Mszana Górna, Limanowa district. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 26. Belt called „zbójnicki" from the end of the 19th century. Łętowe, the district of Limanowa. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 27. Smoking-pipe used by Zagórze people before 1914. General view, view from the side and the back. Pisarzowa, Limanowa district. Drawn by Z. Pysz, 1953 Fig. 28. Girl i n traditional festive dress. Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 29. A woman's shirt from the end of the 19th century. A-front, B-back, C-parts of cut: d-front and back, e-sleeve, f-cuff, g-sleeve sewn together, h-shoulder strap, hi-gore called „żabka", i-collar. By permission of Maria Stróżak. Niedźwiedź, Limanowa district. From the records of the Section of Decoratif A r t , Institut of Research of Popular Art, 1956. Scale 1 : 30 Fig. 30. Woman's shirt for wedding ceremony from 1904. A-front, B-back, C-parts of cut: d-front part and backpart (poncho), e-sleeve, f-cuff, g-arm-pit, h, h^parts of the shoulder strap, i - The front, the collar and the cuffs are ornamented with a fine white embroidery. By permission of Fran­ ciszka Kapacz. Mszana Górna, Limanowa district. A copy from the records of the Section of Decoratif Art, Institut of Research of Popular A r t 1956. Scale 1 : 30 Fig. 31. Embroidery on the front of woman's shirt, from before 1914. Słomka, the district of Lima­ nowa. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 32. Woman's shirt. A-front, B-back, C-parts, of cut: d, d^lower part called „podołek", f-parts of the shoulder-strap, g-sleeve, h-cuff, i-collar, By permission of Anna Widziszowa. Mszana Dolna Limanowa district. 1956. Scale 1 :30 Fig. 33. Embroidery upon kerchief of tulle, from the end of the 19th century. The neighbourhood of Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 34. Bodice of black velvet with gildings, from before 1914. Słomka, the district of Limanowa. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 35. Bodice of black velvet, ornamented with sam and tinsels Słomka, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 36. Bodice of dyed silk, from before 1914. Słomka, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1952 Fig. 37. Married woman i n festive dress. Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. S. Flizak, 1950 Fig. 38. White embroidery upon kerchief of tulle from the end of the 19th century. Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 39. Women in contemporary festive dresses. Mszana Dolna, Limanowa district Phot. G. Wjn H I mirska. 1953 2 �Fig. 40. Girl in traditional festive dress. Podobin, Limanowa district. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 41. Girl in festive dress. Podobin, Limanowa district. Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 42. Implements for working on raw products and garmsnts of Zagórze peasants: a-the so-called „skąpa" for tanning skins, b-a desk for making gloves, e-a small „skąpa", d, e-tools to make pompons called „kitasy", f-a card called „fachponga" serving to card the wool, f*-a wooden handle, f -a string made of bowels, g-a notched tool to put the string into movement, h - tanning bank, i - implement for working on skin. Drawn by S. Flizak 1953. Scale a — 1 :18, b — 1 :24, c-d — 1 :6, f - i : 1 :30 Fig. 43. Highlander in a transformed Podhale costume. Podobin, Limanowa district. Phot. Z. Wyszo­ mirski, 1953 Fig. 44. Ornaments upon trousers belonging to Zagórze peasants: a-d: ornaments beneath the slit, a — the most ancient one, e-g ornaments called „kraje", e — from the 19th century, f — from 1920—39, g — ornament replacing the „kraje", h — ornament upon the leg of the trousers, i-1 other ornaments for trousers, i — a stitch called „krokiewka", a rather scarce one, j — a thick stitch, k — stitch called „ściebonka", 1 — embroidery called „gałązkowy". Drawn by S. Flizak 1953. Fig. 45. Trousers with ornament called „kogutek". Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. Z. Wyszomir­ ski, 1953 Fig. 46. Ornaments upon garments of the Zagórze people: a — ornament in the back of a hazuka-cloak made with red and grey woollen thread, b — rosette embroidered on the back of a hazuka-cloak, c — tie made with tape and green skin in the middle of a fur, d-i ornaments embroidered upon hazukacloak. Drawn by S. Flizak, 1953 Fig. 47. Embroidery upon a shirt: a — corner b —ruff, c — collar I I . Embroidery on kerchief from the end of the 19th century By permission of St. Misiurowa. Podobin, Limanowa district. Fig. 48. Ornaments upon „serdak", Limanowa district. Phot. Deptuszewski St., 1954 Fig. 49. a) Transparent embroidery upon apron from the end of the 19th century. Embroidered by Te­ resa Stanek Kantusiowa. Podobina, Limanowa district, b) Flat embroidery and stitching upon woman's shirt for wedding ceremony. Mszana Górna, the district of Limanowa. A copy from the records of the Section of Decoratif A r t , Institutof Research of Popular A r t , 1956 Fig. 50. Shoes called „kierpce" from 1920—39. Mszana Górna, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1951 Fig. 51. Map of ethnic groups in the region of Zagórze. Drawn by K. Woźninska, 1956 Fig. 52. Map of the area of Zagórze folk costume. Drawn by K. Woźninska, 1956 Table I Folk costume of Zagórze. Painted by J. Karolak. Table I I The folk costume of Zagórze. Painted by J. Karolak. Drawn by Magda Meissner. 2 ��20» 20' 20'io' 1 \ * l LACHOWSKIE -WARSZAWA 0 v >0 ZASIĘG UBIORU ZAGÓRZAN • • • • • g r a n i c a zasięgu Zagórzan 0 Podzialka 1:200000 2 4 6 Km 20°W Ryc. 52. Mapa zasięgu ubioru Zagórzan 1. Właściwy ubiór Zagórzan. 2. Odmiana północna z wkładem ele­ mentów kliszczackich i lachowskich (portki płócienne z frędzlami). 3. Peryferie południowo-wschodnie z ubiorem mieszanym, zagórzańsko-podhalańskim. 4. Południowo-Zachodnie paryferie Zagórzan z ubio­ rem podhalańskim. Rys. Krystyna Woźninska, 1956 r. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH s k ł a d a się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h -wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski. typy Obejmuje 5 części. W skład k a ż d e j z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas u k a z a ł y się drukiem n a s t ę p u j ą c e monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój p y r z y c k i . Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2, Adam Glapa — Strój dzierżacki, 5. Adam Glapa — Strój m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i 4. Halina Mikułowska — Strój (lubuski), kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój p s z c z y ń s k i , 5. Longin M a l i c k i — Strój Górali Śląskich. C z ę ś ć I V . MAZOWSZE i S I E R A D Z K I E : 1. Maria Ż y w i r s k a — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 2. Jadwiga Ś w i ą t k o w s k a — Strój łowicki, 3. Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 4. Janina Krajewska — Strój opoczyński.% Część V. M A Ł O P O L S K A : 1. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 2. Edyta Starek — Strój spiski, 5. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 4. Franciszek Kotula — Strój ł a ń c u c k i , 5. Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 6. Sebastian Flizak — Strój Zagórzan. W druku znajdują s i ę : 1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 2. Janusz Kamocki — Strój sandomierski. / �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Nr CW 2 328'î Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: 1. Strój Górali Szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój zagórzan ���� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1786505e8aadb596de745e4b102fa35.pdf 9d708a2087914ee584f76e76fa0aab3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5536 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5151 Title A name given to the resource Stroje Górali szczawnickich / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.158; 39 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludowe Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH R. R E I N F U S S STROJE GÓRALI SZCZAWNICKICH P O L S K I E TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS C Z Ę Ś Ć POLSKICH V STROJÓW LUDOWYCH MAŁOPOLSKA ROMAN Z E S Z Y T 18 REINFUSS STROJE GÓRALI SZCZAWNICKICH Zakład Kulturoznawstwa B ib 1 io t e k a Nr inwentarzowy L U B L I N 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA Z Z A S I Ł K U M I N I S T E R S T W A 4 9 LUDOZNAWCZEGO K U L T U R Y W LUBLINIE I S Z T U K I /. �KOMITET REDAKCYJNY ATLASU POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH: E. FRANKOWSKI, J. GAJEK, K. P I E T K I E W I C Z , R. R E I N F U S S , T. SEWERYN ORAZ DELEGAT MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI REDAKTOR NACZELNY JÓZEF WYDAJE POLSKIE TOWARZYSTWO GAJEK LUDOZNAWCZE W LUBLINIE, ULICA CURIE - SKŁODOWSKIEJ Z ZASIŁKU OKŁADKA PLANSZE ORAZ MINISTERSTWA ADAMA KULTURY I L. 2 SZTUKI MŁODZIANOWSKIEGO BARWNE: KSAWEREGO WANDY MANTEUFEL I MARTY PREKA KOCH UKŁAD GRAFICZNY H . MORTKOWICZ-OLCZAKOWEJ DRUKARNIA Nr 17 PKZG W KRAKOWIE, UL. ZWIE­ RZYNIECKA 2 — KLISZE JEDNOBARWNE I TRÓJ­ BARWNE: FOTOCHEMIA, KRAKÓW, KARMELICKA 16 Rękopis otrzymano 18. X. 1949. Zam. 915/49. Druk 2 /. ark. ukończono 12. I I . 1950. 1 M-54654. Nakład 6.200 egz. Papier bezdrz. ilustr. sal. 61x86, 100 g �ATLAS POLSKICH składa się STROJÓW LUDOWYCH z szeregu monografii obejmujących wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski ATLAS POLSKICH STROJÓW typy LUDOWYCH obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawie­ rające monografie poszczególnych strojów. Część I . POMORZE S t r ó j : kaszubski, kociewski, borowiacki, tucholski, kraiński, cheł­ miński, lubuski, dobrzyński, malborski, słowiński. Część I I . WIELKOPOLSKA Strój: szamotulski, lubuski, kaliski, borowiacki, leśniacki, pałucki, wieleński, łęczycki, kujawski. Część I I I . ŚLĄSK Strój: bytomski (rozbarski), wałaski, górali śląskich, górali czadeckich, opolski, Jacków jabłonowskich, pszczyński, raciborski, dolnośląski. Część I V . MAZOWSZE I SIERADZKIE S t r ó j : mazowiecki (centralny), opoczyński, łowicki, sieradzki, kurpio­ wski, poborski, podlaski, mazowiecki (północny), Mazurów pruskich. Część V. MAŁOPOLSKA Strój: krakowski (z okolic Krakowa, Powiśla Dąbrowskiego, pogranicza śląskiego), kielecki, radomski, lubelski, Lachów sądeckich, Pogórzan, Dolinian sanockich, rzeszowski, przeworski, łańcucki, lesiacki, boro­ wiacki, górali żywieckich, babiogórskich, orawskich, szczawnickich, podhalańskich, spiskich, gorczańskich oraz Łemków. Wymieniona kolejność poszczególnych monografii nie jest kolejnością ukazywania się zeszytów w druku Zamówienia i przedpłatę przyjmuje Administracja Atlasu Polskich Strojów Ludowych — Polskie Towarzystwo Ludoznawcze — Lublin Curie-Skłodowskiej 2. Skrytka pocztowa 82. �1. WSTĘP W Szczawnicy i k i l k u okolicznych, miejscowościach, k t ó r e s k ł a d a j ą się na tzw. „re­ gion szczawnicki", ubiory ludowe zachowały się do dnia dzisiejszego stosunkowo do­ brze. Nie znaczy to bynajmniej, że wszyscy m i e s z k a ń c y wsi tamtejszych u b i e r a j ą się do dziś wyłącznie w tradycyjne ubiory, niemniej strój jest t u jeszcze żywy, widuje się mężczyzn noszących góralskie kapelusze z muszelkami, ozdobne kamizelki, białe spodnie wyszywane, czasem kierpce. Kobiety, zwłaszcza w d n i świąteczne, chodzą w wyszywanych gorsetach, kwiecistych tybetowych s p ó d n i c a c h i b i a ł y c h haftowa­ nych zapaskach. Prócz wymienionych t u części ubioru męskiego i kobiecego, r e p r e z e n t u j ą c y c h naj­ nowszą m o d ę szczawnicką, m o ż n a jeszcze po c h a ł u p a c h s p o t k a ć starsze, j u ż prawie zarzucone, okazy ludowego ubioru jak długie męskie sukmany, babskie gorsety su­ kienne, spódnice z białoczerwonego pasiaka i t p . Na podstawie tych szczątkowych m a t e r i a ł ó w , popartych ponadto żywą t r a d y c j ą , m o ż n a pokusić się o r e k o n s t r u k c j ę owego ł a ń c u c h a przemian, j a k i m ulegały stroje szczawnickie w ciągu ostatniego stulecia. 2. RYS HISTORYCZNY REGIONU I ZASIĘG UBIORÓW SZCZAWNICKICH Region szczawnicki wraz z kilkoma wsiami, leżącymi w jego najbliższym sąsiedz­ twie, od północy (Tylmanowa, Ochotnica), od zachodu (Krośnica, Mizerna, Huba, Maniowy, Kluszkowce, Czorsztyn) i od p o ł u d n i a (Sromowce Niżne i W y ż n e ) , wcho­ dził dawniej w obręb królewszczyzny zwanej „ s t a r o s t w e m czorsztyńskim". Niektóre wsie starostwa czorsztyńskiego j a k Sromowce (dawniej „ P r z e k o p " ) , Kluszkowce, Ma­ niowy, Tylmanowa i sam Czorsztyn znane są z d o k u m e n t ó w pochodzących z X I V w. Ochotnica została założona w 1416 r. przez pasterzy wołoskich. Obydwie Szczawnice powstały zapewne pod koniec X V w. lub w I połowie X V I wieku, zaś Mizerna, Huba, Tylka, H a ł u s z o w a d a t u j ą się z X V I I w. Z p o c z ą t k i e m ubiegłego stulecia r z ą d austriacki zaczął rozsprzedawać królewszczyzny w ręce osób prywatnych i wówczas obszar ten rozpadł się na trzy różne „ d o m i n i a " (szczawnickie, krościeńskie i czorsz­ tyńskie) . Ubiory Górali szczawnickich typologicznie i genetycznie wiążą się z ubiorami po­ bliskiego Spiszą. Pierwotnie cały polski Spisz, graniczące z n i m przez Dunajec wsie leżące na wschód od Nowego Targu, obszar dawnego „ s t a r o s t w a czorsztyńskiego" oraz t a k zwanej „Rusi Szlachtowskiej" ) objęte były przez mniej więcej ten sam typ stroju, k t ó r y w ubiorze m ę s k i m c h a r a k t e r y z o w a ł y filcowe kapelusze z krezami do góry pod­ winiętymi, białe do kolan sięgające sukmany z szerokimi f a ł d a m i po bokach, w ko­ biecym zaś obcisłe kolorowe czepki z ostrym zębem nad czołem, koszule z czerwo­ n y m i p r ą ż k a m i na ramionach, spódnice z białoczerwonego pasiaka. 1 5 �Z czasem na skutek rozwoju mody lokalnej i wpływów postronnych, zaczęły wy­ dzielać się pomniejsze terytoria. W y o d r ę b n i ł się więc dzisiejszy strój spiski, k t ó r e g o pewne elementy przekroczyły k u północy Dunajec i przyjęły się we wsiach zamiesz­ k a ł y c h przez Górali p i e n i ń s k i c h i zachodnie miejscowości byłego „ s t a r o s t w a czorsz­ t y ń s k i e g o " (Czorsztyn, Maniowy, Kluszkowce, K r o ś n i c a ) . Wpływy te nie okazały się zbyt t r w a ł e , gdyż w t y m samym czasie z okolic Nowego T a r g u p o s u w a ł a się na wschód wzdłuż Dunajca fala mody „ p o d h a l a ń s k i e j " a ściślej „ n o w o t a r s k i e j " , n i o s ą c a ze sobą brązową c u c h ę z czerwonymi s t r z ę p i a s t y m i oblamkami i m a ł e o k r ą g ł e kapelusze z k r e z ą opuszczoną k u dołowi, oraz r z ę d e m muszelek dookoła główki. Wpływy Nowotarszczyzny przekształciły całkowicie ubiory wsi leżących na lewym brzegu Dunajca, skutkiem czego w połowie ubiegłego stulecia, mniej więcej po Szlembark p a n o w a ł a j u ż moda nowotarska. Obecnie fala wpływów nowotarskich p o s u n ę ł a się jeszcze, obej­ m u j ą c Czorsztyn i Krośnice. Dalej na wschód, w okolice Szczawnicy przeszły j u ż tylko n i e k t ó r e elementy ubioru nowotarskiego jak np. forma kapelusza filcowego i ozdoby kobiecego gorsetu. Dalszej ekspansji wpływów nowotarskich przeciwstawiło się oddziaływanie ośrodka szczawnickiego, k t ó r y na przełomie X I X i X X wieku s t a ł się centrum nowej mody, opartej częściowo na dawnych elementach spiskich, częściowo późniejszych nowotarskich i sądeckich (hafty). Starodawne stroje t y p u spiskiego zachowały się najdłużej na sąsiadującej od wschodu z regionem szczawnickim Rusi Szlachtowskiej. Nowa moda szczawnicka, w y r a ż a j ą c a się w stroju m ę s k i m przede wszystkim spo­ sobem zdobienia kurtek, kamizelek i spodni, w kobiecym zaś wyszyciami na gorsecie i h a f t a m i na zapaskach, przyjęła się nie tylko w s ą s i e d n i m K r o ś c i e n k u lecz przeszła do G r y w a ł d u , Tyłki i Hałuszowej. Pewne wpływy zdobnictwa szczawnickiego dały się też zaobserwować w nowszych ubiorach R u s i n ó w szlachtowskich ) i u m i e s z k a ń ­ ców Tylmanowej. Dzisiejszy zasięg ubiorów szczawnickich ogranicza się do 5 miejscowości uwidocz­ nionych na załączonej mapie (rys. 1). 2 Ryc. 1.1 — Zasięg ubiorów Górali szczawnickich. I I — Ubiory Rusinów szlachto­ wskich. I I I — Zasięg wpły­ wów nowszych ubiorów podhalańskich. IV — Ubio­ ry Górali sądeckich. V — Ubiory Górali spiskich. V I — Ubiory Górali pieniń­ skich. V I I — Granica pań­ stwa. V I I I — Granice za­ sięgu poszczególnych ubio­ rów. Podziałka 1:300.000 6 �Ryc. 2. Grupa parobków z Krościenka w strojach najnowszych. Fot. R. Reinfuss w r. 1939. 3. ZRÓŻNICOWANIE I ROLA UBIORÓW LUDOWYCH Terytorium, na k t ó r y m rozprzestrzeniają się ubiory szczawnickie, mimo, że m a ł e , nie jest w e w n ę t r z n i e jednolite, lecz rozpada się na dwie części w s c h o d n i ą , obejmującą obydwie Szczawnice (Niż i W y ż ) , odznaczającą się szczególnie bogatym zdobnictwem i z a c h o d n i ą , do której należy Krościenko i 3 zaznaczone na mapie miejscowości. W części zachodniej ubiory są nieco skromniej zdobione, gdyż najnowsze wymysły mody szczawnickiej docierają t a m z pewnym opóźnieniem. W czasie okupacji różnice w stroju wsi peryferycznych zaczęły się zacierać w związku z t y m , że pozbawiona dochodów z r u c h u zdrojowiskowego l u d n o ś ć Szczaw­ nicy, w y m i e n i a ł a swe ubiory za środki żywności nabywane od sąsiadów z G r y w a ł d u i i n n y c h odleglejszych miejscowości. Dziś, w związku z procesem zanikania ubiorów ludowych, rola ich w życiu co­ dziennym wsi zmniejszyła się znacznie. Niemniej ubiór góralski z a c h o w a ł się na oma­ w i a n y m terenie jako strój odświętny, noszony na uroczystości. Posiadanie pięknie zdobionego ubioru jest przedmiotem dumy. Nawet wśród parobczaków, t r u d n i ą c y c h się przewozem t u r y s t ó w ł ó d k a m i przez przełom p i e n i ń s k i lub d o r o ż k a r s t w e m , widać znaczne staranie w k i e r u n k u utrzymania stroju tradycyjnego (ryc. 2). Przed w o j n ą posiadanie ubioru regionalnego było warunkiem dopuszczenia do grona flisaków pie­ nińskich. O d m i e n n o ś ć ubiorów szczawnickich przyczyniła się do krystalizacji poczucia od­ rębności grupowej. Bardzo ostro zarysowująca się granica między m o d ą szczawnicką a n o w o t a r s k ą , b i e g n ą c a na wschód od G r y w a ł d u i Hałuszowej, oraz s ą d e c k ą powo7 �Ryc. 3. Góralka ze Szczawnicy według fotogra­ fii J. Kriegera z końca X I X stulecia. 0: Ryc. 4. „Salamon" ze Szczawnicy Niż­ nej. Fot. A. Szu­ bert z Krakowa w I I połowie XIX w. Zdjęcia z albumu I . Kopernickiego w P. Muz. Etn. w Krakowie. duje, że z a r ó w n o m i e s z k a ń c y regionu szczawnickiego, jak i ich sąsiedzi różnice ubio­ rów wysuwają jako ważne k r y t e r i u m k s z t a ł t u j ą c e poczucie przynależności grupowej, decydujące o wyodrębnieniu „swoich" od „obcych". Na pograniczu wpływów nowo­ tarskich i szczawnickich daje się nawet stwierdzić pewne nastawienie antagonistyczne, wyrażające się t y m , że mieszkańcy s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą terytoriów etnogra­ ficznych swoje ubiory u w a ż a j ą za piękniejsze i wartościowsze, a do ubiorów sąsiadów odnoszą się w sposób satyryczny. Z a r ó w n o na terenie objętym dziś przez m o d ę nowo­ t a r s k ą , jak i szczawnicką, z lekceważeniem traktowane są dawne ubiory t y p u spis­ kiego (np. kapelusze z k r e z ą do góry podwiniętą, czy spódnice z białoczerwonego pasiaka). Ujemne wartościowanie ubiorów dawniejszych powoduje, że są one w chwili obec­ nej skazane na zagładę. Nowsze, modne dziś ubiory mimo, że są c h ę t n i e noszone i sprawiane, również przechodzą ostry kryzys polegający na t y m , że dawne ludowe ubiory nie w y t r z y m u j ą konkurencji z bez p o r ó w n a n i a t a ń s z y m i ubiorami gotowymi, kupowanymi w mieście. 4. OPIS OGÓLNY UBIORU MĘSKIEGO L e t n i , roboczy ubiór G ó r a l a szczawnickiego s k ł a d a się z czarnego filcowego kape­ lusza, płóciennej koszuli, kamizelki lub kożuszka bez rękawów, w e ł n i a n y c h spodni (na k t ó r e bacowie i juhasi odziewali dawniej szerokie pasy) i kierpców. Na święto, do kościoła ubiera się w e ł n i a n ą „ s u k m a n ę " lub „ k u r t k ę " . Parobcy na przeguby dłoni n a c i ą g a j ą „zapiąstki". W zimie zamiast kapeluszy nosili do niedawna baranie czapki poszywane suknem, obszerne rękawice o jednym palcu, niektórzy ubierali kożuchy. 8 �Strój obrzędowy nie różni się od ubio­ r u świątecznego. Pan m ł o d y i drużbo­ wie stroili kapelusze w s t ą ż k a m i i bu­ k i e t a m i sztucznych kwiatów. Najdawniejszy znany n a m strój m ę s k i zanotowany przed 100 laty przez Ksawerego Preka (tabl. I V ) s k ł a d a ł się z kapelusza z „ r a k a m i " i „ k a n i ą " lekko k u górze podwiniętą, koszuli skromnie obszywanej, niebie­ skiej kamizelki z metalowymi guzi­ kami, 2 pasów (szerokiego zapinanego na k i l k a klamer i wąskiego s p a d a j ą ­ cego na p o ś l a d k i ) , spodni bez jakich­ kolwiek wyszyć, kierpców i białej sukmany ozdobionej po prawej stro­ nie na piersiach szeregiem niewiel­ k i c h czerwonych t r ó j k ą t ó w . Podobny ubiór tylko nieco skromniejszy, bo bez ozdób na piersiach, notuje, pocho­ d z ą c a z I I połowy ub. wieku fotogra­ fia, p r z e d s t a w i a j ą c a niejakiego „Sala­ mona", starszego przewoźników pie­ n i ń s k i c h ze Szczawnicy, z n a j d u j ą c a się w albumie I . Kopernickiego, k t ó r y mieści się w zbiorach P. Muz. E t n . w Krakowie (ryc. 4 ) . Na przełomie wieku X I X i X X ubiory szczawnickie Ryc. 5. Ubiory Górali z Krościenka fotografowane zaczynają się zmieniać. Przyjmuje się w okresie zmiany mody przed I wojną światową. Fot. ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie. kapelusz t y p u p o d h a l a ń s k i e g o , za­ miast długiej sukmany, k t ó r a wycho­ dzi z u ż y t k u pojawia się k r ó t k a b i a ł a lub czarna „ k u r t k a " zdobiona ł a ń c u s z k o w y m i haftami. Hafty te p r z e r z u c a j ą się n a s t ę p n i e na przypory i boczne szwy spodni oraz na k a m i z e l k ę (ryc. 5). Powstaje nowa forma ubioru szczawnickiego, k t ó r y do dziś żywy jest jeszcze w opisywanym t u regionie. 5. OPIS SZCZEGÓŁOWY UBIORU MĘSKIEGO Ubiór głowy W zeszłym stuleciu Górale szczawniccy nosili długie włosy, przedzielone przez śro­ dek. Kosmyki włosów s p a d a ł y na piersi, gdzie s k r ę c a n o je niekiedy tak, j a k np. s k r ę c a się wąsy. Obecnie długie włosy spotyka się wyjątkowo u starców. Zarost na twarzy za­ równo młodzi j a k starzy golili bardzo starannie. W okresie, poprzedzającym pierwszą wojnę światową wśród e l e g a n t ó w szczawnickich przyjął się, zapożyczony od letników, zwyczaj noszenia wąsów p o d k r ę c o n y c h do góry i szpiczasto zakończonych. Dziś tego rodzaju wąsy s p o t k a ć m o ż n a jeszcze czasem wśród gazdów w wieku 60 — 70 lat. Let­ nie nakrycie głowy stanowił pierwotnie czarny kapelusz filcowy z szerszą lub węższą k r e z ą p o d w i n i ę t ą do góry (tabl. I , 1). Główka kapelusza b y ł a zdobiona t . zw. „ r a k a m i " lub „ c e n t k a m i " . „ R a k i " b y ł to pasek s k ó r z a n y szeroki na 6 — 8 cm g ó r ą wycinany w ząbki, nabijany na całej przestrzeni drobnymi m o s i ę ż n y m i gwoździkami. Na prze9 �T a b l i c a I . 1 — dawny kapelusz szczawnicki, 2 — czapka barania pokryta niebieskim suk­ nem, szwy i pompon czerwone, 3 — koszula męska, 4 — kierpiec w „kostkę", 5 — kierpiec „na rzemień", 6 — sposób przewlekania „nawłoki", 7 — krój spodni, 8 — krój kamizelki, 9 — rekon­ strukcja ozdób na kamizelce z czasów K. Preka, 10 — kamizelka sprzed I wojny światowej, 11 — krój „kurtki", 12 — krój czepca, 13 — krój „sukmany", 14 — krój gorsetu dawnego, 15 — stary gorset z Białej Wody na Rusi Szlachtowskiej, 16 — krój dawnej koszuli z czerwonymi szlakami na rękawach i mankietach. U w a g a : Rysunek 1—3, 7—11, 13—16, utrzymane są w podziałce 1:30, rysunki orientacyjne przy krojach w podziałce 1:60, rysunki 4—6 i 12 w podziałce 1:15. Linia pełna przekreślana oznacza szew krawiecki, falista (rys. 11) szew foluśniczy, linia przerywana miejsca zagięcia. K = kołnierz. 10 �Ryc. 6. Kapelusze szczawni­ ckie typu nowszego podha­ lańskiego, a) z „rakami", b) z czerwoną włóczką dookoła główki. Fotografował ze zbiorów P. Muz. Etn. w Kra­ kowie Z. Kamykowski. łomie X I X i X X wieku rozpowszechniły się kapelusze t y p u p o d h a l a ń s k i e g o z k r a j a m i obrębionymi fioletową t a s i e m k ą . Główki tych kapeluszy ozdabiano wyżej opisanymi „ r a k a m i " (ryc. 6a), m o s i ę ż n y m i ł a ń c u s z k a m i (t. zw. „retiazki") lub kilkoma zwojami czerwonej włóczki (ryc. 6b). Dziś w powszechnym użyciu są p o d h a l a ń s k i e muszelki. „ R a k i " u t r z y m a ł y się najdłużej na kapeluszach baców. Dawniej kapelusz parobski posiadał w ą s k i pod b r o d ą zapinany pasek, nabijany m o s i ę ż n y m i gwoździkami. Za sznurek przy kapeluszu parobcy z a k ł a d a l i p i ó r k a lub całe skrzydełka sojki. Do ś l u b u pan m ł o d y i drużbowie obwiązywali główki kapeluszy czerwoną w s t ą ż k ą , której k o ń c e s p a d a ł y w t y ł na 10 —15 cm. Za w s t ą ż k i zatykali bukiet zwany „piórko", wykonany ze sztucznych kwiatów. „ P i ó r k o " ofiarowywała zwykle panna m ł o d a . Zrobione ono było z cienkiego d r u t u , do k t ó r e g o przymocowywane były k w i a t k i wycięte z koloro­ wych s k r a w k ó w nakrochmalonego p ł ó t n a . Łodyżki były ozdobione nanizanymi „kora­ l i k a m i " t j . b a r w n y m i szklannymi p e r e ł k a m i o lustrzanym podkładzie. Prócz tego jako ozdoba „ p i ó r k a " służył t. zw. „ w ą t r y s " albo „trzęsiączka", t j . skręcone spirale z cienkiego mosiężnego d r u t u lub blaszki. Niekiedy między k w i a t k i wpinano też „lu­ sterka", były to o k r ą g ł e p ł a t k i cynowej folii lub cienkiej blaszki. „Piórko" s k ł a d a ł o się z k i l k u gałązek, w y c h o d z ą c y c h z jednego p u n k t u . Kapelusz pana m ł o d e g o zdobiło „piórko", posiadające 4 lub 5 gałązek, starosty 3, zaś drużbów t y l k o 2. W zimie nosili czapki barankowe, o g ł o w a c h o k r ą g ł y c h , zeszywanych na krzyż, po­ k r y t y c h czerwonym lub częściej niebieskim suknem (tabl. I , 2). W szwach biegła wy­ pustka a na szczycie znajdował się włóczkowy pompon (jedno i drugie w kolorze czer­ wonym przy niebieskich czapkach i na o d w r ó t ) . Otok czapki wykonany był z czar­ nego baranka (t. zw. „ o b ł ó ż k a " ) , k t ó r y m o ż n a było spuszczać w dół dla osłony k a r k u i uszu. Czapki o główce obszytej suknem czerwonym były o d z n a k ą szczególnej god­ ności. Nosili je zazwyczaj wójtowie lub p o w a ż n i gospodarze, k t ó r z y się o ten u r z ą d ubiegali. Koszula Koszule szyto z p ł ó t n a samodziałowego, ś w i ą t e c z n e wykonane były z p ł ó t n a bar­ dzo cienkiego i pięknie wybielonego. Przód i t y ł koszuli s k ł a d a ł się z jednego p ł a t u p ł ó t n a złożonego na pół, w k t ó r y m wycięty był otwór na szyję i rozpór na piersiach (krój zw. „ p o n c h o p o d ł u ż n e " ) . R ę k a w y doszyte z boków zaopatrzone były pod pa­ ll �chami w kwadratowe „ćwikle". Dołem r ę k a w y były marszczone i wszyte w mankiet. Dawniej, j a k świadczy akwarela K . Preka (tabl. I V ) , mankiety były ozdobione czer­ wonymi paskami zapewne t k a n y m i w płótnie. Kołnierzyk koszuli był pionowy, wy­ wijany na z e w n ą t r z (tabl. I , 3 ) . Pierwotnie zawiązywano go pod szyją czerwoną ta­ siemką, później zaś zapinano na guziki. Rozcięcie na piersiach spięte było mosiężną spinką, t a k ą j a k na Podhalu. Koszula była k r ó t k a , noszono j ą wpuszczoną do spodni. Spodnie Spodnie zwane „ p o r t k i " szyto z r e g u ł y z białego samodziałowego sukna. S k ł a d a j ą się z 6 p ł a t ó w (tabl. I , 7 ) , z k t ó r y c h dwa główne s t a n o w i ą nogawki (zeszyte ze sobą wzdłuż wycięcia a-b-c), dwa dalsze, t r ó j k ą t n e , wszywa się jako k l i n y z t y ł u , po zew­ n ę t r z n y c h stronach pośladków, pozostałe zaś dwa t w o r z ą pasek. Z przodu zaopatrzone są „ p o r t k i " w jedno tylko rozcięcie czyli t. zw. „przypór" (nad p r a w ą p a c h w i n ą ) , za­ słonięty od w e w n ą t r z trapezowatym „ z a l a t a c e m " . W nowszych spodniach po prawej stronie „ p r z y p o r u " znajduje się zwykle poziomo wycięta kieszeń. W czasach poprze­ dzających I I wojnę światową wycinano niekiedy dwie kieszenie rozmieszczone syme­ trycznie po dwu stronach przedniego szwu, łączącego ze sobą nogawice (ryc. 7 ) . No­ gawki spodni szczawnickich s ą znacznie luźniejsze niż na Podhalu. Dawniej sięgały one zaledwie do kostek, obecnie zapewne pod w p ł y w e m p o d h a l a ń s k i m zachodzą na wierzch stopy. Dołem posiadają nogawki rozcięcie t. zw. „przyporek", b i e g n ą c y po zewnętrznej stronie na wysokości około 20 c m od dołu. Za czasów K . Preka ozdoby spodni ograniczały się do wąziutkiej czerwonej obl a m k i wokół przyporu. Później pojawiła się wzdłuż szwu nogawki w ą s k a czerwona wy­ pustka. W y p u s t k ę t ę s k ł a d a n o n a s t ę p n i e na pół i między obie połowy w k ł a d a n o skra­ wek żółtego sukienka, skutkiem czego p o w s t a w a ł a wypustka czerwono-żółto-czerwona, podobna j a k na Spiszu. Obecnie prócz oblamek i wypustek rozwinął się n a spodniach bogaty haft, k t ó r y koncentruje się przy „przyporze", kieszeni, szwach bocz­ nych i dolnym rozcięciu ( „ p r z y p o r k u " ) . Najstarsze hafty przy rozcięciu g ó r n y m po­ siadały k s z t a ł t potrójnej pętli (co wskazywałoby na pokrewieństwo ze spiskimi „bor y t a s a m i " ) , wykonanej ściegiem ł a ń c u s z k o w y m w kolorze czerwonym (tabl. I I , 1). Między p ę t l a m i haftowano zwrócone dośrodkowo granatowe elipsy ze ś r o d k a m i pu­ stymi l u b w y p e ł n i o n y m i . Zdobinę t a k ą zwano „krzyżyk". Z czasem obok zwykłej su­ kiennej oblamki zaczęto wokół „ p r z y p o r u " wyszywać czerwoną włóczką t. zw. „pa­ siekę", w y k o n a n ą rzadkim ściegiem „ J a n i n a " (tabl. I I , 2 ) . W dalszym rozwoju „pasie­ k ę " zdwojono, zaś w miejsce „krzyżyka" pojawiła się, zapewne pod w p ł y w e m wy­ szyć na ubiorach sądeckich, zdobina w formie serca zwana „sercówką", (tabl. I I , 3 ) . 3 Na kieszeni również wyszyta bywa pojedyncza l u b p o d w ó j n a „pasieka" w kolorze czerwonym, zielonym lub różowym z niebieskim wężykiem i p o t r ó j n y m i na z e w n ą t r z zwróconymi „ ł a p k a m i " . Podobnie, lecz z dodatkiem drobnych stylizowanych moty­ wów r o ś l i n n y c h , zdobiona b y ł a też wywinięta k u przodowi g ó r n a część „ z a l a t a c a " . Przed I I w o j n ą światową w okolicy kieszeni pojawiły się na spodniach Górali szczaw­ nickich naturalistycznie traktowane hafty roślinne (ryc. 2 ) . Owe naturalistyczne motywy, przejęte pod wpływem mody p o d h a l a ń s k i e j n a z y w a j ą nawet w okolicy Szczawnicy „góralskimi", co w słowniku szczawniczan oznacza pochodzenie nowotar­ skie lub zakopiańskie. Szew boczny na nogawkach zdobi, po obu stronach opisanej po­ przednio wypustki, czerwona pojedyncza lub p o d w ó j n a „pasieka". W y p u s t k i i „pa­ sieki" na spodniach szczawnickich łączą się z sobą wzdłuż szwu idącego przez pośladki, jak u Górali p o d h a l a ń s k i c h . Poniżej bioder, po obu stronach „pasieki" h a f t u j ą po­ ziomo zwrócone „krzyżyki", po jednym z każdej strony. Szczególnie bogate hafty spo­ t y k a się w tzw. „ p r z y p o r k u " , t j . rozcięciu u dołu nogawki. W spodniach skromnie zdo12 �bionych hafty w y s t ę p u j ą tylko na przedniej części „ p r z y p o r k a " , zaś u m ł o d y c h wiej­ skich e l e g a n t ó w po obydwu stronach (tabl. I I I , 4 ) . Ozdoba „przyporków" s k ł a d a się zwykle z dwóch pasiek b i e g n ą c y c h równolegle obok siebie. P r z e s t r z e ń między n i m i wy­ pełniają po dwa szeregi różnokolorowych łańcuszków, między k t ó r y m i u k ł a d a j ą się poziomo wydłużone ogniwa, w p o w t a r z a j ą c y c h się rytmicznie kolorach: zielonym, różowym i żółtym. Wzdłuż zewnętrznej pasieki biegnie r z ą d zdobin z a k o ń c z o n y c h spi­ ralnie zw. „kule", te zaś p r z e g r a d z a j ą p o t r ó j n e „ ł a p k i " (tabl. I I , 6). U góry wznosi się sterczący „smrecek". W miejscu, gdzie kra­ wędzie przyporka schodzą się ze sobą przy­ szyty jest pompon z czerwonej włóczki z niebieskim i zielonym środkiem. Pasy Przez obrębek spodni przeciągnięty jest lniany k r ę c o n y sznurek lub częściej pas, k t ó r y je podtrzymuje. Dawniej noszono pasy czarne, szerokie na 5 cm, długie na 2 metry. Zbywającym k o ń c e m pasa o k r ę c a n o się dwukrotnie tak, że s p a d a ł do połowy pośladków (tabl. I V ) . Widoczna część pas­ ka nabijana bywa dużymi, błyszczącymi guzikami, a nawet jak głosi tradycja, du­ katami. Na wierzch zapinano szeroki „opa­ sek" z podwójnej tłoczonej skóry, z kiesze­ n i ą po prawej stronie, zapinany na cztery mosiężne k l a m r y (tabl. I I I , 7). Ubiór nóg R Latem owijają nogi w białe, płócienne y c 7. Przeładowane ozdobami ubiory męskie onuce, z i m ą wdziewają grube w e ł n i a n e sprzed I w o j n y ^ a t o w e ^ K r o ś e i e n k o . Fot. R. skarpety dziane z włóczki w kolorze natu­ r a l n y m b i a ł y m i czarnym, t w o r z ą c y m wzo­ r y złożone z k i l k u poziomych, zygzakowato zazębiających się pasów. Na wierzch ubie­ r a j ą „kierpce", k t ó r e przedtem prawie k a ż d y u m i a ł sam sobie w y k o n a ć i „wycyfrow a ć " , czyli ozdobić wzorami odciśniętymi przy pomocy tłoczka. Kierpce bywały „skó­ rzane" t j . wykonane ze skóry bydlęcej i „ s p y r c a n e " zrobione ze świńskiej. Te ostatnie sporządzają również obecnie ze względu na niższą cenę skóry. Dawniej w rejonie szczawnickim nosili mężczyźni kierpce z z a o k r ą g l o n y m i szpicami ściągnięte w palcach w „ k o s t k ę " przy pomocy przewleczonego rzemyka (tabl. I , 5). Później przyszły, przez Ochotnicę i Tylmanowa, kierpce t y p u p o d h a l a ń s k i e g o , o szpicach zaostrzonych, ścią­ g n i ę t y c h „ n a r z e m i e ń " (tabl. I , 6). Kierpce zawiązywało się dawniej przy pomocy tzw. „nawłoki", wykonanej b ą d ź z wąskiego rzemienia, bądź ze sznurka kręconego z czar­ nej wełny. „Nawlokę" wiązało się do pierwszej od strony palców dziurki, wyciętej na wewnętrznej k r a w ę d z i kierpca, później wolny koniec przewlekano zygzakiem przez pozostałe otwory (jest ich zwykle po dwa z każdego boku), n a s t ę p n i e przez dwie dziurki umieszczone na pięcie i teraz dopiero zbywający koniec „ n a w ł o k i " (około 1 — 1,5 m) okręcało się koło kostki. Dawniej wiązało się „ n a w ł o k ę " po wierzchu spodni (tabl. I V ) , dziś o ile jej używają, rozwarty „przyporek" spodni spuszcza się po wierz­ chu „nawłoki". Często t r a f i a j ą się teraz kierpce, posiadające zamiast „ n a w ł o k i " rze13 �m y k ze sprzączką, t a k i jak miejskie s a n d a ł y . Pojawiają się też w okolicy Szczawnicy przyniesione z Podhala a wyrabiane w Tylmanowej płytkie b u t y z podeszwą i obca­ sem, o wierzchach wykonanych w formie bardzo ozdobnych kierpców, p o k r y t y c h tło­ czeniami i nabijanych m o s i ę ż n y m i kapslami. Jeszcze przed I w o j n ą światową najzamożniejsi gospodarze i parobcy ubierali niekiedy na święto czarne b u t y z cholewami, k r o j u węgierskiego, do k t ó r y c h wpuszczało się nogawice b i a ł y c h w e ł n i a n y c h spodni. Z i m ą n o s z ą Górale szczawniccy tzw. „ k a p c e " t j . rodzaj k r ó t k i c h cholew szytych ze sta­ rego sukna samodziałowego. Obuwie to m a jako cel o c h r o n ę przed zimnem i ślizga­ niem na zlodowaciałym śniegu. Kamizelka Kamizelka, zwana dawniej „lajbik" szyta jest z sukna fabrycznego. W e d ł u g tra­ dycji, najstarsze kamizelki były czarne, dopiero później w związku ze z m i a n ą koloru m u n d u r ó w austriackich m i a ł y rozpowszechnić się niebieskie ( „ s i w e " ) , a nawet czer­ wone, przerabiane ze spodni u ł a ń s k i c h . Czy informacje te odpowiadają prawdzie na­ leży w ą t p i ć . Jak w y n i k a z akwareli K . Preka (tabl. I V ) , j u ż przed 100 l a t y noszone były b ł ę k i t n e kamizelki ozdobione z przodu dwoma r z ę d a m i metalowych guzików, uję­ t y c h w trzy grupy, g ó r n ą , środkową i d o l n ą (tabl. I , 9) z czerwonymi poziomymi wyszyciami, czy też (co u w a ż a m za prawdopodobniej sze) naszywkami. Na przełomie X I X i X X wieku noszono kamizelki b ł ę k i t n e lub czarne wyjątkowo czerwone z pojedyn­ czym s t o j ą c y m kołnierzem, ozdobione wzdłuż rozcięcia na przodzie dwoma szeregami drobnych mosiężnych guzików. Wzdłuż kołnierza i z przodu przy zapięciu, biegła pod­ wójnie falista kolorowa krepinka (tabl. 1,10) lub wyszycie z kolorowej, kupnej wełny zw. „ h a r a s e m " . Z boków wycięte były u k o ś n i e dwie kieszenie, po jednej z każdej strony. Kamizelki bardzo zbliżone do ostatnio opisanej s p o t k a ł e m jeszcze w r o k u 1939 na sąsiadującej z regionem szczawnickim Rusi Szlachtowskiej. Dzisiejsze kamizelki szczawnickie szyte s ą zazwyczaj z sukna koloru szafirowego lub jasno niebieskiego. Stan ich złożony jest z trzech p ł a t ó w (plecy i dwa przody), na ramionach doszyte wąskie k l i n y . Kołnierzyk niski stojący (tabl. I , 8 ) . U dołu, a czasem i na piersiach po­ siada kamizelka poziomo wycięte kieszonki (tabl. I I I , 1, 2, 3 ) . Przed r. 1914, przody kamizelek zdobione były wzdłuż zapięcia dwoma „ o ś m i n a m i " t j . dwoma przecinają­ cymi się l i n i a m i falistymi, haftowanymi czerwoną n i c i ą ściegiem ł a ń c u s z k o w y m (tabl. I I I , 8 ) . Obok „ o ś m i n " biegł po każdej stronie zapięcia jeden r z ą d guziczków metalo­ wych, m a j ą c y c h znaczenie wyłącznie dekoracyjne, gdyż do zapinania służyły haftki. Z czasem skromne wyszycie, u z u p e ł n i a n e niekiedy stylizowanymi k w i a t k a m i haftowa­ n y m i w rogach na p o ł a c h kamizelki, zaczęło się r o z r a s t a ć . Obok o ś m i n pojawiają się na kamizelkach „pasieki" (tabl. I I , 7, 9) i szlaki u k ł a d a n e z p ę t l i c o w a t y c h „krzyży­ ków". Po pierwszej wojnie światowej zaczęto na kamizelkach h a f t o w a ć „smrecki", „serduszka i „krzyżyki" znane n a m z opisu zdobin na wyszywanych portkach. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m pojawiły się na kamizelkach motywy kwiatowe, ujęte naturalistycznie, k t ó r e w k r ó t c e poczęły wypierać starsze elementy miejscowe. Prócz ko­ lorowych n i c i zaczęto obficie używać „ t r z e p i o t k i " ( t j . cekinów, ryc. 7). Ostatnio w y k r y t o w Szczawnicy jeszcze jeden typ kamizelek pochodzący z k o ń c a X I X w. Szyte były z granatowego sukna, ozdobione haftem ł a ń c u s z k o w y m w kolorze p ą s o w y m i żół­ t y m z charakterystycznym wzorem kwiatowym na plecach (ryc. 25). Kożuszki Prócz kamizelek, k t ó r e są strojem odświętnym, jako ubiór wierzchni u ż y w a n e są krótkie, sięgające do bioder kożuszki bez rękawów. Dawniej były one przeważnie wy­ prawiane na biało, obecnie są również i b r ą z o w e . Krojem kożuszki te p r z y p o m i n a j ą 14 �kamizelki, s k ł a d a j ą się bowiem z pleców i dwu p ł a t ó w bocznych. U dołu między plecy i boki wszyte s ą m a l e ń k i e kloszowe fałdy (tabl. I I I , 6). Po krajach kożuszki wykoń­ czone są czarnym barankiem. Miejsce zeszycia p o k r y w a j ą paski białego safianu (na brązowych czerwone), przeplatane w k o s t k ę kolorowymi rzemykami. Z przodu wzdłuż rozcięcia na piersiach, obok owych safianowych naszywek b i e g n ą „ o ś m i n y " l u b „pa­ sieki" haftowane b a r w n ą włóczką (najczęściej czerwoną lub n i e b i e s k ą ) . Ubiory wierzchnie Sukmana W podróż lub do kościoła ubierali G ó r a l e szczawniccy tzw. „ s u k m a n ę " t j . płaszcz szyty z samodziałowego sukna, dawniej wyłącznie białego później (szczególnie w Szczawnicy) również czarnego. Sukmana t y p u „ p o n c h o p o d ł u ż n e g o " , krojona była pierwotnie z jednego p ł a t u sukna podwójnej szerokości, powstałego przez zeszycie dwóch szerzyzn przed oddaniem t k a n i n y do folowania. Szew zbity w stępie wraz z suk­ nem s t a w a ł się zupełnie niewidoczny. Jedynie w palcach wyczuć m o ż n a jego ślad bie­ g n ą c y zwykle pionowo środkiem pleców. Sukmany takie spotykało się do czasów osta­ t n i c h na Rusi Szlachtowskiej. W Szczawnicy i okolicy krawcy w celu u n i k n i ę c i a pew­ nych nierówności, w y n i k a j ą c y c h z n a c i ą g a n i a się sukna w foluszu, łączyli obie sze­ rzyzny sukna szwem krawieckim. Wąskość sukna nawet podwójnie zeszytego powo­ duje, że r ę k a w y (stanowiące ze stanem j e d n ą całość bez szwów na ramionach) sięgają najwyżej do łokci i t u s ą sztukowane. Celem po­ szerzenia stanu, od pasa w dół dodane s ą mię­ dzy szwy boczne dwa obszerne fałdy zw. „skrzy­ dła", k t ó r e u góry zaszyte są k u środkowi, dołem zaś odstają szeroko. Przy p r a w y m fałdzie na biodrze wycięta jest pionowa szpara służąca za­ miast kieszeni do chowania ręki. Kołnierz wy­ soki na 3 cm, stojący, wykonany jest z pojedyn­ czego paska samodziałowego sukna. Zdobienie sukman było na ogół skromne. Jak widać na zdjęciu p r z e d s t a w i a j ą c y m star­ szego przewoźników p i e n i ń s k i c h (ryc. 4) prócz kolorowego, zapewne czerwonego sukna pokry­ wającego kołnierz białej sukmany i niewielkiej aplikacji sukiennej na rękawie, żadnej innej ozdoby doszukać się nie m o ż n a . Niemniej współcześnie a nawet dużo wcześniej występo­ wały w regionie szczawnickim sukmany zdo­ bione tzw. „ k o r o n ą " . „ K o r o n a " była to aplika­ cja, s k ł a d a j ą c a się z 3 — 5 zębów t r ó j k ą t n y c h , wykrojonych z czerwonej materii, przyszytych podstawami do prawej krawędzi sukmany mniej więcej na wysokości żołądka. Ozdoba ta, utrwalona j u ż przez Ksawerego Preka (tabl. I V ) , występuje i dziś po nielicznych sukma­ nach, k t ó r e się jeszcze w terenie zachowały. W Grywałdzie zęby „ k o r o n y " obrzeżone były zygzakiem różowego ściegu łańcuszkowego, k t ó r y na k a ż d y m z n a r o ż n i k ó w tworzył t r ó j l i s t n ą pętelkę ( „ k r z y ż y k " ) . Wyszycia tego nie R y c . . 8 n a z „koroną", wieś Tylka. Fot. Z. Szewczyk 1948 s t a r a s u k m a 15 �posiada znaleziona niedawno sukmana Z Tyłki (ryc. 8). Ta ostatnia wykonana jest z sukna białego o k r o j u poncho podłużnego ze zwykłym pionowym szwem krawieckim przez plecy i r ę k a w a m i sztukowanymi od łokci. W szwy boczne od pasa w dół wszyte s ą obszerne k l i n y , k t ó r e f o r m u j ą „skrzydła" (tabl. I , 13). Kołnierz jest pojedynczy stojący. Ozdoby stanowi wypustka z sukna, złożonego z pięciu skrawków, z k t ó r y c h parzyste s ą koloru czerwonego, zaś nieparzyste żółtego. Oblamka t a biegnie g ó r n ą częścią kołnierza, wzdłuż zeszycia kołnierza z r e s z t ą sukmany, oraz p r a w y m brzegiem rozcięcia na piersiach, sięgając mniej więcej do pasa. Krawędzie kołnierza i rozcięcia na przodzie były jeszcze dodatkowo obrębione skrawkiem zielonego sukna. Na piersiach po prawej stronie naszyta jest „korona", s k ł a d a j ą c a się z czterech zębów wyciętych z czerwonego sukna. K a ż d y z ą b posiada zakończenie w formie m a l e ń k i e g o czerwonego k r ą ż k a sukiennego z zaznaczonym ż ó ł t y m środkiem (tzw. „ c e n t k a " ) . Po­ dobne zęby w liczbie trzech (tylko mniejsze) naszyte s ą przy otworze kieszeniowym, wykończone o b l a m k ą p o d o b n ą j a k na kołnierzu. Na k o ń c a c h r ę k a w ó w przyszyte są czerwone p a t k i tzw. „ c h a j t a s y " , p r z y p o m i n a j ą c e k s z t a ł t e m t r ó j z ę b n ą „koronę", której boczne zęby s ą z a o k r ą g l o n e , zaś środkowy, ostry, zaopatrzony jest u góry w „ c e n t k ę " . Starsi informatorowie z G r y w a ł d u p a m i ę t a j ą , że „ c h a j t a s y " obok charakterystycznej p a t k i posiadały u góry nie j e d n ą „ c e n t k ę " , ale c a ł ą zdobinę z „ c e n t e k " u k ł a d a n ą . Takie same ozdoby m i a ł y też występować na przodzie sukmany, j a k to się do dziś zachowało na Spiszu. Mieszczanie krościeńscy t ł u m a c z y l i dawniej genezę „ k o r o n " i „ c h a j t a s ó w " na sukmanach przywilejem nadanym przez Jana Kazimierza, k t ó r y doznawszy w K r o ś c i e n k u gościnnego przyjęcia, na znak wdzięczności, nobilitował k i l k u obywateli i pozwolił i m nosić aplikacje w kształcie „ k o r o n y " ) . 4 Różnicę w kolorze sukman, zachodzącą dawniej między m i e s z k a ń c a m i Szczaw­ nicy a l u d n o ś c i ą z i n n y c h wsi tego regionu, t ł u m a c z ą sobie miejscowi Górale nakazem wydanym ponoć ongiś przez czorsztyńskiego s t a r o s t ę , k t ó r y c h c ą c by poszczególne grupy ludności pańszczyźnianej różniły się strojem od siebie, polecił szczawniczanom u b i e r a ć się w ciemne sukmany. Sukmany szczawnickie dziś j u ż niemodne i rzadko spotykane, krojem swym a po części i ozdobami ( „ c h a j t a s y " ) , n a w i ą z u j ą do ciemnych sukman spiskich. Kurtka Miejsce sukmany w m ę s k i m ubiorze zajęła obecnie tzw. „ k u r t k a " t j . k r ó t k a gunia sięgająca ledwo do bioder, wyjątkowo ( u starszych) do połowy ud. K u r t k i pojawiły się na przełomie X I X i X X w. Początkowo szyte były one z sukna białego i ozdo­ bione „ k o r o n a m i " l u b skromnymi l a m ó w k a m i z czerwonego sznurka. T a k ą typologi­ cznie n i e s ł y c h a n i e p r y m i t y w n ą g u n i ę u d a ł o m i się znaleźć w r o k u 1939 w Grywał­ dzie (ryc. 9). Ze względu na to, że sukno ciemne uchodzi u Górali za bardziej „ho­ norne" i stanowiło dawniej przywilej bogaczy, obecnie zdecydowanie przeważają k u r t k i ciemne. Białe m o ż n a było s p o t k a ć raczej w którejś z wiosek peryferycznych lub poza zasięgiem regionu szczawnickiego, na Rusi Szlachtowskiej, gdzie się t a moda również p r z e d o s t a ł a (tabl. I I I , 5). Krój k r ó t k i c h guniek nie odbiega niczym od k r o j u sukman (tabl. I , 11), różnią się natomiast ozdobami. Podczas gdy na sukmanach nie widuje się zwykle ozdób haftowanych, na k r ó t k i c h g u ń k a c h ten sposób zdobienia stanowi regułę. Wyszywany jest p ł a s k i pojedynczy kołnierz, prawa k r a w ę d ź rozcięcia na piersiach, kraje rękawów, oraz kieszeń wycięta w prawej pole. Podobnie j a k na spodniach czy kamizelkach t a k i na k u r t k a c h rozwinęły się wyszycia z form prostych. W starych k u r t k a c h kołnierz pokryty był czerwonym suknem, przednia zaś k r a w ę d ź o b l a m k ą czerwono-żółtą, obok której w o d s t ę p a c h p o w t a r z a ł y się szpiczaste „korony". Podstawy „ k o r o n " połączone były ze sobą k r ó t k i m szlaczkiem haftowanej „pasieki" (tabl. I I , 10). Później zaczęto wzdłuż kołnierza wyszywać „ośminę" w y k o n a n ą ście16 �T a b l i c a IV UBIORY GÓRALI S Z C Z A W N I C K I C H Z PIERWSZEJ POŁOWY XIX. W. wedle akwareli F, Preka �giem ł a ń c u s z k o w y m (co dziś pozostało jako motyw g ł ó w n y ) , a wzdłuż rozcięcia na pier­ siach obok czerwono-żółtej oblamki, czerwoną pasiekę, z której w y r a s t a j ą poziomo, r y t m i ­ cznie p o w t a r z a j ą c e się „krzyżyki" i „ s m r e k i " (tabl. I I , 11). Na rękawie haftuje się czer­ woną t r ó j z ę b n ą p a t k ę z zębem środkowym za­ k o ń c z o n y m bądź „krzyżykiem", bądź „smreckiem" (tabl. I I , 12, 13). W prawym płacie przednim posiada k u r t k a poziomo przeciętą kieszeń, zdobioną bogatymi haftami wykonanymi ściegiem Ja­ nina i ł a ń c u s z k o w y m (tabl. I I , 14, 15). Jeśli pominiemy t e c h n i k ę wykonania zdobin, to ich rozmieszczenie a po części i k s z t a ł t przy­ p o m i n a j ą sposób zdobienia współczesnych sukman spiskich. Analiza elementów hafciar­ skich i rodzaj zastosowanego ściegu (prze­ ważnie łańcuszkowy) wskazują na wpływy przenikające t u z Sądecczyzny. W latach poprzedzających wybuch I I wojny światowej zaczęły rozpowszechniać się w regionie szczawnickim pod n a z w ą „ k u r t e k " lub „ k a b a t ó w suknianych" ubiory wierzchnie szyte z samodziałowego sukna, czarnego lub białego, krojone na wzór kurtek miejskich sprzedawanych na jarmarkach. Ozdób haf­ towanych na n i c h nie ma, tylko krawędzie oblamowane są zwykle c z a r n ą , k u p n ą , ta­ siemką. Kożuchy Zimą, zwłaszcza zamożniejsi, ubierali się w k o ż u c h y długie do kolan. Były one szyte z biało wyprawionych skór baranich z opryRyc. 9. Gazda z Grywałdu w białej kurtce m ą c z a r n ą lub w y k o n a n ą ze skrawków skóry zdobionej czerwonym sznurkiem kręconym koziej na przemian białej i czarnej. Wzdłuż z włóczki. Fot. R. Reinfuss 1939. rozcięcia na piersiach, na szwach i u wylotu rękawów obszywane bywały k o ż u c h y safia­ nowymi paskami przetykanymi w k o s t k ę kolorowymi rzemyczkami. Na p o ł a c h naszywano aplikacje z czerwonego safianu lub sukna w formie rozet i tulipanowatych kwiatów. Białe kożuchy (kupowane przeważnie na Spiszu) jako strój m ę s k i zaginęły już dawno. Na ich miejsce przyjęły się krótsze, pozbawione ozdób, ' b r ą z o w e kożuchy z rękawami. Rękawice Ubiór zimowy u z u p e ł n i a j ą znacznych rozmiarów w e ł n i a n e rękawice z jednym pal­ cem, plecione spiralnie na drewnianej formie. Zwykle są wykonane b i a ł ą i c z a r n ą wełną,^przy~czym dwa te kolory tworzą ornament w formie kratek lub zazębiających się wzajemnie l i n i i ł a m a n y c h (ryc. 10). 17 �Ryc. 10. Rękawice szczawnickie. Zapiąstki W lecie, zwłaszcza do stroju świątecznego, kiedy mężczyźni chodzą w koszuli i ka­ mizelce; ubierają parobcy i młodsi gazdowie tzw. „ z a p i ą s t k i " t j . mankiety, k t ó r e na­ ciąga się na przegub dłoni, przykrywając całkowicie oszewkę r ę k a w a od koszuli. Naj­ starsze zapiąstki robione dla szczawniczan przez R u s i n ó w szlachtowskich wykony­ wane były z naturalnej wełny białej i czarnej. Wzorami p r z y p o m i n a ł y opisane wyżej rękawice. Po nich przyszła moda na „ z a p i ą s t k i " sukienne, w kolorze kamizelki, bogato hafto­ wane (tabl. I I I , 9, rys. 11). Z a p i n a ł o się je na haftki. Przed I I w o j n ą światową rozpowszech­ niły się „ z a p i ą s t k i " robione na drutach z różno­ kolorowej włóczki w poprzeczne p r ą ż k i (rys. 12 i 13). Inne przedmioty uzupełniające ubiór męski Torby Udając się w drogę przerzucał Góral szczaw­ n i c k i przez r a m i ę półkolistą, s k ó r z a n ą t o r b ę „lip­ towską". Wieko jej było „cyfrowane" t j . pokryte tłoczeniami p r z e d s t a w i a j ą c y m i zazwyczaj łby je­ lenie. W torbie przechowywano kapciuch na ty­ t o ń i fajkę. K a p c i u c h y na tytoń Kapciuchy na t y t o ń wykonywane były z pę­ cherza, czyli tzw. „ m a c h o r z y n y " z k r a w ę d z i a m i obszytymi czerwonym suknem. Do w i ą z a n i a słu­ żył rzemyk zakończony na obu k o ń c a c h chwa­ stami z kolorowych safianów. Fajka « „ ' , _ , , .„ Ryc. 11. Parobek w „zapiąstkach" na rękach. Krościenko. Fot. R. Reinfuss 1939 A 18 T Fajka k s z t a ł t e m swym i sposobem zdobienia nie odbiegała od p o d h a l a ń s k i e j . G l i n i a n ą czarkę * j' .™ a j k i okuwano „bakfonową lub mosiężną blachą, w y b i j a n ą po wierzchu w drobne stempel& f �kowe wzory. Wieczko zdobił u góry kogu­ tek. F a j k ę osadzano na k r ó t k i m cybuszku, zakrzywionym w formie litery S. Laski Młodzi nosili w r ę k u tzw. „ j u h a s k i " t j . laski o cisowych styliskach i żelaznych obuszkach, odpowiadające podhalańskim „ciupagom". Obuszki juhasek wykuwali i cyfrowali Cyganie. Podanie mówi o styli­ skach nabijanych dukatami, k t ó r y m i nie jeden honorzył się i chwalił, że to „ d u k a t y Ryc. 12. Zapiąstka wykonana na drutach uherskie ze zbóju". Starsi nosili proste „palice" lub „laski" z kolorowych kupnych włóczek. Szczawnica. najczęściej jałowcowe, g ó r ą p ó ł o k r ą g ł o za­ gięte. Tradycja wspomina też o „lyskowych cekanach cyfrowanych w korze", chodzi t u zapewne o charakterystyczne dla dawnej Szczawnicy leszczynowe kije pokryte misternym geometrycznym ornamentem, p o w s t a ł y m przez częściowe w y ł u p a n i e kory. 6. OPIS OGÓLNY UBIORÓW KOBIECYCH Codzienny, roboczy ubiór kobiecy s k ł a d a się z samodziałowej koszuli, płóciennej spódnicy, białej lub farbowanej, zapaski i gorsetu lub kaftana czyli bluzki. Dawniej m ę ż a t k i obowiązane były nosić czepce, później zaś chustki na głowę. Na codzień w lecie chodziły kobiety boso lub w kierpcach. Przed pierwszą w o j n ą światową ubiór świąteczny różnił się od codziennego t y m , że zamiast wspomnianych spódnic ubierano pasiaste „ k a n a f a s k i " i zapaski z k u p n y c h t k a n i n , a na ramiona narzucano biały „ r a ń t u c h " . Na nogi w c i ą g a n o czarne buty z cholewami. W zimie nosiły kobiety sukienne pantofle, długie kożuchy z r ę k a w a m i lub suk­ many, czy k u r t k i podobne do męskich. Ubiór obrzędowy nie różnił się zasadniczo od stroju świątecznego. Panna m ł o d a i d r u ż k i posiadały głowy przystrojone w i a n k a m i sztucznych kwiatów, z k t ó r y c h spływały na plecy kolorowe wstążki. Ubiór kobiecy w regionie szczawnickim uległ w ciągu ostatniego stulecia zmianom nie mniejszym niż te, jakie widzieliśmy w omawianych poprzednio strojach męskich. Ksawery Prek w swym p a m i ę t n i k u w ten sposób opisuje ubiory kobiece noszone w Szczawnicy w roku 1832: „ n a gładko uczesanych i przedzielonych na boki wło­ sach w p i n a j ą polne k w i a t k i , z t y ł u spływa splatka mieszana ze w s t ą ż k ą i fontaziem na k o ń c u , koszule haftowane na ramionach i koło ręki, na szyi dużo paciorków lub ko­ rali, spódnica srokata, fartuszek biały, gor­ set zielony z l a m ó w k ą pąsową, buciki czar­ n e " ) . Opisowi odpowiada akwarela (przed­ stawiona na tabl. I V ) , na której widzimy Góralkę szczawnicką, u b r a n ą w b i a ł ą ko­ szulę, bogato przy szyi marszczoną, ozdo­ b i o n ą na ramionach i manszetach czerwohaftowana na niebieskim n y m poziomym szlaczkiem, gorset czerwony suknie przez J. Czaję, krawca ze Szczawnicy. 5 R y c 1 3 Z a p i ą s t k a 19 �bez ozdób, zapinany na jeden szereg guzików, zapewne metalowych, spódnicę b i a ł ą w czerwone i niebieskie pionowe prążki, z a p a s k ę b i a ł ą w drobny rzucik roślinny czerwono-zielony z poprzecznymi falistymi ozdobami u dołu. Na ilustracji nie da się roz­ s t r z y g n ą ć j a k ą t e c h n i k ą jest owa zapaska ozdobiona. Nie jest wykluczone, że p r ą ż k i na zapasce s ą naszywane z kolorowej wstążki. Na ramionach ma G ó r a l k a narzucony biały r a ń t u c h , t k a n y w deseń w formie k r a t y o polach w y p e ł n i o n y c h j a k i m i ś dro­ b n y m i zdobinami. Na szyi k i l k a k r ó t k i c h s z n u r k ó w korali, spod k t ó r y c h wystaje ko­ karda z czerwonej wstążki. Na nogach widzimy czarne buty z marszczonymi w kost­ kach cholewami. Opisany t u ubiór sprzed 100 lat, częściowo w tradycji tylko, czę­ ściowo w oryginalnych okazach d o t r w a ł do dnia dzisiejszego. P a m i ę t a j ą więc koszule z czerwonymi „ s m u ż k a m i " , drukowane spódnice i zapaski, zaś we wsiach bardziej od Szczawnicy oddalonych (jak G r y w a ł d czy Tylka) m o ż n a jeszcze zobaczyć pasiaste „ k a n a f a s k i " , sukienne czerwone, czy zielone gorsety i białe r a ń t u c h y . Zmiana ubioru najwcześniej n a s t ą p i ł a w K r o ś c i e n k u i Szczawnicy, gdzie j u ż pod koniec ubiegłego wieku spotykamy białe koszule z krezami u szyi i m a n k i e t ó w , spódnice drukowane i gładkie, tybetowe lub tiulowe zapaski, sznurowane gorsety z kwiecistych tybetów, względnie aksamitne z naszywkami z kolorowych krepinek, drukowane chusteczki na głowę i sznurowane buty. Po raz d r u g i moda kobieca uległa zmianie w okresie mię­ dzywojennym. Z Zakopanego przedostają się w t y m czasie wzory secesyjnych h a f t ó w a wytwo­ rzony chaos pogarsza jeszcze jakiś kurs hafciarski zorganizowany w Szczawnicy pod h a s ł e m „ u s z l a c h e t n i e n i a " zdobnictwa ludowego. Najwidoczniejszym przemianom uległ w t y m czasie gorset, k t ó r y robi się z barw­ nego aksamitu z d u ż y m i wzorami kwiatowymi wyszywanymi jedwabiem na plecach i z przodu. Spódnice szyją krótsze z zielonego tybetu drukowanego w duże czerwone kwiaty, zapaski tiulowe haftowane, buty noszą płytkie ubierane na białe k r ó t k i e skarpetki pochodzenia fabrycznego. 7. OPIS SZCZEGÓŁOWY UBIORÓW KOBIECYCH Fryzura i ubiór głowy Dziewczęta chodziły dawniej (nawet w zimie) z gołą głową. Włosy zaczesywały g ł a d k o w t y ł , lub dzieliły na dwie połowy tak, że w ś r o d k u p o w s t a w a ł rozdział zwany „pądziec". Zebrane w tyle włosy czesały w jeden warkocz, w k t ó r y w p l a t a ł o się ko­ lorową wstążkę, najczęściej czerwoną, z w i ą z a n ą na k o ń c u k o k a r d k ą . W czasie postu obowiązywały czarne w s t ą ż k i do warkocza. Jak wiemy z opisu Preka we włosy za­ t y k a ł y dziewczęta polne k w i a t k i . Czasem nosiły też dziewczęta „cuby" t j . warkocze zwijane w węzeł umieszczony na wierzchu głowy i związany k o k a r d ą . Zwyczaj chodzenia w chustkach na głowie rozpowszechnił się według informacji zebranych w terenie pod koniec ubiegłego wieku (ryc. 3). Były to chustki tybetowe czerwone, lub zielone drukowane w kwiaty. Przed pierwszą w o j n ą światową w i ą z a n o chustki z t y ł u na k a r k u w ten sposób, że węzeł złożonej w t r ó j k ą t chustki p r z y p a d a ł na wierzchu wolnego rogu, spadającego na plecy, wiązanie takie n a z y w a j ą nosze­ niem chustki „po krakowsku". I d ą c do ś l u b u m i a ł a dziewczyna na głowie u p i ę t ą „ k t o n k ę " , czyli czółko w for­ mie korony wykonanej z t e k t u r y obszytej czerwonym suknem i ozdobionej „wątrysem" i sztucznymi kwiatami. Z t y ł u „szyte były na papierach" szerokie w s t ą ż k i tkane w kwiaty. Na wierzch narzucano przejrzystą tiulową c h u s t k ę . 20 �8 7 10 11 12 13 T a b l i c a I I . Rys. 1—3 — wyszycia na przyporach spodni w regionie szczawnickim, 4 — dawny sposób zdobienia przyporka w Krościenku, 5 — dawny sposób zdobienia przyporka w Szczaw­ nicy, 6 — dzisiejszy sposób zdobienia przyporka w Szczawnicy i w regionie szczawnickim (taka sama ozdoba symetrycznie haftowana jest po stronie lewej od rozcięcia), 7—9 — wyszycia na kamizelkach szczawnickich, 10 — aplikacja z czerwonego sukna i haft na dawnej kurtce szczaw­ nickiej, 11 — haft na późniejszych kurtkach szczawnickich, 12, 13 — patki na rękawach daw­ nych kurtek, aplikacja z czerwonego sukna, nad zębem środkowym haftowany „krzyżyk" (12) lub „smrecek" (13), 14, 15 — hafty na kieszeniach kurtek, 16 — haft na starym gorsecie szczaw­ nickim, 17 — tłoczenia (cyfrowanie) na kierpcu. 21 �Ryc. 14. Czepiec mężatki z okolic Szczawnicy, ob­ wiązany czarną tasiemką. Foto­ grafował ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krako­ wie Z. Kamy ko wski. Ryc. 15. Czepiec wykonany tech­ niką szydełko­ wą. Szczaw­ nica. Mężatki u p i n a ł y włosy na „chomlicy" t j . k r ą ż k u wykonanym z d r u t u , lub s p l a t a ł y w dwa warkocze i z nich przy pomocy k a w a ł k a lnianej tasiemki zwanej „ s n u r k ą " formowały kółko na tyle głowy. W jednym i d r u g i m wypadku fryzurę p r z y k r y w a ł czepiec, k t ó r y był n i e z b ę d n ą częścią s k ł a d o w ą ubioru kobiety zamężnej. Czepce ko­ biet szczawnickich posiadały formę t y p o w ą dla Spiszą t j . obcisłej czapki zachodzą­ cej na uszy z charakterystycznym zębem nad czołem (ryc. 14). Krój ich s k ł a d a ł się z dwóch p ł a t ó w . Jeden formował boki i górę czepca, drugi zaś t y ł (tab. I , 12). K r a ­ wędź dolna tylnego p ł a t u była silnie zmarszczona, p o s i a d a ł a oczka z szarych nici, przez k t ó r e przewlekało się t a s i e m k ę służącą do ściągania. Podszewkę stanowiło szare p ł ó t n o , wierzch wykonany był z kwiecistego, zwykle czerwonego perkalu lub tybetu, b ą d ź z t k a n i n kosztowniejszych, jak np. a t ł a s . Zdarzały się też czepce, k t ó r y c h powierzchnia zeszywana była z jedwabnych wstą­ żek t k a n y c h w kwiaty. Boki i przód czepca zdobił po krajach r ą b e k czarnej koronki lub gęsto marszczonej wstążki kolorowej. Równolegle do niej biegł szlak wykonany z kwiecistej lub gładkiej wstążki, a obok niej barwne krepinki. Naszywali też wzdłuż k r a j u błyszczące cekiny, t. zw. „trzepiótki". Najwięcej bywało ich zwykle na zębie ster­ czącym nad czołem. W zbiorach P a ń s t w . Muz. E t n . w Krakowie znajduje się czepiec pochodzący z Gry­ w a ł d u , wykonany z białego a t ł a s u . Krawędzie oblamowane są w ą s k ą , czerwoną w s t ą ż k ą , k t ó r a marszczona gęsto nad czołem formuje ząb poprzednio opisany. Główka czepca ozdobiona jest naszytymi, czerwonymi, zielonymi, żółtymi k ó ł k a m i zrobionymi z wstążki, ś r o d e k kółek w y p e ł n i a j ą cekiny znajdujące się też na zębie nad czołem. Do przymocowywania czepca na głowie służyła czarna tasiemka, szeroka na 2 cm, a d ł u g a na ok. 2 m , k t ó r ą obwiązywano głowę kilkakrotnie w sposób pokazany na ryc. 14. Oprócz opisanych wyżej czepców, n a w i ą z u j ą c y c h f o r m ą swą do spiskich, wystę­ p u j ą też (znalezione w Szczawnicy przez Z. Szewczyka) czepce wykonane szydeł­ kiem z b a w e ł n i a n y c h nici w poprzeczne p r ą ż k i białe i czerwone. W kształcie podobne 22 �Ryc. 16. Dziewczy­ na w stroju sprzed I wojny światowej. Krościenko. Fot. ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie. Ryc. 17. Dziewczy­ na w stroju sprzed I I wojny świato­ wej. Krościenko. Fot. Tadeusz Kry­ stek 1938. są one do czapki z p ł a s k i m o k r ą g ł y m denkiem (ryc. 15). Czepiec ten, włożony na włosy, upięte w węzeł na tyle głowy, przywiązuje się mocno n i c i a n ą t a ś m ą „łiarasową", czerwono-niebieską w ten sposób, że płasko uformowane dno czepca odcięte jest od reszty charakterystycznym przewężeniem. W czasie czepin do przywiązywania czepca u ż y w a n o wstążki z kapelusza pana młodego. Do stroju uroczystego u b i e r a ł y m ę ż a t k i na czepiec c h u s t k ę białą, m u ś l i ­ nową lub „ r ą b k o w ą " w y k o n a n ą z samodziałowej lnianej tkaniny, rzadszej od t i u l u , ozdobionej wzorami p o w s t a ł y m i przez przewlekanie grubej białej nici. Końce chustki złożonej po p r z e k ą t n i wiązały m ę ż a t k i pod brodę. Koszule Koszule z samodziałowego p ł ó t n a , tkanego niekiedy na warsztacie czteronicielnicowym w skośne prążki, posiadały krój t. zw. „bezprzyramkowy marszczony" (tab. I , 16). Stan koszuli s k ł a d a ł się z dwu prawie kwadratowych płatów, t w o r z ą c y c h przód i plecy. Szerokie rękawy, poszerzone jeszcze pod pachami dodatkowymi k l i ­ n a m i zwanymi „ćwikle", wszywało się do stanu z boków nie pod k ą t e m prostym, ale równolegle. Powstający w ten sposób bardzo szeroki brzeg górny nawlekano na n i t k ę , gęsto marszczono, a gdy osiągał obwód około 50 cm, wszywano w o k r ą g ł ą oszewkę. R ę k a w y dołem silnie marszczone, ujęte były w mankiety szerokości 4 cm, k t ó r y c h kraj zakończony był k r e z k ą p o w s t a ł ą ze zmarszczenia długiego około 70 cm, a wąskiego paska płóciennego. 23 �Dawne koszule szczawnickie podobnie jak na Spiszu i u Rusinów Szlachtowskich ozdobione były na ramionach i mankietach czerwonymi, poziomymi p r ą ż k a m i , k t ó r e Prek mylnie określił jako hafty. P r ą ż k i te tkano wprost w płótnie. Wykonywano je na warsztacie t k a c k i m w ą t k i e m z kupnej, czerwonej n i c i b a w e ł n i a n e j . Później za­ miast już z góry t k a ć na warsztacie p r ą ż k o w a n e p ł ó t n o na r ę k a w y koszuli, tkano osobno same czerwono-białe wstawki, k t ó r e n a s t ę p n i e naszywało się na r ę k a w a c h koszuli. Tego rodzaju naszywki nazywano „ p r z y r ą b k a m i " . Opisywane t u szlaki na ramionach koszul posiadały zwykle szerokość 8—12 cm i s k ł a d a ł y się z k i l k u czerwo­ nych pasków, rozdzielonych b i a ł y m i p r ą ż k a m i . U dołu r ę k a w a biegło k i l k a w ą s k i c h p r ą ż k ó w czerwonych. Mankiet wykonany był z t k a n i n y takiej samej, jak ozdoby na ramieniu. Oszewka przy szyi była bądź z białego p ł ó t n a , bądź z kolorowej (czerwonej) samodziałowej kraj k i . Krezkę u m a n k i e t ó w obdziergiwano na krajach czerwoną włó­ czką. Koszule z czerwonymi „ p r z y r ą b k a m i " i oszewkami na mankietach wyszły z mody na i n t e r e s u j ą c y m nas obszarze pod koniec ubiegłego stulecia. Na fotografiach, pochodzących sprzed I wojny światowej widzi się (przynajmniej jeśli chodzi o Szczaw­ nicę i Krościenko) koszule czysto białe z kolistymi krezami u szyi, ozdobionymi bądź b i a ł y m haftem a t ł a s o w y m o motywach roślinnych, bądź k u p n ą k o r o n k ą . Rękawy w owym czasie posiadają mankiety (zwane t u „ m a j k i e t y " ) , obszyte jedynie haftowa­ n y m i białymi z ą b k a m i (ryc. 16) albo niewielką k r o c h m a l o n ą k r e z k ą . Z koszul tych wywodzą się w prostej l i n i i te, k t ó r e dziś widzimy w świątecznym ubiorze dziewcząt ze Szczawnicy i okolicznych miejscowości (ryc. 17) z przesadnie d u ż y m i „ k r e z k a m i " i „ m a j k i e t a m i " ozdobionymi białymi haftami lub koronkami. Wyjątkowo trafia się i to u kobiet starszych, że na mankiecie koszuli obok białej krezki pojawiają się czasem czerwone wyszywane szlaczki. Dzisiejsze koszule są prze­ ważnie (a świąteczne wyłącznie) z p ł ó t n a fabrycznego o k r o j u „poncho p o d ł u ż n e g o " 24 �(ryc. 17), ukrytego pod naszytymi z wierzchu pseudo-przyramkami (ryc. 18). Z przodu koszule te posiadają k i l k a pionowych zmarszczek, b i e g n ą c y c h równolegle do rozcięcia na piersiach. Koło szyi koszula jest gęsto zebrana i wszyta w oszewkę, dc której przymocowana zostaje na stałe krezka. Dawniej były też koszule z krez­ k a m i przypinanymi. R ę k a w y długie, z kwadratowymi „ćwikłami" pod pachami, za­ kończone są szerokimi na 13 cm, gęsto marszczonymi „ m a j k i e t a m i " . Z a r ó w n o kreza koło szyi, j a k i „ m a j k i e t y " zdobione s ą bia­ ł y m haftem a t ł a s k o w y m o motywach ro­ ś l i n n y c h i m e r e ż k ą ; kraje w y k a ń c z a n o haf­ towanymi z ą b k a m i (ryc. 19). Czasem do krezek i „majkietów" używa się haftów i koronek kupowanych w kramach. Spódnice Spódnice szyto dawniej z p ł ó t n a sa­ modziałowego, białego, na święto cień­ szego, do pracy grubszego. Były one dosyć szerokie (4—5 szerzyzn p ł ó t n a ) , dołem się­ gały niemal kostek. W połowie ubiegłego wieku m a t e r i a ł na spódnice zaczęto farbo­ wać, b ą d ź to na jeden kolor (czarny), b ą d ź w deseń. Farbowaniem p ł ó t n a w deseń czyli tzw. „ t o c e n i e m " zajmowały się m a ł e pracownie farbiarskie, rozrzucone po mia­ steczkach Podhala i Spiszą. P ł ó t n o po far­ Ryc. 19. Haft na kołnierzu koszuli kobiecej ze bowaniu posiadało zwykle drobny biały de­ Szczawnicy. seń geometryczny, lub kwiatowy na tle ciemno-niebieskim (indygo), lub ciemno­ zielonym. Czasem zdarzało się, że deseń był dwu-kolorowy, np. na tle granatowym ja­ sno niebieskie p ł a t k i i listki, białe zaś środki, k o n t u r y i żyłki na listkach. Spódnice szyte z „toconego" czyli farbowanego w deseń p ł ó t n a , n a z y w a ł y się „tocenice" lub „farbianki". Pierwotnie m u s i a ł y to być spódnice dosyć wysoko cenione i niewątpli­ wie należały do stroju uroczystego. O drukowanych s p ó d n i c a c h wspomina piosenka szczawnicka: „Jo se przędę, jo se nice mom jo ł a d n ą tocenice". „Tocenice" sposobem uszycia nie różniły się od białych spodnie, były szerokie, a z t y ł u i po bokach zbierane w zmarszczki i wszyte w obrąbek. Przód był pozba­ wiony marszczenia, zamiast p ł ó t n a farbowanego dawano t u obszerną ł a t ę z samo­ działowego p ł ó t n a t. zw. „podołek" z rozporem w pośrodku. Ubiorem bardzo uroczystym, uwiecznionym j u ż przed stu laty przez Ksawerego Preka były t. zw. „ k a n a f a s k i " t j . spódnice z m a t e r i i samodziałowej, tkanej w po­ przeczne paski białe i czerwone, a czasem i niebieskie. Na osnowę oraz w ą t e k do tka­ nia b i a ł y c h pasków u ż y w a n o l n u , natomiast poprzeczne paski czerwone i niebieskie wykonane były przy pomocy w ą t k u b a w e ł n i a n e g o , kupowanego w miastach spiskich. Pasiak na „ k a n a f a s k i " sporządzano na krosnach czteronicielnicowych, przy czym paski białe tkane są zwykle w u k o ś n e p r ą ż k i , zaś czerwone przeważnie na gładko. Starsze pasiaki posiadały przewagę pasków białych, czerwone były węższe, niebieskie 25 �zaś występowały tylko jako prążki. W czasach późniejszych d o m i n o w a ł kolor czer­ wony, niebieski z n i k n ą ł zupełnie. Niektóre paradne kanafaski posiadają pasy czer­ wone, t a k gęste i t a k szerokie, że biała barwa redukuje się w nich do p r ą ż k ó w ledwo widocznych. Dołem w obwodzie mierzyły kanafaski około 3 m . Szyte były z długości t j . w ten sposób, że paski t k a n i n y u k ł a d a ł y się pionowo. Skutkiem wąskości m a t e r i a ł u , dołem musiano niekiedy s z t u k o w a ć spódnice, doszywając szeroki na 20—25 c m p ł a t t a k do­ branego pasiaka, że po zasłonięciu szwu w ą s k ą z a k ł a d k ą z n i k a ł wszelki ślad zeszywania. Z przodu m a j ą kanafaski wszyty podołek z białego samodziałowego p ł ó t n a , uzu­ p e ł n i o n y u dołu pasiakiem często o i n n y m układzie pasów lub wszytym w k i e r u n k u poziomym. Boki i t y ł kanafaski są silnie zmarszczone i wpuszczone w oszewkę, której k o ń c e zbywające u rozporu na przodzie służą do w i ą z a n i a spódnicy. „ K a n a f a s k i " dziś jeszcze znaleźć m o ż n a w Tylce, Grywałdzie, czy Hałuszowej; g i n ą one jednak z powodu zmiany mody i b r a k u odpowiedniej przędzy 'bawełnianej, k u ­ powanej dawniej na Spiszu. Pod koniec ubiegłego stulecia zaczęły kobiety w K r o ś c i e n k u i Szczawnicy nosić spódnice z cienkiej m a t e r i i w e ł n i a n e j , zwanej „ t y b e t e m " . Tybetowe spódnice były bądź zupełnie gładkie, utrzymane w barwach ciemno-zielonej, brązowej, itp., bądź drukowane w kwiaty, np. czarne na tle czerwonym. Spódnice tybetowe noszono do stroju uroczystego, na codzień zaś do pracy zwykłe perkalowe w drobny rzucik. W czasie pierwszej wojny światowej i po jej zakończeniu w związku z ogólnym bra­ kiem m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h , tybetowe spódnice na jakiś czas zniknęły, zaczęto je dopiero szyć pod koniec okresu międzywojennego, stosując przeważnie tybety o tle jasno-zielonym z drukowanymi kwiatami, podobne jak w Krakowskim. Tego rodzaju spódnice noszone są do dziś. W k r o j u różnią się nowe spódnice od dawnych t y m , że sięgają niewiele poza połowę łydki i nie posiadają podołka z samodziałowego p ł ó t n a . Zapaski Na spódnicę wiązano z przodu „zapaskę". Dawne zapaski szyte były z białego p ł ó t n a samodziałowego, a później granatowego, ręcznie drukowanego. Jak widać z akwareli Preka, j u ż przed stu laty u ż y w a n e były białe zapaski, zdobione drobnymi motywami kwiatowymi, czerwonymi zygzakami i falistymi szlakami poziomymi u dołu. O technice tych ozdób brak bliższych da­ nych. Na święto nosiły kobiety białe zapaski muślinowe, m a t e r i a ł na nie kupowano w K i e ż m a r k u , oraz „ r ą b k o w e " wykonane z rzadkiej, samodziałowej t k a n i n y lnianej, na której t k a n y był g r u b ą b i a ł ą nicią ornament przeważnie geometryczny. Pod koniec X I X wieku, według zacho­ wanej w terenie tradycji, m i a ł y pojawić się zapaski szyte z tybetu, przeważnie druko­ wane w drobne k w i a t k i , kółka, itp., przy czym zapaska była dla odróżnienia innego koloru niż spódnica. Ryc. 20. Fartuch „tulowy" fabrycznej roboty, Szczawnica. 26 Do kanafasek i czerwonych spodnie tybetowych ubierano zwykle zapaski ciemne, czarne, granatowe, ciemno-zielone i t p . �w niewielki rzucik kwiatowy. U dołu zapaski te m i a ł y przyszyty szlak koronki kup­ nej w kolorze białym, kremowym lub czarnym. Zamożniejsze kobiety posiadały w ten sposób obszyte również boki zapasek, ale tylko w dolnej połowie. Nieco później, bo dopiero na p a r ę lat przed pierwszą wojną światową przyjęły się zapaski z t i u l u (t. zw. „ t u l o w e " ) , ozdobione dołem kilkoma poziomymi z a k ł a d k a m i i szlakiem białego h a f t u przy k r a j u (ryc. 16). W czasach ostatnich zapaski tiulowe na całej swej powierzchni pokryte są haftami. Wśród nich pojawiają się też gotowe wyroby fabryczne, k t ó r e Kietlicz Rayski n a z w a ł złośliwie „ f i r a n k a m i " ) (ryc. 17 i 20). 9 Ubiór nóg W lecie w d n i powszednie zarówno dziewczęta, jak i kobiety z a m ę ż n e chodziły boso, w zimie zaś koło domu ubierały t. zw. „kołcony' t j . sukienne, płytkie papucie, przywiązane do nogi przy pomocy sznurków, p r z y p o m i n a j ą c y c h „ n a w ł o k ę " do kierp­ ców. Kierpce zaś wdziewano, idąc np. na t a r g do miasta, uboższe również do stroju świątecznego. W ubiorze kobiecym do czasów ostatnich zachowały się kierpce star­ szego t y p u t j . zszywane rzemykiem „w k o s t k ę " (tab. I , 4). Dziś, gdy mężczyźni uży­ w a j ą j u ż przeważnie kierpców na „rzemień" (porównaj opis w ubiorach męskich) forma „w k o s t k ę " u w a ż a n a jest za c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla ubioru kobiecego. Kierpce wdziewają kobiety na b i a ł ą l n i a n ą o n u c k ę dawniej nosiły też pończochy dziane na dru­ tach z samodziałowej w e ł n y w pasy czarne i białe, wiążąc „ n a w ł o k ę " podobnie, jak mężczyźni. Do stroju szczególnie uroczystego kobiety (z wyjątkiem najbiedniejszych) u b i e r a ł y buty z cholewami, k t ó r e kupowano w Lewoczy. Posiadały one krój t. zw. „węgierski" z dwoma szwami po bokach. Cholewa była sztywna z w y j ą t k i e m części dolnej, k t ó r a w kostce u k ł a d a ł a się w karby. Przód buta posiadał zakończenie dosyć ostre, t y ł zaś spoczywał na obcasie, wysokim na 3 cm, zaopatrzonym w żelazną podkówKę, k t ó r ą przybijali na miejscu w Lewoczy cygańscy kowale. B u t y szyte były ze skóry czarnej z paskiem czerwonego safianu dookoła górnej krawędzi cholewy. 3 Ubiór wierzchni Gorset Najstarsza znana nam forma gorsetu, zarejestrowana przez opis i a k w a r e l ę Ksawerego Preka, wykonana była z sukna fabrycznego zwanego „anglija" lub „aglija". Gorsety te, najczęściej w kolorze czerwonym lub zielonym posiadały k r ó j , składający się z pleców i dwu przodów, oraz t. zw. „kaletek", t j . prawie p r o s t o k ą t n y c h p ł a t ó w z tego samego sukna, z a c h o d z ą c y c h na siebie ł u s k o w a t o , przyszytych do dolnej kra­ wędzi gorsetu (tab. I , 14). Podszewkę robiono z białego samodziałowego p ł ó t n a . Z przodu z a p i n a ł się gorset na jeden r z ą d metalowych guzików. W e d ł u g wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a z p o c z ą t k u ubiegłego stulecia, gorsety nie posiadały jeszcze żad­ nych ozdób wyszywanych. Dopiero pod koniec X I X w. zaczęły się pojawiać bardzo pry­ mitywne hafty. P r z y k ł a d e m z tego okresu może być gorset znaleziony na Rusi Szlachtowskiej, k t ó r a jak wiemy stanowi obszar reliktowy, gdzie dłużej przeżywały się pewne zjawiska kulturowe, zanikłe j u ż na terenach s ą s i e d n i c h ) - Gorset ów zrobiony z ciemno-czerwonej „anglii" posiadał dziurki przy rozcięciu na piersiach obhaftowane rzad­ k i m zielonym ściegiem g a ł ą z k o w y m oraz wybiegające poziomo od każdej dziurki po­ t r ó j n e „ ł a p k i " wykonane ściegiem ł a ń c u s z k o w y m . Podobny motyw ł a p e k znajdował się też po drugiej stronie rozcięcia, gdzie były (brakujące już dzisiaj) guziki (tabl. 1,15).Otwór koło szyi wykończony był t r ó j k ą t n y m i z ą b k a m i z sukna czerwonego i czar­ nego. Podobne wyszycia widzimy na starym, zielonym gorsecie szczawnickim (tab. 7 27 �I I I 8). Obydwie strony rozcięcia na piersiach ozdobione są jak gdyby dawnymi „łap­ k a m i " , w k t ó r y c h część środkowa rozwinęła się w p o t r ó j n ą pętliczkę, zaś boczne w wy­ winięte od ś r o d k a „kule". Szereg p o w t a r z a j ą c y c h się zdobin z a m k n i ę t y jest od ze­ w n ą t r z pionową lirną, złożoną z półłuków, przy czym każdy z nich stanowi obramienie dla jednej trójlistnej pętli. Hafty te prócz obrębienia dziurek wykonane są ściegiem ł a ń c u s z k o w y m w kolorze czerwonym i różowym. Znane są jednakowoż okazy, w któ­ rych poszczególne elementy u ż y t y c h zdobin, haftowane są w k i l k u kolorach (np. żółte „kule", różowe trójlistne p ę t e l k i ) . Po­ dobnie i l i n i a złożona z łuków utrzymana jest w k i l k u rytmicznie p o w t a r z a j ą c y c h się barwach. I n n y motyw h a f t ó w ze starych gorsetów, s k ł a d a j ą c y się z czterech, po­ ziomo ułożonych „kul", ustawionych syme­ trycznie po dwie z każdej strony zaznaczo­ nej osi, publikuje w swej pracy Kietlicz R a y s k i ) . Zdarzały się też gorsety su­ kienne, k t ó r e obok haftów posiadały jesz­ cze naszywki z zygzakowatej kupnej ta­ siemki, tzw. „krepiny". We wsiach położoRyc. 21. Gorset haftowany kolorowymi jed- nych na wschodnim pograniczu regionu wabiami. Szczawnica. szczawnickiego (Grywałd) z a c h o w a ł a się tradycja, że noszono t a m dawniej czerwo­ ne gorsety „anglijowe" t y p u spiskiego z charakterystycznymi t r ó j k ą t n y m i szczytkami na plecach i przodach, obszyte po krajach złotą lub s r e b r n ą b o r t ą . Po gorsetach „anglij owych", które dziś rzadko już są noszone, n a s t ą p i ł y gorsety szyte z gładkiego jedwabiu i z kolorowych, zwykle kwiecistych tybetów, a po nich aksamitne w kolorze czarnym lub pąsowym. Równocześnie ze z m i a n ą m a t e r i a ł u zmienia się krój gorsetu, którego kaletki s t a j ą się mniejsze, półkoliste, gęściej uło­ żone. Zamiast guzików do zapinania pojawiły się h a f t k i do sznurowania przy pomocy wstążki. Gorsety takie noszone były przed I wojną światową. Zdobiono je n a j c h ę t ­ niej naszywkami z krepiny, przy czym (zwłaszcza w K r o ś c i e n k u ) częsty był motyw pętli widocznej na ryc. 16. Równocześnie z gorsetami aksamitnymi z k r e p i n ą trafiały się już przed pierwszą wojną światową gorsety z haftowanymi na przodach moty­ wami roślinnymi. Zdobiny te z biegiem lat r o z r a s t a ł y się coraz bardziej, dając w re­ zultacie formy dziś spotykane w Szczawnicy i Krościenku, z kwiatami wyszywanymi kolorowymi jedwabiami. Zwykle haftowany był na ś r o d k u pleców jeden bukiet, dwa na przodzie (ryc. 21). K w i a t y te, zarówno w rysunku, jak i barwie ujmowane były dość naturalistycznie. Dalszy rozwój wyszywek r o ś l i n n y c h na gorsetach szczawnickich poszedł po l i n i i realizmu i wiedeńskiej secesji. W e d ł u g Kietlicz Rayskiego „secesję wie­ d e ń s k ą wprowadził t u lat temu kilkanaście (pisane około roku 1919) absolwent szkoły p r z e m y s ł u drzewnego w Zakopanem Jan Malinowski, bardzo zdolny snycerz" °), k t ó r y wzór secesyjnych kwiatów dał swej krewniaczce do wyhaftowania na gorsecie. 3 Kamizelki W czasach międzywojennych zaczęły też kobiety n i e z a m ę ż n e nosić kamizelki, szyte z sukna błękitnego, ozdobione wyszyciami z cekinów i innych błyskotek w sposób po­ dobny do kamizelek męskich. Kaftan Kobiety zamężne, zwłaszcza starsze ubierały jako strój wierzchni t. zw. „ k a f t a n " t j . l u ź n ą bluzkę z r ę k a w a m i , s p a d a j ą c ą na biodra, szytą dawniej z samodziałowego 28 �7 8 9 T a b l i c a I I I . 1 — kamizelka szczawnicka (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 2, 3 — dzisiejsze kamizelki szczawnickie (fot. Z. Szewczyk 1948), 4 — hafty przy przyporku spodni w Szczawnicy (fot. Z. Szewczyk), 5 — biała „hunia" wyszywana na sposób szczaw­ nicki (Biała Woda p. N. Targ, fot. R Reinfuss 1936), 6 — kożuszek męski ze Szczawnicy (Ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 7 — „pas liptowski" z Ochotnicy p. N. Sącz (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 8 — stary gorset szczawnicki (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 9 — „zapiąstka" ze Szczawnicy wg rys. Kietlicz Rayskiego. 29 �Ryc. 22. Kożuch kobiecy ze Szczawnicy. Fot. ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie Z. Kamykowski. p ł ó t n a drukowanego, później zaś z k u p n y c h perkali. Kaftany ozdobione były z przodu pionowymi z a k ł a d k a m i i naszywkami z tasiemek, czy krepin. Krój k a f t a n ó w nie od­ biegał zasadniczo od k r o j u kobiecych bluzek miejskich, noszonych pod koniec ubie­ głego stulecia. Kożuchy Ubiór zimowy s t a n o w i ł biały kożuch z r ę k a w a m i , sięgający do kolan. Posiadał on krój składający się z pleców, dwu przodów, rękawów, klinów bocznych oraz dwóch ł u k o w a t y c h p ł a t ó w doszytych na ł o p a t k a c h w celu u z u p e ł n i e n i a skóry, z której wy­ cięte są plecy. Kraje wykończone były c z a r n ą b a r a n k o w ą , lub biało-czarną kozią o p r y m ą . Ozdoby kożuchów stanowiły paski białego safianu pokrywające szwy, prze­ tykane w kostkę kolorowymi, czerwonymi i zielonymi rzemyczkami. Z przodu na pra­ wej pole, z boków i z t y ł u zdobiły owe kożuchy safianowe aplikacje ażurowe, pod­ k ł a d a n e czerwonym i granatowym suknem. Motywami tych ozdób były rozety, serca i trójlistne kwiaty t u l i p a n u (ryc. 22). W k o ż u c h y zaopatrywano się na Spiszu, S t ą d pochodzi ich podobieństwo do kożuchów, w y s t ę p u j ą c y c h na Rusi Szlachtowskiej i we wsiach, położonych na p o ł u d n i e od Dunajca. Z chwilą odcięcia miast spi­ skich g r a n i c ą polityczną i celną, w miejsce dawnych, zaczęto nosić k o ż u c h y wyra­ biane na miejscu w Szczawnicy. K o ż u c h y te były krótsze, obszyte barankiem, po­ czątkowo robione ze skórek biało wyprawianych, później farbionych na brązowo. Szwy naszywane były czerwonymi paskami safianu, obok k t ó r y c h biegły „ o ś m i n y " haftowane włóczką. 30 �Płachta (rańtuch) Uzupełnieniem ubioru wyjściowego była dawniej „ p ł a c h t a " czyli „ r a ń t u c h " . Pier­ wotnie był to p ł a t samodziałowego p ł ó t n a pojedynczej szerokości, długiego na około 2 m , k t ó r y j a k to widzimy na akwareli Preka nosiły kobiety na barkach, końce zaś zwisające z przodu p r z e r z u c a ł y przez po­ ziomo zgięte przedramiona. Wśród r a ń t u chów wyróżnić się da szereg odmian, no­ szonych zależnie od okoliczności i zamoż­ ności. Wiemy z tradycji, że były „ r a ń t u c h y " proste, tkane zwykłym splotem t k a c k i m Ryc. 23. Fragment rańtucha „rąbkowego". i bardziej „ h o n o r n e " drelichowe tkane Szczawnica. w p r ą ż k i na warsztacie cztero-nicielnicow y m (tzw. „ o b r u s y " ) . Były też „ r a ń t u c h y " samodziałowe, wyrabiane na wzór adama­ szku o motywach roślinnych. Możliwym jest, że w Szczawnickim były również noszone dawniej p ł a c h t y ozdobione przy k o ń c a c h p r ą ż k a m i poprzecznymi, t k a n y m i z czerwo­ nej bawełny, j a k to spotykało się dawniej w starych „ r a ń t u c h a c h " na sąsiedniej Rusi Szlachtowskiej. W żywej p a m i ę c i z a c h o w a ł y się jeszcze „ r a ń t u c h y r ą b k o w e " t j . wyko­ nane z rzadszej od t i u l u samodziałowej lnianej tkaniny, na której g r u b ą b i a ł ą nicią przewlekane były skomplikowane ornamenty (ryc. 23). T a k i właśnie „ r a ń t u c h " przed­ stawił na swej akwareli Prek, wyraźnie bowiem widać na powierzchni „ r a ń t u c h a " , w k t ó r y jest ubrana dziewczyna, n i e r ó w n ą s t r u k t u r ę m a t e r i a ł u . Oprócz „ r a ń t u c h ó w r ą b k o w y c h " w s p o m i n a j ą też o „ r a ń t u c h a c h pokrywkowych" ( G r y w a ł d ) . Miały b y ć one wykonane z s a m o d z i a ł u jeszcze rzadszego niż „ r a ń t u c h y r ą b k o w e " . Noszono też „ r a ń t u c h y tulowe" z kupnego t i u l u , ozdobionego fabrycznym dese­ niem. Szczególnie „ h o n o r n e " były „ r a ń t u ­ chy z ptaszkami", k t ó r e jako ozdobę posia­ dały wzór przedstawiający tzw. „drzewo ży­ cia" t j . rozgałęziony symetrycznie motyw roślinny z ptaszkami, zwróconymi głowami w k i e r u n k u pnia (ryc. 24). R a ń t u c h y wyszły z mody przed I w o j n ą światową. Na ich miejsce przyszły fabry­ czne chusty w e ł n i a n e , b ą d ź cieńsze tybeto­ we, drukowane w kwiaty lub wzory „ t u r e c ­ kie", b ą d ź grube w ł o c h a t e , k t ó r e ubierano w zimie. Noszono też jako n a r z u t k i na ra­ miona duże chustki tybetowe, służące właś­ ciwie do w i ą z a n i a na głowę. Chustki takie złożone po p r z e k ą t n i , jednym rogiem spa­ dały na plecy, dwa zaś pozostałe m i a ł y ko­ biety przerzucone na przód podobnie, jak przy „ r a ń t u c h a c h " . Ozdoby G ł ó w n ą ozdobą stroju kobiecego i ma­ rzeniem każdej dorastającej dziewczyny były prawdziwe korale. W i ą z a n o je w k i l k a R y c 2 4 t u c h „tulowy" z ptaszkami, wyrób fabryczny. Szczawnica. R a ń 31 �sznurów, ciasno szyję obejmujących, z t y ł u zaś zwisał od nich pęk kolorowych wstą­ żek. J a k ą d u m ą n a p e ł n i a ł o dziewczynę posiadanie p i ę k n y c h korali świadczy n a s t ę p u ­ j ą c a piosenka: a, W ł a d n y c h korolickach, Nima tys t u n i m a Lo mnie parobecka (Szczawnica) J o g e G o r o l e c k Korale prawdziwe ze względu na swoją wysoką cenę nie dla wszystkich były dostępne. Mniej zamożne nosiły na ich miejsce naszyjniki ze sztucznych pereł, paciorków i i n ­ nych szklanych świecidełek nazywanych „perełki" lub „paciorki", k t ó r e kupowano na Spiszu. W częstym użyciu były też tanie niebieskie paciorki porcelanowe. W okresie międzywojennym noszono naszyjniki ze sztucznych bursztynów. 8. MATERIAŁY I WYTWÓRCY UBIORÓW LUDOWYCH M a t e r i a ł y u ż y w a n e do s p o r z ą d z a n i a ubiorów Górali szczawnickich w części były pochodzenia samodziałowego, w części wyrobami przemysłowymi. Podstawowe samo­ działy, jak białe p ł ó t n o o prostym splocie tkackim, czy też grube sukno ciemne i białe są jeszcze dziś w regionie szczawnickim wykonywane mimo, że zarówno tkactwo, jak i ważne dla wyrobu sukna foluśnictwo są zajęciami bardzo m a ł o opła­ calnymi. Zaprzestano natomiast zupełnie tkania szlachetniejszych g a t u n k ó w płócien, jak białe, ukośnie p r ą ż k o w a n e drelichy, p ł ó t n a adamaszkowe u ż y w a n e na „obrusy" i subtelne t k a n i n y „rąbkowe". Nie wyrabia się też z braku zamówień i właściwego surowca b a w e ł n i a n e g o (gdyż tkaczki odpowiednie jeszcze są) lniano-bawełnianych pasiaków, k t ó r e u ż y w a n e były dawniej do szycia „ k a n a f a s e k " . Równie dotkliwe braki zachodzą wśród m a t e r i a ł ó w pochodzenia fabrycznego. J u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m skarżyli się krawcy wiejscy na brak wysokogatunkowego sukna w e ł n i a n e g o (tzw. „ a n g l i j i " ) , którego ani w odpowiedniej jakości, ani kolorze o t r z y m a ć nie było m o ż n a . Podobnie m i a ł a się rzecz z „ m a ł y m szyciem" (dodatkami) a więc z metalowymi cekinami, świecidełkami, czy krepinami lub w s t ą ż e c z k a m i tka­ n y m i w deseń. Nie było też mosiężnych guzików u ż y w a n y c h do kamizelek. B r a k i te spowodowane zostały częściowo odcięciem wsi od źródeł zakupu leżących na Spiszu (w K i e ż m a r k u kupowano: czerwoną bawełnę, „angliję" na kamizelki i gorsety, sztuczne kwiaty, świecidełka „ w ą t r y s " , w Starej Wsi: tybetowe chustki, sukno, błys­ k o t k i itp. dodatki), po części przestawieniem się produkcji przemysłowej, k t ó r a dziś wyrabia m a t e r i a ł y inne niż np. przed laty 50 (widać to jaskrawo np. na kwiecistych „ t y b e t a c h " , k t ó r e gatunkowo podobne, kolorystycznie i charakterem wzoru różnią się od dawnych bardzo silnie). P e w n ą rolę w zatrzymaniu dopływu na wieś m a t e r i a ł ó w fabrycznych u ż y w a n y c h do szycia strojów ludowych g r a ł a też zmiana m u n d u r ó w wojkowych, k t ó r e od p o c z ą t k u X I X wieku przerabiane były na kamizelki, czapki, dostar­ czały m a t e r i a ł u na wypustki i lamówki, błyszczących guzików itp. Zwyczaj przerabia­ nia bluz mundurowych na kamizelki przez p o w r a c a j ą c y c h z wojska był tak pow­ szechny, że znalazł nawet wyraz w piosence ludowej: Ej juzem se nie żołnierz, Lem g ó r n y chlapicek, Juzem przeinaczył, Kabat na lajbicek. (Szczawnica) Niezbyt pomyślnie k s z t a ł t u j e się też sytuacja rzemiosła p r a c u j ą c e g o na potrzeby ludowego stroju. Część rzemieślników to m i e s z k a ń c y wsi, zaspakajający potrzeby 32 ��Ryc. 25. Kamizelka ze Szczawnicy. Rys. Z. Szewczyk. swych sąsiadów. W y m i e n i ć t u należy krawców, szwaczki, kuśnierzy i wytwórców kierp­ ców, gdyż u m i e j ę t n o ś ć ta dawniej powszechna, skupiła się obecnie w r ę k a c h nielicz­ n y c h specjalistów. Poza wsią w miasteczkach znajdowały się pracownie kapeluszników, farbiarzy, szewców sprzedających b u t y z cholewami, k u ś n i e r z y szyjących kożu­ chy odświętne, rymarzy w y r a b i a j ą c y c h szerokie pasy i torby. Wiele wyrobów małomiasteczkowego rzemiosła z a k u p y w a ł a l u d n o ś ć szczawnicka w miastach spiskich. S t a m t ą d przychodziły słowackie kapelusze z krezami do góry podwiniętymi, t a m zaopatrywano się w szerokie „liptowskie" pasy i torby skórzane. Kobiety chodziły na Spisz d r u k o w a ć p ł ó t n o na spódnice, a w czasie dorocznego od­ pustu w Lewoczy k u p o w a ł y buty z cholewami i kożuchy. Powstanie granicy politycz­ nej, dzielącej region szczawnicki od miast spiskich spowodowało oczywiście znaczne zmiany w sposobie ubierania się naszych Górali. Na miejsce t o w a r ó w produkowanych przez rzemieślników słowackich w k r a c z a j ą wyroby nowotarskich kapeluszników i k u ś ­ nierzy. Wyroby pochodzenia zakarpackiego wyniszczają się z czasem i znikają. W związku z przemianami, jakie zaszły w życiu ekonomicznym bieżącego stulecia nie­ k t ó r e rzemiosła, p r a c u j ą c e dla ludowego stroju u p a d ł y zupełnie (np. farbiarnie druko­ wanych p ł ó c i e n ) , inne zaś przestawiły się idąc z duchem czasu na i n n ą p r o d u k c j ę (dzisiejsze wytwórnie k u ś n i e r s k i e ) . Mniej niż miejskie rękodzieło, podatne na zmiany okazało się rzemiosło wiejskie. Trudno t u właściwie mówić o „rzemiośle". Owi wiejscy krawcy, kuśnierze, szwaczki i szewcy, k t ó r z y p r a c u j ą dla potrzeb swego środowiska to z r e g u ł y samoucy, artyści z przypadku, ludzie biedni, m a ł o r o l n i dorabiający sobie na życie wykonywaniem ubiorów ludowych. Praca ta nie d a w a ł a i m utrzymania. Z r e g u ł y obok „rzemiosła" k a ż d y z nich m i a ł jeszcze inne zajęcie, k t ó r e było t y m głównym, da­ j ą c y m środki utrzymania. Nawet najwybitniejsi krawcy ludowi, jak Jan Czaja ze Szczawnicy Niżnej i Jan Szczepaniak ze Szczawnicy Wyżnej nie b y l i w stanie przed w o j n ą u t r z y m a ć się z dochodu p ł y n ą c e g o z igły. Pierwszy zmuszony był d o r a b i a ć sobie na życie p r a c ą w zakładzie kąpielowym, drugi t r u d n i ł się d o r o ż k a r s t w e m . Nie­ mniej, jak wykazywały badania przeprowadzone w r. 1938 na terenie regionu szczaw­ nickiego nie b r a k o w a ł o utalentowanych fachowców, u m i e j ą c y c h szyć tradycyjne ubiory ludowe. 33 �W Szczawnicy, będącej stolicą mody, p r a c o w a ł dziesięć lat temu Jan Czaja, czte­ rech Szczepaniaków, z k t ó r y c h najwybitniejszy był Jan, zwany „ G a b o ń k a " , a poza t y m : Marcin, Wincenty i Szczepan, trzech Słowików (Feliks, Kazimierz, A n t o n i ) , Matalski Łukasz, zwany „ ś r e d n i a k " , Węglarz Szczepan, Ciesielak Wincenty, Salamon Szczepan. W K r o ś c i e n k u : Biel i K a r o l G a b r y ś (w K ą t a c h ) , w Tylce Jan Dyda, w Gry­ wałdzie M i c h a ł Knutelski. Prócz krawców wspomnieć należy o szwaczkach, k t ó r e szyły i haftowały bieliznę oraz gorsety, a czasem t a k ż e kamizelki męskie. W samej Szczaw­ nicy było ich sporo: trzy Gabrysiówny (Wiktoria, Katarzyna i Helena) z tych najzdol­ niejsza Katarzyna, dwie Niezgody, Katarzyna i Kunegunda, Aniela Dziedzina, Sabina Słowik, Zofia Majerczak, Maria Salamon. K u ś n i e r z e m , z n a j ą c y m „ s t a r ą m o d ę " był Franciszek Majerczak zw. „Łapcarz", zaś najlepszymi „syjcami" kierpców Wojciech Tomala ze Szczawnicy Niżnej i Maciej Dziedzina ze Szczawnicy Wyżnej. Podany t u rejestr wytwórców ubiorów ludowych nie jest oczywiście kompletny, gdyż w rzeczywistości było ich więcej. Ludzie ci z pewnymi w y j ą t k a m i żyją do dziś i mogliby jeszcze pracować. Czy p r a c u j ą jednak, w to wątpię. J u ż w roku 1938 skar­ żyli się na brak zamówień. Majerczak np. podał, że ostatni k o ż u c h na „ d a w n ą m o d ę " szył przed wojną czyli przed rokiem 1914. Dziś oczywiście ilość zamówień na ludowe ubiory nie wzrosła w stosunku do roku 1938. Niektórzy z wymienionych wytwórców są w y b i t n y m i artystami (Jan Czaja, Jan Szczepaniak „ G a b o ń k a " ) , i n n i dzięki swej pomysłowości lub autorytetowi wprowa­ dzili do miejscowej mody poważne zmiany, j a k np. Knutelski z G r y w a ł d u , k t ó r y po powrocie z wojska pierwszy zapoczątkował we wsi szycie k r ó t k i c h kurtek, krojonych na sposób d ł u g i c h sukman, a później wprowadził k u r t k i samodziałowe k r o j u miej­ skiego. 9. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Ubiorami szczawnickich Górali podobnie zresztą, jak i ich sąsiadów zamieszkują­ cych Spisz, Gorce, czy nawet Podhale zajmowano się u nas dotychczas bardzo m a ł o . Po­ m i n ą w s z y drobne i nic nie wnoszące opisy rozsiane w czasopismach z okazji korespon­ dencji pisanych „ze Szczawnic", drukowane źródła naszych informacji o ubiorach no­ szonych w regionie szczawnickim r e d u k u j ą się do dwóch tylko pozycji. J e d n ą stanowi rozdział z a t y t u ł o w a n y „Strój G ó r a l i " w „ I l u s t r o w a n y m przewodniku po Pieninach i Szczawnicy", opracowanym przez Alha, Marczaka i Wiktora, d r u g ą zaś jest u s t ę p o strojach szczawnickich w „Sztuce góralskiej na Podhalu", pióra Konstantego Kietlicz Rayskiego, k t ó r y będąc malarzem ilustrował ponadto swą p r a c ę k i l k u dobrymi rysunkami. Praca niniejsza oparta jest głównie na niepublikowanych dotychczas m a t e r i a ł a c h r ę k o p i ś m i e n n y c h , s k ł a d a się na nie: 1) urywek z p a m i ę t n i k ó w Ksawerego Preka, za­ wierający opis kobiecego i męskiego ubioru szczawnickiego z I połowy ubiegłego stu­ lecia (rkps Bibl. Jagiell. n r 938 t. I I I ) . 2) odpowiedź M i c h a ł a Słowika, G ó r a l a ze Szczawnicy na o p r a c o w a n ą przeze mnie a n k i e t ę w sprawie strojów ludowych rozesłaną w tereny karpackie w roku 1938, przez istniejącą wówczas w Krakowie „ P o r a d n i ę w sprawach strojów ludowych Zw. Ziem Górskich. 3) K i l k a odpowiedzi na m o j ą an­ kietę w sprawie rzemieślników w y k o n u j ą c y c h stroje ludowe, rozesłaną w teren przez wyżej w y m i e n i o n ą p o r a d n i ę . 4) M a t e r i a ł y Sekcji zdobnictwa P a ń s t w . Inst. Bad. Szt. Lud. zebrane bardzo sumiennie przez ówczesnego asystenta Sekcji Ob. Zdzisława Szew­ czyka w czasie trzykrotnych b a d a ń terenowych, przeprowadzonych w r. 1948, 5) za­ piski w ł a s n e zebrane w l a t a c ł f 1937—39. Materiałów ikonograficznych poza z n a n ą dziś szeroko t e k ą akwarel Ksawerego P r e k a ) (Zbiór r y c i n Bibl. Jagiell. I 182), dostarczył m i zbiór fotografii Izydora Ko10 34 �pernickiego pochodzący z I I połowy ubiegłego wieku, przechowywany w P a ń s t w . Muz. E t n . w Krakowie, oraz a r c h i w u m fotograficzne tegoż Muzeum. Bardzo p o w a ż n y m udogodnieniem w czasie pisania pracy była możność korzystania ze zbiorów P a ń s t w . Muzeum Etnograficznego w Krakowie, dzięki czemu m o g ł e m wiele szczegółów spraw­ dzić wprost na zabytkowym materiale muzealnym. 10. PRZYPISY 1. R. Reinfuss: Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektó­ rych elementów kultury materialnej, (Lud t. XXXVII str. 160 i nast.). 2. R. Reinfuss: j . w., str. 218 i 232. 3. T. Seweryn: Parzenice góralskie, Kraków 1930. W pracy tej autor zwraca m. i . uwagę na zbieżność form zachodzącą między haftami szczawnickimi a zakarpackimi szamerunkami. 4. Alha-Marczak-Wiktor: Ilustrowany przewodnik po Pieninach i Szczawnicy, Kraków, 1927, str. 120. Autor (Alha) dopatruje się nawet w tych sukmanach kroju podobnego do szlachec­ kiego kontusza, co jest oczywiście niesłuszne. 5. Ksawery Prek: Rękopis Bibl. Jagiell. w Krakowie, nr 938, t. I I I . 6. Konstanty Kietlicz Rayski: Sztuka ludowa na Podhalu, Lublin 1928, str. 27. 7. R. Reinfuss: j . w., str. 232—235. 8. K. Kietlicz Rayski: j . w., ryc. 8. 9. K. Kietlicz Rayski: j . w., str. 27. 10. Z. Ameisenowa: Stroje ludowe sprzed 100 lat w nieznanych rysunkach Preka i Kielisińskiego. Kalendarz I I . Kur. Codz. na rok 1938, str. 225 i nast. • 11. SPIS ILUSTRACJI 1. Zasięg ubiorów Górali szczawnickich. I — zasięg ubiorów Górali szczawnickich, I I — ubiory Rusinów szlachtowskich, I I I — zasięg nowszych wpływów stroju podhalańskiego, IV — ubiory Górali sądeckich, V — ubiory Górali spiskich, V I — ubiory Górali pienińskich, V I I — granica państwa, V I I I — granice zasięgu poszczególnych ubiorów. Opracował R. Reinfuss, rys. Z. Cieśla-Reinfussowa. 2. Grupa parobków z Krościenka -w strojach nainowszych. Fot. R. Reinfuss w roku 1939. 3. Góralka ze Szczawnicy. Fotografia z I I połowy X I X w. wykonana przez J. Kriegera. 4. „Salamon", przewoźnik pieniński ze Szczawnicy Niżnej. Fotografia wykonana w I I poł. X I X w. przez A. Schuberta z Krakowa. 5. Ubiory Górali z Krościenka. Fotografia sprzed I wojny światowej, ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie. 6. Kapelusze szczawnickie typu nowszego (podhalańskiego) a) z „rakami", b) z czerwoną włóczką dookoła głowy. Fotografował w P. Muz. Etn. w Krakowie Z. Kamykowski. 7. Przeładowane ozdobami ubiory męskie sprzed I I wojny światowej. Krościenko. Fot. R. Rein­ fuss 1939. 8. Stara sukmana z „koroną", wieś Tylka. Fot. Z. Szewczyk 1948. 9. Gazda z Grywałdu w białej kurtce zdobionej czerwonym sznurkiem. Fot. R. Reinfuss 1939. 10. Wełniane rękawice szczawnickie. Fot. R. Reinfuss 1948. 11. Parobek w „zapiąstkach" na rękach. Krościenko. Fot. R. Reinfuss 1939. 12. Zapiąstka wykonana na drutach z kolorowych, fabrycznych włóczek. Szczawnica. Fot. R. Reinfuss 1948. 13. Zapiąstka z niebieskiego sukna, haftowana przez J. Czaję, krawca ze Szczawnicy. Fot. R. Reinfuss. 14. Czepiec mężatki z okolic Szczawnicy, obwiązany czarną tasiemką. Fot. w P. Muz. Etn. w Kra­ kowie Z. Kamykowski. 15. Czepiec mężatki ze Szczawnicy, wykonany techniką szydełkową. Fot. R. Reinfuss. 16. Dziewczyna z Krościenka w stroju sprzed I wojny światowej. Fotografia ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie. 17. Dziewczyna z Krościenka w stroju sprzed I I wojny światowej. Fot. T. Krystek 1938. 18. Krój kobiecej koszuli ze Szczawnicy. 19. Haft na kołnierzu koszuli kobiecej ze Szczawnicy. 35 �20. 21. 22. 23. 24. 25. Fartuch „tulowy" (tiulowy) wykonany fabrycznie, noszony w Szczawnicy. Fot. R. Reinfuss. Gorset ze Szczawnicy haftowany kolorowym jedwabiem na czarnym aksamicie. Kożuch kobiecy ze Szczawnicy. Fot. w P. Muz. Etn. Z. Kamykowski. Fragment rańtucha „rąbkowego" ze Szczawnicy. Rańtuch „tulowy" z ptaszkami, wyrób fabryczny, noszony przez kobiety w Szczawnicy. Kamizelka ze Szczawnicy. Rys. Z. Szewczyk. Tablica I . 1 — dawny kapelusz z okolic Szczawnicy, 2 — czapka barania pokryta niebieskim suknem, szwy i pompon czerwone, 3 — koszula męska, 4 — kierpiec szyty „w kostkę", 5 — kierpiec szyty „na rzemień", 6 — sposób przewlekania „nawłoki", 7 — krój spodni wełnianych, 8 — krój kamizelki, 9 — rekonstrukcja ozdób na kamizelce z I poł. X I X w. na podstawie akwareli K. Preka, 10 — kamizelka sprzed I wojny światowej, 11 — krój „kurtki", 12 — krój czepca, 13 — krój „sukmany", 14 — krój gorsetu z końca X I X w., 15 — stary gorset z Białej Wody na Rusi Szlachtowskiej, 16 — krój dawnej koszuli kobiecej z czerwonymi szlakami na rękawach i man­ kietach, m Rysunki: 1—3, 7—11, 13—16 utrzymane są w podziałce 1:30, rysunki orientacyjne przy kro­ jach w podziałce 1:60, zaś rysunki 4—6 i 12 w podz. 1:15. Linia pełna przekreślana oznacza szew krawiecki, falista szew foluśniczy, linia przerywana miejsce zagięcia, K — kołnierz. Tablica I I . Rysunki 1—3 przedstawiają wyszycia na przyporach spodni w regionie szczawnickim, 4 — dawny sposób zdobienia przyporka w Krościenku, 5 — dawny sposób zdobienia przyporka w Szczawnicy, 6 — dzisiejszy sposób zdobienia, przyporka w Szczawnicy i w regionie szczaw­ nickim (taka sama ozdoba symetrycznie haftowana występuje na lewo od rozcięcia), 7—9 wyszycia na kamizelkach szczawnickich, 12, 13 patki na rękawach dawnych kurtek, aplikacja z czerwonego sukna nad zębem środkowym haftowany „krzyżyk" (12) lub „smrecek" (133), 14, 15 — hafty na kieszeniach kurtek, 16 — haft na starym gorsecie szczawnickim, 17 — ozdoby tłoczone („cyfrowane") na kierpcu. , Tablica I I I . 1 — kamizelka szczawnicka (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski) 2, 3 — dzisiejsze kamizelki szczawnickie (fot. Z. Szewczyk 1948), 4 — hafty przy przyporku spodni w Szczawnicy (fot Z. Szewczyk), 5 — biała „hunia" wyszywana na sposób szczawnicki (Biała Woda p. N. Targ, fot. R. Reinfuss 1936), 6 — kożuszek męski ze Szczawnicy (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 7 — „pas liptowski" z Ochotnicy p. N. Sącz (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 8 — stary gorset ze Szczawnicy (ze zbiorów P. Muz. Etn. w Krakowie, fot. Z. Kamykowski), 9 — „zapiąstka" ze Szczawnicy wg rys. Kietlicz Rayskiego. Tablica IV. Ubiory Górali szczawnickich według akwareli Ksawerego Preka z I poł. X I X w. (ze zbiorów Bibl. Jagiell. w Krakowie). Tablica V. Ubiory Górali szczawnickich z końca X I X w., malowały: Wanda Manteufel i Marta Koch. Tablica V I . 1 — haft na kurtce (Szczawnica), 2 — wzory tkaniny na „kanafaski", 3, 4 — haft na spod­ niach (Szczawnica). SPIS TREŚCI 1. Wstęp 5 — 2. Rys historyczny regionu i zasięg ubiorów szczawnickich 5 — 3. Zróżnicowanie i role ubiorów ludowych 7 — 4. Opis ogólny ubioru męskiego 8 — 5. Opis szczegółowy ubioru męskiego 9 — 6. Opis ogólny ubiorów kobiecych 19 — 7. Opis szczegółowy ubiorów kobiecych 20 — 8. Materiały i wytwórcy ubiorów ludowych 32 — 9. Charakterystyka źródeł 34 — 10. Przypisy 35 — 11. Spis ilustracji 35. 36 �RESUME COSTUMES DES MONTAGNARDS DE SZCZAWNICA Parmi les habitants des Carpathes Polonaises la population montagnarde de Szczawnica les Bains et de quelques villages des alentours se distingue par u n costume spécial, (v. 1.). Dans la p r e m i è r e moitié d u siècle dernier, ces terrains appartenaient à la region, ou dominait le costume du pays de Spisz. Vers la f i n du X I X siècle, la mode de Nowy Targ (costumes de Podhale), ainsi que de Sącz (costumes des montagnards de S ą c z ) , p é n é t r a n t à Szczawnica, fait n a î t r e ici-même u n centre, où se forme une nouvelle variété du costume montagnard, a d o p t é successivement, dans l'intervalle entre les deux guerres mondiales, par les R u t h è n e s voisinant au Sud. Sur l'espace d'une centaine d ' a n n é e s , nous avons la possibilité de suivre les nombreuses transformations du costume de Szczawnica, au cours desquelles, le d i t costume devient de plus en plus o r n e m e n t é et chatoyant, (v. t. I I I . et I V . ) . A p r é s e n t , m a l g r é qu'il soit relativement coûteux, ce costume est t r è s p o r t é , m ê m e par les jeunes gens. Son c a r a c t è r e distinctif a contribué a développer chez les montagnards q u i le portent, u n sentiment de groupe, les opposant par la à leurs voisins, v ê t u s d'une m a n i è r e différente. LE COSTUME MASCULIN On portait autrefois des chapeaux de feutre noir avec des bords relevés (v. I . 1.), ornés d'une bande de cuir, cloutée de cuivre. Plus t a r d on a a d o p t é le chapeau d u type Podhalien, avec u n bord plus étroit et abaissé — avant autour en guise de ruban, une tresse de laine rouge (v. 6. b . ) , ou bien u n rang de coquilles enfilés. E n hiver on port a i t u n bonnet fourré en peau de mouton noir, avec u n fond de drap rouge ou bleu (v. I . 2.). Les chemises confectionnées de toile tissée à domicile, é t a i e n t t r è s courtes, n'arrivant q u ' à l a ceinture (v. I . 3.). U n ruban rouge les fermait au cou. Le pantalon en gros drap blanc, taillé ainsi qu'on le voit au I . 4., avait une brayette p r è s de l'aine droite et u n p l i à la ceinture, pour y faire passer une courroie. Le bas des jambes de pantalon restait ouvert à, l a cheville, j u s q u ' à vingt c e n t i m è t r e s du bord. L'ornementation du pantalon, d'abord t r è s sobre, se développa au cours de notre siècle, par l'application de broderies sur le contour de la fentu du bas (v. I I . 5.) et de la coupe d u haut. (v. I I . 1., 4.). Par le p l i au h a u t d u pantalon on faisait passer une courroire, dont le bout libre retombait en demi-cercle sur les fesses (v. table I V . ) . On portait aussi de larges ceintures en cuir, avec ornementation i m p r i m é e (v. I L , 7.). E n guise de chaussettes on se servait de c a r r é s de toile blanche, dont on enveloppait les pieds. Les souliers (genre de mocassins) é t a i e n t faits d'une seule pièce de cuir, cousue avec une bandelette de cuir. On les attachait au pied à l'aide d'un gros 37 �cordon de laine noire, ou d'un lacet de cuir, qu'on nouait autrefois pardessus le bord du pantalon (v. I V . ) , mais actuellement on le noue pour la plus p a r t directement sur le soulier. Les jours de fête on m e t t a i t des bottes fortes avec le bas d u pantalon caché dans les tiges. Les jours de cérémonie on portait aussi le gilet bleu ou noir (v. I . , 8.), o r n é de ganses de couleurs (v. I . , 10.) ou bien couvert de broderies a g r é m e n t é e s de sequins brillants (table I I I . , 1, 2, 3). On portait anciennement des casaques en peau de mouton, sans manches, en h i ver, comme en été (v. I I I . , 6). Le manteau é t a i t blanc, taillé dans u n drap tissé à domicile (v. I . , 13), avec une application dentellée, découpée dans une bande d'étoffe rouge (dessin V., 8). Vers la f i n du X l X - m e et le commencement du X X - m e siècle, on abandonna le manteau et l'on se m i t à porter des casaques analogiquement t a i l lées en drap blanc (v. L , I I I . , 5) ou de couleur de la laine noire naturelle, n o n teinte (dessin 5) et d é p a s s a n t à peine les hanches (dessin V . ) . On se contentait d'abord de les enjoliver d'un f i l de couleur, actuellement r e m p l a c é par de riches broderies (v. I L , 12, 15). E n hiver les hommes portaient des casaquins fourrés, bordés de fourrure, de peaux de moutons blancs ou noirs, avec ornementations de laine rouge et d'une application de cuir souple, appelé „safian". Le costume masculin se c o m p l é t a i t par des manches tricotées en laines teintes (v. 13), ou bien taillés dans u n drap bleu brodé (v. 11). E n hiver on portait de gros gants de laine (v. 10). LE COSTUME FEMININ Les jeunes filles allaient t ê t e nue et portaient une seule tresse, pendante dans le dos. Les femmes m a r i é e s se coiffaient d'un disque en f i l d'archal, recouvert d'un bonnet de couleur, t r i c o t é ou bien taillé dans u n tissu de fabrique. Pour les jours de fête les femmes couvraient la t ê t e d'un fichu en tulle blanc brodé. Les chemises anciennement taillées dans une toile blanche, faite à domicile (v. L, 16), avaient les manches brodées d'une rayure rouge. Les plus modernes sont toutes blanches, avec des collerettes brodées (v. 18). Les jupes é t a i e n t anciennement taillées dans u n tissu fait à domicile, à raies blanches et rouges. Vers la f i n du siècle passé i l y eut p r é d o m i n a n c e de jupes taillées dans u n drap de fabrique, de laine monochrome ou bien à fleurs i m p r i m é e s . U n tablier se nouait par devant, sur la jupe. O n fuisait d'abord des tabliers de toile blanche tissée à domicile et ensuite, soit d'un tissu de laine i m p r i m é e à fleurs, soit en mousseline blanche brodée, soit en tulle. Les femmes paraillement aux hommes, se chaussaient d'une espèce de mocassins, d'une seule pièce de cuir, soit de bottes à tiges; a p r é s e n t elles portent des souliers noirs et des bas ou chausettes blancs. Le corsage avait une grande importance et le plus ancien é t a i t d'une étoffe rouge verte ou bleue, bordé d'une bande étroite de couleur, r e m p l a c é e plus t a r d par une broderie (v. I I I . , 8). Les corsages anciens avaient u n seul rang de boutons. Vers l a f i n du X l X - m e siècle les femmes se m i r e n t à porter des corsages de velour noir, lacés devant à l'aide d'un ruban et ornés de rubans appliqués en u n dessin plein de fantaisie, mais dès avant le d é b u t de la p r e m i è r e guerre, on adopta la broderie en soie de couleur, avec des motifs de plantes naturalistes (v. 21). Les femmes plus âgées r e m p l a ç a i e n t le corsage sans manche par une blouse flottante, faite en indienne. En hiver les femmes r e v ê t a i e n t le casaquin fourré (v. 22). 38 �Pour le costume de cérémonie les femmes jettaient sur leurs épaules des capes en forme d' u n morceau de toile tissée à domicile et long d'environ 2 m . — On portait aussi des capes en tissu brodé de blanc, ressemblant à du tulle — ainsi que des capes faites en tulle de fabrique, tissé en divers dessins (v. 22). Depuis la guerre mondiale, ces capes décrites ci-dessus, furent a b a n d o n n é e s et l'on ne porte plus que des fichus en laine à fleurs, article fait à l a machine. La parure des jeunes filles et des femmes m a r i é e s se composait de vrais coraux et de verroteries. LISTE D'ILLUSTRATIONS 1. Domaine de costumes nationaux, portés par les montagnards des alentours de Szczawnica. I — Domaine des costumes des montagnards de Szczawnica, I I — Costumes des Ruthènes des environs de Szlachtowa, I I I — Domaine d'influences d'ordre plus moderne du costume de Podhale, IV — Costumes des montagnards de Sandec, V — Costumes des montagnards de la contrée de Spis, V I — Costumes des montagnards de Pieniny, V I I — Frontière de L'état, V I I I — Limites des domaines de costumes régionaux. 2. Groupe de garçons de Krościenko dans des costumes portés actuellement. 3. Femme montagnarde des alentours de Szczawnica en costume de la moitié du XlX-me siècle. 4. Batelier de radeau pour transport des touristes par les rapides du fleuve Dunajec dans les monts de Pieniny, en costume de la seconde moitié du XlX-me siècle. 5. Mantagnards de Krościenko en costumes du XX-me siècle. 6. Chapeaux de Szczawnica type actuel de Podhale a bande en cuir clouté ou en f i l rouge. 7. Costumes d'hommes d'avant la seconde guerre mondiale, surchargés d'ornements, Krościenko. 8. Houppelande vieux style à „couronne" hameau de Tylka. 9. Paysan fermier de Grynwald en veste blanche ornée d'une application en cordon rouge. 10. Gants de laine de Szczawnica. 11. Valet de ferme avec manchettes au bras, Krościenko. 12. Manchettes tricotées en fil de laine de couleurs différentes, produit de manufacture. 13. Manchettes en drap bleu, brodé. 14. Coiffe de femme mariée des environs de Szczawnica, nouée d'un ruban noir. 15. Coiffe de femme mariée des environs de Szczawnica, crochetée. 16. Jeune fille de Krościenko en costume d'avant la I-re guerre mondiale. 17. Jeune fille de Krościenko en costume d'avant la H-re guerre mondiale. 18. Coupe de chemise de femme de Szczawnica. 19. Broderie au col d'une chemise de femme de Szczawnica. 20. Tablier en tulle, produit de manufacture. 21. Corsage de Szczawnica brodé en soie de couleur, sur velours noir. 22. Fourrure de femme en peau de mouton, Szczawnica. 23. Fragment d'un châle de femme, Szczawnica. 24. Châle en tulle orné d'un motif d'oiseaux volants, fait à la machine. 25. Veste de Szczawnica. En vogue chez les femmes de Szczawnica. Planche I . I — chapeau vieux type des alentours de Szczawnica, 2 — bonnet en peau de mouton recouvert de drap bleu, coutures et pompons rouges, 3 — chemise d'homme, 4 — mocassins en cuir tressé, 5 — autre type de mocassins, 6 — Manière d'enfiler le lacet de la sandale, 7 —• coupe d'une culotte en laine foulonée, 8 — coupe du gilet, 9 — Réconstruction d'ornement du gilet de la I-ére moitié du XlX-me siècle, 10 — gilet d'avant la I-ére guerre mondiale, I I —• coupe de veste, 12 — coupe de coiffe, 13 —• coupe de houppelande (sukmana) 14 — coupe de corsage de la fin du XlX-me siècle, 15 — ancien corsage de la région Ruthène de Biała Woda près Szczawnica, 16 — coupe ancienne de chemise de femme avec bordure rouge sur les manches et les manchettes. Planches 1—3, 7—11, 13—16 sont maintenues dans l'échelle 1:30, planches d'orientation pour les coupes dans l'échelle 1:50 et dessins 4—6, 12, dans l'échelle 1:15. La ligne droite d'effaçure représente la couture du tailleur, la ligne ondulée la couture de foulage, la ligne rompue les courbures, K le col. 39 �Planche I I . Les dessins 1—2 représentent les broderies autour de la brayette du pantalon qu'on porte dans la région de Szczawnica, 4 — mode ancien d'ornementation (Krościenko), 5 — mode ancien d'ornementation du bas des jambes de pantalon (Szczawnica), 6 —• mode actuel d'or­ nementation de Szczawnica et sa région (Le même ornement brodé apparait à gauche de la brayette), 7—9 broderies sur des gilets, 12 — 13 pattes sur les manches des vestes de l'ancien type. Application en drap rouge. Au dessus de la pointe du milieu de l'ornement, se trouve une petite croix (12) ou un sapin (13) brodé, 14—15 broderies sur les poches de veste, 16 — broderie sur un corsage vieux type de Szczawnica, 17 — décorations imprimées sur des brodequins. Planche I I I . 1 — gilet de Szczawnica, 2, 3 — gilets d'aujourd'hui de Szczawnica, 4 — broderies sur le bas de la culotte de Szczawnica, 5 — hunia (surtout en laine blanche foulue) à la mode de Szczawnica, 6 — fourrure d'homme en peau de mouton de Szczawnica, 7 — ceinture de pâtre, Ochotnica dép. de Nowy Sącz, 8 — corsage de femme de Szczawnica, 9 — manchettes de Szczawnica. Planche IV. Costumes de montagnards de Szczawnica d'après une aquarelle de Xavier Prek de la I-re moitié du XIX-me siècle, de la collection de l'Université Jagiell. â Cracovie. Planche V. Costumes de montagnards de Szczawnica de la H-me moitié du XlX-me siècle, peinture de Wanda Manteufel et Marta Koch. Planche V I . 1 — broderie sur veste d'homme, Szczawnica, 2 — échantillons de tissu pour „Kanafaski" (terme local pour jupon), 3, 4 — broderie sur culotte. TABLE DE MATIERE 1. Introduction 5 — 2. Esquisse historique de la région et de l'étendue des costumes de Szczawnica 5 — 3. Differentiation et rôle des costumes nationaux 7 — 4. Description générale d'un costume d'homme 8 — 5. Description détaillée d'un costume d'homme 9 — 6. Description générale d'un costume de femme 9 — 7. Description détaillée d'un costume de femme 19 — 8. Matériaux et producteurs des costumes nationaux 20 — 9. Caractéristique des sources 34 — 10. Commentaires 35 — 11. Liste d'illustrations 35 — 12. Résumé 36. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9173c417eec6182c6ff637b27a113718.pdf c8a8cbbb630ae4a055ab3bd4469b605e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6656 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource stroje ludowe stroje ludowe - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6222 Title A name given to the resource Stroje ludowe jako fenomen kulturowy Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, zeszyt specjalny, tom39, 270 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Brzezińska, Anna Weronika (red.) Tymochowicz, Mariola (red.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A• T• L• A• S P OLSK IC H STROJÓW LUDOWYCH STROJE LUDOWE JAKO FENOMEN KULTUROWY POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH ZESZYT SPECJALNY STROJE LUDOWE JAKO FENOMEN KULTUROWY Redakcja naukowa ANNA WERONIKA BRZEZIŃSKA MARIOLA TYMOCHOWICZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE Wrocław 2013 �ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH wydawany przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Redaktor naczelny: Anna Weronika Brzezińska Zastępca redaktora naczelnego: Justyna Słomska-Nowak Sekretarz redakcji: Mariola Tymochowicz Redakcja naukowa zeszytu: Anna Weronika Brzezińska Mariola Tymochowicz Recenzenci: Irena Bukowska-Floreńska Katarzyna Marciniak Redakcja wydawnicza: Justyna Słomska-Nowak Projekt graficzny i skład: Katarzyna Tużylak Korekta: Katarzyna Lechman Rysunek na okładce: Julia Anastazja Sienkiewicz-Wilowska © Copyright by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and Renata Bartnik, Anna Weronika Brzezińska, Hubert Czachowski, Kinga Czerwińska, Anna Czyżewska, Jolanta Dragan, Sylwia Geelhaar, Hanna Golla, Barbara Hołub, Katarzyna Ignas, Małgorzata Imiołek, Izabela Jasińska, Janusz Kamocki, Tymoteusz Król, Małgorzata Kunecka, Małgorzata Kurtyka, Magdalena Kwiecińska, Agnieszka Ławicka, Joanna Minksztym, Alicja Mironiuk-Nikolska, Aleksandra Paprot, Elżbieta Piskorz-Branekova, Ludmiła Ponomar, Justyna Słomska-Nowak, Stanisława Trebunia-Staszel, Mariola Tymochowicz Publikacja ukazała się w ramach projektu Atlas Polskich Strojów Ludowych: kontynuacja prac wydawniczych, przeprowadzenie badań terenowych i kwerend źródłowych oraz cyfryzacja materiałów źródłowych i udostępnienie ich w Internecie, nr 11H 12 0261 81, finansowanego ze środków Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki ISBN: 978-83-87266-64-6 Druk: Partner Poligrafia Białystok �Spis treści Wprowadzenie – współczesna problematyka badań nad strojem ludowym 5 Hubert Czachowski, Justyna Słomska-Nowak O strojach ludowych inaczej... Między estetycznym a filozoficznym wymiarem wiejskiej odzieży 9 Anna Weronika Brzezińska Strój ludowy – od biografii przedmiotu do tożsamości podmiotu 15 Barbara Hołub Znakowy charakter kobiecych nakryć głowy 25 Małgorzata Imiołek Strój ludowy na Kielecczyźnie – wybrane aspekty zjawiska (uwagi na marginesie opracowania pt. „Stroje ludowe Kielecczyzny”) 35 Alicja Mironiuk-Nikolska „Wielobarwne zastępy żeńców”– czy fotografie z I dożynek prezydenckich w Spale w 1927 roku mogą stanowić źródło dla badań nad strojem ludowym? 45 Ludmiła Ponomar Językowo-etnograficzne badania stroju ludowego Polesia 51 Joanna Minksztym Pominięte... Kierunki rozwoju zbiorów tkanin i ubiorów ludowych, na podstawie kolekcji Muzeum Etnograficznego w Poznaniu 59 Sylwia Geelhaar Problematyka rekonstrukcji stroju ludowego Dolnego Powiśla 69 Aleksandra Paprot Czy strój żuławski może być tradycyjny? 79 Janusz Kamocki Stroje spiskie u węgierskich Polaków 89 Izabela Jasińska Kostiumy używane przez uczestników korowodów dożynkowych w wybranych miejscowościach Opolszczyzny (2005-2012) 91 Małgorzata Kurtyka Rekonstrukcja stroju zagłębiowskiego 97 �Hanna Golla Dolnośląski strój ludowy. Tradycja w konfrontacji ze współczesnością 103 Tymoteusz Król Strój ludowy, czy kostium zespołu folklorystycznego? Funkcje współczesnego stroju wilamowskiego 111 Stanisława Trebunia-Staszel Podhalańskie elegantki i miejscowi kreatorzy mody 119 Kinga Czerwińska Stroje ludowe Śląska Cieszyńskiego: tradycje – przemiany – perspektywy 131 Magdalena Kwiecińska Strój krakowski w przestrzeni miejskiej 143 Elżbieta Piskorz-Branekova Czy strój noszony w okolicach Hrubieszowa i Tomaszowa Lubelskiego możemy nazwać hrubieszowsko-tomaszowskim? Problem z terminologią 151 Agnieszka Ławicka Piękno zaklęte w drobiazgu. Elementy dekoracyjne w strojach ludowych Lubelszczyzny 161 Renata Bartnik Ubiór ludowy okolic Powiśla Lubelskiego – oryginał i wyobrażenie w grafice i malarstwie polskim 167 Mariola Tymochowicz Typologiczne zróżnicowanie strojów ludowych z obszaru województwa lubelskiego 181 Katarzyna Ignas Strój przeworski, na przykładzie kolekcji strojów ludowych Muzeum w Przeworsku, a tzw. „strój przeworski” jako kostium estradowy zespołów folklorystycznych w regionie 191 Jolanta Dragan Płótno lniane w wybranych kontekstach tradycyjnej kultury w Polsce 207 Anna Czyżewska, Małgorzata Kunecka Projekt „polskie stroje ludowe w internecie”, czyli klasyczny temat etnograficzny w nowym ujęciu 217 Bibliografia 223 Summary (Marta Świtała) 245 Zusammenfassungen (Sylwia Geelhaar, Tim Geelhaar) 252 Резюме (Julia Prakofewa) 260 �„S Wprowadzenie – współczesna problematyka badań nad strojem ludowym ukmana biała z kołnierzem prostym lub wywiniętym, stanowi ubiór męzki; ozdoby i wyłogi są czerwone, karmazynowe lub jasnoniebieskie. Pasem tego samego koloru zapinają się. (…) Buty noszą wysokie. Na głowie mają czapkę obszytą barankiem, to znów kapelusz słomiany lub téż kapelusz czarny dosyć wysoki lecz z wązkim brzegiem. Kobiety sandomierskie noszą się prawie tak samo jak Krakowianki. Jeżeli mniej noszą korali, za to więcéj używają innych różnobarwnych paciorków. Obszywają u szyi koszule frezą, która spada aż na ramiona”1. Przytoczony opis stroju pochodzi z czasopisma „Przyjaciel ludu”, wydanego w Lesznie w 1846 roku. Stanowi przykład zobrazowania stroju noszonego przez mieszkańców sandomierskiego. Taki typ opisu charakterystyczny był dla ludoznawczych badań prowadzonych w połowie XIX wieku, których celem była rejestracja funkcjonujących zjawisk z zakresu kultury ludowej. Ale czy tak bardzo współczesne opisy etnograficzne różnią się od tego przytoczonego powyżej? Na pewno znacznym zmianom uległ sposób rejestracji zjawisk, ich analizy oraz interpretacji. Opis samego stroju bywa wstępem do znacznie bardziej szczegółowych studiów z zakresu wytwórstwa i zdobnictwa strojów, ich estetyki i ulegania zmieniającym się modom, a także obserwowania tego, w jaki sposób kultura popularna i masowa wpływa na zmiany ich funkcji. Historię zainteresowań zagadnieniem odzieży wiejskiej Krystyna Hermanowicz-Nowak dzieli na trzy okresy: (1) do pierwszej wojny światowej, kiedy to badacze „urzeczeni pięknem ludowej twórczości przystąpili (…) do badania i opisywania odzieży ludowej jako całości, a także poszczególnych jej elementów”2; (2) dwudziestolecie międzywojenne, podczas którego powstało wiele opracowań tematycznych, głównie z terenów wschodnich oraz południowych; (3) okres po II wojnie światowej, kiedy to w 1949 roku, z inicjatywy dra Józefa Gajka, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zaczęło wydawać Atlas Polskich Strojów Ludowych3. Pierwszy zeszyt z tej serii to „Strój górali szczawnickich”, który został wydany w roku 1949, a jego autorem był Roman Reinfuss – jeden z inicjatorów serii. Ukazanie się tego opracowania rozpoczęło trwający do dziś projekt. Jego celem jest monograficzne opisywanie strojów ludowych, powstałych w poszczególnych regionach na terenie naszego kraju4, których funkcja przez lata ulegała przeobrażeniom. Ostatni – 38 zeszyt – autorstwa Barbary Bazielich5 (wieloletniej redaktorki serii) ukazał się w 2008 roku. Na przestrzeni tych kilkudziesięciu lat, kiedy ukazywały się kolejne zeszyty serii APSL, badania, dotyczące zagadnienia związanego ze strojem ludowym, prowadziło wielu badaczy. „Złoty okres” 1 Cyt. za: O. Kolberg, Radomskie, cz. I, Dzieła wszystkie, t. 20, Kraków: Polskie Towarzystwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964, s. 50. 2 K. Hermanowicz-Nowak, Stan badań nad strojem ludowym w Polsce (próba oceny dotychczasowych osiągnięć), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, nr 1: 1977, s. 3. 3 Ibidem. 4 Patrz: J. Gajek, Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych, „Lud”, t. 41: 1954, s. 797-805; R. Reinfuss, Instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego do Atlasu Polskich Strojów Ludowych, „Lud”, t. 41: 1954, 806-807. Materiały z badań atlasowych, poświęconych odzieży, znajdują się również w Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie, a ich częściowe omówienie znaleźć można w tekście: A. W. Brzezińska, J. Słomska, Odzież ludowa na pograniczu polsko-słowackim w świetle badań atlasowych – wybrane elementy, w: R. Stolićna, A. Pieńczak, Z. Kłodnicki (red.), Polska-Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne, seria: Archiwum Etnograficzne t. 49, Wrocław-Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2009, s. 93-116. 5 Barbara Bazielich jeden ze swoich artykułów poświęciła także na omówienie historii badań nad strojem ludowym w Polsce: Badania nad odzieżą i strojem ludowym w Polsce, „Lud”, t. 78: 1995, s. 193-210. 5 �w ukazywaniu się kolejnych monografii to lata 50. XX wieku (ukazały się wtedy aż 22 zeszyty, patrz: Wykr 1). W kolejnych latach były nawet kilkuletnie przerwy. Wiązało się to z brakiem środków finansowych, które pozwalałyby nie tylko na opłacenie druku zeszytów, ale także pokrycie kosztów, które przy pozyskiwaniu informacji ponosili autorzy. 25 20 15 6 10 5 0 1949 1950-1956 1960-1969 1970-1977 1988 1999 2001-2008 2013-2015 1. Częstotliwość ukazywania się zeszytów w serii APSL Rok 2012 był rokiem szczególnym i, naszym zdaniem, pozwoli nam dumnie kontynuować dzieło naszych poprzedników. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki, otrzymało grant na realizację projektu badawczo-wydawniczego w latach 2013-15, pt. „Atlas Polskich Strojów Ludowych: kontynuacja prac wydawniczych, przeprowadzenie badań terenowych i kwerend źródłowych oraz cyfryzacja materiałów źródłowych i udostępnienie ich w Internecie”6. Jego głównym celem jest dbanie o ciągłość przekazu kulturowego, a tym samym zachowanie elementów dziedzictwa kulturowego, dotyczącego zjawiska polskiego stroju ludowego i jego regionalnych uwarunkowań w zróżnicowanych środowiskach – naukowych oraz regionalnych (w tym lokalnych). Istotnym walorem projektu jest równoczesne prowadzenie badań terenowych oraz źródłowych (również muzealnych). Ich celem jest opracowanie katalogu informacji, odnoszących się do kolekcji polskich strojów ludowych (codziennych i odświętnych), znajdujących się w zasobach muzeów z terenu Polski. W ramach realizacji projektu przewidziano przygotowanie oraz wydanie kolejnych zeszytów serii, poświęconych strojom: zamojskim, pałuckim, łęczyckim, łowickim (suplement), kościańskim, podhalańskim oraz Bambrów Poznańskich. Każdy z zaplanowanych kolejnych zeszytów APSL opierał się będzie na gruntownej kwerendzie źródłowej, uzupełnionej o badania terenowe. Równolegle z pracami związanymi bezpośrednio z przygotowaniem zeszytów APSL, przewidziano realizację trzech obozów badawczych, których tematyka związana jest z wytwórstwem stroju ludowego. Celem podjętych badań będzie dokumentacja tradycyjnych (i wciąż jeszcze żywych) form tradycyjnego rękodzieła: tkactwa, koronczarstwa i hafciarstwa. 6 Projekt nr 11H 12 0261 81 �W realizację projektu zaangażowani będą przede wszystkim członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (reprezentujący jednocześnie instytucje naukowe z całego kraju, m.in.: Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu, Instytutu Kulturoznawstwa UMCS w Lublinie oraz Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu). Podjęta została także współpraca ze Stowarzyszeniem Pracownia Etnograficzna im. Witolda Dynowskiego w Warszawie, którego członkowie z powodzeniem realizują internetowy projekt popularyzujący wiedzę o strojach ludowych. Mamy także nadzieję, że uda się ożywić i zintegrować środowisko polskich badaczy, zajmujących się tematyką związaną ze strojami ludowymi. W roku 2012 powołana została Sekcja Stroju Ludowego przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W tym samym roku, w ostatnich dniach listopada, po raz pierwszy odbyła się konferencja naukowa, poświęcona tylko tematyce strojów ludowych w Polsce. Zgłosiło się na nią ponad dwadzieścia osób, prowadzących badania w tym zakresie w różnych regionach Polski. Najczęściej poruszanym tematem był problem rekonstruowania strojów dla różnych celów i środowisk lokalnych oraz zjawisko przetwarzania, wykorzystywania, czy też inspirowania się wybranymi elementami strojów i stosowanym w nich zdobnictwie, we współczesnej modzie czy designie. Dyskutowano także nad kwestią metod i technik przechowywania oraz konserwacji tradycyjnych strojów ludowych w muzeach. W drugim dniu konferencji zaproszone twórczynie ludowe (Halina Witkowska – strój kurpiowski – Puszcza Biała, Bogumiła Wójcik – strój krzczonowski, Anna Staniszewska – strój łowicki), zajmujące się wykonywaniem strojów ludowych, zaprezentowały swoje stroje regionalne oraz przedstawiły trudności, z którymi zmagają się najczęściej. W trakcie konferencji pracownicy muzeów zasygnalizowali także kolejny ważny problemem, jakim powinni zająć się członkowie Sekcji Polskich Strojów Ludowych. Jest nim przygotowanie słownika, dotyczącego terminologii poszczególnych elementów strojów, jakie występują we wszystkich ich typach i odmianach na terenie naszego kraju. Nie jest to proste zadanie, gdyż nazwy poszczególnych części odzieży mają podobne lub identyczne brzmienie, a odnoszą się do innych części stroju. Mamy jednak nadzieję, że w gronie tak zaangażowanych osób znajdą się chętni, by ten problem rozwiązać. Tym bardziej, że będziemy mogli konsultować się z badaczami z Ukrainy, którzy podobne zadanie już zrealizowali, o czym, między innymi, napisała Ludmiła Ponomar w niniejszym tomie. Pozostali zaproszeni do współpracy autorzy, to osoby na co dzień zajmujące się problematyką strojów ludowych – etnografowie, antropolodzy kultury, muzealnicy, instruktorzy zespołów folklorystycznych czy też ich członkowie. Nie tylko gromadzą oni, ale i opracowują materiały o strojach ze swoich regionów, a także odnotowują istotne procesy, jakim one podlegają. Artykuły, otwierające prezentowany tom, postulują, że obecnie prowadzone nad strojami badania wymagają nowatorskiego szerszego ujęcia. Ukazane zostało także nowe zastosowanie stroju lub jego elementów w etnodesignie, a także w konkretnych projektach, służących m. in. poznaniu tożsamości użytkowników stroju. Dalej przedstawione zostały problemy, z jakimi stykają się muzealnicy, zajmujący się kolekcjonowaniem strojów, oraz jak ważnym źródłem mogą stać się stare fotografie, pozornie nie związane ze strojami. Istotnym problemem, z jakim badacze tego zagadnienia najczęściej się spotykają, są nie do końca poprawnie wykonane rekonstrukcje strojów, których podejmują się zazwyczaj członkowie zespołów folklorystycznych. Często wiąże się to z brakiem dostępu do odpowiednich opracowań, zanikiem tradycyjnych tkanin czy pasmanterii, a także z dużymi kosztami, które trzeba ponieść przy odtwarzaniu strojów. Zwłaszcza tam, gdzie poszczególne elementy powinny być wykonane przez wykwalifikowanych specjalistów. Problemem jest także ustalenie jaki strój mógłby być reprezentatywny dla zespołów, 7 �8 które działają na ziemiach odzyskanych czy na obszarach, gdzie nastąpiła wymiana ludności po II wojnie światowej. W kilku regionach, gdzie strój noszony jest nadal, odnotowywane są zachodzące w nim zmiany. Jedne przyjmowane są pozytywnie, inne niepokoją swoim rozmachem i kierunkiem rozwoju. Jest to jednak zjawisko nieuniknione, wynikające z ogólnych przemian, jakie w ostatnich kilkudziesięciu latach zachodzą także w innych krajach, w których stroje ludowe przetrwały. Ostatnią grupę stanowią opracowania, których autorzy zajmują się odtworzeniem różnych typów strojów do tej pory niedokładnie opracowanych, a także ustalaniem zasięgów ich występowania. W związku z tym, że pamięć o strojach wśród mieszkańców wsi zanika, jest to ostatni moment na tego typu prace. W ostatnim artykule omówiony został nowy projekt, podjęty przez Stowarzyszenie Pracownia Etnograficzna im. prof. Witolda Dynowskiego, a mający na celu udostępnienie szerszej grupie odbiorców materiałów i informacji o strojach ludowych w Polsce. Redakcja Atlasu Polskich Strojów Ludowych również planuje, by, w najbliższej przyszłości, zeszyty wydane w naszej serii zostały zcyfryzowane i udostępnione w Internecie w Bibliotece Cyfrowej (projekcie realizowanym przez Polski Instytut Antropologii). Liczymy, że łatwiejszy dostęp do materiałów pozwoli osobom zainteresowanym zapoznać się ze strojami danych regionów, a tym którzy zdecydują się na ich odtwarzanie, uniknąć wielu błędów. Jako redaktorki niniejszego tomu, ale przede wszystkim jako członkinie redakcji serii Atlasu Polskich Strojów Ludowych, mamy nadzieję, że uda nam się kontynuować dzieło naszych poprzedników – Józefa Gajka, Barbary Bazielich i Janusza Kamockiego. Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz Poznań – Lublin, luty 2013 �Hubert Czachowski7 Justyna Słomska-Nowak8 Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prűfferowej w Toruniu O strojach ludowych inaczej... Między estetycznym a filozoficznym wymiarem wiejskiej odzieży J eden z ojców etnologii/antropologii kulturowej – Edward Taylor – pisał z właściwą swojej epoce retoryką: „[…] nawet śród najdzikszych przedstawicieli naszej rasy i w okolicach gorących, gdzie ubranie posiada najmniejszą wartość praktyczną, ludzie noszą zwykle cośkolwiek, czy to z uczucia wstydliwości, czy dla ozdoby”9. Stąd też badanie ubiorów – wiejskich, ludowych, etnicznych czy strojów subkultur – jest oczywistym zadaniem antropologa. O strojach10 ludowych napisano już wiele. Opisywane są zazwyczaj z perspektywy historycznych zmian czy regionalnych zróżnicowań. Badano rozwój poszczególnych form odzieży – od prostej koszuli po skomplikowane czepce, interpretowano, uwzględniając znaczenia funkcjonalne, społeczne, a nawet magiczne. Sposoby badania strojów ludowych wpisują się w paradygmat historii dyscypliny – etnologii i antropologii. Artystyczna doskonałość formy widoczna jest w całokształcie ubioru ludowego. To właśnie ona pozwala na estetyczne analizy i interpretacje tego zjawiska kulturowego. Ubiór, przez wielorakość pełnionych funkcji, był zawsze jednocześnie rzeczą i znakiem, a jego wymiar praktyczny na obydwu poziomach jest niepodważalny. Nasze rozważania umieścimy w szerszym kontekście, dotyczącym strojów w ogóle. Używamy pojęcia tzw. stroje ludowe z premedytacją i z całym dobrodziejstwem (lub nie) inwentarza, nagromadzonych przez dziesiątki lat przekonań i wyobrażeń. Ma to na celu odróżnienie ich od strojów ludu, które mogą być ogromnie różnorodne. Wszystko zależy bowiem od tego, jak zdefiniujemy lud i jakie ramy czasowe zakreślimy. Stroje ludowe zawsze są fragmentem historii ubiorów w ogóle. We współczesnej antropologii często spychane są na margines zainteresowań jako zagadnienie etnografii tradycyjnej. Postulujemy, by odczytać ich sensy na nowo. Estetyczny wymiar strojów, na pozór, wydaje się być obecny w dyskursie naukowym. Wszak piękno ludowych ubiorów jest niemalże niepodważalne. Przez lata obowiązywał w etnografii paradygmat, że jedynym możliwym sposobem na, jakbyśmy to współcześnie ujęli – nowe tendencje – jest opad kulturowy 7 Hubert Czachowski, dr, etnolog, pracuje w Muzeum Etnograficznym im. Marii Znamierowksiej-Prűfferowej w Toruniu. Kontakt: h.czachowski@etnomuzeum.pl 8 Justyna Słomska-Nowak, dr, etnolog i muzealnik, pracuje w Muzeum Etnograficznym im. Marii ZnamierowksiejPrűfferowej w Toruniu. Kontakt: wydawnictwo@etnomuzeum.pl 9 E. B. Taylor, Antropologja: wstęp do badania człowieka i cywilizacji, tłum: J. Przeworski, Warszawa: Ch. I. Rosenwein 1911, s. 240. 10 Używamy terminów strój, ubiór i odzież zamiennie. 9 �10 z warstw wyższych do niższych. Uzdolnione krawcowe, tkaczki i hafciarki niewątpliwie prowadziły wszelkie możliwe obserwacje, w kościołach czy na dworach, jednak proces zapożyczeń nie jest tak prosty, jakby się to mogło wydawać. Ludowe ubiory zmieniały się powoli – traktowane z szacunkiem, pieczołowicie przechowywane i dziedziczone – tak, jak pozwalała na to technika warsztatu tkackiego. Zmieniająca się długość tkanin zastosowanych w różnych częściach ubioru, zapaskach, spódnicach, fartuchach, czy towarzyszące im zmiany barw, powodowały w konsekwencji używanie innych form zdobnictwa. Na poszczególnych etapach rozwoju stroje regionalne osiągały doskonałe, estetycznie zamknięte formy artstyczne. Ubiory, owe regionale identyfiakatory tożsamości wiejskiej, miały zarówno pierwiastki wspólne, jaki i indywidualne. Kanon piękna bazował na tym, co akceptowalne, dozwolone, czy możliwie dopuszczalne. Wypracowany został przez wieki, w procesie wieloletnich estetycznych poszukiwań, wyrażania nie tyle jednostki (choć też, tyle że na dalszym planie), co zbiorowego „ja”. Tym samym spajał zbiorowość lokalną. Jednostkowe wyrażanie siebie czy mody obserować możemy także analizując estetykę ludowej wytwórczości odzieży. Aleksander Błachowski zaznacza, że „tworzone indywidualnie, odzwierciedlają osobowość konkretnego twórcy, będąc jednocześnie wykwitem wyznawanych w środowisku kanonów piękna”11. Kreowanie ludowej odzieży nie było wolne od potrzeby tworzenia nowego, od “wymyślania”. Artyzm konkretnych ludowych strojów bezsprzecznie potwierdzają bogate kolekcje muzeów etnograficznych, w których działy strojów i tkanin pełne są artystycznych dzieł sztuki – zapasek, koszul, chusteczek, gorsetów, sukman, pasów itd. Czy więc błędem będzie potraktowanie wiejskiej zapaski – np. z Wysokiennic lub z Opoczna – jako dzieła sztuki i poddanie jej artystycznej, estetycznej analizie? To rzesze anonimowych tkaczek, krawców, hafciarek czy “zwykłych” – niezwykle uzdolnionych – mieszkańców wsi tworzyły, patrząc z naszej perspektywy, sztukę. Być może to właśnie wyodrębniające spojrzenie, wyrywające z kontektstu regionalnego kwestię ubiorów, skupi naukową uwagę na ich walorach artystycznych. Współczesne muzealnictwo przyzwyczaiło nas do tego, że poszczególne przedmioty, na co dzień muzealne eksponaty, opowiadają swoją historię. Czy nie przyszedł już czas, aby walory estetyczne stały się równoległym nurtem opowieści o wiejskich strojach? Żeby mogło się to dokonać, musimy sięgnąć do tekstu prawie nieznanego, nieszczególnie obecnego w naukowym dyskursie o strojach – przywołując postać Thomasa Carlyle’a, znanego pisarza i filozofa, i jego niezwykłą książkę zatytułowaną po łacinie Sartor Resartus, (co można przetłumaczyć jako Krawiec połatany) wydaną w latach 1833-183412. Książka ta jest mistrzowsko skonstruowaną, wielowymiarową narracją i, mimo że napisaną na początku XIX wieku, wciąż nowoczesną. Jednocześnie, jest mocno osadzona w tamtejszej dziewiętnastowiecznej kulturze i ówczesnych literackich eksperymentach. Tekst Carlyle’a jest tak naprawdę tekstem z filozofii kultury, historii idei czy teorii społecznej – a może wszystkim tym naraz. Jego niezwykłość wynika z niecodziennej konstrukcji. Carlyle próbuje swoje przekonania zaprezentować za pomocą tropienia, przedstawiania poglądów, wymyślonego przez siebie, niemieckiego filozofa, profesora Diogenesa Teufelsdröckha i jego książki „Die Kleider, ihr Werden und Wirken”, czyli “Ubiór, jego tworzenie się i wpływ”. W zasadzie cały tekst jest dialogiem narratora (autora?) z tezami tej wyimaginowanej postaci. 11 A. Błachowski, Ubiór i krajobraz kulturowy Polski i Ukrainy Zachodniej w ikonografii J. Głogowskiego i K. W. Kielisińskiego, Toruń: Muzeum Etnograficzne w Toruniu 2011, s. 13. 12 Po raz pierwszy praca została wydana po polsku w roku 1882 w przekładzie Sygurda Wiśniowskiego. My korzystamy z drugiego przekładu, zawartego w książce Leopolda Buczkowskiego Wszystko jest dialogiem (tłumaczami był L. Buczkowski i Z. Trziszka). �W nazwisku profesora widać grę, którą podejmuje autor. Odwołuje się w nim nie tylko do greckiej filozofii (czyli do Diogenesa z Synopy, żyjącego w beczce i chodzącego w łachmanach, opisanego przez Diogenesa Leartiosa). Imię Diogenes pochodzi od Zeusa, a Teufel oznacza ‚diabeł’. Zatem filozof odzieży to i demiurg, i kreator, i złoczyńca. Spektrum jego działania obejmuje przestrzeń od nieba do piekła – filozofia odzieży obejmuje całe życie. Taki jest cały tekst Carlyle’a – wątki autobiograficzne wymieszane są tutaj z fikcją i to podwójnie zapętloną, powaga sąsiaduje z ironią, nadzieja z pesymizmem. Do tekstu można odnieść słowa autora, którymi ten opisuje dzieło profesora Teufelsdröckha: „Jest to dzieło mogące interesować zarówno miłośników starożytności, jak historyka i filozofującego myśliciela – arcydzieło śmiałości i bystrości”13. Nie ma tutaj miejsca na przedstawienie całościowych poglądów autora na stan ówczesnej cywilizacji i jej krytyki społecznej. Istotne jest jednak to, że Carlyle wymyślił postać właśnie niemieckiego uczonego, zajmującego się niczym innym jak niezwykłym działem nauki, którym jest filozofia odzieży. Właśnie tę specjalność autor wymyślił jako nadającą się do przedstawienia własnych poglądów na społeczeństwo i kulturę. „Sartor Resartus” ma charakter eseju perswadującego “[…] Carlyle z brawurą prowadzi w swojej książce ten spór z samym sobą, jako autorem książki o filozofii odzieży”14. Mimo że referowanie zagadnień filozofii odzieży, czy też raczej dialogowanie o tym, służy szkockiemu myślicielowi do przedstawienia szerszych poglądów, to jednak, na potrzeby naszych rozważań, potraktujmy go jednopłaszczyznowo. Popatrzmy, co też w Sartor Resartus możemy wyczytać właśnie na temat filozofii odzieży. W ten sposób odczytujemy użytą przez Carlyle’a metaforę wprost. Przytoczmy zatem kluczowy dla Teufelsdröckha (narratora, Carlyle’a) fragment: „Wiadomo, że ani w prawodawstwie, ni w krawiectwie człowiekiem nie rządzi przypadek, przeciwnie – jego ręką kieruje tajemnicze działanie. W każdej nowej modzie i sposobach ubierania się można wykryć ideę tworzącą; sukno, które ma przyoblec ciało jest tylko materiałem zgromadzonym na »placu budowy«, na którym powstanie gmach dla danej osoby. Wszystko, co powstaje w palcach wyłania się z teoretycznej idei czy to greckiej, gotyckiej czy postgotyckiej, paryskiej lub angielskiej, poważnej lub fircykowatej. Czy spadać będzie ta materia, to sukno z ramion w kształcie sfałdowanego płaszcza, sięgającego sandałów, czy wydymać w postaci usztywnionych mankietów, posiadać będzie duże guzy, czy też zwój materiału będzie podzielony na cztery części – wszystko zależy od z góry założonej idei”15. Już po tym fragmencie widać (poprzez dzieło profesora Teufelsdröckha) jak myślenie Carlyle’a było nowoczesne. Dla Teufelsdröckha filozofia odzieży polega na odkryciu zwartego systemu przyczyn i skutków. W ten sposób szuka jednak odpowiedzi na pytania podstawowe, dotyczące nie tyle poszczególnych fragmentów odzieży, ile ich całościowego oglądu: „niech mi więc któryś z filozofów teorii przyczyny i skutku wytłumaczy nie to, jakiemu prawu podlega jakaś część odzieży, lecz generalnie odpowie dlaczego w ogóle jestem »tu i teraz« i muszę się ubierać i podlegać różnym regułom”16. Dlaczego jestem tu i teraz – na to pytanie stara się odpowiedzieć filozof odzieży... Dla Carlyle’a filozofia odzieży jest przede wszystkim antropologią, nauką o człowieku. „Wszystkie widzialne rzeczy są godłami, cokolwiek widzimy ma swoje określone miejsce. Materia istnieje jedynie duchowo, po to, by uprzytomnić nam określone idee; jest wcieleniem się tej 13 T. Carlyle, Sartor resartus, tłum. L. Buczkowski i Z. Trziszka, w: L. Buczkowski, Wszystko jest dialogiem, Warszawa: LSW 1984, s. 179. 14 Z. Trziszka, Dialog międzytekstowy, w: Ibidem, s. 130-132. 15 T. Carlyle, op. cit., s. 205. 16 Ibidem, 206. 11 �12 idei. Stąd też pochodzi fakt, że również zwykłe ubiory posiadają tak ważne znaczenie. Zarówno szaty królewskie, jak i pozostałe są emblematami, wyrażają jednocześnie niedostatki, jak i zwycięstwo nad niedostatkami człowieka”. W ostateczności konstatuje: „filozofia odzieży jest filozofią życia”17. Zwróćmy się teraz ku poglądom późniejszym o prawie sto lat. Mamy tu na myśli Georga Simmla i jeden z jego pierwszych w nauce tekstów analizujących termin moda18. Czy modę można odnieść do strojów ludowych? Uważamy, że jak najbardziej, tylko oczywiście musimy pamiętać, że funkcjonowała tam ona inaczej, niż w obecnej kulturze, w której poddawana jest bardzo szybkiej zmianie, wynikającej z lansowania następnej mody (motorem postępujących współcześnie mód jest zjawisko konsumpcjonizmu19). Tę różnicę już na początku XX wieku widział Simmel, jednak i on odnosił zjawisko mody do wszelkich typów społeczeństw. Mimo że niektóre poglądy Simmla na temat „ludów prymitywnych” czy „warstw niższych” są dzisiaj nie do zaakceptowania, lub po prostu są nieprawdziwe, to jednak wiele jego intuicji badawczych doskonale nadaje się do zobrazowania społecznej siły zjawiska mody. Także w potencjalnie konserwatywnych społeczeństwach, takich jak np. chłopi europejscy w XIX wieku. Tę relację pomiędzy konserwatyzmem a modą zauważył już także Bogatyriew, który najpierw przeciwstawił strojom ludowym pojęcie mody, by po chwili przyznać, że i one nie są od mody wolne20. Po prostu rozumiemy modę szerzej, jako pewien przymus społeczny i kulturowy, a nie tylko jako zjawisko składające się z szybko zmieniających się tendencji i ich silnych, a krótkotrwałych wpływów. Już Edward Sapir wskazywał na to, że moda jest pojęciem historycznym i nie może być wyrywana z właściwego jej kontekstu, gdyż staje się wtedy niezrozumiała. Według niego, moda zależy od dominującej kultury i ideałów społecznych – „pod pozornie spokojną powierzchnią kultury kryją się zawsze potężne prądy psychologiczne”21. W rozważaniach Sapira na uwagę zasługują wątki, dotyczące nieuświadomionych form symboliki, kolorów, układu ciała i innych czynników ekspresji, mających tak bardzo różnorodne odniesienia symboliczne i znaczenia w kulturach świata. Dla Simmla jedną z najważniejszych cech mody, na której zbudował całą swoją koncepcję, jest naśladownictwo i jego ważny, tak społeczny, jak i psychologiczny, wymiar: „kiedy naśladujemy, przenosimy nie tylko roszczenia do twórczej działalności, ale i odpowiedzialność za działanie z siebie na kogoś innego. Tak oto jednostka uwalnia się od kłopotu poszukiwania i jawi się jako wytwór grupy, jako naczynie treści społecznych”22. Akurat ten aspekt mody doskonale oddaje specyfikę powstawania form ludowych strojów, ale szerzej charakteryzuje też rodzaj socjalizacji w chłopskich kulturach. Podnieśmy zatem, pozornie prostą, kwestię: dlaczego w jakimś regionie strój wyglądał tak, a za rzeką już inaczej? Żeby stawiać tego rodzaju pytania, a może nawet na nie odpowiedzieć, idźmy dalej tropem simmlowskim, łącząc perspektywę historyczną z socjologiczną, ponieważ „dopiero badanie historyczne może podsunąć inspiracje do badań nad tym, jakie formy ładu społecznego dostarczają treści nadających się (lub nie nadających) do wypracowania lub odrzucenia pewnych form kulturowych”23. 17 Ibidem, s. 240-242. 18 G. Simmel, Filozofia mody, w: S. Magala, Simmel, Warszawa: Wiedza Powszechna 1980, s. 180-212. 19 Ciekawe analizy współczesnej kultury pod tym względem przynosi praca pod znamiennym tytułem Rozkoszna zaraza. O rządach mody i kulturze konsumpcji, pod red. T. Szlendaka i K. Pietrowicza, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2007. Oczywiście autorzy zjawisko mody traktują szerzej, niż tylko moda na ubiory. 20 P. Bogatyriew, Funkcje stroju ludowego, przekł. Z. Soloni,w: idem Semiotyka kultury ludowej, wstęp, wybór i opracowanie M. R. Mayenowa, Warszawa: PIW 1975, s. 27. 21 E. Sapir, Kultura język, osobowość, Warszawa: PIW 1977, s. 240. 22 G. Simmel, op. cit., s. 181. 23 S. Magala, op. cit., s. 67. �W perspektywie socjologicznej moda to zawsze dwa przeciwstawne, ale nie mogące bez siebie żyć, aspekty: przynależności i wykluczenia. Pierwszy z nich Simmel określił w taki sposób: moda to „zaspokajające pragnienie adaptacji społecznej: wiedzie jednostkę drogą, którą podróżują wszyscy”24. To poczucie przynależności grupowej, budowania więzi społecznych, manifestuje się w stroju szybciej nawet niż poprzez język. Ale ta wspólna tożsamość od razu zakłada oddzielenie się od wszystkich innych grup, czy to w perspektywie pionowej, czy poziomej. Simmel dorzuca więc zdecydowanie: „jedność i segregacja to dwie podstawowe funkcje, które są nierozerwalnie złączone, i choć każda z nich tworzy logiczne przeciwieństwo drugiej, stają się wzajemnie warunkiem swej realizacji”25. Ten element demarkacji jest istotny zwłaszcza tam, gdzie, jak w przypadku kultury ludowej, ważne jest nie tylko oddzielenie się od grup ustawionych hierarchicznie w strukturze społecznej, ale zaznaczenie odrębności w stosunku do grup podobnych społecznie i sąsiadujących, ale wyczuwanych jako obce. Powróćmy jeszcze raz do Taylora, który podając ciekawy przykład ze współczesnej mu kultury, pokazuje jak szeroko etnolog powinien analizować zjawiska ubioru: „uwagi te pobudzą może czytelnika do uważnego przejrzenia książek z ubiorami, które istotnie zawierają mnóstwo ciekawych dowodów na to, że rzeczy nie wynajdują się wcale drogą samej fantazji, lecz powstają przez zmiany stopniowe tego, co jest. Chcąc sobie wyjaśnić dzisiejszy niedorzeczny kapelusz cylindrowy (‚chimney-pot’) winniśmy zobaczyć, jak on powstał skutkiem kolejnych przeobrażeń ze stożkowatego kapelusza purytanów i kapelusza z obwisłemi skrzydłami Stuartów, a te znów z form jeszcze wcześniejszych”26. Choć wypowiedź ta nacechowana jest myśleniem ewolucjonistycznym, to jednak pokazuje wielowymiarowy charakter interpertacji zagadnienia ubioru. Badanie strojów i mody może być prowadzone w różnorodny metodologicznie sposób, od badań czysto historycznych, estetycznych, poprzez socjologiczną i antropologiczną analizę funkcji, strukturalistyczne badania ubioru jako sysytemu27, badań codzienności, ale też i historii mówionej28. Waga wspomnień, dotyczących ubioru, jest niezaprzeczalna w badaniach historycznych i etnologicznych. Cheryl Buckley, która w swoich badaniach skupiła się na domowej produkcji odzieży, doszła do wniosku, że „szycie ubrań wyznaczało kolejne etapy kobiecego życia, łącząc uczucia i wspomnienia z rodziną i przyjaciółmi. W intymny sposób bardziej wiązało z określonymi miejscami, w których kobiety zamieszkiwały, nie z chronologicznymi, temporalnymi stadiami ich życia”29. Buckley zauważyła, że nawet starsze kobiety, wspominając wydarzenia nawet z lat dwudziestych i trzydziestych, potrafiły opisać, jak były wtedy ubrane – podczas swoich pierwszych randek czy wieczorków tanecznych – i to z uwzględnieniem inforamcji o odcieniu koloru ich sukienek. Jak podkreśla Lou Taylor, historycy ubioru świadomi są znaczenia historii mówionej w procesie badań strojów. Niestety, rzadziej pojawiają się one we wspomnieniach mężczyzn niż kobiet, podobnie jak niemal nieobecna jest kwestia ubiorów domowych. Widzimy tu podobieństwo do niemal całkowitej abnegacji w badaniach nad strojem 24 25 26 27 28 G. Simmel, op. cit., s. 182 Ibidem, s. 183 E. B. Taylor op. cit., s. 222. R. Barthes, System mody, przekł. Maciej Falski, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielońskiego 2005. L. Taylor, Historia mówiona a badaniami nad dziejami ubioru, „Kultura i Społeczeństwo. Kwartalnik”, R. 45: 2001, nr 3-4, s. 145-166. 29 C. Buckley, Theorizing the History and Significance of Making and Designing Clothes at Home, „Costiume” 1977, nr 11, s. 127, w: L. Taylor, Historia mówiona a badaniami nad dziejami ubioru, „Kultura i Społeczeństwo. Kwartalnik”, R. 45: 2001, nr 3-4, s. 148-149. 13 �14 ludowym zagadnienia odzieży codziennej, roboczej. Waga pamięci indywidualnej nieobca jest muzealnikom, którzy zawsze starali się wydobywać od ofiarodawców strojów możliwie kompletne informacje na ich temat. Dla Taylor są one jednak zazwyczaj ograniczone do podstawowych informacji i rzadko można uczynić z nich użytek w dalszych badaniach. Pokazujemy zaledwie kilka możliwych aspektów rozważań nad tradycyjną ludową odzieżą. Apelujemy zatem, aby ponownie rozpocząć odczytywanie tego zjawiska, by odkrywać w nim Carlyle’owskie tajemnicze działania, ukryte znaczenia i idee. Spójrzmy na to pozornie dobrze zbadane zagadnienie, jak na zupełnie nowy, świeży projekt. Być może czasem pomocne okażą się filozoficzne tropy, innym razem estetyczna analiza stanie się kluczem do nowej, antropologicznej interpretacji ludowych strojów. I choć bezprzecznie stroje odświętne zaliczane są w szczególności do wytworów kultury materialnej lub do sztuki ludowej, to raczej rzadko interpretuje się je jako skończone, doskonałe formy estetyczne. Analizujmy, odkrywajmy, „wywróćmy koszulę” ludowych interpretacji na drugą stronę... �Anna Weronika Brzezińska30 Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Strój ludowy – od biografii przedmiotu do tożsamości podmiotu E Wprowadzenie tnograficzny opis stroju ludowego zawierać powinien niezbędne elementy, takie jak zasięg występowania, sposób wykonania, krój, zastosowane materiały, zdobnictwo, poszczególne jego części, zaznaczenie zróżnicowania ze względu na płeć, wiek czy wersję letnią i zimową. Celem opisów ma być typologizacja strojów, tak jak o tym pisał w 1926 roku Adam Fischer: „W odzieży ludu polskiego należy odróżnić ubiór codzienny od ubioru świątecznego wzgl. obrzędowego, a następnie ubiór zimowy od ubioru letniego. W odzieży świątecznej męskiej występuje przede wszystkim sukmana, kamizelka i żupan, a u kobiet gorset i kaftan”31. Dzięki prowadzonym badaniom etnograficznym możliwe było prześledzenie historii rozwoju strojów ludowych, wpływów jakim podlegały, przyczyn przemian i zaniku, dokonanie ich klasyfikacji. Pozwoliło to na opracowanie swoistego inwentarza kulturowego jednej, wybranej dziedziny kultury, badanej przede wszystkim w kontekście jej materialności (przyjmując klasyczny trójpodział kultury ludowej), mającej swoją reprezentację w wielu kolekcjach muzealnych. A przecież trudno rozpatrywać zjawisko przynależne do kultury tylko i wyłącznie poprzez pryzmat jej materialności. Wspominał o tym Kazimierz Moszyński: „Wszystka kultura jest w gruncie rzeczy duchową, wszystka jest społeczną; kultury niespołecznej i nieduchownej nie ma i być nie może. Przy podanym (…) rozróżnieniu chodzi tylko o podkreślenie najbardziej charakterystycznych cech danego działu”32. Skoro dzięki strojom ich użytkownicy manifestowali swoją przynależność lokalną i regionalną, występując w strojach paradnych stawali się reprezentantami swoich społeczności. Za wyborami estetycznymi stały również wybory osobiste, będące wyrażaniem samego siebie. Element materialny, stosowany w określony sposób, nacechowany był osobistą historią jednostek, a jak pisał kulturoznawca Tim Edensor: „Nawykowa umiejętność posługiwania się rzeczami sprawia, że rzecz i człowiek zlewają się w jedno”33. Tym samym historia powstania i wykorzystywania przedmiotu (stroju) jest jednocześnie historią jego użytkownika, wyrażaną poprzez relację przedmiot (strój) – podmiot (nosiciel stroju). 30 Anna Weronika Brzezińska, dr, etnolożka i instruktorka rękodzieła artystycznego, adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Redaktor naczelna serii Atlas Polskich Strojów Ludowych, członkini Sekcji Stroju Ludowego przy ZG PTL. Kontakt: annaweronika@op.pl 31 A. Fischer, Lud polski. Podręcznik etnograf ji Polski. Lwów, Warszawa, Kraków: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich 1926, s. 95. 32 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian. Część I. Kultura materialna. Kraków: Polska Akademia Umiejętności 1929, s. 4-5. 33 E. Edensor, Tożsamość narodowa, kultura popularna i życie codzienne. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2004, s. 134. 15 �Strój ludowy i jego pochodne 16 W funkcjonującym w literaturze przedmiotu podziale strojów ludowych na trzy podstawowe grupy, za główne kryterium przyjęto materiał, z jakiego były wykonane (pierwsza grupa to tkaniny samodziałowe w kolorach naturalnych, druga – tkaniny samodziałowe w pasy i kraty oraz trzecia – tkaniny fabryczne i nie do końca ludowe formy krojów, będące efektem zapożyczeń)34. Takie kryteria są porządkującymi właściwie już materiał historyczny, przydatny w analizie i klasyfikacji kolekcji muzealnych, jeszcze z możliwością pozyskania w niektórych regionach nowych eksponatów. Jakie mogłyby być kryteria dla badań nad współczesnym strojem, który jest już często przetworzeniem, rekonstrukcją, inspiracją, kostiumem opracowanym na potrzeby sceniczne? Może jedną z propozycji mogłoby być kryterium biorące pod uwagę to, w jakich regionach jest największe zapotrzebowanie na strój ludowy (jako rekonstrukcję lub przetworzenie), jakie grupy tego dokonują i w związku z jakimi pobudkami. Zatem ważniejsze niż materiałowe, staje się kryterium społeczne, związane też z nadawaniem strojom wartości kulturowej jako elementowi dziedzictwa kulturowego. Stanowi on istotny i niezbywalny element współczesnego życia regionalnego ze względu na fakt, iż „rzeczy towarzyszące człowiekowi przynależą do jego świata i są źródłem wiedzy o nim”35. Badanie, w kontekście zapotrzebowania regionalnego, wynika także z różnego stosunku do lokalnych i regionalnych tradycji, wraz ze stopniem tradycyjności poszczególnych grup społecznych. Taką wiedzą dysponują pracownicy instytucji kultury, którzy współpracują np. z lokalnymi stowarzyszeniami (m.in. Kołami Gospodyń Wiejskich) lub zespołami folklorystycznymi. Posiadają oni przydatne informacje tak w zakresie rekonstrukcji strojów, jak i możliwości ich odtworzenia czy wykonania kopii. 2. Torebki z haftem łowickim autorstwa M. Madanowskiej, fot. J. Słomska-Nowak 2005 34 Więcej w tekście: E. Fryś-Pietraszkowa, Strój, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Pokropek (red.), Sztuka ludowa w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Arkady 1988, s. 134-171. 35 J. Kruk, Doświadczenie, reprezentacja i działanie wśród rzeczy i przedmiotów. Projektowanie edukacyjne. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego 2008, s. 29. �Interesująca wydaje się jednak szersza refleksja nad fenomenem pewnych elementów wzornictwa, przejętego np. ze strojów ludowych, i znakomicie sobie radzących w popkulturowym obiegu, związanym z nurtem etnodizajnu, a zarazem z umasowieniem i komercyjnym wykorzystywaniem elementów strojów lub pojedynczych motywów. Ciekawe byłoby ogólnopolskie badanie, związane z rozpoznawalnością motywów i ich powszechnością. Zauważalna wydaje się róża przejęta z haftu łowickiego, która w ostatnich kilku latach traktowana jest jako rodzaj umasowionego motywu, funkcjonującego samodzielnie, poza kontekstem całości stroju. Element kompozycji, wywodzący się z jednego z najbardziej rozpoznawalnych strojów ludowych36, oraz jego niezwykła popularność (i rozpoznawalność) odnosi się do szerszego nurtu. Wojciech Burszta określa go mianem postfolkloryzmu narodowego, który „charakteryzuje się już jednak nie tylko semantycznym uproszczeniem treści przekazu i jego kulturowego ładunku, ale też jego zupełnym oderwaniem od pierwotnego kontekstu”37. Ten kierunek interpretacyjny podkreśla także funkcjonowanie elementów, wywodzących się z tradycyjnej kultury chłopskiej (a takim jest strój ludowy) w ubogim semantycznie i konwencjonalnym środowisku, co de facto prowadzi do stopniowej ich degradacji. (Il. 1 i 2) Pojawia się jednak pytanie o popularność przedmiotów, nawiązujących do nurtu etnodizjanu. Odpowiedzią na nie może być nie tyle poszukiwanie znaczeń (lub ich transformacji, spłycenia, czy też braku), ale zwrócenie się w stronę relacji człowiek – przedmiot, gdyż „ludzie socjalizują się i żyją nie tylko w relacjach z ludźmi, ale również z przedmiotami”38. Antropologiczny związek pomiędzy użytkownikiem, a przedmiotem przez niego używanym, jest oparty na kontekście kulturowym, a także na rozumieniu zawartego w nim symbolicznego przekazu39. Współczesne transformacje strojów ludowych oraz wytwarzanie inspirowanych nimi przedmiotów (w większym lub mniejszym stopniu nawiązujące do pierwowzoru), to także rodzaj przeciwdziałania ciągle postępującej transformacji, implikującej wytwarzanie nowych mód, wzorów, kanonów. Przedmioty nacechowane swojskimi cechami sprzyjają poczuciu stabilności, co T. Edensor określa następującymi słowami: „Narodowa nostalgia za pewnymi przedmiotami przejawia się również w popycie na produkty rękodzieła w odróżnieniu od wytwarzanych masowo zhmogenizowanych artefaktów”40. Paradoksalnie, pojedyncze motywy, wywodzące się ze zdobnictwa stroju ludowego, mogą stać się początkiem osobistych poszukiwań ich użytkowników, a tym samym odbudowywaniem tożsamości kulturowej i osobistej. (Il. 3) 36 W latach 2002-2004 przeprowadzono ogólnopolskie badanie w zakresie kompetencji kulturowych w dziedzinie szeroko rozumianej kultury ludowej, realizowane przez zespół socjologów związanych z Instytutem Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, pod kierunkiem prof. dr hab. Izabeli Bukraby-Rylskiej. Jedną z części badania poświęcono zagadnieniu rozpoznawalności strojów ludowych. Respondentom prezentowano kolorowe zdjęcia trzech strojów ludowych i proszono o prawidłowe ich nazwanie. Największą rozpoznawalnością cieszył się strój góralski (87,1% wskazań), następnie krakowski (54,2%) i łowicki (45%). Więcej na temat całości badań: I. Bukraba-Rylska (red.), Polska wieś w społecznej świadomości. Wiedza i opinie o kulturze ludowej, rolnikach i rolnictwie, Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk 2004. 37 W. Burszta, W obliczu współczesności. Trzy przykłady funkcjonowania wyobrażeń kulturowych, w: W. Burszta, J. Damrosz (red.), Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec współczesności, Warszawa: Instytut Kultury 1994, s. 106. 38 O. Kwiatkowska, A. F. Kola, O przywróceniu zachwianej równowagi w refleksji antropologicznej. Głos podwójny w sprawie przedmiotów, w: M. Brocki, K. Górny, W. Kuligowski (red.), Kultura profesjonalna etnologów w Polsce. Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego 2006, s. 134. 39 J. Kruk, Doświadczenie, reprezentacja i działanie wśród rzeczy i przedmiotów. Projektowanie edukacyjne. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego 2008, s. 27. 40 E. Edensor, Tożsamość narodowa, kultura popularna i życie codzienne. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2004, s. 153. 17 �Historie i przedmioty osobiste W roku 2008 przeprowadzałam wywiady z mieszkańcami kilku żuławskich wsi, którzy pochodzili z wiosek leżących na pograniczu polsko – ukraińskim. Na północ Polski przyjechali w 1947 w ramach Akcji „Wisła”. Biograficzne wywiady koncentrowały się głównie wokół zagadnień związanych z przesiedleniem, trudną adaptacją i stopniowym oswajaniem się z nową przestrzenią społeczno – kulturową. Pojawiły się wspomnienia z najpiękniejszych, jak i najtrudniejszych chwil życia, wspólne oglądanie albumów oraz pamiątek rodzinnych. 18 3. „W rytmie folk”, projekt Oli Szymańskiej. Projekt nawiązujący do haftu snutkowego. I nagroda w konkursie na „Pamiątkę z Polski”, organizowanym w ramach festiwalu NOWY FOLK DESIGN41, fot. A. W. Brzezińska 2009 Wszystkie opowieści, zasłyszane od moich ówczesnych rozmówców, były historiami mówiącymi o trwaniu, budowaniu i podtrzymywaniu tożsamości – narodowej i etnicznej, ale też po prostu swojej, osobistej, związanej z budowaniem etosu grupy mniejszościowej i jego podtrzymywaniem. We wszystkich wywiadach pojawiał się wątek związany ze strojem ludowym. Pierwsze wspomnienie dotyczy organizowanych w rodzinnej, ukraińskiej wsi zabaw, podczas których wszyscy mieli na sobie ukraińskie koszule, a moja rozmówczyni miała „ukraińską spódnicę – czerwoną. Wstążka była przy niej niebieska i żółta”42. Podczas drugiego wywiadu miejsce miało oglądanie rodzinnych albumów, zawierających przywiezione ze sobą zdjęcia, na których widnieją grupy nastolatków, pozujących w strojach ukraińskich. Każdej fotografii towarzyszyła osobna opowieść o tym kto i w co był ubrany, dlaczego jedni mieli takie koszule, a drudzy inne43. Trzecia historia związana jest z wartością pamiątkową przedmiotu – wełnianą chustką 41 http://www.newfolk.pl/2009/ (wgląd 13 stycznia 2013). 42 Wywiad z L.S. ur. w Uhrynowie. Badania autorki, Marzęcino 2008 r. 43 Wywiad z P.T. ur. w Uhrynowie. Badania autorki, Marzęcino 2008 r. �w kwiaty. To pamiątka rodzinna (po matce), którą udało się w ukryciu przywieźć z rodzinnej wioski: „Chusteczki piękne, które były to trzeba było chować, żeby je przewieźć. Siostra przewiozła jedną taką, dużą, kolorową. Jeszcze mamy jedną, która już ma (…) z 80 lat. Trzeba było chować, bo zabierali…”44. Przytoczone wyżej przykłady pokazują dwa istotne konteksty funkcjonowania stroju ludowego (lub jego elementów) – podkreślający tożsamość, będący zarazem nośnikiem tradycji oraz wskazujący na jego wartości – pamiątkowe i wspomnieniowe. Na ten drugi, w nieco poetycki sposób, zwracał uwagę pod koniec lat 30. XX wieku badacz strojów ludowych na Pomorzu – Józef Gajek: „Niekiedy tylko podczas wspomnień starcze ręce wyjmują na światło dzienne te spłowiałe świadectwa przeszłości, które w pamięci właścicielek nadal błyszczą świetnością barw, świetnością młodości, budzą w pamięci minione obrazy, zdarzenia i minionych ludzi”45. Na pierwszym planie jest człowiek i jego historia oraz przedmiot z nim związany, stający się świadkiem wydarzeń, posiadający swoją własną historię – biografię. Stroje ludowe można rozpatrywać na dwóch płaszczyznach badawczych – jako historię pojedynczego przedmiotu (elementu stroju) oraz jako przyczynek do poznania historii jego użytkownika. Kwestią drugorzędną staje się natomiast konkretny wygląd stroju, krój, kolor, zdobnictwo46. Zmianie ulec mogłyby kierunki badań nad strojem ludowym, tak jak zmieniły się funkcje stroju, przytaczane m.in. przez Krystynę Hermanowicz – Nowak jako: „praktyczne (…), estetyczne, magiczne (…). Spełnia też odzież funkcję określenia wieku, pozycji w społeczności i rodzinie, zawodu, a także funkcję stroju świątecznego i obrzędowego”47. Z wymienionych funkcji jedynie estetyczna odnosi się nadal do współczesności48 (badanie np. etnodizajnu). Pozostałe w dużej mierze pozostają funkcjami przydatnymi w badaniach etnohistorycznych, w nikłym stopniu wskazując na wspomniane wyżej wartości wspomnieniowe i pamiątkowe. Artystyczne poszukiwanie tożsamości Przyczynkiem do rozważań nad tym, jakich treści kulturowych (ale i osobistych) nośnikiem może być strój ludowy, niech będzie projekt artystyczny, o którym pisze historyczka sztuki – Ewa Witkowska: „Top_Model Made in Poland” to złożony projekt artystyczno-badawczy Violki Kuś. Projekt, w którym artystka odbywa podróż w czasie i przestrzeni, aby spotkać polskie kobiety wiejskie z lat minionych, a jednocześnie podejmuje próbę wejrzenia w samą siebie. (…) Na dużych, barwnych fotografiach oglądamy portrety kobiet w strojach regionalnych z ważniejszych kulturowo terenów Polski. Patrząc na te zdjęcia, jednocześnie możemy wysłuchać z przenośnego odtwarzacza mp3 historie spotkania artystki z każdą z przedstawionych na fotografii Onych-Ofiarodawczyń. Zawieszona na ścianie mapa pokazuje 44 Wywiad z A.H. ur. w Korniach. Badania autorki, Stegna 2008 r. 45 J. Gajek, Stroje ludowe na Pomorzu. W: J. Gajek (red.), Struktura etniczna i kultura ludowa Pomorza, Wstęp, katalog i redakcja Anna Kwaśniewska, Gdańsk, Wejherowo 2009, s. 99. 46 Badania nad odzieżą i strojem ludowym w Polsce miały przede wszystkim wymiar badań nad kulturą materialną (a nie symboliczną), o czym pisze K.Hermanowicz-Nowak, Stan badań nad strojem ludowym w Polsce (próba oceny dotychczasowych osiągnięć. „Polska Sztuka Ludowa” 1: 1977, s. 3-7. Odmienne podejście, wychodzące poza kontekst materialny odnajdujemy w tekście I. Turnau, Ubiór jako znak, „Lud”, t. 70: 1986, s. 67-83. 47 K. Hermanowicz-Nowak, Odzież., w: M. Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk 1976, s. 379. 48 Patrz tekst autorstwa H. Czachowskiego i J. Słomskiej-Nowak w tym tomie. 19 �20 odwiedzone przez Violkę Kuś ośrodki kultury ludowej i trasę odbytych przez artystkę podróży. Obok barwnych wizerunków mamy też magazyn z pudłami, w których umieszczone zostały czarno – białe fotografie przedstawiające One-Spotkane. Jest tu także biuro z archiwum kart etnograficznych, gdzie znajdują się karty opisujące poszczególne elementy strojów regionalnych wykorzystanych w projekcie. W biurze można też zasiąść przy komputerze i odwiedzić wirtualne muzeum z salonem teleportów”49. Projekt fotograficzny bydgoskiej artystki Violki Kuś, zatytułowany TOP_MODEL MADE IN POLAND, zrealizowany został w roku 2007 i składał się z kilku etapów. Jednak jego najważniejszą częścią było podróżowanie, poszukiwanie inspiracji i odpowiedzi na pytania o własną tożsamość społeczną i kulturową, przez co stał się osobistą podróżą sentymentalną samej artystki. (Il. 4) Autorka odbyła 16 podróży etnograficznych w latach 2003, 2005 i 2006, przebywszy ok. 9 tys. kilometrów. Podczas nich fotografowała samą siebie, przebraną w stroje ludowe z różnych regionów, każdorazowo pragnąc odtworzyć jakąś sytuację. I tak, wyglądając przez okno chaty kaszubskiej, będąc odzianą w strój mężatki, była kobietą „wypatrującą powrotu”50, krzątając się po pokoju w stroju bamberskim była „obraźniczką wyczekującą procesji”51. Etap podróży (badań terenowych) zakładał współpracę z etnografkami – kustoszkami pamięci52, które poprzez udostępnianie zbiorów i umożliwienie artystce przebrania się w stroje ludowe, stawały się czynnymi uczestniczkami osobistych poszukiwań fotografki. Podstawową – metaforyczną – czynnością była „teleportacja”, czyli przeniesienie się w czasie w lata przełomu XIX i XX wieku, aż po lata 60. XX wieku, a narzędziami wspomagającymi tę osobliwą wyprawę była przestrzeń etnograficzna, wątki autobiograficzne oraz umysł. 4. „Struktura Muzeum teleportów” – schemat podróży, źródło: http://top-model.bo.pl/ 49 50 51 52 http://top-model.bo.pl/ (wgląd 24.01.2013). Ibidem. Ibidem. Określenie artystki, ibidem. �Każda wyprawa terenowa, w poszukiwaniu którejś z kobiet, kończyła się rejestracją pozyskanego materiału na kilka sposobów – poza przebieraniem się w konkretny strój, artystkę interesowały także pojedyncze jego elementy: korale, chustka, czepiec, fartuch, trzewiki. Każdy z tych przedmiotów został skatalogowany i opisany, tworząc rodzaj muzealnej karty przedmiotu, zawierający informacje o pochodzeniu, stanie zachowania, użytym materiale, zdobieniach, ale również o użytkowniczce danego przedmiotu. Tym samym przedmiot – element stroju – miał być nośnikiem treści o konkretnej kobiecie (użytkowniczce) i początkiem poszukiwań wątków związanych z jej życiem. Natomiast odtwarzanie sytuacji codziennych w aranżowanych wnętrzach miało pomóc artystce w zrozumieniu „tamtej” kobiety, być próbą wpisania się w kobiece realia, np. wsi pałuckiej z początku XX wieku. Na całość projektu, prócz kart muzealnych i zdjęć sytuacyjnych, składają się także czarno – białe zdjęcia portretowe, które w katalogu zostały podpisane imionami i nazwiskami dawnych użytkowniczek strojów53. Według słów Marianny Michałowskiej (kuratorki Galerii 2piR): „artystka [przyp. A.W.B.] zdaje się zadawać pytania o instytucję muzeum jako miejsce archiwizowania świadectw kultury, lecz także o możliwość przywrócenia pamięci o obiektach „uwięzionych” w muzealnych katalogach. Jednak jak sama pisze, tworzy swoją inscenizację „w hołdzie tradycji strojnej, zdobnej kobiety”. Przy całym wysiłku pracy dokumentacyjnej, którego wymagało przygotowanie projektu: odszukaniu strojów, poznaniu metod rejestracyjnych etnografii, sporządzeniu aranżacji. Projekt artystki nie dotyczy jedynie świata instytucji kulturalnych. Praca Violi Kuś przekracza granice muzeum, by opowiedzieć nam o bohaterce wystawy. Etnografia staje się kostiumem dla ciekawszej sprawy. Autorka wypożycza kostiumy od konkretnych osób, z prywatnych kolekcji. Wkładając je, staje się modelką zaaranżowanych przez siebie etnograficznych scenografii – manekinem w stworzonym w ten sposób muzeum”54. Za pomocą artystycznego kreowania i odtwarzania rzeczywistości została przywrócona pamięć o kobietach – matkach, żonach, gospodyniach, dziewczynach. Tę część prezentacji swoich artystycznych poszukiwań Violka Kuś nazwała „ONE ofiarodawczynie strojów regionalnych z terenów Polski po 1945 roku”. Trzy stylizacje, zaproponowane przez autorkę projektu, zasługują na obszerniejsze omówienie. Pierwszą z nich jest przywołana postać kobiety w stroju z okolic Turska (Wielkopolska). Ten pierwszy autoportret, otwierający projekt, wykonany został w ogrodzie dziadków artystki. Siedząca na krześle, pod jabłonią poważna kobieta to patrzy w obiektyw, to schyla się po jabłko, by „wykroić bóle w owocu”55. Znamienna wydaje się także współpraca w realizacji sesji przez siostrę artystki – Annę. Podróż w przeszłość staje się także podróżą osobistą, w historię własnej rodziny, a odkrywanie ścieżek kobiecości jest jednocześnie pytaniem o samą siebie – kim jestem, kim chcę być, w jakiej roli bym się odnalazła. (Il. 5) Drugą osobistą stylizacją jest sesja w stroju kujawskim, zrealizowana we współczesnym wnętrzu – w bydgoskim mieszkaniu fotografki. Autoportret w kuchni, w stroju mężatki, zatytułowany został „Czekając na wrzątek”, wzbudził w artystce chęć sprawdzenia się w roli dobrej gospodyni56. (Il. 6) Trzecią 53 W projekt zaangażowane były też etnografki – pracowniczki muzeów, skansenów, pracujące w zespołach folklorystycznych. Przypisana im była rola ekspertek od danego stroju, ale także pełniły rolę wprowadzającą artystkę w klimat danej epoki, miejsca, udostępniały także do artystycznych i antropologicznych badań karty muzealne. 54 M. Michałowska, Z kręgu teorii fotografii – Oddane spojrzenie – museum Violki Kuś, w: Top-Model Made in Poland. Muzeum teleportów Violki Kuś. Materiał artystyczno-badawczy…, Poznań: Galeria 2piR 2007, s. 14-15. 55 http://top-model.bo.pl/ (wgląd 24.01.2013). 56 Top-Model Made in Poland. Muzeum teleportów Violki Kuś. Materiał artystyczno-badawczy…, Poznań: Galeria 2piR 2007, s. 44. 21 �stylizacją, jednocześnie będącą ostatnią artystyczną podróżą, była sesja wykonana pod kapliczką ze Św. Antonim (pochodzącą z XVIII wieku) w Kujawsko – Dobrzyńskim Parku Etnograficznym w Kłóbce. To jedyne zdjęcie wykonane w stroju współczesnym, określonym jako „noszony zazwyczaj przez kobiety”57, a więc są to spodnie ze sklepu sieciowego, wygodne sandały, pasek do spodni i – jedyny element związany z przeszłością, ale osobistą – dziewczęca chusteczka na głowę. (Il. 7) Św. Antoni, jako patron od spraw beznadziejnych i wszelkiego rodzaju zgub, ma być antidotum również na zagubioną tożsamość – osoby, której rodzina pochodzi spod Turska, a mieszkającej na Kujawach, podróżującej i żyjącej w globalnej wiosce. Jak pisała kuratorka projektu – Małgorzata Jankowska: „Każda z podróży to przeniesienie w czasie: powrót do przeszłości, przywrócenie wspomnień z dzieciństwa i lat spędzonych na wsi. Materiały zebrane w tym czasie służyły pomocą w procesie poznawania sposobu myślenia i roli kobiety wiejskiej, wspomagając próby określania własnej tożsamości, tożsamości kształtowanej w wielkopolskiej wsi, a potem w zgiełku wielkiego miasta”58. 22 5. Wykrawające bóle owocu 6. Czekająca na wrzątek 7. Szukająca własnej zguby Fot. Violka Kuś, źródło: http://top-model.bo.pl/ Etnograficzne wspomaganie tożsamości W projekcie Violki Kuś istotne były dwa konteksty, a właściwie dwie perspektywy badawcze, przyjęte przez artystkę – perspektywa badań muzealnych (w tym archiwizowanie danych, opis przedmiotu) oraz badania terenowe (poszukiwanie doświadczeń, rodzaj autoetnografii wcieleniowej). Posługując się metaforą teleportu, artystka uruchamia trójfazowy proces, jakim były dla niej „dematerializacja, przejście i materializacja”59. Oczywistym wydaje się być tutaj przywołanie koncepcji obrzędów przejścia 57 http://top-model.bo.pl/ (wgląd 24.01.2013). 58 M. Jankowska, Słowo od kuratorki projektu, w: Top-Model Made in Poland. Muzeum teleportów Violki Kuś. Materiał artystyczno-badawczy…, Poznań: Galeria 2piR 2007, s. 8. 59 http://top-model.bo.pl/ (wgląd 24.01.2013). �i liminalności – po każdym zrealizowanym etapie swojego projektu artystka staje się kimś nowym – przyjmuje społeczne role spotykanych kobiet, stara się je zrozumieć, wreszcie porzuca i podąża dalej, każdorazowo bogatsza o nowe doświadczenia, obserwacje i refleksje. Paradoksalnie, projekt oparty na przeszłości jest opowieścią o kobiecie współczesnej, a jego realizacja nie byłaby możliwa bez etnograficznego opisu, kolekcji muzealnych strojów ludowych i, wreszcie, bez antropologicznych interpretacji: „Moja analiza nad czasem i obyczajem jest czysto empiryczna. Konstruowanie autoportretów w regionalnych strojach ludowych miało pozwolić mi zrozumieć myślenie, mentalność i obyczaj kobiet z przełomu XIX i XX wieku. Chciałam się przekonać, w jakim stopniu strój może wpłynąć na mnie samą i czy zdoła przenieść moją mentalność w czas miniony. To działania wynikające z chęci podróżowania i poznania”60. Odtwarzając historie użytkowniczki, artystka na piedestale stawia też przedmiot, budując jego osobistą historię. Pewnego rodzaju budowaniem biografii przedmiotu, ale przede wszystkim działaniem podkreślającym współczesny jego kontekst, był inny projekt, którego celem była próba przywrócenia pamięci o łęczyckich chustach kamelowych, występujących wyłącznie w regionie łęczyckim. Wspólny projekt Muzeum w Łęczycy oraz Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, zakładał próbę reaktywacji umiejętności wykonywania takich chust. Działania miały swój kontekst historyczny (wykłady z etnografii, pokaz chust ze zbiorów muzealnych), ale przede wszystkim współczesny i animacyjny. Uczestniczkami było 20 kobiet hobbystycznie zajmujących się wykonywaniem robótek ręcznych, głównie na swój własny użytek. Przekazanie wiedzy, dotyczącej sposobu wykonywania chust kamelowych, wpisuje się także znakomicie w nurt etnodizajnu, jest również próbą stworzenia produktu regionalnego, który „mógłby stać się ekskluzywnym i unikatowym towarem rękodzielniczym”61. Pojedynczy element – jakim jest chusta – w sposób świadomy zostaje oddzielony od całości stroju ludowego. Wpisany we współczesny kontekst pewnego rodzaju estetyki, ma być też wykorzystany w celach marketingowych. Staje się reprezentantem regionu, a warsztatowy charakter projektu ma na celu wpisanie go niejako na nowo, we współczesny nurt kultury regionalnej. W wydanej publikacji poprojektowej (poza szczegółowym omówieniem stroju łęczyckiego, samych chust kamelowych oraz schematem i instrukcją ich wykonania), uwagę zwracają także wypowiedzi uczestniczek projektu, niezwykle osobiste, zdradzające wiele szczegółów z życia prywatnego. Każda z nich widnieje na fotografii, w większości pozują do zdjęcia z ramionami okrytymi własnoręcznie wykonanym dziełem. Czytelnik poznaje ich pasje, ale przede wszystkim motywacje do wzięcia udziału w warsztatach. Tym samym przedmiot (chusta) zostaje wpisany w osobisty kontekst historii rodzinnych i, przekazywanych z babki i matki na córkę, umiejętności rękodzielniczych. Jeden z elementów stroju ludowego ma szansę stać się przedmiotem współczesnym, nawiązującym tak do tradycji miejsca (regionu), jak i do współczesnej mody, często sięgającej po folkowe inspiracje62, jednocześnie pozostając w bliskich i osobistych relacjach z jego twórczynią i użytkowniczką. 60 V. Kuś, Zabawa w antropolożkę współczesności – słowo od autorki., w: Top-Model Made in Poland. Muzeum teleportów Violki Kuś. Materiał artystyczno-badawczy…, Poznań: Galeria 2piR 2007, s. 6-7. 61 A. Dłużewska-Sobczak, A. Woźniak, Łęczyckie chusty kamelowe. Łęczyca, łódź: Muzeum w Łęczycy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi 2007, s. 3. 62 A. W. Brzezińska, J. Słomska-Nowak, Czy i jak badać dziś strój ludowy?, w: H. Rusek, A. Pieńczak (red.), Etnologiczne i antropologiczne obrazy świata – konteksty i interpretacje. Prace ofiarowane Profesorowi Zygmuntowi Kłodnickiemu w 70. rocznicę urodzin. Cieszyn, Katowice: Uniwersytet Śląski w Katowicach 2011, s. 71. 23 �Działanie etnografa polega nie tylko na przekazaniu swojej wiedzy, na rejestracji obserwowanych zjawisk, ale przede wszystkim na wskazaniu możliwych ścieżek interpretacyjnych i osadzeniu elementu stroju w kontekście współczesności, gdyż „odczytywanie przekazu zawartego w rzeczach polega współcześnie na dopasowywaniu do siebie fragmentów pozostawionych, śladów, a proces ich zacierania wydaje się stale przyśpieszać”63. Podsumowanie 24 Strój ludowy stanowi przedmiot badań etnohistorycznych, kostiumologicznych, muzealnych i innych. Może również stać się źródłem poznania współczesnych tendencji, związanych z jego funkcjonowaniem (nie tylko z działalnością zespołów folklorystycznych i istnieniem jego scenicznych wersji). To doskonałe źródło do poznania tożsamości jego użytkowników oraz tych, którzy sięgają po przedmioty inspirowane strojem ludowym i jego zdobnictwem. Współczesne migracje, globalny dostęp do dóbr kultury, szybka wymiana inwentarza kulturowego oraz przekraczanie granic kulturowych i społecznych, to także coraz śmielsze sięganie po dorobek różnych grup etnicznych i regionalnych, także w zakresie wzornictwa. Być może współcześnie podejmowane badania nad przemianami funkcji strojów ludowych, mogłyby poszukiwać odpowiedzi na pytanie o to, na ile sięganie po rodzime (polskie, regionalne, lokalne) wzory, jest działaniem świadomym, a na ile modą, tendencją, chwilowym trendem. Jak pisze Jolanta Kruk: „Przejście od rzeczy do przedmiotu to droga intelektualna wytyczona przez doświadczenie. Przedmiotem nie jest to co dane, nazwane, ale opis pojęciowy podporządkowany systemowi zasad odnoszących się do ludzkiego doświadczenia”64. Zatem rekonstruując historię pojedynczego elementu stroju i budując jego biografię, nie można pominąć historii jego użytkownika. 63 J. Kruk, Doświadczenie, reprezentacja i działanie wśród rzeczy i przedmiotów. Projektowanie edukacyjne. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego 2008, s. 40. 64 Op. cit., s. 29. �Barbara Hołub65 Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej Znakowy charakter kobiecych nakryć głowy O Wprowadzenie dzież ludowa stanowi jedno z najciekawszych zjawisk w kulturze ludowej. W większym stopniu niż inne dziedziny, efektownie ilustruje różne płaszczyzny życia wsi. Poprzez swoją formę niosła różnorakie sensy, lecz przede wszystkim była informacją o człowieku, który ją nosił, sytuowała go w konkretnej społeczności. Jest to jedna z motywacji podjęcia eksplikacji kulturowego obrazu strojów ludowych, które przedstawię na przykładzie kobiecych nakryć głowy. O doniosłej roli stroju w kulturze ludowej decydują dwa czynniki: pierwszy to znaczenie, jakie przywiązywano do święta, drugi – rola stroju w kształtowaniu tożsamości grupy i potrzeba partycypowania w niej. W tym kontekście strój przypomina język, gdyż jest systemem znaków i kodów, tworzonych na potrzeby danej społeczności. Ubieranie różnych nakryć głowy ma walor znaku symbolicznego o wieloplanowym sensie, różnorodnej motywacji i funkcjach, sięgających także myślenia magicznego i mitycznej waloryzacji zjawisk. Sprawia to – i tu przechodzę do drugiej motywacji podjęcia tematu – że odtwarzając kulturowy portret kobiecych nakryć głowy w perspektywie komunikacyjnej, rekonstruuję nie tylko fragment potocznej świadomości swoich przodków, ale także sięgam do najgłębszych, przedchrześcijańskich warstw kultury polskiej oraz wskazuję przemiany polskiego systemu wartości. Nakrycia głowy są dystynktywnym elementem strojów ludowych, określają jego nosiciela, mówią nie tylko kim on jest, ale także poprzez implikację, mówią, kim on nie jest. Ujawniały różnice pod względem zamożności i wieku pomiędzy ich nosicielami, np. dziewczyna – kobieta dojrzała (mężatka), kawaler – starszy gospodarz, na podstawie których można odwzorować system społeczny, moralny i światopoglądowy danej społeczności. Moim celem jest odczytanie owego systemu sygnalizacyjnego, zawartego w nakryciach i ozdobach głów kobiecych. Interesują mnie szczególnie konteksty, kiedy strój wyraża coś ponad swą wizualną materialność, jest znakiem czy symbolem zjawisk lub stanów niematerialnych. Ze względu na obszerność tematu, poruszone zostają jedynie najważniejsze kwestie, mające nakreślić tło do bardziej wnikliwych przemyśleń. Wykorzystywany do analizy materiał dotyczy obszaru Lubelszczyzny. Jego podstawę materiałową stanowią – obok danych werbalnych i niewerbalnych, ekscerpowanych ze źródeł drukowanych, jak słowniki 65 Barbara Hołub, mgr, doktorantka w Instytucie Kulturoznawstwa UMCS w Lublinie. Kontakt: bholub@rocketmail.com 25 �językowe, zapisy wierzeń, zwyczajów i obrzędów, teksty folkloru, słowniki symboli – także zbiory fotografii66 i zasoby publikowane w Internecie. Rozpiętość czasową literatury etnograficznej wyznaczają tomy „Lubelskie” i „Chełmskie” Oskara Kolberga67 i zeszyty Atlasu Polskich Strojów Ludowych poświęcone typom strojów lubelskich68, które w syntetyczny sposób opisują ich rozwój i przemiany. Sięgam także do pracy J. Świeżego, wydanej w 1961 roku i poświęconej ludowym strojom głów kobiecych w województwie lubelskim69. Większość informacji dotyczy zatem ostatnich lat XIX wieku i czasów wcześniejszych, zaś górną granicą jest koniec pierwszej wojny światowej, czyli okres kiedy zaprzestano nosić strój świąteczny na większości omawianego terenu. Choć jest to okres dosyć szeroki, a stroje głów kobiecych na terenie województwa lubelskiego były bogate i różnorodne, do końca XIX wieku przestrzegano ich tradycyjnych form, sposobu noszenia oraz ładunku semantycznego. 26 Strój ludowy jako makroznak Nakrycia głowy są makroznakami, a zatem jednostkami składającymi się z elementów, które są hierarchicznie niżej zorganizowanymi znakami o równie skomplikowanych sensach. Stanowią one jednak skończony i uporządkowany ciąg, a więc jeden globalny znak70, koherentną całość, gdyż kolejne elementy jego kulturowego obrazu zespalają się w płaszczyźnie sensu71. Znaczącym bywa kolor, długość, krój, rodzaj poprowadzonego szwu, forma i kształt, rodzaj materiału, warstwy ubioru, a także wszystko to, co dziś nazywamy dodatkami (wstążki, biżuteria). Kobiece nakrycia głowy, szczególnie z obrzędu weselnego, zawierały wiele takich mikroznaków72. Oprawa tego obrzędu była uroczysta, a czas uchodził za niezwykły, magiczny, ze względu na funkcjonujące przekonanie o pojawiających się podczas wesela siłach dobra i zła, toczących między sobą pojedynek. Należało umiejętnie odstraszyć lub oszukać te ostatnie, aby zapewnić młodej parze długie i dostatnie życie. Spośród najistotniejszych magiczno – wierzeniowych zaleceń, wymienić można: Kolorystyka: • kolor czerwony – był apotropeionem o działaniu antydemonicznym i odwracającym wszelkie nieszczęścia. Czerwone przedmioty, a zwłaszcza zaś zawiązane tasiemki, paciorki, wstążki itp., blokują 66 Zdjęcia i pocztówki uwieczniające stroje lubelskie znajdują się w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie, Muzeum Lubelskim, Muzeum Historii Miasta Lublina i Muzeum Wsi Lubelskiej. 67 O. Kolberg, Lubelskie, cz. I, Dzieła wszystkie, t. XVI, t. XVII, cz. II, Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1962; O. Kolberg, Chełmskie, cz. I, Dzieła wszystkie, t. XXXIII, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964. 68 J. Świeży, Strój krzczonowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1952; J. Świeży, Strój podlaski (nadbużański), Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1958; B. Kaznowska-Jarecka, Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1958. 69 J. Świeży, Ludowe stroje głów kobiecych w województwie lubelskim, „Prace i Materiały Etnograficzne”, Wrocław t. 18: 1961, cz. 1, http://tnn.pl/rozdzial.php?idt=2619&idt_r=6628 (wgląd: 20 XI 2012). 70 T. Dobrzyńska, Tekst, w: J. Bartmiński (red.), Współczesny język polski, Wrocław: Wiedza o Kulturze 1993, s. 287. 71 Ibidem, s. 290. 72 H. Biegeleisen, Wesele, Lwów: Książnica Atlas 1928, s. 54 i nast. �dostęp sił demonicznych i odwracają uroki. Czerwień symbolizuje także wyjątkową, bo ambiwalentną sytuację nowożeńców, gdyż w trakcie obrzędu nie przynależą oni do żadnego ze światów73. • kolor zielony – zieleń kwiatów i drzew iglastych jest symbolem życia i nieśmiertelności, dlatego w obrzędach, których dominującą funkcją jest pobudzanie urodzaju, bogactwa i płodności, odgrywają pierwszoplanową rolę74. Ruciane wianeczki dziewcząt symbolizowały dziewiczość jako stan nie utraconej harmonii i nie ujawnionej seksualności. Liściom i gałązkom ruty i rozmarynu przypisywano również właściwości pobudzające erotycznie, wiązano je także z mocami płodności oraz stosowano jako apotropeion, zaszyte w zapasce chroniły przed czarownicami i urokami75. • kolor biały – symbolizuje ambiwalentny stan nowożeńców, kontakt z sacrum jak i siłami nieczystymi76. Biel jest również oznaką nieskalania, dziewictwa i nieujawnionej płodności77. • kolor czarny – w obrzędzie weselnym wskazuje na łączność weselnika ze światem pozagrobowym. Czarny czepek dostawała panna młoda będąca w żałobie78. Kształt: • otwarty/zamknięty – związany z działaniami mającymi na celu blokowanie i uruchamianie rozmaitych procesów i przekształceń. Kształt okrągły umożliwia zmianę, zaś zamknięty zatrzymuje akcję, utrwala stan rzeczy, tworząc magiczną enklawę79. Panny miały nakrycia głowy w kształcie okrągłym, gdyż ich status był otwarty, z możliwością transformacji. Mężatki zaś zawiązywały czepce, żeby zablokować dalsze przekształcenia (by nie zostać wdową). • kulistość/kolistość – symbole łączności między sferami kosmicznymi oraz symbole ciągłości czasu80. Dodatki: • wieniec – symbolizował zarówno dziewiczość panny młodej, jak i nadawał uczestnikom obrzędu sakralną, niezróżnicowaną rzeczywistość zaświatów. Ulegając przemianie przechodzą oni przez fazę rytualnej śmierci. Wieńce zapewniają magiczną ochronę tym, którzy je noszą, bądź znajdują się w zasięgu stanowionej przez nie symbolicznej granicy81. Ich magiczne właściwości miały oddziaływać na całe późniejsze życie nowożeńców. Uważano też, że dotknięcie wianuszka przez druhnę wróży jej szybkie zamążpójście82. 73 A.P. Chenel, A.S. Simarro, Słownik symboli, przekł. M. Boberska, Warszawa: Świat Książki 2008, s. 36-37. 74 K. Moszyński, Atlas kultury ludowej w Polsce, z. I, Kraków 1934, z. II, Kraków 1935, z. III, Kraków 1936. 75 P. Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie. Leksykon znaki świata, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2007, s. 500 i nast. 76 Ibidem, s. 226. 77 M. Oesterreicher-Mollwo, Leksykon symboli, przeł. J. Prokopiuk, Warszwa: ROK Corporation SA 1992, s. 16-17. 78 J. Świeży, op. cit., (wgląd: 20.XI .2012). 79 M. Eliade, Traktat o historii religii , przeł. J. Wierusz-Kowalski, Łódź: Opus 1993, s. 365. 80 W ogóle jest tak, że wszystko się powtarza. Dni tygodnia, dni tygodnia i dni roku, i na przykład obrączki też okrągłe, żeby nam nie przypominały tego końca (…) Tak się chyba myśli, bo takie życie. Jak nie my, to następne pokolenie i ten świat się tak toczy, toczy, toczy… (Lutogniew 2003, Anna Szpitalniak, cyt. za: K. Smyk, Językowo-kulturowy obraz choinki. Cz. I, Symbolika drzewa i ozdób, Kraków: Universitas 2009, s. 165.). 81 P. Kowalski, op. cit., s. 592. 82 H. Biegeleisen, op. cit., s. 129. 27 �• biżuteria – przede wszystkim korale ubierane na większe uroczystości z racji swojej ceny, bardzo rzadko bursztyny83. Kobiety krzczonowskie nosiły pod koralami dodatkowo szkaplerz84. Dodatki te należały do stroju obrzędowego panny młodej. W czasie postu lub żałoby nie noszono korali lecz białe paciorki. • kwiaty – są znakiem życia, sił witalnych i kontaktu z innym światem85. Pstrokate kwiaty miały też odwracać uroki. • wstążki – ze względu na długość projektują pomyślność w gospodarowaniu i życiu rodzinnym oraz modelują długie życie86. Pęk różnokolorowych wstążek wpiętych we włosy jest znakiem stanu panieńskiego87. Czynności: 28 • rozwiązywanie i rozpleciny – rozplecione włosy oznaczają znajdowanie się w fazie przekształcania, są symbolem przemieszczania się panny młodej między statusami społecznymi88. • przechowywanie weselnych wstążek, bukiecików, rózgi weselnej itp., było działaniem magicznym, mającym prowadzić do zabezpieczenia trwałości i szczęścia związku małżeńskiego89. Wianeczki rozmarynowe z wianka młodej, dodane do pierwszej kąpieli pierworodnego dziecka, miały zapewnić jego szczęśliwy chów90, a wszyte w rogi poduszek nowożeńców miały przynieść rodzinie szczęście. Listki z niego miały też pomóc przy różnych dolegliwościach zdrowotnych91. To są jedynie przykłady mikroznaków, wykorzystywanych w potocznej świadomości w chwili konstruowania stroju ludowego, jak i jego odbioru. Ich celem jest określony przekaz – komunikaty o przynależności grupowej ich nosiciela, poczynając od tożsamości regionalnej po przynależność wiekową, stanową, majątkową czy podkreślenie rozdziału między czasem pracy a czasem nie pracy. Skrótowo przedstawię możliwości odczytywania nakryć głów jako wybranych kodów kulturowych. Strój jako znak tożsamości (przynależności etnograficznej i regionalnej) Oprócz funkcji podstawowej, tj. ochrony ciała ludzkiego, strój służył konstruowaniu tożsamości kulturowej grupy, poprzez tworzenie kanonu „swoich” ubrań w odróżnieniu od „obcych”. Na stroje, jako kryterium podziału terenu na „swoich” i „obcych” zwrócili uwagę Oskar Kolberg i Kazimierz Moszyński, podkreślając, że niektóre fragmenty odzieży były podstawą do nadawania nazw i przezwisk 83 B. Kaznowska-Jarecka, op. cit., s. 38. 84 J. Świeży, Strój krzczonowski…, s. 34. 85 M. Eliade, op. cit., s. 311. 86 Któro sprytniejsza to dużo tych wstążek miała. Im dłuższe tym żeby lepiej sie wiodło. Zuzanna Czarnecka, Puszno Godowskie, 2010. Badania własne. 87 O. Kolberg, Chełmskie, Dzieła wszystkie, t. XXXIII, s. 53. 88 P. Kowalski, op. cit., s. 604. 89 H. Biegeleisen, op. cit., s. 89. 90 Ibidem, s. 129. 91 Ibidem, s. 117. �grupom lokalnym92. Przezwiska takie powstawały też, a może przede wszystkim, w odniesieniu go grup narodowych93. Moszyński wykazał, że kobiety pochodzenia ukraińskiego, zamieszkujące tereny przygraniczne w Chełmskiem, nazywano rogatymi, ze względu na konstrukcję kłobuków, tworzących po bokach głowy dwa rogi. Mimo że podobne fryzury spotykało się także u polskiej ludności94, przezwisko „rogate” nadal funkcjonowało w odniesieniu do kobiet rusińskich. Podobnie, odmienne nakrycia głów odróżniały mieszkanki poszczególnych wsi. Krzczonowskie kobiety nie nosiły „wstrętnego półczepka”, który noszony był w okolicznych wsiach, a za to nakładały chustkę przypominającą sito, przez co nazywane były „sitarkami”95. Świadczy to o tym, że nakrycia głów były jednym z filarów rozróżniania „my” i „oni” i manifestowania swojej przynależności regionalnej lub etnicznej. Strój jako znak identyfikacji stanu społecznego i majątkowego Traktowanie stroju, lub niektórych jego składników, jako dobra majątkowego, można odnieść głównie do tej grupy chłopów, którzy posiadali środki na realizację takich potrzeb96. Stan chłopski i szlachecki na Lubelszczyźnie był dosyć jednorodny pod względem majątkowym, mimo to szlachta zagrodowa i bogatsi gospodarze dbali o wyróżnianie się strojem od uboższych sąsiadów (np. mieszczki biłgorajskie, szlachcianki podlaskie). O przynależności do danego stanu mogły też świadczyć odpowiednie kolory. I tak, kobiety z grupy bojarów międzyrzeckich odróżniały się od swoich sąsiadek fartuchami, którymi obwiązywały sobie głowy, wyrabianymi w tradycyjne wzory w niebieskie, białe i czerwone prążki97, choć i te z czasem zostały wyparte przez miejską modę na różnokolorowe kraty. Ubiór jest takim rodzajem dobra, które chętnie było i jest wykorzystywane do manifestowania bogactwa i pozycji społecznej. Są tu możliwe następujące tego formy: a) w sensie ekonomicznym jako: • ozdoby z metali szlachetnych – ozdoby imitujące monety, • droższy materiał (wełna, jedwabne nici)98, • misterne upięcia czepców wykonywane przez wyspecjalizowane w tym gospodynie99. b) dążenie do posiadania jak największej ilości nakryć oraz o wysokiej jakości materiałów: • w sensie ilościowym – podkładanie pod nowszą chustkę starszą, która noszona była na co dzień100, • w sensie jakościowym – zamożne mężatki w biłgorajskiem ubierały do kościoła nadkrywkę, zdobioną haftem i kupną koronką. Kobiety uboższe nakładały czynowate płachty, które wchodziły również w skład ubioru roboczego101. 92 O. Kolberg, Chełmskie, Dzieła wszystkie, t. XXXIII, s. 47. 93 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I, Kultura materialna, Kraków: Polska Akademia Umiejętności 1929, s. 400. 94 J. Świeży, Strój krzczonowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1952, s. 22. 95 W. Koźmian, Kilka słów o mieszkańcach parafii Krzczonów, „Wisła” t. 16: 1902, z. 3, s. 311. 96 H. Bittner-Szewczykowa, Odzież chłopska jako dobro majątkowe (Tezauryzacja ubiorów chłopskich), „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, t. 30: 1976, z. I., s. 11. 97 A. Pleszczyński, Bojarzy międzyrzeccy, Warszawa 1892, s. 18. 98 O. Kolberg, Lubelskie, cz. I, Dzieła wszystkie, t. XVI, s. 42. 99 W. Koźmian, op. cit, s. 310-311. 100 „Tak to kiedyś robili. Jak która nie miała, to aby ciepło było. Nowo na wierzch.” Zofia Staniszewska, Stojeszyn, 2010. Badania własne. 101 B. Kaznowska-Jarecka, op. cit., s. 36. 29 �c) noszenie rzeczy nawiązujących do kanonów miejskiej mody: • zakup gotowych chustek, rezygnacja z samodziałów102, • odstępowanie w formie i nazwach od dawnych zwyczajów w odzieży na korzyść nowych prądów, zmiana zestawów kolorystycznych (przede wszystkim chustki musiały być różnokolorowe i błyszczące) i dominujących wzorów103 (np. z prążków na kratę), • ozdabianie głowy przez panny z miasteczek jedynie kwiatami, rezygnowanie z chustek podczas gdy dziewczęta na wsi nakrywały ją niewielkimi muślinowymi lub wełnianymi chustkami104. Drogie chusty były oczywiście w wielkim poszanowaniu, nakładano je jedynie na szczególne okazje, mogły być tym samym przekazywane następnym pokoleniom w spadku. Świadczą o tym liczne spisy i testamenty, w których wyszczególniano „zawicia” i chustki różnego rodzaju, najczęściej wtedy, kiedy były z dobrej gatunkowo tkaniny i zdobione haftem czy koronkami105. 30 Strój jako znak dyferencjacji wieku i stanu cywilnego Obowiązującą ogólnie zasadą była ta, dotycząca okrywania głów przez mężatki oraz, odwrotnie, pozostawiania odkrytych warkoczy przez dziewczęta106. Wymienionej zasadzie podporządkowana była także konstrukcja nakryć głowy, z których dziewczęce musiały być zawsze od góry otwarte, przybierając najczęściej postać wianków, obrączek i opasek, zaś kobiece przeciwnie, zakryte – jak na przykład czepce i chustki. Kobiety zamężne włosy zawijały, nie splatały, gdyż to dziewczęta splatały warkocze, a mężatki ostatni raz „(…) do ślubu rozplótłszy włosy, nie splata ich już więcej do końca życia”107. Różnice regionalne mogły dotyczyć wielu szczegółów tej podstawowej zasady. Przykładowo, warkocze mogły być dwa lub jeden, zwijano je w „koronę” lub kok, podczas oczepin włosy obcinano lub tylko nawijano na podkładkę – chamełkę. Mężatki nakładały czepiec, czasem czepiec i chustkę, lub samą chustkę, ale odpowiednio uformowaną. Publiczne ukazanie się z odkrytą głową wiązało się dla mężatki z wielkim wstydem i urazą108. Czepiec był bowiem atrybutem małżeństwa, skonwencjonalizowanym znakiem rozpoczęcia pożycia seksualnego. Dlatego rozplątywanie warkoczy, ścinanie lub skrywanie ich pod czepkiem, znamionuje zamykanie jednego etapu życia i otwieranie kolejnego. W dekoracjach nakryć głów zamieszczona była także informacja o długości pożycia małżeńskiego. W zamojskim, na czepkach starszych mężatek, wyszycie miało wyłącznie kolor czarny. Na tych noszonych przez młodsze kobiety haft był także czarny, ale uzupełniony drobnymi motywami w kolorze czerwonym, a ponadto większy i bardziej ozdobny109. Wraz z wiekiem kobiet ilość i wyrazistość ozdób 102 W. Sułkowski, Strój łukowski, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, t. 22: 1968, z. 4, s. 182. 103 A. Pleszczyński, op. cit., s. 18-19. 104 Ibidem, 42. 105 W. Sułkowski, op. cit., s. 197-198. 106 O. Kolberg, loc. cit. 107 O. Kolberg, Chełmskie, Dzieła wszystkie, t. XXXIII, s. 50. 108 O. Kolberg, op. cit., s. 51. 109 J. Petera, Stroje ludowe Zamojszczyzny, w: M. Fornal, D. Kowalko, S. Orlowski, (eds.) Przyczynki do etnografii Zamojszczyzny, Zamość: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Zamościu, 1995, http://muzeumzamojskie.pl/wp-pdf/stroj.pdf (wgląd: 20 XI 2012). �w stroju była ograniczana, bo „to już o śmierci trzeba myśleć nie o miłości”110. Stąd na ich odzieży najczęściej znajdowały się kolory szarości i czerni, symbolizujące kres życia. Ponadto, informacja o wieku nosicielki czepka zawarta była w jego kształcie i wielkości. Czepki młodych mężatek były mniejsze (6,5 x 9,2 cm), w kształcie elipsy, starszych – większe (11,5 x 12 cm), zbliżone kształtem do okręgu111. Strój jako znak obrzędowej funkcji Jako taki, pojawia się w przypadku osób, pełniących różne role podczas obrzędów. W czasie obrzędu weselnego, rodzaj stroju głowy podkreślał funkcje jakie realizowały osoby w nim uczestniczące. Inaczej stroiła głowę panna młoda, inaczej starościna, a odmiennie druhna lub swatka. Np. starościna w chełmskim nakładała konstrukcję, składającą się z barwnikowego oraz puchowego wieńca, który uzupełniały elementy plecione z kolorowej włóczki, galonika, pęków białego puchu, czerwonej wstążki i kawałeczków słomy112. W Wielączy, w powiecie zamojskim, „(…) starościna ubierała się w wieniec w kształcie korony, zrobiony z zasuszonych kłosów zboża, dojrzałych traw i błyszczącej słomy, skręconej w pierścienie, a przetykany zasuszonymi na gałązkach jagodami kaliny lub jarzębiny. Staroście ponadto przyszywali na wierzchu czapki, do denka, pęczek dojrzałego owsa”113. Bogata dekoracja nakrycia starościny nawiązuje do pełnionej przez nią funkcji. Była ona niejako przewodniczącą zamężnych kobiet, cieszącą się poważaniem i szacunkiem społeczności, dobrą i rozważną gospodynią. W związku z tym, jej przybranie wykonane z roślin miało symbolizować i zapowiadać urodzaj i obfitość płodów w nowo zakładanej rodzinie. Dziewczyna zaproszona na wesele w charakterze druhny też specjalnie stroiła głowę. W powiecie włodawskim opasywała głowę ręcznikiem (jak panna młoda), lecz z mniejszą ilością kokard i z krótszymi wstążkami114. Ponieważ strój weselny był przede wszystkim strojem świątecznym, o konstytuowaniu się stroju obrzędowego stanowiły dodatki w formie specjalnego upięcia włosów przykrytego girlandą, kolorowymi wstążkami i innymi błyszczącymi akcesoriami. Nakrycie głowy druhny musiało być specjalnie nasycone różnymi dodatkami, gdyż symbolizowało stan panieński: stan zabaw i radosnej beztroski. Sytuacja zmieniła się gdy pojawiła się moda na dekoracje do stroju weselnego w stylu miejskim. Najszybciej zmiany zaszły w stroju panny młodej, gdzie zapożyczono ze stroju mieszczańskiego zestaw składający się z „białego perkalowego ubrania, na które się składała spódnica i kaftanik do stanu oraz fartuszek muślinowy, obszywany koronką. Na wierzch chustka «szatynowa» biała w kolorowe kwiaty, czasem popielata lub żółta, ale zawsze jasna. Włosy na głowie zaplecione i upięte, przystrojone sutą girlandą ze sztucznych białych kwiatów i kilkoma białymi wstążkami, zwieszającymi się na plecy”115. Ubogie dziewczyny musiały się zadowolić tańszymi surowcami, takimi jak barchan czy dymka. Mimo że w zasadzie zachował on elementy właściwe dla stroju ludowego, wprowadzone zmiany w postaci katanki 110 M. Staszak, Kolonia Rzeczyca Książe, 2010. Badania własne. 111 J. Petera, op. cit., http://muzeum-zamojskie.pl/wp-pdf/stroj.pdf (wgląd: 20 XI 2012). 112 J. Świeży, Strój podlaski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław: nakł. Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1958, s. 30, il. 41 i 45. 113 B. Szewc, T. Kleszczyński, Zwyczaje i obrzędy weselne we wsi Wielączy w pow. zamojskim. Z materiałów nadesłanych na wystawę rolniczo-przemysłową w Lublinie w 1901 roku, „Wisła”, t. 16: 1902, z. 3, s. 315. 114 J. Świeży, op. cit., s. 29. 115 Z. Staniszewska, Wieś Studzianki, Zarys etnograficzny, „Wisła” t. 16: 1902, z. 3, s. 400. 31 �oraz nowa kolorystyka, pierwotnie nie związana z obrzędem weselnym, zmieniły jego charakter. Złamana został zasada autonomii ludowych strojów weselnych, będących wyróżnikiem warstwy chłopskiej. Dodatkowo, poprzez wprowadzenie nowego stroju, rezygnowano z zasady akcentowania obrzędowego charakteru odzienia wyłącznie poprzez nakrycia głowy i rekwizyty. Strój jako znak czasu świętowania 32 Święta były okazją do pokazania swojego stroju i podkreślenia wyjątkowego czasu świątecznego oraz zamanifestowania zajmowanej pozycji społecznej. Zakładano wtedy rzeczy nowe, najmodniejsze, wykonane z droższych materiałów, nawet niekoniecznie przystosowane do danej pory roku: „Ubierają się jednakże nieraz w lecie, bez względu na upał, w spódnice barchanowe i kaftany watowe – byle odświętnie”116. Także różnego rodzaju chustki i chusty musiały być cienkie, delikatne i bogato zdobione, często w specjalny sposób wiązane117. Strój świąteczny był wizualnym symbolem, oddzielającym czas pracy od czasu wolnego. Przez odziewanie kolorowych chustek, z lepszych jakościowo materiałów, nosicielki akcentowały przechodzenie do owego stanu świątecznego, podkreślając pozytywny stosunek do samej sytuacji, i wartości, które były wtedy realizowane. Zdjęcie codziennych chustek i odzianie odświętnych muślinowych czy koronkowych chust było gestem rytualnym. Człowiek odziany w strój świąteczny inaczej się zachowywał, był to nawet jego obowiązek. W kulturze tradycyjnej nie istniała dowolność czasu, w którym nosiło się strój uroczysty, nakładało się go w sytuacjach do tego przewidzianych, wspólnych dla całej zbiorowości. Najbardziej znanym i popularnym rodzajem stroju świątecznego jest strój niedzielny – strój, który nosi się w dni uroczystości religijnych. Chustki, przeznaczone na takie dni, wiązano w specjalny sposób, który nie występował przy chustkach codziennych. Zofia Staniszewska, opisując życie mieszkańców Krzczonowa, zamieściła opis specjalnego wiązania chustek świątecznych. „Cała sztuka wiązania, a raczej spinania, polega na zręcznym uwydatnieniu wyszytych części; to też nie każda kobieta może się poszczycić tą umiejętnością. Zwykle przed pójściem do kościoła schodzą się wieśniaczki do znanej mistrzyni, z prośbą o ułożenie chustek; bywa zaś ono tym więcej cenione, im jest trwalsze”118. Czepiec taki, po powrocie z kościoła, był zdejmowany z głowy bez rozwiązywania i starannie składany w skrzyni. Robiono tak aż do całkowitego zabrudzenia chustki. Podobnie w powiecie biłgorajskim, żony handlarzy sit w dzień zwyczajny robiły dość wysoki zawój z kolorowych chustek, najczęściej barwy orzechowej, cielistej, białej lub jasno – różowej w kwiaty i wzory. Na święto zaś specjalnie stroiły go, podnosząc jeszcze bardziej do góry i zdobiąc liczniejszymi węzłami, zgięciami oraz obwieszając ozdobami z monet „jak Greczynki”119 W czasie niepogody zarzucano na niego dużą kolorową chustkę przykrywającą też ramiona120. Na Podlasiu dziewczęta w dni świąteczne i na zabawę stroiły się w zawój. Końce zwijki opadały na ramiona i fruwały w czasie tańca121. Dziewczęta zakładały kolorowe chustki lub w specjalnie upięte włosy wplatały różnokolorowe wstążki. 116 Z. Staniszewska, Wieś Studzianki, „Wisła”, t. 16: 1902, z. 2, s. 168. 117 O. Kolberg, op. cit., s. 40. 118 M. Stattlerówna, Hafciarstwo ludowe w okolicach Ojcowa, „Wisła”, t. 16: 1902, z. I, s. 47-48. 119 O. Kolberg, op. cit., s. 42. 120 W. Śliwina, Lud Lubartowski, Lwów: nakł. Towarzystwa Ludoznawczego 1930, s. 10. 121 J. Świeży, op. cit., s. 29. �Troska o estetykę stroju świątecznego przejawia się choćby w materiale użytym do ozdób: w stroju świątecznym są to wyszycia jedwabne, a w codziennym bawełniane122, czy w użyciu koronki i zdobień123, jak i kolorystyce danego odzienia. Liczyła się jego bogatość, elegancja kroju, wyrazisty kolor, marszczenia, fałdowania, ilość zwojów i częstotliwość noszenia, a więc wszystko to, co składa się na estetykę ubioru124. Zakończenie Od początków XX wieku, wraz z dokonującymi się w społeczeństwie przemianami, zauważa się zmianę praktyk w sferze kształtowania się ubioru. Deregulacja wzorców, zasad i konwencji, formujących działania jednostek, staje się dominującą tendencją, manifestowaną także na płaszczyźnie działań, które odnoszą się do sposobów kształtowania ubioru mieszkańców wsi. Procesy te doprowadziły do zmiany zasadniczych funkcji stroju ludowego i złączenia ich w nowej, jaką jest funkcja ludyczna. Obecnie strój ludowy, który stanowi przeważnie rekonstrukcje, można zobaczyć jedynie podczas uroczystości państwowych i kościelnych oraz podczas trwania różnych festiwali, poświęconych najczęściej kulturze tradycyjnej. Z wcześniej dominujących funkcji stroju świątecznego i obrzędowego przetrwała jedynie funkcja przynależności etnograficznej nosiciela. Strój ludowy przede wszystkim zakładany jest na czas zabawy. Ludyczność stroju wpływa zasadniczo na jego formę, przejawiając się w dekoracyjności, przepychu, stylizowanej imitacji. Stroje-kostiumy cechuje nowy kod kulturowy i dlatego badania nad współczesną wersją stroju ludowego wymagają nowych metod i technik badawczych. 122 J. Świeży, op. cit., s. 10; J. Świeży, Strój krzczonowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1952, s. 22-25. 123 Ibidem. 124 Oskar Kolberg o mieszczkach biłgorajskich pisze: „Do ubrania służy zawój dość wysoki, spięty z kolorowych chustek, najczęściej barwy orzechowej, cielistej, białej lub jasno – różowej w kwiaty i wzory; strojąc się na święto, robią go wyższym, zdobniejszym, w bujniejsze układają zgięcia i liczniejsze wiążą węzły. W dnie świąteczne obwieszają go cekinami (pieniążkami) jak Greczynki; dziś już tego zaniedbują. Na zawój ten, ułożony jakoby turecki turban z chustki lub chustek, gdy idą do kościoła lub w czas słóty po mieście, zarzucają jeszcze kolorową chustkę, która czasami niemal całą twarz zasłania (…) Dawniej obwieszały go błyskotkami; dziś już tego nie robią.” O. Kolberg, op. cit., s. 42. 33 ��Małgorzata Imiołek125 Muzeum Wsi Kieleckiej Strój ludowy na Kielecczyźnie – wybrane aspekty zjawiska (uwagi na marginesie opracowania pt. „Stroje ludowe Kielecczyzny”) S Wprowadzenie trój ludowy, który mniej więcej do połowy XX wieku był jednym z zasadniczych wyznaczników odrębności kulturowej grup etnograficznych na ziemiach polskich i pełnił w tradycyjnych społecznościach chłopskich wiele różnorakich funkcji, to już przeszłość. Niemniej jednak wciąż jest on obiektem niesłabnącego zainteresowania badaczy, reprezentujących zarówno środowiska akademickie jak i muzealnicze. Nie inaczej ma się również rzecz w przypadku strojów ludowych z terenu Kielecczyzny (czego dowodem może być najnowsze monograficzne wydawnictwo Muzeum Wsi Kieleckiej z 2012 roku, zatytułowane „Stroje ludowe Kielecczyzny”). Specyfika tego regionu, leżącego na granicy Małopolski i Mazowsza oraz związane z tym różne aspekty zjawiska kulturowego, jakim był występujący tu strój ludowy zasługują na syntetyczne opracowanie. Równie interesujące wydają się problemy i zjawiska generowane przez współczesną kondycję stroju ludowego funkcjonującego na większości terenów Kielecczyzny wyłącznie jako kostium. 8. Kielecczyzna – stabilność terytorialna regionu. Kartogram z publikacji Mała Ojczyzna – Świętokrzyskie. Dziedzictwo kulturowe, Kielce 2002 125 Małgorzata Imiołek, mgr, etnograf, muzealnik, kustosz Muzeum Wsi Kieleckiej w Kielcach. Kontakt: edukacja@mwk.com.pl 35 �Krótka charakterystyka Kielecczyzny jako regionu kulturowego 36 Obszar nazywany we wspomnianym wyżej opracowaniu Kielecczyzną, to ziemie zajmujące zwarte terytorium między Wisłą a jej dwoma dopływami – Pilicą i Nidą, do czasów rozbiorów leżące w administracyjnych granicach historycznego województwa sandomierskiego126. Zmienne i zawiłe losy przemian struktur administracyjnych na tych terenach sprawiły, iż zmieniało się również nazewnictwo. W wieku XVIII ziemie te nazywano Sandomierszczyzną, zaś w wieku XIX – ziemią kielecką i radomską. Nazwa „Kielecczyzna” na określenie tych ziem zaczęła funkcjonować w wieku XX. Terytorium, o którym mowa nigdy w zasadzie nie pokrywało się dokładnie z granicami kolejnych jednostek administracyjnych, ale to ono właśnie było ich najbardziej stabilnym i trwałym elementem. Jego nieprzerwana przynależność do jednostek terytorialnych, funkcjonujących kolejno na tych właśnie ziemiach na przestrzeni dziejów, praktycznie od czasów Średniowiecza aż do roku 1975, pozwala na stwierdzenie, że na terenie historycznej Ziemi Sandomierskiej istniał bardzo silnie osadzony w tradycji region, ukształtowany w specyficznych warunkach politycznych, gospodarczych i osiedleńczych, ze stałymi centrami administracyjnymi (do wieku XVIII – Sandomierz, w wiekach XIX i XX – Kielce i Radom)127. Usytuowany na północnych krańcach historycznej Małopolski, zamieszkany był w znacznej większości przez przedstawicieli jednej z małopolskich grup etniczno – regionalnych określanej jako Sandomierzanie128. Na południowym zachodzie Sandomierzanie graniczyli z inną grupą małopolską, a mianowicie z Krakowiakami. Była to grupa składająca się z kilku podgrup, których wyróżnikiem był min. odrębny, charakterystyczny strój. Na południowych krańcach obszaru określanego mianem Kielecczyzny wyróżniała się przede wszystkim krakowska grupa Skalbmierzaków. Na zachodzie i północnym zachodzie sąsiadowali Sandomierzanie z Sieradzanami i Łęczycanami, osiadłymi na terenach wzdłuż prawego brzegu Pilicy, zaś od północy z Mazurami, grupą mazowiecką, która zajmowała tereny od ujścia rzeki Drzewicy po średnią i dolną Chodczę (prawy dopływ Iłżanki). Tak przedstawiać miał się obraz zróżnicowania etnograficznego Kielecczyzny (nawiązujący do pierwotnego osadnictwa plemiennego), którego następstwem było między innymi zjawisko znacznego zróżnicowania strojów ludowych funkcjonujących w tym regionie. Istotny wpływ na wykształcenie się na tym terytorium zróżnicowanych form strojów ludowych i ich specyfiki miał fakt, iż przez całe wieki na Kielecczyźnie ścierały się wpływy małopolsko – mazowieckie, co musiało pozostawić ślady we wszystkich dziedzinach kultury lokalnej a więc także w kulturze ludowej, w tym oczywiście w tradycyjnym stroju ludowym. Specyfika stroju ludowego na Kielecczyźnie Na Kielecczyźnie funkcjonowały następujące typy strojów ludowych: strój kielecki z jego odmianą włoszczowską, strój świętokrzyski, strój sandomierski, strój krakowski (Krakowiaków wschodnich), strój radomski i strój opoczyński. Według systematyki przyjmowanej przez badaczy zajmujących się zagadnieniem stroju ludowego w Polsce, a opracowanej na podstawie licznych kryteriów (min. zastosowaniem 126 T. Koba-Ryszewska, Przeszłość administracyjna ziem województwa kieleckiego, w: W. Góra (red.), Z dziejów ziemi kieleckiej 1918-1944, Warszawa: Książka i Wiedza 1970, s. 9-25. 127 J. Z. Pająk, Historia podziałów administracyjnych, w: G. Okła (red.), Mała Ojczyzna Świętokrzyskie. Dziedzictwo kulturowe, Kielce: Zakład Wydawniczy SFS 2002, s. 105-113. 128 J. St. Bystroń, Etnografia Polski, Poznań: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik” 1947, s. 25-26. �surowców, form poszczególnych części odzieży, rodzaju zdobień, jak również przesłanek etnicznych i językowych) wyróżnia się cztery grupy czy też prowincje strojów ludowych, jakie występowały na ziemiach polskich w okresie od połowy XIX wieku do połowy wieku XX129. Pierwszą grupę stanowiły stroje góralskie, drugą stroje małopolsko – lubelskie i podlaskie, trzecią stroje mazowieckie i wreszcie czwartą stroje śląsko – wielkopolsko – pomorskie. Stroje ludowe występujące na Kielecczyźnie należą do grupy drugiej (krakowski, sandomierski) i grupy trzeciej (kielecko – włoszczowski, świętokrzyski, opoczyński i radomski). Odznaczają się one cechami właściwymi dla swoich grup. Te należące do grupy strojów małopolskich charakteryzowały się zastosowaniem przez długi czas, zwłaszcza w stroju kobiecym, płótna lnianego i konopnego, zaś w okresie późniejszym przewagą tkanin typu przemysłowego. Charakterystycznymi elementami były min. białe zapaski z muślinu lub płótna. Nie znany był pasiak – samodziałowa tkanina wełniana o specyficznym wzorze. Męskie sukmany były nieodcinane w pasie, a ich kloszowe rozszerzenie ku dołowi osiągano przez wstawienie na bokach klinów materiału. Natomiast stroje z grupy mazowieckiej cechują się użyciem pasiastej tkaniny samodziałowej, z której w stroju kobiecym szyto zapaski przedsobne i najbardziej chyba charakterystyczną dla tej grupy formę odzieży kobiecej, a mianowicie zapaski naramienne. Sukmany męskie miały krój odcinany w pasie, składały się z dopasowanego stanu (część górna) i szerokiej, mocno sfałdowanej z tyłu tzw. spódnicy (część dolna). Trzeba jednak podkreślić fakt, że w strojach ludowych Kielecczyzny wymienione wyżej cechy wyróżniające jednej grupy występują w strojach zaliczanych do grupy innej. I tak np. w stroju świętokrzyskim zaliczanym do grupy mazowieckiej mamy sukmanę o kroju typowo małopolskim, zaś w stroju sandomierskim z grupy małopolskiej występuje odcinana, marszczona sukmana męska typu mazowieckiego. Jest to potwierdzeniem tego, iż zwłaszcza w warunkach krzyżujących się wpływów kulturowych na terenach przejściowych, do jakich należy Kielecczyzna, trudno jest czasem o zakwalifikowanie w całości konkretnego zjawiska kulturowego jakim jest strój ludowy, do przyjętych kategorii, szczególnie gdyby starano się to uczynić na podstawie jednego tylko kryterium (w opisywanych przypadkach – kroju jednego z elementów stroju). Cechą charakterystyczną dla ww. warunków jest, jak widać, występowanie na takich terenach strojów (czy też ich odmian) o charakterze przejściowym, nie tylko zresztą pomiędzy wspomnianymi grupami strojów ale także pomiędzy konkretnymi typami strojów z tej samej grupy. Tak jest w przypadku stroju występującego w południowo – zachodniej części powiatu koneckiego, w dawnym starostwie radoszyckim. Na tradycyjny strój włościański składały się tu bowiem zarówno elementy charakterystyczne dla stroju kieleckiego jak i formy notowane w stroju opoczyńskim (min. kobiece kiecki – wełniaki czy też, co prawda sporadycznie, białe męskie sukmany z szamerunkiem). Przemiany i zanikanie stroju ludowego oraz towarzyszące temu zjawiska Za jedną z zasadniczych cech stroju ludowego, traktowaną jako główny jego wyróżnik w porównaniu np. z ubiorem miejskim, uważana była jego formalna niezmienność. Była to jednak niezmienność pozorna, dotycząca zresztą tylko niektórych elementów. Nawet bowiem w okresie swej świetności, tj, w drugiej połowie XIX w. i na przełomie XIX i XX w., kiedy to strój ludowy realnie reprezentował i umacniał tożsamość 129 T. Karwicka, Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1995, s. 54. 37 �38 danej grupy, nie pozostawał on niezmienny130. Wskutek własnej inicjatywy samych użytkowników podlegał on pewnym zmianom dyktowanym przez nowe mody, dostępność nowych surowców – tkanin, barwników, pasmanterii oraz gusta jednostek twórczych, pragnących uczynić swój strój barwniejszym i strojniejszym. Nie bez znaczenia były też kontakty z przedstawicielami innych grup regionalnych i noszonymi przez nich strojami, np. podczas licznych pielgrzymek. Wszystkie te przemiany formalne miały jednak wówczas charakter adaptacji pozostających w obrębie tradycyjnego stroju danej grupy. Nie podlegały zatem zmianie w tym czasie zasadnicze funkcje stroju, wzbogacała się zaś najczęściej ornamentyka, kolorystyka oraz zestaw używanych do wyrobu tkanin i technik wykonania. Czasami także występowało zjawisko ekspandowania bądź elementów, bądź kompletnych strojów sąsiedniej grupy regionalnej, który zastępował strój miejscowy lub niektóre jego formy. Tradycyjny strój ludowy jako powszechnie obowiązujące odświętne odzienie mieszkańców wsi zanikł na Kielecczyźnie pod koniec okresu międzywojennego. Należy jednak zaznaczyć, iż zanikanie stroju było procesem wielostopniowym, przebiegającym z różnym natężeniem w poszczególnych subregionach Kielecczyzny. Począwszy od wspomnianej już adaptacji do stroju tradycyjnego nowych materiałów czy dodatków (początek wieku XX), poprzez zastępowanie pewnych jego elementów nowymi formami odzieży, zwykle o proweniencji miejskiej – np. bluzki w miejsce kobiecych koszul (2 dekada XX w.), aż po przejęcie pełnego ubioru miejskiego (lata 1930-1950). Dużo wcześniej zanikł w naszym regionie strój męski, później kobiecy, którego nieliczne elementy, takie jak zapaski naramienne i chustki szalinówki odnotowywano co prawda jeszcze w II połowie XX wieku ale już coraz bardziej sporadycznie i wyłącznie w przypadku dojrzałych czy wręcz starych kobiet. Jest natomiast rzeczą wartą odnotowania, że w okresie przejmowania przez wieś pełnego ubioru miejskiego a nawet w czasach jego ewidentnej już dominacji w środowisku wiejskim, nadal w zestawach jego „miejskich” elementów widać było wyraźnie wciąż obowiązujące pewne kanony estetyczne z okresu funkcjonowania tradycyjnych strojów ludowych. Inwencja mieszkańców wsi poprzez odpowiednią selekcję i dobór elementów czy całych zestawów odzieży miejskiej wytworzyła własny styl „wiejskiej mody”, widoczny bardzo wyraźnie również w ubiorze mieszkańców wsi kieleckiej od okresu międzywojnia aż do lat 70. XX wieku. Było to zresztą zauważalne nawet i w latach późniejszych (praktycznie do dnia dzisiejszego), jednakże wyłącznie już w przypadku ubierania się ludzi starych. To bardzo ciekawe i niezwykle wyraziste zjawisko bywa na ogół zupełnie pomijane w badaniach nad problematyką odzieży mieszkańców wsi, chociaż na pewno stanowi wyróżnik ich kultury materialnej. Toteż warto byłoby podjąć ten temat, traktując wspomniane zjawisko jako pewne kontinuum tradycji stroju ludowego, przejawiające się nie w ciągłości funkcjonowania tradycyjnych form (choć nie wykluczone, że to one właśnie mogły być podstawą dla wykreowania owego specyficznego stylu) lecz w pewnej, być może nieuświadamianej przez samych użytkowników, tradycyjnej odmienności ubioru chłopskiego, która to cecha okazała się być jednym z najbardziej stałych jego elementów, funkcjonującym nawet w diametralnie zmienionych warunkach bytowania i statusu społecznego mieszkańców wsi. Sądzę, iż zainteresowanie tym zjawiskiem dałoby możliwość poznania we wspomnianych warunkach 2 poł. XX w. czynników kształtujących zarówno samo podejście ówczesnych mieszkańców wsi do własnego ubioru, jak i wpływających na wybór takich a nie innych form odzieży, tworzących pewien kanon. Byłby to jeszcze jeden, moim zdaniem niezwykle istotny przyczynek do tematyki zjawiska kontynuacji i zmiany w kulturze. 130 K. Hermanowicz-Nowak, Odzież, w: M. Biernacka (red.), Etnografia Polski. Przemiany Kultury Ludowej, t. 1, Wrocław–Gdańsk, Ossolineum 1976, s. 402-403. �Zanikaniu stroju ludowego na Kielecczyźnie już od okresu międzywojennego towarzyszyło jeszcze jedno ciekawe zjawisko. Podobnie zresztą jak w innych dziedzinach kultury ludowej, następowało mianowicie przeniesienie zwyczajów przyjętych wśród dorosłych członków społeczności (w tym przypadku zwyczajów związanych ze sposobem ubierania się) na dzieci. Wyrażało się to w ubieraniu małych dzieci przy specjalnych okazjach (szczególnie uroczystościach o charakterze religijnym jak np. procesje Bożego Ciała lub też w czasie przeróżnych uroczystości szkolnych) w strój ludowy, często zmodyfikowany i uproszczony, składający się z wybranych elementów (np. gorseciki, fartuszki i sznurki paciorków, zakładane dziewczynkom często do „miejskich” bluzeczek czy sukienek). Funkcjonowanie tradycyjnego stroju ludowego w realiach współczesnej wsi Współcześnie „klasyczny” strój ludowy powrócił na wieś w zupełnie nowej funkcji. Stał się mianowicie kostiumem, wykorzystywanym przede wszystkim przez liczne na Kielecczyźnie ludowe zespoły pieśni i tańca, kapele, zespoły obrzędowe, itp. Specyfika funkcjonowania stroju jako kostiumu polega na zaniku jego pierwotnych, podstawowych funkcji wyróżniających w stosunku do użytkownika. Strój ludowy zyskał obecnie funkcje tożsame z funkcjami kostiumu teatralnego. Pominę w tym miejscu omawianie owych funkcji, gdyż jest to temat znany badaczom i poruszany przy okazji bardzo wielu opracowań dotyczących stroju ludowego, zwłaszcza tych traktujących również o jego współczesnym statusie. Bardzo ciekawe i warte podkreślenia wydaje mi się natomiast, iż pewne funkcje tak postrzeganego stroju są identyczne z funkcjami eksponatu muzealnego131. Otóż strój traktowany jako kostium, podobnie jak eksponat muzealny, pozbawiony został większości swych pierwotnych funkcji na rzecz funkcjonowania przede wszystkim jako obiekt eksponowany i oglądany, desygnat pewnej klasy przedmiotów (czego negatywnym efektem bywa tendencja do „mundurowego” traktowania stroju – członkowie zespołów bywają z reguły ubrani identycznie), pełniący funkcję środka dydaktyczno – informacyjnego. Bardzo 39 9. Dziewczęta z Masłowa k. Kielc w odświętnych ubraniach, lata 30. XX w., ze zbiorów Muzeum Wsi Kieleckiej 131 W. Gluziński, Pojęcie przedmiotu muzealnego a początki muzealnictwa, w: „Muzealnictwo”, nr 21, 1973, s. 13; Z. Żygulski, Założenia teoretyczne wystawiennictwa muzealnego w świetle osiągnięć współczesnej nauki, w: „Muzealnictwo”, nr 33, 1990, s. 11. �40 istotne jest zatem uświadomienie współczesnym użytkownikom stroju tej ostatniej jego funkcji, gdyż moim zdaniem ta właśnie świadomość przekłada się na podejście do stroju i kwestii prawdziwości przekazu jaki niesie. Istnienie regionalnych zespołów ludowych bowiem, mające być przecież wyrazem przywiązania do własnej lokalnej tradycji, powinno, logicznie rzecz biorąc, zobowiązywać do poszukiwania jak największego autentyzmu w doborze stroju i odtwarzaniu jego form, nawet jeśli miałoby się okazać, iż strój ten nie był szczególnie kolorowy i atrakcyjny, i znacznie odbiega od wyobrażeń i oczekiwań jego potencjalnych użytkowników. Ten nacisk na wierne odtwarzanie tradycyjnych form stroju, niezależnie a nawet wbrew gustom współczesnych użytkowników nie jest bynajmniej przejawem niekonsekwencji w odniesieniu do twierdzenia o zmienności formalnej stroju, powodowanej min. modą. Powyższe twierdzenie odnosi się bowiem do stroju – ubrania, nie zaś stroju – przebrania czyli kostiumu, o którym teraz mowa. Strój – kostium z założenia powinien być odwzorowaniem konkretnych elementów „żywego” stroju, funkcjonującego w przeszłości na określonym terenie, zaś dobór form powinien odpowiadać zestawom elementów tegoż stroju z jednego określonego przedziału czasowego. Aby to jednak osiągnąć, konieczne są odpowiednie dane, w dostarczeniu których pomocne powinny być właśnie opracowania takie jak wspomniana publikacja „Stroje ludowe Kielecczyzny”. Toteż przygotowaniu ww. publikacji przyświecały dwa główne cele. Po pierwsze potrzeba stworzenia opracowania dokumentującego całościowo zjawisko stroju ludowego na interesującym nas terenie. Jedyną jak dotąd próbą w tym zakresie było broszurowe wydawnictwo Muzeum Wsi Kieleckiej z 2001 roku132. Ze względu na szczupłość wspomnianej publikacji niemożliwe było jednak szersze przedstawienie czy nawet poruszenie niektórych bardzo istotnych aspektów zjawiska tradycyjnego stroju ludowego w naszym regionie. Oczywiście, istnieją opracowania traktujące osobno o pojedynczych typach stroju ludowego występujących na Kielecczyźnie. Są to przede wszystkim zeszyty Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Mniej lub bardziej obszerne informacje na temat stroju ludowego w regionie znaleźć można także w innych opublikowanych opracowaniach, zarówno naukowych jak i popularnych, dotyczących polskich strojów ludowych. Przeważnie jednak traktowały one o wybranych aspektach stroju ludowego jako takiego, ewentualnie dotyczyły jednego konkretnego stroju czy wręcz pojedynczych jego elementów. Pobieżne opisy stroju ludowego funkcjonującego na interesującym nas terenie występowały też w szerszych opracowaniach, zarówno z zakresu kultury i sztuki ludowej na ziemiach polskich jak i w publikacjach na temat dziejów i kultury Kielecczyzny. Wszystkie one jednak, ze względu na albo zbyt ogólny albo zbyt wybiórczy charakter swej zawartości nie mogły dać wyraźnego, całościowego obrazu przedstawianego zjawiska dla tego konkretnego terytorium. Obrazu, podkreślmy, który byłby nie tylko opisem pewnych form ale również w czytelny dla odbiorcy sposób przedstawiałby owe formy jako przejaw specyfiki samego regionu. W tym celu starano się zawrzeć we wspomnianej publikacji jak najwięcej aspektów ww. zjawiska. Kolejne części publikacji, począwszy od wstępu poprzez poszczególne rozdziały aż do zakończenia, stanowiącego również podsumowanie tej pracy, przedstawiają różne elementy tego niezmiernie istotnego zjawiska, rozpatrywanego przede wszystkim jako część chłopskiej kultury materialnej ale także traktowanego jako semiotyczny przekaz pewnych konkretnych idei i wartości kulturowych, będących wyróżnikami danej grupy lokalnej, reprezentującymi i umacniającymi jej tożsamość. 132 M. Imiołek, Strój ludowy na Kielecczyźnie, Kielce: Muzeum Wsi Kieleckiej 2001. �I tu dochodzimy do drugiego celu, jakim kierowano się przy opracowywaniu tematu stroju ludowego na Kielecczyźnie, a mianowicie potrzeby uświadomienia odbiorcom jak wyglądał konkretny strój ludowy, jak zmieniał się formalnie na przestrzeni czasowej i jakie były przyczyny tych zmian. Te informacje adresowane są przede wszystkim do osób użytkujących współcześnie strój ludowy na zasadzie kostiumu – a więc członków coraz liczniejszych zespołów folklorystycznych, obrzędowych, Kół Gospodyń Wiejskich, itp. Bardzo często bowiem strój ludowy kojarzony jest z odzieniem bardzo kolorowym, strojnym i efektownym, co nie zawsze odpowiada historycznej prawdzie. Jest to z pewnością efekt powszechnej znajomości najbardziej popularnych polskich strojów ludowych – a więc krakowskiego, góralskiego czy łowickiego. Moja działalność zawodowa dała mi możliwość zapoznania się ze współczesnym statusem stroju ludowego na terenie Kielecczyzny, szczególnie jeśli idzie o kwestie związane z jego funkcjonowaniem jako stroju – kostiumu. Sprawiły to liczne kontakty ze wspomnianymi regionalnymi zespołami i kapelami ludowymi. Szczególnie w latach 90. XX wieku zdarzało się dość często, iż formy kostiumów używanych przez takie zespoły miały naprawdę niewiele wspólnego ze strojem ludowym, jaki funkcjonował na terenie przez zespół reprezentowanym. W kilku zapamiętanych przeze mnie przypadkach zestaw elementów takiego kostiumu, a i niektóre jego formy były co najmniej dziwaczne, ale za to niezwykle barwne i suto ozdobione. Takie między innymi doświadczenia przekonały mnie, iż naprawdę konieczne jest stworzenie opracowania pełniącego także funkcje edukacyjne. Powinna być to zatem praca, która w sposób trafiający do odbiorcy, nie tylko umożliwiałaby mu zapoznanie się z formami stroju ludowego własnego regionu ale także uświadamiałaby mu wielowarstwowość funkcyjną tegoż stroju i podkreślała jego znaczenie jako kulturowego wyróżnika danego regionu a tym samym reprezentujących go użytkowników stroju, nawet tego funkcjonującego już dziś jako kostium. Źródła i materiały do tematu stroju ludowego na Kielecczyźnie Przygotowanie syntetycznego opracowania tematu stroju ludowego na Kielecczyźnie, spełniającego omówione wyżej cele, wymagało zgromadzenia materiału nie tylko ilustracyjnego ale przede wszystkim teoretycznego z zakresu etnografii, historii i socjologii, na podstawie którego można było przedstawić możliwie pełny obraz stroju ludowego w naszym regionie w aspekcie zjawiska kulturowego. Chodziło bowiem nie tylko o jego opis ale też o semiotykę, przemiany formalne i ich uwarunkowania. Wymagało to również przedstawienia historycznego, społecznego i obyczajowego tła zaistnienia i funkcjonowania specyficznego stroju i ubioru włościańskiego, wyróżniającego jego użytkowników zarówno spośród innych grup społecznych jak i innych grup etnograficznych występujących na ziemiach polskich. A nawet, jak w przypadku Kielecczyzny, bywającego wyróżnikiem w obrębie jednej takiej grupy. Konieczna była zatem analiza przede wszystkim wszelkiego rodzaju istniejącej literatury przedmiotu. Tematyka strojów ludowych z terenów Kielecczyzny poruszana jest w opracowaniach zwartych i pracach zbiorowych omawiających przede wszystkim strój ludowy w Polsce, a także w artykułach w pracach zbiorowych i czasopismach, zarówno najnowszych jak i pochodzących z XX i XIX wieku. W tym ostatnim rodzaju literatury dużo częściej znajdujemy opracowania poświęcone konkretnym elementom lub formom określonego stroju ludowego. Ciekawym i cennym źródłem są też różnego rodzaju foldery muzealne, wydawane do wystaw o tematyce związanej ze strojem ludowym. Należy jednak podkreślić, iż bazę wyjściową, ale także materiał porównawczy do charakterystyki poszczególnych strojów naszego regionu, stanowią informacje zawarte w zeszytach Atlasu 41 �42 Polskich Strojów Ludowych. Jedynie strój radomski nie posiada niestety jak dotąd w tej serii swojego opracowania. Przyznać trzeba, że ten bardzo interesujący, chociażby z formalnego punktu widzenia (zachowane elementy noszące znamiona archaiczne) strój, nie doczekał się dotychczas obszerniejszego indywidualnego opracowania, na które jak najbardziej zasługuje. Opublikowane materiały na temat stroju radomskiego, do których udało mi się dotrzeć, są nieliczne i nie wyczerpują tematu133. A przecież terytorium, na którym funkcjonował strój radomski, objęte było kilkakrotnie badaniami, organizowanymi przez Muzeum Okręgowe w Radomiu i Muzeum Archeologiczno – Etnograficzne w Łodzi w latach 1966-67. Faktem jest, że były to badania nad szeroko pojętą kulturą ludową tych terenów, nie zaś konkretnie nad samym strojem. Wyniki tych badań zostały omówione min. w publikacji wydanej po konferencji naukowej, która odbyła się w Kielcach w 2007 r.134 Również Muzeum Wsi Radomskiej w roku 1984 organizowało podobne badania terenowe. Istnieje zatem pewien materiał wyjściowy, który na pewno mógłby być pomocny przy próbie tworzenia monograficznego opracowania na temat stroju radomskiego, być może właśnie w ramach serii Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Drugim rodzajem źródeł do tematu stroju ludowego na Kielecczyźnie są archiwalia. Chodzi zarówno o archiwalny materiał opisowy jak i ilustracyjny (zdjęcia, rysunki, wywiady terenowe). Bardzo interesujący i bogaty materiał na temat stroju ludowego w naszym regionie znajduje się w zasobach archiwum zakładowego Muzeum Wsi Kieleckiej. Materiały te to przede wszystkim wyniki badań terenowych prowadzonych przez nasze muzeum i przez Muzeum Świętokrzyskie (od roku 1971 Muzeum Narodowe w Kielcach), oraz materiały terenowe będące efektem badań organizowanych przez Instytut Sztuki PAN w Krakowie, których kopie przekazano nam w latach 90. XX wieku135. Wspomniane badania prowadzone były w różnych rejonach Kielecczyzny w okresie od końca lat 40. do lat 80. XX wieku. Trzeci rodzaj źródeł, niezwykle ważny i pomocny, zwłaszcza jeśli chodzi o poznanie form (w tym również zdobnictwa, materiałów i techniki wykonania) konkretnych elementów stroju stanowią eksponaty muzealne. Podstawę w przypadku strojów ludowych Kielecczyzny stanowiły zbiory Muzeum Wsi Kieleckiej ale także Muzeum Narodowego w Kielcach, Muzeum Etnograficznego w Tarnowie, Muzeum Okręgowego w Sandomierzu i Muzeum Regionalnego w Opocznie. Bardzo przydatne są także informacje uzyskiwane w trakcie wywiadów przeprowadzanych przy okazji pozyskiwania obiektów do zbiorów muzealnych. Wielu oferentów zgłaszających się do naszego muzeum czy też spotykanych w terenie, zwłaszcza tych oferujących do sprzedaży bądź w darze zabytkowe elementy tradycyjnego stroju ludowego, to przedstawicielki starszych pokoleń społeczności wiejskich, posiadające jeszcze często autentyczną wiedzę na ten temat. Od nich to właśnie można było dowiedzieć się wielu szczegółów dotyczących stroju (z czasów, gdy przynajmniej niektóre elementy pełniły jeszcze funkcję powszechnie noszonej odzieży), jego użytkowników czy lokalnych wytwórców. 133 B. Bazielich, Strój ludowy w Polsce. Opisy i wykroje, Warszawa: Fundacja Rozwoju Wsi 1997, s. 98-99; M. Kwarcińska, Kobiecy strój paradny noszony do lat 30-tych XX w. w okolicach Kozienic, „Wieś Radomska. Naukowe Zeszyty Muzeum Wsi Radomskiej”, t. 7, Radom 2004; E. Osińska-Piskorz, Stroje kieleckie, świętokrzyskie i radomskie, „ Poznaj Swój Kraj”, nr 303, 1087, s. 14; R. Reinfuss, Z badań nad sztuką ludową w Radomskiem, „Polska Sztuka Ludowa”, 1955/1, s. 39-50. 134 J. Skotnicka, Z archiwum Muzeum Narodowego w Kielcach. Badania etnograficzne w latach 195-76, w: Dziedzictwo Kulturowe Regionu Świętokrzyskiego (materiały pokonferencyjne), Kielce: bw. 2007, s. 114. 135 Archiwum Zakładowe Muzeum Wsi Kieleckiej, Strój ludowy, sygn. 810, 822, 823, Strój ludowy z materiałów Instytutu Sztuki PAN w Krakowie, sygn. 2/89, 2/90. �Zakończenie Na koniec pragnę przybliżyć nieco wspomnianą publikację „Stroje ludowe Kielecczyzny”136. Jest to przykład opracowania na temat tradycyjnego stroju ludowego, będący próbą przedstawienia syntetycznego obrazu konkretnego zjawiska kulturowego na pewnym określonym terenie, wraz z jego przemianami i wynikającymi z nich następstwami, sięgającymi niejednokrotnie czasów współczesnych. Opracowanie zostało stworzone przede wszystkim w celach dokumentacyjnych i edukacyjnych. Starano się także zwrócić w nim uwagę na te aspekty przedstawianego zjawiska, które zdaniem autorki, nie zostały jeszcze dostatecznie przebadane i opracowane, czy też były wręcz pomijane lub niedostrzegane w dotychczasowych badaniach nad strojem i ubiorem chłopskim. 43 136 Do publikacji dołączone zostało multimedialne DVD z filmem pt. „Wesele wójtowej córki”, będące inscenizacją wybranych fragmentów obrzędu weselnego, które stanowią kontekst dla zaprezentowanych wybranych strojów ludowych z terenów Kielecczyzny. Zarówno druk książki jak i produkcja filmu uzyskały dofinansowanie ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Dziedzictwo Kulturowe. ��Alicja Mironiuk-Nikolska137 Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie „Wielobarwne zastępy żeńców” – czy fotografie z i dożynek prezydenckich w Spale w 1927 roku mogą stanowić źródło dla badań nad strojem ludowym? P Wprowadzenie owszechnie uważa się, że fotografia stanowi jedną z najlepszych metod dokumentacji wszelakich aspektów otaczającej nas rzeczywistości. Dzisiaj, gdy właściwie każdy posiada aparat fotograficzny, utrwalanie wydarzeń, a także względów materialnych naszego życia, sprawia, że co chwilę tworzy się potencjalne źródła ikonograficzne dla przyszłych badaczy. Oczywistym jest też, że fotografia nie tylko dokumentuje, ale także kreuje rzeczywistość. Znacząca jest „intencja i wybór kadru przez fotografa (…). Mimo tego cechy obiektywizujące fotografii były i są nadal najbardziej uwydatnianymi właściwościami przedstawienia fotograficznego”138. Niniejszy tekst odnosi się do jednego zbioru fotografii, przedstawiającego reportaż z dożynek państwowych z okresu międzywojennego. Ten dokument ujęty został w album: oprawiony w szare płótno, przewiązany fantazyjnie czerwonym sznurkiem. Okładka dekorowana dwiema, biegnącymi ukośnie jedwabnymi wstążkami o kwiatowym wzorze – takie same dziewczęta na wsi nosiły przy wiankach. Wewnątrz 55 fotografii w kilku wymiarach, naklejonych w różnych kompozycjach na 25 kartach. Większość to ujęcia zbiorowe; osoby w uroczystych ubraniach, galowych mundurach i odświętnych strojach ludowych. Rekwizyty stanowią wieńce uplecione ze zbóż i kwiatów. Bez trudu można rozpoznać najważniejszą osobę – Gospodarza Dożynek. Jest to Prezydent II Rzeczypospolitej Polskiej, Ignacy Mościcki. Nie ma jednak w albumie strony tytułowej, podpisów. Jedynie na niektórych fotografiach widnieje sygnatura autora zdjęć „Fot. K. Pęcherski Nowy Świat 57”. Zawarte w nim fotografie nawet bez opisu mogą zainteresować, ale nie pogłębią naszej wiedzy. „Fotografię bez kontekstu, opisu dość trudno zidentyfikować i opowiedzieć. W pewnym sensie jest ona niema, a jej interpretacja opiera się często na subiektywnym postrzeganiu oglądającego. Odczytywanie obrazu fotograficznego to istota działań muzealnika, który się tym zajmuje”139. W tym wypadku, bez trudu udało się uzyskać informacje o fotografiach i czasie, kiedy je wykonano. Oprócz rozpoznania treści, zatrzymanych w kadrach Pęcherskiego, interesujące wydaje się także zrekonstruowanie „biografii albumu”. W tym wypadku obie historie wzajemnie się uzupełniają. 137 Alicja Mironiuk–Nikolska, mgr, etnograf, pracuje w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Kontakt: almirnik@gmail.com 138 J. Bartuszek, Między reprezentacją a „martwym papierem”. Znaczenie chłopskiej fotografii rodzinnej. Warszawa: Wydawnictwo „Neriton” 2005, s. 30. 139 J. Bartuszek, Fotografia – niemy obraz rzeczywistości. O problematyce identyfikacji zbiorów fotograficznych w kolekcji muzealnej , „Etnografia Nowa” nr 04: 2012, s. 236. 45 �46 10. Karty albumu, fot. A. Mironiuk-Nikolska Dokumentacja fotograficzna dożynek w Spale Fotografie niezwykle przypominające zdjęcia z albumu znajdziemy w wydanym z okazji II Dożynek Prezydenckich w 1928 roku okolicznościowym druku „Dożynki w Spale. Jednodniówka wydana z okazji dożynek urządzonych w Spalskiej rezydencji Pana prezydenta Rzeczypospolitej, Ignacego Mościckiego w dniach 25, 26 i 27 sierpnia 1928 r.”, Spała, dnia 25-go sierpnia 1928 r. W gazetce zamieszczono artykuł pt. „Jak to było w roku zeszłym na dożynkach w Spale”. To tekst literacki w manierze propagandowej, rodzaj hołdu składanego „Najwyższemu Gaździe Polskiemu”. Co prawda napisano w nim: „A któż tam nie był? Znane dobrze Łowiczanki i chłopy łowickie w różnokrasnych strojach, Ślązacy, Kurpiowie z nad Narwi i Bugu, Wołyniacy, Białorusini, dorodni Huculi z Żabiego, typy znad Niemna, Górale osmaleni wichrem halnym, Kaszubi z nad szarego Bałtyku, Wielkopolanie itd.”140, ale opis wydaje się 140 Dożynki w Spale. Jednodniówka wydana z okazji dożynek urządzonych w Spalskiej rezydencji Pana prezydenta Rzeczypospolitej, Ignacego Mościckiego w dniach 25, 26 i 27 sierpnia 1928 r., Spała, dnia 2-go sierpnia 1928 r., s. 6. �stereotypowy, czyniony z pozycji dziennikarza postrzegającego „wieś radosną, wieś wesołą”. Nie znajdujemy bardziej szczegółowych informacji, nie wspomina się o uczestnikach czy organizatorach (oprócz księdza prałata Mikołaja Bojanka, kapelana Prezydenta RP) uroczystości, w której udział wzięło ponad 10 000 osób z całej Polski. Teksty w „Jedniodniówce” zilustrowano fotografiami z I Dożynek w Spale w 1927 roku. Ich autorem był A. Fijałkowski, o czym informuje adnotacja na ostatniej stronie wydawnictwa. Mimo dobrej jakości druku, niewielkich rozmiarów zdjęcia, głównie sceny zbiorowe w szerokich planach, nie ujawniają zbyt wielu detali. W Narodowym Archiwum Cyfrowym znajdują się 53 fotografie141 z dożynek prezydenckich, organizowanych w latach 1927-1938 (w tym dwie błędnie datowane jako 1926-1939, czyli w roku poprzedzającym pierwsze dożynki oraz w roku, w którym dożynek w obliczu zbliżającego się niebezpieczeństwa II wojny światowej, nie zorganizowano). Znajdują się one w zespole Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji. Na żadnej z fotografii nie ma nazwiska autora, ani nazwy zakładu fotograficznego. Mimo, że NAC kładzie nacisk na rzetelność opisów, wymienia się jedynie nazwiska postaci politycznych, urzędników państwowych uczestniczących w dożynkach. Nie ma, mimo obecności na fotografiach, nazwisk ważnych postaci przybyłych z różnych stron Polski, ani przedstawicieli wsi w strojach ludowych. Do fotografii o sygnaturze 1-G-2504-2 sporządzono opis: „Przemówienie starosty dożynkowego”142. Wymieniono z nazwiska prezydenta, szefa jego Gabinetu Wojskowego i adiutanta, ale nazwisko widocznego na pierwszym planie mężczyzny w sukmanie krakowskiej pozostaje nieznane. Henryk Comte, adiutant prezydenta Mościckiego pisał: „Starosta dożynkowy przybrany w barwną sukmanę krakowską, zbliżył się i w imieniu „całej rolnej Polski” złożył gospodarzowi dożynek życzenia”143. Comte nie podał nazwiska, ale w książce zamieścił fotografię z tych dożynek, identyczną z fotografią z omawianego albumu. Pozwoliło to potwierdzić datę wykonania zdjęcia przez K. Pęcherskiego. Organizatorem, a zarazem pomysłodawcą, dożynek był Związek Młodzieży Wiejskiej. Organ związku „Siew – Tygodnik Oświatowy, Społeczny i Rolniczy – Ilustrowany”, stanowi nieocenione źródło informacji o uroczystości, nadaje także treści obrazom utrwalonym na fotografiach, pozwala uzupełnić wiedzę o nazwisko starosty. Funkcję starosty dożynek sprawował Ignacy Solarz (1981 -1940), inżynier rolnik, pedagog, który jako pracownik Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego, poznawszy w Danii idee uniwersytetów ludowych, rozwinął je i nadał formę odpowiadającą potrzebom polskiej wsi. Solarz był wiceprezesem ZMW, jednym z przywódców „Młodych Rolników zebranych z całej Polski”, jak zwracał się do zebranych podczas kazania na mszy, poprzedzającej składanie wieńców, ks. M. Bojanek144 .”Siew” już od lipca anonsował przygotowania do uroczystości, pisano „W bieżącym roku rozpoczynamy coroczne organizowanie dożynek u Prezydenta Rzeczypospolitej przy pomocy Związku Teatrów Ludowych”145. Delegacje młodych rolników miały wystąpić w strojach ludowych: „Strój odświętny, strój ziemi najmilszy – strój ludowy, bogactwem swych barw i wzorów, 141 Narodowe Archiwum Cyfrowe, Zbiory online, słowa kluczowe: „Dożynki w Spale”. Sygnatury fotografii: 1927 r. sygn. 1-G-2504-1-12, 1928 r. sygn. 1-G-2505-1-15,1930 r. sygn. 1-G-2506-1-6, 1933 r. sygn. 1-G-2507-1-18, 1926-1938 r. sygn. 1-G-2508-1-2, wgląd 30.12.2012. 142 Ibidem, sygn.1-G-2504-2. 143 H. Comte, Zwierzenia adiutanta w Belwederze i na Zamku, Warszawa: LSW 1975, s. 151. 144 Dożynki w Spale, s. 10. 145 Siew. Organ Związku Młodzieży Wiejskiej. Tygodnik oświatowy, społeczny i rolniczy – ilustrowany. nr 27, 3 lipca 1927, s. 1. 47 �48 radośnie grał będzie w promieniach słonecznych” – zapowiada redaktor w kolejnym numerze pisma146. Henryk Comte, po blisko pięćdziesięciu latach wspominał: „Brałem udział w tych pierwszych dożynkach i nie mogę zapomnieć widoku licznej rzeszy w barwnych strojach ludowych.(…) Dookoła wielobarwne zastępy żeńców”147. Podwójny numer 36–37 „Siewu”, wydany 11 września 1927 roku, został poświęcony w całości „opisowi niezapomnianej i wspaniałej uroczystości pierwszych ogólnopolskich Dożynek u Pana Prezydenta w Spale”148. Teksty zilustrowano 25 fotografiami, w większości autorstwa K. Pęcherskiego149. Fotografie te odpowiadają zdjęciom z albumu. Z tekstu, opisującego przebieg dożynek, niezwykle obrazowego, dowiadujemy się: „A teraz popłynęła równym korytem potężna fala żniwiarzy. Popłynęła równo, spokojnie i miarowo, ale mocarnie, niczym ta niepowstrzymana w biegu swym odwiecznym Wiślana wstęga srebrzystych wód. Przepłynął więc żniwny lud z Białostockiego, kieleckiego, Lubelskiego, Łódzkiego, z Małopolski Wschodniej i Zachodniej, z Nowogródzkiego, Poleskiego – z Pomorza i ze Śląska, z Warszawskiego, z Wielkopolski, Wołynia i wreszcie z okolic Spały”150. Niestety, opis ten przypominający kolorowe, chociaż pobudzające wyobraźnię, pocztówki, nie satysfakcjonuje badacza. Wewnątrz numeru zawarte są bardziej precyzyjne dane. W opisie znajdujemy: „dorodne kurpianki z koronami świecidełek na głowach”, „województwo łódzkie reprezentuje delegacja ze Sługocic”, „delegacja zbiorowa z Podola i Pokucia”, „Pińczowianie”, „delegacja z Małopolski Zachodniej (z Żywca, Krakowa, Mielca i Lubaczowa)”, „Białorusini z Nowogródzkiego”, „reprezentanci Polesia”, „Pom.” [Pomorskie – przyp. aut.], „Towarzystwo Rolnicze z Tczewa”, Śląsk Cieszyński i Górny z orkiestrą, Wielkopolska, wreszcie grupa z Krzemieńca, „barwna grupa Łowicka”, „delegacje z okolic Spały, z Lubochni w Rawskiem i ze Smardzewic w Opoczyńskiem”151. Pozwala to na dość precyzyjne przypisanie fotografii do miejsc, z których przybyły delegacje dożynkowe. Kolejnym uzupełnieniem obrazu są podpisy pod fotografiami, zamieszczonymi w dożynkowym numerze „Siewu”. Jedna z fotografii w albumie prezentuje grupę dziewcząt w pasiastych spódnicach i takich samych zapaskach naramiennych. Podobne ujęcie w „Siewie” podpisano „Delegacja ze wsi Złotej, śpiewając, niesie wieniec P. Prezydentowi od ziemi Sandomierskiej”152. Prawdopodobnie chodzi o wieś Złota w gminie Samborze, w obecnym powiecie sandomierskim woj. świętokrzyskiego. Inna fotografia informuje, że „Pan Prezydent przyjmuje wieniec od delegacji z rodzinnej swojej wsi, Skierbieszowa w Zamojskiem”153. Takie informacje niezwykle precyzyjnie lokalizują miejsca, z których pochodzą delegacje, a więc także i strój. Fotografie zaczynają mówić. Opowiadają jakie nakrycia głowy nosili chłopi spod Zamościa, a jakie wstążki przy czółkach miały kurpiowskie dziewczęta. Widzimy jak wiązano chustki w Łowickiem, i jak dziewczęta i kobiety z Opoczyńskiego zestawiały korale. Co jeszcze można odczytać 146 Siew. Organ Związku Młodzieży Wiejskiej. Tygodnik oświatowy, społeczny i rolniczy – ilustrowany. nr 32, 7 sierpnia 1927 s. 2. 147 H. Comte, op.cit., s. 151. 148 Siew. Organ Związku Młodzieży Wiejskiej. Tygodnik oświatowy, społeczny i rolniczy – ilustrowany. nr 36-37, 11 września 1927 s.1 149 Ibidem, s. 19 150 Ibidem, s. 9 151 Ibidem, s. 12. 152 Ibidem, s. 9. 153 Ibidem, s. 9. �z fotografii? Wszyscy są ubrani odświętnie. Zarówno delegacje z wieńcami, ale także siewcy, oracze – w odświętnych sukmanach, żeńcy i żniwiarki na wozach jadący czy „Pełłaczki”154 z motykami, ale także ze sznurami korali i wstążkami przy haftowanych gorsetach, w białych pończochach i lekkich bucikach. Niektórzy wyglądają naturalnie. Fotografia modlących się Opocznianek przekazuje nam prawdę. Ubiór odświętny adekwatny jest do sytuacji świątecznego nabożeństwa. Niektórzy jednak sprawiają wrażenie aktorów, przebranych w kostiumy teatralne na potrzeby widowiska. Zapewne było to zamierzone, gdyż jednym z organizatorów dożynek był Jędrzej Cierniak, założyciel amatorskich teatrów ludowych, redaktor naczelny pisma „Teatr Ludowy”. Widzimy go na fotografii „w pięknym stroju góralskim”155. To on, wraz z teatrem ludowym, przygotował wcześniej inscenizacje obrzędów dożynkowych, jak też „Szopki Krakowskiej”, z której „Lajkonik” przybył na dożynki w Spale, i został sfotografowany przez Pęcherskiego. Dlaczego zaproszono do fotografowania Karola Pęcherskiego? – Często portretował on Marszałka Józefa Piłsudskiego. Był niemal nadwornym fotografem. Zażyłość Prezydenta i Marszałka była zaś powszechnie znana. „…Sandomierzanie, ci co główny wieniec przynieśli..” śpiewali: „Pan Prezydent z Dziadkiem dobre kumotrowie, a niech – ze im Pon Bóg do nojlepse zdrowie”156. Karol Pęcherski (1885-1951) znany jest jako autor fotografii Warszawy, zrujnowanej w wyniku II wojny światowej. Przypomniano go w 2012 roku, przy okazji przekazania przez wnuczkę, Zofię Adamowską, około 2000 fotografii powojennej Warszawy do Muzeum Powstania Warszawskiego. W czasie pierwszej wojny światowej Pęcherski sam zaciągnął się do legionów Piłsudskiego. Jako były legionista odznaczał się także w życiu ułańską fantazją. Był polskim operatorem, kręconego w 1926 roku, francuskiego filmu „Szachista” w reżyserii Raymonda Bernarda. Na planie miał wypadek, gdy operatorzy nie zdążyli uskoczyć „przed pędzącą i niewidoczną ławą ułanów”. Dodajmy, że to sam marszałek Piłsudski wypożyczył do filmu 5 i 11 Pułk Ułanów157. Od 1945 roku Karol Pęcherski pracował jako dokumentalista w Wydziale Architektury Zabytkowej Biura Odbudowy Stolicy, a potem, do śmierci, w Urzędzie Konserwatorskim. Album był własnością prof. Marii Biernackiej (1917-2007), wybitnej polskiej etnograf, od 1954 roku pracownika naukowego Polskiej Akademii Nauk, a w latach 1973-1988 Kierownik Zakładu Etnologii w Instytucie Archeologii i Etnografii PAN. Oprócz znanego życiorysu naukowego, prof. Maria Biernacka miała piękną kartę wojenną; była łączniczką Komendy Głównej Batalionów Chłopskich. Mniej znana jest działalność przedwojenna, młodzieńcza M. Biernackiej, a to wydaje się być znaczące dla historii albumu. Biernacka była „słuchaczką Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowego w Gaci” – zapisano w nagrobnej inskrypcji. Ten Orkanowy Uniwersytet Ludowy prowadził działalność oświatowo – wychowawczą młodzieży wiejskiej. W latach 1936-39 w 14 kursach uczestniczyły 542 osoby. Uniwersytetem kierował 154 Ibidem, s. 5. 155 Ibidem, s. 14. 156 Ibidem, s. 14-15. 157 http://www.historycy.org/index.php?showtopic=92411, wgląd 13.01.2013. 49 �Ignacy Solarz, który prowadził w latach 1924–1931 pierwszy wiejski Uniwersytet Ludowy w Szycach pod Krakowem, a kilka lat później zorganizował wszechnicę w Gaci Przeworskiej158. Solarz był jednym z ważniejszych działaczy Związku Młodzieży Wiejskiej, z którym związana była także Maria Biernacka. Jego nazwisko łączy więc obie historie. Podsumowanie Wartością albumu, poza bogatszym niż w prasowych reprodukcjach wyborze fotografii, jest ich jakość. Bardzo dobre technicznie, pozwalają dostrzec najdrobniejsze szczegóły, jak rodzaj korali w naszyjniku, kształt krzyżyka, wzór na spódnicy krakowskiej, haft na gorsecie, a nawet wzór podszewki na kurpiowskim czółku. Nie są to może odkrywcze obrazy, ale znakomicie uzupełniają wiedzę o strojach, dziś znajdujących się głównie w kolekcjach muzealnych. 50 158 Orkanowy Uniwersytet Ludowy w Gaci Przeworskiej http://www.gac.pl/asp/pl_start asp?typ=14&menu=82&strona=1), wgląd 13.01.2012. �Ludmiła Ponomar159 Narodowa Akademia Nauk Ukrainy w Kijowie Językowo – etnograficzne badania stroju ludowego Polesia160 Wprowadzenie J ednym z celów współczesnych badań regionalnych w dziedzinie etnologii jest nie tylko opis poszczególnych zjawisk kultury materialnej lub symbolicznej, ale również analiza jej struktury i rozwoju, a także kartograficzne opracowanie materiału. Prace etno – geograficzne są osobną odmianą badań naukowych. Ich głównym działaniem jest naniesienie na mapę badanych zjawisk, systematyzacja materiału, prześledzenie wariantywności przestrzennej oraz ustalenie charakteru poszczególnych zjawisk, pozwalające jak najdokładniej przedstawić ich typologie. Na płaszczyźnie diachronicznej, prace tego typu umożliwiają rozumienie genezy obszaru rozpowszechnienia stroju, wyznaczenie jego granic występowania, historię pochodzenia i istnienia odzieży oraz jej nazw. W tym kontekście aktualne są studia zawarte w publikacji pt. „Strój ludowy Polesia na prawym brzegu Dniepru od połowy XIX do połowy XX wieku – Atlas historyczno – etnograficzny. Słownik”, który ukazał się w roku 1913. W książce tej po raz pierwszy został zaprezentowany atlas ludowej odzieży Polesia, funkcjonującej na prawym brzegu Dniepru, którego większą część stanowi Kijowszczyzna, Żytomierszczyzna i Równienszczyzna. Jest to też teren wsi wysiedlonych lub znajdujących się w Strefie Wykluczenia wokół Czarnobylskiej AES. Obszar badań i źródła Zasięg projektu obejmował tradycyjne stroje ukraińskiego Polesia, leżącego na prawym brzegu Dniepru (nazwa geograficzna), Polesia Zachodniego oraz Polesia Środkowego (regiony etnograficzne oraz gwarowe Polesia). Na badanym terenie odzież posiadała cechy specyficzne, uwarunkowane w dużej mierze osobliwościami historycznego rozwoju, w tym sąsiedztwem kultur i innych państw – Polski i Białorusi. Teren Pobuża, Brześcia i Pińska jest bardzo interesujący, ponieważ właśnie na tym obszarze najwyraźniej zachodzi przenikanie zjawisk różnych systemów językowych i kulturowych – szczególnie zachodniosłowiańskich. Jednocześnie, jak zauważają językoznawcy Polscy, zachodzi tu aktywne kulturowe 159 Ludmiła Ponomar, dr historii, etnografka, pracownik w Muzeum Architektury Ludowej i Życia Ukrainy, pracuje w Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Kontakt: ponomarl@ukr.net 160 Tekst powstał w oparciu o materiały zbierane na potrzeby badania stroju ludowego Polesia, od poł. XIX do poł. XX wieku. 51 �52 współdziałanie, które „sprzyja stabilizowaniu zjawisk wspólnych, w tym na przykład wyrazów prasłowiańskich”161. Bardzo ważne jest także przyjęcie odpowiedniej optyki badawczej i spojrzenie na dziedzictwo kulturowe terenu pogranicza w taki sposób, aby „wydobyć wszystkie oryginalne wartości najszerzej rozumianego pogranicza polsko-ukraińsko-białouskiego, by nimi wzbogacić europejski dorobek kulturalny”162. W omawianym atlasie zamieszczono 60 map (leksykalnych i etnograficznych), opatrzonych przypisami. Siatka atlasu wynosi 347 miejscowości, a mapowane zjawiska kulturowe oznaczane są odpowiednią barwą, a także za pomocą znaków geometrycznych i linii. Podstawą do studiów nad odzieżą badanego terytorium pozostaje problematyka lokalnej specyfiki, więzi etnokulturowej oraz aspekt etnogenetyczny. Wybrany okres czasu, będący przedmiotem analizy, obejmuje czas od połowy ХІХ do połowy XX wieku i odpowiada głównemu celowi badawczemu, jakim jest pokazanie obszaru, na którym rozpowszechniona była odzież wraz z towarzyszącymi jej tradycyjnymi zjawiskami (w tym: zachowanie form archaicznych, czy zapożyczenia odpowiadające dawnym plemiennym i państwowym granicom). Okres późniejszy pozwala prześledzić rozwój typów odzieży, przeważnie charakteryzujące się wysoką skalą zróżnicowania oraz brakiem wyraźnie zaznaczonego obszaru. Atlas jest w zasadzie nowym opracowaniem, a proponowane zestawienie materiału umożliwia pokazanie specyficznych cech odzieży, a także etnograficznego (i gwarowego) podziału regionów i subregionów. Naniesienie na mapę ludowego stroju, występującego na terenie od Bugu do Dniepra, bazuje na materiałach zebranych podczas badań terenowych, prowadzonych w latach: 1978-1980, 1987-1994, 2006 i 2008. Atlas tworzą zatomizowane oraz uogólnione mapy. Na ich podstawie można prześledzić wariantywność przestrzenną, wyznaczono także charakter zróżnicowań dla poszczególnych obszarów, w tym typologie dla zachodniego і środkowego Polesia, oraz także linie określające granice rozpowszechniania nazwisk i wytworów. Opis atlasu W trakcie badań atlasowych pozyskano sporo materiałów, przydatnych zarówno do ogólnych studiów nad strojem ukraińskim, jak też do węższych studiów nad typami odzieży występującej w poszczególnych częściach Polesia. Jednak te prace nie wyczerpują w pełni zadań badawczych, powiązanych z badaniem stroju ludowego w ujęciu przestrzennym, gdyż badanie takie wymaga wszechstronnego ujęcia jego specyfiki. Dotyczy to zwłaszcza terminologii, ujawniającej przestrzenną wariantywność. Językoznawca Wasyl Ławer zaznaczał, że atlasy i mapy „mają ogromne znaczenie do studiów z historii języka, kontaktów międzyjęzykowych i międzygwarowych, pochodzenia, klasyfikacji gwar, niekiedy dla historii narodu, etnografii, kultury...”163. W atlasie sporo uwagi poświęcono nazwom odzieży. Szególnie ważną kwestię stanowią uogólnione mapy, z zaznaczonymi powszechnie wystepującymi nazwami. Przykładem może być obszar 161 H. Pelcowa, Kulturowa wartość słownictwa w gwarach pogranicza (na przykładzie gwar wschodniolubelskich), w: F. Czyźewski (red.), Język i kultura na pograniczu polsko-ukraińsko-białoruskim, Lublin: Wydawnictwo Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej, 2001, s. 43 162 B. Walczak, Bug nie musi dzielić, w: F. Czyżewski… op.cit., s. 19 163 В. Лавер, Дослідження діалектної фразеології в лінгвогеографічному аспекті, в: Дослідження лексики і фразеології говорів українських Карпат, Ужгород: 1982, s. 113. �rozpowszechnienia swyty latucha w północno – zachodniej części Zachodniego Polesia. Na Polesiu wierzchnie ubrania z owczego sukna mają różne kroje: dopasowane do figury, z klinami (wąsami), układane w faldy, z plisami. Wierzchnia odzież znana jest pod nazwami: syrnieha (syrmiha, serniha), swyta (swita), swytka (switka), latucha, latuszka (latyszka), sukman, katanka, suknia, portiuch, kurta, kurtka, kurtasz, czemerka, serdak, bykiesza (bekiesza), kucak, burnos (mapa nr 57). Na Zachodnim Polesiu największy obszar tworzy swyta z klinami (wąsami) i syrnieha (syrmiha, serniha). Synonimy tego leksemu to: latucha, latushka (latyshka), sukman — z białego, szarego, czarnego sukna. Brzegi obszywane były aplikacjami z pasmanterii lub haftem nicianym. Obszar występowania nazw obejmuje dialekt brzeski i gwary na północy Obwodu Wołyńskiego. W większości tych dialektów istnieją nazwy powszechne, wraz z określeniem syrmieha, w innych, w których główną nazwą funkcji syrnieha, funkcjonuje nazwa latyshka, używana w znaczeniu stara sernieha. W wielu wioskach istniała też tzw. czarna latuha, będąca uroczystym ubraniem, w którym szło się do ślubu. W tym znaczeniu słowo to jest znane także w gwarach białoruskich i rosyjskich164. Należy zauważyć, że gdy mieszkańcy nosili swytu latuhu, nazywano je latyshnyki, co wskazuje na jej archaiczność. Jeśli próbować określić czas istnienia nazw latuha, latushka, latyshka, to warto zauważyć, że być może czynnikiem różnicującym może być w tym przypadku przynależność do różnych grup etnicznych. Jeśli próbować określić czas rozpowszechniania nazwy latuha, na uwagę zasługuje fakt, że nazwa sermjaga jest rejestrowana w dawnych tekstach z XIV w., i że obszar występowania określenia serniha odpowiada terytorium Księstwa Włodzimiersko – Wołyńskiego z ХІ – ХІV wieku. Przypuszczenie to potwierdza fakt, że granica obszaru jego rozpowszechnienia przechodzi blisko granicy innej tradycji — obcinania włosów panny młodej „do ucha” (jako znak jej przejścia do statusu kobiety zamężnej). Materiał atlasu jest podany według zasady rozpowszechnienia zjawisk: od najczęstszych do pojedynczych. Metoda naniesienia na mapę wymaga także interpretacji pojęć podstawowych, takich jak: wariatywność, przeciwstawienie, obszar (areał). Moim zdaniem najbardziej celową jest interpretacja pojęć, stosowana w ukraińskiej geografii językowej, gdzie odrzuca się synonimiczność pojęć: „wariatywność” (jako zjawiska determinowanego) i „przeciwstawność” (wykazujące pewne zlokalizowanie). Tym samym, analizę areałowych różnic pokazuje się nie tylko poprzez pryzmat przeciwstawienia i zróżnicowania, ale także wariantywności i integrowania. Daje to większe możliwości pokazywania mechanizmu ich powstania i rozpoznawania, także w zakresie pokazywania różnic gwarowych165. Owo podejście jest niezbębnym do interpretacji materiału prezentowanego na każdej mapie, a dobrym przykładem będzie tutaj mapa nr 10 „Wełniana spódnica. Nazwy”. Na materiałach kartograficznych, odnoszących się do terenu Polesia Zachodniego, widać, że wełniana pasiasta spódnica była rozpowszechniona na całym terytorium Polesia, a stosowana nazwa litnyk obejmuje największy obszar. Spódnice określane tym mianem różniły się kolorem, wzorem haftu i techniką wykonania. Nasze badania ukazały jedną różnicę, pozwalającą wydzielić dwie grupy spódnic: (1) z podstawą polichromową litnyk (domotkan, dymka, kolman, ondarak) oraz (2) z podstawą monochromatyczną burka (randak, pokozuszok, walkucha, synjawka). To natomiast pozwoliło wyodrębnić burkę, jako oddzielny typ spódnicy. Na podstawie badania wysnułam wersję rozwoju nazwy w obrębie języków słowiańskich. Dawna nazwa świadczy o dawności bytowania tego typu spódnicy. Można postawić hipotezę, że na terenie Zachodniego Polesia zachowały się dawne lokane rodzaje spódnicy z podstawową nazwą burka. 164 Л. Пономар, Назви одягу Західного Полісся, Київ: 1997, s. 32. 165 П. Гриценко, Ареальне варіювання лексики, Київ 1990, s. 130. 53 �54 Inny ciekawy przykład to krótkie gorsety (bezrękawniki), które w atlasie są przedstawione wg. odmian, z podziałem na dawne (poł. ХІХ – pocz. ХХ w.) i późniejsze (pocz. – poł. ХХ w.). Dawny bezrękawnik (płócienny, węłniany, z tkanki fabrycznej) jest lokalnym zachodniopoleskim i średkowopoleskim ubraniem. Na większości terenu zachodniego Polesia, bezrękawniki rozpowszechniły się wskutek kontaktów polsko – poleskich (tzn. w latach 20/30 ХХ w.). Należą do ubioru kobiecego, wykonanego z materiałów fabrycznych: w niektórych wsiach był to nowy typ odzieży, w innych, wskutek polskich wpływów, powstały nowe typy kroju bezrękawników. Informatorzy zaznaczali, że gorset to dawny typ odzieży, który później został wyparty przez inne typy bezrękawników, różniących się krótkim krojem, kończąc się powyżej talii. Dawny gorset (za czasów Polski) określano jako stanik, lichwyk. Kamizelka z terenu zachodniego і środkowego Polesia miała nazwy: kamizelka (kamzelka, komizelka), zilietka (żulietka), gorset (horsut, gorsat, gorsut, gursut, gyrset), korset (kurset), gorsyk, stanik, bezrukawka, bezrukaweć, byzrukawczyk (bizrukawczyk), byzrukawok, nahrydnyk, litnyk, lichwyk, lejbyk, portianyk, katanka, serdak, tyklycia. (Mapa 24) Ta odzież różni się krojem oraz przynależnością do odzieży męskiej lub żeńskiej, co spowodowało zróżnicowanie nazw według tych cech: stanik długi, kamizelka krótka, stanik albo gorsut dawny, lichwyk rozpowszechnił się później. W niektórych gwarach nazwy litnik, bezrukaweć występują z dubletami leksykalnymi w obrębie jednej gwary: kamizelka – litnyk, kamizelka – gorset, zeletka – bezrukaweć, zyletka – korset, kamizelka – stanik, bezrukawka – serdak. Część nazw bezrękawników jest nazwami właściwymi )nahrudnyk, litnik, bezrukaweć, bezrukawka, portianyk), część powstała na skutek zapożyczeń. Szczególnie ważną jest rola języka polskiego, pełniącego funkcję pośrednika w procesie zapożyczeń (kamizelka, gorset). Na Polesiu Środkowym (Kijowskim), jak i na wschodzie, w centrum i na południu Ukrainy jest rozpowszechniony długi bezrękawnik (kersetka, korsetka), sięgający poniżej połowy uda, ze wstawionymi od talii aż do dołu klinami (od 3 do 15). (Mapa nr 21) Mapy pokazują też zjawiska archaiczne. Północna część regionu (leżąca w basenie rzeki Horyń) charakteryzuje się sporą liczbą niewielkich obszarów i występującyh na ich terenie sporadycznych zjawisk, będących dawnymi słowiańskimi nazwami lub dawnymi zapożyczeniami166. W tej części, na Polesiu Roweńskim, do połowy XX wieku zachowało się rytualne ręcznikowe nakrycie głowy panny młodej, tzw. spowiwało, o długości 4–5 metrów, którego końce i środek zdobiono haftem (zavoloką). Zawiązywano go w następujący sposób: najpierw owijano głowę, potem krzyżowano na piersi, następnie wiązano z tyłu. Na uwagę zasługuje fakt, że w tej części wykorzystywano 11-15. Stroje z Polesia Żytomierskiego, Roweńskiego i Kijowskego, Fot. L. Ponomar 166 L. Ponomar, Strój ludowy Polesia Zachodniego. Aspekty etnogenetyczne і przestrzenne, w: M. Buchowski (red.), Polska – Ukraina. Pogranicze kulturowe i etniczne, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2008, s. 269. �55 12. namietkę, czyli wąskie, ręcznikowe płótno, które było cięte jak ręczniki obrzędowe dla wręczania krewnym na zaręczynach (podarki) oraz swatom na weselu. Nazwa namietka pochodzi od czerwonych wstążek, którymi były one zaznaczane w zwiniętym zwoju płótna. W regionie dubrowiackim były noszone damskie czapeczki z sukna owczego, tzw. jarmołki, mające dawne pochodzenie. Kartografowanie odzieży ludowej oraz nazw odzieży Polesia dało podstawy do rozwiązania problemu etnograficznego i dialektologicznego rozgraniczenia zachodniego i środkowego Polesia według nazw (w międzyrzeczu rzek Stochod i Styr) i wytworów (w międzyrzeczu Styru i Horynia w części północnej, aż po rzekę Słucz). Jednym z najważniejszych osiągnięć tych studiów jest pokazanie zróżnicowania kulturowego obszarów zamieszkałych przez plemiona z okresu Rusi Kijowskiej. Ubrania na Wołyniu i w regionach Żytomierszczyzny dzielą się na odrębne typy. Regiony Obwodu Równieńskiego zaliczają się do strefy przejściowej w międzyrzeczu Styru, Horynia, Słuczy, aż po Uborć (część łączy się z nazwami Polesia Wołyńskiego i Żytomierskiego, a część jest im przeciwstawna). Właśnie na tym terenie, w międzyrzeczu Styru i Horynia, według opinii językoznawców, i w międzyrzeczu Horynia i Słuczy, zdaniem archeologów, przechodziła granica między Drewlanami i Wołynianami. 13. �56 Na tym terenie wyróżnia się wielki obszar Polesia Żytomierskiego, który wykazuje specyficzną kulturę tradycyjną, przejawiającą się np. w stroju żeńskim, w tym jego odmianach, oraz kroju odzieży wierzchniej. Osobliwością tego terytorium są wzory ornamentowe, widniejące na fartuchach płóciennych, na dole koszuli (wykonane według techniki pereklad), jak i na kobiercach (w północnych regionach Obwodu Żytomierskiego było rozwinięte kobiernictwo, co różniło je od reszty Polesia) oraz pereborach. Jednocześnie, na odzież występującą na tym terenie wyraźnie wpłynęła przynależność sporej części mieszkańców do szlachty zagrodowej i tzw. drobnej szlachty. Znakową funkcją szlachecką było udekorowanie rękawów koszuli tylko w dolnej ich części. Wyrazem zamożności była spora ilość odmian odzeży wierzchniej oraz jej nazw. Niektóre z tych nazw były notowane na Polesiu Zachodnim jako zjawisko sporadyczne, na Żytomierszczyźnie zaś obejmują cały obszar. Ta odzież ma następujące nazwy: burka (swyta męska z kapturem), czemerka (swyta dopasowana w talii), huńka (kroju prostego), kozaczyna, kozaczynka (swyta z gęstymi fałdami), bоуrnos (długie ubranie z podszewką z waty), hutro (żeński strój sukienny na wacie z kołnierzem wykładanym i drobnyni fałdami od tyłu). W końcu XIX wieku wyróżniał się typ stroju szlacheckiego, noszony szczególnie w Rejonie Korosteńskim, szyty z kosztownych kupowanych materiałów, głównie z satyny i atłasu, zdobiony naszytymi wstążkami tkaniny z aksamitu (tzw. menczester) oraz koronkami – spódnica z falbanami i kapotka (szlafrok) żeńska, krótka letnia wykonana z tkaniny fabrycznej i kapoty – podbitej watą. Wyraźne przestrzenne ograniczenia ujawniły przeciwstawienie areałów na wschodzie. Wyodrębnienie wschodnich areałów rozpowszechnienia odzieży na Polesiu Kijowskim wzdłuż Dniepru, wyznaczyły zasięgi występowania poszczególnych jej elementów (wraz z nazewnictwem): swyta (katanka, kersetka, korsetka – długi bezrękawnik) oraz płachta (niezszywana odzież pasiasta, z jednego kawałka tkaniny) wykazują wspólne cechy z ubraniem z Podnieprza środkowego. Świadczy to o etnicznych tradycjach, związanych z osiedleniem się Polan (tędy przebiegała granica między Drewlanami i Polanami). Niektóre nazwy, występujące w północno – wschodniej części tego obszaru, wykazują więzi ukraińsko – białoruskie, np. spódnica ze stanikiem (siandarak, spódnica z nahrudnykom), będąca lokalną odmianą odzieży Polesia środkowego. Z doświadczenia badawczego wiadomo, że dla oddania dynamiki zjawisk, podział siatki w celu przedstawienia zjawisk dominujących, istniejących i sporadycznych, przy pomocy znaczków różnego rozmiaru, jest uzasadnione funkcjonalnie. Na przykład mapy rozpowszechnienia koszuli ze zdobionym dołem, czy zespołowej liczby nakryć głowy są ilustracją, wskazującą specyfikę tych dwóch obszarów. Odmienność stroju zachodniopoleskiego polega na zszytej odzieży pasowej – spódnicy, będącej typową w tradycyjnej odzieży zachodniego i północno – zachodniego europejskiego obszaru kulturowego, oraz niezszytej odzieży pasowej, składającej się z jednego lub dwu kuponów 14. tkaniny, które w połowie XIX wieku były nazywane zapaską. �Charakterystyka słownika W „Słowniku…” objaśnia się skład typów i odmian odzieży. Podano też charakterystykę etnograficzną i historyczną odpowiednich zjawisk, semantykę, etymologię, nominację, a także rozpowszechnienie nazw odzieży zachodniego Polesia na ogólnoukraińskim tle, w stosunku do innych języków słowiańskich, a szczególnie polskiego. W hasłach słownikowych zauważalne są regionalne i lokalne cechy kontekstów i nazw oraz areałowe danego podziału terminologicznego. Jednocześnie jest to komentarz do zamieszczonych map. Materiały atlasu pozwalają dokonać klasyfikacji typów odzieży według zasady rozpowszechnienia, wyróżniając typy odzieży rozpowszechnionej na całym terytorium. Typy odzieży, obejmujące większość obszaru, są określane jako mikroareały lub zjawiska sporadyczne. Wszystkie hasła słownikowe są podane według zasady rozpowszechnienia, a nie według alfabetu. Słownik jest uporządkowany także pod względem zasady grupowania, zgodnie z naukową klasyfikacją typów odzieży (bielizna, odzież wierzchnia, nakrycie głowy itd.). Na samym początku „Słownika…” ściśle scharakteryzowane są typy ubrań, ich odmiany i podział terytorialny. W poszczególnych hasłach, w sposób wyczerpujący, przedstawiony jest materiał, który dotyczy sposobów wykorzystywania w obrzędach tradycyjnej odzieży z terenu prawobrzeżnego Polesia. Ukazana została także magiczna rola poszczególnych elementów, gdyż w ludowej wyobraźni nadal istniała wiara w magiczną siłę koszuli, pasa (krajki), czapki czy fartucha. Natomiast realia obrzędowe pozwoliły prześledzić historię odzieży, a także ocenić stopień jej archaiczności. Ważną kwestią dla studiów nad odzieżą prawobrzeżnego Polesia jest jego nazewnictwo. Nazwy stanowią źródło do badań historii etnicznej, a sposoby nazywania na podstawie słownictwa właściwego – do badań nad zapożyczeniami. Te aspekty badania przedstawione zostały w omawianym tutaj „Słowniku…” i stanowią one jednocześnie ważną, etnokulturową charakterystykę regionów zachodniego i środkowego Polesia. Grupa tematyczna odzieży z obszaru zachodniego Polesia reprezentuje szeroki wachlarz nazw, na określenie różnych typów odzieży. Ilość tych nazw w badanych gwarach jest większa od ilości reprezentowanych przez nie kontekstów, co uwarunkowane jest ich dynamiką. Ta z kolei powoduje powstanie nowych nazw, ale także zachowanie nazw, które zanikły i nadania im nowego znaczenia. Mnogość terminow, określających odzież w badanych gwarach, odbija zróżnicowanie realiów oraz ich części według szeregu cech, takich jak materiał, krój, sposób wykonywania, okres noszenia, sposób noszenia, forma i barwa. W słowniku wyróżnione zostały terminy utworzone od nazw tkanin, np: portiuch, portianyk spódnica, portianyk bezrękawni’, portiuch swyta, swy15. ta sukienna, suknia, spódnica, marynarka itd.; od nazw części 57 �58 ciała człowieka: stanik, byzrukawczyk (bizrukawczyk), nahrydnyk, tołob, nahawyci, kosnyk itd.; od nazw związanych z florą i fauną – burka, hutro, tkactwem – brańe, domotkan, tkanka itd., również sposobem noszenia, formą, sezonem noszenia i materiałem. Grupa tematyczna nazw odzieży Polesia charakteryzuje się archaicznością i zawiera informacje o dawnych związkach międzyetnicznych, które wpłynęły na kształtowanie gwarowych cech tego regionu. Większość nazw odzieży prawobrzeżnego Polesia jest utworzona na podstawie właściwego słownictwa słowiańskiego. Jednocześnie, analiza etymologiczna tej grupy leksykalnej ujawnia dawne związki badanego regionu z innymi terytoriami: wschodnio-, zachodnio- i południowosłowiańskimi, a także dawne kontakty międzyetniczne z narodami bałtyckimi. W grupie zapożyczeń wyróżniają się także germanizmy i wyrazy pochodzenia tureckiego. Szczególnie interesującymi są zachodniosłowiańskie nazwy odzieży, przydatne w badaniach ukraińsko – polskich więzi międzyjęzykowych. Język polski odegrał rolę języka pośredniczącego w procesach zapożyczenia nazw odzieży pochodzenia zachodnioeuropejskiego. Niektóre z terminów należą do ogólnosłowiańskiego dziedzictwa. Część leksemów jest właściwą wielu językom słowiańskim, o czym świadczą różne paralele, np.: namysto – ukr., białor., czesk., bułg.; bekesza – ukr., ros., białor., pol., bułg., czesk.; huńka – ros., białor., pol., czesk.; część nazw jest rozpowszechniona we wszystkich językach słowiańskich oraz innych np.: nahawyci, koloszwa (z języków romańskich), sermiga, swyta, zapaska, spodnica (także w jęz. czesk.), andarak (z niemieck.), kepka (z franc.), pinzak (z franc.). Niektóre zaś rozpowszechnione są we wszystkich językach wschodniosłowiańskich: cyni (z jęz. ugrofińskich), latuha, katanka,kaptur. Inne natomiast, rozpowszechnione w językach wschodniosłowiańskich i w języku polskim, wykazują wspólne cechy z językami bałtyckimi np.: kimbalka, keczka, lapiko. Podsumowanie We współczesnych badaniach naukowych, geografia etniczna pozwala pokazać uwarunkowanie charakterystyk przestrzennych poprzez lokalne tradycje etnokulturowe, w granicach których zachowała się ciągłość geograficzna. Pozwala to wgłębić się w naturę zjawiska związanego z czasem i przestrzenią oraz podlegającego wpływom czynników historycznych, które determinują specyfikę zjawisk etnokulturowych. �Joanna Minksztym167 Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu Pominięte... Kierunki rozwoju zbiorów tkanin i ubiorów ludowych, na podstawie kolekcji Muzeum Etnograficznego w Poznaniu C Wprowadzenie harakterystyczną cechą większości kolekcji tkanin i ubiorów ludowych jest ich selektywność. Jak powszechnie wiadomo muzealnikom i znawcom zbiorów etnograficznych, gros eksponatów to elementy odświętnych strojów kobiecych. Wynika to z dwóch przyczyn. Pierwszą z nich są zaszłości historyczne, które ukształtowały pewien (głównie estetyczny) model kolekcji strojów ludowych oraz praktyka muzealników, którzy przez wiele lat koncentrowali się na tym co wizualnie atrakcyjne, w mniejszym stopniu poświęcając uwagę ubiorom codziennym oraz roboczym. Drugą natomiast jest znacznie większa dostępność w terenie strojów odświętnych. Jako cenne, przechowywane były one bowiem w lepszych warunkach, dłużej zachowały się w skrzyniach i na strychach niż odzież codzienna, często znoszona do cna, a następnie użytkowana jako szmaty. Z kolei skromniejsza reprezentacja ubiorów męskich łączy się z ich wcześniejszym zanikiem w terenie, a dziecięcych z brakiem szerszego występowania aż do początków XX w. Powszechny deficyt obuwia w kolekcjach muzealnych to przede wszystkim wynik postrzegania ich, w kulturze tradycyjnej, jako elementu szczególnie prestiżowego. Sprawiło to, że użytkowane były i naprawiane wielokrotnie, aż do całkowitego zniszczenia i niechętnie sprzedawane. Podobne są przyczyny niedostatku ludowych form biżuteryjnych. Ponadto, przeoczeniu w trakcie badań terenowych, nastawionych na pozyskanie eksponatów „wartościowych” (tj. atrakcyjnych wizualnie), przypisać należy niewielką reprezentację w zbiorach różnych drobnych elementów odzieży, takich jak rękawiczki, skarpety, pończochy, spinki do włosów i chusty czy inne, niezbędne dla całości ubioru, detale. Niedostatek bielizny wynika zarówno z późnego jej wprowadzenia do strojów ludowych, jak i ze wstydliwości – w odczuciu wielu respondentów w terenie – samego tematu. Jednakże systematyczne prowadzenie badań terenowych, nastawionych na uzupełnianie kolekcji, skutkuje czasem, nawet na terenach tak przeobrażonych cywilizacyjnie jak Wielkopolska, niespodziewanymi odkryciami nowych elementów stroju, jak choćby w przypadku biskupiańskiej herkulandy, nie opisanej dotąd szerzej w literaturze przedmiotu168. 167 Joanna Minksztym, dr, etnolog, starszy kustosz w Muzeum Etnograficznym, Oddziale Muzeum Narodowego w Poznaniu. Kontakt: j.minksztym@mnp.art.pl 168 O hergulancie/fergulancie wspomina jedynie Stanisław Chmielowski w swojej niepublikowanej pracy doktorskiej Geneza, rozwój i zróżnicowanie strojów ludowych Wielkopolski. Na podstawie badań nakryć głowy (s. 137 i 198) obronionej w Katedrze Etnografii UAM w 1974 r. oraz w Słowniku nazw i wyrażeń związanych ze strojem ludowym Wielkopolski, Muzeum Okręgowe w Lesznie, 1995, s. 10. 59 �Bardzo istotne są też uzyskiwane w trakcie eksploracji terenowych informacje czysto techniczne, dotyczące sposobu pozyskiwania odpowiednich materiałów (koniecznych na przykład do usztywnienia biskupiańskich bud czy bamberskich kornetów) oraz wykonywania i naprawiania poszczególnych elementów stroju, sposobu ich noszenia i zestawiania, a także związanych z tym norm społecznych i obyczajowych. Są to informacje, których brakuje w wielu dotychczas publikowanych źródłach. Niedostatecznie omawiane są także zjawiska związane z modą oraz wielofunkcyjnością czy zmieniającymi się, w zależności od czasu i kontekstu społecznego, funkcjami poszczególnych elementów ubiorów ludowych. Historia kolekcji tkanin i ubiorów w poznańskim Muzeum Etnograficznym 60 Ustrukturyzowanie kolekcji tkanin i ubiorów ludowych Muzeum Etnograficznego w Poznaniu potwierdza postawione wyżej tezy. Na początku przyjrzyjmy się pokrótce historii zbiorów, która zaważyła na obecnym charakterze kolekcji, by później przejść do omówienia wysiłków podjętych przez Muzeum celem uzupełnienia jej profilu. Początek polskich zbiorów etnograficznych w Poznaniu sięga roku 1857, kiedy to powstało Muzeum Starożytności Polskich i Słowiańskich, powołane do życia przez ówczesne Towarzystwo Przyjaciół Nauk Poznańskie (TPN)169. Niestety, z zebranych w tym okresie kolekcji żadne eksponaty nie przetrwały Powstania Wielkopolskiego oraz dwóch wojen. Zachowane do dziś, pojedyncze obiekty ze zbiorów poniemieckich (gromadzone na przełomie XIX i XX w. przede wszystkim w ramach Kaiser Friedrich Museum), to wyłącznie przykłady odświętnych elementów stroju, głównie złotolitych nakryć głowy, jak np. jarmułka z Sokala na Wołyniu, datowana przez ofiarodawcę na 1764 r.170 O ile prowadzone aktualnie badania potwierdzą jej datowanie, to będzie to najstarsza jarmułka zachowana w polskich zbiorach muzealnych. Jak wiadomo, na początku XX w. często utożsamiano etnografię, czyli ówczesne ludoznawstwo, przede wszystkim z estetyką/sztuką ludową oraz jej gałęzią, nazywaną obecnie folklorystyką. Stąd też kolekcjonowano głównie te przedmioty, które do miana ‘sztuki’ mogły pretendować poprzez swoje walory estetyczne. 8 marca 1910 r. Helena Cichowicz, znana działaczka społeczna i żona wpływowego obywatela miasta Ludwika Cichowicza, wybrana została na Prezesa założonego oficjalnie w tym dniu, przy TPN w Poznaniu, Towarzystwa Ludoznawczego (TL). Głównym celem Towarzystwa było stworzenie reprezentatywnych polskich zbiorów etnograficznych w Wielkopolsce. Od pierwszych chwil pomagała jej córka Wiesława, która po śmierci matki w 1929 r., kontynuowała jej dzieło. Warto podkreślić, że szczególną rolę w gromadzeniu obiektów dla Towarzystwa odegrały kobiety, zwłaszcza arystokratki i ziemianki (np. Ludwikowa z hr. Mycielskich Mycielska z Gałowa, Marja z Mańkowskich hr. Kwilecka z Oporowa, Jadwiga z książąt Lubomirskich hr. Kwilecka z Dobrojewa, Konstancja z Mielżyńskich hr. Łącka ze Lwówka), które chętnie włączały się w działalność patriotyczną, wykraczającą poza tradycyjnie im przypisany obszar spraw, związanych z domem i wychowaniem dzieci. Być może dlatego, obok istotnego tutaj osobistego zamiłowania pań Cichowicz do pięknych haftów i koronek oraz powszechnego w owym czasie zainteresowania barwnością i bogactwem ubiorów 169 Szczegółowe omówienie historii zbiorów patrz: J. Minksztym, Historia zbiorów Muzeum Etnograficznego w Poznaniu, w: A. Skibińska (red.), Rzeczy mówią. 100 lat zbiorów etnograficznych w Poznaniu, Poznań: Wydawnictwo Muzeum Narodowego w Poznaniu 2012, s. 23-43. 170 Księga inwentarzowa Kaiser Friedrich – Museum, MNP A 1499, 1908 r., poz. 19. �chłopskich, gros zbiorów stanowiły elementy strojów ludowych. Do dziś przetrwały w zbiorach pojedyncze eksponaty, opisane w księgach inwentarzowych jako „dar z kolekcji hr. Czarneckiej z Bnina” czy „dar z kolekcji Heleny Dobrzańskiej”. I zazwyczaj są to przykłady misternych haftów. Towarzystwu, w przeciągu zaledwie 18 miesięcy, udało się zebrać liczące ok. 800 eksponatów zbiory i 28 grudnia 1911 r. udostępnić je publiczności w salach wystawowych Muzeum Mielżyńskich poznańskiego TPN. Na wystawie, na której znajdowały się wszystkie posiadane eksponaty, stroje dominowały tak bardzo, że ceniony ówcześnie muzealnik, dr Ludwig Feyerabend, dyrektor Kaiser – Friedrich Museum w Zgorzelcu, nazwał zbiory poznańskie „ein Trachtenmuseum” (Muzeum Ubiorów), uznając zresztą, że: „rozmieszczenie zbiorów z punktu widzenia naukowego było bez zarzutu, a ugrupowanie pełne smaku”171. W 1925 r. otwarto drugą salę, prezentującą stroje i wyposażenie chaty łowickiej, „typy huculskie”, sukmany wielkopolskie, kolekcję czepców. A oto charakterystyka tej kolekcji: „Przeważają oczywiście (…) ubiory i stroje (...). Na szczególną uwagę zasługują stroje bamberskie (…) Do jedynych w Polsce należy zbiór kilkuset czepców ‘kopek’ oczepinowych, niektórych wyrabianych ze złota dukatowego lub starych brokatów”172. Wojenne losy tej kolekcji do dziś pozostają niewyjaśnione. Część zbiorów Niemcy wywieźli na teren Rzeszy. Spośród ponad 4500 eksponatów odzyskano w ramach rewindykacji 41 obiektów. Były to prawie wyłącznie elementy kobiecych ubiorów odświętnych: czepce złote, biskupiańskie, bamberskie, wianki, czapki, kaftany, spódnice i zapaski. Część kolekcji została zniszczona przez okupantów prawdopodobnie już na początku wojny. Jeszcze inne zmagazynowali w katedrze poznańskiej i w składnicach firmy Hartwig. Oba te miejsca spłonęły doszczętnie w czasie działań wojennych w 1945 r.173 Pierwszy zachowany powojenny inwentarz Działu Etnograficznego, datowany na 1946 r., wymienia 189 eksponatów, w tym 126 elementów strojów. Pozyskiwanie kolejnych obiektów napotykało wiele trudności, związanych z powojenną biedą. Na przykład w 1947 r. jeden z mieszkańców miejscowości Dakowy Mokre (pow. Nowy Tomyśl), w odpowiedzi na prośbę dyrektora Muzeum Wielkopolskiego o wypożyczenie lub ofiarowanie ludowego stroju męskiego, pisał tak: „Szanowna Dyrekcjo, poniewasz jestem już stary i słaby i każdej hwili spodziewam śię smierci! a poniewasz postanowiłem zabrać tom strój do grobu, bo zresztą innego nie posiadam! więnc daje Dyrekcji odmownie”174. Mimo wszystko jednak strój został wypożyczony i znalazł się na wystawie w Poznaniu. Rok później córka wypożyczającego dopominała się zwrotu ubioru ojca: „właściciel tego stroju jest bardzo zdenerwowany, wręcz chorobliwie, bo naprawdę niema się w co ubrać i nie może nawet do kościoła chodzić”175. Strój ten ostatecznie Muzeum zakupiło i do dziś znajduje się on w naszej kolekcji. Odejście od traktowania sztuki ludowej, a w tym stroju odświętnego, jako najważniejszych wyróżników kultury ludowej, widoczne jest dopiero pod koniec lat 40. XX w. W dniu 24 lipca 1949 r., w dawnym pałacu Raczyńskich w Rogalinie, otwarto, „jako czyn lipcowy województwa poznańskiego”, Oddział Kultury i Sztuki Ludowej. Uwidoczniła się tu zmiana, związana z linią ideologiczną partii komunistycznej w Polsce. Dział Sztuki i Kultury Ludowej stworzono z okazji pozyskania Rogalina, jako 171 A. Wojtkowski, Helena Cichowiczowa i Zbiory Ludoznawcze, w: XXV-lecie Zbiorów Ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz, Poznań: bw., 1937, s. 11. 172 T. Jaworski Sas (Sas-Jaworski), Zbiory Ludoznawcze im. Heleny i Wiesławy Cichowicz, „Tygodnik Ilustrowany”, nr 47:1929, s. 905-906. 173 J. Eckhardt, wywiad St. Błaszczyka z dn. 5 X 1961, Archiwum Muzeum Etnograficznego, ASB, teczka 179. 174 Cyt. za: materiały archiwalne Muzeum Etnograficznego MNP. 175 Cyt. za: materiały archiwalne MNP A 159, k. 175 . 61 �62 symbol przejęcia ziemi obszarniczej przez chłopów. „W pokazie etnograficznym, w przeciwieństwie do dawnego sposobu eksponowania, położono akcent na kulturze materialnej (…) Dopiero ostatnia sala poświęcona jest sztuce ludowej, do której zaliczono strój, tkactwo i hafciarstwo, rzeźbę, malarstwo, muzykę i obrzędowość” 176. W latach 50. XX w. muzeum sukcesywnie prowadziło zakupy, skupiając się jednak nadal na odświętnych strojach kobiecych. Jednocześnie niemal pomijano te przypadki, w których zachowały się jeszcze w terenie, i nadal były użytkowane, elementy stroju męskiego, dziecięcego, czy ubiory robocze, jak np. na Biskupiźnie (Wielkopolska, pow. gostyński) czy w powiecie szamotulskim. Szczególną wagę przykładano przy tym do kolekcjonowania eksponatów możliwie jak najstarszych, nie nabywając w ogóle modnych ówcześnie na wsi, np. sukni o tradycyjnym kroju, ale wykonanych ze stylonu czy, później, bistoru. W latach 1966-1980 szczególny nacisk w badaniach położono na stworzenie, unikatowej obecnie w skali kraju, kolekcji kobiecych strojów bamberskich oraz poznańskich177. Ubiory codzienne i robocze Na koniec lat 80. XX w. przypadają w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu pierwsze celowe zakupy ubiorów codziennych i roboczych, głównie z terenu Biskupizny, na którym to obszarze w znacznym stopniu zogniskowały się także i dalsze badania. W kolekcji znajduje się obecnie kilka zestawów kobiecych strojów „codziennych do miasta”, „codziennych do kościoła” oraz męskie i kobiece ubiory robocze, a także charakterystyczne dla lat 50–70. XX w. stroje odświętne, szyte ze stylonu, bistoru i innych tkanin syntetycznych. Spośród elementów ubiorów roboczych szczególnie interesujące są dwie tzw. herkulandy lub herkulantki, nie opisane dotąd szerzej w literaturze przedmiotu. Są to chusty płócienne białe lub w drobne wielobarwne wzorki, używane do prac polowych, szczególnie przy sianokosach, żniwach i w bardziej upalne dni (Il. 17). Mają one specyficzny, nawiązujący do mody XIX-wiecznej, krój. Składają się z daszka usztywnionego poprzez złożenie i przestebnowanie 2 lub 3 warstw płótna o szer. około 20–25 cm, który łączy się z pojedynczym, prostokątnym lub półowalnym kawałkiem płótna, luźno opadającym na kark i plecy. Od spodu do herkulandy doszyte są cztery tasiemki. Dwie służą do zawiązania chustki pod brodą, dwie pozostałe, umieszczone nieco bardziej z tyłu, umożliwiają jej umocowanie pod włosami, tradycyjnie u Biskupianek zwiniętymi w ‘ósemkę’ nad karkiem. Czasem doszywano z tyłu chustki jeszcze dwa dodatkowe paski płótna, umożliwiające jej ściślejsze dopasowanie. Dzięki takiemu rozwiązaniu, nawet lekki powiew wiatru chłodził głowę w czasie pracy, a silniejszy podmuch nie zdzierał chustki z głowy. Sztywny daszek pozwalał ukryć twarz w cieniu i osłonić oczy od promieni słońca. Podobne chusty znane były także w innych rejonach Wielkopolski, m.in. w Wąsowie (gmina Kuślin) w powiecie nowotomyskim178. Na Biskupiźnie herkulantek używano powszechnie do lat 60. XX w., a sporadycznie jeszcze dłużej. 176 Materiały archiwalne Muzeum Etnograficznego MNP, teczka „Korespondencja 1953”; A. Dobrzycka, K. Malinowski, Muzeum Narodowe w latach 1945–1952, „Studia Muzealne” z. I: 1953, s. 193. 177 Z. Grodecka, Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu 1986. 178 Materiały w posiadaniu autorki. �16. Uroczystość Bożego Ciała, Krobia, Biskupizna, 20 VI 1962 r. fot. autor nieznany, z archiwum autorki 63 Stroje dziecięce Stosunkowo wcześnie, bo już w latach 70. XX wieku, muzeum wzbogaciło się o stroje dziecięce. Były to dziewczęce stroje obrzędowe z terenu Biskupizny: 6-elementowy strój do I Komunii Św. oraz składający się z 8 części strój „do sypania kwiatków”, który najprawdopodobniej pierwotnie także był strojem pierwszokomunijnym. Kolejne dwa komplety odświętnych strojów dziewczęcych zakupiono w 1999 r. (Il. 18). Pierwszy element stroju chłopięcego – westuszkę – pozyskano dopiero w 1996 r., a kolejne (buty, jakę) w 2009 r. Przy okazji warto wspomnieć, że ludowe stroje pierwszokomunijne i do sypania kwiatków w święto Bożego Ciała (Il. 16), wykorzystywane także na inne uroczystości kościelne i szkolne (np. zakończenie czy rozpoczęcie roku szkolnego), są w zbiorach muzealnych dużą rzadkością, choć występowały w kilku regionach kraju. Na terenie Wielkopolski, poza Biskupizną, spotkać je było można także w powiecie szamotulskim, międzyrzeckim i kościańskim mniej więcej do lat 40. XX w. (Il. 19). Były to jednak stroje wyłącznie dziewczęce, chłopcy używali już ubiorów o kroju miejskim. Biskupizna stanowi jednak ciekawostkę, gdyż pełen strój ludowy (wraz z tzw. ‘przystrojami’ czyli tiulową, haftowaną ręcznie krezą i czepkiem) szyto tu nawet 2 – 3 letnim dziewczynkom już na początku XX w. Potwierdzają to zachowane fotografie. Powstała nawet osobna odmiana 17. Kobieta w herkulandzie, Żychlewo, Biskupizna, fot. J. Minksztym 1996. Herkulanda obecnie w kolekcji Muzeum Etnograficznego w Poznaniu 18. Dziewczęcy strój biskupiański z l. 60. XX w., ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Poznaniu, fot. J. Minksztym 2012 �64 19. Uroczystość I Komunii św., Stare Oborzyska, pow. Kościan, 7.VI. 1914 r. fot. autor nieznany, z archiwum autorki czepca, noszonego tylko przez młodsze dziewczynki, tzw. kopka bez okapu 179. Zwyczaj przystępowania do I Komunii św. przez dziewczynki w strojach biskupiańskich poświadczają fotografie, pochodzące jeszcze z lat 60. i 70. XX w. Później, wraz z zawężeniem kręgu stałych użytkowników tego stroju, zwyczaj ten zaczął zanikać i obecnie rzadko jest spotykany. W 1996 r. nasza kolekcja poszerzyła się o dwa komplety dziewczęcych strojów odświętnych z Dąbrówki Wielkopolskiej (dla dziewczynki 4-6 letniej i 8-12 letniej), pochodzących z lat 30. i 40. XX w., sukienkę do Chrztu Św., tzw. krzesnok, i dwie czapeczki (dla chłopca i dziewczynki) tworzące z nią 20. Ozdobne szpilki do włosów - niezbędny i dobrze widoczny element odświętnego przybrania głowy na Biskupiźnie, Krobia, l. 50-60. XX w., ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Poznaniu, fot. J. Minksztym 2012 179 A. Glapa, Strój dzierżacki, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. II, z. 2, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1953, s. 28. �21. Ozdobne szpilki do odświętnych chust biskupiańskich, Potarzyca, l. 20-30. XX w., ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Poznaniu, fot. J. Minksztym 2012 komplet. Zespół ten stanowi bardzo ciekawy przykład ubiorów obrzędowych, funkcjonujących w jednej rodzinie na przestrzeni co najmniej 50-ciu lat, a którego elementy przekazywane były z pokolenia na pokolenie. W kolejnych latach Muzeum sukcesywnie dokonywało zakupu ubiorów dziecięcych, choć obecnie coraz trudniej napotkać je w terenie. Problematyka dziecięcych ubiorów ludowych jest nadal słabo rozeznana i stanowić mogłaby ciekawy problem badawczy. Tym bardziej, że tylko w niektórych strojach regionalnych w Polsce wykształciły się odrębne, typowo dziecięce elementy ubioru, nie będące pomniejszonymi kopiami ubiorów dorosłych180. Wyroby fabryczne i drobne elementy strojów W kolekcjach muzeów etnograficznych często też przeoczano, bądź świadomie pomijano jako „nietradycyjne”, elementy produkowane fabrycznie (co ciekawe nie dotyczyło to chust na głowę i na odziew), używane powszechnie w strojach ludowych jeszcze przed 1945 r. Były to choćby sznurówki – gorsety płócienne ze wstawkami z gumy, szpilki do upinania chust (Il. 20) czy ozdobne szpilki do włosów (Il. 21), stanowiące istotny i wyraźnie widoczny element np. tradycyjnego biskupiańskiego uczesania głowy. Nam udaje się pozyskiwać tego typu eksponaty systematycznie od 1995 r. To samo dotyczy pończoch do strojów wielkopolskich. Noszone mniej więcej do II wojny światowej, ręcznie robione na drutach, są już obecnie raczej nie do zdobycia. Jednak można jeszcze czasem natrafić w terenie na pończochy fabryczne z lat 50. XX wieku, jak udało się to nam w Dąbrówce Wielkopolskiej. Zarękawki, rękawiczki i skarpety podzieliły los pończoch. Nie doceniane przez naszych poprzedników, zazwyczaj znajdują się w kolekcjach muzealnych w pojedynczych egzemplarzach. 180 Jedynym szerszym opracowaniem jest praca B. Bazielich Ubiory dziecięce od XVIII do pocz. XX wieku. Katalog zbiorów muzeów polskich, Bytom: Muzeum Dolnośląskie 1982. 65 �Bielizna Watówki do stroju bamberskiego Muzeum pozyskało już w latach 70. XX w., był to jednak jedyny ubiór, do którego posiadało tego typu elementy. W latach 90. XX w. rozpoczęto więc zakupy bielizny i spodnich „niewymownych” części odzieży do strojów wielkopolskich. W latach 1995-96 udało się zakupić barchaniok, watówkę i kołnierzyki męskie pod westkę z Biskupizny oraz spodnie koszulki kobiece i zimową halkę spodnią z Dąbrówki Wielkopolskiej. W 2012 roku udało się nam także pozyskać spodnie koszulki kobiece (zimową i letnią) oraz koszulę nocną z Biskupizny. Na osobną uwagę zasługują spodnie chustki – letnia (z płótna), jesienno – wiosenna (z flaneli) i zimowa (z barchanu) – zakładane pod wierzchnie chustki francuskie czy tureckie w stroju biskupiańskim. Nabytek ten jest o tyle cenny, że dotąd istnienie tych chustek w opracowaniach jedynie wzmiankowano, a w literaturze przedmiotu nie można znaleźć żadnego ich opisu181. 66 Prowadzono także zakupy bielizny z innych rejonów Wielkopolski – w tym słynne gacie jak piorun trzasł przypisywane do stroju bamberskiego z Poznania, ale noszone także w innych rejonach Wielkopolski, płócienne kalesony męskie, majtki, czepki i koszule nocne. Co ciekawe jednak, część tych przekazów musiano przyjąć anonimowo, gdyż ich wcześniejsi właściciele uważali za rzecz wstydliwą ofiarowanie Muzeum tego typu elementów odzieży i nie życzyli sobie zapisywania w księgach ich danych osobowych. Informacje historyczne Często zdarza się, że nawet jeśli w kolekcji znajdują się poszczególne elementy stroju, to brakuje informacji historycznych, określających dokładnie czas i sposób ich użytkowania oraz ich, czasem zmienne, funkcje. Choć o wadze tych informacji nie trzeba nikogo z etnografów przekonywać, to jednak nadal zdarza się, że do zbiorów muzealnych trafiają eksponaty bez odpowiednio przeprowadzonego i zapisanego wywiadu. Warto pamiętać, że moment pozyskania przedmiotu w terenie jest najlepszą i często jedyną chwilą, kiedy uzyskanie takich informacji jest możliwe. A oto kilka przykładów. Podczas prowadzonych ostatnio na Biskupiźnie badań terenowych, udało się potwierdzić, że, w przeciwieństwie do wielu innych strojów, używano tam korali powszechnie – nie tylko do stroju odświętnego, ale także codziennego, a często nawet i roboczego. Poświadczają to także zdjęcia Biskupianek w strojach codziennych czy roboczych, pochodzące jeszcze z lat 90. XX w. Wiąże się to z przekonaniem o dobroczynnej sile oraz własnościach leczniczych i ochronnych korali: „Ja jeszcze żadnej grypy nie leżała, jak mnie grypa dusi to korale puszczę dłużej [na piersi – J. M.] i pod koszulę na gołe ciało puszczę, takie [one – J.M.] zdrowotne, jak mi się słabo zrobi to ino korale prawe powieszę na szyi, te po babci ojcowej, po babusi com je dostała” – mówiła w wywiadzie przeprowadzonym w maju 1999 r. jedna z mieszkanek Żychlewa182. Korale były też na tyle koniecznym elementem stroju uroczystego, że nie wyobrażano sobie aby zmarłą, ubraną „po biskupiańsku”, pochować bez korali: „Jak my babkę chowaliśmy to my ją ubraliśmy do trumny po biskupiańsku ale zapomnieliśmy jej dać korali. I przyszła taka stara ciotka i jak zobaczyła to się 181 por. A. Glapa, op.cit., passim; J. Bzdęga, Biskupianie, reprint, Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki i Upowszechniania Kultury 1992, passim; J. Bzdęga, Stroje i zwyczaje weselne na Biskupiźnie, w: XXV-lecie Zbiorów Ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz, Poznań, 1937, s. 41-54. 182 Wywiad terenowy, materiały w posiadaniu autorki. �zdziwiła <no jakże to bez korali, to nie całkiem ubrana>. Więc pojechaliśmy szybko do domu, a już w kościele leżała w trumnie, i jej te korale czerwone założyliśmy, nawet nie wiem jakie tam one były czy szklane, czy prawdziwe, ale musieliśmy założyć” – wspominał w 2012 r. jeden z członków rodziny zmarłej183. Buty stróżowskie z Dąbrówki Wlkp. (Wielkopolska, powiat międzyrzecki), stanowiące sporą rzadkość w zbiorach, zakupiono w 1996 r., przy czym udało się zarejestrować ich podwójną funkcję. W Dąbrówce Wielkopolskiej buty te były używane przez stróża wiejskiego w czasie nocnej warty zimą do lat 60. XX w. Z godnie z prawem pruskim i tradycją sięgającą co najmniej XVII w., gospodarze we wsiach wielkopolskich kolejno trzymali nocą wartę „od ognia i złodzieja”184. Po obchodzie wsi odpoczywali w specjalnej stróżówce, z nałożonymi na własne buty specjalnymi ‘butami stróżowskimi’, wymoszczonymi słomą. Następnie, do lat 90. XX w., buty te służyły jako „przebranie dla kawału” podczas zabawy na wiejskich weselach185. Być może ich historia jest jeszcze dłuższa i trafiły do Dąbrówki z demobilu, gdyż jak udało się ostatnio ustalić, podobne buty używane były przez wartowników w armii niemieckiej jeszcze w okresie przed II wojną światową. Dąbrówka do 1945 r. leżała na terenie Niemiec, a filc użyty do ocieplenia butów ma „podejrzanie mundurowy” kolor. W trakcie badań terenowych w Dąbrówce udało się także uzyskać informacje, które dotyczą metod marketingowych, stosowanych przez obwoźnych handlarzy przed II wojną światową. Otóż sprzedając czekoladę czy papierosy (typowy drobny prezent kupowany przez kawalerów dla panien i odwrotnie), pod obwolutę wkładali oni ok. 10–15 cm paseczek ozdobnej pasmanterii. Dokładnie tyle, ile potrzeba było aby ozdobić jeden mankiet sukni noszonej na tym terenie przez młode mężatki, czy część fartuszka do stroju gospodarza. W ten sposób zachęcano do sięgnięcia po wzornik, wedle którego zamówić można było brakującą część pasmanterii, a przy okazji i jeszcze coś ponadto. Drukowane wzorniki oraz próbniki, wedle których zamawiano koraliki do haftu czy pasmanterię, były w tym czasie na porządku dziennym. Do dziś zachowała się w Dąbrówce pamięć o „koralikach z Cottbus”, lepszych ponoć od wszystkich innych186. Ciekawa historia wiąże się także z fartuchami z Biskupizny, pozyskanymi w 1998 r. Zwyczajowo, przed II wojną światową, fartuchy odświętne, niezależnie od koloru, były gładkie. Bezpośrednio po wojnie, na skutek braków w zaopatrzeniu, na rynku w Krobi pojawili się handlarze, którzy sprzedawali m.in. szerokie i długie fartuchy typowe dla stroju bytomskiego. Zyskały one wielką popularność wśród z natury oszczędnych Biskupianek, gdyż (jak jeszcze 50 lat później mówiła mi z widocznym zadowoleniem jedna z nich) był to świetny interes – można było uszyć dwa biskupiańskie fartuchy z jednego bytomskiego. Ale niestety, nic co dobre nie trwa wiecznie – dostawy fartuchów śląskich skończyły się, a uszyte już fartuchy szybko traciły na urodzie, bo po wypraniu, a nawet pod wpływem deszczu, ich wielobarwne bukiety kwiatowe rozmazywały się. Wtedy jedna z zapobiegliwych Biskupianek wpadła na pomysł, aby przy użyciu farb olejnych poprawiać, a potem nawet samej malować na adamaszku kolorowe kwiaty. Wzory do tego swoistego rękodzieła brała z fartuchów bytomskich albo wstążek broszowanych, używanych do stroju biskupiańskiego. Początkowo miała dużo zamówień, jednak na dłuższą metę interes nie okazał się intratny, gdyż moda ta okazała się bardzo krótkotrwała187. Na szczęście, kilka takich „bytomsko – biskupiańskich” fartuchów udało się zachować w kolekcji poznańskiej. 183 184 185 186 187 Wywiad z mieszkanką Żychlewa, materiały w posiadaniu autorki. Z. Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana, reprint, Warszawa: Wiedza Powszechna 1985, t. 3, s. 282-285. Wywiad terenowy, 1996 r., materiały w posiadaniu autorki. Wywiad z mieszkanką Dąbrówki Wielkopolskiej, 1996 r., materiały w posiadaniu autorki. Wywiad z mieszkanką Żychlewa, 1998 r., materiały w posiadaniu autorki. 67 �Informacje techniczne, materiały i narzędzia 68 W archiwach muzealnych często brak informacji o technicznych aspektach noszenia i sporządzania stroju. Na przykład wszystkim wiadomo, że kawalerskie buty powinny „świecić się jak lustro”, jednak w niektórych rejonach moda wymagała ponadto, aby wierzchnie szwy butów były białe. Dopiero wtedy ubiór kawalera uważano za prawdziwie szykowny. Trudno jednak zebrać w terenie informacje, jak taki efekt uzyskiwano. W końcu udało się ustalić, że na Biskupiźnie używano w tym celu sproszkowanej kredy wymieszanej z tłuszczem, którą wcierano w szwy aż do uzyskania ich odpowiedniego koloru – była to żmudna i długotrwała praca. Z kolei aby kapelusz dobrze trzymał się na głowie, a filc nie ulegał przepoceniu, powszechną praktyką było wkładanie starych gazet, zwiniętych w wąskie paski za wewnętrzny, skórzany lub ceratowy ‘otok’ kapelusza188. W kolekcjach powszechny jest także brak eksponatów „technicznych”, ukazujących półwyroby, z których produkowano ostatecznie elementy strojów ludowych oraz drobnych narzędzi, którymi wykonywano te prace. Wyjątkowym elementem strojów kobiecych w Polsce są biskupiańskie budy, sięgające nawet do 30 cm wysokości, czy skomplikowane konstrukcyjnie bamberskie kornety. O ile usztywnienie pierwszych uzyskiwano przy pomocy specjalnej siatki metalowej (nie wiem czy jakiekolwiek muzeum posiada taką siatkę), to w przypadku kornetów stosowano wyjątkowo twardą tekturę introligatorską. Jej wysoka cena oraz koszt upiętych i doszytych do niej papierowych i tekstylnych kwiatków oraz pozłotek sprawił, że obowiązkowym elementem odświętnego ubioru bamberskiego stał się… parasol. Naprawy i konserwacje Inny problem stanowi powszechny brak informacji, dotyczących ludowych sposobów naprawy oraz renowacji tkanin i elementów stroju. Paradoksem jest fakt, że bardzo często w procesie konserwacji eksponatu w pracowniach muzealnych usuwane są, jako „brzydkie i nieestetyczne”, oryginalne łaty czy zeszycia ukazujące lokalną wiedzę i praktykę reperacji przedmiotu. Wraz z tym ginie wiedza nie tylko o technicznych aspektach tych reperacji, ale również o obowiązującej ongiś estetyce, która dopuszczała cery i łaty w stopniu znacznie wyższym niż obecnie, za niestosowną uznając jedynie odzież dziurawą, i to głównie w świątecznym wariancie stroju. W odzieży codziennej oraz roboczej, prawidłowa i równo wykonana cera czy łata była postrzegana jako zasługa skrzętnej gospodyni – powód do dumy, a nie wstydu. Obecnie, polityka zakupów naszego Muzeum nadal skupia się na uzupełnieniu wspomnianych wyżej luk w kolekcji i informacjach archiwalnych, co też udaje się realizować, choć w tempie znacznie wolniejszym, niż wynikałoby to z potrzeb. 188 Wywiad z mieszkanką Chumiętek, 2007 r., materiały w posiadaniu autorki. �Sylwia Geelhaar189 Muzeum w Kwidzynie, Oddział Muzeum Zamkowego w Malborku Problematyka rekonstrukcji stroju ludowego Dolnego Powiśla H Wprowadzenie istorycznie, region Dolnego Powiśla stanowił część Prus Wschodnich i taka jest jego spuścizna kulturowa – głównie niemiecka. Problematyka stroju ludowego Powiśla jest wspólna i charakterystyczna dla całego obszaru Prus i Pomorza. Na tym terenie strój zaniknął już w poł. XIX w., a w I połowie XX wieku niemal cały region został poddany procesowi wymiany ludności, która stanęła przed koniecznością poszukiwania i kształtowania nowej tożsamości regionalnej, w tym stroju ludowego. Problematyka identyfikacji z regionami i poszukiwanie symboli owej regionalności, jaką niewątpliwie może stanowić strój ludowy (regionalny), nadal jest aktualna. Jest rzeczą naturalną, że pod wpływem zmian, następujących w kulturze, pojawiają się w niej nowe treści, które wypierają lub wręcz eliminują to, co było właściwe tradycji wcześniejszej. Zmianie ulegają zasady współistnienia „starego” i „nowego”, a wraz z odchodzeniem ludzi starych, niszczeniem się elementów stroju, brakiem odpowiednich tkanin, krawców, szeroko pojętą urbanizacją wsi, długoletnią chęcią zrównania się z miastem, często jako jedyna pozostała działalność zespołów i grup folklorystycznych, które przechowują i przekazują świadectwo o dawnych tradycjach oraz o stroju, ale już w formie estradowej190. W tym przypadku mamy do czynienia z kostiumem scenicznym, którego główną rolą jest prezentacja specyfiki regionalnej. Współczesne próby reaktywowania folkloru już w formie estradowej, czy też na potrzeby domów kultury, kończą się z reguły lepszymi lub gorszymi próbami odtworzenia strojów ludowych, nie zawsze mogącymi wiernie oddać lokalny koloryt191. Taka sytuacja miała miejsce również w przypadku rekonstrukcji, dokonywanych w latach 70. XX w., a dotyczących stroju ludowego funkcjonującego na Dolnym Powiślu. Jednak nie były to pierwsze próby rekonstrukcji ubioru z tych terenów. Proces poszukiwania i próby odtworzenia stroju ludowego jako znaku identyfikacji regionalnej, miały miejsce już na terenie Prus Wschodnich, przed 1945 rokiem. 189 Sylwia Geelhaar (Tatara), mgr historii ze specjalizacją muzealnictwo, studia podyplomowe w zakresie etnologii, w latach 2000-2012 roku pracownik merytoryczny Muzeum w Kwidzynie – kustosz Działu Historii i Etnografii. Kontakt: sylwia.geelhaar@gmail.com 190 K. Hermanowicz-Nowak, Strój ludowy, „Etnografia Polska”, t. 28: 1984, z. 1 s. 83. 191 K. Hermanowicz-Nowak, op.cit., s. 86. 69 �Wprowadzenie do historii regionu 70 Powiśle znajduje się na terenie historycznej Pomezanii i Pogezanii (sięgających od Wisły po Pasłęk)192, z którego można obecnie wydzielić Dolne Powiśle, obejmujące powiaty: kwidzyński, iławski (daw. suski), sztumski oraz malborski. Obok nazwy Dolne Powiśle, w okresie międzywojennym używana była także nazwa Ziemia Malborska (Malboreja). Było to wynikiem częściowego pokrywania się Dolnego Powiśla z terytorium województwa malborskiego z okresu Pierwszej Rzeczypospolitej (lata 1466-1772), na terenie którego autochtoniczna ludność polska mówiła dialektem nazywanym przez językoznawców malborskim193. Jest to region kulturowy, który stanowił okrojone dawne województwo malborskie, ukształtowane wpływami kultury polskiej. Większa część tego obszaru (powiaty: malborski, sztumski, kwidzyński i suski/iławski) została włączona do Prus Wschodnich w 1918 roku. Mniejsza część Ziemi Malborskiej należała w latach 1920-1945 do Wolnego Miasta Gdańska (powiat Wielkie Żuławy) oraz do Polski – wąski pas powiatu gniewskiego po wschodniej stronie Wisły. W 1920 r., podobnie jak na Mazurach, na Powiślu odbył się Plebiscyt, który miał zadecydować o przynależności państwowej tych ziem. Był nadzorowany przez międzynarodową komisję z siedzibą w Kwidzynie. Głosowanie odbyło się w powiatach: kwidzyńskim, malborskim, suskim i sztumskim, a większość mieszkańców głosowała za pozostaniem w granicach Niemiec. Ostatecznie, nazwa regionu Dolne Powiśle ugruntowała się w okresie międzywojennym, szczególnie w środowisku Związku Polaków w Niemczech, jako odróżnienie tego terenu od Warmii i Mazur oraz Prus Górnych (Oberlandu)194. W okresie powojennym nazwa Powiśle była silnie promowana przez władze PRL i jako taka utrwaliła się w świadomości mieszkańców tzw. ziem odzyskanych. Zanik stroju na terenie Prus Wschodnich w XIX i 1 poł. XX wieku Najistotniejszym powodem zanikania stroju przed 1945 rokiem była tania fabrykacja materiałów włókienniczych, przez co domowy wyrób, wymagający ogromnego nakładu pracy, nie opłacał się195. 192 W 1953 r. pracownicy Instytutu Zachodniego w Poznaniu opisali Powiśle jako obszar obejmujący ówczesne powiaty: elbląski, malborski, sztumski, kwidzyński, suski, morąski, pasłęcki. Rajmund Galon wskazał granice regionu: Wschodnia granica Powiśla przebiega wzdłuż rzeki Pasłęki, następnie wschodnim skrajem Wyżyny Elbląskiej. Południowa granica Powiśla trzyma się granicy politycznej sprzed 1939 r. Jednocześnie wskazywał, że Powiśle nie posiada cech odrębnego regionu geograficznego i wchodzi w skład kilku krain naturalnych, rozciągających się pomiędzy Wisłą a Niemnem. R. Galon, Powiśle, w:, M. Kiełczewska-Zaleska, St. Zajchowska (red.), Mazury i Warmia, Poznań: Wydawnictwo Instytutu Zachodniego 1953, s. 282. 193 W latach 1466-1772 cztery ówczesne powiaty: sztumski, kiszporski (dzierzgoński), elbląski, malborski tworzyły województwo malborskie, jako jedna z czterech części Prus Królewskich. W dwudziestoleciu międzywojennym w Polsce używano do określenia tego regionu nazwy „ziemia malborska” obok nazwy Pomezania. Władysław Łęga opisał ziemię malborską jako obszar między Wisłą, Nogatem, Dzierzgonią, Liwą a linią Malborka, zamieszkały przez ludność polską, mówiącą gwarą malborską, lub znaną także jako mowa sztumska. H. Górnowicz, Toponimia Powiśla Gdańskiego. Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1980, s. 22, 216 194 Obszar określany niemiecką nazwą Oberland – co możemy wprost tłumaczyć jako Pogórze lub Prusy Górne, określa się je także jako Stare Prusy, Kraj Górny, Mazury Zachodnie lub Pogórze. Nazwa wywodzi się prawdopodobnie z morenowego ukształtowania terenu w kontraście do Prus Dolnych (okolice Królewca). Główne miasta na terenie Prus Górnych to: Ostróda, Iława, Miłomłyn, Morąg, Zalewo, Miłakowo, Małdyty, Pasłęk, Dzierzgoń, Prabuty, Przezmark, Susz i Młynary. Granicą pomiędzy Prusami Górnymi, a Warmią jest rzeka Pasłęka. 195 J. Borzyszkowski, Kultura materialna i duchowa ludności Pomorza w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, w:. Salmanowicz (red.), Historia Pomorza, tom IV, Toruń: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego w Toruniu 2002, s. 228-270. �Wraz z coraz szybszym wprowadzaniem kupnych materiałów, rozszerzającymi się kontaktami z miastem i chęcią dorównania innym w standardzie życiowym, następowała coraz szybsza wymiana tradycyjnego stroju na odzież typu miejskiego. Strój ludowy, jako najbardziej widoczna oznaka wiejskości, zanikał stopniowo na terenie całego Pomorza już od początku XIX w., najpierw w pobliżu miast, a następnie w miejscowościach położonych zupełnie na uboczu196. Nosicielami nowych form stroju byli najpierw robotnicy sezonowi, wyjeżdżający do Niemiec, oraz robotnicy szukający pracy w miastach. Oni właśnie imponowali swoim wiejskim rówieśnikom obyciem, zarobionymi pieniędzmi, nowinkami technicznymi, a także miejskim ubiorem, który jako zewnętrzną oznakę lepszego statusu społecznego najłatwiej było przyjąć197. Szczególnie charakterystyczną jest różnica między tradycyjnym strojem kobiecym, a strojem męskim, widoczna na zachowanych fotografiach z okresu ok. 1890/1900 r. Uproszczenie i modernizacja stroju męskiego jest wynikiem zmian i fluktuacji, które zaczęły zachodzić w wyniku wojny prusko – francuskiej z lat 1870-71, a także następującą po niej industrializacją, bogaceniem się i zmianami społecznymi. Między rokiem 1870 a 1880, na wyjście do kościoła lub wyjazdy do miasta, ludzie zaczynali ubierać się po miejsku. Wraz z zanikaniem stroju ludowego, zanikała także jego rola, wyróżniająca mieszkańców regionów czy poszczególnych wsi. Chłop, przebrany „po miejsku”, stawał się kimś niewyróżniającym się, godniejszym szacunku, wreszcie – „panem”. Nic więc dziwnego, że, by nie narażać się na kpiny poza własną społecznością, wielu chłopów odrzucało strój ludowy. Niektórzy badacze w tym właśnie zjawisku, obok taniości i mody na ubiory miejskie, dopatrują się głównych przyczyn zanikania stroju ludowego198. Fabryczny wyrób powoli zacierał granice regionów i różnice pomiędzy wsią, a przedmieściem. Tani, a zatem i łatwo się niszczący materiał fabryczny, z którego szyte były ubrania, podlegający częstej wymianie przyspieszył tempo zmian. Badania nad strojem wschodniopruskim W regionie Prus i Pomorza strój zaniknął, na dobre już, w II poł. XIX w. Nie zachowało się wiele materiałów ikonograficznych czy innego rodzaju dokumentacji, na co zwracali uwagę badacze już w okresie I wojny światowej. Zainteresowanie zagadnieniem ginącego stroju ludowego można odnotować już w połowie XIX w. Z tego okresu zachowały się między innymi opisy krain, powstałe w czasie objazdu kraju przez Króla Prus – Fryderyka Wilhelma IV, ze szczególnym uwzględnieniem Warmii oraz Małej Litwy i rejonu Kłajpedy199. Główne instytucje badawcze nie przykładały wówczas większej wagi do badań nad strojem ludowym i jego dokumentacją. Muzeum Prussia w Królewcu było silnie zorientowane na badania archeologiczne, muzeum skansenowskie na sprawy dotyczące budownictwa regionalnego, podobnie jak ówczesny Urząd Konserwatorski (Denkmalamt). Natomiast Uniwersytet w Królewcu skoncentrowany był raczej na badaniach językoznawczych oraz w zakresie dokumentowania zwyczajów i obyczajów w regionie. Ze względu na różnice językowe, obyczajowe i wyznaniowe, najwięcej uwagi badaczy skupiały na sobie tzw. wyspy kulturowe, tworzone przez mieszkańców pogranicza 196 J. Gajek, Stroje ludowe na Pomorzu, w: A. Kwaśniewska (red.), Struktura etniczna i kultura ludowa Pomorza, Gdańsk 2009, s. 99-103. 197 Ibidem, s. 100. 198 K. Hermanowicz-Nowak, op. cit., s. 86. 199 I. Buschert, J. Baford, Textile Volkskunst Ostpreusens, Husum: bw. 2003, s. 7. 71 �72 z Małej Litwy (Pruskiej Litwy), zamieszkałych przez osadników z Litwy, ale wyznania ewangelickiego, Mazurów – osadników z Mazowsza, również ewangelików, a także katolicką Warmię200. Nicolas Gisevius, nauczyciel gimnazjalny z Tylży, ok. 1850 roku wykonał szereg nieco naiwnych rysunków, ilustrujących wiejskie stroje tego regionu. Niestety, większość z nich zdeponowana została w królewieckim Prussia Museum, które uległo zniszczeniu podczas II wojny światowej. Istniejące opisy stroju mazurskiego, również bardzo skromne, opierają się na relacjach Maxa Toeppena, pochodzących z 1870 roku201. Badaniem, czy raczej rejestrowaniem, zagadnienia stroju w rejonie Kłajpedy zajmował się Adalbert Bezzenberger – językoznawca, profesor Uniwersytetu w Królewcu202. Prace te jednak tylko towarzyszyły głównym zagadnieniom – językoznawczym. W okresie międzywojennym badaniem problematyki stroju zajmował się Erhard Riemann, językoznawca i profesor etnologii203. Zauważył on już wtedy, w 1938 r., pewną jednolitość oraz znaczne uproszczenie ubioru. Jednak większość materiałów źródłowych na ten temat ma formę jedynie wzmianek. Region Powiśla, naznaczony kulturą polską, przyciągał również polskich badaczy, w tym Oskara Kolberga. Zanotował on swoje uwagi odnośnie stroju z okolic Waplewa, nabyte podczas gościny w majątku hr. Sierakowskich, w 1875 roku. Pisał on: „Lud – ciemnowłosy, często w rude wpadają, oczy siwe; dziewczęta warkocze dwa w ósemkę złożone na głowie – z gołą głową. Chusty u niewiast czarne lub zielone, mieniące się żółtym, związane nad czołem w podwójny węzeł, niby rogi. Denko nieraz ma haft złoty w kwiaty i wzory różne. Spódnice czerwone (pąsowe) wełniane, pończochy często także czerwone wełniane, trzewiki po domu są trepki drewniane z rzemieniem zwane kloc - korki. Mężczyźni – kapelusz cokolwiek u góry zwężony z szerokim rondem, płaszcze granatowe z długimi pelerynami i wywiniętym kołnierzem, chustka czerwona na szyi, pod nim krótka jaka granatowa, spodnie granatowe, buty 22. Haft biały, Dolne Powiśle fot. Waldemar Heym, lata 30.XXw.Heimatmuseum Westpreussen in Marienwerder z cholewami do kolan. Chodzą kobiety w żółtych lub (Muzeum w Kwidzynie) czerwonych kaftanach (jakach), niebieskie suknie, spodniki czerwone, chusta biała lub pstra”204. 200 Op. cit., s. 7-16. 201 M. Toeppen, Geschichte Masurens, Leipzig: bw. 1870, s. 487. Historia Mazur. Przyczynek do dziejów Krainy i kultury pruskiej (Geschichte Masurens. Ein Beitrag zur preußischen Landes- und Kulturgeschichte. Leipzig 1870) w tłumaczeniu Małgorzaty Szymańskiej-Jasińskiej i opracowaniu Grzegorza Jasińskiego wydana w ramach Borussi, Olsztyn 1995. 202 A. Bezzenberger, Die ostpreussichen Volkstrachten, „Illustrierte Zeitung“, v 21.6: 1917, s. 24. 203 E. Riemann, Die Volkstrachten Ost – und Westpreussens, Hessische Blaetter fuer Volkskunde, Bd. 53, Giessen, 1962 s. 29-46. 204 O. Kolberg, Pomorze, Dzieła Wszystkie, t. 39, Wrocław: Polskie Wydawnictwo Muzyczne. Ludowa spółdzielnia Wydawnicza 1965, s. 52. �Pochodzący z tego regionu Józef Łęgowski205 w 1889 roku pisał: „Ubiór włościan malborskich nie ma żadnych cech charakterystycznych; dużo nazw jest wziętych tu z niemieckiego, prawdopodobnie więc i niektóre części odzieży są niemieckiego pochodzenia.(…) W ubiorze męskim nie ma nic własnego wyrobu, chyba skarpety, jeżeli ich czasem zamiast onuc używają i koszule domowego przędziwa”206. Strój ludowy jako wyznacznik tożsamości regionalnej Badacze już w pierwszej poł. XX w. stanęli w obliczu braku stroju ludowego w tym regionie. Wtedy też rejestrowali pierwsze próby działań rekonstrukcyjnych. Zainteresowanie rekonstrukcją dawnych strojów w regionie Prus Wschodnich i Zachodnich ujawniło się dopiero po I wojnie światowej, głównie jako dzieło etnografów, ludzi sztuki i entuzjastów dawnych tradycji lokalnych. Nie zachował się żaden przykład kompletnego stroju ludowego, a na zachowanych fotografiach dominują ubiory typu miejskiego oraz pochodzenia fabrycznego. Jedynym zachowanym elementem są czepki kobiece. W Prusach, konieczność odtworzenia stroju nasiliła się w okresie Plebiscytu z 1920 roku, na potrzeby ludowych zespołów tanecznych i ich występów. Stworzony strój miał za zadanie symbolizować swojskość, lokalność i zakorzenienie, dodatkowo miał być prosty i niedrogi, a także umożliwiający swobodę ruchów w tańcu. Tereny plebiscytowe, szczególnie Mazury, a także Powiśle, w tym czasie nie posiadały już własnego dawnego stroju. Musiano stworzyć nowy, inspirowany dawnymi, tradycyjnymi wzorami i elementami oraz pozostałymi szczątkowymi informacjami. 205 Urodzony w Michorowie k. Sztumu w 1852 roku, syn chłopa, polski historyk, etnograf, językoznawca i nauczyciel; po studiach filol.-hist. we Wrocławiu i Królewcu uczył 1881-1915 w gimnazjum na Pomorzu i w Wielkopolsce. 206 „Nagawki spodni czyli buksów chowa się zwykle w cholewach. Na koszulę wkłada się zimą wełniany „onterjak” (Unterjacke), latem tylko „ westkę”, na to jeśli potrzeba, sukmanę”. Zimą są używane czapki kożuchowe. Spodnie zima bywają nierzadko „somszowe” tj skórzane, takie same są i rękawiczki. Na to wszystko wkłada się zimą kożuch lub płaszcz. Ostatni jest z sukna granatowego z obszerną długa peleryną, jakiego używają woźnice prawie wszystkich krajów. W ubiorze męskim nie ma nic własnego wyrobu, chyba skarpety, jeżeli ich czasem zamiast onuc używają i koszule domowego przędziwa. Kobiety wkładają na spód „bajówkę: tj. ciepłą spódnicę z „ baju”, (baja – miękka tkanina bawełniana, grubsza odmiana flaneli) zimą kilka nawet; są one białe, czerwone lub niebieskie. Na to „kitel” w pstre desenie, górą „sznurówkę” z „fiszbinami”, rodzaj gorsetu gustownie zasznurowanego z przodu kolorowa wstążką. Wierzchnie ubranie tworzy zimą obcisła ”jupa” latem wolny kaftan. Na głowę kładą mężatki a zimą niezamężne „czapkę z „knepkami”. Jest to czepek, obszyty czarną koronką. W niedziele do kościoła zawiązują na ten czepek dużą chustkę jedwabną o różnokolorowym deseniu i to w ten sposób, że ją składają w długi pas, szeroki jak dłoń, środek tego pasa przykładają do czoła, okręcają dookoła głowy, a końce nad czołem zawiązują w sutą kokardę Tym sposobem tworzy ta chustka na głowie piękna koronę. Ów czepek z „knepkami” jest może podług wzoru niemieckiego, bo tak zwane „chłopki”, które widziałem w innych okolicach, mają bardzo wąskie koronki, natomiast „knepki” na Malborskiem są 4-5 cali szerokie i tylko na jednym brzegu w bogate fałdy do czepka przyszyte. Jednakże rodzaj ich rozmieszczenia na czepku zupełnie różni się od używanego przez Niemki po miastach i niemieckich powiatach Prus Zachodnich. Niemki przyszywają koronki do czepka u góry płasko, a dopiero nad uszami robią tyle fałd, że powstają kiście; u Polek rozkład koronek jest o wiele gustowniejszy. Czepki odświętne są z materii jedwabnej, denko w złociste desenie. Chustek jedwabnych Niemki nie używają; jest to strój polski; piszący widział go także w okolicy Płocka, tylko tam chustki były może nieco skromniejsze i tyłem niżej nieco na głowie leżące; używają ich i panny w starszym wieku. Starsze kobiety używają chustki jedwabnej i latem, młodsze zawiązują w ciepłe dni mniejszą chustę białą z lekkiej materii w ten sposób, że składają ja na poły w trójkąt i składa tak na głowę, ze jeden róg spuszcza się w tyle na plecy, drugie dwa zawiązują pod szyją. Na Kujawach i na Mazowszu wieśniaczki kładą chustę w ten sam sposób, ale rogi przednie zawiązują z tyłu na głowie nad rogiem spadającym na plecy. Sposobu zawiązywania chustki letniej, używanego w Malborskiem nie widziałem ani na Kujawach, ani na Mazowszu; Sposób malborski w zachodnich Niemczech szeroko jest rozpowszechniony”, J. Łęgowki-Nadmorski, Urządzenia społeczne, zwyczaje i gwara na Malborskiem, „Wisła”, t. III: 1889, s. 717-754. 73 �74 W końcu przecież zadaniem takiego rekonstruowanego stroju, który był właściwie nowym strojem, było wskazywanie na ludowość i tradycję danego regionu. Pierwszy odtworzony strój powstał w Olecku, w 1920 roku. Jego kreatorem był miejscowy nauczyciel, również twórca grupy folklorystycznej. Strój ten powędrował później do Muzeum Prussia w Królewcu i, chociaż cała dotychczasowa literatura potwierdzała, że na Mazurach nie było rozwiniętej tradycji stroju ludowego, ani zachowanych jego pozostałości, szybko stał się „starym mazurskim strojem” z terenu powiatu oleckiego207. W latach 20. XX w, nowością w nurcie odtwarzania stroju było budowanie świadomości lokalnej, a celem stowarzyszeń regionalnych i grup tanecznych, które go nosiły, było pokazanie ludności tego obszaru własnej tożsamości lokalnej i regionalnej – wschodniopruskiej, a także przekonanie do głosowania w Plebiscycie, zgodnie z tą tożsamością, za pozostaniem w granicach państwa niemieckiego. Wszelkie przedwojenne próby odtworzenia stroju i resztek tradycji tekstylnej legły w gruzach w 1945 roku, razem ze zbiorami archiwów i muzeów w Królewcu i Elblągu oraz wielu zbiorów regionalnych. Było to również wynikiem rozproszenia ludności i przerwania ciągłości kulturowej tego regionu. Odradzały się powoli, m.in. po wojnie w Niemczech zachodnich, w środowiskach ziomkowskich, na kursach organizowanych dla kobiet. Stój stał się wówczas znowu oznaką identyfikacji regionalnej, przynależności do grupy, spełniał niezwykle ważną rolę w odnalezieniu tożsamości ludzi odciętych od korzeni, od swojej małej ojczyzny. Spełniał również rolę swoistego manifestu politycznego. 23., 24. Stroje Zespołu Pieśni i Tańca Powiśle w Kwidzynie. Fot. Lech Okoński. Za zgodą i we współpracy z kierownictwem Zespołu Ewą Jamrozek 207 I. Buschert, J. Baford, op.cit., s. 16. �Strój Zespołu Pieśni i Tańca „Powiśle” W 1961 roku, ówczesny dyrektor Powiatowego Domu Kultury w Kwidzynie, doświadczony muzyk i entuzjasta folkloru, Robert Kurdziel postanowił, w celu uchronienia od zapomnienia pieśni i tańców regionu, stworzyć grupę chóralno – taneczną, która uświetniałaby swoimi występami różne miejskie imprezy. Tak powstał Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Kwidzyńskiej „Powiśle”, uznany z czasem przez władze miasta za wizytówkę Kwidzyna208. Ze wzmianek w materiałach archiwalnych i wycinkach pasowych wynika, że w 1975 r. powstał projekt rekonstrukcji stroju powiślańskiego dla zespołu. Koncepcja ta przygotowana i opracowana została wspólnie przez Ryszarda Centkowskiego – choreografa zespołu, Halinę Sampławską – etnografa Muzeum w Kwidzynie oraz Helenę Rybicką – plastyczkę Domu Kultury. Hafty zdobiące zrekonstruowane stroje wykonano w Centralnym Ośrodku Pedagogicznym Szkolenia Artystycznego w Warszawie. Zrekonstruowane stroje występują zwykle w trzech kolorach: niebieskim, czerwonym i zielonym209. W skład stroju męskiego wchodzi biała koszula o marszczonych rękawach wykończona wąskimi mankietami, pod szyją posiadająca stójkę. Na koszulę zakładana jest długa sukmana koloru szaro – zielonego, granatowego lub niebieskiego. Jest ona nieco ciemniejsza od koloru sukni partnerki. Materiał sukmany jest odcinany z tyłu od pasa w dół lub lekko marszczony. Następną częścią stroju męskiego jest skórzany pas, z elementem wężykowym na wierzchu i dziurkami na pasku. Jego klamra jest jednolitego koloru żółtego, imitującego złoto. Spodnie są koloru białego lub cebulkowego, bufiaste, wsadzane w buty z cholewkami czarnego koloru. W skład stroju damskiego wchodzi biała bluzka, wykończona haftem białym przy rękawach i przy szyi, gorset haftowany z przodu i tyłu, wykończony ząbkami i haftem, spódnica na dole rozszerzana, fartuch jasnoniebieski lub biały, nieco krótszy od spódnicy, suto marszczony w pasie, ozdobiony białym haftem, biała falbaniasta halka, która wykończona jest koronką, chusta o wymiarach 80 x 80 cm z haftami w narożnikach oraz czółko, buty koloru czarnego210. Charakterystyczną cechą stroju powiślańskiego są także hafty w kolorze białym, wykonane techniką przewlekania i siateczkową. Niestety, nie zachowała się dokumentacja i projekt odtworzonego stroju. Wiadomo jedynie, że przy rekonstrukcji kierowano się informacjami źródłowymi, zawartymi w opisach stroju z rejonu Ziemi Malborskiej, w pracach Oskara Kolberga, jego ucznia Józefa Łęgowskiego211 oraz Władysława Łęgi.212 Kolorem dominującym miał być niebieski i czerwony, a zdobienia wykonane miały być haftem białym, z przewagą motywu linii falistej. Jako nakrycie głowy wybrano chustę – być może z racji łatwiejszego dostępu materiału. Ciekawe jest również, że nie przejęto sposobu wiązania chustki nad czołem od strojów pruskich, na co wskazują dostępne przekazy pisane. Nie pojawia się także czepek, nawet w uproszczonej formie, choć jest o nim mowa w przekazach źródłowych. Rekonstruowany strój jest tylko inspirowany opisami źródłowymi, przystosowany do tańca i działań scenicznych, a głównym motywem przewodnim i odróżniającym jest regionalny haft biały. 208 XX lat Zespołu Pieśni i Tańca „Powiśle", Miejski Ośrodek Kultury, Kwidzyn: bw. 1981. 209 http://kck.ckj.edu.pl/pracownie_powisle.html (dostęp 20.01.2013). 210 Nie ma śladu po dokumentacji ani w archiwum Domu Kultury w Kwidzynie, ani też w zbiorach Muzeum czy w spuściźnie po Halinie Sampławskiej. Kwerenda i starania poszukiwawcze prowadzone były wspólnymi siłami również przez kierownictwo "Powiśla". 211 J. Łęgowki-Nadmorski, Urządzenia społeczne, zwyczaje i gwara na Malborskiem, „Wisła”, t. III: 1889, s. 717-754. 212 Wł. Łęga, Ziemia Malborska. Kultura ludowa, Toruń: Wydawnictwo Instytutu Bałtyckiego 1933, s. 22-25. 75 �W zbiorach Muzeum w Kwidzynie znajduje się dziewczęcy strój ZPiT Powiśle w kolorze czerwonym, unikatowy czepiec damski czarny, obszyty koronką, pochodzący z Trzciana (powiat sztumski), czepek płócienny z haftem białym z Tychnów (pow. Kwidzyn), a ponadto bluzka i peleryna damska z poł. XIX w. również z Trzciana. Wszystkie, poza haftowanym czepkiem białym, są już wyrobem konfekcyjnym. Przekazane zostały do Muzeum przez Amalię Dłużewską – autochtonkę. Stanowią zatem jakiś punkt odniesienia przy rekonstrukcji stroju funkcjonującego na terenie Powiśla. Haft biały jako charakterystyczny element stroju Dolnego Powiśla. 76 Istniejące w latach 1925-1945 niemieckie Muzeum Regionalne w Kwidzynie (Heimatmuseum Westpreussen in Marienwerder), oprócz zabytków archeologicznych, gromadziło zbiory z dziedziny etnografii, obejmujące również hafty. Z licznie zgromadzonej kolekcji zachowała się do czasów dzisiejszych jedynie część dokumentacji archiwalnej i fotograficznej213. Nie odzwierciedla ona dorobku tego regionu, niemniej jednak rzuca pewne światło na charakter i poziom tradycyjnego wytwórstwa. Dane te, razem z informacjami pochodzącymi z literatury oraz z przekazami najstarszej, rodzimej ludności, stały się podstawą do dokonania rekonstrukcji i popularyzacji dawnego haftu białego z tego regionu. Haft biały upowszechnił się w regionie Powiśla około połowy XIX wieku214. Tworzywo, które zdobiono haftem musiało być cienkie, było to więc białe lniane płótno lub batyst lniany oraz płótno luźno tkane i białe, lniane lub bawełniane nici. Jak pisze w swym artykule niemiecka badaczka tej tematyki w latach 30 - tych XX w., Irmgarda Fuhrmann215, płótno to, pod względem technicznym, różniło się od płótna używanego w Prusach Wschodnich (Warmii i Mazurach). Wykonane było z cienkiej lub średniej grubości nici, co miało wpływ na delikatność wzoru hafciarskiego. Wysoka jakość wytwarzanego płótna świadczyła również o bardzo rozwiniętym na Dolnym Powiślu tkactwie216. Narastające od lat 60. XX wieku zainteresowanie kulturą ludową, zwłaszcza sztuką i regionalnym zdobnictwem, przyczyniło się do podjęcia przez działaczy kultury starań, dążących do reaktywowania regionalnego haftu. Mając do dyspozycji niewiele danych, jakie dostarczają prace Oskara Kolberga i Władysława Łęgi, oraz nieliczne eksponaty muzealne, przystąpiono do odtworzenia haftu w oparciu o najbardziej typowe i najcenniejsze motywy zdobnicze, zachowane w zbiorach muzealnych różnych dziedzin rękodzieła ludowego, które odpowiednio przetworzono i dostosowano do współczesnych potrzeb i wymogów estetycznych. Zebrane i przygotowane w ten sposób wzory posłużyły w 1962 roku do zorganizowania w Powiatowym Domu Kultury w Kwidzynie kursu haftu dolnopowiślańskiego. Wzięła w nim udział liczna grupa kobiet z miasta i okolicznych wiosek, między innymi Zofia Izdebska, Natalia Bijak i Stanisława Liszewska217. Zaczęły one wykonywać prace hafciarskie, zachowując z dawnego tworzywa gatunek płótna, len, i białe bawełniane nici. Z czasem, prócz białego lnianego płótna, wprowadzano płótno w różnych 213 S. Kawska-Tatara, Negatywy dawnego Heimatmuseum Westpreussen in Marienwerder w zbiorach Muzeum w Kwidzynie, „Dagerotyp”, nr 15: 2006, s. 55-68. 214 H. Sampławska, Haft ludowy na Dolnym Powiślu, maszynopis w Muzeum w Kwidzynie 1995, s. 3. 215 I. Fuhrmann, Charakterystyka haftu ludowego w Niemczech, w: H. Michalik (red.), Haft dolnopowiślański, „Zeszyty Kwidzyńskie”, nr 13: 2010, s. 75-103. 216 E. Wernicke, Marienwerder: Geschichte der ältesten Stadt der Reichsdeutschen, Marienwerder: Ostmark 1933. 217 W. Błaszkowski, Hafty regionalne na Pomorzu Gdańskim, Gdańsk: Wydawnictwo Art.-Region, 1983. �kolorach, co w pewnej mierze wpłynęło na podniesienie walorów estetycznych haftu. Początkowo znaczna część kobiet z miasta haftowała głównie bieliznę stołową dla Cepelii, ale też i na użytek własny. Pozostałe, rekrutujące się głównie ze wsi, haftowały wyłącznie dla siebie. Niemniej jednak wszystkie kobiety, do których należą Władysława Bartknecht, Stanisława Brzezińska, Zenobia Cegielska, Maria Jaśkiewicz, Irena Przybylska i Krystyna Chmielewska, brały czynny udział w organizowanych przez domy kultury i muzea wystawach, konkursach i jarmarkach ludowych, przyczyniając się tym samym do upowszechnienia haftu białego w latach 60. i 70. XX wieku. Kolekcja haftu w zbiorach Muzeum w Kwidzynie wzrastała stale dzięki systematycznym zakupom najlepszych prac. Zapoczątkowane w 1963 roku, i dokonywane także w latach późniejszych, zakupy, pozwoliły na zgromadzenie reprezentatywnych przykładów haftu w liczbie 50 obiektów (głównie serwet)218. Większość dawnych artystek już nie żyje lub ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie kontynuować swojej pracy. Jedynie w niektórych środowiskach, przede wszystkim wiejskich oraz w szkołach, znajdujemy przejawy przywiązania do tej formy twórczości. Jednocześnie otrzymujemy coraz liczniejsze sygnały, że znowu są osoby chętne do jej uprawiania. Reaktywowany haft biały regionu Dolnego Powiśla stał się elementem charakterystycznym i znalazł zastosowanie także przy rekonstrukcji i opracowaniu stroju ludowego dla Zespołu Pieśni i Tańca Powiśle Powiatowego Domu Kultury w Kwidzynie w 1975 roku. Kluczową rolę odegrało tutaj Muzeum w Kwidzynie – Oddział Muzeum Zamkowego w Malborku, które, obok innych działów, posiada duży dział etnograficzny, obejmujący kulturę materialną i sztukę ludową. W skład tej ostatniej wchodzi niewielka kolekcja haftu, obejmująca 58 obiektów, głównie bielizny stołowej, zdobionej charakterystycznym dla Dolnego Powiśla tzw. białym haftem. Kolekcję tę, związaną z haftem i zdobnictwem tkanin, uzupełnia dokumentacja archiwalna w postaci fotografii dawnych, tradycyjnych wzorów tutejszych haftów. W latach 80. XX w. Marek Sitnicki przygotował opracowanie haftu białego na Powiślu219. Przytacza on ciekawą wypowiedź informatorki z Mikołajek w pow. kwidzyńskim – Pani Jabłońskiej, autochtonki urodzonej w 1906 roku220: „Nie, w takich nie chodzili. Tu w Mikołajkach sklepy były dobrze zaopatrzone, każdy mógł sobie kupić ubranie od butów do cylindra. Ubierano się z miejska. Na co dzień nosili znoszone ubranie niedzielne. Na niedzielę – nowe. Na wesele, pogrzeb, na Wielkanoc – ubierano się na czarno: frak, cylinder. Haftowane były jedynie kobiece oraz dziecięce bluzki. Na białej bluzce białe hafty: przy szyi, wzdłuż guzików, czasem i od dołu. Nie pamiętam wzoru tego haftu. Za to pamiętam kolorowe narzuty na kanapy – u mojej matki jeszcze były resztki takiej kapy, my nie wiema co się z nimi stało, a nowych nie haftował nikt. Były obrusy – tylko na pokaz, nie do posiłków – też kolorowo haftowane: modro, zielono, czerwono. Kobiety nosiły na głowie beret jak ten mój kapelusz. Tylko niektóre najstarsze 218 Zebrane materiały, eksponaty i dokumentacja fotograficzna świadczy, że do motywów zdobniczych haftu na Dolnym Powiślu należały najczęściej wielopłatkowe motywy kwiatowe, takie jak: stokrocie, margarety, astry, stylizowane róże i tulipany, zwieńczone pręcikami goździki, drobne dzwonki, koniczynki, osadzony w stylizowanym wazonie ukwiecony motyw drzewka życia, kółka, łuki i owale oraz wijące się gałązki o lancetowatych i strzępiastych listkach, zwieńczone pąkami i wiciami. Do ulubionych motywów należały również gałązki paproci, pawie piórka i dmuchawce. Rzadko natomiast spotykany jest owoc granatu. Niezwykle ciekawe i bogato przedstawione są niektóre z motywów, zwłaszcza stokrocie, margarety, róże i tulipany, czasami pąki i koszyczki, których środki wypełnione są siateczką, często ozdobnie cerowaną lub ażurem wypełnionym pajączkiem, nadające im tym samym delikatność i swoiste piękno. 219 M. Sitnicki, op. cit., s. 24-73. 220 loc.cit. 77 �kobiety nosiły „kapoty” na głowę, po niemiecku to się nazywało Kopfmüze für Frauen, wełniane, wiązane pod szyję. W pierwszą wojnę kobiety nosiły jeszcze czarne kapelusze ze słomki; z tyłu były wycięte na włosy, z przodu przyczepiało sie kwiaty, u dołu zwisały „szlejfy” do związywania. Z gołą głową żadna nie chodziła, chyba że koło domu. O! Co to by było, gdybym ja do sklepu poszła z gołą głową. Chustki? Tutaj nikt do 1945 nie widział kobiety w chustce na głowie – wyśmialiby ją. Wprawdzie moja matka w wojnę nosiła chustkę wełnianą, ale tylko koło domu ”221. Powyższe informacje – nie licząc braku chustek – potwierdza praca ks. Łęgi, który też wspomina „kapotkę czarną”, tj. aksamitny czepek zakrywający uszy, noszony przez starsze kobiety. W okresie międzywojennym ubrania ostatecznie tracą resztę cech regionalnych, wypartych przez miejską modę. Zabłońska wspominała również, że gdy uczyła się krawiectwa przed II wojną, korzystała z mieszczańskich wzorów Modenheften i Allensteiner Zeitung, wydawanej także po polsku jako Gazeta Olsztyńska. 78 Podsumowanie Strój, jako znak identyfikacji z regionem, z małą ojczyzną, może budować poczucie wspólnoty, nie koniecznie opartej na wspólnej tradycji, a raczej na zaakceptowanych elementach, takich jak kolor czy rodzaj haftu. Podany przykład historii rekonstrukcji strojów ludowych oraz ich elementów (np. haftu) pokazuje, że tematyka ta była bliska badaczom już pod koniec XIX wieku, a granica jaką stanowi rok 1945 i związane z nią procesy społeczne i kulturowe nie były jedyną przyczyną zaniku stroju ludowego w tym regionie. W badaniach nad strojem ludowym na terenach Polski Północnej i Zachodniej, których historia dzieli się na te sprzed i po 1945 roku, kluczową jest kwestia dotarcia do źródeł – zarówno tych zachowanych na terenach Dolnego Powiśla, np. w muzeach i zbiorach prywatnych, ale też tych dostępnych w niemieckich archiwach. 221 loc. cit. �Aleksandra Paprot222 Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu Czy strój żuławski może być tradycyjny? Ż Wprowadzenie uławy to region, który utracił swą ciągłość kulturową w wyniku II wojny światowej, zatem graniczną datą dla tego obszaru jest rok 1945. Wówczas to, w wyniku postanowień konferencji w Jałcie i Poczdamie, dokonała się zmiana struktury społecznej. Wysiedlono dotychczasowych mieszkańców Żuław, m.in. Niemców i Holendrów, a na ich miejsce przesiedlono i repatriowano Polaków, głównie z centralnej i południowej Polski oraz z Kresów Wschodnich. Dlatego też nowi mieszkańcy Żuław podjęli początkowo spontaniczne, a znacznie później odgórne, działania adaptacyjne. Obcy krajobraz kulturowy, który cechowała wielokulturowość oparta na zróżnicowaniu tradycji narodowościowych i wyznaniowych, zupełnie nie przystawał do bagażu kulturowego przybyłych osadników. Niezrozumienie pewnych prawidłowości krajobrazu czy nieumiejętność odczytywania znaków i symboli kulturowych sprzed 1945 roku sprawiła, że tradycje dawnych mieszkańców Żuław w sposób naturalny zaczęły zanikać. Związany z tym był też swoisty szok kulturowy wśród przesiedleńców i repatriantów, który był wynikiem skrajnych emocji i postaw względem materialnych świadectw kultury zastanej. Często przejawiało się to poprzez obojętność, akty wandalizmu czy szabrownictwo mienia np. poniemieckiego. Taka sytuacja sprawiła, że ludność napływowa z czasem zaczęła jednak odczuwać potrzebę oswojenia obcej przestrzeni kulturowej, by móc w niej funkcjonować na co dzień. Nowi mieszkańcy Żuław zaczęli nadawać temu regionowi cechy rodzimej kultury, transplantować własne tradycje, obyczaje czy zwroty językowe lub gwarowe. Współcześnie, wśród potomków powojennych osadników, budzi się potrzeba budowania własnej – żuławskiej tożsamości kulturowej. Należy w tym miejscu podkreślić, że problem kreowania takiej tożsamości jest brakiem pewnego zdecydowania względem obieranego nurtu tożsamościowego. Wśród środowisk kulturotwórczych pojawiają się głosy, dotyczące budowania tożsamości żuławskiej jako wypadkowej tradycji zastanych oraz tradycji przywiezionych w 1945 roku (kultura plemion bałtyckich, słowiańskich oraz niemiecka i mennonicka versus kultura regionów ościennych, centralnych, południowych, Kresów Wschodnich oraz pogranicza polsko-ukraińskiego223). Konfrontacja dwóch typów kultur miałaby być tworem idealnym. Jednak czy taka forma wytwarzania tradycji identyfikacyjnych jest właściwa? Jak ma się ona względem 222 Aleksandra Paprot, mgr, kulturoznawca i etnolog, doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Kontakt: aleksandra.paprot@gmail.com 223 A. W. Brzezińska, Mieszkając na Żuławach… Tożsamości kulturowe mieszkańców regionu, w: M. Grosicka (red.), Jesteśmy stąd – dom na Żuławach, Malbork: Starostwo Powiatowe w Malborku 2008, s. 47. 79 �potrzeb społeczności lokalnych? W prezentowanym artykule powyższe pytania będą punktem wyjścia do podjęcia refleksji nad próbami sztucznego tworzenia tradycji. Przykład stanowić będzie strój żuławski, jako element budujący identyfikację z regionem. Tradycja wytworzona 80 W przypadku Żuław trudno mówić o tradycji, która powszechnie pojmowana jest jako dobra kulturowe, przejmowane i przekazywane w czasie, będące odpowiednio wartościowane i wynikające z procesu transmisji kulturowej, opartej na wymianie między poszczególnymi generacjami224. Analizując tworzenie się tradycji w delcie Wisły, poprzez odwoływanie się do poszczególnych wzorów kultury zastanej i przywiezionej, myślę, że o wiele trafniejsze byłoby określenie jej jako tradycji sytuacyjnej, będącej pewną formą tradycji fałszywej, w której proces przekazywania został zaburzony. Tradycja sytuacyjna jest „(…) związana zwykle z zakłóceniami w procesie funkcjonowania społeczeństwa i kultury, mająca miejsce wówczas, kiedy ludzie, adaptując się do określonych warunków, nie zawsze i nie tyle w wyniku przekazu t. [tradycji], ile pod wpływem tych warunków kształtują swoje życie w sposób przypominający rozwiązania z przeszłości”225. Definicja ta podkreśla adaptacyjny wymiar kultywowania tradycji, co miało miejsce na Żuławach w pierwszych dziesięcioleciach po II wojnie światowej. Inną propozycją względem typologizacji współczesnej tradycji żuławskiej, może być określenie jej jako tradycji wymyślonej. Jest to termin zaproponowany przez Erica Hobsbawma, który pisze: „obejmuje on zarówno <<tradycje>> naprawdę wymyślone, zbudowane od podstaw i oficjalnie wprowadzone w życie, jak również takie, które powstają w trudniejszy do <<namierzenia>> sposób w krótkim, konkretnym okresie czasu – bywa, że w ciągu kilku lat – i bardzo prędko się utrwalają”226. Z takim typem tradycji, współcześnie, Żuławy mają do czynienia coraz częściej. Spontaniczne działania środowisk kulturalnych czy społeczności lokalnych, zmierzają w kierunku wymyślania nowych tradycji. Ma to na celu budowanie więzi społecznych wśród mieszkańców regionu, w oparciu o potrzeby wypływające bezpośrednio ze wspólnot lokalnych. Eric Hobsbawm, pisząc o tradycjach wymyślonych, dokonał również ich podziału na trzy typy: „a) tradycji służących wzmacnianiu poczucia przynależności oraz symbolizowaniu jedności wewnętrznej grup i rzeczywistych lub sztucznych wspólnot; b) tradycji służących umacnianiu i legitymizowaniu instytucji, pozycji bądź relacji władzy; c) tradycji służących głównie upowszechnianiu i wpajaniu wierzeń, systemów wartości i konwencjonalnych sposobów zachowania”227. Odwołując się do powyższej propozycji, współczesne tradycje żuławskie można analizować jako typ pierwszy – ze względu na potrzebę tworzenia więzi wspólnotowych na poziomie lokalnym i regionalnym wśród mieszkańców delty Wisły. Tradycja wytwarzana przez grupę społeczną, w sytuacji zamieszkiwania neoregionu (regionu, z którego w wyniku I i II wojny światowej wysiedlono jedne społeczności i zasiedlono go innymi – zwykle 224 Z. Jasiewicz, Tradycja, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny: terminy ogólne, Warszawa-Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1987, s. 353. 225 Ibidem, s. 353-354. 226 E. Hobsbawm, Wprowadzenie. Wynajdywanie tradycji w: Idem, T. Ranger (red.), Tradycja wynaleziona, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008, s. 9. 227 Ibidem, s. 17. �z sąsiednich subregionów kulturowych228), jest dość specyficzna. Nowe pokolenia budują bowiem od podstaw swoją „małą ojczyznę”, w której nie może zabraknąć elementu konstytuującego ją i utrwalającego w postaci zwyczajów, postaw i zachowań. Taką właśnie rolę mają w tym miejscu pełnić tradycje, które w momencie przerwania ciągłości kulturowej powinny być rozpatrywane poprzez perspektywę kreacyjności – spontanicznego, wspólnotowego działania, nakierowanego na budowanie tożsamości regionu. W poniższym artykule będę posługiwać się terminem „tradycja wytworzona” w celu określenia praktyk skupionych wokół budowania tożsamości żuławskiej, opartej na wybranych elementach kultury materialnej i niematerialnej. Tradycyjny strój żuławski dawniej Do dziś, w środowiskach kulturalnych na Żuławach, toczy się spór o tradycyjny strój ludowy tego regionu. Większość utożsamia go z kulturą holenderską i mennonitami – anabaptystami, którzy przybyli do Polski jako kraju, który cechowała tolerancja religijna, w XVI wieku. Pojawiają się także głosy zwolenników poglądu, że jako takiego stroju ludowego na Żuławach nigdy nie było. Argumentują to faktem zamożności chłopów żuławskich. Niegdyś, region ten był jednym z lepiej prosperujących – Żuławy znane były z dobrej jakości i wysokiej wydajności zbóż, a także z produkcji mleka. Bliskie kontakty z ośrodkami miejskimi, jak np. z Gdańskiem, również pozytywnie nie wpływały na stopień zachowania tradycyjnego stroju żuławskiego. Mieszkańcy Żuław czerpali wzorce miejskie, co w naturalny sposób nie skłaniało żuławskich kobiet do tworzenia, np. wzoru haftu regionalnego. W ostatnich latach spotkałam się nawet z głosem pewnego działacza regionalnego, który w dość radykalny sposób twierdził, iż dawni mieszkańcy Żuław, poprzez fakt swej zamożności, nie wytworzyli typowej kultury ludowej, jaka byłaby charakterystyczna dla tego obszaru. Dla poparcia swojej tezy podał przykład Kaszub i Kociewia, jako regionów mniej zamożnych, a przez to posiadających własne tradycje regionalne i typową kulturę. Inne źródła wskazują jednak, że na Żuławach istniały pewne formy tradycyjnego stroju ludowego. Według Joanny Szkolnickiej, która analizowała dostępne dokumenty źródłowe oraz ryciny, strój żuławski nosił pewne cechy holenderskie. Wiązało się to z obecnością osadników z Niderlandów (przeważnie wyznania mennonickiego), którzy przywieźli ze sobą pewne wzory kulturowe, zwyczaje i tradycje. Potwierdzenie tego można było odnaleźć w ilustracjach, jakie zamieszczano w „Danziger Heimatkalender”. W 1926 roku pojawiła się tam ilustracja, „(…) na której dwóch żuławskich chłopów przedstawionych jest w holenderskich chodakach”229. Pokazuje to, jak silnie wpływy holenderskie ujawniały się w delcie Wisły. Kolejne informacje na temat stroju, jaki noszono niegdyś na Żuławach, można odnaleźć w książce Przemysława Szafrana „Żuławy Gdańskie w XVII w. Studium z dziejów społecznych i gospodarczych”. Podaje on, że to, w jaki sposób ubierali się chłopi na Żuławach Gdańskich, było regulowane przez władze miasta Gdańsk. Obostrzenia dotyczyły głównie stroju świątecznego i były dość restrykcyjne, bo zakazywały noszenia określonych ozdób, co budziło sprzeciw wielu zamożnych Żuławiaków. Takie rozwiązania miały na celu określenie granic dla danego stanu społecznego. Już w 1591 roku wydano rozporządzenie względem odpowiedniego wyglądu stroju i ubioru mieszkańców Żuław, a w 1635 roku nieco je poszerzono: „Zgodnie z nim chłopi nie mogli stosować w swych ubiorach takich materiałów, jak aksamit i jedwab. Aksamit był dopusz- 228 H. Kubiak, U progu ery postwestfalskiej. Szkice z teorii narodu, Kraków: Universitas 2007, s. 100. 229 http://historia.bibliotekaelblaska.pl/artykul/3750, (wgląd: 27.12.2012). 81 �82 25. Przykładowy strój mennonitki z Żuław na wystawie stałej w Żuławskim Parku Historycznym, fot. A. Paprot 2008 26. Strój malborski, fot. A. Paprot 2012 czalny w kobiecych nakryciach głowy. Ubierać się można było jedynie w zgrzebny, samodziałowy materiał o niskiej cenie. Nie można było stosować żadnych obszyć jedwabnych czy aksamitnych, jak również wyłogów. W ozdobach nie mogły znajdować perły i złoto. Wolno było posiadać tylko wyroby z białego niepozłacanego srebra. Nawet płótno na bieliznę (…) nie mogło być wyższych gatunków i droższe aniżeli 15 groszy za łokieć”230. Co ciekawe, Szafran podaje dalej, że tak naprawdę Żuławiacy nie stosowali się do powyższych zakazów i nakazów. Można to zaobserwować na przykładzie wyprawki ślubnej czy z okazji osiągnięcia pełnoletniości, w których znajdowały się stroje wykonane z aksamitu i adamaszku, a nawet czapki i kapelusze z kuniego futra. Do tego dołączano dużą ilość lnianej bielizny, a także chusteczki, często wykonane z lnianego, śliskiego płótna. W niektórych skrzyniach znajdowały się nawet ozdoby w postaci posrebrzanych lub pozłacanych pasków kobiecych231. Z kolei Szkolnicka podaje, iż „dodatek odświętnego stroju stanowiły trzewiki, często z kurdybanu, pończochy i chusteczki do nosa. Pończochy nosiły zarówno kobiety i dzieci, jak i mężczyźni (mężczyźni nawet częściej). Często były one kolorowe (np. czerwone)”232. Fakty, które podaje Szafran, dotyczą jednak Żuław Gdańskich, które poprzez bliskie sąsiedztwo Gdańska, charakteryzowały się silnymi wpływami miejskimi. Naturalny wydaje się zatem proces przejmowania wzorów ze stroju mieszczan i chęć prezencji swojej zamożności poprzez liczne ozdoby, np. w postaci pereł, z uwagi na występowanie hafciarstwa z użyciem tego surowca. Dlatego też już w połowie XIX wieku można było obserwować zanik ludowych cech stroju żuławskiego na rzecz ubioru mieszczan gdańskich. Niezwykle interesujący wydaje się dokładny opis stroju żuławskiej dziewczyny, pochodzący z 1850 roku, który również został przedstawiony w „Danziger Heimatkalender” – „dziewczyna trzyma garnki – dwojaki z posiłkiem oraz rodzaj koszyczka, zw. po niemiecku Lischke, spódnica z ciemnoniebieskiej tkaniny wełnianej, u dołu czerwony rąbek szerokości ok. 20 cm. Niebieski fartuszek z jaśniejszym wzorem (nazywany koltdruckschet Schelldok), bez klapy (górnej części). Pod spodem zielony nankinowy gorset, sznurowany z przodu, pod 230 P. Szafran, Żuławy Gdańskie w XVII w. Studium z dziejów społecznych i gospodarczych, Gdańsk: Wydawnictwo Morskie 1981, s. 137-138. 231 Ibidem, s. 139-140. 232 http://historia.bibliotekaelblaska.pl/artykul/3750, (wgląd: 27.12.2012). �nim czerwona chustka na piersi. Na głowie kapturek wiązany pod szyją szerokimi wstążkami”233. Często dodatkiem do stroju był koszyczek z wikliny. Pokazuje to, iż dawni mieszkańcy regionu również korzystali z jego zasobów przyrodniczych – wierzb, które do dziś są symbolem Żuław. Powyższy opis stroju młodej dziewczyny jest jak dotąd jednym z precyzyjniejszych, który mógłby posłużyć np. etnografom za wzór do celów rekonstrukcyjnych. Jednocześnie nie sposób nie wspomnieć o stroju malborskim, jaki był charakterystyczny dla Ziemi Malborskiej (niegdyś był to teren zbliżony do historycznej pruskiej krainy – Pomezanii, natomiast dziś określa się ją mianem Powiśla), będącej w bezpośrednim sąsiedztwie Żuław. Relacja, dotycząca tego stroju, została zapisana w 1933 roku przez badacza tego obszaru – księdza Władysława Łęgę. Na początku XX wieku prowadził on badania nad kulturą ludową Ziemi Malborskiej, a obecnie są to jedne z nielicznych publikacji traktujących o stroju, który na przełomie XIX i XX wieku zaczął zanikać. Z opisu Łęgi wynika, iż w ubiegłych wiekach na ludowy strój męski składały się zamszowe spodnie, niebieskie lub zielone sukmany sięgające za kolana, skórzane buty oraz czapki, które noszono zimą (wewnątrz watowane, na zewnątrz skórzane). Natomiast w dwudziestoleciu międzywojennym noszono już marynarkę, kamizelkę, podkoszulek, kołnierzyk, spodnie, których nogawki były wpuszczane w skórznie. Charakterystycznym elementem stroju kobiety były czepki (świąteczne często obszywano złotymi nićmi) i sznurówki zamiast bluzki. W międzywojniu zaś ubiór stanowiła już wełniana chusta, bluzka (koloru czerwonego lub niebieskiego), spódnica flanelowa (koloru czerwonego lub niebieskiego) albo suknia, na którą zakładało się fartuch (najczęściej koloru niebieskiego), a zimą kaftan. W okresie zimowym noszono również czarne kapoty i wełniane lub jedwabne chusty na ramiona234. Jak ten opis ma się jednak do stroju Żuławiaków? Niegdyś zapewne trudno było odnaleźć szczególne podobieństwo do ubioru noszonego na Żuławach i kojarzono ów strój raczej z regionem Powiśla. Dziś jednak ubiór ten, zwłaszcza męski, ma wiele wspólnego ze strojem żuławskim, który został sztucznie wytworzony na potrzeby instytucji kultury. „Tradycyjny” strój żuławski dziś Okres II wojny światowej miał duży wpływ na przerwanie tradycji, również tych związanych ze strojem ludowym. Działania wojenne spowodowały ogromne starty w kolekcjach muzealnych i tym samym „(…) przyczyniły się do zaniku strojów w większości regionów Polski”235. Natomiast po 1945 roku, w okresie PRL-u, nastąpiło nieoczekiwane zainteresowanie strojem ludowym, który był wykorzystywany podczas uroczystości państwowych i religijnych, a także na potrzeby przeglądów, konkursów i festiwali. Szczególnie organizacja tych ostatnich spowodowała, że popyt na stroje ludowe znacznie wzrósł. Było to również związane z rozwojem przemysłu wzorniczego, co umożliwiło wprowadzenie barw i elementów pochodzenia fabrycznego, ułatwiając produkcję potrzebnych tkanin na masową skalę. Zespoły folklorystyczne czy zespoły pieśni i tańca coraz częściej wykazywały potrzebę posiadania stroju, nie tylko np. podhalańskiego czy krzczonowskiego, jako jednego z bardziej znanych w Polsce, ale chciały mieć swój własny regionalny strój. Taka sytuacja miała miejsce na Ziemiach Zachodnich i Północnych, gdzie nie przetrwały wcześniej używane stroje ludowe lub takowe nigdy nie występowały. Problem ten zauważyła 233 Ibidem. 234 Wł. Łęga, Ziemia Malborska: kultura ludowa, Toruń: Wydawnictwo Instytutu Bałtyckiego 1933, s. 22-24. 235 T. Karwicka, Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1995, s. 126. 83 �84 również Teresa Karwicka, pisząc: „Dlatego też trudna i dyskusyjna jest sprawa rekonstrukcji strojów dla celów zespołów ludowych w tych regionach Polski Zachodniej i Północnej, gdzie nie ma już autochtonów, a tylko ludność napływowa, która przybyła tam po II wojnie światowej z zupełnie innych regionów. Czym bowiem może być dla ludzi przybyłych z Wołynia czy ich dzieci ubiór dolnośląski, dla tych z Wileńszczyzny strój pyrzycki? Czy kiedykolwiek stanie się on ich własnym strojem? Czy też zawsze będzie to tylko martwa rekonstrukcja historyczna?”236. Pierwsze próby odtworzenia, czy też raczej stworzenia, stroju żuławskiego miały miejsce w latach 60. XX wieku. Spowodowane było to założeniem 6 grudnia 1960 roku Zespołu Pieśni i Tańca „Żuławy”, który powstał z inicjatywy lokalnych działaczy społecznych, w celu ożywienia i zintegrowania na nowo kształtującej się społeczność miasteczka Nowy Staw237. Już w pierwszych latach działalności zespołu, osoby kierujące nim doszły do wniosku, że istnieje silna potrzeba posiadania własnego, regionalnego stroju ludowego, który byłby strojem reprezentacyjnym podczas festiwali czy konkursów śpiewaczo – tanecznych. Dlatego też w 1969 roku, we współpracy z etnografem Wojciechem Błaszkowskim, podjęto się odtworzenia stroju żuławskiego w oparciu o istniejący materiał etnograficzny, dotyczący rzekomo istniejącego haftu żuławskiego. Strój ten miał nawiązywać do stroju malborskiego, który był opisywany przez Wł. Łęgę. Projekt haftu stroju żuławskiego z lat 60. XX wieku był inspirowany wzorami istniejącymi na polichromowanym sprzęcie, malowanych skrzyniach, kufrach oraz szafach, tkaninach, kobiercach, kilimach, makatach, kapach, narzutach i obrusach, które były niegdyś wytwarzane na Żuławach238. Jednak i owe wzory budziły wiele krytycznych głosów ze strony etnografów. Mimo to, propozycja stroju żuławskiego, uwzględniającego dotychczasowy dorobek twórczy i kulturowy regionu, została zatwierdzona przez komisję ekspercką, istniejącą przy Wojewódzkim Domu Twórczości Ludowej w Gdańsku i w Toruniu239. Zgodnie z przyjętymi normami, na strój kobiecy składała się „(…) biała bluzka, kołnierz – stójka w zakładki pionowe wykończone u góry falbanką w ząbki. (…) Haft kolorowy na zewnętrznej części rękawa. Serdak w dwóch kolorach (niebieskim i czerwonym) (…) sznurowany w jodełkę (…). Fartuszek biały, (…) dołem obszyty koronką, haft pionowy”240. Dodatkiem do stroju były czarne buty na obcasie oraz kolorowa chusta, traktowana jako nakrycie głowy. W przypadku stroju męskiego nawiązanie do opisu stroju malborskiego było bardziej widoczne. Charakterystyczną częścią stroju była bowiem sięgająca za kolana sukmana, obszyta czarną lamówką i zapinana na pętlice tego koloru. Nieodzownym elementem była również zielona, sięgająca do pasa kamizelka ze stójką i wykładanymi klapami, która nawiązywała swą formą do sukmany. Na strój składała się także biała bluzka, brązowe spodnie wiązane czerwoną krajką, brązowy kapelusz ze wstążką i czarne wysokie buty241. Żuławski strój ludowy, a można by rzec, że zrekonstruowany strój malborski, był chętnie noszony i prezentowany w czasach PRL-u. Nowo powstałe stroje zaprezentowano w 1972 roku podczas widowiska „Wiązanka pieśni i tańców żuławskich” i „Żuławy niosą plon”. Trzy lata wcześniej wystawiono także 236 Ibidem, s. 129. 237 W. Jedliński, R. Klofczyński, Dzieje Nowego Stawu, Nowy Staw: Urząd Miejski w Nowym Stawie 2010, s. 242. 238 W. Jedliński, Powiśle i Żuławy w poezji i piosence, Malbork: Komitet Odrodzenia Uniwersytetów Ludowych „Młody Las” 1994, s. 117. 239 Ibidem, s. 116. 240 W. Jedliński, R. Klofczyński, op. cit., s. 240. 241 Ibidem, s. 239-240. �spektakl „Wesele żuławskie”, jednak nie dotarłam do opisów potwierdzających informację mówiącą o tym, że już wówczas użyto zrekonstruowanych strojów. Minęło wiele lat, Zespół Pieśni i Tańca „Żuławy” zawiesił swą działalność, a stroje powstałe w 1969 roku nadal są użytkowane podczas licznych wydarzeń kulturalnych o charakterze regionalnym. Obecnie są one własnością Nowostawskiego Ośrodka Kultury. Kolejna próba stworzenia stroju żuławskiego, w oparciu o dostępny materiał etnograficzny oraz pojawiające się tendencje w regionie, miała miejsce w 2006 roku w Nowym Dworze Gdańskim. Już rok wcześniej, przedstawiciele Towarzystwa Rozwoju Powiatu Nowodworskiego, podczas III Debaty Żuławskiej, wysunęli postulat stworzenia stroju charakterystycznego dla delty Wisły. Propozycja Towarzystwa spotkała się z szerokim zainteresowaniem władz samorządowych i przedstawicieli instytucji kultury, dlatego też w dość krótkim czasie powołano zespół ekspertów – etnografów z Pomorza – mających sprawować opiekę merytoryczną nad projektem stroju242. Duży wkład w tworzenie stroju żuławskiego miały Gminne i Miejskie Ośrodki Kultury z Żuław i Mierzei Wiślanej. Przedstawicieli tych instytucji poproszono bowiem o przywiezienie i zaprezentowanie strojów ludowych, które są używane podczas wydarzeń kulturalnych o charakterze regionalnym. To przedsięwzięcie miało na celu ukazanie tego, w jaki sposób w poszczególnych gminach tworzony jest strój ludowy. W dokumentacji tworzenia stroju żuławskiego możemy przeczytać, że „(…) stroje są kolorystycznie niedobrane do regionu Żuław, występujące liczne hafty wskazują na strój kaszubski i kociewski, nakrycie głowy to chusty, a nie wianki (…). Występują elementy właściwe dla (…) regionu jak kolor brązowy, zielony, fason kamizelki męskiej, sukmany, spodni, butów”243. Fotografie, które wówczas wykonano, rzeczywiście pokazują, iż w lokalnych ośrodkach kultury inspirowano się głównie strojem malborskim i kaszubskim. W kilku przypadkach (np. gmina Stegna) kolory strojów (żółty i niebieski) nawiązywały do tradycji związanych z morzem, a swym wyglądem przypominały strój estradowy – bez jakichkolwiek haftów czy zdobień. Należy podkreślić, że w trakcie tworzenia projektu wzorowano się również na pierwszej rekonstrukcji stroju ludowego Żuław, która powstała na potrzeby Zespołu Pieśni i Tańca „Żuławy”. Można to zaobserwować szczególnie na przykładzie stroju męskiego – zielonej sukmany i kamizelki. Strój kobiecy natomiast został pozbawiony jakichkolwiek wpływów stroju malborskiego czy tego, który był używany w Nowym Stawie. Po przeprowadzonych konsultacjach i analizie materiałów, ramowy projekt stroju żuławskiego zatwierdzono 21 czerwca 2006 roku. Wyznaczono wówczas pewne ogólne założenia, którymi miano się odtąd kierować podczas szycia stroju, m.in. materiał fabryczny miał być z wełny lub bawełny, krój oparty o wzory zawarte w Atlasie Polskich Strojów Ludowych, zdobienia w postaci haftu ażurowego i szamerunku, obuwie czarne i skórzane, nakrycie głowy w postaci wełnianej chusty i filcowego kapelusza, a dodatkiem w stroju kobiecym miały być bursztynowe lub czerwone korale244. Podsumowując, na strój kobiecy składała się biała bluzka, spódnica w kolorze zielonym, brązowy gorset sznurowany w jodełkę zieloną tasiemką, biała halka i zapaska, czarne buty, korale oraz chusta z motywem haftu żuławskiego. Haft ten został zaprojektowany przez Andrzeja Grabowskiego i zawiera charakterystyczny dla Żuław motyw pałki wodnej, a także kłosów zboża, chabrów i maków. Natomiast strój męski składał się z zielonej 242 G. Gola, Żuławski strój ludowy, „Rocznik Żuławski”, 2008, s. 130. 243 Z. Jabłoński, Dokumentacja tworzenia stroju żuławskiego (materiał niepublikowany), s. 5. 244 Ibidem, s. 21. 85 �sukmany za kolana, białej koszuli, kamizelki chabrowej, ciemnobrązowych spodni, brązowego kapelusza i czarnych skórzanych butów z cholewami. Projekt stroju żuławskiego spotkał się z zainteresowaniem głównie ze strony samorządu powiatu nowodworskiego. Obecnie kojarzony jest on właśnie z Nowym Dworem Gdańskim, ponieważ jego władze lokalne, jako jedne z nielicznych, zainwestowały w uszycie kilku kompletów takiego stroju. Dotychczas były one prezentowane m.in. podczas Dni Żuław, a także Jarmarku Dominikańskiego w Gdańsku. Co ciekawe, na zdjęciach z Dni Żuław w 2012 roku można zaobserwować, że strój stworzony sześć lat wcześniej jest nieco modyfikowany lub po prostu nieakceptowany przez lokalne społeczności. W korowodzie, który przemaszerował przez ulice Nowego Dworu Gdańskiego 9 czerwca 2012 roku, kroczyły panie z zespołu „Żuławskie Bursztynki”. Były one ubrane w zielone spódnice z białym fartuchem (co nasuwa skojarzenie ze strojem żuławskim), ale gorsety, białe bluzki z haftem i czerwone trzewiki, które przywdziały, 86 27. Bluzka z haftem – element żuławskiego stroju kobiecego zaprojektowanego w latach 60. XX wieku, fot. A. Paprot 2012 28. Haft żuławski według wzoru Andrzeja Grabowskiego, fot. A. Paprot 2008 �zupełnie nie przypominały tych zaprojektowanych przez zespół ekspertów. Aksamitne gorsety zdobione koralikami swym wyglądem nawiązywały raczej do projektu z lat 60. XX wieku. Warto dodać, że Żuławski Ośrodek Kultury w Nowym Dworze Gdańskim umożliwia wypożyczenie stroju za odpowiednią opłatą, co wskazuje na jego dość komercyjny charakter. Inicjatywą alternatywną, względem projektu z 2006 roku, była również organizacja konkursu na „Nietradycyjny strój żuławski”, z okazji Dni Żuław w 2012 roku. ŻOK reklamował konkurs w następujący sposób: „Czujesz w sobie odrobinę szaleństwa i pokłady kreatywności? Wykorzystaj to! Zaprojektuj i własnoręcznie stwórz własną, odlotową wersję stroju żuławskiego, załóż swój strój, weź udział w pochodzie na Dni Żuław i zdobądź główną nagrodę! Strój może być ładny, dziwaczny, ekstrawagancki, a przede wszystkim zabawny”245. Jest to dość ciekawe, a przede wszystkim niecodzienne podejście względem stroju żuławskiego, który pojmowany jest jako strój ludowy czy regionalny. W przypadku omawianego konkursu zupełnie przełamano dotychczasową konwencję, pozwalając uczestnikom na dowolną interpretację. Inny pomysł, względem koncepcji stroju żuławskiego, zaprezentowano podczas tworzenia spektaklu – śpiewogry „Wesele Żuławskie”. Lokalna Grupa Działania Trzy Krajobrazy postanowiła bowiem umieścić akcję w XVII wieku i ukazać ówczesne trendy mody246. W spektaklu tym strój żuławski prezentowany jest jako strój z epoki, będący pod wpływem wzorów mieszczańskich. Pomysłodawcy swój wybór argumentują m.in. zamożnością chłopów żuławskich i intensywnymi kontaktami czy wymianą handlową dawnych mieszkańców Żuław z Gdańszczanami. Jakiś czas temu pojawiła się jeszcze jedna propozycja względem stroju ludowego Żuławiaków. Stowarzyszenie Żuławy Gdańskie ze wsi Trutnony postanowiło stworzyć swój własny strój regionalny, który według nich jest najbliższy pierwowzorowi. Ma on jednak raczej formę kostiumu lub przebrania, niż stroju ludowego w pełnym rozumieniu tego słowa. Obecnie, stowarzyszenie dysponuje siedmioma kostiumami, które uszyto „(…) dzięki wsparciu finansowemu Departamentu Turystyki Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego oraz pieniędzy pozyskanych w ramach akcji 1% w 2011 roku. Projekty, na podstawie zachowanej ikonografii, wykonał Daniel Kufel, zaś ich profesjonalnym szyciem zajęła się pracowania artystki plastyk Małgorzaty Górskiej z Gdańska. W historyczne szaty ubierają [się] członkowie Stowarzyszenia podczas uroczystości, konkursów, targów, wystaw oraz oprowadzania grup turystów”247. Kostiumy te charakteryzuje iście protestancka prostota i ciemna kolorystyka. Kostium kobiecy składa się z białej bluzki, krótkiej pelerynki wiązanej na troczki, długiej do kostek spódnicy (w kolorze pelerynki) u dołu obszytej kilkunastocentymetrowym pasem jaśniejszego materiału oraz ciemnego fartucha z materiału o ton jaśniejszego lub ciemniejszego od spódnicy. Kostium męski z kolei charakteryzuje się ciemnogranatową lub ciemnozieloną sukmaną do kolan (zapinaną na guziki obszyte materiałem) z wykładanymi mankietami, białą koszulą wiązaną na troczki pod szyją, szarymi spodniami oraz czarnym filcowym kapeluszem. Powyższe przykłady stroju lub kostiumu żuławskiego kształtowały się na przestrzeni ponad pięćdziesięciu lat. Nawiązywały one początkowo do stroju malborskiego i wzorów z regionów ościennych. Znacznie później pojawiły się tendencje mające na celu stworzenie stroju zupełnie nowego, który wyznaczałby kierunek nowym tradycjom. Osobny przykład stanowią stroje nawiązujące do przeszłości historycznej i wzorów charakterystycznych dla mieszczan gdańskich. 245 http://miastonowydwor.pl/contents/content/10/263, (wgląd: 30.12.2012). 246 http://trzykrajobrazy.pl/?p=1149, (wgląd: 30.12.2012). 247 http://zulawy.org/2012/10/mamy-regionalne-stroje/, (wgląd: 30.12.2012). 87 �Podsumowanie 88 Obserwując współczesne tradycje żuławskie można odnieść wrażenie, że powstają one głównie z pobudek komercyjnych lub w celu promocji regionu delty Wisły. Dlatego też rodzi się zasadnicza wątpliwość, dotycząca tradycyjności stroju żuławskiego, który jest sztucznie wytwarzany lub rekonstruowany. Tradycja mieszkańców Żuław sprzed 1945 roku nie jest już bowiem tradycją osadników przybyłych na te tereny po II wojnie światowej. Zderzenie kilku obcych sobie kultur budzi wiele sprzeczności, ponieważ zwykle w żaden sposób nie przystają one względem siebie. Podsumowując rozważania na temat stroju ludowego, można wnioskować, iż tradycje na Żuławach są przeważnie ahistoryczne. Tworzenie tradycji stroju żuławskiego wynika z potrzeb instytucji kultury, a znacznie rzadziej z oddolnych motywacji społeczności lokalnych. „(…) W odczuciach tzw. zwykłych ludzi tradycja jest nadal czymś ważnym w ich życiu. (…) Postawy lokalnych liderów wobec tradycji pozwalają ujrzeć w nich nie tylko strażników czy <<konsumentów>> tradycji budujących swą indywidualną tożsamość w odwołaniu do elementów przeszłości, ale również <<graczy>> czyniących z tradycji doraźny użytek w obszarze ich działania w sferze publicznej. Ponieważ tradycje można dziś dostrzegać coraz bardziej oderwane od interakcji społecznych, do których dochodzi we wspólnym dla nosicieli tradycji miejscu, również w warunkach społeczności lokalnych w Polsce kształtowanie poczucia wspólnoty zachodzi w odwołaniu do różnych wyobrażonych wspólnot”248. Co ważne, wartością ziem przyłączonych do Polski po II wojnie światowej jest łączenie kultur, a także specyficzne mechanizmy adaptacji kulturowej, co powinno być uwzględnione podczas tworzenia stroju tradycyjnego. Wielokulturowość – wieloetniczność i wielowyznaniowość – powinna być wyznacznikiem dla budowania tożsamości poprzez elementy kultury materialnej. Hobsbawm pisał: „Możliwe, że tam, gdzie tradycje są wymyślone, często dzieje się tak nie dlatego, że dawnych zwyczajów nie ma lub przestały być żywotne, lecz dlatego, że rozmyślnie się z nich rezygnuje”249. Dlatego też w działaniach współczesnych Żuławiaków można zauważyć pewne formy rezygnacji z tradycji dawnych mieszkańców regionu, z racji tego, że jest im ona obca. Obce są im również stroje, jakie były charakterystyczne dla ludności niemieckiej czy holenderskiej, niegdyś tu mieszkającej. Tak naprawdę trudno rozstrzygnąć, jaki strój byłby właściwy dla obecnych Żuław. Należy zadać sobie przede wszystkim pytanie: kto teraz mieszka na Żuławach? Wówczas odpowiedź jest prosta: potomkowie osadników, którzy przybyli tu po 1945 roku. Strój żuławski powinien zatem stanowić element budujący tożsamość żuławską w oparciu o wątki wielokulturowe, w tym: Ukraińców, repatriantów z Kresów, przesiedleńców z Kielecczyzny, Lubelszczyzny, Małopolski itd. Mimo to jednak usilne tworzenie stroju z pobudek czysto komercyjnych wydaje się być zabiegiem absurdalnym... 248 M. Kempny, Tradycje lokalne jako podstawa kapitału społecznego, w: E. Kurczewska (red.), Oblicza lokalności. Tradycja i współczesność, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN 2006, s. 162. 249 E. Hobsbawm, op. cit., s. 16. �Janusz Kamocki250 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Krakowie Stroje spiskie u węgierskich Polaków W roku 1717 grupa polskich górali osiedliła się na Pogórzu Aggteleckim na Węgrzech, w opuszczonej wsi Derenk, należącej do księcia Esterházego. Otoczeni ludnością słowacką i węgierską, przeważnie protestancką, utrzymali język polski (właściwie starą gwarę), religię katolicką oraz świadomość swego pochodzenia – twardo określali się „my som Polocy”. Wieś ta została zlikwidowana przez władze węgierskie w roku 1943, a jej mieszkańcy zostali przesiedleni do 11 pobliskich miejscowości. Najwięcej osiedliło się w Istvánmajor, gdzie stanowili niemal 100% mieszkańców. Gdy więc w końcu XX wieku nastąpiło odrodzenie tradycji Derenku, Istvànmajor stał się głównym ośrodkiem polskiej tradycji Derenczan. Derenczanami zajmowali się etnografowie i językoznawcy zarówno polscy, jak i węgierscy. Było to jednak zainteresowanie czysto naukowe, skutkujące jedynie napisaniem szeregu prac naukowych w obu tych językach. Gdy w roku 1983, wraz z Jadwigą Plucińską – Piksą, pasjonatką tradycji spiskich, zainspirowani pracą „Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvánmajor na Węgrzech” (Wyd. uniwersytetu Jagiellońskiego, 1981), napisaną przez Ryszarda Kantora i Ewę Krasińską, przyjechaliśmy do Istvánmajor, zainteresowaliśmy się przede wszystkim gwarą starych ludzi, zbliżoną do spiskiej, a następnie niewątpliwie polskimi nazwiskami mieszkańców. Wkrótce rozpoczęliśmy poszukiwanie ich odpowiedników po polskiej stronie. Dodatkową wskazówkę dało nam wezwanie kościoła w Derenku, gdyż wiadomo, że ludność chłopska przy przesiedlaniu się zazwyczaj stara się utrzymać tradycję parafii rodzinnej. Kościółek w Derenku został wybudowany pod wezwaniem świętych apostołów Szymona i Tadeusza Judy, pod tym też wezwaniem istnieje parafia w Białce Tatrzańskiej, na pograniczu spisko-podhalańskim. W tej parafii znaleźliśmy większość nazwisk, używanych również przez Derenczan. W odróżnieniu od wyników ściśle naukowych badań naszych poprzedników, naszymi zainteresowała się polska prasa na Węgrzech, a następnie na Spiszu. Wynikiem tego zainteresowania była wyprawa, w którą wraz z nami wyruszyła grupa naukowców, lokalnych działaczy spiskich oraz redaktor „Prac Pienińskich”. Odbyła się ona w roku 2007, a swój finał znalazła w Derenku, na dorocznym zjeździe Derenczan i ich potomków, zwanym „polskim odpustem”. Tego rodzaju wyjazdy stały się corocznym zwyczajem, podobnie jak i przyjazdy Derenczan do Białki Tatrzańskiej na odpust świętych Szymona i Tadeusza Judy. Po prawie 300 latach nawiązały się kontakty rodzinne derenczańskich Rémiásów ze spiskimi i podhalańskimi 250 Janusz Kamocki, dr, etnograf, członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Oddział w Krakowie, kontakt: januszkamocki@gmail.com 89 �90 Remiaszami, Bubenków z Bębenkami, Gogolyów z Gogolami. Nie spodziewałem się, że aż tak może ujawnić się potrzeba ciągłości tradycji: gdy mieszkający w Czarnej Górze Eugeniusz Gogola zaprosił derenczańskich Gogalyów na swą odziedziczoną po przodkach ziemię, niektórzy z nich mówili, że przecież „to jest też nasza ziemia” i zabierali z niej na pamiątkę kamienie. Niewątpliwie, przenoszący się w początku XVIII w. do Derenku polscy górale zabrali ze sobą swe ubiory, jednakże ich potomkowie nie zachowali żadnej pamięci o ich wyglądzie. Tak jak i ich sąsiedzi – nosili ubrania miejskie. W miejskich ubiorach występował też, powstały w Istvánmajor, niewielki żeński zespół wokalny „Polska Drenka”. Tak było do czasu odrodzenia się kontaktów spisko – derenczańskich. Bo jeśli ich prababki chodziły w tak pięknych strojach spiskich, to czemu one mają występować w zwyczajnych, niczym się nie wyróżniających ubiorach? Spośród paru odmian stroju spiskiego najbardziej spodobały się im ubiory kobiece, noszone w Jurgowie i Czarnej Górze. Na ich wzór uszyły swoje stroje – i od niedawna paradnym kostiumem zespołu „Polska Drenka”, reprezentującego folklor pochodzących wszak ze Spisza Derenczan, jest jurgowska odmiana stroju spiskiego. 29. Grupa kobiet w strojach stylizowanych na spiskie. Fot. J. Kamocki �Izabela Jasińska251 Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu Kostiumy używane przez uczestników korowodów dożynkowych w wybranych miejscowościach Opolszczyzny (2005-2012) R Wprowadzenie ok obrzędowy nierozerwalnie związany jest z rokiem wegetacyjnym, istniejącym w przyrodzie. W naszym klimacie, etapy graniczne między porami roku, od czasów prasłowiańskich zaznaczano obrzędami, mającymi na celu bezpieczne przejście do nowego sezonu. Była to gwarancja istnienia świata i ludzi252. Niewątpliwie, święta typu wegetacyjnego, a za takie należy uważać dożynki, spełniają kategorię kontinuum, mając zapewnić ciągłość wegetacji zbóż i drzew owocowych (przyrody), jak również ludzkiej egzystencji. Obrzędy dożynkowe są podsumowaniem całorocznej, wytężonej pracy rolnika, z nagrodą w postaci upragnionych plonów253. To święto efektów, wszelkiej obfitości i bogactwa. Aby mogło się ono odbyć, ludzie muszą podejmować coroczny wytężony trud. Stąd też wniosek, że dożynki to nic innego, jak święto pracy ludzkich rąk, a drogą do niego są zrytualizowane zachowania. Zwieńczenie obrzędu stanowiło uroczyste zakończenie prac polowych. Pisze o tym Zygmunt Gloger w swej „Encyklopedii staropolskiej”, jednocześnie łącząc je z obrzędami starosłowiańskimi254. Odświętnie ubrani żniwiarze nosili w korowodzie wieniec, upleciony z plonów pól (zboża), sadów (owoce) i lasów (orzechy), przybrany w różnorodne kolorowe kwiaty, rosnące późnym latem255. W czasie uroczystej, dziękczynnej mszy świętej poświęcano koronę lub wieniec żniwny, by nadać całemu wydarzeniu sakralny charakter. Następnie, gromada żeńców przybywała do siedziby gospodarza (dziedzica), który wydawał na ich cześć zabawę – wspólną biesiadę (jadło i napitki), a wszystko przy akompaniamencie muzykantów256. Współcześnie, święto to nabiera bardziej oficjalnego charakteru, wieniec przyjmują przedstawiciele władz lokalnych257, a nawet państwowych. Tradycję obchodzenia dożynek zapoczątkował prezydent Ignacy Mościcki, w 1927 roku w Spale. Uroczystość reaktywował prezydent Aleksander Kwaśniewski w 2000 roku. W czasach III RP powrócił do niej Lech Kaczyński258. W 2012 r. ogólnopolskie obchody dożynkowe również odbyły się w Spale. 251 Izabela Jasińska, mgr, etnograf, pracownik Działu Edukacji Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu. Kontakt: izabela_jasinska@wp.pl 252 A. Zadrożyńska, Powtarzać czas początku, cz. I, O świętowaniu dorocznych świąt w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Spółdzielcze 1985, s. 146. 253 L. Pełka, Rytuały, obrzędy, święta, Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza 1989, s. 66 i 78. 254 Z. Gloger, Encyklopedja staro-polska ilustrowana, t. III, Warszawa: Druk Laskauera i S-ka 1902, s. 30. 255 J. Szczypka, Kalendarz polski, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX 1984, s. 196. 256 Z. Gloger, Księga rzeczy polskich, Lwów: Macierz Polska 1896, s. 64-66. 257 T. M. Ciołek, J. Olędzki, A. Zadrożyńska, Wyrzeczysko czyli o świętowaniu w Polsce, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1976, s. 191. 258 www.inowlodz.pl 91 �Początkowa faza dożynek – korowód 92 Korowód to jeden z etapów dożynek – żniwnioka, jak na Śląsku Opolskim nazywają to święto259, w trakcie którego obchodzono uroczyście całą wieś, wykonując okolicznościowe pieśni i inscenizacje zakończenia żniw260. Ta formuła funkcjonuje również współcześnie, o czym pisze Teresa Smolińska w „Żniwnioku opolskim”. Aktualnie, podobnie jak i w XIX wieku, uroczystość poprzedza msza święta, potem formuje się pochód, a jego uczestnicy przemieszczają się do miejsca głównych obchodów dożynek. Dzisiaj jest to boisko, gdzie zwożone są wszystkie korony, później często oceniane przez jurorów zasiadających w komisji konkursowej na koronę żniwną261. Jako środek lokomocji do przewozu koron używa się traktorów z przyczepami, przystrojonych zielonymi gałązkami, kłosami zbóż, kolbami kukurydzy, kwiatami, kolorowymi bibułkami. Niektórzy z uczestników korowodów prezentują na przyczepach scenki rodzajowe, odnoszące się do różnych dziedzin życia na wsi. Za przykład niech posłużą te obserwowane podczas dożynek gminnych w 2012 r. w Szczedrzyku, gdzie barwne korowody zorganizowali rowerzyści, motocykliści, tzw. „zwolennicy PRL-u”262, czy masarze. Treści prezentowane przez te parateatralne lub wręcz parakabaretowe wystąpienia nie miały nic wspólnego z wegetacyjnym charakterem święta ani też pracą rolników, ale dotyczyły ważnych dla ludzi elementów życia codziennego263, przybierając formę ludyczną. Obecnie, podobnie jak inne obrzędy, dożynki zatraciły swój sakralny charakter. Według opinii Janiny Hajduk-Nijakowskiej i Teresy Smolińskiej: „Tradycyjny obrzęd staje się widowiskiem, skonwencjonalizowanym spektaklem, w którym obowiązują zespoły chwytów, gestów, określone stroje. (…) Pierwotny obrzęd, który miał strukturę symboliczną, otwierającą się na transcendencję, staje się widowiskiem, posiadającym strukturę znaków skonwencjonalizowanych. Obrzęd zamienia się w zespół goto30. Tyrolczyk, Szczedrzyk 2012, wych segmentów, które można dowolnie układać jako struktury fot. I. Jasińska teatralne”264. Każdy uczestnik to aktor widowiska, ma przydzieloną określoną rolę w zabawie. Jest scena, widownia oraz rekwizyty265. 259 J. Pośpiech, Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole: Instytut Śląski 1987, s. 251. 260 T. Smolińska, Żniwniok opolski, Opole: Związek Rolników Śląskich w Opolu 2009, s. 31-32. 261 Ibidem, s. 38 262 Barwny korowód składał się z kobiet ubranych w tradycyjne stylonowe fartuszki, a mężczyźni w kufajki i walonki. Ubiór tak charakterystyczny dla mieszkańców wsi w latach 70. i 80. XX wieku. 263 Obserwacja uczestnicząca autorki, Dożynki gminne, Szczedrzyk (pow. opolski, woj. opolskie) 2012. 264 J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska, Obecność kultury typu ludowego we współczesnej kulturze masowej, w: T. Smolińska (red.), Między kulturą ludową a masową. Historia, teraźniejszość perspektywy badań, Kraków – Opole: Wydawnictwo <<scriptum>> Tomasz Sekunda 2012, s. 176. 265 H. Mielicka, Antropologia świąt i świętowania, Kielce: Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej 2006, s. 151-152. �Wybrane przykłady kostiumów – dylematy badawcze Teatralizacja obrzędu wymaga kostiumów, w których występują aktorzy. W latach 30. i 40. XX wieku były to tradycyjne stroje ludowe, noszone przez mieszkańców wsi w Rejencji Opolskiej266, bezsprzecznie reprezentujące ich górnośląski model. Zauważmy, że strój ludowy noszono podkreślając specyfikę wydarzenia oraz obrzędu267. Uroczysta funkcja stroju ludowego była w tym momencie nadrzędną, wypierającą choćby funkcję estetyczną, czy też wskazującą na określoną przynależność regionalną, jak również stanową268. W początkach XX wieku nastąpiła unifikacja kobiecego i męskiego stroju ludowego na Śląsku Opolskim, przyjmując formy kompletu – ancuga. Przyczyn tego stanu rzeczy było kilka, m.in. występowanie w stroju ludowym masowo produkowanych tkanin fabrycznych, migracja ludności ze wsi do miast oraz masowe procesy industrializacji Górnego Śląska269. Opolski strój ludowy przekształcił się w ancug, komplet składający się z górnej części, czyli kaftana – jakli (jupy) oraz spódnicy – mazelonki, szytych z tego samego gatunku tkaniny (wełny, jedwabiu, aksamitu). Jakla miała rozkloszowany krój, zapinana była z przodu na haftki ukryte przez rząd ozdobnych guzików, wzdłuż zapięcia naszywano aplikacje produkcji fabrycznej, podobnie jak i koronki wykańczające dolny brzeg kaftana. Spódnicę – mazelonkę szyto z prostych brytów tkaniny, najczęściej umocowanych na płóciennym staniku, brzeg spódnicy wykańczano drobną szczotką produkcji fabrycznej, by ochronić dolną jej krawędź przed przetarciami. Ancug uzupełniał jedwabny lub atłasowy fartuch oraz różnorodne chusty nagłowne (najczęściej wełniane). Chusty napleczne natomiast pełniły funkcję okrycia wierzchniego270. Strój męski, według opinii badaczy, zaczął zanikać już w 2 połowie XIX wieku271. Zastąpił go garnitur, wykonany najczęściej z wełnianej (granatowej lub czarnej) tkaniny, składający się z marynarki, kamizelki oraz spodni. Garnitury szyto u krawców, według najnowszej elitarnej mody. Tendencja zanikania strojów ludowych na Opolszczyźnie po II wojnie światowej uległa dalszemu wzmocnieniu, zwłaszcza ze względu na przybycie na Śląsk licznej rzeszy migrantów i przesiedleńców z różnych regionów Polski272. Zjawisko to sprawiło, że tylko starsze pokolenie kobiet nadal nosiło tradycyjne stroje ludowe, i to do końca lat 90. XX wieku. 266 Śląsk Opolski leży w obrębie Górnego Śląska, krainy geograficznej ukształtowanej historycznie w okresie od XII do końca XV w. W XVIII w., w wyniku trzech krwawych wojen, Górny Śląsk został podzielony między Prusy i Austrię. Ogromna większość wymienionego obszaru przypadła państwu pruskiemu, jedynie jego południowo-wschodnia część pozostała przy Austrii. Pruska część otrzymała oficjalną nazwę prowincji śląskiej. W latach 1815-1820 obszar ten podzielono na trzy rejencje: legnicką, wrocławską i opolską. W skład rejencji opolskiej wchodziło 26 powiatów: w tym siedem miejskich: Bytom, Gliwice, Katowice, Królewska Huta, Nysa, Opole, Racibórz oraz 19 wiejskich: bytomski, głubczycki, grodkowski, katowicki, kluczborski, kozielski, lubliniecki, niemodliński, nyski, oleski, opolski, prudnicki, pszczyński, raciborski, rybnicki, strzelecki, tarnogórski, toszecko-gliwicki i zbarski. Terytorium Śląska Opolskiego zostało określone przez Stanisława Wasilewskiego, jako zamknięta całość krajobrazowa –„ Szmat ziemi pomiędzy Górą św. Anny, Opolem, Toszkiem, Raciborzem na południowym wschodzie, a lesistym Olesnem, historyczną Byczyną i Kluczborkiem na północy”. A więc obszar Opolszczyzny to region graniczny między rolniczym Dolnym, a przemysłowym (hutniczo-kopalnianym) – Górnym Śląskiem, za S. Wasilewski, Na Śląsku Opolskim, Katowice 1935, s. 8. 267 P. Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej, Warszawa: PIW 1979, s. 165. 268 Ibidem, s. 172-173. 269 B. Bazielich, Śląskie stroje ludowe, Katowice: Wydawnictwo Śląsk 1988, s. 69; R. Kantor, Ubiór, strój, kostium funkcje odzienia w tradycyjnej społeczności wiejskiej w XIX i na początku XX wieku na obszarze Polski, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 1982, s. 59-60. 270 B. Bazielich, Strój opolski, „Atlas Polskich Strojów Ludowych”, t. 38, Wrocław: Wydawnictwo PTL 2008, s. 65. 271 Ibidem, s. 22. 272 Szerzej skalę emigracji omawiają E. Dworzak, M. Goc, Pochodzenie terytorialne ludności napływowej i geografia powojennych osiedleń na wsi opolskiej. Zestawienie danych źródłowych z zachowanych rejestrów osiedlonych i protokołów przekazania gospodarstw, „Opolski Rocznik Muzealny”, t. 18: 2011, cz. 2, s. 20 i in. 93 �94 W XX wieku naukowcy dostrzegli tendencję przekształcania się kultury w twór w pełni zunifikowany i uniwersalny, o czym pisze Waldemar Kuligowski: „Nie ma już naturalnych użytkowników kultury ludowej, nie ma mieszkańców tego specyficznego świata z jego wartościami i symbolami. Miejsce po kulturze ludowej (…) zapełnił (…) mit kultury ludowej, ożywiły je liczne znaki i odniesienia, nie zawsze jednak świadome. Ludowość może dzisiaj funkcjonować jako zbanalizowany znak (…) regionalnej identyfikacji …”273. Autor dalej zwraca uwagę na współczesną tendencję, związaną bardziej z popkulturową ceremonialnością, niźli obrzędowością w duchowym wymiarze274. Właśnie strój ludowy ową wyjątkowość chwili miał podkreślać, również święta w typie ludowym, np. żniwniok, nawiązują do tego „popludowego” charakteru. Współcześnie nie brak przykładów rewitalizacji opolskiego stroju ludowego. Za przykład mogą posłużyć kobiety ze Śmicza (pow. prudnicki, woj. opolskie), podczas dożynek w 2007 r. ubrane w jakle i mazelonki, szyte według tradycyjnego kroju, z ciemnych tkanin. Całość rozjaśniona została atłasowym fartuchem, na plecach kobiet znajdowały się narzucone chusty tureckie lub ciemne heklowane (wykonane na szydełku). Głowy kobiet zdobiły wianki, wykonane z ziaren zboża. Był to jedyny rodzaj wianka, jaki mógł znaleźć się na głowie kobiety zamężnej. Symbolika wianka275 w przeszłości bowiem dotyczyła tylko panien, dziewic. Natomiast współcześnie atrybut ten to wyłącznie atrakcyjne nakrycie głowy, kojarzone z polami i łąkami, a nie z dziewictwem. Z drugiej strony, skoro jest to tylko ozdoba, noszenie go wśród zamężnych czy starszych kobiet, nie spotyka się z dezaprobatą społeczną, ale wyłącznie z protestem etnografów, znających sens tego znaku, pojmujących go w kategoriach wyłącznie tradycyjnych. Podczas dożynek można zauważyć wiele ubiorów, stanowiących ogniwo pośrednie pomiędzy tradycyjnym strojem ludowym, a współczesną kreacją popludową. Ten typ kostiumu reprezentują przedstawicielki Parafii Gamów (pow. raciborski, woj. śląskie), które ubrane są w białe płócienne bluzki z bufiastymi do łokcia rękawami, ukryte pod zielonymi kwiecistymi chustami, i spódnice ciemne fałdowane, z atłasowymi fartuchami z przodu. Na głowach noszą kwieciste wianki. Ten typ ubioru nawiązuje do XIX-wiecznego stroju opolskiego w kilku elementach: są to biała bluzka z bufiastymi rękawami (rękawy wykończone drobną koronką), chusty napleczne z motywami kwiatów oraz atłasowe fartuchy. Jednakże żaden z wymienionych elementów ubioru nie spełnia jednego z najważniejszych wymogów opolskiego stroju ludowego, jakim jest kolorystyka. Kostiumy dziewcząt to pewnego rodzaju swoista kompilacja276, o której, podobnie jak i w innych korowodach, zdecydował subiektywny kod estetyczny. Wiele kobiet, uczestniczących w grupach dożynkowych, szyje sobie kostiumy według własnego pomysłu. Najczęściej jest to wspomniana wyżej biała bluzka, z kryza z białym haftem i nierzadko bufiastymi rękawami, jednak w żaden sposób nie przypominająca dziewiętnastowiecznego kabotka. Cechą różnicującą w tym przypadku jest rodzaj tkaniny, z jakiej szyje się nowe bluzki, oraz odmienny krój. Na białą bluzkę ubiera się najczęściej kamizelkę, pełniącą rolę stanika. Jednakże z racji, iż nie jest on przyszyty do spódnicy, jak w dawnej dziewiętnastowiecznej mazelonce, również nie mieści się w konwencji dziewiętnastowiecznego (a nawet dwudziestowiecznego) modelu stroju. Komplet (bluzka i stanik) dopełnia spódnica, szyta na ogół z tej samej tkaniny, co stanik. Dominują zwykle spódnice 273 W. Kuligowski, Ludowa – masowa – popularna. Antropologiczne rozróżnienie typów kultury, w: Między kulturą ludową…, op. cit., s. 151. 274 Ibidem. 275 Hasło: wieniec, w: P. Kowalski (red.), Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa: PWN 2007, s. 591. 276 R. Kantor, op. cit., s. 106. �o rozkloszowanym kroju, często fałdowane, nadające sylwetce kobiecych, pełnych kształtów. Przód spódnicy zakrywa fartuch, dobrany najczęściej w kontrastowym kolorze. Używanie w kostiumie fartucha ma przywołać rustykalny charakter całego kompletu odzieży. Współczesne kostiumy szyte są z tkanin produkcji fabrycznej, w bajecznych, wręcz scenicznych kolorach – jaskrawej zieleni, bordowym, czerwonym, czyli w barwach, które w tradycyjnych strojach ludowych nie występowały. Inną kategorię stanowią ubiory kupowane przez kobiety w sklepach z używaną odzieżą, sprowadzaną głównie z Niemiec. Przeważająca ich liczba, głównie suknie, pochodzą z regionów alpejskich277. Świadczą o tym zarówno krój koszulek, jak i charakterystyczne srebrne guziki, zapinające stanik oraz spódnice z lodenu, tkaniny wełnianej chętnie noszonej w Bawarii, czy letnie spódnice, szyte 31. Opolski strój ludowy (kobieta), lata 30. XX wieku Katowice, wł. Teresa Smoleń 32. Krakowianki, Dożynki diecezjalne 2009 r., źródło: ze zbiorów Archiwum Związku Rolników Śląskich w Opolu 277 B. Bazielich, Stroje ludowe narodów europejskich, cz. III, Stroje ludowe Europy Północnej i Zachodniej, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 1998, s. 171. 95 �z płócien drukowanych w drobne kwiatki. Uczestniczki korowodów najprawdopodobniej chętnie sięgają po ten kostium, ponieważ szeroko upowszechnił się model stereotypowego myślenia, traktującego ten rodzaj ubioru jako strój narodowy, co ma swoje korzenie jeszcze w okresie poprzedzającym II wojnę światową278. Jednakże ubieranie stroju bawarskiego stanowi oczywistą deklarację przynależności narodowej, w tym przypadku niemieckiej. Na Śląsku Opolskim istnieje grupa osób, która tę narodowość deklaruje279. Innym elementem, często występującym w barwnych korowodach dożynkowych, jest wykorzystanie kostiumów, naśladujących strój krakowski. Funkcja tego rodzaju stroju stanowi, podobnie jak wspomniany kostium bawarski, deklarację przynależności do określonej grupy narodowej. Strój krakowski postrzegany jest jako poświadczenie polskości. Niewątpliwie, noszenie kostiumów krakowskich upowszechniło się wśród elit społecznych w XIX wieku280 i ma swoją długą tradycję. Zamiast zakończenia 96 W sposób oczywisty, wymienione typy dożynkowych kostiumów nie naśladują strojów ludowych z regionu Opolszczyzny. W pewnym sensie jest to jednak znak współczesnych czasów, bowiem kobiety twierdzą, że w tradycyjnym ciemnym stroju ludowym wyglądają zbyt poważnie, a czarny kolor ubioru znacznie je postarza. Z drugiej strony, współczesna kultura sama kształtuje swoje oblicze i opiera się głównie na kryterium estetyki. Jednak, mimo wszystko, nawet kostium może stać się swoistą deklaracją narodowościową, a jej przejawy usiłowałam przedstawić powyżej. Etnografom pozostaje rola rejestratorów tych wytworów kulturowych i to zarówno jeśli chodzi o dokumentację fotograficzną, jak i wywiady z uczestnikami dożynek. Dlatego niniejszy artykuł stanowi zaledwie przyczynek do dalszego badania współczesnego charakteru strojów ludowych (czy kostiumów), używanych podczas dożynek na Opolszczyźnie w XXI wieku. 278 Loc. cit. 279 Wywiad z Różą Zgorzelską – wrzesień 2012; szerzej L. M. Nijakowski, Dyskursy o Śląsku. Kształtowanie śląskiej tożsamości regionalnej i narodowej w dyskursie publicznym, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego 2001, s. 100-101. 280 Szerzej: A. Kowalska-Lewicka, Ludowy strój krakowski – strojem narodowym, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 30: 1976, nr 2, s. 67; J. Kamocki, Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 30: 1976 r., nr 2, s. 75 i in. �Małgorzata Kurtyka281 Pałac Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej Rekonstrukcja stroju zagłębiowskiego Z Wprowadzenie agłębie Dąbrowskie, jako okolica pogranicza, położona pomiędzy jednoznacznie zdefiniowanymi regionami Małopolski i Śląska, miało i ma problemy z definiowaniem swojej przynależności kulturowej, ustaleniem własnej tożsamości regionalnej oraz odrębności kulturowej. Zagłębie Dąbrowskie powstało jako region społeczno – gospodarczy w XIX wieku. Współcześnie nie stanowi ono odrębnej jednostki w sensie społeczno – gospodarczym czy administracyjnym. W świadomości części mieszkańców Zagłębia utrzymuje się jednak poczucie regionalnej i historycznej odrębności, w stosunku do ludności mieszkającej poza jego obszarem. Nazwę „zagłębie” po raz pierwszy do języka potocznego wprowadził, w połowie XIX w., inż. Józef Patrycjusz Cieszkowski (1798-1867), naczelny zawiadowca kopalni rządowych Okręgu Zachodniego. Nazwa „Zagłębie Dąbrowskie” pojawiła się w latach 80. XX wieku i upowszechniła w prasie fachowej oraz wydawnictwach kartograficznych. Drugi człon nazwy pochodzi od miejscowości – wsi Stara Dąbrowa, w której w końcu XVIII wieku odkryto i zaczęto wydobywać węgiel. W Dąbrowie znajdowała się ówczesna administracja górnicza – Zachodni Okręg Górniczy. Miejscowość ta była wielkim skupiskiem robotniczym, gdzie obok kopalni uruchomiono dużą hutę żelaza – „Bankową”. Przez Dąbrowę przeprowadzono odnogę kolei warszawsko 33. Mapa Zagłębia Dąbrowskiego – wiedeńskiej. 281 Małgorzata Kurtyka, etnolożka i instruktor choreograf, nauczyciel, kierownik i choreograf Zespołu Pieśni i Tańca PKZ „Gołowianie” w Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej. Kontakt: m.kurtyka@wp.pl 97 �98 Wśród historyków, do dziś nie ma zgodności co do pojęcia obszaru Zagłębia. W badaniach i publikacjach brany jest pod uwagę i węższy, i szerszy zakres282. Podejmuje się nawet próby poszerzenia terytorialnego Zagłębia Dąbrowskiego o obszary leżące poza rzeką Brynicą, traktowaną jako ścisłą granicę zachodnią, to jest o Bobrowniki i ziemię bobrownicką283. Na uwagę zasługuje używanie terminu Ziemia Będzińsko – Zawierciańska (lub będzińsko – siewierska), wymiennie z terminem Zagłębie Dąbrowskie. Podkreśla się, że nazwa Zagłębie Dąbrowskie sugeruje raczej część przemysłową obszaru, natomiast nazwa Ziemia Będzińsko-Zawierciańska zdecydowanie lepiej i dokładniej określa obszar leżący między Brynicą na zachodzie, Białą Przemszą na południowym wschodzie i górnym biegiem Białki i Krztyny na północnym wschodzie284. Zagłębie Dąbrowskie rozwijało się zupełnie inaczej niż sąsiadujący z nim Górny Śląsk. Zachodnia granica Zagłębia stanowiła wtedy, do pewnego stopnia, granicę narodowościową. Podkreśla się, że przed I wojną światową wytworzył się typ mieszkańca Zagłębia – Zagłębianina, „który był świadomy swej odrębności w stosunku do sąsiadującej ze wschodu i północy ludności rolniczej, jak też od strony południowej mieszkańca zaboru austriackiego. Szczególnie jednak w stosunku do ludności mieszkającej po stronie zachodniej, a za rzeką Brynicą i Czarną Przemszą – Górnoślązaków i Niemców”285. Zagłębie Dąbrowskie, określane „ziemiami kresowymi”, miało status ziemi nadgranicznej, z wieloma tego statusu konsekwencjami. Dotyczyły one nie tylko historii i polityki, ale również sfery kultury, w szczególności w zakresie kształtowania się folkloru, języka, zwyczajów czy obrzędów. Posiada swoją specyfikę językową, wynikającą z pewnością z silnej opozycji do języka używanego na Śląsku. Z drugiej strony wskazuje się na małopolskie podłoże dialektalne Zagłębia. Pewne cechy językowe pozwalają na rozpoznanie zagłębiowskiego pochodzenia danej osoby286. Strój zagłębiowski i jego rekonstrukcja Stroje z tego terenu wykazywały podobieństwa do strojów krakowskich, małopolskich i śląskich. Pewna standaryzacja stroju w obszarze zagłębiowskim zachodziła z zupełnie innych przyczyn i w innym wymiarze, mianowicie w sferze ekonomicznej. Rekonstrukcji stroju zagłębiowskiego dokonałam na potrzeby i w związku z pracami nad odtworzeniem wesela zagłębiowskiego w formie widowiska, które miało swoją premierę w październiku 2006 roku. W poszukiwaniu materiałów i informacji, przeprowadziłam w 2005 roku rozmowy i wywiady z mieszkańcami różnych miejscowości Zagłębia, takich jak Błędów, Kuźniczka Nowa, Łęka, Łosień, Okradzionów, 282 Zob. M. Nita, Zagłębie Dąbrowskie w historiografii. Pojęcie, źródła, stan badań i postulaty badawcze, w: M. Barański (red..), Zagłębie Dąbrowskie. W poszukiwaniu tożsamości regionalnej, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2001, s. 66; J. Jaros, Zasięg terytorialny Zagłębia Dąbrowskiego, „Zaranie Śląskie” 1968, z. 1, s. 41-50. 283 B. Ciepiela, Zarys wiadomości o pochodzeniu nazw niektórych miejscowości Zagłębia Dąbrowskiego (Leksykon dla młodzieży szkolnej), Sosnowiec: Wydawnictwo „Progres” 2002, s. 17. 284 J. Marcinkowa, K. Sobczyńska, W. Byszewski: Folklor Zagłębia Dąbrowskiego, Warszawa 1983, s. 5-6. 285 M. Nita, op. cit., s. 57. 286 Zob. A. Skudrzykowa, Język – istotny składnik regionalnej tożsamości, w: M. Barański (red.), Zagłębie Dąbrowskie. W poszukiwaniu tożsamości regionalnej, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2001, s. 303-314; M. Pastuchowa, A. Skudrzykowa, Polszczyzna Zagłębia Dąbrowskiego, Katowice: Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Katowicach 1994; M. Pastuch, Plusy i minusy językowej odrębności. Refleksje na temat „gwary zagłębiowskiej”, w: M. Kisiel, P. Majerski (red.), Mozaika kultur. Materiały IV Sesji Zagłębiowskiej. Sosnowiec, 1 grudnia 2005 roku, Sosnowiec: Miejska Biblioteka Publiczna im. Gustawa Daniłowskieg 2006, s. 61-70. �Rudy, Tucznawa i Ujejsce oraz Dąbrowa Górnicza. Trzeba dodać, że wymienione miejscowości, niegdyś samodzielne, wskutek podziałów i reform administracyjnych w latach 70. XX wieku, znalazły się w granicach Dąbrowy Górniczej. Moimi rozmówcami byli przeważnie ludzie starsi, powyżej 60 roku życia. Byli to członkowie Kół Gospodyń Wiejskich, część z nich nadal aktywnie uczestniczy w działalności kulturalnej. Wiedza interlokutorów pochodziła w zasadzie z okresu ich dzieciństwa lub wczesnej młodości, kiedy mogliby być świadomymi świadkami obrzędów weselnych w ich dawnym wydaniu. Ostatnie tradycyjne wesela zagłębiowskie odbyło się tuż po II wojnie światowej, potem zanikały bądź przybierały inną postać, o czym decydowała przewaga nowych, obcych elementów. W poszukiwaniu strojów i ich wzorów oparłam się na zbiorach Muzeum Zagłębia w Będzinie287 oraz literaturze przedmiotu. Zbiory muzealne, w czasie przygotowań widowiska, obejmowały następujące elementy strojów: (1) spódnica cienka wełniana, zdobiona u dołu tasiemkami, długości 75 cm; (2) chustka, zwana szalinówką, pochodząca z Ujejsca, z tkaniny wełnianej, z haftem płaskim wykonanym jedwabnymi nićmi z motywami kwiatowymi, wykończona frędzlami ze zgniłozielonych jedwabnych nici, z ręcznym wiązaniem – drabinką kilkakrotnie przeplataną; (3) spódnica codzienna, farbowana na granatowo z drukowanym białym wzorem roślinnym; (4) gorset, kaftanik, a właściwie stanik ze Strzemieszyc Małych, z roku 1910, z białego płótna, z haftem ręcznym, z wszytymi na całości kolorowymi kwiatkami, noszony na bluzkę, sznurowany z przodu; (5) zapaska (fartuch) z cienkiego białego płótna, wzorzystego lub w prążki, z trzema niebieskimi lamówkami, góra wszywana w oszewkę, przechodząca w troki, które w tyle wiązano w dużą kokardę; (6) kryza nieoryginalna, szydełkowa, pochodząca ze zbiorów w Bytomiu; (7) spódnica cienka wełniana granatowa (ciemna). Stroje męskie odtwarzano na podstawie opisów zawartych w literaturze przedmiotu i wzorów krojów tam zawartych. Na podstawie dostępnej literatury288 i przeprowadzonych badań, można przedstawić następujący stan wiedzy na temat stroju zagłębiowskiego. Na terenie Zagłębia Dąbrowskiego widoczne są wpływy trzech typów strojów ludowych – mazowieckiego, śląskiego i siewierskiego (siewiersko – będzińskiego) z przeważającym wpływem regionu małopolskiego. Występowanie strojów kształtowało się w zależności od położenia, bliskości danego regionu Zagłębia od granic sąsiednich regionów. Typ odzieży mazowieckiej występował w okolicach Częstochowy, Koziegłów, Żarek i Niegowej. Najpopularniejszą część ubrania stanowił tzw. wełniak. Typ odzieży śląskiej, zwany rozbarsko – bytomskim, występował w okolicach Niezdary, Sączowa, Bobrownik Będzińskich, Żychcic, Wojkowic i Dobieszowic. Typ, ze względów historycznych, kulturowych i terytorialnych, nazwany siewiersko – będzińskim, występował w granicach opierających się na wschodzie o Białą Przemszę, Pustynię Błędowską oraz linię Pilica – Bliżyce – Nowa Wieś. 287 Wiedzę ze źródeł pisanych uzupełniłam o konsultacje i rozmowy z etnologiem z Muzeum Zagłębia w Będzinie – Dobrawą Skonieczną-Gawlik oraz wykorzystałam zgromadzone w tym Muzeum eksponaty strojów, które sfotografowałam w celach dokumentacyjnych. 288 Zob. M. Federowski, Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy, t. 1–2, Biblioteka „Wisły”, gł. skł. w Księgarni M. Arcta, Warszawa 1888-1889, przedruk w: L. Szaraniec (red.), Ziemia Śląska, Katowice: Muzeum Śląskie 1988, t. 1, s. 111-113; B. Bazielich, Ludowe stroje siewiersko-będzińskie, w: Strój zagłębiowski (katalog wystawy), Będzin 1971; B. Bazielich, Odzież i strój ludowy w Polsce, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2000; B. Bazielich: Śląskie stroje ludowe, Seria: Tradycje kultury ludowej w województwie katowickim, Chorzów: Wydawnictwo Skansenu Chorzów 1997; J. Marcinkowa, K. Sobczyńska, W. Byszewski, Folklor Zagłębia Dąbrowskiego, Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury 1983, s. 10-15. 99 �Strój siewiersko – będziński 100 Typ odzieży zwany strojem siewierskim, siewiersko-będzińskim lub będzińskim, miał największy zasięg. Dość dawno przestał być noszony powszechnie. Rekonstruuje się go na podstawie ubioru z przełomu XIX i XX wieku. Występuje w nim najwięcej analogii do stroju małopolskiego. Używane na tę odzież sukna i płótna wykorzystywano albo w naturalnej barwie, tj. głównie białej, szaro – białej, szarej, czarnej, brązowej albo farbowano je na jednolite ciemne kolory – modry, granatowy, zielony, ciemnoczerwony. Płótna lniane były wzorzyście drukowane w drobny ornament roślinny. Strój kobiecy obejmował: czepiec, chustkę, koszulę z długim rękawem, halkę, stanik, spódnicę, zapaskę (zwaną fartuchem), kaftanik, długą katanę, pończochy, buty, krezę, korale oraz dużą chustę na ramiona. Czepiec był z białego płótna, często pokryty na wierzchu tiulową koronką, obszyty z przodu karbowaną listewką i koronką, wiązany na dwie szarfy lub w tyle w tzw. bukiet. Mężatki okrywały czepki chustkami o ciemnych kolorach. Strój męski obejmował koszulę, spodnie, kamizelkę, gunię, marynarkę, nakrycie głowy, buty i chustkę. Koszula była biała o kroju poncho z długim rękawem, ujętym w mankiet, i ze stojącym kołnierzem. Pod szyją wiązano jedwabną chustkę lub czerwoną tasiemkę. Spodnie „na co dzień” były szyte z białego lub ciemno farbowanego płótna, zaś świąteczne z wełny. Ubierano je wpuszczając w cholewy botów. Kamizelka była z granatowego lub czarnego sukna z wykładanym kołnierzem. Gunia stanowiła wierzchnie odzienie, uszyte ze zgrzebnego, białego płótna, z długimi rękawami, z wykładanym kołnierzem, zapinana na guziki. Ściągano ją w pasie czerwonym sznurem lub rzemiennym pasem. Nakryciem głowy był kapelusz filcowy z szerokim rondem, latem słomiany. Zimą mężczyźni nosili kożuchy i baranice. 34. Strój typu będzińsko-siewierskiego – kobieta i mężczyzna, fot. G. Drygała 2012 35. Strój typu będzińsko-siewierskiego – panna i kawaler, fot. G. Drygała 2012 �Strój typu mazowieckiego Strój kobiecy typu mazowieckiego charakteryzował się wełniakiem z samodziałowej tkaniny w kolorowe pasy. Wełniakiem nazywano również pasiastą suknię, składającą się ze stanika o dużym, półokrągłym wcięciu i spódnicy sięgającej do połowy łydek. Suknię zakładano na koszulę, długą, płócienną, o kroju przyramkowym, ze stojącym kołnierzykiem i długimi rękawami. Pod suknię zakładano płócienną halkę. Zapaski, tj. pasiaste, wełniane fartuchy, noszono jako fartuch z przodu bądź jako chusty na ramionach. Nakryciem głowy mężatek był mały, płócienny czepek, ściągany w tyle tasiemką, którego przednia część układana była w wąski rąbek drobniutkich karbek. Czepek przykrywano czerwoną chustką szalenką (szalonką), wykonaną z cienkiej wełenki w zielone lub brązowe kwiaty, wiązaną w tyle głowy w ten sposób, aby z przodu widoczny był rąbek karbków czepca. Dziewczęta i kobiety przykrywały głowę chusteczką wiązaną z przodu, nad czołem, w duży węzeł. Strój męski typu mazowieckiego składał się z białej, płóciennej koszuli z mankietami przy rękawach, białych lub farbowanych na ciemno spodni, kaftana z rękawami i brązowej lub granatowej sukmany z dwoma fałdkami w tyle. Na potrzeby widowiska, mając na uwadze pograniczny charakter Zagłębia i przenikanie elementów z sąsiednich regionów, założono, że panna młoda pochodzi z okolic Będzina, Dąbrowy Górniczej, a pan młody wywodzi się od strony Koziegłów, Częstochowy. Stąd też w widowisku obecne jest połączenie typów strojów siewierskiego i mazowieckiego. W związku z bliskością regionu z Małopolską i gośćmi, którzy przybyli stamtąd na wesele, w widowisku pojawiają się również stroje krakowskie. Scenariusz widowiska zawierał szczegółowy wykaz strojów, przypisanych do poszczególnych postaci. 36. Strój typu mazowieckiego – kobieta i mężczyzna, fot. G. Drygała 2012 37. Strój typu mazowieckiego – panna i kawaler, fot. G. Drygała 2012 101 �102 Wszystkie stroje, wykorzystane w inscenizacji, wykonano od podstaw. Wykorzystane materiały w większości pochodziły z produkcji fabrycznej, natomiast tkaniny wełniane – pasiaki użyte do strojów typu mazowieckiego (stroje kobiece), wykonała firma Tkactwo Rękodzieło Artystyczne Jolanta Jagoda w Zdunach (powiat łowicki). Wykonawcami strojów zagłębiowskich była firma Perfekt z Krakowa, natomiast strojów krakowskich i wianków - Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie. Należy zaznaczyć, że wymienieni wykonawcy strojów na bieżąco współpracują z etnografami. Problemy z rekonstrukcją stroju zagłębiowskiego to głównie brak idealnego wzorca, szczupłość źródeł pisanych i ikonograficznych oraz brak autentyków. Nie udało mi się dotrzeć do oryginalnych strojów, korzystałam więc z zasobów Muzeum w Będzinie. Niestety nie ma wśród nich strojów kompletnych, jedynie ich elementy, nierzadko w pojedynczych, unikatowych egzemplarzach. Informatorzy, do których się zwróciłam, opierali się głównie na swojej pamięci o tym, co nosili ich przodkowie. Oni sami nie używali już stroju zagłębiowskiego, znają go, bo widzieli, co nosili ich dziadkowie. Według świadectwa respondentów, strój był używany przed II wojną światową i, sporadycznie, niedługi czas potem. Pojedyncze elementy strojów przedstawiałam informatorom, pytając o najdrobniejsze szczegóły. Z pewnością strój, który zrekonstruowałam, nie odzwierciedla wszystkich przemian, jakim podlegał on przez okres niemalże wieku. Opierałam się też na źródłach pisanych, publikacjach Stanisława Ciszewskiego, Michała Fedorowskiego, częściowo Oskara Kolberga i na skromnej literaturze przedmiotu, przede wszystkim na pracy Barbary Bazielich o stroju zagłębiowkim289. Podstawowe założenie, przyjęte w pracach nad rekonstrukcją, opierało się na przeświadczeniu, że należy skorzystać z zasobów wiedzy i źródeł, jakimi dysponujemy w danym czasie i miejscu. Dzięki temu odtworzony strój nie będzie pretendował do roli idealnego czy powszechnego wzorca dla całego regionu. Nie byłoby to możliwe z jeszcze jednego powodu, a mianowicie, wspomnianego już, współistnienia w regionie zagłębiowskim co najmniej trzech typów strojów: typu mazowieckiego, typu śląskiego i będzińsko-siewierskiego. Biorąc pod uwagę powyższe informacje, przy poszanowaniu wszystkich dostępnych źródeł, ustaliłam, we współpracy z informatorami i etnografami, wzory strojów i sposób ich wykonania. Nie brakowało przy tym wątpliwości i nie obeszło się bez trudnych wyborów. Zachowany w muzeum eksponat wskazuje, że gorset był biały, jednak informatorzy wskazywali, że gorset występował również w innych kolorach. Zakończenie Mówiąc o regionie zagłębiowskim trzeba mieć na uwadze niezwykle istotne dla jego rozwoju i funkcjonowania elementy: sytuację pogranicza oraz aspekt gwałtownych przemian gospodarczych, społecznych i kulturowych, do jakich doszło w krótkim czasie przełomu XIX i XX w., a spowodowanych niebywałym rozwojem przemysłu w okolicy na wskroś rolniczej. W Zagłębiu dostrzegamy wpływy kilku regionów, przede wszystkim zachodniej Małopolski, regionu mazowieckiego i, w mniejszym stopniu, śląskiego. Te wpływy podlegały wzajemnemu przenikaniu się na jednym obszarze (tyglu) kulturowym. Rozwój przemysłu spowodował generalne przewartościowania kulturowe i przerwanie ciągłości tradycji. Stąd zanik m.in. regionalnych strojów i obrzędów. Szczupłe zasoby muzealne i nieobecność stroju przez tyle lat stanowiły poważną przeszkodę w rekonstrukcji. By stworzyć jak najbardziej oryginalną kopię stroju zagłębiowskiego, potrzebne są dalsze, pogłębione badania źródłowe, z zaangażowaniem szerszej gamy środków i metod badawczych, w tym przeprowadzenia badań terenowych oraz dokonania szczegółowych kwerend w archiwach i dostępnych zbiorach regionalnych. 289 Zob. B. Bazielich, Strój zagłębiowski, Będzin: Muzeum Zagłębia w Będzinie 1971. �Hanna Golla290 Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu Dolnośląski strój ludowy. Tradycja w konfrontacji ze współczesnością D Wprowadzenie olny Śląsk możemy nazywać „regionem regionów”, a terminologia ta odnosi się do jego burzliwej historii i zmian, które zaszły przede wszystkim po 1945 r., kiedy to doszło do niemal całkowitej wymiany ludności, zamieszkującej ten teren. Od tego czasu Dolny Śląsk borykał się z wieloma problemami, związanymi z adaptacją i integracją przesiedlonych osadników. Do dzisiaj wiele wątpliwości budzi strój ludowy i jego właściwe określenie – czy jest to „strój dolnośląski” czy może, biorąc pod uwagę kulturę heterogeniczną, „strój z Dolnego Śląska”, ale o jakiejś innej proweniencji? Dolnośląski strój ludowy przed 1939 r. To, co możemy rozumieć przez określenie „tradycyjne stroje dolnośląskie”291, wiąże się z ramami czasowymi i terytorialnymi sprzed zmian granic w Europie po zakończeniu II wojny światowej. Były to więc stroje, które w swojej najbogatszej formie (w kilku odmianach, bo nie był to wyłącznie jeden typ stroju) 290 Hanna Golla, mgr, etnograf, kustosz Działu Tkanin i Strojów Ludowych w Muzeum Etnograficznym, Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Kontakt: h.golla@muzeumetnograficzne.pl 291 Ich różnorodność przejawia się głównie w strojach kobiecych, które szyto często z cennych fabrycznych materiałów, a swoim krojem nawiązywały one do mody dworsko – mieszczańskiej. Do najbardziej charakterystycznych elementów należą tutaj różnego typu bogato zdobione czepce oraz spencery – wierzchnie okrycia o kroju dopasowanym w talii, z bufiastymi watowanymi rękawami, nierzadko z dużym kołnierzem, które szyto z materiałów wełnianych, bawełnianych, jedwabnych, jednokolorowych lub wzorzystych. W zależności od regionu kobiety nosiły białe, płócienne fartuchy oraz chustki naramienne z misternym haftem albo fartuchy jedwabne w kolorowe paski lub kwieciste, również z wzorzystego adamaszku. Spódnice były szerokie, z różnorodnych tkanin: wełny, jedwabiu, mory, jednokolorowe lub wzorzyste (kraty, kwiaty). Noszono także osobne staniki wełniane, aksamitne czy brokatowe zakładane na płócienne koszulki z krótkimi rękawkami. Na nogi powszechnie zakładano pończochy (czerwone lub białe) oraz płytkie czarne buty. Stroje męskie były bardziej jednolite i wcześniej również zanikły. Składały się z następujących podstawowych elementów: białej płóciennej koszuli, przy której kołnierzyku często przewiązywano jedwabną chusteczkę, spodni skórzanych (zamszowych) lub wełnianych, do kolan albo długich, kamizelki krótkiej do pasa, często jedwabnej, wzorzystej, z białych pończoch i płytkiego obuwia lub butów z cholewami. Na głowie noszono czapkę rogatywkę, niekiedy czarny filcowy kapelusz, a na szczególnie odświętne dni cylinder. Wierzchnim okryciem był spencer lub płaszcz w formie surduta z sukna. Są one szczegółowo opisane w literaturze, np.: B. Bazielich, Śląskie stroje ludowe, Katowice: Wydawnictwo „Śląsk” 1988; B. Bazielich, Tradycyjne stroje dolnośląskie, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 1993; M. Rostworowska, Śląski strój ludowy, Wrocław: Wydawnictwo Muzeum Narodowego we Wrocławiu 2001; T. Seweryn, Strój dolno-śląski (Pogórze), Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. III, z. 9, Lublin: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1950. 103 �104 występowały od końca XVIII do połowy XIX w. Potem zaczęto je stopniowo zarzucać – najwcześniej nastąpiło to na terenach nizinnych, i do wieku XX przetrwały już tylko w szczątkowej formie – najdłużej w rejonie Karkonoszy. Już wtedy zaczęto podejmować pierwsze próby ich rekonstrukcji. Mniej udany, z punktu widzenia tradycyjnego stroju karkonoskiego, przykład, pochodzi z Zachełmia (pow. jeleniogórski), gdzie ok. 1914 r. narodził się związek, mający na celu ochronę swojego dziedzictwa kulturowego. Działający w nim mieszkańcy tej miejscowości postanowili stworzyć swój wzorcowy ubiór w oparciu o dawny strój ludowy. Niestety, nie ograniczyli się oni tylko do miejscowych tradycji, ale w swoich poszukiwaniach sięgnęli m.in. do stroju bawarskiego i czeskiego. Stąd, w zdobnictwie pojawiły się m.in. bogate hafty krzyżykowe, motywy zwierzęce, znaki cechowe rzemieślników. Główne założenie w tworzeniu tych strojów opierało się natomiast na tym, że miały być one funkcjonalne (przydatne do uprawiania górskich wędrówek oraz sportu), szyte z powszechnie dostępnych materiałów i uwzględniające aktualną modę292. W okresie międzywojennym, idea rekonstruowania tradycyjnych strojów dalej się rozwijała, głównie na obszarach górskich Dolnego Śląska. Powstawały grupy, które troszczyły się o odnowę strojów i organizowały święta, będące okazją do ich prezentacji. Na największą skalę odbywało się to prawdopodobnie w Szklarskiej Porębie, gdzie noszony był strój karkonoski, uważany za jeden z najpiękniejszych ludowych strojów niemieckich. Corocznie organizowano tam święta stroju, tzw. Trachtenfeste, Trachtenhochzeiten, podczas których pokazywano jeszcze pewne elementy oryginalnych strojów, ale również stroje już nowe, które stały się raczej kostiumami, podkreślającymi lokalną tożsamość. Podczas tych świąt, przybierających formę festynów ludowych, za każdym razem starano się wiernie odtworzyć wesele, które odbyło się prawie 100 lat wcześniej (w 1839 r.) i, ze względu na rangę rodzin państwa młodych, było 38. Grupa w dolnośląskich strojach ludowych, Szklarska Poręba 1928 r. Źródło: Archiwum fotograficzne Muzeum Etnograficznego, Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu 292 B. Wilm, Die Wiederbelebung und Weiterbildung schlesischer Tracht in Saalberg im Riesengebirge, Jelenia Góra 1915. W artykule zamieszczono dokładny opis poszczególnych części tego nowego stroju męskiego i kobiecego oraz zdjęcia. �wielkim wydarzeniem na Dolnym Śląsku. Głównym ich organizatorem była grupa o nazwie „Ludzie stroju ze Szklarskiej Poręby” (niem. Schreiberhauer Trachtenleute), ale brali w nich udział również mieszkańcy innych sąsiednich miejscowości, a nawet z bardziej odległych terenów Rzeszy Niemieckiej. W archiwum fotograficznym Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu znajduje się zbiór zdjęć dokumentujących te wydarzenia i stanowiących materiał źródłowy do badań nad strojem dolnośląskim293. (Il. 38) Stroje przesiedleńców po 1945 r. Po zakończeniu II wojny światowej, w wyniku diametralnych zmian społeczno – politycznych, Dolny Śląsk opuścić musieli jego ówcześni mieszkańcy, a na tereny te przybyła ludność z różnych stron Polski (w jej przedwojennych granicach). Wraz z nowymi osadnikami pojawiły się więc różnorodne stroje ludowe, reprezentujące poszczególne regiony, z których zostały przywiezione: Polesie, Wołyń, Lwowskie, Tarnopolskie, Stanisławowskie, Łowickie, Opoczyńskie, Lubelszczyzna, Rzeszowskie, Krakowskie, Górny Śląsk, Podhale, Łemkowszczyzna, Bukowina rumuńska czy Bośnia. Jednakże stroje te noszone były już bardzo sporadycznie – głównie w tych wsiach, w których znaleźli się mieszkańcy reprezentujący jeden konkretny region lub nawet jedną wieś. Strój ludowy został szybko zarzucony – był on znakiem rozpoznawczym, określającym pochodzenie, a w tak zróżnicowanej społeczności najczęściej nie chciano zaznaczać swojej odrębności, tym samym narażając się nieraz na wyśmiewanie czy docinki. Zanik stroju związany był również z ogólną tendencją, narzuconą w dużym stopniu przez władze państwowe, a mającą na celu stworzenie jednolitego społeczeństwa, powracającego (jak się wtedy mówiło) na „odzyskane ziemie zachodnie”. Społeczeństwa utożsamiającego się z nową ojczyzną, jaką miał być Dolny Śląsk. Jednak pewne elementy strojów zachowywano, i to z różnych powodów: były pamiątką, z którą żal było się rozstać, czasem chciano je przekazać córce lub wnuczce, starsze kobiety trzymały je z myślą o ubraniu „do trumny”, a z czasem trafiły one również do muzeów lub izb regionalnych294. Przez długie lata nie podkreślano przynależności do poszczególnych grup osadniczych i dopiero z czasem przestano wstydzić się swojego pochodzenia regionalnego, a nawet zaczęto wracać do swoich korzeni. Fragmenty przywiezionych strojów znalazły zastosowanie w zespołach ludowych, a czasem już tylko pamięć o nich stała się inspiracją do uszycia nowych kompletów. Do częściowego renesansu strojów ludowych dla celów widowiskowych przyczynił się zwłaszcza Turniej Gmin „Kolorowe Wsie”, organizowany na Dolnym Śląsku od 1973 r., a od 1982 pod zmienionym tytułem „Dni Folkloru i Sztuki Ludowej – Kolorowe Wsie”. Członkowie zespołów, prezentujących się podczas turniejów, występowali po części w oryginalnych strojach, ale w większości były to już stroje dobierane przypadkowo i stanowiące nagromadzenie elementów z różnych regionów. Już wtedy zauważało się tzw. umundurowanie zespołów, czy takie stroje, które niekiedy określane są jako świetlicowe295. 293 E. Berendt, M. Michalska, Geschichte und Geschichten. Interpretationsweisen von alten niederschlesischen Fotoaufnahmen, w: E. Fendl, W. Mezger, M. Prosser-Schell, H.-W. Retterath, T. Volk (red.), Jahrbuch für deutsche und osteuropäische Volkskunde, Bd 52: 2011, s. 115-122. W artykule znajduje się dokładny opis wesela z 1839 r. oraz analiza fotografii ze świąt stroju w poszczególnych latach (m.in. program takiego święta z 1927 r.). 294 M. Rostworowska, Nowi osadnicy, w: Z. Kłodnicki (red.), Dziedzictwo kulturowe Dolnego Śląska, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1996, s. 282-283. 295 B. Perczyńska, Ruch amatorski na wsi woj. wrocławskiego i Turniej Gmin „Kolorowe Wsie”, w: E. Pietraszek (red.), Wieś dolnośląska. Studia etnograficzne, „Prace i materiały etnograficzne”, t. XXIX, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1989, s. 129. 105 �Jednak właściwie dopiero po przemianach ustrojowych końca XX w. zaczęto, na większą skalę, kłaść nacisk na ukazanie różnorodności kulturowej mieszkańców Dolnego Śląska, cennej właśnie ze względu na ich pochodzenie. Festiwale Tradycji Dolnego Śląska 2008-2012 106 Od 2008 roku we Wrocławiu organizowany jest, przez Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego, Festiwal Tradycji Dolnego Śląska. Występują na nim zespoły ludowe, folklorystyczne, powołujące się na różne tradycje osadnicze, ale równocześnie pragnące zidentyfikować się ze swoją współczesną małą ojczyzną. Wśród zespołów, prezentujących się we wrocławskiej Operze, jest wielu laureatów i uczestników Listy Przebojów Ludowych Radia Wrocław. Corocznie, w festiwalu bierze udział ok. 30 zespołów z całego Dolnego Śląska, a stroje, w jakich pojawiały się one w kolejnych 5 edycjach (w latach 2008-2012) są bardzo zróżnicowane. Po przeanalizowaniu kilkudziesięciu z nich można wyodrębnić 3 grupy, w których ujawniają się poszczególne tendencje, dotyczące współczesnych strojów regionalnych, a właściwie kostiumów scenicznych. Grupa pierwsza to zespoły, które chcą występować w przedwojennych, czyli w zasadzie XIX-wiecznych, niemieckich strojach dolnośląskich (zespoły: Dolnoślązacy, Malwy, Porębiok, Warzęgowianie, Kulinianie, Wrocław). Niestety, próby ich rekonstrukcji najczęściej nie należą do udanych. Przyczyn należy upatrywać w kilku aspektach. Często są to stroje szyte na zamówienie przez, coraz częściej pojawiające się, profesjonalne firmy. Najczęściej dysponują one tylko jedną, przygotowaną wersją stroju (w oparciu o Atlas Polskich Strojów Ludowych), co oczywiście wpływa na to, że nie są one w ogóle urozmaicone. Czasami jest to bardzo widoczne, zwłaszcza gdy kilka zespołów korzysta z usług (prawdopodobnie) tego samego wykonawcy i trudno niekiedy odróżnić jedną grupę od drugiej (np. zespoły Zachęta, Zawadiacy). Ponadto, wykorzystywane do szycia tkaniny należą raczej do tych tańszych. Problemem jest również zdobnictwo poszczególnych elementów – obecnie nikt już nie podejmuje się wykonania haftów tak 39. Zespół Malwy, III Festiwal Tradycji Dolnego Śląska we Wrocławiu, fot. D. Jasnowska 2010 �107 40. Zespół Kędziołeczka, IV Festiwal Tradycji Dolnego Śląska we Wrocławiu, fot. D. Jasnowska 2011 misternych jak te, które dawniej zdobiły fartuchy, chustki lub czepce. Oczywiście związane jest to przede wszystkim z kosztem uszycia takiego stroju. Wielu zespołów, zwłaszcza tych mniejszych, często po prostu nie stać na wykonanie rzetelnej rekonstrukcji. Są to zatem stroje dolnośląskie bardzo uproszczone i mało zróżnicowane, które stanowią zaledwie namiastkę tych oryginalnych. Do drugiej grupy należą zespoły wykorzystujące stroje, które można zaliczyć do różnorodnych strojów regionalnych. Najczęściej używanym jest tutaj strój krakowski, w który ubierane są zwłaszcza dzieci (zespoły: Bystrzyca, Jaczowiacy, Swojacy, Poloneziaki, Jedliniok). W grupie tej możemy także zaobserwować stroje rzeszowskie (zespoły: Bystrzyca, Kędziołeczki, Kostrzynie), góralskie (zespoły: Janicki, Kalina), łemkowskie (zespoły: Roztoka, Kyczera), bojkowskie (zespół Polanki), z Bukowiny rumuńskiej 41. Zespół Rozmaryn, V Festiwal Tradycji Dolnego Śląska we Wrocławiu, fot. D. Jasnowska 2012 �108 42. Zespół Radzowiczanki, III Festiwal Tradycji Dolnego Śląska we Wrocławiu, fot. D. Jasnowska 2010 (zespół Pojana), górnośląskie (zespół Sycowiacy), łowickie (zespół Wrocław) i krzczonowskie (zespoły: Górzanie, Kwiatuszki Lnu). Stroje z tej grupy są mniej lub bardziej dokładnie odtworzone i zróżnicowane. Można stwierdzić, że reprezentują one najczęściej powszechny trend, znany z dużych tzw. reprezentatywnych zespołów pieśni i tańca (które również pojawiły się na Festiwalu, np. zespoły: Wrocław czy Jedliniok). Ponieważ poszczególni członkowie danego zespołu powołują się na odmienne tradycje regionalne, a chcą występować w bardziej jednolitych strojach, często ubierają takie, które w ogóle nie mają nic wspólnego z ich pochodzeniem. Jedynie przesiedleńcy (a właściwie już ich potomkowie) z Łemkowszczyzny, Bukowiny rumuńskiej i Podhala używają strojów, które nawiązują do tych najbardziej oryginalnych. Związane jest to z większym poczuciem przynależności do konkretnej, jednej grupy osadniczej. (Il. 39) Trzecią i najbardziej liczną grupę tworzą zespoły, których ubiory trudno zakwalifikować do którychkolwiek konkretnych strojów regionalnych. Możemy tu mówić co najwyżej o stylizacji lub strojach pseudoludowych. Choć występują w nich podstawowe elementy, takie jak bluzka, spódnica, fartuch, gorset, korale i ewentualnie chustka w strojach kobiecych, a koszula, spodnie, kamizelka, buty z cholewami i może kapelusz w strojach męskich, to jednak są one bardzo dowolnie komponowane i najczęściej ujednolicone. Niektóre zespoły (Czernianki, Waliszowianie) dążą co prawda do pewnego urozmaicenia i stosują różnorodne tkaniny, kroje czy zdobnictwo w postaci haftów, ale stają się one raczej umundurowaniem, w którym nie zaznacza się żadne nawiązanie do miejsca pochodzenia ich poszczególnych członków (zespoły: Malwy, Lasowianie, Listek Koniczyny, Ziemia Ścinawska, Żeliszowianki, Kędziołeczka, Gościszowianki, Rozmaryn, Ocice, Zgoda, Serbowiacy, Cicha Woda, Niezapominajka). Czasami w strojach pojawiają się pewne elementy dekoracyjne, takie jak np. konkretne rodzaje kwiatów, związane z nazwą zespołu (zespół Polne Maki). Wyjątkowo, niektóre zespoły nie starają się ubierać w odświętne stroje ludowe, ale prezentują ogólny typ stroju wiejskiego, szytego z prostych materiałów i skromnie zdobionego (zespół Podgórzanie). Niestety, w tej właśnie grupie pojawia się najwięcej błędów (w odniesieniu do tradycyjnych strojów ludowych), takich jak: zbyt krótkie fartuszki (zespół Słowiki) lub szyte z materiału w typie firanki, bluzki z bardzo bogatymi krezami i koronkami (zespół Karkonosze), wianki �noszone przez starsze kobiety (zespół Radzowiczanki), rzadko używane chustki na głowę czy stosowanie bardzo jednolitej kolorystyki - ulubionym kolorem wydaje się być czerwony (co czasami stwarza nawet problem z odróżnieniem poszczególnych zespołów – Cisowianki, Smolniczanie, Uśmiech, Zorza, Borowianki, Wiolinek). Zważywszy na to, że powyższe stroje są szyte w większości przez małe, amatorskie zespoły, które zwykle borykają się z problemami finansowymi, nie specjalnie dziwi, że końcowy rezultat jest taki a nie inny. (Il. 40, 41, 42) Kierunki w badaniach nad strojem dolnośląskim – propozycje Strój ludowy na Dolnym Śląsku już dawno zatracił swoje podstawowe, tradycyjne funkcje i znaczenie. Jest już tylko i wyłącznie kostiumem, używanym przez bardzo liczne, większe lub mniejsze, zespoły folklorystyczne, na potrzeby sceny, prezentowanym przy okazji różnych świąt gminnych, kościelnych itp. oraz na potrzeby promocji regionu. Niekiedy są to stroje nawiązujące do pierwowzorów, ale w większości przypadków stanowią rekonstrukcje (najczęściej mało poprawne), stylizacje lub jedynie inspiracje tymi oryginalnymi. Zespoły czasami zwracają się do etnografów i etnologów z pytaniem – jaki właściwie strój ludowy powinny ubierać? Część z nich, głównie takich, wśród których członków zaszła już zmiana pokoleniowa, pragnie bardziej identyfikować się ze „swoim” Dolnym Śląskiem, niż z miejscem pochodzenia rodziców czy dziadków. Potrzeba takiej identyfikacji współczesnych Dolnoślązaków z obecnym miejscem zamieszkania, stwarza wiele problemów, związanych właśnie z odtwarzaniem stroju ludowego. I tutaj rodzi się kilka, przedstawionych poniżej, otwartych pytań. 1. Czy młodzi Dolnoślązacy powinni reaktywować i kultywować zupełnie obce sobie tradycje, związane z ludnością niemiecką zamieszkującą te tereny przed 1945 r? Jedynymi uzasadnionymi przypadkami wykorzystywania dawnych strojów dolnośląskich wydają się być różnego rodzaju zespoły, działające przy Niemieckim Towarzystwie Społeczno – Kulturalnym we Wrocławiu. Powstało ono w 1957 r. i działa do dziś, propagując kulturę dolnośląskiej mniejszości niemieckiej, będącej kontynuatorem przedwojennych tradycji. Jednym z nich jest zespół Heimatsänger, jednakże strój jaki prezentują jego członkinie (najbardziej nawiązujący do tego znanego z obszaru Karkonoszy) również daleki jest od bogatego i różnorodnego oryginału296. 2. Czy może jednak lepiej jest sięgać do rodzinnych korzeni i występować w strojach, które najbardziej wiążą się z własnym pochodzeniem i tradycjami? Znamienne mogą być tutaj słowa jednej z członkiń zespołu, która przyszła do wrocławskiego Muzeum Etnograficznego w sprawie konsultacji, dotyczących właśnie uszycia strojów dolnośląskich. Po obejrzeniu eksponatów na wystawie, po wysłuchaniu pewnych sugestii, i ustaleniu z jakich regionów pochodzą Panie i czy aby na pewno zdecydowane są na odtwarzanie akurat strojów nie mających nic wspólnego z ich rodzinnymi tradycjami, jedna z nich odezwała się: „no tak, gdyby moja babcia lwowianka usłyszała, że jej wnuczka chce się ubrać w niemiecki strój, to chyba by się w grobie przewróciła”. Z drugiej strony, zacytować można słowa Pani Reginy Januszkiewicz z zespołu Malwy, występującego w stroju dolnośląskim, odtworzonym na podstawie Atlasu Polskich Strojów Ludowych: „My już bardzo kochamy ten strój. Tyle trudu kosztował. I przykro, gdy (...) etnograf 296 E. Berendt, Dolny Śląsk. Tożsamość w konfrontacji z historyczną zmiennością, w: E. Berendt, H. Dumin (red.), Mom jo skarb… Dolnośląskie tradycje w procesie przemian, Wrocław: Wydawnictwo Muzeum Narodowego we Wrocławiu 2009, s. 88. 109 �110 krzyczy, że wykosztowałyśmy się na niemieckie mundury”297. Właśnie takie wypowiedzi skłaniają do refleksji i, być może, właściwych wyborów. 3. Czy stworzyć nowy, stylizowany strój konkretnego regionu, okolicy, zachowujący tradycyjny zestaw poszczególnych elementów i formę kroju stroju ludowego? Takie koncepcje pojawiły się np. w Kamiennej Górze i w Karpaczu. W roku 2007, Fundacja na Rzecz Rozwoju Ziemi Kamiennogórskiej „Kwiat Lnu”298 ogłosiła konkurs na strój lniany ziemi kamiennogórskiej. Jego celem było zaprojektowanie regionalnego stroju kobiecego i męskiego, wykonanego w większości z materiałów lnianych i dodatków wykończeniowych z włókien naturalnych z założeniem, że wzór strojów powinien opierać się na tradycyjnych strojach ludowych regionu dolnośląskiego (co już było sprzecznością ze względu na to, jakie tkaniny pojawiają się w tych oryginalnych). Ze zgłoszonych 5 propozycji większość nie spełniła wymogów regulaminu – przedstawiono projekty typowych dolnośląskich strojów przedwojennych (nie uwzględniające prawie wcale tkaniny lnianej), a konkurs wygrał strój stylizowany, w całości uszyty z lnu, z wykorzystaniem motywu zdobniczego w postaci kwiatów lnu. Nagrodzony strój został uszyty w kilku egzemplarzach, jest obecnie własnością Stowarzyszenia i wypożyczany jest zespołom folklorystycznym, które poprzez występy propagują tradycję i promują region kamiennogórski. W Karpaczu natomiast, artysta plastyk Janusz Motylski, na zamówienie władz i branży turystycznej w 2010 r. również zaczął projektować nowy strój regionalny299. Miał on posłużyć tym, którzy nie chcą już być zabużanami, urodzili się na miejscu i potrzebują nowej identyfikacji. W skład stroju miały wchodzić między innymi elementy takie jak: zielona spódnica (długa albo mini), krajka, katana ze stójką, uszaty kapelusz zawiązywany pod brodą (ze względu na mocne wiatry), a jako element zdobniczy haft w postaci goryczki – karkonoskiego kwiatka. 4. Czy w końcu może poprzestać na prostszych strojach wiejskich, nie będących jednak znakiem rozpoznawczym żadnego konkretnego regionu? To jednak sprzeczne jest z wymogami prezentowania się podczas występów – odświętnie, kolorowo i bogato oraz właśnie z potrzebą podkreślania indywidualnej tożsamości regionalnej. Wszystkie powyższe pytania przejawiają się w tendencjach, jakie można zaobserwować wśród zespołów, biorących udział w kilku edycjach Festiwalu Tradycji Dolnego Śląska. Na pewno jednak nie powinny to być stroje tak bardzo zunifikowane, jak to jest, niestety, najczęściej widoczne. Jest to kwestia dotycząca zarówno kosztów uszycia bogatych, różnorodnych strojów, jak również poczucia pewnej estetyki. Podsumowanie Zagadnienie, związane ze strojem regionalnym Dolnego Śląska, jest niewątpliwie trudne do jednoznacznego rozstrzygnięcia i zapewne zespoły nadal będą borykały się z tym, w jakim stroju powinny występować. Wypracowanie jednolitego stroju ludowego (czy może już raczej kostiumu scenicznego), który można by określić jako dolnośląski, wydaje się niemożliwe, ale może również jednak nie jest konieczne. Natomiast głównym zadaniem naukowców jest obserwowanie tego ciekawego zjawiska, ewentualnie pokazywanie różnych możliwości tym, którzy w ogóle nie są zorientowani w problematyce stroju ludowego, ale niekoniecznie wpływanie na nie poprzez bardzo kategoryczne niekiedy komentarze i sugestie. 297 N. Gańko-Laska, Ubiór zdobi Dolnoślązaka, „Polityka”, nr 34: 2010, s. 81. 298 Obecnie Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania „Kwiat Lnu” w Lubawce. 299 N. Gańko-Laska, op. cit., s. 79, 81. �Tymoteusz Król300 Uniwersytet Jagielloński w Krakowie Strój ludowy, czy kostium zespołu folklorystycznego? Funkcje współczesnego stroju wilamowskiego W Wprowadzenie ilamowice to niewielkie miasto, położone na Podgórzu Wilamowickim, między Bielskiem-Białą i Oświęcimiem. W XIII wieku przybyła na ten teren grupa osadników z zachodniej Europy, której pochodzenia nie udało się jednoznacznie ustalić. Prawdopodobnie była to ludność z obszaru dzisiejszych Niemiec i Niderlandów, która przywiozła ze sobą specyficzny język i kulturę. Wilamowianie301 zajmowali się rolnictwem, tkactwem i handlem. Wykonywane przez siebie tkaniny rozwozili i sprzedawali w całej Europie. Dzięki kupiectwu bogacili się, w 1808 roku wykupili się z poddaństwa, a dziesięć lat później Wilamowice otrzymały prawa miejskie. Mieszkańcy Wilamowic do dzisiaj zachowali poczucie własnej odrębności. Zgodnie z tradycją ustną, uważają siebie za potomków Flamandów. Do lat 40. XX wieku rozmawiali ze sobą po wilamowsku, a kobiety ubierały się w tradycyjne, charakterystyczne tylko dla nich stroje. Sytuacja uległa zmianie po II wojnie światowej. W Wielkanoc 1945 roku nakazano księdzu przeczytać ogłoszenie, zakończone słowami: „By raz na zawsze usunąć […] odrębności i przyspieszyć proces całkowitej asymilacji – wszak wilamowianie zawsze podawali się za Polaków – z dniem dzisiejszym zakazuje się używania tak w rodzinach jak i prywatnych rozmowach gwary wilamowickiej oraz używania odrębnych strojów wilamowskich. Niestosujący się do tego zakazu pociągnięci będą do surowej odpowiedzialności. Czas bowiem najwyższy by kres położyć wszelkim odrębnościom tak w skutkach opłakanym”302. Ksiądz dodał także od siebie, że jest to „pogrzeb gwary i strojów wilamowskich”. Od tej pory, kobiety chodzące w tradycyjnych strojach publicznie rozbierano i bito. Informatorzy często wspominali: „Moją mamę rozebrali, w koszuli musiała wracać do domu z kościoła; Tu była taka służąca to taki jeden komunista wziął i zbił ją, zerwał jej odziewaczkę, rzucił na ziemię i deptał, a jak miała iść, jak nic innego nie miała?; Ja się ubrałam, bo byłam już taką szykowną dziewuszką, jak już wszystko odeszło, tylko nasi [polscy] komuniści zostali, to stali tu, a ja szłam do kościoła, ubrałam się po wilamowsku i musiałam uciekać, bo mnie chcieli wziąć i mi to zerwać, 300 Tymoteusz Król (ur.1993), student etnologii i filologii germańskiej w ramach MISH UJ, badacz kultury i języka wilamowskiego, laureat I miejsca polskiej edycji Konkursu Prac Młodych Naukowców Unii Europejskiej (za pracę o wilamowskim stroju żałobnym i trumiennym). Kolekcjoner stroju wilamowskiego (zebrał ok. 1000 eksponatów). Kontakt: wymysojer@gmail.com 301 W większości opracowań przyjęto formę: Wilamowianka, Wilamowianin, Wilamowianie, wilamowski, tak jest także w tym artykule. Słowo „Wilamowianin” związane jest raczej z mniejszością etniczną niż z mieszkańcem miasta, dlatego pisane jest dużą literą. 302 Kopia pisma znajduje się w rękach prywatnych. 111 �to cofnęłam się z powrotem do domu i się zwyczajnie ubrałam”303. Nie dziwi więc, że po wojnie strój zaczął gwałtownie zanikać. Według Heleny Bibowej (ur. 1922), w sytuacji, kiedy kobiety nie miały innych ubrań, zakładały stroje noszone wcześniej w okresie postu lub ubiory codzienne – „gorsze”, „kartonowe” (tzn. z drukowanej tkaniny bawełnianej) kaftany i suknie, by nie rzucać się w oczy. Nie ubierano strojów odświętnych ani pasiastych pończoch, gdyż były one „najbardziej wilamowskie” i wyróżniały Wilamowianki. Restrykcjom podlegały także wilamowskie nakrycia głowy mężatek (czepce, związka i chustka) i zamiast nich wiązano tylko zwykłe, „polskie” chustki. Zespoły regionalne a strój wilamowski 112 W 1948 roku powstał Zespół Regionalny „Wilamowice”, na potrzeby którego jego założycielka, Jadwiga Stanecka, „zrekonstruowała” strój męski (w rzeczywistości nie miał on wiele wspólnego ze strojem noszonym przez Wilamowian w XIX wieku) oraz ułożyła wiele wiązanek tańców i melodii wilamowskich. Istniejący do dzisiaj zespół występował na wielu festiwalach w kraju i za granicą. Działał on pod patronatem Cepelii, która zainteresowana wilamowskimi kratami i paskami, produkowała podobne tkaniny na masową skalę. W 1987 roku powstał także drugi zespół: Zespół Regionalny „Fil-Wilamowice”. Strój wilamowski zanikł w latach 50. XX wieku, a dalsze jego losy związane są ze strojami członków zespołów regionalnych. Lecz czy stał się on jedynie kostiumem noszonym podczas występów? Odpowiedź, na to z pozoru proste pytanie, okazuje się jednak bardziej skomplikowana. Na podstawie trwających osiem lat obserwacji osób, noszących strój podczas uroczystości kościelnych oraz występów zespołów regionalnych, autor artykułu stwierdza, że na sposób dobierania elementów u poszczególnych osób ma wpływ nie sytuacja czy dzień roku kalendarzowego (jak to dawniej bywało), lecz samo podejście do noszenia stroju oraz inne czynniki. Od lat 90. XX w., w związku z coraz większą ilością wizyt hierarchów, procesji czy innych uroczystości kościelnych (związanych głównie z beatyfikacją i kanonizacją św. Józefa Bilczewskiego), pojawiła się nowa okazja do używania stroju wilamowskiego. W tych wszystkich uroczystościach biorą udział członkowie Zespołów Regionalnych „Wilamowice” i „Fil-Wilamowice”. Oprócz nich jest także grupa kobiet niezwiązanych z tymi zespołami, która zakłada na niektóre z tych uroczystości stroje wilamowskie. Z ich kompletnością bywa jednak różnie. Większość z nich nie nosi tradycyjnych pończoch ani butów, tylko nieliczne zakładają czepce i związki. Wynikać może to z faktu, że jako panny ubierały one stroje do noszenia obrazów podczas procesji. Zapamiętany przez nie, pozbawiony wspomnianych elementów strój, identyfikowany jest jako „wilamowski”. Nie jest jednak związany z wiekiem czy stanem cywilnym kobiety, ani też ze świętem czy okazją, podczas której jest noszony. Strażniczkami tradycji stają się więc członkinie Zespołu „Wilamowice”. Wśród nich są również kobiety, które pamiętają swoje matki i babki noszące tradycyjne stroje na co dzień. Członkinie wspomnianego zespołu, z okazji święta Bożego Ciała, noszą na głowie czepce, związki i welony, zakładane praktycznie jedynie raz w roku. Nie bez powodu można je nazwać strażniczkami – pilnują one także porządku na procesji. Kobiety, które mają pełny przystrój głowy (czepce, związka i welon) idą z przodu, przed pocztami sztandarowymi, podczas gdy pozostałe niosą świece wokół baldachimu. Podobnie dzieje się podczas innych procesji: pierwszeństwo mają kobiety w pełnym stroju. 303 Informatorzy: kobieta ur. 1922; mężczyzna ur. 1943; kobieta ur. 1927 (badania własne autora z lat 2004-2012). �Ciekawym zjawiskiem jest kompletowanie stroju w sytuacjach, które, w okresie rozkwitu stroju wilamowskiego, czyli na pocz. XX wieku, nie mogły mieć miejsca. W 2010 roku Wilamowianie pierwszy raz wzięli udział w asyście Pogrzebu Matki Boskiej na Kalwarii Zebrzydowskiej. Okazja wymagała odpowiedniego ubioru, dlatego kobiety z Zespołu Regionalnego „Wilamowice” oraz te chodzące w czepcach, ubrały najbardziej odświętne stroje z czerwonymi i niebieskimi spódnicami i welonami. Członkinie zespołu, tańczące w grupie młodszej, ubrały się w takie stroje, jakie noszą na występach. Podczas nabożeństw fatimskich 13 maja i 13 października, których nie było przed wojną, stroje skompletowane są dość dowolnie, obowiązują jedynie białe fartuchy, noszone dawniej na różne okazje. Wilamowian w tradycyjnych strojach spotkać można dziś także jako gości na weselach, są to jednak głównie członkowie któregoś z zespołów, ubierający się przeważnie tak, jak na występ. 113 43. Anna Foks, ur. 1927, (przydomek „Lüft”), wieloletnia członkini Zespołu Regionalnego „Wilamowice”, ostatnia kobieta umiejąca tradycyjnie związać wilamowskie chustki nagłowne. Zdjęcie wykonane podczas przygotowań do sesji zdjęciowej. Fot. T. Król. Wilamowice 2012 44. Kobiety w wilamowskich strojach odświętnych (kobieta w środku- strój młodej mężatki, kobiety po bokach- stroje starszych mężatek). Stroje pochodzą z prywatnej kolekcji autora. Fot. T. Król. Wilamowice 2012 Podsumowując, okazjami do ubrania się dziś w stroje wilamowskie są: pasterka, procesja rezurekcyjna, nabożeństwa fatimskie 13 maja i 13 października, Boże Ciało, oktawa Bożego Ciała, pogrzeb Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, odpusty św. Józefa i św. Trójcy, 11 listopada, kolędowanie, wizyta wyższych hierarchów kościelnych, Bierzmowanie. Na te okazje tradycyjny strój zakłada przeważnie ok. 25-30 osób, lecz liczba ta w ostatnich latach wzrasta304. Jak już wspomniano, to kobiety z Zespołu „Wilamowice” strzegą dziś zasad wkładania stroju, a członkowie tej grupy prezentują najbardziej podobne do tradycyjnych komplety ubiorów. Nie zawsze jednak tak było. W pewnym okresie członkinie Zespołu zakładały czepce tak, że wychodziły spod nich włosy, co było w tradycyjnym wilamowskim stroju niedopuszczalne, a zamiast pasiastych pończoch nosiły jednokolorowe, czerwone305. Zmienione były także kroje spódnic i koszul, szytych na potrzeby Zespołu. Wspomniane deformacje szybko zostały jednak skrytykowane przez grupę starszych kobiet, należących 304 Według obliczeń autora w 2012 roku: w rezurekcji uczestniczyło: 20 osób w stroju, odpust: 25, 13 maja: 35, Boże Ciało: 46. 305 Na podstawie materiałów ikonograficznych. �114 do Zespołu, mających w Wilamowicach do dzisiaj bardzo duży autorytet w tej dziedzinie. Brak takiej grupy widoczny jest w Zespole Regionalnym „Cepelia Fil-Wilamowice”, do którego należy tylko młodzież. Zespół ten tańczy także w strojach cieszyńskich, góralskich i krakowskich. Młode osoby często spotkały się tu ze strojem wilamowskim po raz pierwszy, niekiedy traktują go jako kostium, taki sam jak te z innych regionów. Czasem elementy różnych strojów mieszają się i tak, w Święto Trzech Króli w 2011 roku, zobaczyć można było dziewczynę ubraną w strój wilamowski, lecz w chustce z kostiumu góralskiego. Na jednej z procesji, pewien chłopiec ubraną miał koszulę góralską do stroju wilamowskiego, tłumacząc się, że „strój to strój”. Być może, właśnie stosowanie strojów z różnych regionów może sprawić, że zatracają się ich tradycyjne funkcje, a pozostaje jedynie ta sceniczna? Co ciekawe, w 2009 roku kilka kobiet z Zespołu „Wilamowice” założyło na pogrzeb jednej z członkiń tradycyjne stroje żałobne, w kolorystyce biało – niebiesko – czerwonej. Osobom uznającym strój jako kostium sceniczny nie spodobało się to: „w szmaty się na pogrzeb ubrali”306. Natomiast ci, którzy dostrzegają w nim inne wartości, chwalili: „to była Wilamowianka, bardzo dobrze, jak mieliby inaczej iść, przecież nie na czarno!”307 Wiele jest jednak zmian, wprowadzonych przez Zespół „Wilamowice”308, zaakceptowanych później przez Wilamowianki, również te niezrzeszone w żadnym z zespołów. Są to m. in.: czerwone sznurówki w butach, wkładanie chustki nagłownej za fartuch do boku, (w Zespole „Wilamowice” – z prawej strony, w Zespole „Fil-Wilamowice”- z lewej strony309), noszenie wianka przez panny. Wobec większości „nowinek”, wprowadzanych przez pojedyncze osoby, Wilamowianki zajmują stanowisko sceptyczne, co pozwala na pewną homogeniczność stroju. Czasem negowane są nawet tradycyjne formy, jak np. niebieskie jupki, czy kwiaciaste wstążki przy fartuchach, co prowadzi do uproszczenia formy stroju oraz trudności w rewitalizacji pewnych elementów310. W zespole nie da się zachowywać wszystkich zasad tradycyjnego stroju ludowego, te podstawowe są jednak w Wilamowicach przestrzegane. Co ciekawe, większą uwagę zwraca się dziś na sposób, staranność i czystość poszczególnych części, niż na to, czy do siebie pasują. Nie każda członkini posiada więcej niż jeden komplet stroju, co tłumaczy brak odpowiednich elementów, słychać jednak także i takie opinie: „Czerwona spódnica jest dla mnie za ciężka, korale prawdziwe też, to idę w tym tylko na Boże Ciało, a na występ to w życiu bym w czerwonej nie tańczyła”311. Niektóre z członkiń zespołu pilnują całości stroju, lecz już nie tyle tego tradycyjnego, co „zespołowego: trzeba być ubranym w całości, strój to buty, pończochy, halka, majtki, spódnica, fartuch, oplecek, jypła, korale, wstążki, czepce i związka, albo wianek i odziewaczka, jak ktoś choćby jednej rzeczy nie weźmie i idzie bez pończoch, albo z gołą głową, to to nie jest strój” 312. Różne jest też podejście członków Zespołu do samego stroju. Niektóre kobiety uznają wyższość stroju jako ubioru odświętnego i ubierają oryginalne, odświętne elementy tylko do kościoła, podczas gdy na występie są ubrane w te wykonywane współcześnie. Inne mają jeden „strój”, będący kostiumem noszonym zarówno do kościoła, jak i na występ. Autor zaobserwował także przypadki, kiedy to kostium sceniczny poważano bardziej, niż ten kościelny. Przykładem może być kobieta, która do kościoła ubrała 306 307 308 309 310 Badania własne autora z lat 2004-2012. Ibidem. Przejętych później także przez drugi zespół. Element ten pełni więc także poniekąd rolę identyfikacyjną z zespołem, do którego się należy. We wspomnianym Zespole ponownie wprowadzono min. Kacabajkę – element stroju zimowego, lecz nie przyjęły się np. rekonstrukcje chustek nagłownych. 311 Badania własne autora z lat 2004-2012. 312 Ibidem. �pasiasty fartuch, używany na co dzień, i zmieniła go po wyjściu z kościoła, gdy szła na występ, „żeby jej się na występ nie pogniótł”313. Podobna sytuacja byłaby w przedwojennych Wilamowicach nie do pomyślenia. Inny przykład: kiedy jest zimno, niektóre z kobiet ubierają na strój do kościoła ciemne płaszcze i kurtki, mimo iż pozostałe wybierają pójście w tradycyjnych strojach zimowych. Natomiast te pierwsze, na występ nigdy nie odważyłyby się włożyć czegoś poza tradycyjnym strojem. Część osób traktuje strój wilamowicki tylko jak kostium sceniczny i dlatego też wkładanie go do kościoła traktuje jako jego drugorzędną funkcję. Różnice te widoczne są także podczas prezentacji różnych rodzajów stroju wilamowskiego przez Zespół „Wilamowice”: podczas gdy wierne tradycji kobiety nie chcą występować na scenie w strojach codziennych, to tym drugim jest wszystko jedno, „bo to tylko strój do zespołu”314. Ów „strój do zespołu”, definiujący dawniej praktycznie tylko wersję odświętną, zmienia dziś swoje oblicze. Dzięki wspomnianym prezentacjom, podczas których członkowie Zespołu „Wilamowice” ubierają się w stroje na ok. 20 okazji, do szaf Wilamowianek powraca wiele dawnych elementów, oryginalnych lub uszytych na ich wzór, jak np. zimowe kacabajki, jupki w kolorze niebieskim, czy związki w innych kolorach niż bordowy. Zmiany w wyglądzie poszczególnych elementów Powstające dziś elementy stroju wilamowskiego często różnią się od tych dawnych. Zmiany podyktowane są często prostym czynnikiem – brakiem dostępności odpowiednich materiałów i aplikacji, potrzebnych do wykonania stroju. Dzisiejsze ubiory szyje się z materiałów kupowanych w sklepach w okolicy, z ich podobieństwem do oryginałów bywa różnie. Współczesne oplecki (gorsety) wykonywane są z tkanin w kwiaty, i to często jedyna zasada, którą kierują się krawcowe. Inni, jak dawniej, sprowadzają materiały z Austrii i Niemiec, jeśli w tamtejszych sklepach znajdą wzory bardziej odpowiadające tradycyjnym. Niektórzy wytwórcy stroju wprowadzają własne innowacje. W przypadku tak małego obszaru występowania jak Wilamowice, można bardzo łatwo poznać, przez kogo wykonany został dany element. Pozornie małe zmiany nie mogą być ignorowane, gdyż często prowadzą do daleko idących przekształceń w krojach czy sposobach haftu lub naszywania aplikacji. Innym czynnikiem jest także mniejsza dokładność wytwórców. Niektóre hafciarki upraszczają wzory haftów, aby wykonywać je szybciej, co nieraz skutkuje wypaczeniem wzoru haftu. Nie można pominąć kwestii indywidualnych. Często przy szyciu oplecków, czy jupek zamawiające proszą, by były one dłuższe niż standardowe, bo tak im bardziej odpowiada315. Krawcowe dostosowują się więc do zamówień, a nieco zmienione elementy mogą być powielane przez następnych. Są także inne czynniki wpływające na wygląd stroju. Mogą nimi być publikacje. W 2009 roku wydana została książka Strój wilamowski autorstwa Jolanty Danek. Według autora artykułu publikacja ta zawiera pewne nieścisłości, między innymi, w opisach fotografii kobiet ubranych w jupki nie zaznaczono, że są one wykonane współcześnie316. Co więcej, bez zachowania tradycyjnego sposobu obszywania, obszyte zostały nie występującą w wilamowskim stroju gipiurą. Pojawiła się nawet pewna grupa kobiet w podobnie uszytych jupkach, lecz wkrótce zostały one skrytykowane przez starsze Wilamowianki 313 314 315 316 Ibidem. Ibidem. Ibidem. J. Danek, Strój wilamowski. Wilamowice: bw. 2009, s. 62-63. 115 �i innowacja ta nie przyjęła się. Gdyby jednak zabrakło autorytetu starszych kobiet, strój wilamowski mógłby dziś powtarzać wzorce z różnych publikacji, a nie pochodzących od matek, babć czy innych znawczyń tradycji, co skutkowałoby jego całkowicie odmiennym wyglądem. Strój męski 116 Bardzo ciekawym zjawiskiem jest dzisiejszy strój męski. Tradycyjny strój męski zaczął zanikać już w XIX wieku, a „reaktywowany” został przez Eugeniusza Bilczewskiego i jego córkę Jadwigę Stanecką na potrzeby stworzonego przez nich, w 1948 roku, Zespołu Regionalnego „Wilamowice”. Owa reaktywacja polegała jednak na stworzeniu całkiem nowego stroju, składającego się z kapelusza, białej koszuli, wstążki ze stroju kobiecego, skórzanego pasa z wzorami kwiatowymi, nabitego ćwiekami, lub pasa z materiału z wilamowskiej spódnicy czy chustki nagłownej, oraz spodni wpuszczanych do butów. Na koszulę zakładano kapoty z długimi rękawami lub kamizelki zwane lajbikami. Na przestrzeni lat strój męski nieznacznie się zmieniał. Do końca I dekady XXI wieku ubierany był tylko przez członków zespołów. Wtedy to pojawiła się grupa mężczyzn, która zaczęła nosić te stroje nie tylko podczas występów czy oficjalnych delegacji. Zaczęli oni poszukiwać oryginalnych elementów oraz je rekonstruować. Tak więc dawne płaszcze ibercijery i wysokie cylindry znów można spotkać w Wilamowicach, tak jak było to 100 lat temu. Rekonstruowane elementy bywają noszone zamiennie z oryginalnymi. Mimo różnic w kroju czy w rodzaju materiału, są one postrzegane jako „te prawdziwe stroje męskie”. Wokół nowopowstałych elementów tworzone są nowe zasady ich używania. Dla przykładu: marynarka wilamowska, mimo iż pochodzi ze sztucznie stworzonego specjalnie na potrzeby Zespołu lajbika, jest czymś więcej niż tylko kostiumem przeznaczonym do tańca. Jest ona widoczna podczas uroczystości kościelnych, na weselach i przy innych okazjach. Podczas gdy lajbiki z długim i krótkim rękawem mają niższy status, marynarka stanowi formę bardziej elegancką, przeznaczoną na ważniejsze wydarzenia niż zwykły występ Zespołu. Również płaszcz ibercijer noszony jest przez coraz większą liczbę mężczyzn i to nie tylko podczas świąt, ale także na „zwykłe” niedziele do kościoła. Coraz częściej jest też wykorzystywany przez Zespół „Wilamowice”. Na „powrót” tych płaszczy do stroju wilamowskiego miało też wpływ umieszczenie go w wydanych w 2009 roku publikacjach na temat strojów noszonych w tym mieście317. Czy można zatem powiedzieć, że męski strój wilamowski z kostiumu zespołu regionalnego stał się strojem ludowym w pełnym tego słowa znaczeniu? Być może odpowiedź na to pytanie nasunie się po obserwacji rozwoju tego zjawiska w nadchodzących latach. Faktem jest, że w obliczu upraszczania się form stroju ludowego, męski strój wilamowski ma dziś najwięcej odmian w swojej historii. Strój dziecięcy Równie ciekawym zjawiskiem są stroje małych dziewczynek w wieku 4 – 7 lat. Dawniej, strój wilamowski mogła założyć dopiero panna w wieku co najmniej 16 lat318. Wynikało to z tego, że stroje szyto tylko dla dorosłych, pasowały więc dopiero przy odpowiednim wzroście. Od lat 80. XX wieku pojawiła się w Wilamowicach moda na ubieranie małych dziewczynek w miniaturki stroju wilamowskiego. Stał się 317 T. Król (red.), Strój wilamowski, Wilamowice: bw. 2009, J. Danek, Katalog stroju wilamowskiego oraz dywagacji kilka, Wilamowice: bw. 2009, J. Danek, Strój wilamowski, Wilamowice bw. 2009. 318 Informator: kobieta ur. 1922 (badania własne autora z lat 2004-2012). �on zamiennikiem, a nawet zaczął wypierać popularne do tej pory miniaturki stroju krakowskiego, które jako pierwsze pełniły tę funkcję. Często nawet bite (jak określa się rodowite) Wilamowianki preferują ubieranie swoich dzieci właśnie w krakowskie, a nie wilamowskie stroje319. Dziś coraz więcej jest „małych wilamowianek”. Można je zobaczyć głównie w okresie Bożego Ciała i jego Oktawy, oraz na występach dzieci w zerówce w Wilamowicach. Strojów tych nie jest dużo, najczęściej „krążą”, pożyczane z rąk do rąk wraz z wkraczaniem dziecka w wiek odpowiedni do sypania kwiatów na procesji. Stroje dziewczynek często tylko nawiązują do oryginalnych, nie są w nich zachowane hafty ani tradycyjne formy. Jednak niektóre z nich są wykonane bardzo dokładnie i oddają wszystkie szczegóły stroju panny. Wielu niedopatrzeń dałoby się uniknąć, gdyby nie niewiedza matek dzieci czy chęć stylizacji na inne stroje ludowe. Do kardynalnych błędów należy np. zakładanie spódnicy przodem do tyłu, czy fartucha ponad spódnicą (w stroju wilamowskim fartuch i spódnica powinny być równej długości). Matki, ubierające swoje córki w ten sposób, są jednak cierpliwie pouczane przez starsze kobiety, znające jeszcze zasady zakładania tego ubioru. Już u młodego pokolenia zwraca się więc uwagę na poprawny sposób noszenia stroju. Wprowadzenie stroju wilamowskiego dla dzieci niesie ze sobą pewne konsekwencje. Wprowadzenie strojów dziecięcych jest działaniem niezgodnym z tradycją, ale dochodzi tu także do wypaczeń tradycyjnych form. Najgorsze dla zachowania stroju jest świadome niszczenie oryginalnych, przedwojennych elementów takich jak spódnice, fartuchy i związki, by stworzyć z nich kopie dla dzieci. Liczba tradycyjnych wilamowskich spódnic i fartuchów jest ograniczona. Należy je szanować, by jak najdłużej służyły, gdyż są one nie do odtworzenia we współczesnych warunkach320. Przerabiane na potrzeby miniatur spódnice i fartuchy należą przeważnie do tych najlepiej zachowanych. Pod rozwagę powinno więc zostać wzięte czy zamiast niszczyć oryginalną spódnicę nie lepiej uszyć małą spódniczkę ze zwykłego czerwonego materiału, a pasiastą zostawić na przyszłość, kiedy będzie się w pełni prezentowała na nastolatce czy dorosłej kobiecie. Te negatywne działania da się jednak częściowo zniwelować, np. wierniej odtwarzając formy krawieckie czy używając materiałów kupnych, a stare stroje zostawiając na przyszłość. Być może wówczas, dziewczynki ubrane w taki strój, będą go w przyszłości szanowały i będą umiały go założyć, przez co dołączą do kobiet chodzących po wilamowsku. Ku satysfakcji kolejnych pokoleń i badaczy tego stroju. Podsumowanie Kobiecy strój wilamowski jest strojem bardzo różnorodnym i bardzo różni się od innych strojów ludowych w Polsce. „Prześladowany” po wojnie, utrzymał się do dziś dzięki zespołom regionalnym, które nieco zmieniły jego formę. Dla części osób jest on dziś tylko kostiumem scenicznym, ale wielu traktuje go dalej jako strój ludowy, dziedziczony po przodkach i nosi go utożsamiając się w ten sposób ze swoimi korzeniami. Po doborze elementów ubioru danej osoby można rozpoznać jaki jest jej stosunek do stroju. W Zespole Regionalnym „Wilamowice”, używającym tylko stroju wilamowskiego, jest grupa starszych kobiet – znawczyń stroju, które dbają, aby wszyscy ubierali się zgodnie z tradycją. Członkowie Zespołu „Cepelia Fil-Wilamowice” noszą różne kostiumy, dla części z nich strój wilamowski pełni taką samą funkcję jak strój góralski, cieszyński czy krakowski. W uroczystościach kościelnych biorą udział członkowie obu zespołów. Strój męski, który zaniknął w XIX wieku, został w 1948 roku stworzony na nowo, 319 Badania własne. 320 Próby odtworzenia wiernych kopii oryginalnych elementów prowadzone są od 2008 roku przez Justynę Majerską. Pozwoliły dotychczas jedynie na odtworzenie replik wilamowskich krzyżyków. 117 �118 dla powstałego wtedy Zespołu Regionalnego „Wilamowice”. Przez wiele lat używany był tylko podczas występów zespołu i oficjalnych wystąpień. W II dekadzie XXI wieku zaczął być noszony tak w czasie świąt, jak i w zwyczajne niedziele, przez grupę pasjonatów, którzy poszerzyli asortyment jego form oraz zasad, które rządzą dobieraniem elementów. Niektóre elementy są rekonstruowane, niektóre oryginalne, a jeszcze inne, tworzone na nowo, jedynie luźno nawiązując do tych tradycyjnych. Niezależnie od ich pochodzenia, uznawane są jednak 45. Członkowie Zespołu Regionalnego „Wilamowice” w strojach za wilamowskie. W przypadku męskiego stroju żałobnych na pogrzebie Rozalii Hanusz. Fot. M. Rozner. Wilamowice 25.10.2009 wilamowskiego nie wiadomo więc, czy mówimy o kostiumie scenicznym, czy o stroju ludowym, gdyż to ten drugi powstał z tego pierwszego. Zaszło więc zjawisko odwrotne do powszechnych, w przypadku innych strojów ludowych, tendencji. Strojem tradycyjnie noszonym przez małe dziewczynki do sypania kwiatów podczas procesji był w Wilamowicach strój krakowski, dziś wypierany jest on przez miniaturę stroju wilamowskiego. Mimo iż jest to pewna innowacja, pomaga ona w rozwijaniu w młodym pokoleniu chęci do noszenia tradycyjnego ubioru. Należy jednak zwrócić uwagę, aby strojów tych nie wykonywano kosztem oryginalnych elementów. Kücwüt Wymysiöejer bowakłåd ej zjyr underśydłik ån ganc andyśt wi dy łecta trahta y Pöłn. Nöm krig wiöd’s cynistgymaht, derhiłd zih bocy hoüt diöh dy tancgrüpa, wu zy’s hon åbysła andyśt gymaht. Fjy nymiöeha łoüt ys’s hoüt nok å traht uf dy bejn, oder hefa traktjyn’s weter owi å kłåd, wu ej fun fürełdyn ufgynuma, ån’s wjyd gytriöen fun łoüta, wu weła wåjza fu wu jyr wücułn oüsśtoma. Uf dam, wos fer fłåk ma ocoügt, kon’å derkena, wi traktjyt må dan ocug. Yr tancgrüp „Zespół Regionalny Wilamowice”, wu trjet må kå ander fłåk wi dy wymysiöejer, gyt’s piöer ołda bowa, wu zy zih uf dam ociwerik kena, ån zy gan uf dos öbaht, do’å ny gejt måłåjhtwi. Dy głejdyn fur tancgrüp „Cepelia Fil-Wilamowice” triöen ferśidnikjy trahta, fjy nymiöeha ej dy wymysiöejer zu nymłik wi dy giöeriöeliśy, teśner oba krykjer traht. Wen’s håltag ej, kuma łoüt fu oła cwü grüpa. Kłopakłåd, wu wiöe åjganga ym XIX hundytjür, wiöd ym 1948 jür ufs nojy gymaht fjy dy noü ådśtanda derzånk tancgrüp „Zespół Regionalny Wilamowice”. Łongy jün wiöd zy gytriöen nok ufa wystympa ån łendyśa/śtyter zaha, ym XII hundytjür trjet må zy diöh dy håltag ån oü diöh gywynłikja zuntag fu piöer ehta wymysiöejer kłopa, wu hon nojy fjym ufgybröht ån zej decydjyn, wi’å zih ocoügt. Miöeha tål wada fun ołda ånöhgymaht, dy ander ołd, dy łecta bałd ganc ufs nojy gynyt, zy amsa yn ołda ny fejł. Oły dråj öet wada zy „wymysiöeryś” gynant. Bym kłopaocug ys’s śwjer cy ziöen, op ej dos å bejntraht, cy å ociwerik, bo to dos ander ej fu dam jyśta ådśtanda. S’ej füt ganc andyśt ganga wi by andyn kłådyn. Dy klina måkja trüga jyśter ufa procesyja bym błimłaśtren å krykjer traht, wu gejt yt wu åmöł mejer åj, wen dy kliny wersyj fu wymysiöejer ociwerik åjkymt. Gük ej dos noümiöedyś, hyłft dos by dam, do dy junga łoüt wełda zih wymysiöeryś triöen. Må djef oder öbaht gan, do’å dy ołda kłådyn ny cynistmaht, wen’å maht dy klina. �Stanisława Trebunia-Staszel321 Uniwersytet Jagielloński w Krakowie Podhalańskie elegantki i miejscowi kreatorzy mody S Wprowadzenie tanisław Witkiewicz, w swych rozważaniach zawartych w szkicu „Po latach”, ubolewając nad degradacją i zatracaniem piękna dawnej góralszczyzny wskazał, iż z minionej „złotej epoki” pozostał jeszcze strój, „którego piękno ma dotąd taki urok, tak silnie z góralem zrośnięte, że z trudem daje się z użycia usunąć”322. Te słowa wielkiego propagatora góralszczyzny, wypowiedziane ponad sto lat temu, nie straciły nic ze swej aktualności. Obecnie, strój górali podhalańskich, wywodzący się z epoki, która jako organiczna całość odeszła już w przeszłość, pozostaje nadal żywym elementem kultury. Podhalanie chętnie przywdziewają swe góralskie ubranie323, które towarzyszy im podczas świąt religijnych, uroczystości regionalnych, spotkań folklorystycznych oraz – co chyba najistotniejsze – w ważnych dla nich chwilach życiowych: w czasie chrztu, I komunii św., ślubu i pogrzebu. To prawda, że na co dzień nikt już „po góralsku” nie chodzi. Przyznać też trzeba, że wielu mieszkańców Podhala stroju nie nosi. Czynią to ci, którzy są związani z kulturową spuścizną regionu i jest to już najczęściej ich wybór. Nie przywróci się bowiem dzisiaj do życia dawnych czasów, kiedy wszyscy z konieczności nosili się po góralsku. Zmieniła się rzeczywistość społeczno – kulturowa, a wraz z nią charakter i kontekst funkcjonowania stroju. Wiele znaczeń i społecznych funkcji, które posiadał strój w tradycyjnej społeczności, zanikło. W ich miejsce pojawiły się jednak nowe, zweryfikowane przez współczesność treści i odniesienia, równie ważne i istotne324. 321 Stanisława Trebunia-Staszel, dr nauk humanistycznych, etnolog, adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kontakt: stanislawa.trebunia-staszel@uj.edu.pl 322 S. Witkiewicz, Na przełęczy, wyd. 2., Lwów: bw. 1906, s. 38. 323 Wielu górali irytuje się, kiedy ktoś w odniesieniu do tradycyjnego ubioru stosuje określenie strój, co wydatnie podkreślił młody muzykant: „U nos chodzi się w ubraniu, a nie w stroju. Strój to moze być kąpielowy, a nie góralski”. Mat. własne. 324 Obecnie w stroju zanikają funkcje warunkowane stosunkami społecznymi. Strój przestaje być np. wyznacznikiem statusu społecznego, majątkowego, czy też grupy wiekowej, natomiast na pierwszy plan wysuwa się funkcja estetyczna – strój staje się swoistym narzędziem autokreacji. Ponadto silnie akcentowane jest jego znaczenie jako symbolu regionalnej tożsamości. Na temat społecznych funkcji współczesnego stroju podhalańskiego, zob. S. Trebunia-Staszel, Znaczenie i funkcje stroju podhalańskiego we współczesnym życiu mieszkańców Podhala, „Wierchy” R. 61: 1995 [wyd. 1996], s. 125-142. 119 �Słów kilka o rodowodzie stroju podhalańskiego 120 Strój górali podhalańskich wyrósł z tradycji pastersko – wołoskiej325, wspólnej wielu grupom zamieszkującym Karpaty, czego świadectwem są np. skórzane kierpce czy też sukno, używane jako podstawowy materiał dla wielu części ubioru. W ciągu minionych dwóch wieków – to znaczy od czasów, gdy dysponujemy w miarę dokładnymi danymi – zarówno strój męski, jak i kobiecy zmieniał się oraz wzbogacał o nowe elementy. Kształtowany przez czynniki środowiskowo – geograficzne i społeczno – polityczne oraz mody kulturowe, płynące czy to z sąsiednich regionów, czy z warstw elitarnych, był swoistym barometrem zmian, dokonujących się w społeczności podhalańskiej. Szczególnie w drugiej połowie XIX w., na skutek splotu wielu czynników społeczno – ekonomicznych, zwłaszcza zaś pod wpływem otwarcia się Podhala na tzw. „szeroki świat”, uległ on znacznym przeobrażeniom326. Na przełomie XIX i XX stulecia ubiór górali podhalańskich znalazł się pod silnym wpływem mody miejskiej, reprezentowanej przez przybywających do Zakopanego kuracjuszy, oraz krakowskiego stroju ludowego. W tym też czasie, w związku z rozwojem przemysłu włókienniczego, zwiększył się asortyment tkanin fabrycznych, z których góralki szyły sobie paradne spódnice, gorsety, katanki (rodzaj żakietu) i wizytki (bluzka z długim rękawem rozpinana z przodu), a mężczyźni czarne kamizelki i, nawiązujące do munduru wojskowego, marynarki, tzw. bluzki. Pojawienie się w handlu fabrycznej pasmanterii zdobniczej przyczyniło się do bujnego rozkwitu podhalańskiej sztuki hafciarskiej. Rozwój stroju podhalańskiego pozostawał także w związku z działalnością propagatorów stylu zakopiańskiego oraz zainteresowaniem kulturą podhalańską przez rzesze inteligentów, dostrzegających w niej szczególne, narodowe wartości. To „uatrakcyjnienie” i „propagowanie” stroju było w jakimś stopniu wówczas, a także potem, odpowiedzią na potrzeby turystyki. Interesującą drogę ewolucji przeszedł zwłaszcza strój kobiecy, przybierając w poszczególnych okresach czasu różnorodne, częstokroć zupełnie odmienne formy. Mniej podatny na zmiany okazał się natomiast ubiór męski, zachowując w zasadniczych elementach swój „dawny” styl. W latach po II wojnie ukształtowała się modelowa wersja stroju podhalańskiego, uznawana obecnie za najbardziej tradycyjną. (Il. 47) 325 Chodzi o typ kultury, związanej z gospodarką pasterską, która od XIII do XVII w. rozprzestrzeniała się w Karpatach za pośrednictwem migracji pasterzy wołoskich o zróżnicowanym składzie etnicznym. I chociaż kwestia udziału Wołochów w kolonizacji Karpat jest dziś mocno dyskutowana, to niezależnie od różnych teorii i koncepcji, zgromadzone do tej pory materiały upoważniają do tego, by mówić o jednym typie kultury pasterskiej, charakterystycznej dla wielu grup karpackich, które mimo odrębności regionalnych i narodowych posiadają wspólne cechy kulturowe. Zob. K. Dobrowolski, Studia podhalańskie, w: Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, T. 8, Wrocław [i in.] 1970, red. W. Antoniewicz, s. 13-294; J. Czajkowski, Dzieje osadnictwa historycznego na Podkarpaciu i jego odzwierciedlenie w grupach etnograficznych, w: Łemkowie w historii i kulturze Karpat, cz. I, wyd. II popr. i uzup., Sanok 1995, s. 27-166. 326 Spośród tych czynników należy wymienić rozwijający się od połowy XIX w. na Podhalu ruch letniskowy, który stał się jednym z ważniejszych źródeł dochodu miejscowych górali. Drugim, równie ważnym czynnikiem była masowa emigracja mieszkańców Podhala do Stanów Zjednoczonych, która wedle szacunkowych obliczeń objęła w latach 1880-1910 ok. 30 tys. osób. Wyjazdy zarobkowe członków góralskich rodzin za ocean zapewniały wielu gospodarstwom napływ gotówki. Ów wielostronny przepływ ludności poszerzał więc możliwości kontaktu górali z przedstawicielami innych kultur, przyczyniając się zarazem do poprawy ich sytuacji ekonomicznej. Zob. M. Misińska, Podhale dawne i współczesne, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi”, t. 15: 1971, s. 18-62, A. Kowalska-Lewicka, Handel wiejski na Podhalu w drugiej połowie XIX w. i w początkach XX wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, r. 5: 1957, nr 2, s. 305-314. �Współcześnie, strój podhalański jest jednym z najistotniejszych składników regionalnego uniwersum. Mimo stopniowego zatracania pierwotnych funkcji oraz wielu przeobrażeń zachował swą żywotność do czasów współczesnych, wyrastając do rangi symbolu góralskości, a nawet nośnika treści narodowych. Od kilkunastu lat przeżywa swoisty renesans, zarówno pod względem zróżnicowania fasonów i rozwiązań zdobniczych, jak również skali występowania. Moda kapryśna i wabiąca Antoni Kroh327, w swym artykule na temat stroju w latach 70. XX stulecia, stwierdził, że jego stan odzwierciedla w dużej mierze procesy charakterystyczne dla całej kultury i jest odbiciem szeregu dodatnich i ujemnych zjawisk, dziejących się na Podhalu. Zgadzając się z poglądem A. Kroha, można powiedzieć, że obserwowane dziś w stroju podhalańskim przeobrażenia, a właściwie trzeba by rzec „wariacje na jego temat”, w jakimś sensie ilustrują stan całej regionalnej kultury Podhala, w której do głosu dochodzą trendy i procesy o charakterze globalnym. Swe piętno na współczesnej kulturze odbija też silnie przemysł turystyczny i związany z nim proces komercjalizacji tradycji. Przemieszanie różnych porządków, dowolność 46. Górale z Kościeliska w skromnie zdobionych strojach, utrzymanych w konwencji staroświeckiej mody, która królowała na Podhalu w latach 90. XX w. Fot. S. Trebunia-Staszel 2007 47. Młodzi Podhalanie w odświętnych strojach uznawanych obecnie za typowo góralskie i najbardziej tradycyjne. Fot. S. Trebunia-Staszel 2012 327 A. Kroh, Aktualny stan stroju podhalańskiego, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 26: 1972, nr 1, s. 3-10. 121 �120 w łączeniu tego co dawne z nowoczesnością, nieustanne eksperymentowanie i duża swoboda w zakresie tworzenia nowych rozwiązań dekoracyjnych i krawieckich, to znamienne cechy tego, co dzieje się obecnie z podhalańskim strojem. Dotyczy to głównie ubioru kobiecego. Różnorodność występujących w nim fasonów, form i motywów zdobniczych jest tak ogromna, że wprawia w zakłopotanie nie tylko obserwatorów z zewnątrz, ale i samych górali: Ale te nase baby wydziwiajom. Juz nie wiadomo, cy to góralskie, cy pańskie ubranie328. Bo dziś na Podhalu – jak ujęła to trafnie Anna Zadziorko – „samo posiadanie stroju nie jest niczym szczególnym, musi on jeszcze być modny”329. Zdaję sobie sprawę, że mówienie o modzie, w odniesieniu do tradycyjnego ubrania, może wzbudzać wiele emocji i kontrowersji tak wśród górali, jak i niektórych etnografów i regionalistów330. Świadczą o tym chociażby coraz częstsze dyskusje nad przeobrażeniami we współczesnym stroju i towarzyszące im wątpliwości: Jak zapobiec wynaturzeniom, dyktowanym przez nowe rozwiązania? Czy moda nie zniszczy piękna ukształtowanego przez tradycję? Przywołane powyżej pytania odsłaniają skalę emocji i postaw, wobec dokonujących się obecnie w stroju zmian. Są jednocześnie wyrazem troski wielu górali o zachowanie jego „piękna”. Z drugiej strony, te właśnie, nasycone emocjonalnie, wypowiedzi wpisują się jak najbardziej w dyskurs o modzie, która – jak pisze Rene König – bez adwersarzy istnieć nie może331. Pozostaje jeszcze istotne pytanie o ty, czy współczesne eksperymenty krawieckie wpisują się swym charakterem w obszar tradycyjnego stroju? Zanim spróbujemy odpowiedzieć na to pytanie sięgnijmy w przeszłość. Moda, przenikająca różne dziedziny życia, spleciona z warunkami społeczno – gospodarczymi oraz prądami kulturowymi, była jednym z istotnych czynników, regulujących współżycie między ludźmi332. Utożsamiana zazwyczaj ze sferą obyczajową, konkretnie zaś z przełamywaniem ustalonych konwenansów, skupiała w sobie ścierające się poglądy i postawy. Najwyraźniej znaczyła swą siłę właśnie w ubiorze, który był jej wizualnym odbiciem. Różnie próbowano wyjaśniać specyfikę i potęgę mody, analizując ją w perspektywie socjologicznych, psychologicznych czy też semiotycznych koncepcji. Co ciekawe, fenomenologiczny ogląd tego zjawiska, dokonany przez szwajcarskiego filozofa Eugena Finka, przyniósł prostą i nieco trywialną konstatację, że „istota zmienności mody tkwi przede wszystkim w jej magicznej mocy”333. Bo to co nowe i nietypowe działało i działa nadal niczym magia, wabiąc urokiem tych, którzy chcą poprzez modniarskie nowinki zaznaczyć swą wyjątkowość i prestiż. Często taka postawa spotyka się z krytyką bardziej zachowawczych osób, dostrzegających w modzie głównie próżność, kapryśność i nielogiczność. Bo moda niesie w sobie pewien naddatek, który wykracza poza użyteczność. Jak ujęła to Gertrud Lehnert, z modą mamy do czynienia wtedy, gdy przyjemność strojenia się i chęć zaimponowania czymś nowym zaczyna dominować nad praktycznymi funkcjami ubioru334. 328 Badania własne autorki. 329 A. Zadziorko, Modne maki, bratki i mereżki, „Tygodnik Podhalański” R.14:2003, nr 20 (696), s. 26. 330 Z taką opinią na temat przeobrażeń we współczesnym stroju podhalańskim spotkałam się w czasie rozmowy z członkami jury, oceniającego zespoły uczestniczące w Festiwalu Folkloru Górali Polskich w Żywcu w roku 2005. 331 R. König, Potęga i urok mody, przeł. J. Szymańska, Warszawa: Sztuka i Społeczeństwo, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1979. 332 Ibidem, s. 20. 333 Za: I. Turnau, Moda a odzież – zmienność i trwanie, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, R. XXII: z. 1, 1974, s. 89. 334 G. Lehnert, Historia mody XX wieku, przeł. M. Mirońska, Köln: Könemann 2001, s. 6. �Zjawisko mody było przedmiotem zainteresowań także badaczy kultury ludowej, chociaż, jak zauważył Ryszard Kantor, na gruncie polskiej etnografii zbyt mało uwagi poświęcano modzie, pomijając jej znaczenie w kształtowaniu strojów ludności wiejskiej i ich zmienności335. A przecież już w 1930 r. Tadeusz Seweryn przekonywał, że tzw. „etniczne tradycje”, wielbione przez wielu miłośników swojszczyzny, w wielu przypadkach nie mają naukowego uzasadnienia, a to, co uważa się za wiekowe, typowe i stałe, jest tylko wyrazem pewnej mody, mniej lub bardziej oryginalnie przejawiającej się na ściśle określonym terenie336. Prześledzenie dziejów stroju podhalańskiego na przestrzeni dwóch ostatnich stuleci potwierdza konstatację T. Seweryna. Również tradycyjny ubiór góralski podlegał modzie, która – co prawda z mniejszą siłą niż w ubiorze warstw elitarnych – dyktowała nowe rozwiązania zdobnicze i krawieckie. Już w XIX-wiecznych przekazach można spotkać uwagi na temat kontrowersji, jakie wzbudzały wprowadzane do stroju nowinki. Ludwik Kamiński, kreśląc w swej monografii portrety górali z pierwszej połowy XIX w., zauważa, iż mieszkańcy okolic Nowego Targu „cudzoziemstwem oddalili się od Podhalan” spod Tatr, gdyż „wprowadzili między swoich niejaką niby zarazę, bo modę w ubraniu i w mowie”337. Pokoleniową różnicę zdań i upodobań odnotował też Tadeusz Seweryn w swej pracy na temat góralskich parzenic. Wspominając o upowszechnianiu się barwnych parzenic w męskim stroju pod koniec XIX stulecia, pisał, że starsi gazdowie, uznając nową manierę za sprzeniewierzenie się staremu zwykowi, świadomie stronili od kolorowych haftów na portkach i cuchach. Przytoczył też krytyczną wypowiedź góralki z Nowego Targu, która z dezaprobatą wyraziła się o upowszechniającej się tendencji zdobniczej: „E to tako brzyćko moda [parzenice]”338. W krytycznym tonie, tyle że o stroju kobiecym z końca XIX w., konkretnie zaś o popularnych ówcześnie dużych chustkach z frędzlami i kaftanikach, wypowiadał się W. Matlakowski, podkreślając iż „białogłowskie obleczenie jest bez charakteru, brzydkie i nowożytne” i nie ma nic wspólnego z dawnym strojem, który „drzewiej był charakterystyczniejszy”339. Siłę mody oraz bezradność wobec jej potęgi odnotował też Juliusz Zborowski, obserwując w latach 30. XX w. ogromną popularność rozłożystych zakopiańskich parzenic wśród podhalańskiej młodzieży. Podsumowując swój wywód na temat ekspansji „imponującej wielkością i bogactwem” parzenicy, skonstatował: „Jest modna i nic na to nie poradzi sarkanie starszej generacji”340. O emocjach, towarzyszących wprowadzaniu rozbudowanej hafciarskiej dekoracji, wspomina także Antoni Kroh, pisząc, iż w „Cichem pierwszych właścicieli bogato cyfrowanych341 portek przezywano kurwiorzami i niechętnie wpuszczano do kościoła”342. Z czasem, tj. w okresie po II wojnie, tak bardzo krytykowane, bogate parzenice zyskały w podhalańskim zdobnictwie status kanonu, a wszelkie od niego odstępstwa wzbudzały niesmak. Gdy dwadzieścia lat temu (lata 90. XX w.) przedstawiciele młodego pokolenia usiłowali odrodzić skromne zdobienia z końca 335 R. Kantor, Ubiór – strój – kostium. Funkcja odzienia w tradycyjnej społeczności wiejskiej w XIX i w początkach XX wieku na obszarze Polski, Seria: Rozprawy Habilitacyjne UJ nr 62, Kraków 1982, s. 58. 336 T. Seweryn, Parzenice góralskie, Seria: Wydawnictwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 2, Kraków 1930, s. 6. 337 L. Kamiński (vel Kamieński), O mieszkańcach gór tatrzańskich. Z rękopisu opracował, objaśnieniami opatrzył oraz do druku podał J. Kolbuszewski, Kraków: Oficyna Podhalańska 1992, s. 48. 338 T. Seweryn, op. cit., s. 18. 339 W. Matlakowski, Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa: Skład główny w Księgarni E. Wendego i S-ki 1901, s. 158, 160. 340 J. Zborowski, Moda i wieś góralska, „Ziemia”, r. 15: 1930, s. 397. 341 Cyfrować w gwarze podhalańskiej oznacza ‘zdobić’. Cyfrowane portki to portki zdobione sznurami i kolorowymi haftami. 342 A. Kroh, Na Podhalu, „Polska Sztuka Ludowa”, r. 49: 1995, s. 69. 123 �120 XIX stulecia, w ramach tzw. ”staroświeckiej mody”, zdegustowana starszyzna nie mogła się z tym pogodzić. Jeden z „mędrców” oświadczył, że niewielkie czerwono – czarne parzenice to dziwactwo i głupota młodyk, bowiem nigdy takik biednyk parzenic na Podholu nie było343. Można by mnożyć przykłady owej „żywej” reakcji na nowinki, która odzwierciedlała też pokoleniową różnicę postaw i zdań. Zamknijmy listę opinii komentarzem starszego mieszkańca Bukowiny Tatrzańskiej. Zgorszony skromnymi parzenicami tak ocenił staroświecką manierę zdobniczą: Jo w takik portkak to byk nawet gnoja nie posed ozkidować 344. Na nic zdały się uwagi starszych górali i tych, którzy początkowo z dystansem patrzyli na stroje nawiązujące do stylistyki z końca XIX stulecia. Krytykowane skromne zdobienia, kwitowane często pogardliwymi określeniami: Przecie to nie nase wzory; Nigdy takik parzenic u nos nie było; To spiski, a nie góralski gorset345 – zdominowały podhalański strój w latach 90. XX wieku. (Il. 46) Moda od dawna intrygowała użytkowników góralskiego stroju. Miała swych zwolenników i przeciwników, którzy z mniejszym lub większym powodzeniem przedstawiali swoje racje. Podczas gdy jedni krytykowali modę za dziwactwa, inni wskazywali kryjący się w niej smak, powab i kreatywność. Ostatecznie – prawie wszyscy jej ulegali. We współczesnej kulturze moda znalazła żyzną glebę do rozwoju. Dziś ubrania kobiece zmieniają się niemalże sezonowo, a podhalańscy wytwórcy stroju prześcigają się w tworzeniu nowych kreacji, coraz częściej przybierając rolę sui generis kreatorów mody. Podhalański Versace, czyli Jędrek Siekierka ze Suchego Jednym z najbardziej znanych krawców, którego nazwisko wywołuje dreszczyk emocji wśród podhalańskich elegantek, jest Andrzej Siekierka346, okrzyknięty podhalańskim Versace. Od ponad trzech dekad prowadzi w swej drewnianej chałupie w Suchem (gmina Poronin) regionalną pracownię krawiecką347. Wykonuje w niej głównie stylizowane stroje, ale wytwarza też tradycyjne ubrania. Sam projektuje i szyje swoje kreacje, a jeżeli czas mu na to pozwala także zdobi cekinami, koralikami, szkiełkami czy tasiemkami. W swej twórczości sięga często do starych, zapomnianych podhalańskich wzorów. Interesuje się także strojami ludowymi z różnych regionów Europy (Tyrol, Andaluzja). Kilkanaście lat temu, zainspirowany dziewiętnastowiecznymi obiektami muzealnymi, rozpoczął modniarskie eksperymenty. To właśnie w jego warsztacie pojawiły się pierwsze szykowne katanki, lamowane wzdłuż brzegów barankiem, nawiązujące do miejskich żakietów spacerowych; dopasowane bluzki wizytki szyte z cieńszych materiałów, 343 Słowa nie żyjącego już Jana Gutta Mostowego (1923-2006), pisarza regionalnego, znawcy góralszczyzny, autora rozważań poświęconych tradycyjnej kulturze podhalańskiej oraz widowisk teatralnych pisanych w gwarze. 344 Badania własne autorki. 345 Badania własne autorki. 346 A. Siekierka ukończył Technikum Tkactwa Artystycznego im. Heleny Modrzejewskiej w Zakopanem, gdzie uczestniczył w zajęciach praktycznych z rysunku artystycznego, technicznego, malarstwa, projektowania odzieży, tkactwa, haftu i koronkarstwa. Zob. S. Trebunia-Staszel, A. Gąsienica Giewont, Strój podhalański i jego wytwórcy. Katalog do wystawy, zorganizowanej w ramach 43 Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem. Zakopane 2011, s. 13. 347 Pracownia A. Siekierki to jedna izba, która stanowi swoiste laboratorium kostiumologiczne. Pomieszczenie tonie w materiałach, przyborach krawieckich, niedokończonych i gotowych kreacjach. Przypominam sobie wizytę ze studentami w czasie ćwiczeń terenowych w 2009 roku. Jedenastoosobowa grupa z trudem zmieściła się w izbie. Gdy krawiec z właściwą sobie gracją i pasją prezentował haftowanie kwiotecków na spodnicy, jeden ze studentów niepostrzeżenie trącił ułożony przy drzwiach stos materiałowych wałków, uruchamiając tekstylną lawinę. Izba zaczęła tańczyć w tkaninach, przerażony student usiłował ratować sytuację, a krawiec ze stoickim spokojem nadal objaśniał tajniki sztuki hafciarskiej. Mat. własne. �sznurowane z przodu tasiemkami; suknie z tkanin tybetowych z koronkowymi dodatkami, oraz hit ostatnich trzech lat, tzw. półgorsety – tj. rodzaj szerokich materiałowych pasów. (Il. 48) Projektując swe regionalne stylizacje, Siekierka odważnie wprowadza nietypową dla tradycyjnego stroju kolorystykę (wrzos, seledyn), tekstylia (m.in.: żakard, żorżeta, satyna, sztuczny jedwab, tiul, gipiura, mikrofaza), rozwiązania dekoracyjne, fasony a nawet nowe elementy stroju. Siekierkowe stroje cieszą się w miejscowym środowisku ogromną popularnością. Jednak, aby móc w nich paradować, trzeba uzbroić się w cierpliwość. Na kreacje czeka się tygodniami, a czasami nawet miesiącami. Rok temu odwiedziłam krawca, by zamówić dla siebie katankę. W warsztacie spotkałam dwie młode dziewczyny z Zakopanego, które siedziały na łóżku. Cierpliwie czekałam, aż zakończą zamówienie. Po upływie kilkunastu minut, gdy dziewczęta nie drgnęły, zaczęłam rozmowę z krawcem. Jednak wrodzona ciekawość nie dawała mi spokoju i zapytałam wprost: A wy se tak siedzicie? Usłyszałam: Siedzimy i pilnujemy krawca, żeby zdążył uszyć ubranie dla młodej, bo jutro ślub. Zdarza się, i to nierzadko, że trzeba spędzić noc przy Versace, by uzyskać na czas kreację. Bo do Siekierki ustawiają się długie kolejki. Wyjątek stanowią w tym względzie stałe klientki, które – jak np. jedna góralka z Białego Dunajca – posiadają już kilkadziesiąt kompletów strojów od Siekierki. Obecnie sława podhalańskiego krawca sięga daleko poza Podhale. Jego klientkami są nie tylko podhalańskie elegantki, ale także szykowne damy z Polski. Należy do nich m.in. Anna Woźniak – Starak, która zafascynowana twórczością Siekierki w 2002 roku zorganizowała w Zakopanem pokaz mody góralskiej: „...Jak zobaczyłam te rzeczy, które projektuje i szyje, z haftami, naszyciami, ręcznym malowaniem, postanowiłam pokazać to innym. To jest absolutnie wspaniałe”348. Z oferty A. Siekierki korzystają także mężczyźni, którzy chcą ubierać się 48. Andrzej Siekierka z Suchego, słynny krawiec i kreator mody podhalańskiej na tle wykonanych przez siebie stylizowanych strojów. Fragment ekspozycji twórczości A. Siekierki, zorganizowanej w ramach Przeglądu Młodych Recytatorów i Gawędziarzy im. A. Skupnia-Florka w Zespole Szkoły Podstawowej i Gimnazjum nr 2 w Białym Dunajcu. Fot. S. Trebunia-Staszel 2009 49. Aneta Larysa Knap z Nowego Targu, projektantka ubiorów spod znaku “Folk design” w wykonanych przez siebie dżinsowych spodniach z wyhaftowanymi parzenicami, białej bluzce oraz szpilkach z wysokimi cholewkami z tybetowej tkaniny. Uroczystość Bożego Ciała, Nowy Targ 2008. Fot. S. Trebunia-Staszel 348 Anna Woźniak-Starak, znana polska bizneswomen zorganizowała w Zakopanem pokaz mody góralskiej. W tym niezwykłym wydarzeniu – jak donosiła lokalna prasa – uczestniczyli m.in.: Jan Nowak Jeziorański, Maryla Rodowicz, Waldemar Dąbrowski (Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego), Leszek Miller z małżonką. Zob. A. Zadziorko, Moda na serdak i katankę, „Tygodnik Podhlański”, r. 14: 2003, nr 1 (677), s. 25. 125 �w sposób niepowtarzalny. Wykonuje on też stroje dla miejscowych zespołów regionalnych oraz grup polonijnych. Często prezentuje swe kolekcje podczas różnych wydarzeń kulturalnych w całej Polsce. Jednym z największych jego sukcesów jest udział w międzynarodowej wystawie strojów regionalnych w hiszpańskim kurorcie Jaca w Pirenejach, którą w ciągu tygodnia obejrzało 85 tysięcy widzów. Kolekcję stylizowanych strojów kobiecych zakupiło do swych zbiorów Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem349. Co ważne, A. Siekierka czuje się silnie związany ze swym góralskim środowiskiem. Ekspozycje jego strojów często towarzyszą miejscowym wydarzeniom kulturalnym. Jest też fundatorem nagród dla podhalańskiej młodzieży, biorącej udział w regionalnych przeglądach i konkursach. 120 50. We współczesnym stroju kobiecym spotyka się ogromną różnorodność form i motywów zdobniczych. Dominują ubiory haftowane kolorowymi nićmi lub wyszywane koralikami i cekinami. Dziewczęta z Podhala w odświętnych strojach, utrzymanych w tradycyjnej konwencji. Fot. S. Trebunia-Staszel 2011 51. Góralki z Białki Tatrzańskiej w czasie wesela góralskiego. Od lewej: stylizowany kostium z charakterystycznym czarnym pasem; obok strój utrzymany w tradycyjnej konwencji. Białka Tatrzańska, 2009 r. Fot. Zbiory Jolanty i Tomasza Lassaków Współczesne oblicza mody podhalańskiej W przeciągu ostatnich trzech lat, stylizowane kreacje zdominowały podhalański rynek odzieżowy, znajdując liczne grono entuzjastek, głównie wśród młodych góralek. Ten niezwykle popularny nurt krawiectwa regionalnego, zainicjowany przez A. Siekierkę, rozwijany jest obecnie przez młode krawcowe, które poszukują już jednak własnych form artystycznej wypowiedzi. Dla przykładu warto wymienić Katarzynę Buńdę, z domu Buk, pochodzącą z Kościeliska, która od 2004 r. prowadzi własny sklep regionalny, Marię Fedro, z domu Świder, właścicielkę pracowni krawiectwa artystycznego z siedzibą w Poroninie, czy też Janinę Walas mieszkającą w Groniu, która razem z mężem Jackiem specjalizuje się w wyrobach ze skóry, a ostatnio także podejmuje udane próby w zakresie projektowania ubioru. Trzeba też wspomnieć o działającej od kilku lat w Zakopanem pracowni Agnieszki i Mateusza Etynkowskich „Etynkowski Folk Fashion”. W ich warsztacie, oprócz strojów ludowych z różnych regionów Polski i Europy, wykonywane są niezwykle udane i dopracowane w szczegółach rekonstrukcje podhalańskich strojów z XIX wieku. Wytwórców, pracowni i sklepów z regionalną garderobą jest na Podhalu znacznie więcej. Do najbardziej znanych należą magazyny w Zakopanem, Poroninie, Nowym Targu, Czarnym Dunajcu i Groniu350. 349 S. Trebunia-Staszel, A. Gąsienica-Giewont, op. cit., s. 13. 350 W samym Poroninie, w centrum wsi w bliskim sąsiedztwie znajdują się aż cztery sklepy z regionalnymi ubiorami. �Większość podhalańskich sklepów oferuje zróżnicowany asortyment strojów, począwszy od tradycyjnych ubrań, poprzez rekonstrukcje dawnych modeli, aż po stylizacje. Można w nich nabyć kompletne stroje kobiece i dziecięce, a także wybrane elementy ubioru męskiego: koszule, kamizelki, bluzki, serdaki, opaski, kapelusze, kierpce, a nawet portki. Dostępna jest też tradycyjna biżuteria: damskie korale, klamerki do włosów, rozetki, bransolety, kolczyki oraz męskie spinki, klamry do zapinania cuch i ozdoby do kapeluszy: muszelki, łańcuszki, metalowe rożki do mocowania piórka. Jednak tym, co najbardziej przyciąga podhalańskie elegantki, jest szeroka gama stylizowanych kreacji, szytych z różnorodnych materiałów fabrycznych, dostępnych obecnie na rynku tekstylnym. Aktualnie, za najbardziej modne uchodzą wspomniane pasy (półgorsety). Wykonywane są najczęściej z jednolitych tkanin lub z materiałów imitujących skórę. Ich powierzchnia zdobiona jest zazwyczaj kolorowym haftem z kwiatowym wzorem, wykonanym nićmi lub koralikami. Z przodu pasy sznurowane są wąską tasiemką lub spinane metalowymi, ozdobnymi haftkami, ewentualnie klamerkami. Występują też pasy z naturalnej skóry, zapinane na klamry dekorowane metalowymi guzami na wzór męskich oposków. Zakłada się do nich najczęściej bluzki z głębokim dekoltem i krótkimi bufiastymi rękawami oraz jednokolorowe lub tybetowe spódnice o zróżnicowanej długości, od mini do maxi. (Il. 51) Zestaw ten uzupełniają, wykonane w regionalnym stylu, szpilki lub kierpce na obcasie. Elegancki dodatek stanowią stylizowane torebki, wykonywane ze skóry, tybetowych tkanin oraz sukna. Ogromną popularnością cieszą się też zróżnicowane w fasonach sukienki, szyte z tkanin tybetowych, a ostatnio z ich syntetycznych, azjatyckich imitacji. Można pokusić się nawet o stwierdzenie, że pojawienie się na podhalańskim rynku tanich pseudotybetów spowodowało eksplozję kobiecych kreacji, zarówno stylizowanych, jak i utrzymanych w tradycyjnym kanonie ubiorów351. Nieustanne eksperymentowanie w zakresie form zdobniczych i fasonów, nade wszystko zaś wprowadzanie nowych, kontrastujących z tradycyjnym kanonem motywów i elementów, wywołuje w podhalańskim środowisku wiele dyskusji i emocji. Najwięcej kontrowersji wzbudzają damskie pasy, spódnice wycinane u dołu w trójkąty, zwane złośliwie ogoniastymi, bluzki z krótkimi rękawami ozdabiane falbankami, kierpce na obcasie, stylizowane szpilki i sukienki. Swą ekstrawagancją drażnią zwłaszcza regionalnych działaczy oraz przedstawicieli starszego pokolenia. Ostatnio usłyszałam jak starsza mieszkanka Białego Dunajca strofowała autora stylizowanych kreacji: No wies, to sie mi juz nie widzi. Do cego to podobne? Te jakiesi poski, to juz nic spólnego z góralskim ni majom. Zastanów sie nad tym352. Tego typu głosy wpisują się w nurt szerszego, regionalistycznego dyskursu, który, stojąc na straży tradycji, stymuluje szereg działań propagatorskich, mających na celu ocalenie piękna dawnego stroju353. 351 Azjatyckie syntetyki są znacznie tańsze niż tkaniny tybetowe, co niewątpliwie wpływa na ich popularność. Dla porównania metr bieżący imitacji kosztuje średnio 25 zł, podczas gdy kupon tybetu amerykańskiego o szerokości 2,3 m. około 200 zł. Mat. własne. 352 Badania własne autorki. 353 Ubiór męski jest mniej podatny na zmiany. Mężczyźni, poza modyfikacjami w zakresie ornamentyki zdobniczej, nadal utrzymują dawną postać ubioru (sukienne portki, biała lniana bądź bawełniana koszula, serdak, kierpce, skórzany oposek, czarny kapelusz), chociaż i tu podejmowane są próby wprowadzania nowych elementów. Chodzi przede wszystkim o portki i kamizelki szyte z szarego sukna. Noszą je głównie młodzi muzykanci, zarobkujący grą w regionalnych karczmach, twierdząc, że są bardziej odporne na brud. Niemniej, niektórzy górale przenoszą je do odświętnego, paradnego stroju, co znów spotyka się z krytyką strażników tradycji. Ich zdaniem szare portki i kamizelki niszczą harmonię całego stroju, który zatraca swą wyrazistość i dawne piękno. Mnie sie to nie widzi. Nie wiadomo, cy to nas górol. Góralski serdok z brązowyk skór jest nopiykniejsy i nic go nie zastąpi. Swojom barwom niesie w sobie takie ciepło, dodaje urody. Tak skomentował nowości w ubiorze męskim znany podhalański artysta, muzykant i architekt. Zob. S. Trebunia-Staszel, J. Olejnik, Z Nowego Targu do Kieżmarku. Stroje ludowe polskosłowackiego pogranicza, Nowy Targ: Burmistrz Miasta Nowy Targ 2012, s. 140. 127 �120 Już ta krótka charakterystyka współczesnego podhalańskiego krawiectwa wskazuje, iż przybiera ono obecnie rozmaite odcienie i kierunki rozwoju. Można w nim wyodrębnić dwa podstawowe nurty: tradycyjny oraz inspirowany tradycją nurt krawiectwa spod znaku stylizacji, zwany też potocznie folkowym. Każdy z nich ma swoich zwolenników i przeciwników. Podczas gdy przedstawiciele regionalnych elit z dystansem odnoszą się do „udziwnionych” strojów, podhalańskie elegantki z wypiekami na twarzach oczekują nowych propozycji. Nie skutkują krytyczne uwagi strażników tradycji. Kobiety ”chcą być modne” i na tym kończy się dyskusja. Chęć imponowania czymś nowym dominuje nie tylko nad praktycznymi funkcjami stroju, ale i nad wiernością tradycji. W przypadku Podhala zachodzi też prawidłowość, zgodnie z którą, jak pisze G. Lehnert, moda pozwala „urzeczywistnić paradoks polegający na kreowaniu własnego niepowtarzalnego wizerunku przy jednoczesnym demonstrowaniu przynależności do określonej grupy”354. Co istotne, coraz częściej dają się zauważyć postawy, które podejmują próbę uzgodnienia tradycyjnego kanonu z nowatorskimi propozycjami. Znamiennym przykładem w tym kontekście jest wypowiedź Stanisławy Szostak z Poronina, znanej nie tylko ze swej kulturalnej działalności (muzykantka, założycielka góralskiej kapeli „Dziurawiec”), ale także z gustownych góralskich kreacji: Syćko jest dlo cłowieka. Jak sie idzie na wesele, to w piyrsy dzień trza sie porządnie ubrać po góralsku, zaś na drugi - w poprawiny mozno juz powydziwiać. A zatem, jak sugeruje góralka z Poronina, istotnym wskaźnikiem, pozwalającym odnaleźć się we współczesnej mozaice kostiumologicznej, jest świadomość tego co tradycyjne, a co przynależy już do stylizacji. Konsekwencją takiego rozróżnienia jest umiejętne dostosowanie ubioru do odpowiedniej sytuacji. To spostrzeżenie znajduje potwierdzenie w materiale empirycznym, zgromadzonym przez grupę studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ podczas badań terenowych we wsiach Skalnego Podhala, w latach 2009-2011355. Pokazały one, że mimo wielkiej rozmaitości strojów kobiecych, w świadomości góralek nadal funkcjonuje modelowy obraz tradycyjnego ubranio góralskiego. Tworzą go następujące elementy: biała koszula zdobiona haftem dziurkowym z długim rękawem, gorset z motywem dziewięciornika, wyszywany cekinami i koralikami lub haftowany kolorowymi nićmi, kwiecista tybetowa spódnica, serdak, chustka lub szal z frędzlami oraz kierpce na płaskim obcasie, mocowane na nodze za pomocą rzemieni. Nieodzownym elementem tradycyjnego stroju jest kosztowna biżuteria: złote kolczyki i pierścionki z naturalnym koralem oraz czerwone korale. Oczywiście najbardziej cenione są te z naturalnego koralowca. Koszt kilku wojek, tj. sznurów, może dochodzić do kilkudziesięciu tysięcy złotych. By podnieść ich wartość, niektóre kobiety fundują sobie złote zapięcia. (Il. 50) „Folk – design” rodem z Nowego Targu Kończąc przegląd współczesnych podhalańskich kreacji, należy wspomnieć także o twórczości Anety Larysy Knap, rodem z Nowego Targu. Ta młoda artystka ujmuje swą działalność w kategoriach sztuki użytkowej, tworzonej pod znakiem „Folk design”356. Jej pragnieniem – jak sama przyznaje – jest stworzenie nowotarskiego stylu, bazującego na „tradycyjnych emblematach, 354 G. Lehnert, Historia mody XX wieku, przeł. M. Mirońska, Köln: Peter Delius 2001. 355 Badania odbywały się w ramach ćwiczeń terenowych do zajęć „Laboratorium danych empirycznych”, które prowadziłam w latach 2009-2011. 356 Zob. strona internetowa pracowni Anety Larysy Knap: www.folkdesign.pl (wgląd 29.12.2012) oraz S. Trebunia-Staszel, J. Olejnik, op. cit., s. 151-153. �który scali w jedno funkcjonalność z charakterem rodzimego regionu”357. Swobodnie i odważnie łączy tradycyjne zdobnictwo ze współczesnym ubiorem młodzieżowym, czego przykładem są np. dżinsowe spodnie z parzenicami358, kierpce na obcasie, koszule, bluzki, płaszcze i kamizelki „okraszone folkowym motywem”. Jej wizją jest ubiór, który będzie nadawał się do codziennego użytku, naszpikowany „podhalańskim designem, malowany przywiązaniem do regionu i fascynacją góralskiego życia”359. Tę wizję stara się wcielić w życie, występując w tworzonych przez siebie kreacjach nie tylko podczas pokazów mody, ale także przy okazji lokalnych uroczystości. Tak było np. w 2008 r. podczas procesji Bożego Ciała w Nowym Targu, gdy projektantka, obok góralek w tradycyjnych strojach, zaprezentowała się w dżinsowych spodniach z parzenicami, białej bluzce ozdobionej aplikacją w formie parzenicy oraz wysokich butach z tybetowymi cholewkami. Na fotografii widzimy artystkę w opisanej kreacji, stojącą przy zaprojektowanym przez siebie tzw. „ołtarzu góralskim”, przygotowanym przez miejscowy oddział Związku Podhalan. (Il. 49) Warto zaznaczyć, że swej twórczości Aneta Larysa Knap nadaje także wymiar ideowego przesłania, które swą wymową wpisuje się w podhalański dyskurs regionalny. Znamienną cechą tego dyskursu jest przekonanie o pełnieniu swego rodzaju misji, polegającej na propagowaniu rodzimej kultury. „Moją misją jest rozpowszechnienie w Polsce i na świecie naszych walorów kulturowych i trafienie do jak najszerszego grona, wzbudzenie ciekawości i zaaplikowanie zachwytu nad strojem, który nie musi być tylko szatą dla rodowitych i urodzonych górali”360. Tak też się dzieje. Proponowana przez artystkę z Nowego Targu folklowa garderoba cieszy się popularnością, głównie wśród miejskich użytkowników spoza regionu. Stąd też, rzadko można ją spotkać na Podhalu. Folkowe kreacje Anety Larysy Knap zyskały duże uznanie wśród znawców mody polskiej. Jej kolekcje „Na góralską nutę”, „Design Larysa”, „Góral Street” czy „Splot góralski” wielokrotnie były prezentowane podczas ważnych ogólnopolskich wydarzeń kulturalnych. Z powodzeniem uczestniczyła też w największych pokazach i konkursach mody polskiej, by wymienić: Off Fashion, Moda Folk, czy też Warsaw Fashion Street361. 357 Badania własne autorki. 358 Chciałabym w tym miejscu odnieść się do tekstu Wojna na parzenice opublikowanego na łamach „Tygodnika Podhalańskiego” 8 września 2011 r., w którym jedna z projektantek usiłowała zastrzec sobie prawa autorskie do dżinsowych spodni z parzenicami. Chcę zaznaczyć, że pierwsze próby zdobienia spodni młodzieżowych parzenicami podejmowane były już w poprzednim stuleciu, tj. XX w. Dobrze pamiętam, gdy kilkanaście lat temu, moja koleżanka z Białego Dunacja pojawiła się w klubie festiwalowym (odbywającym się w ramach Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem) w stylizowanych spodniach z wyszytymi czarnymi parzenicami. W tym czasie w dżinsach z parzenicami chodził też Bartłomiej Koszarek. Donosił o tym fakcie w „Gazecie Krakowskiej” (6-7 marca 2004 r.) Robert Miśkowiec pisząc: „Jako jeden z pierwszych pod Tatrami w dżinsach z parzenicami zaczął chodzić przed 3-4 laty Bartek Koszarek z Bukowiny Tatrzańskiej”. Eksperymenty z dżinsami zdobionymi parzenicami były też udziałem innych młodych górali i góralek, m. in. Anny Trebuni – Wyrostek. Stąd ustalenie autorstwa i prawa do korzystania z tego typu rozwiązań w zakresie mody folkowej wymaga szerszych badań. Zob. B. Zalot-Tomalik, Wojna na parzenice, „Tygodnik Podhalański” 2011, nr 36 (1127), s. 22. 359 Badania własne autorki. 360 Badania własne autorki. 361 S. Trebunia-Staszel, J. Olejnik, op. cit., s. 151-153. 129 �Nase odzienie ... 120 Przedstawiona powyżej charakterystyka współczesnego krawiectwa podhalańskiego ledwie dotyka złożonej problematyki, którą kryje w sobie współczesny strój podhalański. Celowo skoncentrowałam się na modzie, pomijając wiele innych, istotnych zagadnień (jak np. społeczno – kulturowe funkcje i znaczenia stroju)362, aby zasygnalizować problemy znamienne dla całej współczesnej kultury, w której coraz wyraźniej znaczą swe piętno procesy globalizacyjne. Jak już podkreślono, swobodne eksperymentowanie w zakresie stroju wywołuje w miejscowym środowisku wiele emocji. Jedni zachwycają się stylizowanymi kreacjami, inni dostrzegają w nich zagrożenie, twierdząc nawet, że jest to początek końca podhalańskiego stroju. Trudno przewidzieć, jakie będą konsekwencje modniarskich eksperymentów. Jak dotąd, tradycyjne ubranie nie ustąpiło pola wymyślnym kreacjom. Ponadto należy zaznaczyć, że niezależnie od dokonujących się w stroju przeobrażeń, jest on nadal postrzegany jako istotny element rodzimego dziedzictwa. Co ważne nadal silnie wpisuje się w życie Podhalan, zarówno tych mieszkających pod Giewontem, jak i tych, którzy wyjechali za „Wielką Wodę”363. Wymownie brzmią w tym kontekście słowa przyśpiewki z płyty pt. Pożegnanie Tatr nagranej przez zespół „Giewont” w 1974 r. w Stanach Zjednoczonych: Wyjechoł z Podhola naród polski, Zabroł se ze sobom strój góralski, biołe portki i cuzecke, kapelusik z orlim piórkiem, ciupazecke. Tam se tońcy, występuje, podhalańskom tradycyje utrzymuje. Zatem strój góralski, będąc odświętnym ubiorem, jest też dla Podhalan ważnym elementem, budującym poczucie wspólnotowej więzi. To symbol ich regionalnej i narodowej tożsamości, a zarazem coś bardzo bliskiego, z czym wiążą określone emocje i przeżycia, które znajdują wyraz w prostych słowach: Ej, ni ma to jak nase góralskie odzienie. 362 Mam na myśli np. wykorzystanie stroju w przemyśle turystycznym. Dziś noszą go w formie roboczych uniformów kelnerzy w regionalnych restauracjach, dorożkarze – czyli fijokrzy, czy też zarobkujący w karczmach muzykanci. Jest zatem ważnym elementem w kreowaniu atrakcyjnego wizerunku grupy. 363 W USA strój towarzyszy góralom w czasie świąt kościelnych, uroczystości rodzinnych, regionalnych i narodowych. Warto dodać, że obecnie także w Stanach wyrabiane są przez podhalańskich twórców tradycyjne stroje. W Chicago można nabyć nawet gotowe ubrania w działających tam sklepach regionalnych. Mat. Własne. �Kinga Czerwińska364 Uniwersytet Śląski w Katowicach Stroje ludowe Śląska Cieszyńskiego: tradycje – przemiany – perspektywy Wprowadzenie J ednym z głównych wyznaczników odrębności regionu, stanowiący współcześnie bodaj najbardziej żywotny i reprezentacyjny element tradycyjnej kultury lokalnej, jest strój ludowy. Kształtowany, podobnie jak cała artystyczna twórczość wsi, w oparciu o rodzime, przekazywane z pokolenia na pokolenie, kroje, narzędzia i miejscowe surowce był wyrazem potrzeb codziennego życia społeczności. Jako odzienie odświętne, uroczyste, obrzędowe, znacznie różnił się w formie i dekoracji od odzieży codziennej, którą cechowała prostota, a czasem wręcz ubóstwo kroju i wykonania. Spełniając określone funkcje, znacznie wykraczające poza podstawową, praktyczną rolę odzienia, stawał się wyznacznikiem kategorii czasu sacrum, co wiązało się z wieloma konsekwencjami365. Doskonalony przez lata wzorzec stroju, dany dla całej rodziny, wsi, parafii czy regionu, dostrzegalny zarówno w swym bogactwie, jak i skromności form, wyrażał wspólne poczucie piękna, system wartości, reguły zachowania, rytuał. Jego struktura, formowana przez pokolenia, stała się symbolicznym kodem, informującym o społecznej pozycji i obrzędowej roli nosiciela. Strój był zatem oznaką prestiżu, odrębności i przynależności do danej grupy społecznej i regionalnej, pełnił funkcje religijne, magiczne, erotyczne i estetyczne, odpowiadał za utrwalanie ładu społecznego i tradycji366. Dlatego wydaje się, że strój ludowy cechowała stagnacja, niezmienność, ale to tylko pozory. Pomimo cenzury i krytyki wobec wszelkich nowinek, strój, podobnie jak inne elementy kultury ludowej, podlegał zmianom367, a ich badanie poszerza spektrum wiedzy o przeobrażeniach społeczno – obyczajowych, a nie tylko o indywidualnych upodobaniach jego użytkowników. Powyższe konstatacje, 364 Kinga Czerwińska, dr, etnolog, adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego. Kontakt: kinga.czerwinska@us.edu.pl 365 Polska etnografia poświęciła wiele uwagi badaniom strojów ludowych, czego efektem jest bardzo bogata literatura przedmiotu i wciąż przygotowywane nowe opracowania. Zob. np. T. Karwicka, Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław: PTL 1995; B. Bazielich, Odzież i strój ludowy w Polsce, Wrocław: PTL 2000; E. PiskorzBranekova, Polskie stroje ludowe, cz. 1. Warszawa: Sport i Turystyka – MUZA SA 2003; cz. 2 i 3, Warszawa: Sport i Turystyka – MUZA SA 2007. 366 P. Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej, wybór M. R. Mayenowa, Warszawa: PIW 1979. 367 Fakt ten koniecznie trzeba podkreślić, bo jest często pomijany, zwłaszcza przy współczesnych rekonstrukcjach oraz w odbiorze masowym. 131 �choć mają charakter ogólny, dotyczą również strojów Śląska Cieszyńskiego, którym poświęcam niniejszy tekst368. Charakterystyka regionu 132 Śląsk Cieszyński to kraina historyczna, rozciągająca się na południu od Beskidu Śląskiego, który oddziela go od Moraw i Słowacji, na wschodzie od rzeki Białki i baraniogórskich pasm Beskidów Zachodnich, gdzie sąsiaduje z Małopolską, zaś na zachodzie granicę z Morawami i Śląskiem Opawskim ustala rzeka Ostrawica. Północne tereny, częściowo wyznaczane przez Wisłę i Olzę, aż do jej ujścia do Odry, pozostają otwarte na Górny Śląsk. Usytuowanie tych ziem uczyniło je obszarem pogranicznym w wymiarze regionalnym: (Górny Śląsk i Małopolska, ze szczególnym uwzględnieniem Żywiecczyzny i Moraw) oraz etnicznym – narodowym (Polska – Czechy – Słowacja), miejscem ścierania się różnych, targających Europą prądów. Naturalnym centrum omawianego obszaru był Cieszyn. Jego historia i strategiczne położenie miało niebagatelny wpływ na rozwój i charakter kultury regionu. Sytuując się na skrzyżowaniu głównych szlaków handlowych, łączył dziedzictwo niemal całej Europy. Kosmopolityczna atmosfera Cieszyna i pobliskich miasteczek, takich jak Jabłonków (obecnie należący do Republiki Czeskiej), Skoczów czy Bielsko, udzielała się również tutejszym wsiom369. Niewielkie odległości, dzielące miasteczka od wiosek, zamożność włościan i wysoki stopień oświaty wśród cieszyńskich chłopów sprawiał, że dystans między miastem, a wsią nie był aż tak widoczny, jak na innych terenach Polski. Społeczność Śląska Cieszyńskiego, bez względu na stan i miejsce zamieszkania, utrzymywała ze sobą ścisłe kontakty, o czym świadczą licznie zachowane archiwa. Dodatkowo: „Silniejszy niż na ziemiach centralnych wpływ reformacji ułatwiał także infiltrację zachodniego modelu kultury materialnej”370. Dzięki intensywnie prowadzonym kontaktom handlowym Cieszyn stał się rynkiem zbytu nie tylko dla innych ośrodków miejskich, ale i dla pobliskich wsi, dlatego nazywano go „przedmieściem Krakowa”, albo „małym Wiedniem” 371. Strategiczne położenie u podnóża Bramy Morawskiej i lokacja na głównych szlakach handlowych sprawiało, że Śląsk Cieszyński był obszarem szczególnie mobilnym. To właśnie tutaj żywioł polski mieszał się z czeskim, niemieckim i żydowskim, a od XV wieku także wołoskim, który na stoki beskidzkie przyniósł nieznaną dotąd, gospodarkę szałaśniczą. 368 Podejmowane przeze mnie zagadnienie stanowi przyczynek do rozleglej problematyki, która doczekała się licznych opracowań etnograficznych zarówno polskich, jak i czeskich. Wśród najważniejszych pozycji należy wymienić: L. Malicki, Strój górali śląskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław: PTL 1956; G. Firla, Strój Lachów śląskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław: PTL 1969; B. Bazielich, Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym, Katowice: Biblioteka Śląska 1958; K. Hermanowicz-Nowak, Strój górali Beskidu Śląskiego, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 1997; Odĕv, w: Tĕšínsko, (red.) V. Tomolová, I. Stolařík, J. Štika. Šenov u Ostravy: Muzeum Tĕšínska, Valašské muzeum v přírodĕ, Nakladatelství Tilia 2000, s.99-177; M. Kiereś, Strój ludowy górali wiślańskich, Wisła: Towarzystwo Miłośników Wisły 2002; Eadem: Strój górali śląskich, The dress of silesia highlanders, fot. J. Kubiena, [tłum. P. Krasnowolski, K. Kulikowska], Kraków: Fundacja Braci Golec, 2008 i inne. 369 K. Czerwińska, Rola miasta w kształtowaniu mody i gustów estetycznych wsi. Przykład Śląska Cieszyńskiego. „Studia etnologiczne i antropologiczne”, t. 7, Miasto – przestrzeń kontaktu kulturowego i społecznego, I. Bukowska-Floreńska (red.), Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2004, s. 216-225. 370 B. Poloczkowa, Tekstylia i strój na Śląsku Cieszyńskim w XVI – XVIII w., „Polska Sztuka Ludowa”, t. 21, nr 3: 1967, s. 136-137. 371 K. D. Kadłubiec, Uwarunkowania cieszyńskiej kultury ludowej, Czeski Cieszyn: PZKO 1987, s. 5-19. �Wspomniane przeze mnie czynniki oraz trudna historia polityczna372, której efektem była zmieniająca się przynależność państwowa, a w 1920 roku, na mocy Rady Ambasadorów, rozdzielenie Macierzy i włączenie jej do dwóch aparatów państwowych, Polski i Czechosłowacji, znalazło odbicie w intensyfikacji procesów, formujących kulturę tutejszej ludności. Efektem był rozwój kulturowej specyfiki, przy równoczesnym zachowaniu odrębności na tle sąsiednich regionów i państw, wyrażający się zarówno w elementach oryginalnych, jak i twórczych adaptacjach zapożyczonych z terenów przyległych373. 133 52. Historyczne granice Śląska Cieszyńskiego 372 M. Borek. D. Gwarecki (red.), Zarys dziejów Śląska Cieszyńskiego, tłum. A. M. Rusok, M. Balowski, Ostrawa: Praga: Komitet Czeskiej Rady Narodowej 1992. 373 Zob. K. Czerwińska, Sztuka ludowa na Śląsku Cieszyńskim. Między tradycją a innowacją, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Wydawnictwo Naukowo – Artystyczne GNOME 2009. �Stroje Śląska Cieszyńskiego – między tradycją a innowacją 134 Dynamika i różnorodność zachodzących na omawianym obszarze zjawisk, ukształtowały cztery grupy strojów, noszonych przez tutejszą ludność. Są to – strój laski, strój Jacków Jabłonkowskich, strój góralski i strój cieszyński zwany dolskim lub wałaskim374. Tradycyjny strój, nazywany przez Gustawa Firlę laskim, zaniknął już w początkach XX wieku i został zamieniony na uniwersalny, miejski fason375. Strój Jacków Jabłonkowskich – mieszkańców Jabłonkowa (jak wspominałam wcześniej, dziś w granicach Republiki Czeskiej) nie wyszedł poza zasięg miasteczka i już na początku XX wieku zakładano go sporadycznie376. Żywotność do dnia dzisiejszego zachował strój góralski, noszony wśród mieszkańców Beskidu Śląskiego, i to zarówno po polskiej, jak i czeskiej stronie. Jego forma, oparta na prymitywnych krojach, samodziałowych, rodzimych materiałach oraz skromnych zdobieniach opierała się modzie, zachowując jedną z najbardziej archaicznych postaci wśród polskich strojów ludowych377. Do najbardziej rozpowszechnionych w regionie należał strój cieszyński378. Przyjmowany potocznie za ludowy, pierwotnie noszony przez mieszczan cieszyńskich, był „strojem wywodzącym się z kręgu renesansowej Wenecji i Niemiec okresu Reformacji”379, a jego przepych czynił go ruchomym majątkiem, przekazywanym w testamentach następnym pokoleniom. Tutejsza szlachta ubierała się bogato, ale już w XVIII wieku zarzuciła swój strój, a w ślad za nią uczynili to mieszczanie. Wpływ na sposób ubierania się na Śląsku Cieszyńskim miały, wspominane wcześniej, wydarzenia historyczne, np. w 1779 roku podpisano w Cieszynie tzw. pokój cieszyński, między Marią Teresą a Fryderykiem II, kończący wojnę o sukcesję bawarską. Z tej okazji urządzono uroczysty bal, na który po raz pierwszy cieszynianki sprowadziły z Wiednia, według obowiązujących w konfekcji kanonów, krynoliny. Od tej pory mieszczanie cieszyńscy nie ustępowali trendom mody europejskiej, w miastach regionu pojawiły się sklepy i salony mody, zaspakajające nawet wybredne gusta380. Reminiscencję innych historycznych wydarzeń odnaleźć można w najbardziej charakterystycznej części odzienia męskiego – pelerynie – w swej formie nawiązującej do wojskowych okryć z Kampanii Napoleońskiej. Prowadząc wojnę z Prusami, Bonaparte uznał za konieczne zajęcie 374 Wnikliwa analiza każdej grupy strojów występującej na Śląsku Cieszyńskim stanowi zagadnienie rozległe i zasługujące na odrębne studium. Niniejszy artykuł jest raczej skromnym przyczynkiem sygnalizującym stan dotychczasowych badań i perspektywy na przyszłość. Ze względu na znaczenie i żywotność, w niniejszym tekście najwięcej uwagi poświęcam strojowi cieszyńskiemu. 375 G. Firla, loc. cit. Strój laski, co trzeba podkreślić nie wykształcił jednakowej formy, różnił się w zależności od miasta, w jakim go noszono, tj. Orłowa, Bogumin, Karwina, Frydek, Bielsko. Należałoby się zastanowić, czy autor miał racje wyodrębniając taką kategorię stroju. Ta kwestia wymaga wnikliwych badań i rewizji dotychczasowych ustaleń. 376 A. Dobrowolska, Strój Jacków jabłonkowskich, „Prace i Materiały Etnograficzne”, t. 7, Lublin: 1948/1949. 377 M. Kiereś, loc. cit. 378 Najnowsze opracowanie stroju cieszyńskiego należy do B. Bazielich. Zob. B. Bazielich, Strój cieszyński, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław: PTL 2006. Ze względu jednak na liczne uchybienia tej monografii, trudno uznać tę prace za rzetelne, godne polecenia źródło wiedzy o stroju cieszyńskim. Zob. J. Krzyszpień, Jak nie pisać o stroju cieszyńskim: Refleksje na temat monografii, „Etnografia Polska” t. 52, z. 1-2: 2008, s. 61-72. 379 W. Iwanek, Złotnictwo na Śląsku Cieszyńskim. Próba zarysu, Seria: Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, sztuka; z. nr 6, Bytom: Muzeum Górnośląskie 1973, s. 126. 380 O tym, jak ważne były sprawy mody, świadczy grafika z lat czterdziestych XIX wieku, znaleziona w 1984 roku w bani cieszyńskiego ratusza, wraz z innymi dokumentami. Muzealne eksponaty, archiwalia i fotografie potwierdzają, że mieszczaństwo nie ustępowało w kwestii mody obowiązującym trendom. Za: I. Adamczyk, M. Dembiniok, G. Studnicki, Korowód naszych przodków, Cieszyn: Muzeum Śląska Cieszyńskiego 2004 (katalog wystawy). �śląskich ziem, będących cennym zapleczem gospodarczym oraz strategicznym bastionem dla stacjonujących tam wojsk. Co prawda działania militarne ominęły Śląsk Cieszyński, ale przyniosły drożyznę i zniszczenia, które pozostawiły za sobą wojska francuskie, austriackie i rosyjskie oraz masowy pobór miejscowych mężczyzn do armii. Obecność wojsk i akcenty militarne znalazły swe odbicie w sposobie ubierania się tutejszych mężczyzn, i to zarówno w miastach, jak i na wsi381. Równocześnie, tracąc uznanie wśród mieszczan cieszyńskich, strój zyskiwał aprobatę u mieszkańców pobliskich miast, a także okolicznych wsi, poszerzając zasięg użytkowania382. Około 1900 roku został zaadaptowany przez zamożne kobiety w Wiśle i wyżej położonych wsiach Beskidu Śląskiego. Skromniejszy strój góralski, oparty o archaiczne kroje i samodziałowe tkaniny, stopniowo ustępował bogatej, atrakcyjnej formie cieszyńskiej, zwłaszcza wśród kobiet. Istotny jest fakt, że lud wiejski przyjmował tylko te elementy, które odpowiadały jego własnym potrzebom estetycznym. Modne „nowinki” nie zawsze przyjmowano 53. TKB, Wisła, fot. M. Kłek, 2008 na wsi z aprobatą, często napotykały na głośny sprzeciw czy wręcz oburzenie383. Rozszerzając zasięg występowania, strój cieszyński zyskiwał nie tylko nowego użytkownika, ale również formę – modyfikował krój, materiał, zdobienia. Bogaci chłopi starali się nie ustępować w wystawności ubiorom miejskim, ale pogarszające się na dziewiętnastowiecznej wsi warunki ekonomiczne uniemożliwiały zachowanie oryginalnej garderoby. Wiejski nabywca zazwyczaj nie był w stanie ponieść kosztów związanych z zakupem podziwianego stroju, dlatego importowane tkaniny zastępował tkanymi 381 B. Poloczkowa, Strój cieszyński w XIX wieku, „Polska Sztuka Ludowa”, t: 26, nr 3: 1972, s. 153. 382 Pierwotny zasięg wyznaczała granica biegnąca na linii: Stare Bielsko – Jaworze – Ustroń – Leszna – Nydek, Gródek – Karpętną – Olbrzychowice – Guty – Rzeka – Ligotka Kameralna – Gnojnik – Trzanowice – Grodziszcz – Cierlicko Olbrachcice – Kończyce Małe – Strumień. Za: A. Dobrowolska, Żywotek cieszyński. Ze studiów nad strojem i haftem ludowym, Katowice: Muzeum Śląskie 1930, s. 3. 383 Potwierdza to opis z pamiętnika Jana Kubisza: „Niedawno widziałem jedną taką ot poprostu – kozę. Włosy zjeżone, pomierzwione, choć pełno w nich grzebyków, spinek, szpilek w środek warkocza wpleciona mała wstążka, jakla wycięta, również i kabotek koronkowy wycięty głęboko niczem dekolt kobiety z wielkiego miasta – rękawy krótkie, a u pięści w skórkowej branzoletce złoty zegarek, fartuch jedwabny, buciki żółte, no i jeszcze coś, proszę zgadnąć!! Nie zgadniecie! Na długim sznurku, perełkami wyszywany mały woreczek. [...]. Ale ta figura pół chłopki, pół mieszczki zbudziła tylko wstręt i odrazę we mnie jakże można wykoszlawić w ten sposób piękny strój wałaski!” cyt. za: J. Kubisz, Pamiętnik starego nauczyciela, Cieszyn 1928, za: E. Filip, Nie szata zdobi człowieka, (katalog wystawy), Bielsko–Biała: Muzeum w Bielsku-Białej 1994 (brak numeracji stron). 135 �136 w domowych warsztatach, materiałami z wełny i lnu, a później tańszymi, fabrycznymi384. Ograniczano również zużycie tkanin, np. bogato dotąd marszczoną suknię zastąpiono lekko sfałdowaną, na którą zużywano mniej szyrzyn, tzn. szerokości materiału. Modne wstążki, koronki i nici do haftowania pochodzące z dalekich, europejskich rynków, jeśli tylko było to możliwe, nabywano na miejscowych targach lub u sklepikarzy. Ich wysokie koszta spowodowały rozwój lokalnego koronkarstwa i hafciarstwa. Importowane dotąd zdobienia zaczęły powstawać dzięki talentowi miejscowych kobiet, które najpierw wykonywały je w oparciu o obce wzory, by z czasem nadać im własnego wyrazu385. Rozwój haftu szedł w parze z niesłabnącą popularnością stroju kobiecego, a zwłaszcza z koniecznością dekorowania tzw. żywotka – gorsetu, który świadczył o zamożności właścicielki. Na przestrzeni wieków, żywotek stopniowo ewoluował, z niskiego, ok. 7 cm, powiększył się aż do 28 cm. Pierwotnie, dostojne układy z metalowych sprężynek lub nici, zwanych szychem386, symetrycznie 54. Helena Kamieniarz z Koniakowa, fot. W. Trzcionka, 2002 wkomponowane w pola obszyte srebrnym, złotym lub niebieskim galonem, uwypuklało ciemne, aksamitne tło: czarne, czerwone, zielone czy granatowe. Jednak mała dostępność i wysoka cena tych zdobień, zmusiła hafciarki do używania wielobarwnych nici aksamitnych i bawełnianych, a galony zastąpiono tańszymi, modrymi taśmami lub rzędami naszywanych koralików czy haftem. Z czasem zaś porzucono tradycyjny podział ornamentu żywotka i wprowadzono zupełnie nowe układy kompozycyjne387. Pracochłonność zdobień haftem przyczyniła się także do porzucenia tzw. kabotka388 – czyli białej bluzki dekorowanej bogato haftem, najpierw na rzecz kabotków z haftem maszynowym, a później na bluzki typu miejskiego z dekoltem, niekoniecznie białe, ale w modnych, jaskrawych barwach389. Najbardziej problematyczną kwestią przejmowania stroju przez wiejskie kobiety były wydatki, ponoszone na biżuterię, która na Śląsku Cieszyńskim uzyskała nad wyraz bogate formy. Na komplet 384 G. Firla, Strój cieszyński, Czeski Cieszyn: PZKO 1977, s. 12. 385 Cieszyńskie koronki wyrabiano technikami: klockową (bębenkową), siatkową (igiełkową) i szydełkową, w której rozmiłowały się kobiety z beskidzkich wsi, a zwłaszcza z Koniakowa. O tych gałęziach rękodzieła Agnieszka Dobrowolska pisała: „Twórcza inwencja ludu śląskiego święci tu (…) prawdziwy tryumf”. Za: A. Dobrowolska, op. cit., s. 15. 386 Szych uzyskiwano przez skręcenie nitki jedwabnej z metalowym pręcikiem. 387 A. Dobrowolska, loc. cit.; E. Milerska, Haft na żywotku cieszyńskim, Czeski Cieszyn: PZKO 1985. 388 Bardziej ozdobną formą kabotka była szutka lub koszułka, zakładana na szczególne okazje i święta. 389 G. Firla, op. cit., s. 12. �składały się: brosze, napierśniki, łańcuchy, guzy, hoczki (tzn. haczyki pierwotnie służące do sznurowania gorsetu, które z czasem stały się najbardziej charakterystycznym elementem dekoracyjnym) i przede wszystkim pasy, stanowiące o zamożności tutejszego mieszczaństwa390. Srebrne lub pozłacane ozdoby pierwotnie sprowadzano z zagranicy (prawdopodobnie z Wenecji), jednak zapotrzebowanie na nie przyczyniło się do rozwoju miejscowego złotnictwa, skupionego w Cieszynie, Skoczowie i Jabłonkowie391. Biżuteria stawała się najcenniejszą wyprawą, jaką otrzymywała młoda mężatka, ale tylko najbogatsza mogła sobie na to pozwolić. Kiedy jednak zakup biżuterii stawał się niemożliwy, kobiety przystrajały się imitacją precjozów – nabywano tańszą z pankfongu392, a w okresie międzywojennym i powojennym popularne stały się pasy z taśm pasmanteryjnych, na które naszywano koraliki i cekiny. Wpływom mody ulegał również wygląd głowy, którą od XIV wieku zamężne kobiety zakrywały czepcem lub chustką. Długie, zaczesane na gładko (zwykle namaszczone wieprzowym sadłem) i zaplecione w warkocz włosy mogły pokazywać tylko panny. Warkocz musiał być zdobiony bandlami (wstążkami) i odpowiednio gruby, dlatego wplatano do niego przyplatkę – czyli dopinkę z obcych włosów, przygotowywaną oczywiście przez miejskiego fachowca. Z czasem, pod wpływem mody, odchodzono od rygorystycznego uczesania: zakręcano loki na pasmach włosów koło uszu, albo przykrywano czoło grzywką393. Po ślubie włosy chowano pod czepiec, który na Śląsku Cieszyńskim przyjmował szczególnie bogate kształty394. Jego formy, zdobienia i sposoby noszenia dynamicznie ulegały wpływom mody, w efekcie aż do jego zarzucenia. Moda miejska nie ominęła również garderoby męskiej, która już w drugiej połowie XIX wieku nosiła wyraźne wpływy konwencji, dominującej wówczas prawie w całej środkowej Europie395. Miejskimi akcentami, przejmowanymi przez mężczyzn na wsi, były kapelusze, kamizelki ze srebrnymi guzami, buty z cholewami, a także czerwone chusteczki, wiązane na koszuli, pod brodą396. Kształty dyktowali miejscy rzemieślnicy – jedyni, u których można było nabyć poszukiwany towar. Miejscy „kreatorzy” lansowali kształty, wielkość, dominujące kolory, a nawet miękkość cholewy butów397. Początkowo „miejskie” ubranie nosili powracający z migracji mężczyźni oraz bogatsi gospodarze. Z czasem jednak ta tańsza i praktyczniejsza odzież zyskiwała coraz większe grono zwolenników. Miejskie garnitury, nazywane tu ancugami, i marynarki, szyte na zamówienie lub kupowane w sklepach, definitywnie wyparły tradycyjny ubiór męski zarówno codzienny, jak i świąteczny (dlatego o jego kształcie dowiadujemy się często jedynie z archiwaliów). Koniec XIX wieku, podobnie jak to miało miejsce na sąsiednich terenach, to już prawie całkowity zanik męskiego stroju i zastąpienie go „pańskim” odzieniem398. 390 Jak podaje Witold Iwanek: „Jeszcze na początku XX wieku zamożna mieszczka jabłonkowska dostawała w wyprawie około 7 litrów wyrobów srebrnych, a waga noszonych ozdób wynosiła nieraz 1 – 1,5 kilograma”. Za: W. Iwanek: op. cit., s.134. Zob. także: M. Gładysz, Zdobnictwo metalowe na Śląsku. Kraków: Muzeum Śląskie 1938, s. 171-47 oraz M. Dembiniok, S. Rusnoková, Krojové stříbrné šperky Tĕšínského Slezska, Czeski Cieszyn: Muzeum Tesinska 2000. 391 G. Firla, op. cit., s. 30. 392 Pankfong to znacznie tańszy niż srebro stop miedzi, niklu i cynku. 393 K. Piegza, Nakrycia głowy kobiet cieszyńskich, Czeski Cieszyn: PZKO 1979. 394 Ibidem, s. 7. Najstarsza forma czepca znana jest jedynie z zapisów archiwalnych. Najbardziej znany i rozpowszechniony był czepiec koronkowy, czółkowy, na który wiązano chustkę. Forma ta przetrwała do dziś. 395 B. Bazielich, Śląskie stroje ludowe, Chorzów: Wydawnictwo „Śląsk” 1997, s. 28. 396 G. Firla, op. cit., s. 16. 397 Ibidem, s. 37. 398 Widać to na wielu fotografiach pochodzących z przełomu XIX/XX wieku. Kobiety ubrane są w kompletne tradycyjne stroje, mężczyźni zaś w marynarki czy garnitury. 137 �138 Dla rozwoju, a z czasem daleko idących zmian, stroju ludowego, decydującym był więc wiek XIX, a zwłaszcza jego druga połowa, kiedy intensywne przemiany historyczne, ekonomiczne i społeczne przybrały na sile399. Rozbudowana linia kolejowa i sieć komunikacyjna spajała cały region wewnątrz, ale i otwierała jeszcze większe możliwości kontaktu z całą Europą. Urbanizujące się miasteczka i powstające „zagłębia” przemysłowe w Ostrawie, Trzyńcu czy Bielsku, wymuszały nowy sposób życia, odbiegający od tradycyjnego. Zjawisko to wspierał masowy napływ nowych osadników spoza Śląska Cieszyńskiego. Fala przemian „starego” na „nowe”, „miejskie” objęła w pierwszym rzędzie kulturę materialną, zatem także ewolucję w sposobie ubierania. Przybysze przynosili ze sobą własne stroje, a nierzadko porzucali tradycyjne ubranie, będące znakiem ich pochodzenia, zamieniając je na miejskie. To z pewnością sprzyjało upowszechnianiu się w miastach nowego stylu ubierania się, w przeciwieństwie do wsi, gdzie tradycyjny strój stał się ostoją tradycji i wyznania, zwłaszcza wśród ewangelików400. Z czasem jednak i tam dotarła fala zmian, powodując regres dawnej odzieży. Proces ten nasilił się po I wojnie światowej. Jego inicjatorkami były najczęściej młode kobiety, które „podążały” za modnymi trendami. Coraz częściej podejmowały pracę zawodową w miastach i większość płacy przeznaczały na zmianę swojego wizerunku: na fryzjera, garderobę czy ślubną wyprawę – wszystko kupowane w mieście i według najmodniejszych trendów. Ponieważ sposób ubierania nieodłącznie związany jest z nosicielem, istotne znaczenie miały w tym względzie indywidualne gusta estetyczne oraz kształtująca je moda401. Trzeba tu podkreślić również fakt, że sztywny kanon ludowej tradycji uginał się pod naporem indywidualnych upodobań, a tradycyjny strój w żaden sposób nie harmonizował się z elementami nowej garderoby i stopniowo przechodził do lamusa. Niebagatelny wpływ na regres i przeobrażania tutejszych strojów miał podział Śląska Cieszyńskiego w 1920 roku. Po rozpadzie monarchii austro – węgierskiej i wprowadzeniu nowych granic, odcięty został dostęp do dotychczasowych rynków Paryża, Wiednia i Pragi, co odbiło się także na zmianie odzieży. Nie można było kupić wzorzystych, szlachetnych tkanin, takich jak jedwab czy adamaszek, z których szyto chusty i fartuchy. Zastąpiono je dostępnymi, jednobarwnymi, a atrakcyjny deseń nanoszono farbami olejnymi, według przygotowanych szablonów. Przeobrażenia dotknęły także zdobnictwo, brakowało nici czy koronek. Konieczność zaspokajania dotychczasowych potrzeb związanych z konfekcją, stała się impulsem do szukania towarów w Małopolsce, np. złote taśmy do żywotków kupowano od tamtejszych Żydów, oraz do intensywniejszego rozwoju twórczości na własnym terenie. Kobiety coraz chętniej kształciły umiejętności rękodzieła, które z czasem zmieniło swój charakter, dostosowując się do nowych potrzeb i nabywców z poza własnego środowiska402. 399 R. Kantor, Ubiór – strój – kostium. Funkcje odzienia w tradycyjnej społeczności wiejskiej w XIX i w początkach XX wieku na obszarze Polski, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 1982, s. 35-74. 400 O stroju jako znaku identyfikacji religijnej na Śląsku Cieszyńskim pisze wielu badaczy. G. Firla w oparciu o badania terenowe stwierdził, że katoliczki nosiły strój laski, zaś ewangeliczki – cieszyński. Za: G. Firla, op. cit., s. 14. Zagadnienie to podejmuje także inna badaczka, wykazując, że stroje noszone w Brennej, gdzie przeważała ludność ewangelicka, były znacznie skromniejsze, w stonowanych, ciemnych kolorach, w porównaniu z istebniańskimi, noszonymi przez katolików. Jednak, w innym miejscu pracy autorka ta podaje, że to kobiety ewangelickie w Brennej nosiły stroje bogatsze – z droższych tkanin i przepięknie zdobionych. Często też posiadały drogą, srebrną biżuterię. Za: K. Hermanowicz-Nowak, op. cit., s. 21 oraz 75. Współcześnie trudno jest zweryfikować te tezy. Z pewnością jednak religijność, bez względu na konfesje, przyczyniła się do żywotności stroju ludowego w Cieszyńskim. Kultywowany od lat zwyczaj przystępowania do konfirmacji w strojach cieszyńskich przyczynia się do funkcjonowania tej dawnej formy ubioru. 401 B. Bazielich, Moda w strojach regionalnych, (katalog wystawy), Bytom: Muzeum Górnośląskie 1967. 402 Najlepszy przykład stanowi tu koronka koniakowska. �Mimo prób utrzymania wspólnoty Macierzy, granica przynosiła coraz silniejsze różnicowanie społeczeństwa. W części należącej do Czechosłowacji, pod wpływem intensywnej industrializacji, kultura ludowa traciła swą żywotność. Już w latach 30. nastąpiło zarzucanie tradycyjnego stroju na rzecz mody miejskiej. Oderwanie od Macierzy i infiltracja napływowej ludności spowodowała, że zwłaszcza młodzi ludzie nie czuli już emocjonalnej więzi z dawnym sposobem ubierania się. Sprzyjał temu również brak potrzebnych części stroju, które można było kupić jedynie w sklepach po drugiej stronie granicy. Równocześnie, w polskiej części Śląska Cieszyńskiego, zwłaszcza we wsiach beskidzkich, tradycyjny strój cieszył się dużą popularnością i ciągle zmieniał swoje formy. W efekcie, w latach międzywojennych kobiety z Czeskiego Cieszyna, nie potrafiły rozpoznać stroju noszonego dawniej przez mieszkańców miasta i jego okolic403. Przemiany strojów śląskocieszyńskich po II wojnie światowej 139 Radykalne przeobrażenia strojów ludowych pogłębiły się jeszcze po II wojnie światowej. Przemiany społeczno – obyczajowe i wyzwolenie się spod autorytetu starszego pokolenia, spowodowało odrzucenie dotychczasowej roli, jaką pełnił on w kulturowej strukturze wsi. Najbardziej chłonące modę miejską stało się młode pokolenie, które w miastach chodziło do szkół albo znajdowało tam pracę. W konsekwencji, porzucano dotychczasowy styl życia, w tym przede wszystkim strój, który zdradzał wiejskie pochodzenie, a zarazem stał się synonimem zacofania. Noszeniu miejskiego, fabrycznego ubioru sprzyjała nie tylko moda, ale również cena i praktyczność. Dlatego unifikacja odzieży wiejskiej z miejską następowała bardzo dynamicznie, bez względu na dezaprobatę, a czasem wręcz oburzenie starszych pokoleń. Dawny, odświętny sposób ubierania – strój – stał się kostiumem, który zakładano podczas ważnych uroczystości rodzinnych, religijnych, ale przede wszystkim państwowych, tj. dożynki, zwłaszcza na terenie beskidzkich wsi. Z czasem jednak moda na miejskie ubranie sprawiła, że tradycyjny, obrzędowy strój zakładany był coraz rzadziej i przede wszystkim przez członków zespołów regionalnych. Podczas gdy odzież codzienna intensywnie przybierała charakter miejski, fabryczny, dawny kanon stroju odświętnego pozostawał, wzbogacany jedynie o nowe materiały i zdobienia. Importowane z Francji, Ameryki czy Chin barwne nylony i brokaty zwiększały w odczuciu użytkowników jego atrakcyjność i dekoracyjność. Stopniowo jednak nowoczesne tkaniny i dekoracje tak dalece odstępowały od tradycyjnej formy stroju, że trudno było rozpoznać jego proweniencję404. Drugi tor funkcjonowania stroju ludowego stanowiła jego kreacja jako rekwizytu scenicznego, świetlicowego. Wymogi estradowe i realia aktywności zespołów folklorystycznych w jeszcze większym stopniu pozbawiły go autentyczności. Profesjonalizm i komercjalizacja występów scenicznych wymusiły ujednolicenie form i przesadne rozbudowanie zdobnictwa. 403 B. Poloczkowa, Wpływ przebiegu granic politycznych na kształtowanie się ubioru ludowego (na przykładzie Śląska Cieszyńskiego), „Polska Sztuka Ludowa”, t. 30: 1976, nr 2, s. 85. Fakt ten potwierdzają również moje badania terenowe. Tradycyjne stroje nie pozostały nawet w pamięci indagowanych mieszkańców Zaolzia, czyli obszaru Śląska Cieszyńskiego należącego do RC. Nawet starsze osoby rzadko potrafiły opisać dawną odzież, podczas gdy po polskiej stronie regionu bez trudu podawano szczegółowe opisy, a nawet pokazywano zachowane jego części, zwłaszcza stroju kobiecego. Wyjątkiem jest tutaj strój góralski, który, pełniąc funkcję kostiumu scenicznego dla zespołów folklorystycznych po obu stronach Olzy, przetrwał żywo w pamięci informatorów zamieszkujących Beskidy. 404 Ibidem, s. 84-85. �Współczesna kondycja strojów ludowych na Śląsku Cieszyńskim 140 55. Czeski Cieszyn, fot. M. Kłek, 2011 (1) 56. Czeski Cieszyn, fot. M. Kłek, 2011 (2) Po latach regresu, kiedy strój funkcjonował jedynie jako ideologiczny i sceniczny rekwizyt, obserwujemy, w ostatnich co najmniej dwóch dekadach, jego renesans. Wraz z dynamicznie prowadzoną aktywnością regionalistyczną i promowaniem kulturowego dziedzictwa społeczności lokalnych, kwestia stroju ludowego stała się znacząca. Jako najbardziej reprezentatywny i „widoczny” wyznacznik dawnych tradycji, stał się pożądanym elementem kultury regionalnej, swoistą wizytówką. Dlatego znów modne stało się zakładanie stroju na ważne uroczystości: państwowe, rodzinne czy religijne (najczęściej jest to pierwsza komunia lub konfirmacja, procesje Bożego Ciała, itd.), czy chociażby samo jego posiadanie405. Wiele miejscowych restauracji ubiera w tradycyjne stroje personel kelnerski. Na przeszkodzie nie stoją nawet wysokie koszty, jakie trzeba pokryć za kompletny strój, zwłaszcza te związane z biżuterią. Wzrasta świadomość jego wartości kulturowych i walorów estetycznych, a wśród młodego pokolenia coraz częściej można spotkać osoby, które potrafią z dumą nazwać gwarowo i opisać poszczególne jego części (choć nie zawsze prawidłowo). Przyczyniają się do tego działania lokalnych regionalistów, szczególnie zaś organizowany przez nich Dzień Tradycji i Stroju Regionalnego, który w 2012 roku odbył się już po raz siódmy406. Jednak lata funkcjonowania stroju ludowego jako kostiumu sprawiły, że jego recepcja w wielu wypadkach została zakłócona. Występy zespołów folklorystycznych utwierdzały przekonanie, że strój ludowy istniał w ujednoliconej, znormalizowanej formie. Dodatkowo tracił on swoje tradycyjne funk- 57. Dożynki w Skoczowie, Burmistrz miasta w stroju cieszyńskim, fot. M. Kłek, 2011 405 Zdarza się, że studenci etnologii Uniwersytetu Śląskiego ubierają stój ludowy na obronę prac magisterskich. 406 Zob. np. http://gazetacodzienna.pl/artykul/kultura/vii-dzien-tradycji-i-stroju-regionalnego-juz-od-piatku (dostęp 14.12. 2012). Do innych ważnych, promujących stroje regionu działań, należy: Projekt Tradycyjnie Piękne: zob. http://www.tradycyjniepiekne.pl/ (dostęp: 10.12.2012) czy Szlak Stroju Cieszyńskiego: zob. http://rowerowe.pl/ trasy_podglad?trasa=111 (dostęp 20.12.2012). �cje w środowisku rodzimym, nie zawsze pamiętano o jego specyfice i odrębności. Na przykład we wsiach beskidzkich, gdzie strój ludowy cieszył się popularnością, mieszano elementy stroju Górali Śląskich ze strojem cieszyńskim. Zdarzało się, jak twierdzą informatorzy, że do sukni cieszyńskiej kobiety w Brennej zakładały kierpce, zamiast czarnych skórzanych trzewików. Równocześnie, kiedy kobiety preferowały strojniejszą suknię cieszyńską, mężczyźni woleli nosić strój góralski. Nierzadko też do stroju tego zakładali współczesne im elementy garderoby, np. buty sportowe typu „adidas”. Trzeba tu zaznaczyć, iż popularnością cieszył się przede wszystkim męski strój górali śląskich407, który zakładano przy różnych okazjach jako reprezentatywny dla Śląska Cieszyńskiego, a nie tylko Beskidów. Dlatego funkcjonowanie stroju ludowego we współczesnej kulturze wiąże się z wieloma trudnościami, a często i kontrowersjami. Rosnące znaczenie stroju ludowego wiąże się z koniecznością jego pozyskania, co nie jest dziś zadaniem łatwym. Tam, gdzie możemy mówić o zachowaniu ciągłości jego występowania, a Śląsk Cieszyński do takich regionów należy, tam z niewielkimi problemami kontynuuje się i rozwija dawne tradycje. Nieodzowną rolę odgrywają tu osoby starsze, którym strój ludowy pozostał żywo w pamięci, a umiejętności jego wykonania nabyły bezpośrednio w przekazie pokoleniowym. Wzrost zapotrzebowania na strój sprawia również, że coraz więcej osób powraca do dawnych technik kroju i szycia. Żywotne są tradycyjne techniki zdobnicze, w tym przede wszystkim haft i koronka408. W środowisku rodzimym jego szyciem zajmują się twórcy ludowi, dba się o ich autentyczność nie tylko sięgając po dawne kształty i wzory, ale i (o ile to możliwe) tkaniny. Powraca się do ich postaci z okresu przełomu wieków i początku wieku XX, z którego pochodzi najwięcej zachowanych eksponatów muzealnych oraz dokumentacji fotograficznej. W wielu wypadkach proces ten dokonuje się w oparciu o ciągle żywą wśród starszego pokolenia wiedzę o tradycyjnym odzieniu oraz fachową literaturę. Pomocne stają się etnograficzne monografie, które w ostatnich latach ukazują się często z inicjatywny lokalnych miłośników regionu409. Efektem tych działań jest obecne funkcjonowanie w regionie stroju góralskiego i cieszyńskiego, zarówno kobiecego jak i męskiego. Popularność i zapotrzebowanie na strój ludowy stały się impulsem również do powstania komercyjnych firm, specjalizujących się w szyciu tradycyjnej garderoby lub jej części. I tu pojawia się kolejny problem – strój jako oferta handlowa. Szycie strojów, z zachowaniem ich tradycyjnych walorów jest procesem długotrwałym, wymagającym ogromnego nakładu czasu i pracy, a to często kłóci 407 W Beskidzie Śląskim mężczyźni nosili równocześnie elementy stroju tradycyjnego i miejskiego, np. do lnianej koszuli z wyszywanymi rękawami i przodem, zakładali marynarki lub garnitury, albo koszulę lnianą z bruclekiem, czyli kamizeką. Do tego zakładano: kapelusz, spodnie na kantkę, skarpetki i trzewiki. Zaniknęły: skórzana torba, kapciuch na tytoń, fajka, laska, łapawice (wełniane rękawiczki), czy bacowski pas. Za: B. Bazielich, Śląski ..., op. cit., s. 36-37 oraz s. 92. 408 Tradycyjny haft na żywotkach jest przede wszystkim domeną Michaliny Prus z Cieszyna, która znajomość i opanowanie warsztatu przekazała swojej córce Urszuli Prus-Zamojskiej. Trzeba tu dodać, że obie panie szyją całe stroje cieszyńskie, a pani Urszula jako nieliczna wykonuje czepce z koronki klockowej. Zob. np. H. Kluz, Oblycz się kobieto, po naszymu, „Głos Ziemi Cieszyńskiej” nr 51/52 19 XII 2001, s. 8 oraz badania własne.Zdobienia żywotków wykonują również: Irena Rakowska z Cieszyna, Lidia Lankocz z Goleszowa i Zuzanna Bujok z Wisły. Zdobnictwem strojów góralskich, a myślę tu o hafcie krzyżykowym i koronce koniakowskiej zajmuje się wiele kobiet w miejscowościach Beskidu Śląskiego. 409 Na szczególną uwagę zasługuje tu działalność fundacji Golec. Wśród wielu podejmowanych inicjatyw znajduje się cykl pozycji wydawniczych, dotyczących tradycyjnych strojów mieszkańców łuku Karpat polskich, w tym interesujących nas strojów Śląska Cieszyńskiego. W serii tej powstał już tom poświęcony strojom górali Beskidu Śląskiego, trwają prace nad monografią stroju cieszyńskiego. Zob. www.fundacjabracigolec.pl (dostęp: 20.12.2012) 141 �142 się z oczekiwaniem nabywców, zwłaszcza zespołów regionalnych, które zamawiają większą ilość potrzebnych kostiumów. Niebagatelne znaczenie odgrywa tu też cena. Dlatego wykonawcy, specjalizujący się w szyciu strojów ludowych, często decydują się na wiele jego uproszczeń, a ręczne zdobienia zastępują maszynowymi, co w efekcie deformuje tradycyjną formę. O renesansie stroju ludowego można także mówić w innym aspekcie. Od kilku lat stylistyka sztuki ludowej, w tym także stroju, funkcjonuje na gruncie tzw. etnodesignu. Operowanie tradycyjnym wzornictwem stało się dla młodych artystów i projektantów sposobem na oryginalne i nowatorskie rozwiązania. Unikatowa stylistyka, oparta o tradycje wybranych regionów, połączona z nowoczesnymi rozwiązaniami form, tworzy zupełnie nową jakość i, co najważniejsze, zyskuje liczne grono odbiorców. Wśród gamy przedmiotów inspirowanych na „ludowo”, wiele z nich wykorzystuje elementy zaczerpnięte z polskich strojów ludowych. Znajdziemy tu projekty zarówno wprost kontynuujące tradycyjną formę, jak i te, które do niej swobodnie nawiązują. Trend ten widoczny jest także w kontekście strojów Śląska Cieszyńskiego, i to zarówno wśród miejscowych twórczyń, które sięgają do lokalnego dziedzictwa, jak i projektantów czy artystów spoza regionu, chętnie eksploatujących śląskocieszyńskie wzornictwo. Zakończenie We współczesnej kulturze strój ludowy stanowi zjawisko żywotne i znaczące, kontynuując tradycyjne wartości i dawny kanon stylowy. Równocześnie, nieustannie podlega czynnikom kulturowym i społecznym. Jest wyrazem świadomości regionalistycznej i potrzeby etnoidentyfikacji, co w dobie uniformizacji kultury staje się jego wartością unikatową. Równocześnie, przy tej okazji trzeba podkreślić fakt, że praca nad strojem ludowym i jego użytkowanie nie jest tylko mechanicznym odtwarzaniem dawnych wzorów. To również twórcza adaptacja, a każde pokolenie wnosi do stroju i utrwala coś ze swojej epoki. W doborze kolorystyki czy w kompozycji dekoru przejawia się artystyczny indywidualizm. Kunszt wykonania, wierność tradycji czy swobodna jej interpretacja, czyni strój nad wyraz cennym przykładem sztuki rękodzielniczej. �Magdalena Kwiecińska410 Muzeum Historyczne Miasta Krakowa Strój krakowski w przestrzeni miejskiej H Wprowadzenie istoria krakowskiego stroju ludowego jest, pod wieloma względami, interesującym fenomenem kulturowym. Coraz częściej pełni on nowe funkcje w różnych kontekstach. Obok tych związanych z obrzędowością doroczną i rodzinną, odbywających się na wsi, pojawiły się również funkcje, które odnoszą się do przestrzeni miejskiej lub odgrywają ważną rolę w wydarzeniach miejskiego życia. Istotnym czynnikiem w tym procesie były zachodzące na terenie Rzeczpospolitej historyczno – polityczne zmiany, a także rozwój gospodarczy oraz dziewiętnastowieczna moda „na to chłopskie odzienie”. W konsekwencji, krakowski strój został nobilitowany do rangi stroju narodowego411 i pozostał nim przez kolejne dekady. Dziś kwestia ta wymagałaby odpowiedniej analizy zjawisk społeczno – kulturowych, otwierając pole do nowych poszukiwań badawczych na temat stroju ludowego jako stroju narodowego na początku XXI wieku412. Na analizę fenomenu stroju krakowskiego, w kontekście historycznych wydarzeń, szczególnie zasługują elementy stroju męskiego: sukmana i nakrycia głowy – czapka krakuska oraz magierka. Zmiany urbanistyczne, które następowały na początku XX wieku w Krakowie i okolicach, pociągnęły za sobą nadanie nowej roli temu regionalnemu strojowi w przestrzeni miejskiej. Zgodnie z ówczesnym planem „Wielkiego Krakowa”, granice miasta zaczęły się rozszerzać, włączając do swoich struktur okoliczne wsie. Lokalne zwyczaje i tradycje stały się więc częścią civitas Cracoviensis. Odzienie: strój – ubiór – kostium Funkcja odzienia w tradycyjnych społecznościach wiejskich odnosi się do wzajemnych zależności – pomiędzy ubiorem, strojem a kostiumem. Każde z nich jest nośnikiem kulturowych znaczeń, a różne 410 Magdalena Kwiecińska, dr, etnolog, asystent w Dziale Folkloru i Tradycji Krakowa w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, współpracownik Ośrodka KARTA (Archiwum Historii Mówionej). Kontakt: m.kwiecinska@mhk.pl 411 Równocześnie w polskiej świadomości trwało przekonanie o stroju szlacheckim jako stroju narodowym, który był nim od wieków. Na nadanie cech narodowych chłopskiej sukmanie niewątpliwie miały wpływ przemiany społeczne w Rzeczpospolitej pod zaborami. 412 Od pewnego czasu to strój podhalański, szczególnie poza granicami Polski, zaczyna przyjmować rolę stroju postrzeganego jako narodowy. W części nowo otwartej wystawy w Muzeum Amsterdam znajduje się 40 metrowy dywan złożony z 179 kolorowych kwadratów, ukazujących ludowe wzornictwo narodów zamieszkujących Amsterdam. Jako polski wzór narodowy zostały przyjęte podhalańskie parzenice. http://www.amsterdammuseum. nl/en/my-town (wgląd: 31.12.2012). 143 �144 konteksty umożliwiają ich odpowiednie odczytanie. Wykorzystywanie stroju krakowskiego podczas wydarzeń historycznych, narodowych czy religijnych, a także w odniesieniu do życia kulturalnego oraz wiejskiego i miejskiego folkloru sprawia, że następuje wielokrotne przechodzenie funkcji stroju do ubioru czy kostiumu i vice versa. Semiotyczna analiza tych zjawisk ukazuje dodatkowe sensy, tkwiące w poszczególnych pojęciach. Odzież/odzienie przyjmuje więc różne znaczenia, w zależności od pełnionych funkcji. Gdy jest ona użytkowa (zabezpiecza przed warunkami klimatycznymi i ułatwia wykonywanie pewnych czynności) – wówczas można mówić o ubiorze, natomiast strój cechuje głównie funkcja pozaużytkowa (podlega działaniom mody)413. Oddzielenie stroju od ubioru pociąga za sobą konsekwencje, polegające na sprecyzowaniu kolejnych pojęć. W rzeczywistości kulturowej strój odświętny może stać się obrzędowym, a obrzędowy kostiumem, strój może przyjąć także funkcję ubioru, nabierając symbolicznego znaczenia dla określonej społeczności. Przykładem przechodzenia stroju w ubiór jest strój krakowski, który stał się ubiorem wojskowym oddziałów kosynierów podczas Insurekcji kościuszkowskiej w XVIII wieku. Ten wyjątkowy precedens, który miał miejsce na krakowskiej ziemi w czasie, gdy państwo polskie było podzielone między zaborców, w dalszej konsekwencji doprowadził do wyniesienia stroju chłopskiego do rangi narodowej. Nie wpłynęło to jednak na zanik jego funkcji obrzędowych i ważnej roli podczas odświętnych wydarzeń. Strój krakowski ukształtował się ostatecznie pod koniec XVIII wieku, a w pierwszej połowie XIX stulecia prezentowano już wiele jego odmian. W określonych społeczno – historycznych momentach przechodził on także w kostium, szczególnie w XIX wieku, gdy nastąpił jego renesans. Było to skutkiem zachwytu ludowością przez warstwy uprzywilejowane. Panująca wówczas swoista moda sprawiła, że zakładano strój „na pokaz”, a z czasem stał się on także inspiracją do wielu działań artystycznych i widowiskowych. Od początku XX wieku kolejne procesy urbanistyczno – administracyjne na terenie Krakowa sprawiły414, że strój ludowy, niegdyś wyłącznie wizerunek wsi, stał się również ikoną miasta i jego mieszkańców. Taki stan rzeczy utrzymuje się do dziś. Wielokontekstowość stroju krakowskiego Kraków od wieków postrzegany jest jako stolica kulturalna Polski. Jego obywatele mogli uczestniczyć w wielu uroczystościach, związanych z kalendarzem świąt dorocznych, wydarzeń historycznych i narodowych. Ponadto, życie kulturalne toczyło się swoim rytmem, wyznaczanym przez towarzyskie spotkania, teatr i operę. Czas linearny przeplatany jest wydarzeniami czasu cyklicznego. Szereg z nich to miejskie tradycje, związane z porami roku i kalendarzem liturgicznym, inne zaś to określone, historyczno – narodowe świętowanie. Rola miasta w kreowaniu codzienności mieszkańców jest więc bardzo wyraźna, a sam strój krakowski odgrywa tutaj niepoślednią rolę. Tym, co wyróżnia mieszkańców obszaru krakowskiego spośród innych regionów Polski, są cechy kulturowe. Szczególnie wyraźnie widać to na granicach obszaru. Jednym z najstarszych kryteriów kulturowej odrębności grupy jest właśnie strój (i język)415. Jego krakowski styl został już szeroko opisany 413 K. Ryszard, Ubiór – strój – kostium. Funkcje odzieży w tradycyjnej społeczności wiejskiej w XIX i w początkach XX wieku na obszarze Polski, Kraków: UJ, Rozprawy habilitacyjne nr 67, 1982. 414 J. T. Nowak, Wielki Kraków – wielkie szanse 1910 – 2010, Kraków: MHK 2010. 415 J. Obrębski, Polesie, Warszawa: Oficyna Naukowa, 2007, s. 190. �w literaturze przedmiotu, wraz ze zwróceniem uwagi na cechy ze wschodnich i zachodnich obszarów regionu i lokalne warianty (strój Proszowiaków, Skalbmierzaków, Kijaków, Skawiniaków, Prądniczan). Rysunki Kielesińskiego416 stanowią bogatą tego ikonografię. Teren zajmowany przez Krakowiaków, wytyczony przez Seweryna Udzielę, ciągnie się na południe, aż do granicy z góralami i „mniej więcej do gościńca biegnącego od Białej przez Wadowice, Kalwarię Zebrzydowską i Lipnicę”. Od zachodu zaś sięga on do Ślązaków, od wschodu do Lasowiaków (Sandomierzan), a od północy linia graniczna biegnie od Częstochowy aż za Kielce417. Cechy stroju natomiast, wyodrębnione bardziej precyzyjnie około połowy XIX wieku, znaleźć można na obszarze „rozciągającym się między rzeką Przemszą na zachodzie a rzeką Czarną i Tarnowem na wschodzie oraz między Szczekocinami i górnym biegiem Nidy powyżej Jędrzejowa na północy, a linią Wadowice – Kalwaria Zebrzydowska – Myślenice – Lipnica Murowana na południu”418. Problemem pozostaje jednak ustalenie dokładnej granicy wewnątrz samego regionu, która wytyczałaby zasięg poszczególnych rodzajów stroju, ze względu na przenikanie i mieszanie się niektórych jego elementów. Wyodrębniono dwie podstawowe grupy strojów: Krakowiaków zachodnich i wschodnich, a linia pomiędzy nimi biegnie przez Jędrzejów, Miechów, Proszowice, Koszyce oraz między Bochnią i Brzeskiem419. O podziale tym zadecydowało występowanie typu męskiej sukmany: białej ze stojącym kołnierzem na zachodzie i brązowej z suką (kołnierzem przypominającym pelerynkę) na wschodzie. Przeobrażający się, do schyłku epoki Odrodzenia, męski420 strój Krakowiaków wschodnich składa się z kierezji (karazji)421, niskiej amarantowej rogatywki, obszytej czarnym barankiem, białego skórzanego pasa, jasnej koszuli marszczonej wokół szyi z niskim wykładanym kołnierzykiem z dziurkami, przez które przewlekano wstążkę (jazgier). W paradnych koszulach wstążką związywano również końce rękawków. Spodnie perkalowe z cienkimi prążkami wpuszczano w buty z cholewami422. Natomiast strój Krakowiaków zachodnich składał się z białej sukmany z amarantowymi lub czarnymi chwastami, granatowego kaftanu, koszuli spinanej pod szyją lub wiązanej czerwoną tasiemką, spodni płóciennych w pionowe prążki czerwone lub niebieskie, albo z sukna granatowego lub niebieskiego, skórzanego pasa zakładanego na kaftan, pod sukmanę. Nakryciem głowy był kapelusz lub magierka, a od święta czerwona rogatywka z pawim piórem423. Wydarzenia historyczne i zmiany gospodarcze sprawiły, że nastąpił stopniowy proces przechodzenia funkcji ze stroju ludowego – poczynając od ubioru wyłącznie chłopów krakowskich, poprzez polskich chłopów w ogóle, bez względu na ich przynależność regionalną – aż do stroju ogólnonarodowego, który stał się reprezentatywnym dla wszystkich Polaków w kraju i za granicą. Pociągnęło to 416 A. Błachowski, Ubiór i krajobraz kulturowy Polski i Ukrainy Zachodniej w ikonografii J. Głogowskiego i K. W. Kielisińskiego, Toruń: MET 2011. 417 S. Udziela, Krakowiacy, Kraków: Wyd. Bona, 2012, s. 24. 418 B. Kożuch, E. Pobiegły, Stroje krakowskie, Kraków: Wydawnictwo M, 2004, s. 7. 419 Ibidem, s. 22. 420 Istotą niniejszego artykułu jest przedstawienie przede wszystkim wielokontekstowości stroju męskiego, dlatego też autorka pomija tutaj opis stroju kobiecego. 421 U Krakowiaków wschodnich kierezja/karazja, więc typ sukmany z charakterystycznym kołnierzem opadającym na plecy była koloru białego (zwana proszowicką), granatowego (miechowska), brązowa (skalbmierska) i szara (wiślicka). 422 T. Seweryn, Strój Krakowiaków wschodnich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, z. 9, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1960, s. 20-23. 423 B. Kożuch, E. Pobiegły, op. cit., s. 27-29. 145 �146 za sobą zmiany jakościowe w niesionych informacjach kodu kulturowego - jego forma na początku XXI wieku, w kontekście przestrzeni miejskiej, została uproszczona. Niegdysiejszy strój regionalny, złożony z wielu elementów znaczących, dziś coraz częściej ograniczony jest do wybranych, tych najbardziej charakterystycznych. Jednak, mimo ograniczoności i uproszczenia, nadal spełnia on funkcję stroju odświętnego. Renesans stroju ludowego, który nastąpił w XVIII wieku, sprawił, że sto lat później typ krakowski został wyniesiony do rangi narodowej. Był to czas, gdy kształtował się nowoczesny naród, a rozumienie tego pojęcia stało się coraz bardziej powszechne. Sprzyjające czynniki, które przyczyniły się do tego faktu w kontekście rozbiorów państwa polskiego, odnoszą się również do panującej wówczas sytuacji społecznej. Anna Kowalska-Lewicka zwraca uwagę na panujące zależności pomiędzy stanami i „skompromitowaniem się” szlachty, która doprowadziła do upadku niepodległości. Stąd „odnowy politycznej i moralnej narodu trudno było szukać w tym, co łączyło się z niechwalebną niedawną przeszłością. Wiele nadziei pokładano w ludzie i w nim widziano przyszłość narodową”424. Dlatego więc, pomimo rozbiorów, zintegrowany naród, pozbawiony niezależności, przyjął regionalny strój za powszechnie obowiązujący symbol odrębności. Ustanowienie Rzeczpospolitej Krakowskiej (1815-1846) niewątpliwie zaważyło na roli miasta, postrzeganego jako ognisko narodowej kultury. Kraków stał się wówczas duchową stolicą Polski i ośrodkiem, w którym podejmowano ważne decyzje, odnoszące się do przyszłych losów ojczyzny. Ludność go zamieszkująca reprezentowała to, co najlepsze, stanowiąc wzór dla innych. Były to okoliczności sprzyjające docenieniu chłopskiego stroju. Stąd też jego charakterystyczne elementy, nawiązujące do barw narodowych: czerwona rogatywka i biała sukmana425, wykorzystane do podkreślenia polskiej odrębności podczas Insurekcji. Ponadto Tadeusz Kościuszko, jako romantyczny bohater tego narodowego zrywu, łączył w sobie dwie funkcje: stanową i narodową, z których wynikało wiele symbolicznych znaczeń. Jako szlachcic założył chłopską sukmanę, utożsamiając w ten sposób naród także ze stanem najniższym426. We wzajemnej zależności między kształtującą się legendą o Kościuszce, a atrybutem bohatera, którym stał się strój krakowski, istotna rola przypada miastu. To właśnie w Krakowie, w 1794 roku, Tadeusz Kościuszko na Rynku Głównym złożył przysięgę, przed wyruszeniem do walki pod Racławicami i Maciejowicami. Z Krakowem wiążą się czasy chwały panowania królów, z siedzibą na Wawelu i wreszcie, to tutaj tkwią głębokie korzenie kultury polskiej (Uniwersytet jest jednym z najstarszych w Europie). Symboliczne znaczenie miasta było więc na tyle silne, że strój został uznany za narodowy, ze szczególnym zwróceniem uwagi na jego krakowską toponimiczność. Wywodzi się on właśnie od miasta Krakowa i nazywany tak bywa „bez względu na swe odmiany: powszechnie nie rozróżnia się przecież krakowskiego stroju skalbmierskiego czy proszowickiego. Zatem sam Kraków ma tu jakieś szczególne znaczenie, rozszerzone poza obręb miasta na całą okolicę, nazwaną Krakowskiem (określenie to nie pokrywa się z podziałem administracyjnym)”427. Związane z nim znaczenie dla narodu, będącego pod zaborami oraz 424 A. Kowalska-Lewicka, Ludowy strój krakowski strojem narodowym, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 30: 1976, nr 2, s. 72. 425 Czerwień i biel zostały uznane za barwy narodowe po raz pierwszy 3 maja 1792 roku podczas pierwszych obchodów Konstytucji. 426 Charakterystyczne jest, że zręby polskiej demokracji kształtowały się pośród drobnej szlachty. Byli oni członkami organizacji patriotycznych, twórcami powstań narodowych i ich przywódcami: Hugo Kołłątaj urodził się na Wołyniu w niezależnej rodzinie szlacheckiej, Franciszek Dmochowski pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny z Podlasia, a Tadeusz Kościuszko z Wołynia. 427 A. Radzimirska-Pąkowska, Strój krakowski jako strój narodowy, „Etnografia Polska”, t. XXXII: 1988, z. 2, s. 39-65. �jego walory estetyczne sprawiły, że został uznany za ogólnopolski i w pewnym okresie zdominował428 kontusz szlachecki, który przez wieki postrzegano jako symbol polskości429. Nowa funkcja, jaką zaczęły pełnić elementy stroju krakowskiego (pomimo jego uproszczenia nadal niósł on określone znaczenie), odnosiła się do kwestii wojskowości – strój stał się mundurem. Kościuszko, nazywając kosynierów spod Racławic „Batalionem Grenadierów Krakowskich”, zainicjował wykorzystywanie symboliki stroju w propagandzie niepodległościowej przez kolejne dziesięciolecia. Po krakowsku umundurowano oddziały regularnej armii w powstaniu listopadowym - 9. Pułk Piechoty województwa krakowskiego i specjalne pułki jazdy Krakusów. Ponadto, Partyzantka Zaliwskiego z 1833 roku przyjęła za mundur sukmany krakowskie, kawaleria Langiewicza podczas postania styczniowego, a w 1848 roku również Gwardia Narodowa430. Oddział piechoty Wojska Polskiego II RP, którym był 20. Pułk Piechoty Ziemi Krakowskiej, posiadał mundury ściśle nawiązujące swoim krojem do stroju ludowego. Podczas święta Pułku, 26 maja 1938 roku, mieszkańcy Krakowa mieli okazję zobaczyć oddział żołnierzy na Rynku Głównym431. W bitwie o Lwów w 1919 roku uczestniczyły amerykańskie oddziały „Kościuszkowców”, posiadające odznakę, która w swojej symbolice nawiązywała do Insurekcji (czapka krakuska z pawim piórem na tle dwóch skrzyżowanych kos), a Dywizjon 303 w czasie II wojny światowej odniósł się do symboliki kosynierów powielając odznakę „Kościuszkowców”. Na XIX-sto wieczną popularyzację stroju istotny wpływ miała także moda i ożywione zainteresowanie ludowością. Rozpoczęło się wówczas „zbieranie tradycji”, wskrzeszanie zwyczajów i ich artystyczne przetwarzanie przez inteligencję miejską. Strój ludowy zaczął spełniać nową funkcję – stał się kostiumem i ponadregionalnym, modnym odzieniem. Stangreci dworscy byli wówczas „przebierani” w krakowską sukmanę, rozpowszechniając ubiór na terenie całej Rzeczpospolitej. Podczas karnawałowych występów i kuligów, wśród szlachty panowała moda na strój krakowski, a na słynnym weselu córki cadyka z Bobowej Chany Halberstam z rabinem Mojżeszem Stemplem, synem wiceprezesa Rady Gminy Żydowskiej w Krakowie, obecna była banderia – złożona z miejscowych Żydów ubranych po krakowsku. Na początku XX wieku natomiast Konstanty Krumłowski odnotował obrazek miejski słowami fiakra: „krakowski jestem fiakier, Z krakowską fantazyą, Czapeczkę mam na bakier I długą kierezją!”432 Wreszcie strój krakowski stał się inspiracją i został wprowadzony na scenę teatru i opery. Jego stylizacja została wykorzystana w królewskim balecie Stanisława Augusta, a od XVIII wieku w sztukach Wojciecha Bogusławskiego o charakterze patriotycznym. Ukazana w nich „pochwała ludu” jest równocześnie apoteozą chłopskiej kultury. Wystawiony przed Insurekcją 1794 roku spektakl „Cud mniemany 428 Przez dziesięciolecia przedstawiciele Polonii i polskiej mniejszości narodowej poza granicami uznawali strój krakowski za godny i reprezentacyjny. 429 Zob. katalog z wystawy L. Król, M. Skrejko, Nam ubiór niedbały nie przystoi, Kraków 2003. 430 J. Kamocki, Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 30: 1976, nr 2. 431 Fot. autor nieznany, sygn. MHK-Fs988/IX/20. 432 K. Krumłowski, Królowa Przedmieścia, Kraków: Nakładem Księgarni „Wiedza i Sztuka” 1923, s. 66. 147 �148 czyli Krakowiacy i górale” wzywał do walki i zarazem podtrzymywał rodzący się w tym samym czasie mit sukmany jako drugiego, obok kontusza, stroju narodowego. Decyzja Bogusławskiego o wyborze podkrakowskiego ludu na metonimicznych reprezentantów narodu w swoim dziele, prawdopodobnie miała być zbieżna ze składaną na krakowskim Rynku przysięgą Kościuszki ubranego w sukmanę433. W jednym z najsłynniejszych dramatów Stanisława Wyspiańskiego natomiast zostało uwiecznione wesele miejskiego inteligenta Lucjana Rydla z chłopką, w którym strój krakowski odegrał istotną rolę. Jego znaczenie można interpretować na wiele sposobów – symbol polskości i patriotyzmu (w odniesieniu do roli Krakowa w dziejach Polski), uznania wartości stanu najniższego i demokracji. Na początku XX wieku, przy Muzeum Techniczno – Przemysłowym w Krakowie działało Stowarzyszenie Warsztaty Krakowskie. Jego członkowie programowo poszukiwali stylu narodowego, czerpiąc inspiracje z wartości zawartych w sztuce ludowej. Wiele spośród zabawek projektowanych przez artystów (m.in. Zofię Stryjeńską), bezpośrednio nawiązuje do stylu regionalnego. Są to scenki rodzajowe ukazujące folklor miejski i różnorodne figurki w stylizowanych strojach z okolic Krakowa434. Na tę wielorakość ubiorów mieszkańców podkrakowskich wsi zwraca uwagę Oskar Kolberg, pisząc wprawdzie, że „mieszkańcy okolic Krakowa nazywają się Krakowianami”435, ale wyróżnia spośród nich Prądniczan, Flisaków, Skawiniaków, Kijaków, Skalbmierzan, Proszowiaków, Ogrodników itd. Ubiór tych ostatnich i Kijaków określa jako bardzo podobny do małomiasteczkowego. O ile do XVIII wieku strój chłopski niewiele się zmienił w porównaniu z poprzednimi okresami (składał się z szarej lub granatowej, wełnianej sukmany obramowanej różnokolorowym sznurkiem włóczkowym z kutasikami), to w XIX wieku wpływ miasta na materiał, z którego szyto, był już znaczny. Kolberg zwraca uwagę, że u mężczyzn najważniejszą jest sukmana biała, rzadziej niebieska, z „ponsowem i amarantowem jedwabnem zdobieniem i wyłogami czerwonemi”436. Strój krakowski w miejskim folklorze Rozszerzenie granic Krakowa w 1910 roku, zgodnie z planem prezydenta Juliusza Leo, sprawiło, że podtrzymywane dotychczas tradycje społeczności wiejskich zostały włączone w kulturę miejską. Z czasem, różnorodny strój stopniowo stawał się coraz bardziej ujednolicony, uboższy w zdobnictwo i składał się z tych elementów, które były najbardziej paradne podczas licznych uroczystości w Krakowie. Dziś tymi najbardziej charakterystycznymi ceremoniami są szopki krakowskie, Lajkonik i Emaus. Wpisały się one na stałe w doroczne święta miasta i są okazją do popularyzacji stroju. Ich bogata dokumentacja ikonograficzna (obrazy, szkice, fotografie) znajduje się w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa i stanowi swoistą kronikę wydarzeń o charakterze etnograficznym, historycznym, narodowym i religijnym. Na jednym z obrazów Juliusz Kossak uwiecznił cesarza Franciszka Józefa wjeżdżającego do Krakowa. Wydarzenie to miało miejsce we wrześniu 1880 roku437. Jednocześnie, na obrazie widać, że powóz cesarza prowadzi stangret ubrany w granatową sukmanę i czapkę krakuskę z pawim piórem. 433 D. Kosiński, Teatra polskie historie, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN i Instytut Teatralny 2010, s. 225-226. 434 M. Oleszkiewicz, G. Pyla, Czar zabawek krakowskich, Kraków: Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie 2007. 435 O. Kolberg, Krakowskie, cz. 1, Dzieła wszystkie, t. V, wyd. PTL: 1871, s. 76. 436 Ibidem, s. 122. 437 Sygn. MHK-1994/VIII ze zbiorów Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. �Liczne fotografie (m.in. Ignacego Kriegera438) dokumentują wydarzenia i dziś stanowią cenne źródło dla analizy funkcji stroju ludowego w przestrzeni miejskiej. Przez cały XX wiek był on zakładany podczas najważniejszych krakowskich uroczystości, podkreślając ich lokalny i zarazem ogólnopolski wymiar. Były nimi pogrzeby wielkich osobistości – m.in. Józefa Piłsudskiego i Adama Mickiewicza439. W 1910 roku odbyły się uroczystości związane z 500. rocznicą bitwy pod Grunwaldem440, co roku też miały miejsce wydarzenia związane z Konstytucją 3 Maja. W pochodzie uczestniczyli krakowiacy w odświętnych sukmanach. We wrześniu 1927 roku, gdy prezydent Ignacy Mościcki przyjechał do Krakowa, został przywitany na Wawelu przez dzieci ubrane w stroje krakowskie441. Innym wydarzeniem o randze narodowej było sypanie kopca w dowód wdzięczności i pamięci wielkich czynów marszałka Józefa Piłsudskiego. Ten ogólnopolski ruch społeczny stał się bardzo istotnym dowodem poczucia tożsamości narodowej. Na fotografiach z tamtych lat są widoczne osoby w strojach krakowskich442. W 1936 roku Jerzy Dobrzycki443 – pracujący w Zarządzie Miejskim jako referent do spraw propagandy i turystyki w Krakowie, zainicjował Dni Krakowa. Stały się one okazją do prezentacji sztuki ludowej i folkloru miejskiego, wzbudzając duże zainteresowanie. Przy tej okoliczności krakowski strój pełnił rolę rozpoznawalnego znaku miasta. Kramarze zakładali go sprzedając wyroby rękodzielnicze444, a handlarze podczas targu na Placu Szczepańskim445. Spośród wielu odpustów najbardziej znane są te odbywające się w Mogile, na Bielanach, a także Emaus na Zwierzyńcu w Poniedziałek Wielkanocny. Swoistą nową tradycją miejską stała się wrześniowa parada jamników na trasie od Barbakanu do Rynku Głównego i z tej okazji niektóre z psów są ozdabiane elementami ze stroju ludowego. Na fotografii z 2000 roku paradujący jamnik ubrany jest w gorset i wianek ze wstążkami446. W oktawę Bożego Ciała ulicami Krakowa odbywa się natomiast pochód Lajkonika. Świtą towarzyszącą Tatarzynowi ze Zwierzyńca jest kilkunastu włóczków – przebranych w stylizowane stroje flisaków z epoki i stroje krakowskie. Kolejną miejską tradycją jest konkurs szopek krakowskich, który trwa od 1937 roku, a w 1946 roku objęty został opieką przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Twórcy szopek twierdzą, że w każdej z ich prac powinna być umieszczona postać krakowiaka i krakowianki447. Jednym z przejawów krakowskiej tożsamości miejskiej jest zakładanie stroju ludowego, lub jego elementu, przy okazji ważnych uroczystości religijnych. Były to między innymi pielgrzymki Jana Pawła II i msze święte odprawiane na Błoniach. Warto wspomnieć tutaj także o uczestnikach pierwszych pielgrzymek do Ziemi Świętej, które wyruszały z Krakowa w latach 1907 i 1909. Polacy, pochodzący z różnych zaborów, zaznaczali swoją odrębność gdy dotarli do celu. U bram Jerozolimy „chorągiew 438 439 440 441 442 443 444 445 446 447 Największy zbiór fotografii dokumentującej Kraków jest w zbiorach MHK. Fot. Juliusz Mien i Józef Sebald, sygn. MHK-Fs497/IX/1. Fot. autor nieznany, sygn. MHK-Fs1287/IX. Fot. autor nieznany, sygn. MHK-Fs80/IX. Fot. autor nieznany, sygn. MHK- Fs8882-IX. Jerzy Dobrzycki wiele uczynił dla popularyzacji wiedzy o Krakowie. Z wykształcenia był historykiem sztuki, zaangażował się w działalność muzealną – pierwszy dyrektor Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, organizacji polityki promocyjnej kultury Krakowa. Agencja Fotograficzna „Światowid”, sygn. MHK-Fs3167/IX, sygn. MHK-Fs3169/IX Agencja Fotograficzna „Światowid”, sygn. MHK-Fs5655/IX. Fot. Wiesław Majka, sygn. Fs16439-IX. Informacje uzyskane podczas wywiadów zostały wykorzystane do filmów dokumentalnych pt. Tradycja pokoleń, Kraków w miniaturze, Od konkursu do konkursu, scen. i reż. Magdalena Kwiecińska, prezentowanych podczas 70. pokonkursowej wystawy szopek krakowskich w MHK w 2012 roku. 149 �podniósł w górę naczelnik gminy Bronowic z pod Krakowa p. Cepuch w malowanej krakowskiej sukmanie”448. Co roku ulicami Krakowa wierni, uczestniczący w procesjach Bożego Ciała z Wawelu na Rynek Główny, i na Skałkę ku czci św. Stanisława, zakładają stroje krakowskie, by nadać tym wydarzeniom uroczysty ton. Podsumowanie 150 Krakowski strój ludowy przeszedł duże przeobrażenia i na przestrzeni XX wieku przyjął nowe funkcje. Dziś jest on jednym z symboli miasta, a element pawiego pióra stał się rozpoznawalnym detalem, wykorzystywanym w promocji Krakowa. W 2011 roku regionalnemu pociągowi nadano właśnie tę nazwę. Niegdyś strój chłopski, a dziś wykorzystywany w różnych kontekstach, jest wyznacznikiem tożsamości, odnoszącej się do przestrzeni, tradycji i folkloru miejskiego. To przeniesienie akcentu z wiejskiego wytworu kulturowego na artefakt w przestrzeni miejskiej jest swoistym fenomenem i świadectwem interesujących przeobrażeń także w ludzkiej świadomości. 448 Zapis ten pochodzi z notatek organizatora pielgrzymek o. Zygmunta Janickiego, przechowywanych w archiwum zakonu reformatów. Z. Janicki, Pierwsza Polska Pielgrzymka do Ziemi Św. 1907 r., Kraków: bw. 1907, s. 16. �Elżbieta Piskorz-Branekova449 Czy strój noszony w okolicach Hrubieszowa i Tomaszowa Lubelskiego możemy nazwać hrubieszowsko-tomaszowskim? Problem z terminologią S Wprowadzenie troje, które są przedmiotem naszych rozważań, noszono na Roztoczu Środkowym i Wyżynie Wołyńskiej (Volinska Visočina). W okresie rozbiorowym ziemie te leżały w granicach zaboru rosyjskiego (w latach 1912-1915 w Guberni Chełmskiej). Potem już w II Rzeczpospolitej, co oznacza, że przed rokiem 1939 znalazły się na styku trzech województw: lubelskiego, wołyńskiego i lwowskiego. Interesujący nas ubiór przywdziewano na terenach ciągnących się szerokim pasem pomiędzy Hrubieszowem i Tomaszowem Lubelskim, na południowy wschód zasięg jego występowania sięgał poza Rawę Ruską i Sokal, obejmując oba brzegi rzeki Bug. Administracyjnie, obszar, na którym go noszono, leżał na południowo – wschodnich obszarach woj. lubelskiego, południowo – zachodnich wołyńskiego oraz północno – wschodnich lwowskiego. Po II wojnie światowej generalnie zmieniły się granice państwa polskiego, a w interesującej nas części południowo – wschodniej uległy one jeszcze jednej korekcie – na mocy porozumienia z 3 VI 1951 r. W skład terytorium ZSRR dodatkowo wszedł wówczas pas ziemi położony w widłach Bugu i Sołokiji (po polsku rzeka Załoka po ukraińsku Solokíâ), wzdłuż linii kolejowej Rawa Ruska (Rava-Ruska) – Krystynopol. Od Polski odłączono obszar o powierzchni 480 km² i leżących na nim 5 miast: Bełz (Belz), Sokal (Sokal), Uhnów (Ugnìv), Krystynopol (później Červonograd) i Waręż (Warâž). W wyniku tych wydarzeń, w granicach Polski interesujący nas strój noszono już tylko we wsiach położonych na południowy - wschód Sokalskogo od Tomaszowa i południe od Hrubieszowa, a granicą wschodnią jego występowania stała się rzeka Bug. W literaturze przedmiotu odzież noszoną w omówionej strefie nazywa się różnie. Na obszarze polskim używało się i używa dwóch określeń: strój hrubieszowski i strój tomaszowski450 lub „od Hrubieszowa i Tomaszowa”451, a na terenie Ukrainy klasyfikowany jest jako wołyński z Sokalŝini452 lub z regionu sokalsʹkogo453 w obwodzie lwowskim. Ze względu na pograniczny i wielokulturowy charakter ziem, na których go noszono, bezwzględnie tworzył się on pod wpływem zarówno ludności polskiej jak i ruskiej, 449 Elżbieta Piskorz-Branekova, etnografka, badaczka strojów ludowych, współpracowniczka projektu strojeludowe.net. Kontakt: branekva@poczta.onet.pl 450 J. Petera, Stroje ludowe Zamojszczyzny, w: Przyczynki do Etnografii Zamojszczyzny, Materiały ogólnopolskiej sesji popularno–naukowej Zamość, 22-24 IX 1995, Zamość: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Zamościu 1995, s. 48-53. 451 O. Kolberg, Chełmskie, cz.1, Dzieła wszystkie, t. 32, Wrocław 1964, s. 367. 452 S. Čehovič, Narodne mistectwo Sokalŝini opracʹobano na materìalah ldmum, Lvìv: Lvivsʹkij DeržavnijMuzej Ukraïnsʹkogo Mistectva1957, s. 5. 453 O. Kosmina, Tradicìine vbrannâ ukraïncìv, Kiïv: Baltìa-Druk 2008, s. 20. 151 �152 czyli w polsko – ruskiej strefie kulturowej454. Stąd, na obecnym etapie badawczym, w okolicach Hrubieszowa i Tomaszowa trudno w sposób zdecydowany oddzielić ubiór polski od ruskiego455. Można tylko stwierdzić, że pewne jego elementy lub zdobienia miały swe źródło w kulturze jednej nacji i do końca używania stroju były z nią utożsamiane lub z czasem zostały zapożyczone przez drugą, co doprowadziło do unifikacji noszonej odzieży. Bardziej wyraźne wpływy etniczne, ze zdecydowanie mniejszym wkładem etosu polskiego, zaobserwować można dopiero w ubiorach noszonych w dawnych województwach II Rzeczpospolitej – wołyńskim i lwowskim456, znajdujących się obecnie prawie całkowicie w granicach Ukrainy. (Il. 59) Ograniczając swą przestrzeń poznawczą do obszarów leżących w tej chwili w granicach Polski i opierając się o literaturę przedmiotu, materiały ikonograficzne oraz zachowane elementy tego ubioru, stawiam tezę, że na obecnym etapie badawczym, tudzież dziejowym, można je uznać za jedność (ze świadomością pewnych odmian i wariantów) i nazwać strojem hrubieszowsko-tomaszowskim. (Il. 58) Z zaznaczeniem i podkreśleniem, że kolejność członów tworzących to hasło oparta jest wyłącznie na podstawie alfabetycznej. By udowodnić tę tezę strój męski i kobiecy zostaną poniżej omówione schematycznie, z podaniem w przypisach źródeł, w których zawarte są informacje obszerniejsze. Jedynie aspekty różnorodne zostaną opisane szczegółowo. O stroju ludowym mówi się zwykle, że jest to ubiór tradycyjny, wyrażający tożsamość, świadomość lokalną, co zazwyczaj odnosi się do regionu geograficznego lub historycznego, ale także dotyczy statusu 58. Typy włościan od Hrubieszowa i Tomaszowa (wieś Podhorce), postacie 1, 2, 3, ryc. podług rysunków Walerego Eliasza. w: O. Kolberg, Chełmskie, w: Dzieła wszystkie, t.32, cz.1, Wrocław 1964, ryc. po s. 50 454 A. Błachowski, Hafty polskie szycie. Tradycje i współczesność polskiej sztuki ludowej t. II, Lublin–Toruń: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Toruniu 2004, s. 59. 455 J. Petera, Dawne ubiory hrubieszowskie, w: Biuletyn Towarzystwa Regionalnego Hrubieszowskiego im. Stanisława Staszica, vol. 29:1992, no.3/4, s. 5. 456 O. Kosmina, op. cit, s. 19-33. �socjalnego, małżeńskiego oraz religijnego osoby, która go przywdziewa. Pojawia się on najczęściej w dwóch formach: codziennej i odświętnej (zwykle ta ostatnia zwraca uwagę badaczy i staje się wizytówką świadczącą o odmienności kulturowej i kostiumologicznej). Pierwotnie, ludzie noszący odzież, którą my dziś nazywamy ludową, tradycyjną, regionalną, mówili o niej, że jest swoja, własna, miejscowa i co najwyżej mieli świadomość jej jedności w granicach jednej lub kilku pobliskich parafii. Obecnie, stroje ludowe określa się umownymi terminami o różnorodnej proweniencji. Jako pierwsi zapoczątkowali ich tworzenie lokalni regionaliści oraz folkloryści, a także zewnętrzni badacze życia i kultury ludu wiejskiego, zaś sami zainteresowani zaczęli ich używać i uznali za swoje dopiero na końcu. 153 59. Typy ludowe z Soposzyna, fot. Antoniewicz. w: ”Ziemia”, IV 1913, s. 673 Stosowane w Polsce nazewnictwo strojów ludowych może mieć różnorodne korzenie. Wywodzić się od nazwy grupy etnograficznej (np. strój Lachów Szczyrzyckich457 lub kurpiowski458 – w dalszym rozbiciu dzielony przez badaczy na kurpiowski Puszczy Zielonej459 i Białej460, chociaż ludność go nosząca określa go zawsze mianem kurpiowskiego). Od krain historycznych (np. strój kujawski461) czy też regionów geograficznych (np. strój pogórzański462), dużych miast (chociaż w nich samych tego typu ubiorów nie noszono) i tu najlepszym przykładem są określenia strój krakowski463, rzeszowski464. Najczęściej jednak 457 Z. Szewczyk, Strój Lachów Szczyrzyckich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, z. 16, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2007. 458 A. Chętnik, Kurpie, Kraków: Nakładem Księgarni Geograficznej „Orbis” Kraków-Dębniki 1924. 459 Idem, Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. IV, z. 5, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1961. 460 M. Żywirska, Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1952. 461 H. Mikułowska, Strój kujawski, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. II, z. 3, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1953. 462 A. Wójcik, Strój Pogórzan, Kraków: Wydawnictwo Komisji Swojszczyzny Związku Ziem Górskich 1939. 463 S. Udziela, Krakowiacy, Kraków: Nakładem Księgarni Geograficznej „Orbis” Kraków-Dębniki 1924. 464 F. Kotula, Strój rzeszowski, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, z. 13 Lublin: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1951. �154 pochodzą one od miasta, będącego administracyjnym centrum regionu (np. stroje łowickie465 – choć w samym mieście też nie były używane) lub niewielkich miejscowości (jednej lub dwóch), będących centrum kulturowym regionu (np. stroje kołbielskie466, gąbińsko-sannickie467, międzyrzecko-babimojskie468 czy też biłgorajsko-tarnogrodzkie469). Przy pisaniu tego tekstu szczególnie interesującym było wyjaśnienie jakimi kryteriami kierowali się twórcy nazw dwuczłonowych. Jedynie Aleksander Błachowski podjął próbę wytłumaczenia takiej decyzji: „…zaczęto umownie nazywać region „sannickim”. Trzeba jednak wyjaśnić, że identyczne cechy posiada tradycyjna kultura ludowa na obszarze dawnego powiatu gąbińskiego (…). Możemy więc mówić o regionie gąbińsko – sannickim,…”470. Inni autorzy pominęli ten problem milczeniem. Można tylko założyć, że podstawą do utworzenia pojęcia „strój międzyrzecko-babimojski” były nazwy miejscowości, gdzie strój i kultura tradycyjna przetrwały najdłużej, a w przypadku „biłgorajsko – tarnogrodzkiego” bazą były dwa ośrodki administracyjne, w których, jako takich, ubioru ludowego nie noszono. Stroje, będące obiektem naszych rozważań, przez wiele lat nie wzbudzały specjalnego zainteresowania badaczy z zewnątrz. Miały jednak to szczęście, że zachowała się, co prawda skromna i niezbyt rozbudowana, mająca raczej charakter przyczynkowy, dotycząca ich literatura i nieokazała ikonografia. Pierwsze pisemne informacje o odzieży nas interesującej zamieszczone zostały w wydanej w 1856 roku pracy Józefa Gluzińskiego471. Zebrane przez niego materiały były podstawą do opisu tego ubioru, sporządzonego przez Oskara Kolberga, zawartego w tomie Chełmskie472. Ponadto krótkie, przyczynkowe informacje o odzieży zajmującego nas terenu znaleźć można w tomie Wołyń473 i sporządzonym do niego suplemencie474. Niedługi, ale wzbogacony ikonografią opis (sporządzony przed 1891 rokiem) zawdzięczamy Bolesławowi J. Koskowskiemu475. Pewne informacje znaleźć też można w XVI tomie Wisły z 1902 roku, gdzie zamieszczone są teksty (bez ikonografii), dotyczące strojów z Modryńca i Szystowic w pow. hrubieszowskim i parafii Nabroż w pow. tomaszowskim476. Najstarsza dostępna ilustracja, „Wnętrze chaty rusińskiej z okolic Hrubieszowa”, pochodzi sprzed 1872 roku477, a trzy kolejne opublikowano w roku 1906478. 465 A. Chmielińska, Księżacy (Łowiczanie), Kraków: Nakładem Księgarni Geograficznej „Orbis” Kraków-Dębniki 1925. 466 W. Kolago, Strój kołbielski, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. IV, z. 8, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1970. 467 A. Błachowski, Sanniki – tradycje regionalne. Warszawa 2005. 468 A. Glapa, Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski), „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. II, z. 4, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1956. 469 B. Kaznowska-Jarecka, Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, z. 8, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1958. 470 A. Błachowski., op. cit., s. 33. 471 J. Gluziński, Włościanie z okolic Zamościa i Hrubieszowa, w: K.W. Wójcicki, Archiwum domowe do dziejów literatury krajowej z rękopisów i dzieł najrzadszych, Warszawa 1856. 472 O. Kolberg, op. cit., s. 43-57, s. 359-367. 473 Idem, Wołyń , w: Dzieła wszystkie, t. 36, Wrocław 1968. 474 Idem, Wołyń, w: Dzieła wszystkie, suplement, t. 84, Wrocław 2002. 475 B. J. Koskowski, Powiat tomaszowski, w: „Przegląd Tygodniowy”, dodatek miesięczny (ilustrowany), półrocze drugie, Warszawa1891, s. 159-171. 476 Z materiałów nadesłanych na wystawę rolniczo – przemysłową w roku 1901 o odzieży ludowej w guberni lubelskiej, poz. 11. Ubiór ludności wsi Modryńca, w pow. hrubieszowskim…, Karol Milowicz; 12. We wsi Szystowicach, w pow. hrubieszowskim…, Henryk Weychert; 13. W parafii Nabroż, w pow. tomaszowskim …, ks. Gustaw Gierasiński, w: „Wisła”, t. XVI, 1902, s. 355-356. 477 B. Kamiński, Wnętrze chaty rusińskiej z okolic Hrubieszowa, rys. B. Kamiński, w: „Wieniec”, t. 2, 1872, s. 638. 478 F. Majewski, Wizyta pasterska jego Excellencyi K. Franciszka Jaczewskiego Biskupa Lubelskiego odbyta w 1906 roku, Warszawa 1906. �O strojach noszonych w okolicach Hrubieszowa i Tomaszowa pisało kilku badaczy, także w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej – w roku 1934 Bolesław Kłębukowski479 i Helena Barusiowa480, a w 1939 Marian Baruś481. W 1954 roku ogólnie opisał je, scharakteryzował i sklasyfikował Janusz Świerzy482. Jemu to zawdzięczamy wiele informacji o kobiecych nakryciach głowy483, natomiast Stanisławowi Dąbrowskiemu wiedzę o męskich nakryciach głowy484 i pasach485, Eugeniuszowi Frankowskiemu wzmianki o sukmanach486, Piotrowi Greniukowi487 i Tadeuszowi Michalukowi488 informacje o drukowanych tkaninach na spódnice i spodnie oraz wzory druków. Bezsprzecznie jednak autorką najbardziej pełnych opracowań była Janina Petera, która w swych artykułach: Stroje ludowe Lubelszczyzny489, Dawne ubiory hrubieszowskie490, Ludowy strój hrubieszowski491, Stroje ludowe Zamojszczyzny 492 zawarła nie tylko ich opis, ale także bardzo precyzyjną charakterystykę. Odzież, o której mówimy, wyszła z powszechnego użycia w okresie I wojny światowej, potem donaszano już tylko jej pojedyncze elementy, dlatego bardzo ważnym źródłem poznawczym są jej części, znajdujące się w kolekcjach muzealnych. W Muzeum im. ks. Stanisława Staszica w Hrubieszowie jest ich 80, w Muzeum Regionalnym im. dr Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim 132, w Muzeum Zamojskim w Zamościu 57493. Ramowy opis stroju męskiego, noszonego w okolicach Hrubieszowa i Tomaszowa Lubelskiego Strój męski (różny nieco w zależności od stanu cywilnego mężczyzny i zamożności) w okolicach Hrubieszowa i Tomaszowa Lubelskiego w swej podstawowej wersji składał się z nakrycia głowy (kapelusz słomiany, czapka tzw. rozłupa lub kapuza z ciemnego futra baraniego, maciejówka), spodni i wypuszczanej na nie koszuli, okrycia wierzchniego (kaftan, płótnianka, sukmana, kożuch), pasa (skórzanego lub tkanego – krajki) oraz obuwia (chodaki z łyka lipowego lub skóry, buty tzw. tyszowiaki lub oficerki). Latem noszono głównie, zarówno na co dzień jak i od święta, słomiane, zszywane z pasów plecionki, kapelusze (kapeluchy)494, będące jednym z najdłużej używanych elementów stroju miejscowego. Natomiast najstarszym nakryciem głowy, na chłodniejsze dni, były sukienno – futrzane czapki typu rozłupa495, 479 480 481 482 483 484 485 486 487 488 489 490 491 492 493 494 495 K. Kłembukowski, Mircze wieś powiatu hrubieszowskiego, Hrubieszów 1934. H. Barusiowa, Szlaki wycieczkowe po powiecie hrubieszowskim, w: Kronika Nadbużańska, nr 4, 1934. M. Baruś, Powiat Hrubieszowski. Szkic monograficzny, Hrubieszów 1939. J. Świeży, Stroje ludowe Lubelszczyzny, Warszawa 1954. Idem, Ludowe stroje głów kobiecych w województwie lubelskim, w: Lubelskie, „Prace i Materiały Etnograficzne”, t. XVIII, część I, Wrocław 1966, s. 393-416. St. Dąbrowski, Czapka i kapelusz w Lubelskiem, Lwów: Nakładem Towarzystwa Ludoznawczego, 1930. Idem, Pasy lubelskie, Lublin 1929. E. Frankowski, Sukmany ludu polskiego, Warszawa: 1928. P. Greniuk, Druki ludowe na płótnie w południowej Lubelszczyźnie, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 3: 1949, nr 9/10, s. 268-281. T. Michaluk, Wzór deski drukarskiej z Kopyłowa i Wzór deski drukarskiej z Kryłowa , w: „Biuletyn Towarzystwa Regionalnego Hrubieszowskiego im. Stanisława Staszica”, vol. 2:1973, s. 39 i s. 40. J. Petera., Stroje ludowe Lubelszczyzny, w: „Kalendarz Lubelski”, Lublin 1973, s. 170-180. Eadem, Dawne…, op. cit., s. 5-11. Eadem, Ludowy strój hrubieszowski, w: „Twórczość ludowa”, t. 7: 1992, nr 1-2, s. 24-29. J. Petera, Stroje… op. cit., s. 41-53. E. Piskorz-Branekova, Tradycyjne stroje i hafty hrubieszowsko-tomaszowskie, Zamość 2011. St. Dąbrowski, Czapka…, op. cit., s. 18-19. M. Baruś, op. cit., s. 100. 155 �156 związywane na boku wstążeczkami. Później ich miejsce zajęły stożkowate kapuzy496, noszone szczególnie chętnie przez starszych mężczyzn, a od lat osiemdziesiątych XIX wieku najpopularniejszymi stały się maciejówki (kaszkiety)497. Koszule męskie miały krój przyramkowy, odświętne szyto ze stosunkowo cienkiego i średnio wybielonego lnianego płótna samodziałowego, od początków XX wieku coraz częściej z bawełnianego płótna fabrycznego. Pierwotnie, koszule noszone przez ludność pochodzenia polskiego miały pod szyją kołnierzyk498, ich przód, tzw. pazucha, zapinany był na porcelanowy guziczek lub łączono go czerwoną tasiemką albo przekładaną przez dwie dziurki metalową spinką. Koszule te pozbawione były jakichkolwiek ozdób lub zdobił je skromny, czerwono – czarny haft krzyżykowy lub niekiedy płaski, zwykle biały. Natomiast koszule ludności zwanej przez badaczy ruską499, miały pod szyją przeważnie stójkę i asymetryczne zapięcie (na guziczki, często czarne), umieszczone najczęściej na lewym boku. Ich zdobienie było bardzo rozbudowane, wykonywane haftem krzyżykowym, nićmi czarnymi (cała kompozycja w jednym kolorze) lub wielobarwnymi. Tworzyły je motywy geometryczne i zgeometryzowane roślinne, rozmieszczane na przodach, mankietach i stójce koszuli. Z czasem ten typ koszuli został przejęty przez ludność całego interesującego nas terytorium. Spodnie szyto z samodziałów lnianych (nogawice500 lub portki501) lub wełniano – lnianych (hołośnie502). Tkaniny lniane zdobiono niekiedy drukiem ręcznym (paski, kratki) i wtedy spodnie zwano malowankami503. Wszystkie one, niezależnie od użytej tkaniny, miały bardzo prosty krój. W pierwszych latach XX wieku zaczęto używać spodni o kroju bryczesów. Noszono je zawsze do butów z cholewami, tzw. oficerek, a szyto z tkanin fabrycznych, najczęściej w kolorze brązowym, brązowo – zielonym czy khaki504. Okrycia wierzchnie tego terenu to kaftany, płótnianki, sukmany i kożuchy. Kaftanów (kabatów) używano dwa rodzaje. Pierwszy ich typ szyto z białego, lnianego samodziału505, drugi z siwego, brązowego sukna506. Kabaty płócienne, które pierwotnie dominowały na tym terenie, były krótkie, sięgające poniżej linii pasa lub długie, do połowy łydki, z niewielką stójką pod szyją i wykładanymi klapkami. Najbardziej charakterystyczne ich zdobienia znajdowały się na przodach (naszycia w kształcie kwadratów, o powierzchni podzielonej przez krzyżujące się przekątne). Kaftany tego typu nosili zarówno mężczyźni jak i kobiety, także na terenie północno – zachodniego Wołynia507. Kabaty sukienne w okolicach Tomaszowa zdobiono raczej naszyciami z kolorowego sznureczka508, a w okolicach Hrubieszowa, gdzie strój noszono nieco dłużej i przeszedł on więcej przemian (z ostatniego okresu zachowało się więcej obiektów), także naszyciami z czarnego aksamitu509. W okolicach Hrubieszowa letnim okryciem wierzchnim, a dla biedniejszych całorocznym, noszonym 496 497 498 499 500 501 502 503 504 505 506 507 508 509 J. Petera, Stroje…, op. cit., s. 49 i 51. E. Piskorz-Branekova, op. cit., s. 15-16. M. Baruś, op. cit., s. 98. J. Petera, Dawne…, op. cit., s. 6. M. Baruś, op. cit., s. 97. J. Petera, Stroje…, op. cit., s. 51. Eadem, Ludowy… ,op. cit., s. 28. P. Greniuk, op. cit., s. 280. E. Piskorz-Branekova, op. cit., s. 18-19 i s. 25. K. Kłembukowski, op. cit., s. 128. J. Petera, Stroje… op. cit., s. 52. O. Kosmina, op. cit., s. 30-31. J. Petera, Stroje…, op. cit., s. 52. Eadem, Ludowy…, op. cit., s. 28. �przede wszystkim do stroju codziennego przez mężczyzn, ale także i kobiety, była płótnianka (siermięga)510, o kroju poncho podłużnego, szyta z samodziałowego płótna lnianego. Natomiast okryciem reprezentacyjnym była sukmana (sukman511), noszona zimą także i przez kobiety. Znano ich kilka typów, ale niezależnie od kroju i zdobień szyto je z grubego, samodziałowego, falowanego sukna w kolorze szarym, szaro – brązowym i ciemnobrązowym. Sukmany, które utożsamiane są raczej z ludnością polską, miały najczęściej krój kontuszowy, proste przody i fałdziste od linii pasa plecy (środek gładki, a po jego obu stronach po 5 ułożonych na zewnątrz fałd). Zdobiły je naszycia z wełnianego sznureczka i aplikacje oraz podszycia, najczęściej z czerwonego sukna. Natomiast sukmany noszone przez populację o korzeniach ruskich (ukraińskich) miały podobne kroje, ale inne zdobienia, nawiązujące do tych na płóciennych kaftanach (kabatach)512. W zimie noszono kożuchy szyte z wyprawionych na biało skór baranich, wcięte w pasie, z dużym kołnierzem (czarne runo po stronie wierzchniej). Były one okryciem wierzchnim zarówno kobiet jak i mężczyzn513. Używano pasów dwojakiego rodzaju, skórzanych (były wyłącznie elementem stroju męskiego) i tkanych – wełnianych (pajosów)514. Pasy skórzane miały formę trzosów, szyto je z podwójnie złożonej skóry cielęcej w kolorze czerwonobrązowym515. Mężczyźni przepasywali nimi koszule, płótnianki, sukmany. Pasami wełnianymi mężczyźni i kobiety opasywali zarówno sukmany, płótnianki, kożuchy, jak i koszule. Były one najczęściej gładkie czerwone lub w podłużne paski w kolorach czerwonym, zielonym lub oliwkowym516. Najpowszechniej noszonym obuwiem w okresie chłodów były tyszowiaki 517, szyte z ciemnobrązowej skóry. W początkach XX wieku powszechnym stało się noszenie czarnych butów z cholewami, tzw. oficerek. Ramowy zarys opisu stroju kobiecego, noszonego w okolicach hrubieszowa i tomaszowa lubelskiego Ubiór kobiecy, tak jak i męski, był zróżnicowany, w zależności od pory roku, stanu cywilnego kobiety i zamożności. Składał się z następujących, podstawowych elementów: nakrycie głowy (drewniana obręcz, nakładany na nią czepek, chustka), koszula, spódnica, zapaska, okrycia wierzchnie (kaftan, płótnianka, sukmana, kożuch), obuwie (buty tzw. tyszowiaki i oficerki oraz sznurowane trzewiki), tkany pas (pajos) oraz biżuteria. Chustki (płócienne, jedwabne, wełniane, wzorzyste lub gładkie, o brzegach z frędzlami lub bez) noszone były zarówno przez panny jak i mężatki518. Panny osłaniały nimi głowę jedynie w dni chłodne i zimą, wiążąc pod brodą. Natomiast mężatki nosiły je na stałe, zakładając na kimbałkę (drewniana obręcz) i rozpięty na niej siatkowy czepek519. Wiązały je najczęściej w ten sposób, że rogi chustki krzyżowano pod brodą, a potem związywano w węzeł na karku, niekiedy nad czołem520. 510 511 512 513 514 515 516 517 518 519 520 B. J. Koskowski, op. cit., s. 171. M. Baruś., op. cit., s. 99. J. Petera, Stroje…, op. cit., s. 50. E. Piskorz-Branekova, op. cit., s. 24. M. Baruś, op. cit., s. 99-100. St. Dąbrowski, op. cit., s. 5. E. Piskorz-Branekova, op. cit., s. 24-25. M. Baruś, op. cit., s. 98. E. Piskorz-Branekova, op. cit., s. 27-28. K. Milewicz, op. cit., s. 355. J. Świeży, op. cit., s. 401. 157 �158 Koszule kobiece miały krój przyramkowy, przy szyi duży, wykładany kołnierz (typowy dla Lubelszczyzny). Szyto je z dwóch gatunków samodziału lnianego (widoczna część górna z lepszej tkaniny, dolna tzw. nadołek z gorszej). Te noszone przez ludność polską, początkowo zdobione były (na kołnierzu, przodach i przyramkach) skromnym haftem krzyżykowym, uzupełnionym rzędem lub rzędami ściegu przed igłą, najczęściej w kolorach czarnym i czerwonym521. Natomiast na koszulach używanych z początku głównie przez Rusinki, znajdowały się wyszycia wielobarwne i bardziej rozbudowane. Na kołnierzu były to białe hafty płaskie albo czarne krzyżykowe, na przodach skromne wyszycia czarnym ściegiem przed igłą, zaś ich mankiety, przyramki, a niekiedy także i rękawy zdobiły bogate hafty, głównie krzyżykowe, o motywach geometrycznych i zgeometryzowanych roślinnych522. Szerokie, długie spódnice szyto z różnorodnych tkanin, najstarsze z samodziałów. Na letnie przeznaczano gładkie tkaniny lniane, na zimowe wełniane (gładkie z ozdobną wiązką pasków w części dolnej lub pasiaste)523. Od mniej więcej 1880 roku najpowszechniej noszonymi spódnicami (używano ich niezależnie od pory roku) stały się tzw. malowanki524. Na przełomie XIX i XX wieku miejsce wymienionych wyżej spódnic, szczególnie do stroju odświętnego, zaczęły zajmować nieco węższe i krótsze, szyte z tkanin fabrycznych525. Do spódnic z tkanin samodziałowych używano zapasek płóciennych, ozdobionych haftem krzyżykowym o motywach geometrycznych, najczęściej w kolorze czerwonym526, niekiedy dwukolorowe (czerwony i czarny). Zaś do spódnic z tkanin fabrycznych przywdziewano zapaski z białego płótna (haftowane lub z falbaną) albo z kolorowych materiałów fabrycznych (wyszywane lub obszyte koronką)527. Z kobiecych okryć wierzchnich (kaftan, płótnianka, sukmana, kożuch) jedynie kaftany sukienne (kurtyki) i z tkanin fabrycznych były elementem ubioru wyłącznie damskiego. Mogły one posiadać rękawy lub być ich pozbawione. Kurtyki szyto z szaro – brązowego lub biało – szarego sukna samodziałowego, zdobiono aplikacjami z czarnego aksamitu. Noszono je powszechnie także na północno – zachodnim Wołyniu528. Pozostałe kaftany (z tkanin fabrycznych i aksamitu) zdobiono pasmanterią, aplikacjami lub haftem (najczęściej płaskim, niekiedy koralikowym)529. Uzupełnieniem ubioru były pasy - krajki (omówione przy stroju męskim), obuwie i biżuteria. Na nogi kobiety zakładały, takie same jak mężczyźni, buty z cholewami (tzw. tyszowiaki, oficerki), a w początkach XX wieku coraz częściej ich miejsce zajmowały czarne, sznurowane trzewiki na niewielkim obcasie. Jeśli chodzi o biżuterię, to najbardziej ceniono naszyjniki z korala prawdziwego. Kobiety, które nie mogły sobie pozwolić na zakup tak kosztownej biżuterii nosiły imitacje z różnorodnych mas plastycznych530. 521 522 523 524 525 526 527 528 529 530 M. Baruś, op. cit., s. 100. E. Piskorz-Branekova, op. cit., s. 46-48. J. Petera, Ludowy…, op. cit., s. 29. P. Greniuk, op. cit., s. 270. E. Piskorz-Branekova, op. cit., s. 30-33. M. Baruś, op. cit., s. 101. J. Petera, Stroje… , op. cit., s. 51-52. V. G. Bìlozub, (red.),Ukraïnske narodne mistectwo, Vbraniia, Kiïv 1961, tabl. 164, 165. E. Piskorz-Branekova, op. cit., s. 37-40. Eadem, op. cit., s. 43. �Podsumowanie Z zamieszczonych powyżej opisów, opartych na skrupulatnej analizie i porównaniu zarówno materiałów zawartych w literaturze przedmiotu jak i zachowanych w zbiorach muzealnych obiektów, łatwym do wysnucia jest wniosek, że stroje noszone w okolicach Hrubieszowa i Tomaszowa Lubelskiego były do siebie bardzo zbliżone i wyrosły ze wspólnego podłoża kulturowego. Dlatego też śmiało możemy je nazwać strojami hrubieszowsko-tomaszowskimi. Zbieżność jest na tyle duża i wyraźna, że występujące drobne różnice można uznać za lokalne odmiany i warianty jednego stroju. Tym bardziej, że nie mają one charakteru wybitnie terytorialnego, a związane są przede wszystkim z okresem, kiedy go noszono, i nacją, która go przywdziewała. (Il. 60, 61.) Ubiór w okolicach Hrubieszowa noszony był dłużej, dzięki czemu wykształciło się więcej jego odmian (zmiany następowały w obrębie poszczególnych elementów odzieży), a nowinki „mody” w dziedzinie używanych tkanin, krojów i zdobień spowodowały większe jego urozmaicenie. Natomiast ubiór tradycyjny z okolic Tomaszowa Lubelskiego został nieco wcześniej zarzucony i wyszedł z powszechnego użycia (nie przygotowywano już jego nowych elementów, co najwyżej przechowywano stare), co spowodowało, że zachowane jego części mają więcej cech archaicznych. Wpływ, szczególnie na zdobienie elementów odzieży, na pewno miała przynależność do etosu czy to o korzeniach polskich (mniej zdobień) czy też rusińskich (więcej zdobień i bardziej rozbudowanych). Wyraźnie widać to na przykładzie sukman i koszul. W przypadku tych pierwszych stanowiła ona wyróżnik etniczny w ostatnich latach, kiedy strój ludowy noszono. Podstawową przyczyną takiego stanu rzeczy był fakt, że sukmana, jako bardzo kosztowny, a także rzadziej i w mniejszej ilości używany element odzieży męskiej, wcześniej wyszła z powszechnego użytku. Uogólniając, można powiedzieć, że nie starczyło czasu by te zapożyczenia, przemieszczenia mogły się dokonać. Zupełnie inaczej procesy te przebiegały w przypadku koszul, które mężczyźni na tych terenach nosili jeszcze czasem i po 1945 roku. Dotyczy to zarówno kroju, koszule męskie noszone przez ludność zwaną przez badaczy ruską, miały pod szyją stójkę i asymetryczne zapięcie na lewym boku531, jak i haftu, który pokrywał coraz większe ich powierzchnie i stawał 60. Benedykt i Elżbieta Kurdybanowscy, Siekierzyńce, lata 20. XX w., własność prywatna 531 J. Petera, Ludowy…, op. cit., s. 28. 159 �się coraz bardziej kolorowy. Ta unifikacja wyszyć dotyczy także elementów stroju kobiecego, zdobiących głównie koszule (bogate zdobienia przystrajały już nie tylko kołnierz, przody, przyramki, ale także mankiety i niekiedy dużą powierzchnię rękawów), ale także i zapaski. Haft, oraz jego motywy i kolorystyka, stał się miejscowy, przestał świadczyć o jakiejkolwiek przynależności etnicznej. Reasumując, należy podkreślić, że ubiór hrubieszowsko – tomaszowski to typowy przykład stroju z terenów pogranicznych, gdzie funkcjonowały obok siebie elementy odzieży i zdobnictwa charakterystyczne dla współistniejących, przemieszanych kultur. Jego charakter i forma daje świadectwo wielowiekowego współżycia dwóch nacji i stanowi ważny element kultury lokalnej532. 160 61. Typy ludowe z hrubieszowskiego, w: „Ziemia”, t. IV 1913, s. 625 532 A. Błachowski, Ubiór i krajobraz kulturowy polski i Ukrainy Zachodniej w ikonografii J. Głogowskiego i K.W. Kielisińskiego, Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu 2011, s. 17. �Agnieszka Ławicka533 Muzeum Lubelskie w Lublinie Piękno zaklęte w drobiazgu. Elementy dekoracyjne w strojach ludowych Lubelszczyzny534 Z Wprowadzenie dobnictwo stroju ludowego, także na Lubelszczyźnie, rozwijało się już od czasów renesansu i baroku. Opisy źródłowe z XVIII w. mówią o występowaniu w stroju ludowym różnorodnych ozdób. Były to przede wszystkim aplikacje, szamerunki, hafty, cynowe guzy czy pasy nabijane gwoździami. Oczywiście, na tak bogate zdobienia mogli pozwolić sobie w owym czasie jedynie zamożni chłopi, a i ich możliwości ograniczone były feudalnymi rozporządzeniami, które dokładnie określały rodzaj i gatunek ubiorów oraz ozdób, jakie im przysługiwały. Przykładem może być zarządzenie Anny Jabłonowskiej, właścicielki Siemiatycz z końca XVIII w. (wydane drukiem „Opisanie porządku miasta”), która na ratuszu kazała przybić ryciny z modelami strojów chłopskich, według których mieli się oni ubierać. Jednak nie wszędzie w Polsce takie przepisy czy zakazy funkcjonowały. Niektórzy właściciele ziemscy wyrażali zgodę, aby ich dworzanie, nawet chłopskiego pochodzenia, chodzili w strojach szlacheckich. Noszona przez nich odzież często dostawała się na wieś, stymulując nową modę. Nie bez znaczenia był także fakt, że, w okresie pańszczyźnianym, zlecano poddanym wykonywanie dla dworów i kościołów haftów, koronek czy całych strojów, według gotowych wzorów. W ten sposób pewne nieludowe elementy strojów i zdobień, jak na przykład haft płaski, biały czy kolorowy, zapożyczony z kultury warstw elitarnych z okresu baroku, a zadomowiony w kobiecym stroju biłgorajskim i tarnogrodzkim, przenikały do ubiorów ludowych. Moda zachodnia docierała do chłopów początkowo głównie poprzez miasta, a od XVIII w. także poprzez, zarzucającą swój strój sarmacki, warstwę szlachecką oraz za pośrednictwem wędrownych handlarzy lub ludzi reprezentujących wędrowne zawody, na przykład flisaków czy sitarzy biłgorajskich. Wpływy obce wynikały również z sąsiedztwa z innymi grupami etnicznymi – w przypadku Lubelszczyzny z Polesiem, Wołyniem i Podolem, co uwidoczniło się w bogactwie haftów, jego rodzajach i ornamentach. Po uwłaszczeniu chłopów, w 2 poł. XIX w., nastąpił bujny rozwój stroju ludowego, zarówno pod względem materiału czy formy, jak i zdobnictwa. Ogólnemu wzrostowi zamożności chłopstwa towarzyszył rozwój produkcji tkanin fabrycznych, barwników anilinowych, pasmanterii i tanich ozdób. Sprzyjało 533 Agnieszka Ławicka, mgr, etnolog, kierownik Działu Etnografii Muzeum Lubelskiego w Lublinie; a.lawicka@muzeumlubelskie.pl 534 Tekst powstał przy okazji wystawy pod tym samym tytułem, eksponowanej w 2006 r. w Muzeum Lubelskim w Lublinie oraz w Muzeum Regionalnym w Kraśniku. Oprócz eksponatów tworzyły ją archiwalne fotografie, pozyskane podczas badań terenowych przez pracowników Działu Etnografii oraz Janusza Świeżego – artysty, malarza, fotografa, pedagoga (prowadził, m.in. dla studentów etnografii, zajęcia z rysunku dokumentalnego na KULu i UMCSie) i badacza sztuki ludowej Lubelszczyzny. 161 �to coraz wymyślniejszemu zdobieniu stroju i próbom dostosowania się do bieżącej mody, co z kolei powodowało pogłębianie się różnic między ubiorami w poszczególnych regionach. Kiedy strój z okolic Biłgoraja czy Włodawy nadal pozostawał samodziałowy i w całości wytwarzany był w obrębie gospodarstwa domowego, strój krzczonowski uległ już znacznym przemianom – w kroju i zdobnictwie – pod silnym wpływem kultury miasta. Najczęściej jednak, elementy stare i nowe mieszały się ze sobą. Samodziałowe płótno i wełniaki łączyły się z aksamitem, zdobionym fabryczną pasmanterią: cekinami, koralikami, barwnymi wstążkami, atłasowymi tasiemkami, złotym i srebrnym szychem, tworząc swoiste dzieła, zachwycające swym pięknem. Kobiece nakrycia głowy 162 Ubiór, szczególnie odświętny, odgrywał w kulturze ludowej niezwykle istotną rolę i nie szczędzono środków na jego upiększanie. Świadczył on o sytuacji materialnej właściciela, jego statusie społecznym, ale głównie o przynależności do szerszej wspólnoty kulturowej. Był legitymacją stanu cywilnego i wieku noszącej go osoby. Inaczej ubierały się dziewczęta, inaczej mężatki czy wdowy. Pewne cechy stroju odróżniały też kawalerów od mężczyzn żonatych. Wśród kobiet różnice te najwyraźniej zaznaczyły się w ubiorze głowy. Dziewczęta zwykle chodziły z odkrytymi głowami, czesząc włosy w wolno spuszczone warkocze lub, częściej, upinając je w koronę czy w ósemkę. Zdobiły je wiankami ze sztucznymi kwiatami, rutą i wstążkami (krzczonowski róg, lubartowski stroik) albo opasywały ręcznikiem z pereborami, wiązanym w tyle głowy w muszkę (włodawski, parczewski). W chłodniejsze dni nakładały różnokolorowe jedwabne lub wełniane chustki w kwiaty (szalinówki), kupowane w małomiasteczkowych sklepach czy na jarmarcznych straganach. Szczególnym bogactwem wyróżniał się strój głowy 62. Panna młoda w czepcu, Krzczonów pow. Lublin, fot. J. Świeży, 1932; ze zbiorów Muzeum Lubelskiego panny młodej. W okolicach Lublina była to opaska, w Lublinie okolona marszczonymi wstążkami ze szklanymi paciorkami, ozdobiona sztucznymi kwiatami z zielonymi listkami i spływającymi na plecy wstążkami z ornamentem kwiatowym. We wsiach wokół Krzczonowa i Piotrkowa panna młoda nakładała czepiec z czerwonego materiału, pokryty w całości sztucznymi kwiatami, listkami, cekinami, metalicznymi nitkami, którego obręb z przodu ozdabiano ułożonymi w harmonijkę tasiemkami, czerwoną i zieloną, oraz 3 sznurkami szklanych paciorków, a tył swobodnie opadającymi barwnymi wstążkami. W Zamojskiem spotykany był stroik z białych sztucznych kwiatów, z żółtymi środkami i zielonymi liśćmi, w formie wianka oraz białą kokardką na środku, której końce opadały nisko na plecy, łącząc się z kolejnymi białymi wstążkami. W radzyńskiem zaś obowiązywał wianek ruciany ze sztucznymi kwiatami i wstążkami, sięgającymi poniżej pasa. W okolicach �Włodawy i Parczewa, panny młode otaczały głowę ręcznikiem, pokrytym różnobarwnymi wstążkami, wiązanymi w kokardy. Kolorowe wstążki pokrywały całe plecy i sięgały poniżej kolan. W niektórych wsiach powiatu włodawskiego, na przełomie XIX i XX w., spotykany był czub. Składał się z tekturowej opaski, obciągniętej czerwonym materiałem, na której umieszczano duże tekturowe koła, wypełnione wstążkami w formie gwiazd w kolorach czerwonym, zielonym i żółtym, z kolorowymi szkiełkami w środku. Ponad nią upinano sztuczne kwiaty, a z tyłu ozdabiano różnobarwnymi, sięgającymi do pasa wstążkami. Druhny nosiły na głowach podobne do stroju panny młodej, jednak znacznie skromniejsze, stroiki ze wstążek, wieńce ze sztucznych kwiatów i świecidełek, czółka. Inaczej było z wieńcem starościny weselnej, szczególnie we włodawskiem. Biały rańtuch, który okrywał głowę, owijał także szyję, a jego końce opadały z przodu. Na niego nakładano wysoki wianek (do 50 cm), o podstawie otoczonej szeroką, złożoną w harmonijkę, czerwoną wstążką. Powyżej, na rusztowaniu z drewnianych listewek lub drutów, ułożone były żywe lub sztuczne kwiaty, przedzielone szerokimi, wiązanymi w kokardy wstążkami. Całość wieńczyły pawie pióra i czasem, na słomkowo – drucianych pręcikach, złożone w kwadraty wstążki. W zastępstwie wstążek używano także kolorowego glansowanego papieru. Z tyłu spływały kolorowe wstążki. Typowym ubiorem głowy mężatki był „czepek”, który, ze względu na różne formy w poszczególnych regionach, przybierał inne nazwy. W okolicach Garbowa i Gołębia w pow. puławskim występował czepek rogaty – na czerwony perkalowy czepek ściągnięty tasiemką nakładano drugi tiulowy, ozdobiony dokoła podwójną tiulową plisą i kolorowymi wstążeczkami. W Kraśniku noszono stroiki z materiału muślinowego w formie koła, z tiulowym marszczonym brzegiem i bukietem sztucznych kwiatów pośrodku. Kobiety w biłgorajskiem, pod długą płachtą, umieszczały hamełkę z leszczynowej obręczy, owiniętą zatyczką haftowaną czerwonym lub czarnym haftem. Podobną formę, zw. kimbałką, okrytą siatkowym czepkiem, owiniętą barwną krajką oraz dodatkowo nakrytą zdobionym pereborami, wiązanym w tyle głowy ręcznikiem, noszono we Włodawskiem. Nakładany na kimbałkę kaptur – jedwabny lub perkalowy, zdobiony złotym lub srebrnym szychem – był nakryciem mężatek z okolic nadbużańskich. 163 63. Strój głowy starościny, Krzywowierzba pow. Włodawa, fot. J. Świeży, 1939; ze zbiorów Muzeum Lubelskiego w Lublinie 64. Kobieta w kimbałce i ręczniku, Krzywowierzba pow. Włodawa, fot. J. Świeży, 1939; ze zbiorów Muzeum Lubelskiego w Lublinie �164 Pod wpływem mody mieszczańskiej, w połowie XIX w., rozpowszechniły się czepki i półczepki tiulowe – najwcześniej w stroju krzczonowskim i lubartowskim. Ofiarowywano je pannom młodym w dniu ślubu, a każda mężatka posiadała ich po kilka lub kilkanaście. Główną ozdobą czepków, obok marszczeń i koronek, był haft, wykonany białą nicią, który używany od XV w. przez dwory magnackie Europy i mieszczaństwo, zachwycił swym pięknem również mieszkanki wsi polskiej. Hafty te prezentowały bardzo misterne i precyzyjne ornamenty o pięknych kompozycjach, przede wszystkim roślinno - kwiatowych, z geometrycznymi motywami na obrzeżach. Wykonywano je głównie techniką przewlekania, ściśle związaną z układem oczek tiulu. Krawędzie czepków obszywano koronką albo wycinano w ząbki i wykańczano ściegiem dzierganym. Dodatkową dekorację stanowiły sztuczne kwiaty i listki czy wstążki535. Dekoracje gorsetów Swym pięknem zachwycały również misterne, zdobione 65. Kobieta w półczepku tiulowym, Zaklików szamerunkiem, kobiece gorsety. Ciemne tło (m.in. czarne, pow. Kraśnik, fot. J. Świeży, 1930; ze zbiorów Muzeum Lubelskiego w Lublinie bordowe, granatowe, zielone) aksamitnych, sukiennych lub satynowych tkanin, doskonale komponowało się z różnobarwnymi naszyciami. Na wyróżnienie zasługują gorsety krzczonowskie, ozdabiane początkowo kolorowymi wstążkami i tasiemkami, potem złotym i srebrnym szychem, wstążeczkami połyskującymi metalicznymi nićmi oraz cekinami. Odmienną grupę tworzyły gorsety nadbużańskie z tzw. sercem, obszywane czerwoną i zieloną tasiemką, stębnowane żółtą nicią, z czasem wzbogacane srebrnym szychem i cekinami. Swój urok posiadały również gorsety żon sitarzy z okolic Biłgoraja i Tarnogrody, wykonywane z wielobarwnego brokatu z metaliczną nitką, chińskiego wielobarwnego jedwabiu o żakardowym ornamencie kwiatowym lub jednobarwnego jedwabiu adamaszkowego. Druk na płótnie Ciekawym sposobem dekorowania kolorem płóciennych tkanin było ich drukowanie, stosowane w 2 poł. XIX w. i na pocz. XX. Polegało ono na pokryciu płótna domowego wyrobu, przeznaczonego na spódnice nazywane później malowankami, ornamentem, odbitym z desek bądź klocków powleczonych farbą. Druki były jednobarwne (najczęściej czarne, granatowe, niebieskie lub zielone), o wzorach zgeometryzowanych lub roślinnych. Kolor i wzór, według niepisanego obyczaju, pozwalał rozpoznać, z której wsi pochodziły noszące go osoby – oprócz kobiecych spódnic, z płótna drukowanego w pasy lub kratę, szyto w okolicach 535 J. Świeży, Ludowe stroje głów kobiecych w województwie lubelskim, „Prace i Materiały Etnograficzne”, t. 18: 1961, s. 392-416. �Tomaszowa Lubelskiego spodnie dla mężczyzn. Drukowaniem zajmowali się małomiasteczkowi krawcy lub domokrążcy, przeważnie Żydzi, działający w powiatach: biłgorajskim, zamojskim, krasnostawskim, hrubieszowskim i tomaszowskim. Technika ta była znana również w okolicach Chełma i Włodawy536. Haft i koronka Na Lubelszczyźnie występowała duża różnorodność ściegów i ornamentów haftowanych. Do tradycyjnych zaliczano tzw. ściegi liczone, określane tak dlatego, że hafciarka, wyszywając, liczyła nitki płótna, aby uzyskać zamyślony ornament w najbardziej precyzyjnej formie. Był to m.in. ścieg krzyżykowy. Ozdabiano nim kołnierze, przyramki, mankiety i rozcięcia koszul. Ornament zdobiony krzyżykami o motywach geometrycznych i geometryczno – roślinnych miał układ pasowy. W strojach z Tomaszowskiego i Hrubieszowskiego, haft swą stylistyką nawiązywał do zdobnictwa z sąsiedniego Wołynia. Wśród ściegów swobodnych, nie związanych ze strukturą tkaniny, szczególnie charakterystyczny był ścieg łańcuszkowy o ornamentach opartych na liniach falistych, spiralnych i wolutowych. Najlepiej prezentowany był on w zdobnictwie elementów stroju biłgorajskiego, gdzie czerwone, czarne lub niebieskie kompozycje tworzyły misterne szlaki na koszulach, zapaskach, nakrywkach i zatyczkach. Ciekawą techniką zdobienia był haft tkacki, zw. pereborami, spotykany na terenach zamieszkanych przez ludność pochodzenia ruskiego i ozdabiający stroje podlaskie – w odmianie włodawskiej i nadbużańskiej. Do jego wykonania używano głównie przędzy fabrycznej bawełnianej o barwie czarnej, brązowej, granatowej lub czerwonej. Większą ilość ornamentów (rombów, gwiazd, krzyżyków, stylizowanych kwiatów) w układzie pasowym tkano na dużym płacie płótna, a następnie odcinano poszczególne partie, przeznaczone na przyramki, kołnierze, mankiety i plisy. W całości ze szlakiem pereborowym tkano spódnice, zapaski i ręczniki na głowę. Koronka, która na dworach polskich pojawiła się w XVI w. jako import z Włoch i Flandrii, w stroju ludowym na szerszą skalę zaznaczyła się na przełomie XIX i XX w. Stosowano koronki fabryczne, nabywane w sklepach, ale także siatkowe i szydełkowe, wykonywane ręcznie. Służyły do wykończenia mankietów i kołnierzy koszul oraz zdobienia kaftanów, zapasek, czepków, rzadziej spódnic – wyjątek stanowią te w strojach nadbużańskich oraz hrubieszowsko – tomaszowskich537. Biżuteria Niezmiernie ważnym dodatkiem do stroju była biżuteria. Faktem jest, iż przeciętny stan zamożności ludności wiejskiej był niski, niemniej jednak bogatsi często posiadali biżuterię, której wartość była niekiedy równa wartości kilkunastu sztuk bydła. Za najcenniejsze uważane były wyroby ze srebra i koralu. Jednak powszechniej stosowano tańsze stopy, imitujące metale szlachetne. Najczęściej spotykany był bakfon (stop miedzi, cynku i niklu), tombak i mosiądz. Kamieniem szlachetnym, związanym z biżuterią ludową Lubelszczyzny, był koral. Występował przede wszystkim w postaci koralowych naszyjników (stąd nazwa „korale” została rozciągnięta na większość 536 P. Greniuk, Druki ludowe na płótnie w południowej Lubelszczyźnie, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 3: 1949, nr 9-10, s. 268-285. 537 E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kunczynska-Iracka, M. Pokropek (red.), Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa: Arkady 1988, s. 138-170. 165 �166 paciorkowych ozdób). Korale naturalne, którym przypisywano moc ochronną przeciw urokom i wielu niedomaganiom, miały jednocześnie wartość prestiżową – po ich jakości i ilości można było rozpoznać pozycję społeczną i majątkową właścicielki. Najwyżej ceniono te o intensywnym czerwonym zabarwieniu, gładko toczone spłaszczone kule lub wałeczki, nizane tak, by największy był w środku. Często okuwany bywał srebrną lub mosiężną blaszką. Do takich naszyjników doczepiane były srebrne lub bakfonowe krzyże, medaliki, szkaplerze czy srebrne monety. Wysoka cena korali naturalnych, importowanych z krajów śródziemnomorskich, powodowała, że pojawiały się liczne – często doskonałe – naśladownictwa, tzw. laki. Na przełomie XIX i XX w. naszyjniki z koralu zaczęły być wypierane przez kolorowe lub srebrnobiałe, o wiele tańsze, paciorki z dmuchanego szkła. W latach 20. XX w. stały się one niezbędnym uzupełnieniem większości polskich kobiecych strojów ludowych. Na tak dużą popularność na pewno znaczny wpływ miała ich niska cena, a przez to dostępność dla szerokiego kręgu odbiorców. Swą pozycję próbowały także zdobyć bursztyny, masowo wytwarzane w Gdańsku i przywożone przez powracających ze spływu flisaków. Nigdy jednak nie osiągnęły one na terenie ziemi lubelskiej takiej pozycji jak prawdziwe korale538. Pasy tkane i skórzane oraz laski Do czasów I wojny światowej, w południowej części Lubelszczyzny, mężczyźni nosili skórzane pasy. Zdobiono je mosiężnymi kółkami albo ułożonym pasowo wyciskanym ornamentem (romby, gwiazdki, kółka, krzyże, wiatraczki, woluty), tłoczonym żelaznymi formami. Zapinane były na ozdobne sprzączki. Podobnie ozdabiano torbę skórzaną, kalitę, noszoną w Biłgorajskiem. W stroju krzczonowskim w latach 20. XX w. skórzany pas został wyparty przez pas welwetowy, zapinany na haftki, zdobiony w okienka oraz ozdabiany dżetami i cekinami, lub aksamitny, oblamowany czerwoną i zieloną szczoteczką z ozdobami z szychu, cekinów i szklanych paciorków. W strojach podlaskich ich miejsce przejęły kolorowe tkane krajki (lniane w szersze i węższe pasy) i pojasy (wełniane w kolorze czerwono – pomarańczowym). Opasywano się nimi dwukrotnie i wiązano w kokardę na przedzie lub lewym boku, szczególnie w dni świąteczne. Krajki były także elementem kobiecego stroju539. Ciekawym dodatkiem do stroju męskiego była również laska. Nie tylko służyła starszym ludziom czy wiejskim pastuchom, ale była m.in. oznaką władzy sołtysa lub wójta. W jej dekoracji zauważalne było bogactwo motywów, zarówno roślinnych i zoomorficznych, jak i antropomorficznych. Autorami byli przeważnie wiejscy stolarze (np. Bolesław Rudko z Chmielowa pow. Parczew) i rzeźbiarze (np. Jakub Madej z Horodzieżki pow. Łuków, Andrzej Siek z Lipin Dolnych pow. Biłgoraj). Zakończenie Uwaga, jaką przywiązywano do stroju, sprawiła, że w dziedzinie ludowej twórczości artystycznej zajmował on jedno z ważniejszych miejsc. Był dziełem plastycznym o barwnej i przestrzennej kompozycji, na które złożyła się praca ręczna samych właścicieli oraz twórczość specjalistów wiejskich i małomiasteczkowych – tkaczek, krawców, hafciarek, koronczarek, szewców, kożuszników. 538 M. Imiołek, Zdobnictwo i elementy biżuterii w stroju ludowym wybranych regionów Polski południowej i wschodniej, Kielce: Muzeum Wsi Kieleckiej 1994. 539 E. Kępa, Zdobnictwo strojów ludowych na Lubelszczyźnie, Lublin: Muzeum Okręgowe w Lublinie 1984. �Renata Bartnik540 Muzeum Lubelskie w Lublinie Ubiór ludowy okolic Powiśla Lubelskiego – oryginał i wyobrażenie w grafice i malarstwie polskim541 U Wprowadzenie biór ludowy pasa nadwiślańskiego, od Annopola do Gołębia, a zwłaszcza jego forma odświętna, zasadniczo odmienna od wszystkich ponad 10 typów strojów Lubelszczyzny, dotychczas nie był przedmiotem szerszych opracowań. W niektórych miejscowościach, zwłaszcza w okolicach Puław, przestał on być używany już na początku XX w. Nie dotyczyło to zaledwie kilku elementów, takich jak korale, chustka szalinówka, męska czapka barania czy kożuch. W innych ośrodkach, bardziej oddalonych od większych miast lub przywiązanych do tradycji jak Piotrawin, Żyrzyn czy Garbów, niektóre jego formy przetrwały do czasów powojennych. Jednakże słaba znajomość tego stroju, wynikająca głównie z jego stosunkowo wczesnego zaniknięcia, spowodowała, że został praktycznie – zwłaszcza jego najciekawsze, pasiaste elementy – zapomniany. Stąd, już od lat 60. XX w., wiele zespołów folklorystycznych i innych grup regionalnych omawianego obszaru występowało przeważnie w stroju krzczonowskim, uchodzącym – zresztą błędnie – za typowo lubelski. Tymczasem ikonografia oraz zachowane w muzeach i zbiorach prywatnych elementy stroju powiślańskiego dowodzą, że jeśli wykazywał on jakieś podobieństwa to nie tyle do stroju krzczonowskiego, ile do ubiorów mazowieckich i małopolskich, a najbardziej kieleckich. Najbliższy jest strojowi radomskiemu, zwłaszcza jego wersji iłżeckiej. Zachowane fotografie z początku XX w. i z okresu 20–lecia międzywojennego przypominają z kolei o chętnym adaptowaniu na tym terenie, podobnie jak w całym kraju, stroju krakowskiego, traktowanego jako strój narodowy, ubieranego zwłaszcza z okazji ważnych uroczystości. Przedstawione na tych zdjęciach postaci, głównie dziewcząt, zdobi właśnie ten strój lub jego modyfikacja, z zachowanymi elementami lokalnymi. Równolegle, obok niego na starych fotografiach, zwłaszcza z okolic Nałęczowa, widoczne są dziewczęta i młode kobiety ubrane w stroje nawiązujące do lokalnej tradycji pasiaków. Były to mundurki lub wzorowane na nich modne w regionie elementy ubrań, takich jak spódnica czy zapaska. Noszono je przed i po II wojnie św., np. w Klementowicach czy Garbowie. 540 Renata Bartnik, mgr, historyk sztuki, związana z Muzeum Lubelskim w Lublinie. Kontakt: ryciny@zamek-lublin.pl 541 Tekst został przygotowany w oparciu o materiały zebrane m.in. do wystawy Brzegi Wisły. Wielka historia wsi i miasteczek Powiśla Lubelskiego i towarzyszącego jej katalogu, wydanego przez Muzeum Lubelskie w 2012 r. Pozostałe informacje pochodzą z kontynuowanych badań muzealnych i terenowych. Podane w tekście przykłady oryginalnych ubiorów dotyczą w zdecydowanej większości zbiorów Muzeum Lubelskiego. Za ich udostępnienie i konsultacje pragnę podziękować Agnieszce Ławickiej, kierownikowi Działu Etnografii Muzeum Lubelskiego w Lublinie. 167 �168 Były one stylizowane na dawne, miejscowe pasiaki, przy czym układ pasów był pionowy. Mundurki te wykreowały lubelskie ziemianki, które były współorganizatorkami szkoły dla dziewcząt w Nałęczowie (Szkoła Żeńska Gospodarstwa Wiejskiego, funkcjonująca w l. 1908-1936). W ramach programu szkolnego, uczennice same tkały kolorowe pasiaki, z których szyły potem dość krótkie spódniczki (zgodnie z modą z lat 20.), kamizelki i zapaski naramienne. Przed II wojną światową, niektóre małe dziewczynki upodobały sobie właśnie ten strój, a zwłaszcza zapaski narzucone na ramiona. Nie chciały aby kupowano im drogi strój krakowski, wolały miejscowy, z kolorową narzutką. Wszystkie przedstawione w dalszej części tekstu formy stroju z okolic nadwiślańskich występowały na odcinku od Annopola do Gołębia542 i często na obszarze sporo oddalonym od Wisły. Na ogół jego istnienie pokrywa się z granicami administracyjnymi dawnych powiatów guberni lubelskiej. W przypadku dużego powiatu puławskiego sięga on na wschód, aż do okolic Garbowa, oddalonego niespełna 26 km od Lublina czy Wąwolnicy i Bochotnicy k/Nałęczowa oraz okolic Janowca i Góry Puławskiej, leżących już na zachodnim brzegu rzeki. Również w przypadku powiatów opolskiego i kraśnickiego występuje on w miejscowościach leżących w pewnej odległości od Wisły. Strój powiślański nie jest jednolity, w jego obrębie istnieją różnice. Wynikają one z położenia geograficznego konkretnych miejscowości, rozsianych na zachodnich krańcach Lubelszczyzny, na długim, liczącym ok. 80 km, fragmencie doliny Wisły. Zasięg występowania stroju z powiśla lubelskiego Strój okolic Annopola czy Świeciechowa był inny, wykazywał większe związki z małopolskim i różnił się np. od ubioru z okolic Żyrzyna, bliskiego strojom mazowieckim. Natomiast na całym obszarze naszego Powiśla występowały pasiaki, zwłaszcza w zapaskach, w tym naramiennych, które, wraz z innymi elementami, przechodziły przez Wisłę z Kielecczyzny. Należy zwrócić uwagę, że przynależność omawianych ośrodków do właściwego Powiśla jest umowna, podobnie jak umowna jest nazwa strój powiślański lubelski, przez niektórych utożsamiany z puławskim. Większość badaczy uważa, że położenie nad rzeką równoznaczne jest z określeniem tych ośrodków jako powiślańskie. Natomiast mieszkańcy tych ziem do właściwego Powiśla zaliczają takie miejscowościami jak: Głodno, Braciejowice, Janiszów, Zakrzów, Niedźwiada, Las Dębowy, Zastów, Wilków, Szczekarków i dalsze, na północ do Kazimierza i Puław, natomiast miejscowości wyżej położone, których Wisła już nie topiła, jak Łaziska, Kamień, Piotrawin, Józefów, Kaliszny, powstałe z parcelacji majątku Kaliszany Zgoda i Kopanina i na południe aż do Annopola, zaliczają do Dąbrowy. Ponieważ, jak już wspomniano, strój z tych wszystkich ośrodków rozprzestrzeniał się na wschód, czasem dosyć daleko, omawiane będą przykłady jego występowania na całym tym obszarze. Strój uwieczniony na obrazach i grafikach Strój Powiśla Lubelskiego, interesujący, i jak już zauważono, odrębny od pozostałych typów strojów lubelskich, został utrwalony przez nielicznych, ale znakomitych malarzy i grafików. W niektórych pracach, np. Jana Piotra Norblina i Wojciecha Gersona, stanowi on samodzielne studium malarskie, w innych występuje w sztafażu dużych kompozycji, najczęściej widoków architektonicznych. Sceny z typami 542 E. Kępa w informatorze do wystawy Zdobnictwo strojów ludowych na Lubelszczyźnie, Muzeum Okręgowe w Lublinie, 1984, s. 1, teren lubelskiego Powiśla określa od Zawichostu. �ludowymi i scenami rodzajowymi, związanymi z wsią tych terenów, stanowią jednakże niewielką część malarskich przedstawień Powiśla Lubelskiego, chętnie i często obrazowanego na przestrzeni kilku stuleci. Artystów przyciągały tu niezwykle malownicze pejzaże i wielka historia tych ziem, stanowiących z lewobrzeżną Kielecczyzną polityczną i administracyjną jedność od pradziejów543. Mimo tego podziału Wisła, i co za tym idzie cała kultura flisacka, nadal łączyła dwie sąsiednie krainy. Tak było przez kolejne wieki, aż do II wojny światowej. Tereny te od pradziejów ciążyły do Sandomierza i Krakowa, dlatego naturalny jest ich związek z regionem świętokrzyskim, a nie mazowieckim czy lubelskim. Ludność zza Wisły często szukała pracy w położonych na prawym brzegu dużych majątkach, z naszej strony jeżdżono w kieleckie zakładać sklepy, restauracje. Codziennie przeprawiano się promami z bydłem, dzieci łódką z przewoźnikiem udawały się do szkół, np. z Kamienia do słynnego gimnazjum w Solcu. Wszystkie te kontakty, włącznie z zawieranymi małżeństwami, przyczyniały się do ustawicznego przenikania wpływów, widocznych min. w zwyczajach, kulturze jedzenia i oczywiście strojach. Ubiory powiślańskie, w porównaniu z łowickimi czy krakowskimi, były skromne, ale niezwykle eleganckie. W swojej prostocie i doskonałych proporcjach kroju stanowiły kwintesencję dobrego gustu. Świadomie odrzucały zbędne elementy dekoracyjne, koncentrując się na rytmicznym, wysublimowanym kolorystycznie układzie pasów i prążków w tkanych materiałach. Wyróżniała je także elegancka forma i wysmakowane zdobnictwo czepców kobiecych, ciekawe i różnorodne wiązanie chust oraz bogate akcenty w postaci oryginalnych czerwonych korali lub ich imitacji. Malarze, widząc walory tego ubioru, pokazywali go w formie oryginalnej, czasami stylizowanej, skupiając się na samym wrażeniu kolorystycznym, a sporadycznie szli w kierunku kreacji artystycznej. Pierwszą znaną kompozycją, przedstawiającą zapewne piotrawińskich lub soleckich chłopów, jest monumentalny obraz Marcina Baszkowskiego Sąd Bolesława Śmiałego nad biskupem Stanisławem Szczepanowskim, powstały po 1627 (olej, płótno, 305 x 305 cm), znajdujący się w kościele parafialnym w Piotrawinie. Wczesnobarokowa kompozycja strefowa, z panoramami Piotrawina i Solca, oraz scena wielofiguralna, z biskupem Stanisławem, wskrzeszonym przez niego Piotrowinem i królem Bolesławem, jest cennym dokumentem ikonograficznym i kostiumologicznym. Choć pokazuje czasy wczesnośredniowieczne, postacie namalowane są w kostiumach z początku XVII w. Mężczyźni, zwróceni w kierunku obozu królewskiego, ubrani są w łososiowe spodnie, niebieskie koszule i małe kapelusiki. Prawdopodobnie przedstawiają oni miejscowych chłopów. Ich ubiór, zwłaszcza kolorystyka, jest niezbyt wiernie odtworzony. Barwy ich odzienia zharmonizowane są z kolorystyką całego płótna, a zwłaszcza sceny z dworu monarchy, namalowanej głównie w odcieniach żółcieni, oranżu i srebrnej szarości. W rzeczywistości musiały wyglądać inaczej, przede wszystkim mniej kolorowo. Ten sam artysta, autor większości spośród 55 unikatowych obrazów wotywnych, pochodzących także z kościoła parafialnego w Piotrawinie, w kilku wotach przedstawił postacie mieszkańców Piotrawina z rodzinami i ich chaty ze słomianymi strzechami. Jeden z takich obrazków, wotum Mikołaja Komórki z Piotrawina, 1629 (olej, płótno, deska; 24 x 36), przedstawia, we wnętrzu otwartym na krajobraz, leżącą na łożu dziewczynę i towarzyszących jej rodziców. Kolejne przedstawienia chłopów w kolorowych strojach przedstawił Zygmunt Vogel (1764-1826) w Widoku rynku w Kazimierzu nad Wisłą, 1794 (akwarela, papier, 38,7 x 59,7, Biblioteka Uniwersytecka 543 Stanowiły one część historycznej Małopolski, a po podziale kraju na dzielnice od 1146 r. znalazły się w granicach jednej z dzielnic – księstwa sandomierskiego. Granica administracyjna na linii Wisły pojawiła się dopiero po wydzieleniu w 1471 r. przez króla Kazimierza Jagiellończyka z wielkiego województwa sandomierskiego prawobrzeżnego województwa lubelskiego. 169 �170 w Warszawie, nr inw. zb. d. 10143), i kilku innych, malowanych również w Janowcu. Jednakże postacie tworzą jedynie sztafaż i ich ubiór jest mało czytelny, stanowi jedynie kolorystyczne ożywienie kompozycji. Większą ilość wizerunków chłopów przynosi dopiero wiek XIX w. Powstają wtedy bardziej szczegółowe portrety mieszkańców wsi nadwiślańskiej. Jako pierwszy pokazał je Jan Piotr Norblin de la Gourdaine (1745-1830), który na przełomie wieków przebywał wielokrotnie w Puławach u Czartoryskich. Namalował tam pejzaże z bogatym sztafażem i prawdopodobnie dwie interesujące nas scenki o tematyce wiejskiej. W pierwszej, zatytułowanej Chłopka lubelska, 1817 (w.: Costumes Polonais, nr 32, akwarela; 19 x 20, Fundacja Książąt Czartoryskich przy Muzeum Narodowym w Krakowie, nr inw. XV-Rr. 1642) przedstawił na tle chałupy drewnianej chłopkę w białym ubiorze, na który narzucony jest rodzaj sukmanki jasnozielonej, zapiętej na wysokości biustu. Na głowie ma białą chustę, przylegającą mocno do głowy, z wystającymi końcami z tyłu i nad czołem. Druga akwarela Norblina przedstawia Chłopa lubelskiego, 1817 (w: Costumes Polonais, nr 31, 19 x 20 cm, Muzeum XX Czartoryskich, nr inw. XV-Rr.1641), w sukmanie jasnobrązowej do kolan, przepasanej czerwonym pasem i w czerwonej czapce z białym otokiem. W połowie XIX w. Wojciech Gerson (1831-1901) wykonał rysunki typów chłopskich. Zebrane w czasie podróży po Królestwie w latach 1849-1860, zostały wykorzystane m.in. w albumie Ubiory ludu polskiego, 1855, oraz jako ilustracje do dzieła Oskara Kolberga Lud (wyd. od 1865). W latach 1852-1853 Gerson przebywał na Lubelszczyźnie: w Lublinie, Bochotnicy, Kazimierzu i Janowcu. Utrwalał wtedy najważniejsze zabytki tych miejscowości. Zapewne wówczas powstały szkice postaci włościan, które posłużyły mu do wykonania grafik. Litografia Lublinianie, 1855 (Muzeum Lubelskie w Lublinie, nr inw.: S/G/265/ML, fot.1), przedstawia 3 postaci w odświętnym stroju. Mężczyzna, w koszuli wykładanej na wierzch, przepasanej pasem, w spodniach wpuszczonych w buty z cholewą, ubrany jest w brązową sukmanę typu krzczonowskiego, a na głowie ma puławską czapkę – rogatywkę z otokiem z czarnego baranka. Młoda kobieta z lewej w ceglastym gorsecie z tackami, spódnicy przepasanej białym fartuszkiem i sukmance szaroniebieskiej (w takich chodzono też w podlubelskim Dysie), na głowie ma czepiec zdobiony kolorowymi wstążkami i kwiatami. Druga kobieta w białej spódnicy i takim fartuchu w szare, pionowe prążki, w niebieskim kaftanie, na głowie ma chustę łososiową zawiązaną do tyłu, z opadającym długim końcem. Niewątpliwie autentyczne postaci w lokalnych strojach przedstawił Wojciech Gerson w drzeworycie ilustracyjnym Powiśle. VII, („Tygodnik Powszechny”, 1885, nr 46, s. 730). W 4 większych scenach i 8 mniejszych pokazane są, obok widoków architektonicznych Janowca, typy ludowe. Zestaw ich strojów jest różnorodny: od różnych sukman, także kobiecych, po rozmaite nakrycia głowy i ubranie włościanek, letnie a także na chłodniejsze dni, z zapaską narzuconą na ramiona. Ich wygląd odzwierciedla stroje oryginalne, omówione w dalszej części referatu. W tym samym czasie powstały litografie Adama Lerue (1827-1910) do Albumu Lubelskie, 1857 r. Na tle architektury, m.in. widok z Kazimierza i Gołębia, pokazują postaci wieśniaków. Ich małe sylwetki, przedstawione szkicowo, stanowią jedynie sztafaż i niestety nie pokazują szczegółów ubioru. Natomiast Armand Theophile Cassagne (1823-1907), na litografii wykonanej według rysunku z natury Barbary Czernof, Widok wzięty z Parchatki, ok. 1860 (litografia, karton, 26,1 x 40,6 cm), pokazał drogę z Puław do Bochotnicy, biegnącą wzdłuż Wisły, oraz ciekawą scenkę rodzajową z parą wieśniaków w miejscowych ubraniach. Podobne postaci pojawiają się też w kilku innych litografiach tego artysty, wykonanych do rysunków Barbary Czernof, wchodzących w skład poświęconego Puławom i okolicom albumu litograficznego. Drzeworyt ilustracyjny Aleksandra Gierymskiego (1850-1901) Głęboka Droga, 1886 („Tygodnik Ilustrowany” 1886, nr 157, s. 13), przedstawia m.in. pastuszka w kapeluszu, pędzącego bydło. Ciekawą scenę rodzajową �z przedstawieniem tratw, na których flisacy (mieli główny ośrodek w Ulanowie, przewozili drzewo m.in. z Bieszczad i Podhala) ubrani są w codzienne stroje chłopskie, pokazuje drzeworyt ilustracyjny J. Telakowskiego, Okolice Janowca – spław drzewa na Wiśle, 2 poł. XIX w. Z tego okresu pochodzi także obraz nieokreślonego autora, Św. Izydor (olej, płótno, 210 x 130 cm), z kościoła p.w. św. Wojciecha w Wąwolnicy, przedstawiający patrona rolników w białej sukmanie (typu krakowskiego). Przed jego stopami, na zielonej, ukwieconej trawie leży kolorowa czapka magierka. Takie nakrycie głowy nie było noszone na terenie Powiśla Lubelskiego, natomiast występowały tam jasne sukmany, w tym białe (oczywiście o innym kroju i zdobieniu niż krakowskie), w pobliżu miasteczek, do których zaliczała się Wąwolnica. Z wywiadu wiadomo, że występowały one także w Garbowie. O sukmanach takich pisze Oskar Kolberg, o czym będzie mowa w dalszej części tekstu. Stanisław Masłowski (1853-1926) w jednej ze swoich najlepszych prac, Targ na rynku w Kazimierzu nad Wisłą, 1900 (akwarela, ołówek, karton na płótnie; 73 x 129 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie, Rys. Pol. 66. Mieszkanki Zagród koło Garbowa, pocz. XX w. 4624), na tle architektury pokazał targ, jeden z więk- fot. z archiwum Gminnej Biblioteki Publicznej w Garbowie szych w okolicy (targi odbywają się do dzisiaj, zawsze we wtorki), i liczne postaci, w tym włościanek ubranych w lokalne, kolorowe stroje z pasiastymi zapaskami. Zdzisław Jasiński (1863-1932) w Fragmencie Kazimierza, 1911 (olej, dykta, 27,5 x 36,8 Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym nr inw.MNK/KL/3358/AH), pokazał dzień targowy na kazimierskim rynku. Pierwszoplanową scenę targu, rozgrywającą się na tle południowej pierzei z Kamienicą Gdańską, tworzą m.in. sylwetki 2 kobiet. Władysław Szultz w Targu na rynku w Kazimierzu, 1913 r. (olej, płótno; 48 x 63 cm, Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym, nr inw. MNK/KC/3408/AH), przedstawił fragment północno – wschodniej części Rynku z barwną, tłumną sceną z targu. Ludność w kolorowych strojach i biały koń przy furmance ożywiają kolorystykę obrazu. Dzięki temu, kompozycja realistyczna w partii scen targowych, posiada akcenty impresjonistyczne. Znany malarz lubelski, Władysław Barwicki (1865-1933), wraz z grupą współpracowników, wykonał w 1909 r. polichromię w kościele parafialnym w Świeciechowie. W prezbiterium, na lewej ścianie namalował Matkę Boską Częstochowską na tle kościoła w Świeciechowie (farba klejowo - kredowa na tynku; ok. 410 x 195 cm). W dolnej części malowidła przedstawiony jest pejzaż z miejscową świątynią i zielonymi polami. Na ich tle widać adorującą Matkę Boską, miejscową rodzinę, ubraną w świąteczne stroje ludowe, malowane, niestety, dosyć schematycznie, bez ukazania szczegółowych elementów dekoracyjnych. Mężczyzna ubrany jest w niebieską sukmanę przewiązaną brązowym pasem, kobiety w białych bluzkach, czarnych gorsetach i bordowej oraz ciemnoniebieskiej spódnicy z białym fartuchem. W innym 171 �kościele parafialnym, w Garbowie, znajduje się z kolei duża, polichromowana rzeźba gipsowa Matki Bożej Królowej Korony Polskiej, wykonana w 1954 r. przez Zofię Trzcińską-Kamińską (1890-1977), artystkę związaną z pobliskimi Leścami. Piękna postać Madonny ubrana jest w bogaty strój z elementami ludowego: czarny gorset z kolorowymi motywami kwiatowymi i trzy sznury prawdziwych korali. Nie zawsze źródła ikonograficzne są idealnym odzwierciedleniem sposobu ubierania się, o czym świadczą zachowane przykłady omawianego stroju. Strój kobiecy 172 Strój damski omawianych okolic składał się z białej koszuli, jednobarwnej spódnicy, dekorowanej u dołu naszytymi taśmami ( jedną lub kilkoma), gorsetu ewentualnie kaftana, pasiastego fartucha, tzw. zapaski, także pasiastej zapaski naramiennej oraz chustki na głowę i czepka. Uzupełnieniem były korale i trzewiki. Fragmenty tego stroju były noszone jeszcze po II wojnie światowej. Dawniejsze koszule kobiece zdobiono białym, płaskim haftem roślinnym. Pojawiał się on na przyramkach, na krezie koło szyi i na mankietach. W późniejszych egzemplarzach spotykane są hafty wykonywane kolorowymi nićmi, w białym, czerwonym, błękitnym, a także czarnym i żółtym kolorze i różnymi ściegami, płaskim oraz przewlekanym i krzyżykowym. Motywy dekoracyjne najczęściej bywały roślinne, np. drzewka z ulistnionymi gałązkami, wici z kwiatkami, rozetki, kwiatony. Obok nich pojawiały się ornamenty geometryczne544. Wyjątkową elegancją odznaczają się białe mankiety z pocz. XX w. z Garbowa, noszone na właściwym mankiecie koszuli. Zdobione były przy jednym brzegu dyskretnym haftem białym, niebieskim, różowym, a czasem dwoma lub trzema kolorami. Były też stebnowane białą nicią, niekiedy dosyć gęsto, i dodatkowo wyszywane kolorową. Krawędzie obszywano czasem plisowaną falbanką z białego płótna lub fabryczną tasiemką. Spotykane były także samodzielne białe kołnierzyki płócienne, w formie kryzki, zdobione mereżką i obszyte koronką. Według ustaleń etnografów, wcześniejsze, suto marszczone, wełniane spódnice miały pionowe paski. Oskar Kolberg pisze, że zamężne kobiety na Powiślu koło Puław nosiły porządne spódnice bawełniane białe, w grube paski czerwone i nieobcisłe gorsety, a ich strój różnił się od pozostałych lubelskich545. Wg „Tygodnika Ilustrowanego” (sprzed 1883 r.), kobiety w okolicach Kurowa i Końskowoli nosiły białe spódnice, przykryte sukniami, zwykle w paski kolorowe (autor miał na myśli zapewne zapaski)546. 544 Ciekawe są dwie, stosunkowo bogato zdobione koszule z Rogowa w powiecie opolskim. Szyte są z białego płótna bawełnianego. Mają podobny krój (przyramkowy marszczony) i zdobnictwo. Jedna z nich, prawdopodobnie z 1900 r., zakończona jest kołnierzykiem w formie wąskiej oszewki z szeroką, marszczoną kryzką, obszytą białą koronką. Kryzkę, przyramki rękawów, mankiety i plisę rozcięcia zdobi ręczny haft czerwono – czarny, wykonany ściegiem łańcuszkowym o motywach roślinnych. Druga koszula z Rogowa, z 1942 r., z oszewką zapinaną na 2 guziki, pozbawiona jest kryzy. Zdobi ją krzyżykowy haft różnokolorowy (bordo, czerń, biały, żółty, jasnoróżowy, ceglasty i niebieski), występujący na przyramkach i mankietach oraz stębnówka. Długie rozcięcie ożywiają po bokach po 3 zakładki. Skromniejsze koszule, XIX-wieczne, pochodzą z okolic Żyrzyna. Najstarsza, wykonana z lnu samodziałowego zapewne ok. 1920 r., zdobiona jest na mankietach czarno – czerwonym haftem krzyżykowym. Skromna, z długim rozcięciem, zakończona jest płócienną oszewką, zapinaną na guzik. Inna, podobna do niej, ma oszewkę i rozcięcie wykończone koronką oraz mankiety dekorowane czerwono – czarnym haftem krzyżykowym. Pozostałe dwie także nie są zdobione na przyramkach, jedna z nich ma tylko obszyte koronką mankiety i oszewkę zakończoną plisowaniem. Jeszcze bardziej skromna jest sztukowana dołem koszula lniana z Gołębia. Wykończona jest jedynie prostą oszewką, zapinaną na niebieski guziczek, i płóciennymi mankietami. 545 O. Kolberg, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, Seria XVI, Lubelskie, cz. I, Dzieła wszystkie, t. 16, Lubelskie, cz. I, Kraków: 1883 s. 35-36. 546 Tamże, s. 36. �Z początkiem XX wieku zaczęto nosić jednokolorowe spódnice, np. barwy żółtej, brązowej, wiśniowej lub fioletowej, wykonane również z cienkich fabrycznych wełen. Najczęściej marszczono je, bądź drobniutko fałdowano w pasie. Często tył spódnicy był cały w fałdkach, z przodu było ich mniej. U dołu dekorowano je różową, żółtą i zieloną tasiemką oraz obszywano czarną tasiemką (Bochotnica k/Nałęczowa) lub trzema różnej szerokości równoległymi plisami – pasami z czarnej satyny (także Bochotnica)547. Do dziś głównym znakiem rozpoznawczym stroju powiślańskiego jest tkana na warsztacie, wełniana zapaska w poziome paski, górą marszczona i ujęta w oszewkę wykonaną z innej tkaniny, przechodzącą w troczki do wiązania. Pasiaki mają różny układ i paletę barwną pasów, w zależności od czasu powstania i miejscowości. Wcześniejsze, o skromniejszej kolorystyce, na ogół są czarne, białe lub czerwone. Wyglądem przypominają archaiczne, dwukolorowe pasy: czarno – czerwone stroju świętokrzyskiego i czarno – białe stroju iłżeckiego. Przełom XIX i XX w. przyniósł ożywienie kolorystyki pasiaków. Zaczęły się pojawiać szersze paski zielone, fioletowe, czerwone, obok nich drobne prążki i paseczki w żywych kolorach. W niektórych okolicach pojawiły się mocne barwy, kontrastowe zestawienia i pasy łączone w symetryczne wiązki, rytmicznie powtarzające się. W Muzeum Lubelskim jest ok. 50 zapasek. Spośród nich wyróżnia się grupa ponad 10 z powiatu opolskiego (Łopoczno, Kaliszany, Piotrawin, Braciejowice, Rogów). Są tkane w poprzeczne, różnokolorowe, dosyć wąskie paski. Ich ciemne, najczęściej czarne tło, jest słabo widoczne z powodu gęstego układu paseczków. U dołu zawsze dodatkowo zdobione są dosyć szerokim szlakiem, przetykanym kolorowymi nićmi, idealnie zlewającym się z całością548. Kilka zapasek z okolic Żyrzyna (Wronów, Osiny, Bałtów), pochodzących z 1892 i ok. 1900 roku, ma także układ wąskich pasków i szlak u dołu, w jednym przypadku nawet dwa. Jednakże kolorystyka zarówno pasków jak i szlaków jest bardziej krzykliwa, zdominowana przez barwę czerwoną, amarantową i zaakcentowana zielenią i żółcienią, przez co trudno doszukać się w tej kompozycji ciemnego tła549. Odmienny wygląd mają dwie zapaski z Gołębia z 1935 i 1938 r. Ich ciemne, czarne i granatowe tło ozdobione jest białymi prążkami (starsza) i białymi pasami (późniejsza), dół zdobiony jest jak w zapaskach z okolic Żyrzyna – szerokim, różnokolorowym pasem. 547 W Kamieniu były brązowe, mocno marszczone, z szerszym pasem zielonym u dołu. Mimo swojej szerokości ściśle przylegały do bioder, a podczas chodzenia zgrabnie się rozkloszowywały. Wełniana spódnica z okolic Żyrzyna, z ok. 1906 r., obszyta jest szczoteczką, inna, letnia, z tych okolic z delikatnej wełenki fabrycznej w wytłaczane wzorki liściaste, u dołu ma 4 równoległe zakładki i od spodu usztywnienie cieniutkim płótnem. Z zachowanych oryginalnych spódnic ciekawa jest ta z Świeciechowa z 1910 r.(Muzeum Regionalne w Kraśniku). Jest jasnoczerwona, z wełny fabrycznej, plisowana i ozdobiona dołem siedmioma kolorowymi wstążkami w odcieniach fioletu, zieleni, różu i błękitu. Podobna znajduje się w zbiorach Muzeum Lubelskiego, została wykonana w 1938 r. w Żyrzynie. Tego typu spódnice były fragmentem stroju uroczystego i często są widoczne na zdjęciach z początku XX wieku. 548 Przykładem tej grupy jest zapaska z Braciejowic (fot. 70.) z 1920 r., czarna w kolorowe paski (fioletowe, buraczkowe, zielone i żółte), z haftem wykonanym na warsztacie i czerwoną oszewką. Jedną z najstarszych jest zapaska z Piotrawina z 1890 r. Na jej czarnym tle biegną amarantowe i zielone paski oraz białe prążki, dół zdobi szeroki, dekoracyjny pas rozjaśniony poprzez wprowadzenie żółtej nici. Ciekawe są także 2 zapaski z Karczmisk, zwłaszcza pochodząca z 1860 r., odmienna nieznacznie od pozostałych. Ciemnogranatowa w wąskie białe paski, przypominające prążki, zdobiona jest w dolnej części pasem z dwóch szlaków czerwono – białych, rozdzielonych szlakiem żółto – zielonym. Całość motywu ograniczają wąskie paski koloru cegły. 549 Zdecydowana większość zapasek z tych okolic, nazywanych tu czasem fartuchami czy fartuszkami typu burek (Bałtów, Żyrzyn, Żerdź), pochodzi z okresu 1900-1960. Na ich kolorowych tłach (bordo, czerwień, ciemna zieleń, szafir, granat, ale też i czarny), znajdują się już innego typu pasy, w zasadzie są to rytmicznie powtarzające się wiązki pasków np. białych, granatowych i bordowych. U dołu biegnie odrębny, dekoracyjny, szeroki pas, także tkany na warsztacie, o mocnej kolorystce, zdominowanej żółcieniem, amarantem, jaskrawą zielenią, niebieskim czy fioletem. 173 �174 Zupełnie odrębną grupę omawianego fragmentu stroju stanowią delikatne, wełniane, tkane także na warsztacie, wąskie, z kilkoma fałdkami u góry, zapaski – fartuchy (noszone prawdopodobnie do gorsetu) z Żyrzyna i pobliskiej Żerdzi, szyte przed I wojną św. aż do lat 60. XX w. Mają kolorowe, poprzeczne paski, a dół często obszyty jest różnokolorowymi frędzlami. Wyróżniają się bardzo mocną kolorystyką i brakiem zdecydowanego szlaku u dołu, przez co bardzo przypominają pasiaki łowickie. Inny charakter miały białe fartuchy (fot. 3.), często także dekoracyjnie zdobione. Stanowiły one element stroju uroczystego, jak batystowy fartuch z Żyrzyna (1938 r.), z naszytymi poprzecznie różnokolorowymi wstążkami i białą koronką. Takie fartuchy i fartuszki widoczne są na zdjęciach np. z Łazisk, Klementowic, Zagród czy Garbowa. Często, ale nie zawsze, stanowiły one element stroju krakowskiego. Bywały też fartuchy równie eleganckie, choć mniej ludowe, jak te pochodzące z Garbowa i Bogucina (własność prywatna), zdobione haftem richelieu, czy równie ozdobne z haftu angielskiego. Mniej uroczyste, ale odświętne białe fartuchy lniane czy płócienne, dekorowano pasami koronek, naszywanych lub wstawianych, czy mereżką. Mężatki nosiły na ogół długie, proste białe fartuchy, czasem z rzędami zakładek, do długiej spódnicy i kaftana. Zapaski pasiaste noszono nie tylko na spódnicach, zarzucano je także na ramiona. Widać to na dwóch barwnych drukach z 1903 r., pokazujących wieśniaczki z Garbowa. Pierwszy przedstawia dwie kobiety: młodsza ma trochę krótszą, różowawą spódnicę bez naszywanych pasków, zamiast jasnego kaftana, jak jej towarzyszka, nosi ciemnozielony sznurowany gorset i białą bluzkę z dużą kryzą. Na spódnicach i ramionach obie mają pasiaste zapaski, na głowach chustki zawiązane pod brodą. Druga reprodukcja, wykonana w oparciu o rysunek sygnowany nazwiskiem Nowicka, przedstawia podobnie ubraną dziewczynę. Zapaski jej stroju utrzymane są w szerokiej gamie jasnej zieleni, oranżu i żółcieni. Pod naramienną, tkaną w węższe paski, widoczny jest ciemny gorset i biała koszula. Ubiór uzupełniają długi sznur korali z krzyżykiem i szaroniebieska chustka, delikatnie akcentowana czerwienią. Wszystkie znane gorsety omawianego regionu (w Muzeum Lubelskim jest ich ponad 20), pochodzą z XIX i XX w. Są dopasowane do figury, sznurowane, zaopatrzone w podszewkę i od pasa dookoła w opadające klapki, zwane kaletkami, patkami lub języczkami. Z przodu mają rozcięcie (często usztywnione np. fiszbinami) z haftkami do przewlekania wstążki lub tasiemki. Zapewne występowało także zapięcie na same haftki, o czym świadczy przedwojenny model jedynego dziecinnego gorsetu, pochodzącego z Garbowa. Przód, a także często tył, wycięcie wokół szyi, brzegi wykroju pachy oraz klapki, zdobione były wstążkami, tasiemkami, niekiedy marszczonymi, szychem, szutażem, cekinami, szklanymi paciorkami i koralikami oraz czasem krepinką. Ponadto, gorsety z grupy żyrzyńskiej miały wycięcie wokół szyi i rękawów, wykończone ząbkami. Ich kolorystyka była różnorodna, obok czarnych i granatowych spotykało się też bordowe, różowe i zielone. Szyto je z adamaszku, czarnej satyny, aksamitu i delikatnej wełny550. 550 Gorsety, pochodzące z powiatu puławskiego (Karczmiska, Rogów, Garbów), początkowo zdobiono skromnie tasiemkami, cekinami i szychem. Późniejsze mają bogatszą dekorację, skupioną wzdłuż brzegów rozcięcia, składającą się z wertykalnie biegnących elementów zdobniczych. W grupie gorsetów z okolic Żyrzyna znajduje się najstarszy znany z omawianego regionu, pochodzący z Osin (1820 r.), uszyty maszynowo z bordowej satyny. Składa się z 4 kawałków, jego przód i tył zdobione są niebieską tasiemką, białą krepinką, srebrnym szychem, zielonym szutażem i cekinami. Dekoracja przy rozcięciu składa się jeszcze z elementów pionowych. Taki układ zdobień zachował także czarny gorset z Żyrzyna (sprzed I wojny św.), ozdobiony m.in. aplikacją w fioletowe kwiaty, srebrnym szychem i kolorowymi tasiemkami. Pozostałe gorsety z tej grupy mają już inny układ dekoracji przy rozcięciu. Świadczą o tym dwa XIX – wieczne gorsety z Żyrzyna, których przody zdobione są wzdłuż rozcięcia już nie pionowym, ale zygzakowatym motywem. Taki typ zdobienia stosowany był tu nieprzerwanie do lat 60. XX w. i odtwarzany jest powszechnie dzisiaj. Podobny w charakterze jest także czarny aksamitny gorset z Gołębia z 1918 r., dekorowany m.in. kontrastującymi mocno z tłem amarantowymi i niebieskimi tasiemkami, przewiązywanymi nitkami dla osiągnięcia form zaokrąglonych i zwiększenia plastyczności motywu. �Pojawiały się także gorsety zdobione odmiennie. W Garbowie zachował się piękny czarny gorset z początku XX w., wyszywany misternym haftem o motywach kwiatowych. Również w Kamieniu gorsety były haftowane we wzory kwiatowe, dopiero później zdobiono je cekinami, złotymi taśmami lub lamowano srebrem. Kaftany noszone były w chłodniejsze dni. Były jednobarwne, szyte z fabrycznych wełenek, na podszewce, krótkie, dopasowane w talii, z długimi wszywanymi rękawami z mankietami. Również dekorowano je pasmanterią, aczkolwiek dużo skromniej niż gorsety. Zapinane były na guziki wysoko pod szyją, bez kołnierzyka (wykończone tylko wąską oszewką)551, który wydawał się zbyteczny wobec zwisających od szyi, często do pasa, mnóstwa sznurów korali, z których dolny rząd bywał zakończony krzyżykiem. Część kobiet, skromniejszych, niekoniecznie biednych, ubierała przy szyi tylko 2 – 3 sznury. Na ogół były to prawdziwe korale. Niektóre elegantki na pocz. XX w. zaczęły nosić do kaftana drobne perełki. Według „Tygodnika Ilustrowanego” (sprzed 1883), włościanki z okolic Kurowa i Końskowoli zamiast kaftana wkładały żupaniki granatowe z mosiężnymi guziczkami bez rękawów, a w zimne dni kapoty męskie552. Kobiety zamężne nosiły na głowie białe czepki lub chustki. Według „Tygodnika Ilustrowanego” (sprzed 1883 r.), starsze włościanki w okolicach Kurowa i Końskowoli ubierały czepki tiulowe z ogromnym czubem z przodu, dookoła „obwiedzione”. Na czepiec zakładały z tyłu głowy chustkę kolorową, zaczynającą się od czuba i spadającą trzema końcami na ramiona. Młode mężatki wiązały chustki podobnie jak starsze kobiety, tylko bez czepka. Dziewczęta nosiły długie warkocze spadające na ramiona, z kolorowymi wstążeczkami553. Mężatki nosiły także półczepce, z małymi główkami i bardzo długimi szarfami. Przykłady takich nakryć pochodzą z Wólki Profeckiej, Gołębia i Góry Puławskiej. Ich główki, wykonane np. z koronki czy rurkowanych koroneczek, obszyte były marszczonym tiulem i zdobione kolorową, np. niebieską, wstążką. Szarfy wykonywano z gładkiego tiulu i obszywano białą koronką fabryczną. Bardzo efektowny i elegancki był stary, koronkowy półczepiec z Bochotnicy k/Nałęczowa. Miał on formę diademu, obszytego zmarszczonym tiulem, na którym wkomponowane były delikatne różowe wstążeczki i srebrne paciorki. Z przodu dekowany był stroikiem z aksamitnych, bordowych kwiatów i oliwkowych liści. Z zachowanych w Muzeum Lubelskim chust z frędzlami, wyjątkową elegancją wyróżniają się jednokolorowe, np. żółte, tkane we wzór kwiatowy, pochodzące z Miesiąców koło Garbowa. Są wyrobem fabrycznym, 551 Na zachowanych w Muzeum Lubelskim czterech kaftanach, z których dwa to przedwojenne modele, widać zdobienia wzdłuż rozcięcia, w części dolnej i przy mankietach. Szczególnie efektownie prezentuje się śliwkowy kaftan z Garbowa (fot. 71.) z 1906 r., wykończony u dołu baskinką, wykonaną z plisowanej falbanki. Wzdłuż zapięcia, nad baskinką i na mankietach, zdobiony jest pasami granatowego aksamitu, na którym naszyto srebrne cekiny, szklane koraliki i miedziane guziki. Drugi wełniany kaftan z Garbowa, brązowy, ma podobny wygląd. Zdobiony jest naszyciami z ciemnego aksamitu, bezbarwnymi koralikami i cekinami. Z kolei dwa modele kaftanów (nazwanych bluzkami), z Bochotnicy k/Nałęczowa, zdobione są skromniej. Bordowy ozdobiony jest przy zapięciu, na zakończeniu rękawów i dookoła u dołu czarną koronką. Równolegle do niej biegną tasiemki żółta i różowa, przewiązane niteczkami. Żółta bluzka, o odcieniu musztardowym, ozdobiona jest ciemnogranatowym aksamitem i nad mankietami różową tasiemką, także przewiązaną niteczkami. 552 Tamże, s. 35-36. 553 Interesujące przykłady czepców i półczepców zachowały się w Muzeum Lubelskim. Klasyczny czepek, np. z Góry Puławskiej, uszyty z płótna, ozdobiony koronką i wstawką, ma długie na pół metra szarfy do zawiązywania. Inną, ciekawą formę mają trzy czepce z Gołębia, pochodzące sprzed II wojny światowej. Składają się z dwóch części; spód wykonany jest np. z czerwonego, zmarszczonego fabrycznego płótna, wierzch z białego tiulu zdobiony dookoła riuszką (obszyty rurkowanym tiulem) i dekorowany różnokolorowymi (najczęściej różowymi, niebieskimi i zielonymi) tasiemkami, wstążeczkami lub włóczką, z których najchętniej formowano kwiatuszki. 175 �176 wykonanym z jedwabiu, podobnie jak inne chusty z tej miejscowości, które na jednolitym tle, np. pomarańczowym, bordowym czy czarnym, posiadają barwny wzór kwiatowy554. Takie chusty zarzucano zazwyczaj na ramiona, podobnie jak inne duże. Chusty cieńsze, zarówno jedwabne jak i cienkie szalinówki, noszono latem. W Kamieniu, przed wojną kobiety starsze wiązały je pod brodą, panny najczęściej do tyłu. Zestaw chustek stanowił o majątku dziewczyny, w zależności od posiadanej ich ilości liczyło się bogactwo panny. W zimie, biedniejsze kobiety, nie posiadające sukmany czy kożucha, narzucały wełnianą, samodziałową ciepłą chustę w kratę. Taka duża, w kratę łososiowo – granatowo – szarą, akcentowaną czerwienią, pokazana jest na kolorowym druku z 1903 r. Prezentująca ją starsza kobieta z okolic Garbowa ma ponadto na sobie długie odzienie barwy ceglastej i biały fartuch. Jeszcze przed wojną, w niektórych okolicach, kobiety owijały się tymi chustami, służącymi wówczas za palta. Okolicznościowy charakter mają trzy nakrycia głowy panny młodej, zachowane w Muzeum Lubelskim. Są to mieniące się barwą stroiki z powiatu puławskiego, wykonane z różnokolorowych płóciennych i srebrnych wstążeczek. Wymodelowane z nich kwiaty, w które wkomponowano paciorki oraz listki o różnych kształtach i odcieniach zieleni, przymocowane są do konstrukcji z drucików obleczonych jasnym papierem, którą spinają rozciągnięte między nimi bawełniane nici. Przyczepione do niej z tyłu różnobarwne, długie wstążki opadały na plecy i ramiona. Wczesne pochodzenie ma welon panny młodej z Bochotnicy k/Nałęczowa, wykonany z białego tiulu (162 x 80 cm), obszyty wąziutką koronką555. Buty kobiece były sznurowane, dopiero w czasie wojny pojawiły się inne. W Kamieniu, do pracy służyły trzewiki czarne, były też brązowe oraz czerwone – które służyły do tańca. Strój męski Strój męski noszony był do końca wieku XIX. Z początkiem XX wieku w wielu miejscowościach przestał być używany, zastąpił go bardziej nowoczesny, szyty pod wpływem mody miejskiej. Chodzono tylko w niektórych tradycyjnych elementach, jak sukmana, kamizelka czy buty z cholewami. Było to wynikiem przywiązania i tradycji, i miało miejsce tylko w niektórych, najczęściej bogatych miejscowościach (m.in. koło Nałęczowa i Garbowa jeszcze w późnych latach 20. XX wieku). Codzienne koszule męskie, noszone na wypust, pozbawione ozdób, szyto z lnianego, jasnoszarego lub białego płótna556. Wg „Tygodnika Ilustrowanego” (sprzed 1883 r.), w okolicach Kurowa 554 Chusty z okolic Puław i Żyrzyna, tzw. szalinówki z cienkiej wełenki, kremowe i czerwone w kolorowe kwiaty, np. róże, pochodzą z pocz. XIX w. i lat 1930-40. Najefektowniejszą jest przedwojenna chustka z Wronowa k/Puław, bardzo duża, różnokolorowa, zwana na cztery niedziele, bo każdy narożnik miał inny wzór. 555 W Muzeum Lubelskim zachowały się dwa stare czepki niemowlęce z Cynkowa k/Nałęczowa. Oba wyróżniają się piękną formą i dekoracją; dziewczęcy, wykonany z fabrycznej wełny zielonej i czerwonej, i z takimi samymi troczkami, na podszewce perkalowej, przybrany jest białą, zmarszczoną koronką. Czepek chłopczyka, uszyty z fabrycznej flaneli wiśniowej, także na perkalowej podszewce, ma kształt stożkowaty i zdobiony jest zmarszczoną koronką, na której gdzieniegdzie naszyte są kwiatuszki. Zachowany jest także skromniejszy czepeczek z białego płótna, którego główka nakryta jest białą koronką, a brzegi szerokiego rondka ozdobione czerwonym haftem. 556 Zachowane w Muzeum Lubelskim posiadają z przodu różnej długości rozcięcie, zapinane na 2-3 guziki. Ich tyły, górą lekko zmarszczone, mają doszyte karczki. Góra zamiast kołnierzyka wykończona jest wąską, często płócienną oszewką (taką były obszywane dostojniejsze). Rękawy długie, dołem zmarszczone, ujęte w mankiet – czasem płócienny – zapinane na jeden guziczek. Spotykane były także koszule o kroju podłużnym, zw. poncho (taka, uszyta w 1950 r. w Żyrzynie znajduje się w zbiorach Muzeum Lubelskiego), także wykończone oszewką koło szyi i z zapięciem na guziki. Długie rękawy zakończone wąziutkim mankietem nie były zmarszczone u dołu i zapinane na guziki. �i Końskowoli, koszule zawiązywano zwykle dwukolorowymi wstążeczkami, najczęściej niebieską i różową557. Dekoracja ta dotyczyła zapewne ubrania świątecznego. Codzienne spodnie, wykonane z samodziałowego płótna lnianego, miały proste nogawki, a górą wykończone były paskiem z tego samego materiału. Bywały także proste, płócienne spodnie, farbowane na granatowo lub czarno. Odświętne szyto z ciemnych tkanin fabrycznych. Te wpuszczane były do butów z cholewami. Kamizelki szyte były z ciemnych tkanin fabrycznych. Takie są dwie zachowane w Muzeum Lubelskim, pochodzące z powiatu puławskiego. Jedna, oryginalna, z granatowej wełny, zdobiona jest szafirowym sznurkiem (brzegi, dekoracyjny akcent 5 dziurek, wykończenie kieszeni i małego okrągłego kołnierzyka) i dwoma rzędami małych metalowych guziczków. Druga, model sprzed II wojny światowej, wykonana jest z czarnej tkaniny i zdobiona stebnówką z żółtej nici558. Najbardziej znaną kamizelką, której wygląd powielany jest w strojach zespołów folklorystycznych, jest, także pochodząca ze zbiorów Muzeum Lubelskiego, wykonana z szafirowego sukna, z wąskim kołnierzykiem, dwoma rzędami gładkich, srebrnych guzików i żółtym stębnowaniem z przodu wzdłuż brzegów zapięcia i nad kieszonkami. Noszona była przez osoby starsze. Sukmany omawianego terenu, wełniane, wykonane z sukna samodziałowego, mają niejednolity wygląd. W zależności od okolicy różnią się kolorem, krojem i zdobnictwem. Zdarza się jednak, że sukmana typowa dla jednego ośrodka pojawia się w innym. O siwych sukmanach, do których przyszywano taśmy w kształcie żeber zwane potrzebami, którymi obszywano także szwy na plecach, biodrach i dookoła kieszeni, występujących częściej w pobliżu miasteczek, np. Kazimierza i innych, pisze Oskar Kolberg559. Badacz ten wymienia także sukmany granatowe, noszone tylko przez włościan koło Puław (okolice te były pod dużym – również w zakresie stroju – wpływem rezydujących tu na stałe do powstania listopadowego książąt Czartoryskich), którzy wzorem niektórych mieszczan przepasywali je czerwonymi, wełnianymi pasami. Kolberg przytacza też informacje 67. Tył sukmany (model), Garbów, fot. P. Maciuk, z „Tygodnika Ilustrowanego”, mówiące o mężczyznach ze zbiorów Muzeum Lubelskiego w Lublinie z okolic Kurowa i Końskowoli, którzy nosili sukmany 557 Tamże, s. 36. 558 Stębnówka tworzy dekoracyjny ornament przy brzegach długiego, zaokrąglonego dołem kołnierzyka, zapięcia, dołu kamizelki i 3 kieszeni. Szerszy pas ornamentu biegnący równolegle, w kilkucentymetrowej odległości od zapięcia, zdobiony był pierwotnie guzikami. Żółtą nicią wykonane są także dziurki (trudno ustalić kolor guzików z powodu ich braku). 559 O. Kolberg, s. 33. 177 �178 ciemnobure, bez kołnierzy, zapinane na haftki, z brzegami obszytymi niebieską tasiemką. Spostrzeżenia te potwierdza Henryk Wiercieński (1843-1923), lubelski regionalista i publicysta, którego ojciec w 1844 r. zakupił majątek w Niezabitowie. Stwierdza on, że w jego rodzinnych stronach, będących pod wpływem kultury książąt Lubomirskich z Opola, chłopi nosili różnobarwne sukmany – głównie jasnobłękitne. Zauważa też, że, zgodnie ze zwyczajem, w okolicy tej cała wieś nosiła sukmany jednakowe w barwie i kroju. Stąd, Łubki i Wojciechów miały sukmany bure, wyszywane bogato czerwonymi i niebieskimi sznurkami. We wsiach na północ od Niezabitowa noszono takie same, ale o skromniejszym wyszyciu z niebieskiej krajki, a bliżej Wisły chłopi nosili sukmany siwe560. Współcześni badacze powtarzają te informacje w opracowaniach ogólnych. Teresa Karwicka pisze o szarym lub niebieskim kolorze sukman, przepasywanych czerwonym sukiennym pasem oraz o ich zapięciu na guziki561. Barbara Bazielich wspomina o sukmanach w granatowym kolorze, małym stojącym kołnierzu, obszytych na brzegach granatowym sznurkiem562. Danuta Powiłańska – Mazur i Celestyn Wrębiak stwierdzają, że sukmany były szare lub ciemnogranatowe i miały krawędzie obszyte niebieskim sznurkiem563. Agnieszka Ławicka pisze z kolei o ciemnoniebieskich z niebieskim szamerunkiem, przepasywanych rzemiennym pasem564. Na podstawie zachowanego do dziasiaj stanu można ustalić, że sukmany granatowe musiały wyglądać podobnie jak ta z okolic Janowa Lubelskiego, znajdująca się w zbiorach Muzeum Lubelskiego. Jest ona koloru jasnogranatowego, zapinana na haftki, górą lekko dopasowana, dołem rozszerzona, z rękawem wszywanym565. Bliżej Kraśnika występowała długa sukmana barwy popielatej, zapinana na haftki566. Również sukmana tej barwy, o pięknym fioletowym odcieniu, występowała w okolicach Józefowa. Zachowana w muzeum posiada już inny krój i zdobienie567. W Piotrawinie pojawia się sukmana brązowa, zdobiona tak jak w pobliżu Opola, czerwonym sznurkiem. W okolicach Końskowoli sukmana zachowała podobny krój do józefowskiej, ale jest barwy ciemnobrązowej, wpadającej w czerń, a także posiada naszycia kołnierza i mankietów, wykonane z granatowo – kobaltowej wełny. Środek tyłu ozdobiony jest szafirowo – kobaltowym sznurkiem. Podobny krój ma sukmana z Garbowa. Jednakże zachowany drugi model sukmany z Garbowa i model z Gołębia, bliskie są w kroju sukmanom z okolic Janowa i również dekorowane są podobnymi, szafirowymi elementami. Brązowe, zapinane na haftki, z oszewką i rozcięciem zdobionym szafirowo – białą tasiemką i szafirowym 560 H. Wiercieński, Żyliśmy ma przełomie wieków. Fragmenty pamiętników Henryka Wiercieńskiego, „Głos Nałęczowa”, 2011, s. 2-4. 561 T. Karwicka, Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1995, s. 2. 562 B. Bazielich, Strój ludowy w Polsce. Opisy i wykroje, Warszawa: Wydawnictwo Fundacji Kultury Wsi 1997, s. 100. 563 D. Powiłańska-Mazur, C. Wrębiak, Kultura materialna i sztuka ludowa Lubelszczyzny. Informator do stałej wystawy, Lublin: Muzeum Okręgowe w Lublinie 1981, s. 48. 564 A. Ławicka, www.zamek-pl. 565 Zapięcie i oszewka (przypominająca stójkę) wzmocnione są naszytą granatową taśmą (3 pasy). Rękaw wykończony jest mankietem rozciętym i naszytą na niego granatową wełenką. Często rękaw nie posiada właściwego mankietu, imituje go jedynie pas naszyty z granatowej wełenki. Mankiet bywa obszyty granatowym sznureczkiem, który zdobi także inne fragmenty sukmany (obszycie dołu i jego boczne rozcięcia, zapięcie, oszewkę, czy elementy dekoracyjne tyłu, skupione poniżej pasa). Taki typ odzienia mógł występować na południu omawianego terenu. 566 Granatowe sukno, naszyte na dole rękawa, imitowało mankiet. Oszewka, zapięcie, powierzchnia nad mankietem, dwa symetryczne akcenty z tyłu na linii pasa, boczne rozcięcia dołu zdobi granatowy sznureczek. 567 Ma kołnierz z dużymi klapami i bardzo dekoracyjny tył. Kołnierz i dół rękawa (imitacja mankietu) obszyte są flanelą szafirową, przechodzącą w kobalt. Tkanina ta pięknie akcentuje krój tyłu, w jego części środkowej. Elementy wykonane z flaneli dodatkowo ozdobione są szafirowym sznureczkiem. �sznurkiem (Garbów) lub haftem szafirowym (Gołąb). Zdobione były taże doły rękawów i środkowe części tyłów. Widoczne z kolei na reprodukcjach z 1903 (druk barwny) i 1928 r, długie sukmany z Garbowa i Nałęczowa, obie najpewniej jasnobrązowe, zdobione są przy zapięciu wąską, kolorową pasmanterią z dominacją czerwieni. Zachowany model sukmany brązowej z powiatu puławskiego przedstawia odmienny typ: jest odcinana w pasie, z kołnierzem z klapkami i zapięciem dwurzędowym z guzikami, także brązowymi. Oblamowana jest wzdłuż kołnierza, brzegów, dołem, przy górnej linii mankietu i górnych krawędziach 3 kieszeni czarnym suknem. Wyglądem zupełnie przypomina ubiór kielecki. Sukmany zdobione czarną taśmą i guzikami występowały w okolicach Markuszowa i Wąwolnicy. Najbardziej efektowna, jasnobrązowa (pokazana na przykładzie modelu), oblamowana fioletową tasiemką, z kołnierzem z klapami i bogato zdobionym tyłem pochodzi z Garbowa. Mężczyźni także nosili kaftany. Przykładem jest model z Miesiąców koło Garbowa, uszyty z fabrycznej wełny 68. Wg rys. Wojciecha Gersona, Lublinianie, 1855, litografia, na podszewce. Ciemnobrązowy, lamowany ciemno fot. P. Maciuk, ze zbiorów Muzeum Lubelskiego w Lublinie zieloną tasiemką, z kołnierzem z rewersem, zapinany jest na cztery czarne guziki. Zimą, w okolicach Kurowa i Końskowoli, wg „Tygodnika Ilustrowanego” (sprzed 1883 r.), noszono czapki z czarnego baranka, wysokie, z tyłu rozwarte (specjalnie nie zszyte) i związane wstążeczką czerwoną lub niebieską. Zachowana w Muzeum Lubelskim, jedyna oryginalna czapka z powiatu puławskiego, zwana huczmą, wykonana jest z sukna barwy popielatej i dekorowana obszyciem z fioletowej przędzy wełnianej i pięcioma pomponami. Noszono także czapki rogatywki z sukna z barankowym otokiem oraz rogatywki, zdobione na rogach wełnianymi kiściami. Latem noszono kapelusze słomkowe z krótką główką i szerokim rondem, plecione techniką warkoczową lub spiralną. Często bywały opasane czarną wstążką (spotykane były też brązowe, szafirowe, różowe lub czerwone), czasem tą samą wstążką lub czarną tasiemką zakończony był też brzeg ronda. Niektóre miały z boku przypięte kolorowe świecidełka czy kwiatuszki z kolorowego papieru. Ważnym elementem stroju męskiego był pas, który służył do przepasywania kamizelki i sukmany. W okolicach Kurowa i Końskowoli, wg „Tygodnika Ilustrowanego”(1883 r.), noszono w zwykły dzień pas skórzany, w święta i niedziele biały wełniany568. Pasy XX-wieczne widoczne są na starych zdjęciach. W Muzeum Lubelskim zachowane są pasy z Garbowa, np. skórzany, barwy czarnej z mosiężną sprzączką i dziurkami zabezpieczonymi mosiężnymi kółeczkami, zdobiony jest ornamentem wykonanym techniką 568 O. Kolberg, tamże, s. 36. 179 �stemplową. Drugi, także o szerokości 5 cm, czarny, zapinany na dwa rzemyki, pokryty jest ornamentem złożonym z linii prostych i zygzakowatych. Pas trzeci, brązowy, również zapinany na dwa rzemyki, zdobiony jest białą skórą i ornamentem z linii krzywych. Podsumowanie 180 69. Gorset z Żyrzyna, 1932, fot. P. Maciuk, ze zbiorów Muzeum Lubelskiego w Lublinie Przedstawiony obraz omawianego stroju nie jest pełny. Opiera się głównie na zbiorach Muzeum Lubelskiego, które pozyskiwało ubiory z niewielu miejscowości. Dodatkowo, reprezentowane są one często poprzez pojedyncze przykłady. Największą, ale niestety mniej reprezentatywną grupę dla tego opracowania, stanowią ubrania z okolic Żyrzyna. Więcej informacji o stroju nadwiślańskim można zaczerpnąć na podstawie starych zdjęć i wywiadów z nielicznymi już osobami, pamiętającymi dawne czasy. Natomiast obrazy, rysunki i grafiki jako źródło ikonograficzne trzeba traktować z dużą ostrożnością. Planowane dalsze badania na tym terenie powinny już wkrótce przynieść pełniejszy i dokładniejszy obraz ubioru powiślańskiego i jego okolic. 70. Zapaska z Braciejowic, 1920, fot. P. Maciuk, ze zbiorów Muzeum Lubelskiego w Lublinie 71. Kaftan kobiecy z Miesiąców koło Garbowa, 1906, fot. P. Maciuk, ze zbiorów Muzeum Lubelskiego w Lublinie �Mariola Tymochowicz569 Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Typologiczne zróżnicowanie strojów ludowych z obszaru województwa lubelskiego U Wprowadzenie biór świąteczny stanowił dawniej szczególną wartość materialną i emocjonalną, był także ważnym wyznacznikiem odrębności regionalnej. Po ubiorze najszybciej można było określić przynależność do danego stanu społecznego czy miejsca zamieszkania. Większość strojów na omawianym terenie zaprzestano nosić w okresie międzywojennym, tylko w subregionach bardziej odizolowanych zachowały się one nieco dłużej. Ta sytuacja spowodowała, że nie wszystkie powstałe tu typy strojów zostały odtworzone, trudno także ostatecznie ustalić ich liczbę. W latach powojennych utrwaliło się także przekonanie, że istnieje jeden strój lubelski, jak nazywany jest strój krzczonowski570, co sprawiło, że niesłusznie stał się on reprezentatywny dla całego, tak dużego przecież, obszaru. Niniejsze opracowanie ma na celu ustalenie podstawowych typów strojów oraz wykazanie zasadniczych podobieństw i różnic między nimi. Województwo lubelskie, utworzone w 1999 roku, swoim zasięgiem obejmuje571 w dużej mierze historyczny obszar dawnego województwa z okresu przedrozbiorowego i międzywojennego. Lubelskie było i jest typowym regionem rolniczym, który nigdy nie był jednolity ani pod względem etnicznym572, ani religijnym. Dlatego trudno nazwać go regionem etnograficznym, co potwierdzają występujące tu podziały administracyjne, nie zawsze pokrywające się z podziałami językowymi czy etnograficznymi. Obecnie, z uwagi na prowadzone badania naukowe573, Lubelszczyzna wyodrębniana jest jako twór 569 Mariola Tymochowicz, etnolog i kulturoznawca, adiunkt w Instytucie Kulturoznawstwa UMCS w Lublinie, członek redakcji serii Atlas Polskich Strojów Ludowych i przewodnicząca Sekcji Polskich Strojów Ludowych przy PTL. Kontakt: mariolate@wp.pl 570 J. Świeży w publikacji Stroje ludowe Lubelszczyzny wydanej w Warszawie w 1954 roku, nazwał strój krzczonowski lubelskim – sugerując się zapewne faktem, że był to jedyny zachowany strój z powiatu lubelskiego. 571 Województwo lubelskie obejmuje obszar między Wisłą a Bugiem, od zachodu i północnego zachodu sąsiaduje z regionem sandomierskim i radomskim, od północny z mazowieckim i podlaskim, a od strony wschodniej z Wołyniem na Ukrainie i Polesiem na Białorusi. Na południu rozgraniczony jest dolnym Sanem i Puszczą Solską od regionu rzeszowskiego. 572 Do końca II wojny światowej we wschodniej części tego regionu zamieszkiwała ludność pochodzenia ruskiego, w miasteczkach mieszkała ludność żydowska. Przybywali tu także osadnicy z Niemiec, Holandii, Rumunii, byli również Ormianie czy Tatarzy, te ostatnie grupy były na tyle niewielkie, że nie wpłynęły znacząco na kulturę tego obszaru. 573 Badania prowadzone są przez pracowników naukowych lubelskich uczelni z zakresu etnologii, etnolingwistyki, językoznawstwa, dialektologii, folklorystyki, socjologii wsi, a także przez historyków. 181 �względnie homogeniczny574 i nazywana bywa najczęściej regionem kulturowym, wewnętrznie zróżnicowanym. W jej obrębie wydziela się często kilka subregionów: południowe Podlasie, Polesie, Powiśle, Wyżynę Lubelską, Roztocze, Zamojskie czy Chełmskie. W każdym z nich wykształcił się odmienny typ stroju. Stan badań strojów regionu lubelskiego575 182 Jednym z pierwszych badaczy, zajmujących się szerzej zagadnieniem strojów z tego terenu, był Janusz Świeży, który w swojej publikacji z 1954 r. wyodrębnił osiem ich typów: ubiór biłgorajski i kraśnicki, zamojski i krasnostawski, tomaszowski, hrubieszowski, lubelski, w ramach którego opisał krzczonowski; lubartowski, puławski i z północnej części Lubelszczyzny (włodawski, nadbużański, radzyński, łukowski, podlasko – mazurski i podlasko – małoruski)576. Ponadto, badacz, omawiając stroje południowego Podlasia w ramach serii Atlas Polskich Strojów Ludowych, wyróżnił także strój chełmski577. Z kolei Barbara Kaznowska-Jarecka, przedstawiając strój biłgorajsko – tarnogrodzki, również w tej serii, krótko opisała sąsiadujący z nim strój z okolic Janowa Lubelskiego i Kraśnika578. Kolejną typologię, w 1973 r., zaproponowała Janina Petera, opisując 12 typów strojów: włodawski z dwiema odmianami – Chmaków i Poleszuków, bialski, radzyński, łukowski, lubartowski, puławski, krzczonowski, biłgorajsko – tarnogrodzki, strój sitarzy, zamojsko – krasnostawski, tomaszowski i hrubieszowski579. Podobną ilość wyróżniła Elżbieta Kępa, dodając jeszcze strój kraśnicko – janowski580. Danuta Powiłańska-Mazur i Celestyn Wrębiak, w informatorze do wystawy o kulturze materialnej i sztuce ludowej Lubelszczyzny, podają, że na tym terenie można było wyodrębnić 12 zasadniczych typów ubiorów z 22 odmianami. Dodają przy tym, iż niektóre odmiany nie zachowały się do dzisiejszych czasów. W rozdziale poświęconym strojom przedstawili krótko tylko podlaski z odmianami, puławski, krzczonowski, biłgorajski i te noszone przez handlarzy sitami z Biłgoraja i Tarnogrodu581. Marek Bem, opisując wiejskie zespoły śpiewacze z województwa chełmskiego, podaje, że występowały tam stroje: podlaski z dwiema odmianami: włodawską i nadbużańską, chełmski582 i krasnostawski583. Janina Petera, w rozdziale poświęconym strojom ludowym Zamojszczyzny, opisała stroje: zamojski, tarnogrodzko – biłgorajski, hrubieszowski i tomaszowski. W opracowaniach ogólnopolskich prezentowane są jedynie wybrane typy strojów z terenu Lubelszczyzny. Barbara Bazielich i Stanisław Gadomski, w swoim albumie, zaprezentowali tylko stroje: krzczonowski, podlaski, łukowski, puławski, 574 J. Styk, Uwarunkowania i dynamika kształtowania się regionów w Polsce, w: M. Dziekanowska, J. Styk (red.), Region w koncepcjach teoretycznych i diagnozach empirycznych, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2008, s. 12. 575 Będzie to niepełny stan badań, gdyż nie zostaną przedstawione publikacje, w których omówiony był tylko jeden typ stroju. 576 J. Świeży, Stroje ludowe Lubelszczyzny, Warszawa: Wydawnictwo Sztuka 1954. 577 Idem, Strój podlaski (nadbużański), „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. IV, z. 5, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1958, s. 8-9. 578 B. Kaznowska-Jarecka, Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, z. 8, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1958, s. 8. 579 J. Petera, Stroje ludowe Lubelszczyzny, „Kalendarz Lubelski 1973”, nr 16: 1973, s. 170-180. 580 E. Kępa, Zdobnictwo strojów ludowych na Lubelszczyźnie, Lublin: Muzeum Okręgowe w Lublinie 1984, s. 1. 581 D. Powiłańska-Mazur, C. Wrębiak, Kultura materialna i sztuka ludowa Lubelszczyzny, Informator do stałej wystawy, Lublin: Muzeum Okręgowe w Lublinie 1981. 582 Opis tego typu stroju podaje także J. Petera w artykule Chełmskie stroje ludowe na przełomie XIX i XX w., „Rocznik Chełmski”, t. 2., 1996. 583 M. Bem, Wiejskie stroje śpiewacze i ich rola i znaczenie w kulturze współczesnej wsi woj. chełmskiego, Włodawa: Muzeum Pojezierza Łęczyńsko - Włodawskiego 1998. �biłgorajski oraz sitarzy biłgorajskich584. Teresa Karwicka natomiast przedstawiła dziesięć typów: biłgorajsko – tarnogrodzki, z okolic Janowa i Kraśnika, puławski (powiślański), krzczonowski, lubartowski, łukowski, chełmski, zamojsko – krasnostawski, tomaszowski, hrubieszowski, podlaski z dwiema odmianami (włodawską i nadbużańską)585. W najnowszej publikacji o strojach ludowych w Polsce, autorstwa Elżbiety Piskorz-Branekovej, opisane są następujące stroje: podlaski z trzema odmianami (radzyńską, włodawską i nadbużańską), łukowski, zamojski, tomaszowsko – hrubieszowski, biłgorajski i krzczonowski586. Typy strojów lubelskich i ich zasięgi Pewne niezgodności u wymienionych autorów wynikają głównie z przyjętych zasięgów występowania danych typów strojów, które są dość płynne i nierzadko nakładają się na siebie. Nieuwzględnienie niektórych odmian wynikać może z braku materiałów bądź eksponatów, pozwalających szerzej je opisać (mam tu na myśli chociażby strój janowski czy z okolic Krasnegostawu). Z badań prowadzonych przez mnie oraz w oparciu o dostępne publikacje, materiały ikonograficzne i zgromadzone elementy strojów w muzeach, można wnioskować, że na terenie Lubelszczyzny występowały następujące główne typy strojów: podlaski (z odmianą nadbużańską, włodawską, radzyńską i mazowiecką), łukowski, chełmski, lubartowski, Powiśla puławskiego, krzczonowski, krasnostawski, biłgorajsko – tarnogrodzki, sitarzy biłgorajskich, janowski, zamojski, hrubieszowsko – tomaszowski, szlachty zaściankowej z okolic Międzyrzecza, a także, stanowiące osobną grupę, ubiory świąteczne ludności ruskiej, zamieszkującej wschodnie tereny. Z okolic położonych najbliżej Lublina nie zachowały się żadne opisy strojów, tam też najszybciej zaczęto nosić ubiory miejskie. Jedynie nieliczne zdjęcia, pochodzące z okolic Motycza, Wojcieszkowa i Niedrzwicy Kościelnej, pokazują, że stroje te bardzo mocno nawiązywały już do ubiorów miejskich z końca XIX w. Współcześnie także trudno jest do końca ustalić zasięg występowania poszczególnych typów strojów z omawianego obszaru. W północno – wschodniej części noszony był strój podlaski: odmiana nadbużańska na terenie między Wieprzem a Bugiem – w dorzeczu Krzny i lewego dopływu Bugu. Strój ludności mazurskiej swoim zasięgiem obejmował zachodnią i południową część powiatu587 bialskiego, a także północną i zachodnią część powiatu radzyńskiego. Strój włodawski noszony był na obszarze od Włodawy do rzeki Zielawy pod Parczew, a w powiece chełmskim od Siedliszcza do Wólki Tarnowskiej. Strój radzyński występował w dużej części dawnego powiatu radzyńskiego, podobnie jak stroje: łukowski, lubartowski, krasnostawski i zamojski na terenie swoich powiatów. Strój puławski noszony był po prawobrzeżnej stronie Wisły w powiatach puławskim, opolskim i północnej części kraśnickiego. Strój janowski występował w okolicach Modliborzyc, Janowa Lubelskiego i Kraśnika, krzczonowski w południowej części powiatu lubelskiego. Strój chełmski w środkowo południowej części dawnego powiatu. Ubiór świąteczny biłgorajsko - tarnogrodzki zasięgiem swym obejmował obszar od Frampola na północy, po Majdan Sieniawski na południu, na zachodzie po Hutę Krzeszowską i Lipiny, a na wschodzie po Aleksandrów i Łukową. Na południowym - wschodzie regionu szerokim pasem pomiędzy Hrubieszowem i Tomaszowem Lubelskim na wschód poza Rawą Ruską i Sokalem, po obu brzegach Bugu, wstępował strój hrubieszowsko – tomaszowski, przez ukraińskich badaczy zwany sokalskim. (Il. 72) 584 585 586 587 B. Bazielich, S. Gadomski, Strój ludowy w Polsce, Warszawa: Fundacja Kultury Wsi 1995. T. Karwicka, Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław: PTL 1995, s. 99-107. E. Piskorz-Branekova, Polskie stroje ludowe, t. 1, 2, 3, Warszawa: Sport i Turystyka – MUZA SA 2005, 2007. Przyjęte zostały obszary powiatów obowiązujące do 1975 r., bardziej odpowiadają one dawnym podziałom administracyjnym, w czasie kiedy stroje ludowe były jeszcze noszone. 183 �184 72. Mapa zasięgów strojów ludowych województwa lubelskiego opr. przez J. Peterę z uzupełnieniami M. Tymochowicz �Klasyfikacja strojów lubelskich Tak duża ilość oraz różnorodność strojów wynika częściowo z różnic czasowych, związanych z ich powstawaniem, niejednolitym poziomem gospodarczym danych części regionu, a także z przynależności tego terenu do odmiennych obszarów etnicznych (małopolskiego, mazowieckiego, podlaskiego, wschodniego z wpływami ruskimi). Na obecnym etapie badań trudno do końca ustalić ilość występujących tu strojów, można natomiast je usystematyzować, stosując różne kryteria. W pierwszej klasyfikacji za główne kryterium podziału przyjęto rodzaj materiału, z którego wykonane były stroje; w drugiej – stosowaną kolorystykę; w trzeciej zaś przynależność poszczególnych strojów do różnych obszarów etnicznych. Typologie te będą się krzyżować, co jest nieuniknione przy tak dużej grupie zróżnicowanych strojów. Wspólne elementy dla wszystkich typów strojów lubelskich 185 W strojach lubelskich możemy wyodrębnić pewne wspólne cechy, do których zaliczymy: koszulę o kroju przyramkowym, z dużym wykładanym kołnierzem, którą mężczyźni powszechnie nosili na wypust. Sukmany różniły się tu tylko nieznacznie krojem, obfitością zastosowanych ozdób oraz kolorem. Brązowy dominował w całym regionie, szyto je także w kolorze niebieskim, granatowym oraz w szarym, w subregionie łukowskim i podlaskim w odmianie mazowieckiej, a także w puławskim i lubartowskim. Na południu, w zamojskim i hrubieszowskim, były również szare i białe. Stosowane w sukmanach naszycia w poszczególnych subregionach różniły się kolorem sznurka, aplikacjami oraz charakterem tych dekoracji. Krzczonowskie sukmany zdobione były czerwonym i granatowym sznurkiem ułożonym wokół szyi i z przodu do pasa, przybierały one kształt linii falistych w dwa szlaki zakończone ślimacznicami. Szamerunkiem zdobiono także wcięcie talii, fałdowanie poniżej pasa i rozcięcia u dołu. Podobnie dekorowane były sukmany lubartowskie i te noszone w okolicach Bełżyc. W sukmanach z terenu Tomaszowa i Hrubieszowa „klapki kieszeni obszywano zwykle suknem granatowym, klapki pod szyją suknem czerwonym, natomiast rzędy sznureczka przyszywano wzdłuż krawędzi stójki lub oszewki, na przodach od szyi do pasa, a także wzdłuż granatowych i czerwonych aplikacji sukiennych”588. Skromniejszy, niebieski, szamerunek występował w biłgorajskich i nadbużańskich sukmanach, a we włodawskich także pomarańczowy589, zamojskie miały naszywany sznurek czerwony i jasno granatowy. Dekorację tego typu z zastosowaniem różnorodnej pasmanterii powszechnie stosowano w gorsetach i kaftanach kobiecych, umieszczana była ona w układach pasowych wzdłuż brzegów. Biedniejsza ludność, której nie było stać na sukmany, szyła sobie płótnianki. Podobnie wykonywano także kapelusze słomkowe lub z trawy, zwanej psiarką, oraz futrzane czapki wścieklice, z wysokim barankowym otoczem i z rozcięciem z boku, zasznurowanym kolorową wstążką. Ze stosowanych pod koniec XIX wieku ozdób, szczególnie modny stał się haft krzyżykowy o nieskomplikowanych motywach. Występował on w strojach: kraśnickim, janowskim, zamojskim, puławskim oraz tomaszowskim i hrubieszowskim. Był także stosowany w połączeniu z innymi ściegami, np. w strojach krzczonowskim, biłgorajskim, hrubieszowsko – tomaszowskim, zamojskim. Na początku XX w. haft ten stał się tak popularny, że zdominował on ściegi liczone w subregionie krzczonowskim oraz haft tkacki – perebory – w stroju włodawskim i bialskim. (Il. 74.) 588 E. Piskorz-Branekova, Tradycyjne stroje i hafty hrubieszowsko-tomaszowskie, Zamość: Muzeum Zamojskie 2011, s. 22. 589 E. Kępa, Zdobnictwo…, op. cit., s. 8. �186 73. Strój biłgorajski, źródło: ze zbiorów Działu Etnografii Muzeum Lubelskiego w Lublinie 74. Strój włodawski, źródło: ze zbiorów Działu Etnografii Muzeum Lubelskiego w Lublinie 75. Strój łukowski, źródło: ze zbiorów Działu Etnografii Muzeum Lubelskiego w Lublinie W każdym stroju kobiecym występowały korale, złożone z jednego bądź kilku sznurów. Najbardziej cenione były korale z prawdziwego korala (noszono je przy stroju biłgorajskim, zamojskim, tomaszowskim, hrubieszowskim), które w stroju biłgorajskim i zamojskim dodatkowo przyozdabiano dawnymi monetami albo krzyżem. Mniej zamożne kobiety nabywały tańsze imitacje, wykonane z różnobarwnych mas plastycznych. Były to tak zwane laki czy dętki (spotykane w stroju biłgorajskim, krzczonowskim, nadbużańskim, włodawskim, radzyńskim i zamojskim). Pewna grupa elementów była wspólna dla strojów występujących na mniejszym obszarze, np. w południowej części województwa, w stroju męskim noszono szerokie pasy skórzane, zapinane na sprzączki. Były one zdobione mosiężnymi kołkami, ornamentem wyciskanym oraz skromnym naszyciem z cienkiej kolorowej skóry. W środkowej i północnej części, sukmany i koszule przepasywano tkanymi pasami lub krajkami. Te ostatnie noszone były także przez kobiety, w subregionie krzczonowskim opasywały nimi spódnice, a także stosowały je jako ozdobę czepków. W strojach podlaskich dopinały do korali. Krajki różniły się tylko kolorystyką. W części północnej, w subregionie radzyńskim, krajki najczęściej tkane były w pomarańczowo – czerwone pasy. W strojach włodawskim, chełmskim i hrubieszowsko – tomaszowskim zwano je pajosem i były tkane w wielobarwne pasy. W subregionie krzczonowskim, w pierwszej połowie XIX w., wykonywano je metodą przetykania – na czerwonym tle powstawał kolorowy ornament geometryczny. W późniejszym okresie były grubsze i tkane splotem rypsu osnowowego w kolorowe pasy590. Z kolei w biłgorajskim, krajki ozdobione wielobarwnymi pasami noszone były przez panienki, które nabywały je głównie na targach i jarmarkach. 590 J. Świeży, Strój krzczonowski, op. cit., s. 35. �Różnice występowały także w materiale, z którego wykonywano chodaki. Na południu robiono je z jednego kawałka skóry, na północy natomiast, w stroju włodawskim, noszono łapcie z łyka. W południowej części regionu, w kilku typach strojów, kobiety zamężne nosiły drewniane obręcze, na które naciągano siatkowy czepiec. Różniły się one głównie ozdobami, umieszczanymi na wierzchu. W stroju biłgorajskim na chamełkę nakładano prostokątny kawałek płótna, zwany zatyczką. W krzczonowskim, brzegi zwanej tam humełki przystrajały czerwone i zielone wstążki – o kwiatowych wzorach. W stroju zamojskim zwano obręcz tą obiecainką i młode mężatki nosiły je w znacznie mniejszych rozmiarach. Występowały one tam w dwóch odmianach, pierwsza była to obręcz z czepkiem siatkowym, ozdobiona czarnym haftem, czasami wzbogaconym czerwonym kolorem oraz druga – nazywana skosniakiem – obciągnięta była kawałkiem tybetowej chusty591. W stroju hrubieszowsko – tomaszowskim obręcz taką nazywano kimbałką i naciągano na nią czepek. Podobne nakrycie głowy noszono w północnej części województwa, we wsiach położonych nad Bugiem od Kobylan ku Sierpelicom, na południe po Nossów, a na wschód od Rokitna i Dobrynia. W powiecie radzyńskim na kimbałkę nakładano barwny czepek perkalowy lub satynowy592. Na Lubelszczyźnie, wśród tak dużej gamy strojów, odnajdziemy także zjawiska oryginalne, występujące tylko w danym typie stroju, takie jak wykonywany w stroju biłgorajskim haft o motywach wolutowych, nawiązujący do zdobnictwa z epoki brązu. Jednostkowy charakter ma także haft w stroju krzczonowskim, o pasowym i rytmicznym układzie ornamentu i swoistej kolorystyce. W stroju tym stosowane były w kaftanach kobiecych i męskich oraz pasach tak zwane okienka, przez co powstała jakże ciekawa forma krótkiego fartucha, okalającego całą postać. Tylko w stroju nadbużańskim i włodawskim przyjął się ornament tkacki zw. pereboty (sposób zdobienia zapożyczony od Rusinów mieszkających na tym obszarze). Niewątpliwie, każdy z zaistniałych typów strojów w tym regionie stanowi ciekawe zjawisko artystyczne. (Il. 73.) Podział strojów ze względu na zastosowany w nich materiał Większość strojów z omawianego obszaru wykonana była z materiałów naturalnych – lnu i wełny. Przyjmując ten podział można wyróżnić dwie podgrupy strojów: w pierwszej znajdą się stroje, w których dominowały tkaniny lniane i będą to stroje włodawski, biłgorajski oraz strój krzczonowski w odmianie noszonej do lat 70. XIX wieku. Do drugiej zaliczymy stroje wykonane z tkanin wełnianych – tak zwanych pasiaków, które występowały w stroju nadbużańskim, mazurskim, radzyńskim, łukowskim, chełmskim, lubartowskim i powiślańskim. (Il. 75.) W drugiej połowie XIX wieku, w niektórych strojach w tym regionie, zaczęły zachodzić istotne zmiany, wynikające między innymi z pojawienia się tkanin fabrycznych i różnorodnej pasmanterii. Pewne części odzieży wykonywane były wówczas przez wykwalifikowanych rzemieślników, co wiązało się często z wprowadzeniem odmiennych krojów i nowych elementów w stroju. Z materiałów fabrycznych prawie w całości wykonany był strój krzczonowski oraz kupców, zajmujących się handlem sitami z Biłgoraja i Tarnogrodu. W innych strojach materiały fabryczne stosowane były w znacznie mniejszym stopniu, nie przyjęły się tylko w biłgorajsko – tarnogrodzkim i włodawskim, dlatego te uważane są za najbardziej archaiczne. 591 E. Piskorz-Branekova, Tradycyjny haft ludowy w stroju zamojskim, Lublin-Zamość: Muzeum Zamojskie w Zamościu 2009, s. 13-14. 592 J. Świeży, Strój podlaski…, op. cit., s. 30, 32. 187 �188 Pierwotnie, strój krzczonowski wykonany był w całości z materiałów samodziałowych. Kiedy zaczęto wykonywać go z tkanin fabrycznych, przekształceniu prawie całkowicie uległ jego wygląd. Poza zmianami w kroju niektórych jego części, np. spódnicy czy fartucha593, wprowadzone zostały także zupełnie nowe elementy, takie jak gorset, kamizelka czy kaftan. Zastosowano bardzo bogate zdobnictwo, np. okienka, oraz nowy typ haftu. Strój ten stał się wyjątkowo barwny i wręcz przeładowany zdobnictwem, ale także zatracił wiele wspólnych cech, typowych dla strojów z tego obszaru. Z pierwszej odmiany tego stroju w niezmienionym stanie zachowały się jedynie humełka i sukmana. Strój kupców sit z Biłgoraja i Tarnogrodu wykonany był z bardzo kosztownych materiałów, takich jak brokat, jedwab czy adamaszek, które nabywane były poza granicami naszego kraju. Ubiór kobiecy wyróżniał się odmiennym krojem gorsetu i nakry76. Strój żon kupców sit z Biłgoraja ciem wierzchnim – szubą. Elementy te zapożyczone zostały ze i Tarnogrodu, źródło: ze zbiorów Działu strojów ziemianek: „Serdaczki zostały przeniesione w te okolice Etnografii Muzeum Lubelskiego w Lublinie «ze świata», kobiety bowiem (...) z okolic Biłgoraja nigdy takich (...) nie nosiły”594. Gorsety miały barokowy krój i posiadały 4 – 6 trapezowatych klapek, a szuby miały krój żupana. Wykonane zaś były z szafirowego cienkiego sukna, ozdobionego srebrnymi guzikami. Zimą dodatkowo podbijane były futrem595. (Il. 76) W pewnej grupie strojów możemy zaobserwować przejęcie określonych wpływów z mody miejskiej. Tak się stało ze strojami z okolic Janowa Lubelskiego, Kraśnika czy Łukowa, a także w miejscowościach położonych blisko Lublina. Elementy ubioru miejskiego stosunkowo szybko przejmowali mężczyźni, np. w regionie radzyńskim i łukowskim nastąpiło to już na początku XX w. Spowodowało to, że nie zachował się tam typowo ludowy świąteczny ubiór męski. Typologia ze względu na stosowaną kolorystykę i zdobnictwo W okresie pouwłaszczeniowym przeobrażeniom uległy nie tylko materiały czy kroje, ale także kolorystyka i zdobnictwo, w tym hafty. Bardziej ożywione barwy stosowano w strojach w północnej i środkowej części województwa. Wiązało się to między innymi z intensywnie rozwijającym się tam tkactwem. Powstawały różne typy tkanin w pasy i kratę, z których szyto spódnice oraz zapaski w strojach 593 Trudno dzisiaj stwierdzić skąd przyjął się w tym stroju tak krótki i okalający całą postać fartuszek. Takiej formy fartucha nie spotykamy w żadnym innym stroju w Polsce, trudno także odnaleźć podobieństwa w strojach noszonych w innych krajach europejskich. O jego obcym pochodzeniu można tylko snuć przypuszczenia z informacji zamieszczonej w 1902 r. w „Wiśle”, przez Władysława Koźmiana, który opisując mieszkańców Krzczonowa pisał, że byli „inteligentniejsi i przemyślniejsi od swoich sąsiadów, co pochodzi zapewne stąd, że hodując dawniej bydło rogate i prowadząc nimi handel, obecnie zaś prowadząc handel i sprzedaż pięknych koni, ocierają się w szerszym świecie.” Powstały wówczas fartuch w okresie międzywojennym zamiennie noszono z dłuższym do kolan i węższym wykonanym z białej bawełny, ozdobionym białą koronką i wstążkami. 594 Z. Malewska, Gorset w ludowym stroju polskim, „Prace i Materiały Etnograficzne”, t. XVIII: 1961, cz. I, s. 379. 595 A. Ławicka, M. Tymochowicz, Strój sitarski z Biłgorajskiego, „Spotkania z Zabytkami”, nr 2, 2005, s. 33-34. �w powiecie radzyńskim, łukowskim, włodawskim, lubartowskim, parczewskim, puławskim, a nawet w Opolu Lubelskim. Pasiaki różniły się barwą, grubością pasów i ich układem na tkaninie. W makroregionie nadbużańskim, lubartowskim i puławskim zapaski nakładane na spódnice szyte były w pionowe, a także poziome pasy, wzbogacane koronką lub frędzlami u dołu. Na południu regionu ubiór kobiecy miał bardziej stonowane kolory. Noszono tu między innym lniane spódnice, zdobione ręcznie wykonywanym nadrukiem w kolorze błękitnym596. Tak zwane malowanki miały wzory o motywach geometrycznych i roślinnych597, a spodnie w stroju tomaszowskim posiadały nadruki w pasy lub kratę598. Ten sposób zdobienia tkanin znany był na terenie południowej Małopolski, od Sanu po dolinę Osławmy w Karpatach. Na Lubelszczyźnie, pracownie drukarskie istniały od drugiej połowy XIX do początku XX w. i działały w Tarnogrodzie, Różańce, Józefowie, Gorajcu Modrzyńcu koło Zamościa, Komarówce i Tomaszowie Lubelskim599. Szczególną barwnością wyróżniały się w tej części regionu koszule i fartuchy w stroju z okolic Hrubieszowa, powstałe w okresie międzywojennym. Motywy i wzory haftów zapożyczone zostały od ludności ruskiej. Sklasyfikowanie strojów ze względu na przynależność do różnych obszarów etnicznych Zróżnicowanie strojów z tego terenu, jak już wspomniano, wynikało także z faktu przynależności Lubelszczyzny do różnych obszarów historycznych i etnicznych. W północnej i północno – zachodniej części dominowały powiązania z Mazowszem i sąsiednim Podlasiem Zachodnim. Na tym obszarze, w stroju kobiecym z pasiaków szyto spódnice, fartuchy i zapaski naramienne, zwane tu nakrywkami, w stroju łukowskim. Pasiaki na Lubelszczyźnie różniły się bardziej stonowaną kolorystyką. Pewne ożywienie kolorów odnotowano na przełomie XIX i XX w., kiedy zaczęto stosować barwniki fabryczne. Poza tym wykonywano tu tkaniny w drobne pasy, które niekiedy łączone były w symetryczne wiązki na jednolitym tle600. Z elementów wspólnych dla regionu małopolskiego wymienić można noszone w stroju biłgorajskim i zamojskim sukienne czapki, zw. gamerkami lub czapkami na cztery powiaty. Noszone były one także przez Lasowiaków, w Sandomierskiem, Łańcuckiem i tam zwano je na cztery gubernie czy na cztery strony świata601. W okolicach Zamościa zakładano natomiast czapki zwane magierkami czy ślachmycami lub pończosznicami, które również występowały w stroju krzczonowskim, gdzie nazywane były szlachmycami, a u Krakowiaków wschodnich i Lasowiaków – magierą. W stroju kobiecym zachował się rańtuch – najdłużej na obszarze miedzy Tanwią a Sanem – w stroju Biłgorajskim, ale także u Lasowiaków i w okolicach Łańcuta. Podobne nakrycie głowy, zwane zawoją, noszono w stroju włodawskim, różniło się ono tylko sposobem noszenia. W północno – wschodniej części regionu, gdzie zamieszkiwała ludność ruska, występowały stroje posiadające wspólne cechy ze strojami noszonymi na Polesiu – odnajdziemy je w stroju podlaskim, w odmianach nadbużańskiej i włodawskiej. Od swoich wschodnich sąsiadów ludność wiejska przejęła 596 Występowały one także w niektórych miejscowościach w okolicy Włodawy. Zob. T. Karwicka, J. Petera, Sztuka ludowa Lubelszczyzny, Lublin: Muzeum Okręgowe w Lublinie 1959, s. 22. 597 P. Greniuk, Druki ludowe na płótnie w południowej Lubelszczyźnie, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 3: 1949, nr 9-10, s. 268. 598 E. Kępa, Zdobnictwo…, op. cit., s. 6. 599 R. Reinfuss, Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1953, s. 46-47. 600 E. Kępa, op. cit., s. 2. 601 B. Bazielich, Stroje ludowe narodów europejskich, cz. II Stroje ludowe Europy Środkowej i Wschodniej, Wrocław: Uniwersytet Wrocławski 1997, s. 79. 189 �190 ornament tkacki zw. pereboty. Tego typu zdobienia zaczęto stosować w tym subregionie w połowie XIX w. Występowały one także w strojach z północnej części Ukrainy, prawie całej Białorusi i na Wielkorusi. Haft tkacki, wprowadzony w strojach na Lubelszczyźnie, wyróżniał się zwartym ornamentem o układzie pasowym i symetrycznym. Posiadał on dużą ilość gładkich pasków i prążków, które oddzielały motywy geometryczne, takie jak rąby, gwiazdki czy krzyżyki. Wykonywany był początkowo w kolorach jednolitych: czarnym, brązowym lub niebieskim. W powiecie bialskim i części włodawskiego stosowano też czerwień i granat, w który wplatano ciemne, a niekiedy też żółte nitki. Haft tkacki, na początku XX w., stopniowo zastępowano haftem krzyżykowym, który był wykonywany przeważnie w kolorach czarno – czerwonych, o geometrycznych i roślinnych motywach. W części południowo – wschodniej Lubelszczyzny, w stroju tomaszowskim i hrubieszowskim, koszule i zapaski zdobiono haftem krzyżykowym o bardziej rozbudowanych motywach geometryczno – roślinnych, z widocznymi wpływami z Wołynia602. Wykonywany był on czarnymi nićmi, później także wielobarwnymi. Haft ten wzbogacany bywał białym, a następnie także kolorowym haftem płaskim. Szczególnie bogato zdobił on zapaski. Rozbudowane wzory, wykonane jaskrawymi nićmi, pokrywały tam nawet trzy czwarte tkaniny. (Il. 77.) Podsumowanie 77. Strój krzczonowski z 1 i 2 okresu, źródło: ze zbiorów Działu Etnografii Muzeum Lubelskiego w Lublinie Różnorodność i bogactwo strojów tego regionu należy wiązać przede wszystkim z jego pogranicznym położeniem, różnorodnymi uwarunkowaniami geograficznymi, odmiennym poziomem ekonomicznym poszczególnych obszarów i zachodzącymi procesami historycznymi. Mimo wieloletnich prac dokumentacyjnych, gromadzeniu eksponatów i ikonografii, nie udało się ostatecznie ustalić liczby typów powstałych tu strojów, nie mówiąc już o ich odmianach. Współcześnie, ważnym problemem okazało się wspomniane już przypisanie strojowi krzczonowskiemu miana stroju reprezentacyjnego dla całej Lubelszczyzny. Spowodowało to, że wiele osób utożsamia z tak dużym obszarem jedynie ten strój. Niemniej, z pewnością nie jest on dla tego regionu modelowym, podobnie jak żaden inny z opisanych tutaj typów. Dlatego też uogólnienia takiego w tym przypadku nie powinno się wprowadzać. Tym bardziej, że dla większości mieszkańców tego regionu poszczególne stroje, wyróżniające się pewnymi indywidualnymi cechami, stanowią ważny wyznacznik przynależność do danych subregionów Lubelszczyzny. 602 E. Piskorz-Branekova, Tradycyjne stroje i hafty hrubieszowsko-tomaszowskie, Zamość: Muzeum Zamojskie w Zamościu 2011, s. 45. �Katarzyna Ignas603 Muzeum w Przeworsku Zespół Pałacowo-Parkowy Strój przeworski, na przykładzie kolekcji strojów ludowych Muzeum w Przeworsku, a tzw. „strój przeworski” jako kostium estradowy zespołów folklorystycznych w regionie Wprowadzenie 191 Tematem artykułu jest ogólny opis głównych elementów kobiecego i męskiego odświętnego stroju, noszonego we wsiach w okolicach Przeworska, w okresie od połowy XVIII w. do lat 40. XX w. Podstawą badań są, obok kolekcji ubiorów ze zbiorów Muzeum w Przeworsku604, materiały źródłowe – sprawozdania z badań terenowych, prowadzonych przez Teresę Szetelę – Zauchową w latach 1965 i 1969, na terenie wsi gmin Przeworsk, Tryńcza i Zarzecze605. Druga część artykułu porusza problem zaniku odświętnego stroju przeworskiego, na rzecz tzw. „stroju krakowskiego”, oraz problem braku tradycji noszenia i występowania oryginalnego stroju na wsi. Przykład stanowią tzw. „stroje przeworskie”, noszone współcześnie przez zespoły folklorystyczne w regionie przeworskim. 78. Dziewczyna w białym gorsecie, Przeworsk, fot. B. Zajączkowska, okres międzywojenny. Ze zbiorów Muzeum w Przeworsku 603 Katarzyna Ignas, etnograf, absolwentka Katedry Etnografii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Od roku 2003 pracuje w Dziale Historii Miasta i Regionu Muzeum w Przeworsku. Kontakt: ignaskatarzyna@poczta.onet.pl 604 Kolekcja strojów ludowych Muzeum w Przeworsku, częściowo dostępna na stronie www.muzeum.przeworsk.pl, liczy obecnie: 38 gorsetów kobiecych (3 gorsety z kapami, 3 staniki, 2 gorsety strzępne grodziskie, 21 gorsetów krakowskich kolorowych, 7 gorsetów białych wyszywanych nićmi, 1 kamizela kobieca „kiklik”, 1 stanik kobiecy „bekieszka”), 8 bluzek - katanek, 28 zapasek, 16 spódnic, 5 koszul kobiecych z krezami, 2 czepki siatkowe zielone, 2 chusty czepcowe z haftowanym narożem, 10 chust naramiennych wełnianych, 3 chusty letnie naramienne, 16 chustek na głowę wełenkowych, 2 chustki aksamitne na głowę, bielizna (2 staniczki i 2 halki), 1 żupan; stroje męskie: 3 kamizele długie, 3 płótnianki, 2 burnusy, 1 koszula męska, portki sukienne, 2 kożuchy, 2 czapki barankowe, 5 pasów metalowych „obręczy”, 1 pas skórzany wybijany, 6 par butów z cholewami. Dysponujemy ponadto licznymi materiałami ikonograficznymi – fotografiami ze zbiorów muzeum oraz użyczonymi przez osoby prywatne współpracujące z muzeum. 605 Archiwum Materiałów Terenowych Muzeum Etnograficznego im. F. Kotuli w Rzeszowie (AMT MER), Strój ludowy, plastyka obrzędowa, zebrała Teresa Szetela, t. 168; Strój ludowy, plastyka obrzędowa, zebrała i opr. Teresa Szetela-Zaucha, t. 219. �79. Przody i rękawy współczesnych „katan przeworskich”, Krzeczowice, gm. Kańczuga, fot. K. Ignas 2005 192 80. Katana „ubierana koralami”, Rozbórz, gm. Przeworsk, XIX w., fot. G. Sznaj 2006. Ze zbiorów Muzeum w Przeworsku 81. Zapaska granatowa wyszywana haftem płaskim kolorowym, Gniewczyna Łańcucka, gm. Tryńcza, ok. 1910 r., fot. G. Sznaj 2008. Ze zbiorów Muzeum w Przeworsku 82. Gorset z kapami – przód, Ujezna, gm. Przeworsk, XVIII–XIX w., fot. G. Sznaj 2006. Ze zbiorów Muzeum w Przeworsku 83. Kamizela męska „duszlak”, Gorliczyna, gm. Przeworsk, XIX/XX w., fot. G. Sznaj 2006. Ze zbiorów Muzeum w Przeworsku �Zasięg występowania i ogólny opis stroju przeworskiego Zasięg regionalny występowania stroju przeworskiego ustalił Stefan Lew w latach 70. XX w. Uznał on San za rzekę dzielącą dwa regiony kostiumologiczne, przeworski i jarosławski606. Krzysztof Ruszel uważa strój przeworski za odmianę stroju ludowego, noszonego w drugiej połowie XIX w. we wschodniej części terenów zamieszkiwanych przez Rzeszowiaków, tj. w kilkunastu wsiach w najbliższej okolicy Przeworska607. Najefektowniejszym elementem stroju kobiecego były gorsety, tzw. „panieńskie”, noszone przez panny na wydaniu, dziewczęta w wieku 12 – 20 lat, jak również przez młode mężatki608, głównie w sezonie letnim, jako letni strój odświętny. Wszystkie gorsety ze zbiorów muzeum uszyte są ze sztywnego szlachetnego materiału (adamaszku, pluszu, satyny, aksamitu, atłasu), a podszyte są podszewką bawełnianą lub z płótna lnianego. Dekorowane aplikacjami – pasmanterią, wyszywane kolorowymi nićmi, barwnymi koralikami, srebrzystymi i złocistymi cekinami. Najstarszy typ gorsetów, zwanych w Przeworsku „stanikami zdobionymi złotogłowiem”, to gorsety z kapą (z kapami), zapinane na haftki609. Kapa to rodzaj szerokiej baskiny, usztywnionej filcem, w kształcie czterech trapezowatych płatów materiału. Ta usztywniona baskina służyła najprawdopodobniej jako oparcie dla ciężkich metalowych pasów – obręczy610. 193 84. Portret kobiety w gorsecie, Przeworsk, fot. B. Zajączkowska, okres międzywojenny. Ze zbiorów Muzeum w Przeworsku 606 S. Lew, Między Przeworskiem a Sieniawą, „Widnokrąg” (Dodatek do „Nowin rzeszowskich”), nr 51 (533): 1971, s. 2-3. Patrz również: S. Lew, W dorzeczu Mleczki. Studium historyczno-etnograficzne, Rzeszów: Wydawnictwo Mitel 2004, rozdz. V „Burnusy i duszlaki”, s. 32-37. Pierwsze opisy stroju odświętnego i codziennego sporządził Aleksander Saloni: Lud łańcucki, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”, t. 6: 1903, s. 191-193; Lud wiejski w okolicy Przeworska, „Wisła”, t. 11: 1897, s. 741-742. 607 K. Ruszel, Leksykon kultury ludowej w Rzeszowskiem, hasło: przeworski strój, Rzeszów: Wydawnictwo Mitel 2004, s. 329-330. Szerzej na ten temat: K. Ruszel, Z badań nad kulturą ludową Rzeszowiaków, w: „Prace i materiały z badań etnograficznych”, t. V: 1985, s. 7-55. 608 Muzeum w Przeworsku posiada w zbiorach fotografię starszej kobiety ubranej w gorset. Prawdopodobnie włożyła ona panieński gorset tylko w celu wykonania reprezentacyjnego zdjęcia portretowego u fotografa w Przeworsku. 609 Gorset tego typu identyfikuje jako pierwszy Franciszek Kotula, mylnie podając liczbę kap – jest ich cztery, nie trzy, płaty podszyte grubą pilśnią, o kształcie przypominającym trapez: F. Kotula, Poszukiwanie metryk do stroju ludowego, Rzeszów 1954, s. 48. 610 W zbiorach muzeum znajdują się trzy gorsety z kapą, uszyte z malinowego i pomarańczowego wzorzystego adamaszku, na brzegach przy dekolcie, wokół ramion, wokół pasa, wzdłuż zapięcia i wokół brzegów każdej kapy obszyte złocistymi tzw. „pasamunami”, tj. pasmanteryjną taśmą w kolorze złocistym lub nicią złocistą układaną w gęste geometryczne ząbkowe wzorki. �194 Późniejszą, charakterystyczną dla okolic Przeworska, odmianą gorsetów są staniki – zapinane na guziczki, rozkloszowane, z krótką wąską baskinką, o krawędziach obszytych czarną tasiemką611. Dekorację staników stanowiły pionowe pasowe wzory, umiejscowione symetrycznie wzdłuż zapięcia i wokół baskinki. Do ich ozdoby służyła gotowa taśma pasmanteryjna, hafty z czarnymi koralikami i srebrzystymi cekinami. Zdobienia staników były raczej skromne, o ciemnych barwach, ale gustowne i eleganckie. Największą grupę wśród gorsetów stanowią gorsety tzw. krakowskie, w stylu krakowskim, („ubieranie się po krakowsku”, „moda po krakowsku”), szyte i noszone od początku XX w612. Pośród gorsetów tzw. krakowskich, na uwagę zasługują gorsety białe, szyte z satyny, atłasu i wełenki, zakładane przez dziewczęta i drużki m.in. w dniu ślubu. Haftowane kolorowymi nićmi, haftem atłaskowym i cieniowanym, jednokolorowymi cekinami (srebrnymi i złotymi), we wzory roślinno – kwiatowe, stanowią arcydzieła hafciarskiego kunsztu. Katany z długimi rękawami, ocieplane (zwane kabatami, kabotami, kaftanami, kaftanikami, kacabajami, kocubajami613, „katany z baskiną ubierane koralami”614), to wierzchni odświętny jesienno – zimowy ubiór kobiecy, 85. Portret mężczyzny w kamizeli, fot. B. Zajączkowska, zakładany zwłaszcza przez starsze, dojrzałe kobiety. NoPrzeworsk, okres międzywojenny. Ze zbiorów Muzeum szone były w zestawie z kwadratową wełnianą chustą w Przeworsku naramienną, złożoną na pół lub po przekątnej. Tzw. odmiana przeworska katany, zanalizowana przez Teresę Szetelę – Zauchową615, była watowana, zapinana na guziczki, z dwoma 611 Por. F. Kotula, Gorsety ludowe XVIII – XX w. z terenu województwa rzeszowskiego, Rzeszów 1970, s. 5. "Krój stanika" w: F. Kotula, Strój łańcucki, Wrocław: PTL 1955, s. 27, ryc. 29, gorset typ IV.A-C „gorset zwany stanikiem zapinany na guziki, Kraczkowa, pow. Łańcut, Muzeum w Rzeszowie, nr inw. 1396. 612 AMT MER, t. 219, s. 53, Gniewczyna Łańcucka. Są to gorsety krótkie, obcisłe i wcięte, okrywające klatkę piersiową, pełniące funkcję niejako „zewnętrznego biustonosza”, zapinane na haftki lub sznurowane. U dołu mają od 21 do 36 sztuk tacek – płatów dolnych w kształcie języków. Wzory symetryczne kwiatowe i roślinne, pokrywały każdą tackę, przody i tył gorsetu. 613 AMT MER, t. 168, s. 2, 4, Rożniatów. 614 Materiały z badań terenowych. Muzeum w Przeworsku, Wywiad z Janiną Horodecką z Grzęski, ur. 1925 r., sygn. MP/AE/WY/31/2010. 615 T. Szetela-Zauchowa, Katany ludowe w zbiorach Muzeum w Rzeszowie. Komentarz wystawy, Rzeszów 1971, s. 8-11. Jak pisze autorka: „Nie można w tym miejscu nie poczynić kilku uwag na temat zdobienia przeworskich katan, które nie znajdują sobie równego na obszarze naszego województwa; mogą z nimi konkurować jedynie niektóre gorsety, ale tylko w bogactwie motywów. Wartością artystyczną w wielu wypadkach przewyższają je przeworskie. Odznaczają się one wyjątkowo trafną tonacją koloru wzoru z tłem, zharmonizowaną, wzbogaconą złotawymi i opalizującymi błyskami. Są również zestawienia kontrastowe. (…) Pola rysunku [motywu] wypełnia kombinacja dobranych w kolorze koralików, tworząc malownicze, stylizowane kwiaty i liście.” Op. cit., s. 9. �195 86. Procesja w dniu Bożego Ciała, Gać, okres powojenny. Wł. Ryszard Hanejko [tak jak w innych podobnych podpisach pod fot. prywatnymi] naszytymi na przodach kieszeniami. Spodnia strona rękawów podszyta jest podszewką z wzorzystej wełenki – tybetu. Tył katany był dłuższy, o łukowatej linii, wykrój przy szyi i brzegi oblamowane czarną tasiemką. Zdobiono katany w miejscach widocznych spod chusty, tj. na przodach i brzegach rękawów. Na wierzch katany, pod szyją, wykładano okrągły kołnierzyk koszuli – krezę. Odmianą katany o bardziej zmodyfikowanym kroju, opartym na bluzkach miejskich, są katanki – bluzki, cienkie, z podszewką lub jednowarstwowe – krótsze z przodu, dłuższe z tyłu. Noszone były do spódnic suto i misternie z tyłu marszczonych, zapinane pośrodku lub na boku, ze stójką lub z kołnierzem wykładanym graniastym i krawatem. Zdobienia umiejscowione były na przedzie, pośrodku – naszywane symetrycznie wzorzyste tasiemki lub pasowe wyszycia. Kolejnym elementem stroju damskiego, zarówno panieńskiego, jak i noszonego przez mężatki, były zapaski, wiązane z tyłu na troczki. Zakładane były do odświętnego stroju, np. do święcenia pokarmów w Wielką Sobotę szło się „po gospodarsku”, tzn. gospodyni szła w zapasce616. Miały one formę prostokątnego kawałka materiału, ułożonego w górnej części w fałdki, marszczonego, wszytego w oszewkę, która przechodziła w troczki do wiązania. Mogły być uszyte z płócienka, batystu czy tiulu, zdobione haftem, zakładkami i koronkami617. 616 Materiały z badań terenowych. Muzeum w Przeworsku, Wywiad z Janiną Marek z Ujeznej, ur. 1930 r., sygn. MP/ AE/WY/29/2010. 617 W zbiorach muzeum znajdują się następujące typy zapasek: białe z wstawkami i zakładkami, białe zdobione haftem bordowo–granatowym, białe tiulowe, białe zdobione haftem białym dziurkowanym, granatowa zdobiona haftem kolorowym roślinnym płaskim. Najstarszą formą zdobienia zapasek było umieszczanie pomiędzy kawałkami białego płótna – pasków szydełkowej koronki czyli wstawki zwanej „stawką”, „szlorką”, „ślorką”. Dodatkową ozdobą były wąziutkie, prowadzące przez całą szerokość zapaski pasma zakładek tzw. „szczypanek”, „przyginek”. Koronką szydełkową obszyte były także brzegi zapasek. Charakterystyczne dla okolic Rzeszowa i Przeworska są hafty ręczne, kolorowe: bordowo–granatowe, płaskie, występujące na koszulach i zapaskach. Motywy kwiatowo–roślinne (gałązki kwiatowe, wici roślinne, kwiaty lilii) wypełniały w 2/3 częściach powierzchnię zapasek. �196 Zapaski, szyte z maszynowo haftowanego tiulu, noszone były w końcu XIX w. przez zamożne kobiety. Wówczas tiul stał się materiałem modnym. Do wykonania zapaski używano kawałka tiulu fabrycznie gęsto zahaftowanego, w pasowe regularne wzory roślinne i kwiatowe. Brzegi zapasek wykańczano obdzierganymi ząbkami. W okolicach Przeworska zwano je drucikowymi, druciankami. Na szczególną uwagę zasługuje grupa zapasek wyszywanych ręcznie, pochodzących z Grodziska Górnego. Uszyte z białego płótna, o dolnych brzegach wyciętych w „wielkie zęby” lub łuki, wypełnionych haftem ażurowym (zwanym „w kaszkę”), dziurkowanym (angielskim) i płaskim, o motywach kwiatów i owoców. Najnowszą formą zapasek są te uszyte z białego materiału, fabrycznie pokrytego haftem płaskim i dziurkowanym. Powierzchnię materiału wypełniają pasowe, stylizowane motywy roślinne. Cięte boki zapasek wykończone są białą pasmanteryjną taśmą. Ciekawą formą są zapaski w ciemnych kolorach: granatowym i czarnym, zdobione kolorowym haftem roślinnym na brzegach. W zbiorach przeworskiego muzeum znajduje się jeden egzemplarz, pochodzący z Gniewczyny Łańcuckiej. Więcej sztuk posiada Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej: datowane na okres międzywojenny, pochodzące z okolic Przemyśla i Lwowa618 – haftowane ręcznie kolorowym haftem płaskim lub krzyżykowym we wzory kwiatowe. Co godne uwagi, współcześnie zapaski te odtworzyła do celów folklorystycznych Grupa Śpiewacza z Wyszatyc k. Przemyśla, kultywująca w swojej działalności folklor polsko – ruski. 87. Dzieci sypiące kwiaty w dniu Bożego Ciała, Gać, okres powojenny. Wł. Ryszard Hanejko [tak jak w innych podobnych podpisach pod fot. prywatnymi] 618 100 na 100. Katalog wystawy jubileuszowej Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej 1909-2009, Przemyśl 2010, s. 191, 196. Patrz też: A. Karczmarzewski, Ludowe obrzędy doroczne w Polsce południowo-wschodniej, Rzeszów 2011, s. 299, fotografia „W drodze do kościoła z zielem, Przeworsk, lata 30. XX w.” – kobieta w ciemnej zapasce pokrytej haftem kolorowym kwiatowym. �Spódnice kobiece w zbiorach Muzeum w Przeworsku różnią się użytym materiałem, kolorystyką i sposobem wykończenia. Łączy je krój: długie 75-90 cm, bardzo szerokie np. „4 półki” (czyli cztery bryty – szerokości tkaniny), w granicach 300-450 cm, suto i misternie marszczone z tyłu. Spódnice w pasie ujęte są w oszewkę przechodzącą w troczki do wiązania z lewego boku, podszyte dołem na lewej stronie szeroką listwą usztywniającą, pomiędzy dolnym brzegiem a listwą usztywniającą – wszyta jest czarna tasiemka. Spódnice kraciaste, o których pisał Aleksander Saloni: „w zimie z cajgu lub barchanu, zazwyczaj brązowe w kratkę”619, spotyka się wcale nie częściej od innych wzorów. Spódnice letnie szyto z wzorzystych płócienek. Noszono też haftowane ręcznie lub zdobione wstawkami koronkowymi, białe płócienne spódnice, zw. fartuchami620. 197 88. Wieńczarze Koła ZMW „Wici” z Sieteszy, 1937 r. Repr. za: J. Rudnicki, Sietesz od czasów dawnych do współczesności, Przeworsk 1998, s. 294 Koszule kobiece posiadały małe okrągłe kołnierze – kryzy, kryzki, krezy, krezki – płócienne, tiulowe, haftowane gęsto haftem białym angielskim lub z koronki szydełkowej, bądź pokryte haftem płaskim bordowo – granatowym. Wstawki z koronek lub płótno pokryte fabrycznym haftem białym ażurowym oraz „tiul haftowany gotowy” – używano na długie rękawy koszul. Pokryte haftem bądź wykończone koronką były także mankiety koszul. Koszule kobiece szyte były według kroju przyramkowo – marszczonego. Krótkie lub długie, z dolną częścią – tzw. nadołkiem, doszytym z grubszego ciemniejszego płótna. 619 A. Saloni, Lud wiejski w okolicy Przeworska, s. 742. Kobiecy strój przeworski w: Ubiory ludowe w Rzeszowskiem. Płyta CD. Rzeszów: Muzeum Etnograficzne im. F. Kotuli w Rzeszowie 2010. 620 AMT MER, t. 20, Grzęska, s. 20. �198 Ze źródeł historycznych dowiadujemy się o kobiecym nakryciu głowy i ramion, tzw. rańtuchu, zwanym też zaodziewaczką lub zaodziewką621. Był to pas samodziałowego, lnianego płótna białego lub przetykanego bordową nicią, wyszywanego przy węższych bokach i pośrodku dłuższego haftem geometrycznym, białym, czerwonym, brązowym, bądź czarnym. Haft geometryczny liczony zwany był piskami622. Znane były też mniejsze nakrycia głowy – rąbek lub zawicie623. Były to bardzo cienkie, lniane lub muślinowe mniejsze podłużne chustki, składane na pół, wyszywane czerwonymi nićmi pośrodku624. Noszono je na głowie i ramionach, zaś końce długiej prostokątnej chustki spuszczano wolno lub obwiązywano wokół głowy625. Nazwa zaodziewka używana jest do tej pory jako nazwa ogólna chusty, noszonej na głowie i ramionach626. Jako naramienne noszone były cienkie chusty z frędzlami, o jasnym tle, drukowane w kwiatowe wzory (w formie bordiury). W okresie zimowym, chusty składano po przekątnej lub na pół, zakładano na głowę i na ramiona627. Na wierzch chust kraciastych lub płaszczy, w późniejszym czasie, noszone były wąskie jednostronne pluszowe szale naramienne, zdobione frędzlami z lasety. Inne typy chust naramiennych to: kazimierka, kaźmierka628 – czarna cienka, z długimi frędzlami, i: jasionka, jesionka – chusta z frędzlami w kratę beżowo – brązową. Kobiece nakrycia głowy to chustki fabrycznego wyrobu, o wymiarach około 70 x 70 cm, drukowane we wzory kwiatowe, owocowe czy orientalne rozetowe, motywy czterokrotnie powtórzone w narożach, z cienkiej wełenki, tzw. tybetu. Stąd nazwy gwarowe: dubytkowe (Dębów), dybetka (Przeworsk), dubetka (Nowosielce), dybytka (Żurawiczki), dobytka (Grzęska). Motyw „w niebo” na bordowym – „buraczkowym”, zielonym, kremowym - „cielesnym” (Nowosielce), czarnym i granatowym tle, noszony jest przez starsze kobiety do dnia dzisiejszego w czasie Wielkiego Postu i Wielkanocy. Chustki składano po przekątnej i zawiązywano pod brodą lub z tyłu głowy, na karku. Inne rodzaje chustek: tzw. „tureckie z frędzlami” – cienkie, większe od tybetowych oraz „szelinówki” – wełniane, kolorowe, kwieciste629. 621 A. Saloni, Lud łańcucki, s. 192. F. Kotula, Poszukiwanie metryk, s. 23-35. F. Kotula, Strój łańcucki, s. 31-33. AMT MER, t. 219, s. 37, Nowosielce. Archiwum Muzeum w Przeworsku, J. Puchała, Wspomnienie z wystawy w roku 1908, MP- OP-80, s. 3. 622 AMT MER, t. 168, s. 17, Urzejowice. 623 AMT MER, t. 168, s. 9, Krzeczowice. 624 AMT MER, t. 219, s. 64, Tryńcza; s. 37, Nowosielce; t. 168, s. 9, Krzeczowice. 625 Ikonografia do wyglądu i sposobu noszenia rańtucha z 1. poł. XIX w. : A. Błachowski, Ubiór i krajobraz kulturowy Polski i Ukrainy Zachodniej w ikonografii J. Głogowskiego i K. W. Kielisińskiego, Toruń: Muzeum Etnograficzne w Toruniu 2011, s. 192 (il. 302-303), s. 202 (il. 320-321), s. 206-207 (il. 327-328). 626 AMT MER, t. 219, s. 34, Dębów. 627 W zbiorach muzeum znajdują się chusty kwadratowe, o średnich wymiarach 165 x 165 cm, wełniane grube, ze skręcanymi frędzlami, kraciaste - nazywane w regionie: „płachta”, „derka”, „plet”, „pletówka”; chusty grube czarne o fakturze skręconej wełny zwane były „baranówkami”, „baranowymi”. 628 Nazwa pochodzi najprawdopodobniej od kaszmiru lub kazimiru – nazw cienkiej tkaniny wełnianej. M. Michałowska, Leksykon włókiennictwa, Warszawa 2006, s. 133-134. 629 „(Stan parafii w roku 1917) Analfabetów mało i to tylko między starszymi. Ubierają się prawie wszyscy jednakowo. Mężczyźni noszą kapelusze sukienne z malutką krysą, zamiast kamizelki noszą „duszlak” tj. kamizelkę dłuższą, bluzkę z niebieskiego sukna i takież spodnie. Buty z cholewami. Na czas chłodniejszy mają „burnusy” tj. płaszcz z niebieskiego sukna z tyłu dragon. Na zimę kożuchy białe. Kobiety krótkie spódnice noszą, kaftaniki a na głowie chustki wełniane różnokolorowe zwane „szelinówkami”. Wszystkie noszą buty z cholewami, trzewików nie używają. Noszą też gorsety pięknie wyszywane malutkimi różnokolorowemi paciorkami szklannemi. Lnu i konopi już prawie nie sieją, bo młodsi już i prząść nie umią, kupują płótna fabrycznej roboty.” Zbiory prywatne Ryszarda Kapusty z Przeworska. Kronika parafii Urzejowice. �Wspomnieć warto o kilku najważniejszych charakterystycznych elementach stroju ślubnego: chochoł lub czub z wstążkami, czepek niciany mężatki, chusta czepcowa i pas metalowy – obręcz630. W czasie oczepin, starościna nakładała młodej mężatce na głowę „chamełkę” (obrączkę, krążek z trzciny lub z giętkiej gałązki) wraz z czepkiem czerwonym lub zielonym, jako denkiem rozpiętym na chamełce631. Chusty czepcowe posiadamy w zbiorach dwie: obie w wielkim rozmiarze (134 x 132 cm, 168 x 160 cm), białe cienkie z ozdobionym białym haftem narożem. Czepki mężatki, rozpinane na chamełce, utkane z zielonych nici („siatkowe”), pochodzą z Kańczugi i są wyrobem tamtejszych czepkarek, pracujących do początku lat 40. XX w.632. Archaicznym elementem stroju przeworskiego były metalowe pasy, zwane obręczą, obrączką, wykonane z elementów blaszanych, mosiężnych złoconych, zapinane na sprzączkę i klamrę, z nasadzanymi ornamentami, przymocowanymi do członów, a następnie do pasa skórzanego. Wzdłuż brzegów pasa skórzanego przyszyta była strzępiasta taśma zielona lub turkusowa. W okolicach Przeworska i Łańcuta pasy te były elementem ślubnego stroju panny młodej, nakładane na „gorset z kapą”. W XVIII - wiecznych testamentach chłopskich figurują jako obręcze, obrączki. Początkowo noszony przez kobiety, dziedziczony w liniach żeńskich, był nieodzownym elementem stroju ślubnego; z czasem upowszechnił się także wśród mężczyzn. Obręcz uważa się za opad kulturowy z kultury rycerskiej, następnie mody szlacheckiej, bądź mieszczańskiej. Były dziełem złotników lwowskich i krakowskich633. Żupan to rodzaj długiego płaszcza, sukmany. Wyglądał jak długi granatowy bądź ciemnobrązowy płaszcz, z wyłogami czerwonymi, ozdobionymi odlewanymi mosiężnymi guzami (boncołami, bomblami, gdulkami) z prawej strony, z pętlami z granatowego jedwabnego sznurka po lewej stronie. „Nigdy się tego nie zapinało – guziki i pętle były tylko dla parady”634, a mankiety obszyte były barwną, kwiecistą brokatelą. Żupan był ubiorem kobiecym, zakładanym np. z okazji wesela przez pannę młodą i starościnę, z okazji chrzcin przez kumeczkę – matkę chrzestną635. W XVII – XVIII w. należał do stroju mieszczańskiego. Żupan zakładali także mężczyźni, gdy występowali w chłopskich konnych banderiach, jako swacia na weselu. Mężczyźni przepasywali żupan krajką – tzn. pasem tkanym, wełnianym, wzdłuż prążkowanym, długim na 3 metry, szerokim na pół metra, składanym na pół. Krajkę okręcano kilkakrotnie, jej końce wisiały z lewego boku. Wiadomo też, że żupan zakładali, pełniąc straż przy Grobie Chrystusa, a następnie prezentując musztrę paradną jako wielkanocna straż grobowa – turki w Gniewczynie Łańcuckiej636. W istotnym źródle, jakie stanowią opublikowane niedawno rysunki i grafiki K. W. Kielisińskiego z lat 30. XIX w., w granatowych żupanach znajdujemy ubrane kobiety, zarówno wiejskie dziewki czy niewiasty z okolic Przeworska i Radymna, jak i mieszczki z pobliskiego Jarosławia637. 630 Patrz też: A. Targońska., Stroje weselne w Małopolsce środkowej w procesie zmian, w: Ruszel K. (red.), Wesele. Materiały z konferencji „Obrzędowość weselna w Rzeszowskiem – tradycja i współczesność”, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Rzeszów: Mitel 2001, s. 73-100. 631 Najpierw przez krążek przewijano włosy i rozdzielano je na pół. Następnie włosami okręcano chamełkę i związywano sznurkiem. Na tym rozpinano czepek („czepeczek”), wstążkami od czepka obwiązywano całość dokoła. Ostatnim etapem czepienia było zawiązanie na głowie, z tyłu i nad czołem białej haftowanej na biało lub kolorowej tybetowej chustki. 632 O. Mulkiewicz, Koronki siatkowe w Kańczudze, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 12: 1958, nr 3, s. 169-174. AMT MER, t. 219, Nowosielce, s. 35 633 F. Kotula, Z badań nad strojem ludowym Rzeszowiaków, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 6: 1952, nr 4-5, s. 213-223. F. Kotula, Poszukiwanie metryk, s. 5-10. K. Buczkowski, B. Marekowska, Pasy metalowe polskie i obce w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, Kraków 1965, s. 9-29. 634 AMT MER, t. 219, Nowosielce, s. 36-3; Studzian, s. 21. 635 W. Badura, Husów wieś powiatu łańcuckiego. Zarys etnograficzny, „Lud”, r. 10: 1904, s. 34. 636 AMT MER, t. 219, Gniewczyna Łańcucka, s. 45 637 A. Błachowski, Ubiór i krajobraz kulturowy, s. 192, 202, 206-207. 199 �200 Na stroje męskie wykorzystywano fabryczne sukno granatowe, tzw. „siwe”. Szyto z niego spodnie – portki oraz długie kamizele. Elementy kroju kamizeli nawiązywały do kroju mundurów z okresu I wojny, np. klapy kieszeni kamizeli wycięte w dwa łuki ostre. Strój męski odświętny to: długa kamizela, zwana duślak, duszlak, druszlak638, zapinana pod szyją na kilkanaście guziczków metalowych. Uszyta mogła być z czarnego, granatowego, ciemno fioletowego (indygo) sukna, podszyta podszewką bawełnianą. Koszulę wypuszczano na spodnie i przepasywano dwukrotnie długim pasem skórzanym z wybijanymi wzorami i okrągłą klamrą mosiężną. Popularne okrycie męskie stanowiła lniana płótnianka – pótlonka (Dębów, Tryńcza, Gorzyce, Świętoniowa), plytonka (Żurawiczki) – biały płaszcz z długimi rękawami i ze stębnowaną stójką. Płótnianka uszyta była według kroju „poncza podłużnego” z dwóch warstw materiału. Do płótnianki cienkiej, letniej, mężczyźni wkładali na głowę kapelusz słomkowy, słomiany, który przede wszystkim służył jako nakrycie głowy podczas pracy przy żniwach639. Płótnianka służyła także jako okrycie podczas snu. Okryciem męskim, modnym w okresie międzywojennym, był długi płaszcz granatowy siwy, tzw. burnus – szyty na wzór oficerskiego płaszcza wojskowego. Według informatora ur. w r. 1886: „Przeworszczana poznali we Wiedniu po kapeluszu i burnusie”640, „jak burnusa nie miał, to na swata nie poszedł”641. Burnus noszony był zarówno latem w zestawie z kapeluszem, jak i zimą z czapką barankową. Uszyty z granatowego sukna, z wszytym w pasie z tyłu dragonem, zapinany na dwa rzędy guzików, z prostym kołnierzem. Ozdobę burnusa stanowiły przeszycia nicią beżową lub popielatą (kontrastową): prostym ściegiem stębnówką i linią falistą – brzegi kołnierza, brzegi połów przednich, klapy od kieszeni, brzegi mankietów, dragon 2 - częściowy. Burnusy szyto do czasu I wojny światowej i noszono do lat 30. XX w. Innym okryciem męskim był rodzaj krótkiej kurtki, zw. oberak, oberok – uszyty z siwego sukna, z tyłu rozcięty na długość ok. 10 cm. Była to kurtka dwurzędowa, na podszewce, kołnierz wykładany, z wyłogami na piersiach, z czarnymi guzikami. Gdy był zapięty, widać było kamizelę – duślak. Kapelusz przeworski znany jest z opisów i materiałów fotograficznych642. Dość niski, lekko stożkowaty, z wąskim rondem – kanią, przyozdobiony kolorową plecionką: jedwabne sznurki różnokolorowe w rytmicznych odcinkach – żółte, zielone, siwe, biało – granatowe, biało – czerwone; „wyglądał jak doniczka”643, „wyglądał jak skopczyk”644. Oprócz tego, zimą noszono czapki barankowe baranice, bądź czarne z włóczki645. Jako ubiór męski i kobiecy zimowy noszone były kożuchy, z czarnym kołnierzem i czarnymi mankietami lub ze stójką, wyprawiane na biało, bogato zdobione wyszyciami, kawałkami czerwonego sukna, pomponikami włóczkowymi i irchą. Zapinane na skórzane guzy. Poły kożucha przy chodzie szeroko się 638 Nazwa gwarowa może pochodzić od dziurek na guziczki, w 3 egzemplarzach kamizel w zbiorach Muzeum w Przeworsku, guzików jest: 12, 15, 18. Niepospolita ilość dziurek na guziki mogła wywołać skojarzenie z cedzarką – durszlakiem. Inna próba wyjaśnienia nazwy gwarowej kamizeli może wiązać się z gwarowym określeniem występującym np. we wsi Siedleczka k. Kańczugi: „za duszaki chycić” – złapać kogoś pod brodę. 639 AMT MER, t. 219, Grzęska, s. 22: „Kapelusze słomiane noszone były tylko do żniwa. Do kościoła – nie.” 640 AMT MER, t. 219, Rozbórz, s. 27, inf. ur. 1886. 641 AMT MER, t. 168, Żurawiczki, s. 11. 642 F. Kotula, Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan, Lublin: Wydawnictwo lubelskie 1969, s. 10, na fot. „Grupa dziewcząt i chłopców z Cieszacina Małego, pow. Przeworsk, w strojach ludowych z 1909 r.” – dwaj mężczyźni w kapeluszach. 643 AMT MER, t. 219, Studzian, s. 33. 644 AMT MER, t. 219, Gniewczyna Łańcucka, s. 51. 645 AMT MER, t. 219, Gorliczyna, s. 19. �rozchylały. W czasie opadów, na kożuch wkładano płótniankę dla ochrony skóry646. Kożuchy szyto i zdobiono w cechach kuśnierzy w Kańczudze i Kosinie647. Koszule męskie w okolicach Przeworska miały wąskie, wykładane kołnierzyki, zapinane na dwa guziczki. Pokryte haftem białym dziurkowanym były kołnierzyki, przody („pazuchy”) i mankiety koszul648. Inny typ koszuli noszono na północ od Przeworska: z oszewką przy szyi, z dwoma dziurkami na brzegach, przez które przewlekano błękitną lub czerwoną cienką tasiemkę. Wyszywane były na oszewce, czasem „na pazuchach” (rozcięcie z przodu), na kolorowo – „nićmi siwymi i czerwonymi”649. Koszule męskie noszone były „na wierzch” – wypuszczone na spodnie. Pas, znajdujący się w zbiorach muzeum, to tzw. pas wybijany (o szer. 7 cm, dł. 185 cm), z okrągłą mosiężną klamrą. Powierzchnia pasa pokryta jest ornamentem wybijanym – wytłaczanym metalowymi stempelkami, tzw. wybijanką (motywy rozetki, ząbkowane łuczki, listki, kółeczka)650. Pasem takim opasywano się dwa razy. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety nosili buty z cholewami, czarne, skórzane, z miękką częścią skórzaną, łączącą cholewę z przyszwą, tzw. zasuwane (Grzęska), opuszczane (Ubieszyn), spuszczane (Rozbórz, Studzian). Na bokach cholew widniało ozdobne stębnowanie, np. „szycie w motywy kwiatów i liści”651. Inną ozdobą butów były krojone ze skóry aplikacje, naszyte na przodach. Po I wojnie nastała moda na buty ze sztywnymi cholewami tzw. oficery, oficerki, szyte na „wzór oficerski”. Wytwórcy ubiorów Do czasu I wojny światowej, krawiectwem na wsi zajmowali się przede wszystkim mężczyźni – krawcy. Wiejscy krawcy szyli wszystkie „tradycyjne części ubioru” – duślaki, burnusy, oberoki – dla mężczyzn, jak i dla kobiet, a także bieliznę (np. kalesony). U nich uczyły się i praktykowały chętne dziewczęta, nierzadko pochodzące z uboższych czy wielodzietnych rodzin, które musiały szukać zarobku poza gospodarstwem. Kursy krawiectwa powszechnego i obsługi maszyn do szycia organizowały również firmy, pośredniczące w sprzedaży maszyn do szycia652. Krawcy szyli ubiory męskie i kobiece, ale „ubieraniem” – wyszywaniem gorsetów i katan koralikami, cekinami – „tackami blaszanymi” oraz gotowymi czarnymi taśmami koralikowymi, trudniły się kobiety, np. siostra, żona, córka krawca lub same klientki653. Zdolne, pojętne hafciarki, zwykle wyszywające spódnice haftami atłasowymi, wyszywające gorsety, katany, staniki, haftujące płócienne stroje na biało i kolorowo, haftem białym angielskim, wykonujące koronki szydełkowe, zajmowały się też krawiectwem. 646 F. Kotula, Strój łańcucki, s. 17-18, s. 31, ryc. 35 – por. krój, s. 45-47. F. Kotula, Strój rzeszowski, Lublin: PTL 1951, s.21. Kożuchy białe kobiece, ze skóry baraniej, z dużym okrągłym kołnierzem i wyłogami przy rękawach, z ozdobami w postaci ciętych frędzli, z guzikami i pętelkami zwano w Ubieszynie „konduszowymi”. AMT MER, t. 219, Ubieszyn, s. 62. 647 J. Kudła, Historia Miasteczka Kańczugi pisana 1899 r., Rzeszów: Podkarpacki Instytut Książki i Marketingu 2009, s. 332-333. 648 AMT MER, t. 219, Dębów, s. 30; Nowosielce, s. 37. 649 AMT MER, t. 219, Ubieszyn, s. 37; Tryńcza, s. 64. 650 F. Kotula, Strój łańcucki, s. 18, 44. 651 Urzejowice, red. J. Orzechowska, J. Wąsacz-Krztoń, J. Żyła, Urzejowice 2011, s. 413-417. 652 AMT MER, t. 219, Gniewczyna Łańcucka, s. 46. 653 AMT MER, t. 219, Gniewczyna Łańcucka, s. 50. 201 �Materiały na stroje 202 Jeszcze w 1 połowie XIX w. podstawowymi surowcami, z których szyto ubrania, „odzienie”, były płótna lniane i konopne samodziałowe654. „Dawni ludzie szli do kościoła, jak gęsi, na biało. Jeśli kto ubrał się w czarne ubranie, to mówili, że wygląda jak Żyd” – mówił informator urodzony w 1886 roku655. Przędzeniem zajmowały się kobiety, tkaniem – specjaliści tkacze, zwykle w każdej wsi działał co najmniej jeden tkacz. Sukna na grube płaszcze, sukmany – okrycia wierzchnie, produkowane były w Rakszawie k. Łańcuta. Hodowano owce na wełnę, gospodarze utrzymywali po 30 – 40 sztuk – na potrzeby fabryki sukna w Rakszawie. Skórę z zabitych owiec kuśnierze z Kańczugi i Kosiny wyprawiali na biało, szyto z niej kożuchy i spodnie grube skórzane, zwane skórzaki lub kożuszaki – kożuchem do wewnątrz, „na zimowy przyodziewek”. Na początku XX wieku pojawił się w sprzedaży tani cajg656, z którego zaczęto szyć męskie spodnie noszone na co dzień i krótkie kamizelki. Podczas jarmarków, w tygodniu w miasteczkach, i w sklepach żydowskich kupowano: igły, kolorowe nici, czerwone tasiemki i wstążki, korale i drukowane chustki na głowę, a także materiały fabryczne: tiul fabrycznie haftowany, pokryte haftem fabrycznym batysty i płócienka oraz pasmanterie (taśmy z czarnymi koralami, sznurki koralików, cekiny i koraliki na wagę)657. Zanik stroju przeworskiego i moda na tzw. „strój krakowski” Strój przeworski w przedstawionych przykładach, w takiej formie i funkcji, zanikł przed II wojną światową. Zabójczy dla niego okazał się tzw. strój krakowski, propagowany m.in. przez Koła Młodzieży „Wici” oraz Uniwersytet Ludowy w Gaci658. Strój ten ukształtował się w okresie międzywojennym, nie miał odpowiednika w tradycyjnym ubiorze krakowskim, był swobodną adaptacją wzorów tradycyjnych stroju, miał „formę skażoną”659. Zakładany był np. na czas dożynek, bądź do obsługi procesji Bożego Ciała. Jego 654 W szczegółowym wykazie majątku pozostałego po zmarłym w 1822 r. Antonim Płachcie z Sieteszy znalazło się m.in. „kożuch nowy jeden dobry”, „kożuchów dwa już przechodzonych”, „skór z owiec na kożuch jeszcze nie wyprawnych”, „płótna lennego łokci 50”, „płótna konopnego łokci 48”, „płótna zgrzebnego łokci 45” – majątek po zmarłym w 1822 r. J. Rudnicki, Sietesz od czasów dawnych do współczesności. Część druga. Pokłosie, Przeworsk: 2003 [brak nazwy wydawnictwa, drukarnia Techgraf Łańcut], s. 146-147. 655 AMT MER, t. 219, s. 67, Gorzyce. 656 M. Michałowska, Leksykon włókiennictwa, s. 47, hasło: CAJG. 657 AMT MER, t. 219, s. 47, Gniewczyna. 658 W latach 1929-1930, na łamach organu prasowego Koła Młodzieży Wiejskiej „Wici”, toczyła się dyskusja na temat strojów ludowych. Wypowiedzi były negatywne. Uważano strój ludowy za nadający się tylko do muzeum, niepraktyczny, o nieużytecznym kroju, aczkolwiek doceniano jego barwność. Franciszek Fołta z Gaci pisze: „W okresie organizacji zeszłorocznych Dożynek w Spale koledzy Centralniacy pisali w „Wiciach” ażeby każdy, choćby był „wysferzony” – w dniu tym poczuł się synem wsi i wdział na się strój ziemi. To też tak zrobiłem i tylko namęczyłem się co niemiara, bo to w porze letniej nie wygodne. (…) Strój ludowy zaniknie – na to lekarstwa nie ma. Gdzie jest młodzież zorganizowana – tam zanika strój ludowy. Bo jak go można używać kiedy jest ani wygodny, ani praktyczny. Rację bytu mają stroje ludowe koleżanek – bo te są najpiękniejsze, jak na przykład krakowskie i łowickie. Pomimo, iż strój ludowy nie da się w życiu teraźniejszem zastosować - to jednak winien być dla nas drogim i świętym. Wdziewać go winniśmy w czasie wielkich uroczystości wiejskich. My, młodzież wiejska musimy mieć serce i duszę wiejską i tworzyć własną kulturę wsi, na miejsce upadającej kultury szlacheckiej, ażeby cały naród mógł czerpać ożywcze soki z naszej kultury wiejskiej.” Stroje ludowe, „Wici”, nr 37: 1929, s. 8. 659 B. Kożuch, E. Pobiegły, Stroje krakowskie, Kraków: Wydawnictwo M 2004, s. 119; J. Kamocki, Wpływy polityczne na strój ludowy Małopolski północnej w dobie porozbiorowej 1772-1918, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t. VII: 1979, s. 104. Dziękuję Pani dr Elżbiecie Pobiegły z Muzeum Etnograficznego w Krakowie za konsultacje do tematu tzw. „stroju krakowskiego”. �charakterystycznym wyróżnikiem w wersji kobiecej były wstążki kolorowe, naszywane poziomo na powierzchni zapasek i spódnic660, oraz wianek z kwiatów na głowie, zaś w wersji męskiej – krakuska z pawim piórem i spodnie bryczesy661. Strój ten funkcjonował także w wersji dziecięcej, zakładały go dziewczynki w Boże Ciało i dni oktawy do sypania – „trzepania kwiatów”. Jako strój narzucony, utworzony w formie sztucznego modelu, nie posiadał swej tradycji i był traktowany jako kostium, zakładany na czas oficjalnych uroczystości państwowych. Uwidoczniło się to zwłaszcza w latach powojennych, kiedy kultura ludowa wciągnięta została w służbę propagandy komunistycznej. Zaś tradycyjny strój odświętny przestał być uważany za estetyczny, zaczęto go utożsamiać z przedwojenną biedą i zacofaniem. W świadomości mieszkańców wsi, dążących do awansu społecznego, stał się przeżytkiem, anachronizmem, czymś, czego nawet się wstydzono. Przede wszystkim nie dostrzegano jego autentycznego piękna. Najistotniejszym efektem takiej postawy był zanik tradycji noszenia stroju wiejskiego odświętnego. Problem wyglądu stroju noszonego współcześnie przez zespoły folklorystyczne z regionu W momencie powstawania zespołów śpiewaczych na terenie regionu przeworskiego pojawiał się problem stroju. Niestety, nie sięgano wówczas do starych wzorów, do zachowanych przykładów ubiorów. Uważano, że najwłaściwszy i „najbezpieczniejszy” będzie gotowy model stroju, z oferty zakładu krawieckiego, szyjącego regionalne, ludowe stroje. Sugestia taka wychodziła od instruktorów, działaczy domów kultury. Łatwiej i wygodniej było zamówić i zakupić model – kostiumu scenicznego, zamiast szukać w terenie starych strojów, rzetelnie kopiować je i rekonstruować. W ten sposób zespoły śpiewacze w terenie zostały „umundurowane”662. Powstał wzorzec „syntetycznego stroju ludowego jakiegoś regionu” (termin Antoniego Kroha)663. Na problem ten zwracał uwagę pasjonat i badacz kultury ludowej – Franciszek Kotula, już w 1968 r.: „Wielokroć już wykazywałem, że projektanci strojów dla zespołów ludowych pieśni i tańca pozwalają sobie na niesłychane ekstrawagancje. Rozumiem – jest to powszechnie stosowane – że czasami mało atrakcyjny strój musi być „uscenizowany” – to znaczy jakoś tam uatrakcyjniony czy upiększony, ale musi się to dziać w ramach rozsądku i autentyzmu. W każdym wypadku nie powinno się i nie można robić ze stroju przeznaczonego na scenę, dziwoląga. (…) A dziwoląg polega na zrobieniu z męskiego stroju po prostu „munduru”, co jest w rażącej sprzeczności z faktami, które kształtowały strój. Był on różnorodny nawet w ramach tego samego typu. (…) To był strój, a nie mundur. Bowiem inwencja wiejskich krawców była nieraz kapitalna. A poza tym odgrywała rolę chęć wyróżnienia się. Można to udowodnić przekazami, a także ikonografią jaka się zachowała”664. 660 AMT MER, t. 219, s. 71, Wólka Ogryzkowa. „Strój krakowski” znajduje się w zbiorach Skansenu – Muzeum Wsi Markowa. 661 W. Fołta, Życie z własnego nadania, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1987, s. 130, 135. Rozpowszechnienie stroju krakowskiego jako stroju narodowego wiąże się m.in. z datą 1910 roku, kiedy to obchodzono 500-lecie bitwy grunwaldzkiej. A. Targońska, Moda chłopska (w okolicy Rzeszowa w początkach XX wieku). Folder wystawy, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Rzeszów 1989, b.n.s. 662 K. Hermanowicz-Nowak, Odzież w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław – Warszawa – Kraków– Gdańsk: Ossolineum 1976, s. 404. 663 Czy w etnografii występują białe plamy? L. Stomma, Etnologia; A. Kroh, Sztuka ludowa. „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, r. XLIII: 1989, nr 4, s. 205-209. 664 F. Kotula, To strój, a nie mundur!, „Widnokrąg” (Dodatek do „Nowin rzeszowskich”), nr 27: 1968, s. 6. 203 �204 Ów mundur współcześnie występuje w regionie w dwóch odmianach – tzw. strój rzeszowski i tzw. strój przeworski. „Przepisy” na „mundury” opublikowane zostały m.in. w opracowaniu „Folklor taneczny Ziemi Rzeszowskiej”665. Jedyne elementy własne, występujące w strojach zespołów, to chustki na głowie wełenkowe, dybetki i chusty naramienne oraz bardzo rzadko trafiające się zapaski. Groteskowość i sztuczność formy stroju ludowego jako munduru doskonale widać podczas, corocznie odbywającego się, Ogólnopolskiego Przeglądu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą, kiedy to zespoły z bardzo odległych stron Podkarpacia, jak np.: Harta k. Dynowa (zespół „Młoda Harta”), Orzechowce k. Przemyśla (zespół „Orzechowiacy”), Gniewczyna Tryniecka k. Przeworska (Zespół Śpiewaczy „Dolanie”), Lubzina k. Ropczyc (Kapela Rodzinna „Kurasie”), kapela ludowa z Trzciany k. Rzeszowa – prezentują się w takich samych strojach. Podobnie jest w przypadku zespołów z terenu powiatów przeworskiego i jarosławskiego: „strój rzeszowski” noszą członkowie zespołów w Grzęsce (gm. Przeworsk); Kisielowie, Maćkówce, Rożniatowie, Łapajówce (gm. Zarzecze); Gniewczynie Trynieckiej (gm. Tryńcza). Natomiast „strój przeworski” zakładają zespoły w: Gorliczynie (gm. Przeworsk), Gaci (gm. Gać), Krzeczowicach (gm. Kańczuga), Jaworniku Polskim, Pawłosiowie (gm. Jarosław), Rudołowicach (gm. Roźwienica). Nieco ambitniej do tematu stroju podeszły zespoły w Ujeznej (gm. Przeworsk), Dębowie (gm. Gać), Majdanie Sieniawskim (gm. Adamówka), Piganach (gm. Sieniawa), które z lepszym bądź gorszym skutkiem starają się odtworzyć strój odświętny, noszony dawniej w ich wsiach. Zamówione i uszyte w firmach rzeszowskich stroje przeworskie, użytkowane, posiadają wiele mankamentów. Na przykład w stroju Zespołu Śpiewaczego „Gacanki” z Gaci widać niewłaściwy krój stanika – brak jednej pary płatów tylnych powoduje, że gorset źle leży, niewłaściwie układa się na plecach. Jak trafnie zauważył F. Kotula, już ponad 40 lat temu: „Nowo powstające gorsety są jednak już zbanalizowane i sprymitywizowane, robi się je z ‘byle z czego’ i ‘jak bądź’ ”.666 Kolejny przykład: Zespół Śpiewaczy „Jawor” z Jawornika Polskiego posiada grube wełniane kraciaste spódnice – bolączką kobiet jest okres letni, związany z imprezami folklorystycznymi, kiedy wysokie temperatury powodują znaczny dyskomfort noszenia spódnic. Powszechnym problemem są gorsety, przynależne stanowo pannom i młodym mężatkom, ubiór dopasowany, przylegający, obcisły, najefektowniejszy element odświętnego stroju panieńskiego, atrakcyjny i seksowny. Gorsety noszone były latem. Obecnie gorsety wkładane są przez kobiety, niezależnie od stanu cywilnego, niezależnie od pory roku. Gorsety oryginalnie noszone były ściśle zapięte na haftki, guziczki, sznurowane wstążką. Tymczasem bardzo często gorsety zakładane przez kobiety są za wąskie, wstążki na piersiach rozchodzą się. Oczywiście powodem takiego stanu rzeczy jest brak tradycji noszenia odświętnego stroju, brak wiedzy na temat tego kto, kiedy i jak ów gorset nosił. Taka praktyka istnieje na terenie Podkarpacia. Zaś przykłady z innych regionów są budujące. Zespoły śpiewacze z terenu dawnego województwa chełmskiego (30 grup w 1998 r.) dysponują czterema wzorami strojów: włodawskim, nadbużańskim, chełmskim i krasnostawskim. Jak pisze Marek Bem – pracownik Muzeum Pojezierza Łęczyńsko – Włodawskiego we Włodawie – w swoim studium poświęconym wiejskim zespołom śpiewaczym: „Prawie wszystkie stroje wykonywane są własnoręcznie przez członków zespołów. Każdy z zespołów organizuje sobie strój samemu, bez ingerencji osób trzecich z zewnątrz. Każdy z członków zespołu posiada własny, stary, noszony jeszcze niegdyś strój (pełny komplet lub jego 665 A. Haszczak, Folklor taneczny Ziemi Rzeszowskiej, Warszawa: COMUK 1989, s. 152-155: „Świąteczny strój ludowy z okolic Przeworska”. Patrz też: Tańce Regionów Podkarpacia. CD 1-2. Opr. A. Haszczak, J. Danak-Gajda, Rzeszów: Polskie Radio Rzeszów 2008. 666 F. Kotula, Gorsety ludowe…, s. 7. �fragmenty) i obecnie przeznacza go na występy w zespole. Zniszczone elementy stroju wykonuje się na wzór dawnych pierwowzorów”667. Do czego potrzebny jest współcześnie strój przeworski? Z praktyki etnografa, muzealnika wiadomo, że głównie na potrzeby estrady. Zgłaszają się do naszego muzeum krawcowe – właścicielki firm szyjących stroje ludowe, instruktorzy tzw. „zespołów pieśni i tańca”, mających w repertuarze ludowe tańce przeworskie, członkowie amatorskich zespołów śpiewaczych z regionu668. Tym ambitnym, którzy się zgłaszają, nie wystarczają gotowe, istniejące oferty „strojów przeworskich”, intuicyjnie szukają czegoś lepszego, autentycznego, szukają oryginału. Każdy z zespołów folklorystycznych, działających w regionie, posiada w repertuarze pieśni i widowiska teatralne. Działają również jako Koła Gospodyń Wiejskich, prezentując potrawy, uczestniczą w uroczystościach kościelnych, obowiązkowo w święcie Wniebowzięcia Matki Boskiej (Zielnej) – wnosząc wieniec dożynkowy. W swoich działaniach uważają za obowiązek ubrać się w „strój ludowy”, traktując go jako umowny znak wiejskiej tożsamości, poświadczenie faktu dumy pochodzenia i mieszkania na wsi. Szkoda tylko, że stroje, które noszą, pozostają strywializowaną namiastką i tak bardzo odbiegają od oryginału, przejawiającego się w gustownym zdobnictwie, oszczędnej kolorystyce i eleganckim kroju. Problem stanowią niewątpliwie wysokie koszty surowców. Także sposób zamawiania, wykonawstwa strojów przez wyspecjalizowane firmy w ramach terminowego projektu, co cechuje masowość, pośpiech, niedokładność wykonania, a w efekcie powielanie uproszczonych wzorców669. Przykład Zespołu Śpiewaczego z Dębowa przekonuje, że problem tkwi też w zwykłej niewiedzy i (jw.) w braku tradycji noszenia strojów. Na wzór zapasek z tiulu, zwanych druciankami, panie z zespołu, z braku czy drożyzny tiulu, uszyły zapaski z żakardowych firanek. Po interwencji i wizycie w muzeum, po obejrzeniu kolekcji zabytkowych zapasek, poznały i zrozumiały na czym polega piękno oryginału, po czym uszyły kopie zapasek z płótna zdobiąc je wstawkami koronkowymi i zakładkami. Zakończenie Opisany w artykule strój przeworski, w jego bogactwie i różnorodności, może stanowić wstępny materiał do prób rekonstrukcji elementów stroju, powstawania rzetelnych, a zarazem twórczych, wielu różnych kopii jednego elementu. Materiał ikonograficzny, dołączony do artykułu, dodatkowo unaocznia, że jedną z zapomnianych czy lekceważonych obecnie funkcji oryginalnego stroju, głównie kobiecego, była chęć wyróżnienia się, co przekładało się na istnienie wielu wariantów zdobień, kolorystyki, ornamentów, przy wspólnym, podlegającym modzie kroju czy sposobie noszenia. Problem stanowi współczesny tzw. „strój przeworski”, który uległ umasowieniu i uproszczeniu, podobnie jak stało się to w okresie powojennym z tzw. strojem krakowskim. 667 M. Bem, Wiejskie zespoły śpiewacze. Ich rola i znaczenie w kulturze współczesnej wsi województwa chełmskiego, Włodawa: bw. 1998, s. 124-130. 668 W 2005 roku stroje ze zbiorów Muzeum w Przeworsku oglądali krawcy z Zespołu Pieśni i Tańca „Mazowsze” i w oparciu o przykłady kamizeli „duszlaka”, gorsetu z kapami, wybijanego pasa skórzanego, przygotowali stroje na potrzeby prezentacji tańców przeworskich. Wybijany pas skórzany odtworzony został wiernie przez firmę rymarską Antoniego Herdzika z Niska. Ale już sposób noszenia pasa przez tancerzy „Mazowsza” odbiegał od oryginału. Zamiast opasać się nim dwukrotnie, zapętlono pas tak, jak robi się to z tzw. „pasem rzeszowskim” – stąd bardzo długi koniec pasa zwisał z lewej strony w sposób karykaturalny. 669 Patrz strony internetowe: www.strojeludowe.ipr.pl/strona/region/35; www.stroje-ludowe.pl/index. php5?site=oferta&id=66; www.polonez2.ipr.pl/galeria.html. (wgląd: 27 XI 2012). 205 ��Jolanta Dragan670 Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej Płótno lniane w wybranych kontekstach tradycyjnej kultury w Polsce L Wprowadzenie en to jedna z najbardziej znanych, niegdyś powszechnie uprawianych roślin. Miał wielkie znaczenie w tradycyjnej gospodarce, m. in. z włókien lnu tkano płótna, wyrabiano sznury i powrozy, z nasion (siemienia) tłoczono olej itd. Len miał także wielkie znaczenie w ludowym lecznictwie, występował w rozmaitych sytuacjach obrzędowych. Mimo tak szerokiego zastosowania tej rośliny, jej rola i znaczenie w tradycyjnej kulturze po dziś dzień nie doczekały się rzetelnego wyjaśnienia i opracowania. Niniejszy tekst stanowi próbę wypełnienia tej luki, aczkolwiek obejmuje tylko omówienie funkcji i znaczenia płótna lnianego oraz szytej z niego odzieży, w odniesieniu do wybranych kontekstów tradycyjnej kultury w Polsce. Od zamierzchłej przeszłości, aż po dzień dzisiejszy, odzież niezmiennie pełni rozmaite funkcje, np. estetyczną czy znakową. Rodzaj stosowanej odzieży, jej zestawienie, kolorystyka, zdobnictwo, stanowi jasną informację dla wszystkich o płci, wieku, przynależności etnicznej czy zajęciach noszącego ją człowieka. Oprócz tego, w odniesieniu do kultury tradycyjnej, analiza przyczyn używania konkretnego rodzaju tkaniny, z jakiej były uszyte poszczególne elementy odzieży, może dostarczyć wielu dodatkowych informacji. Mogą one stanowić ważny przyczynek do poznawania jej rozmaitych aspektów. W niniejszym tekście podjęto próbę przeprowadzenia takiej analizy, w odniesieniu do płótna lnianego i uszytych z niego elementów stroju. Posłużyły do tego wiadomości uzyskane z zapisów, relacji i opisów, zawartych w źródłach pisanych z XIX i pocz. XX wieku i obejmujących obszar Polski (w odniesieniu do niektórych rejonów, np. wideł Wisły i Sanu, zamieszkałego przez Lasowiaków posiłkowano się literaturą z o. międzywojennego XX wieku, gdyż na tym terenie dłużej niż gdzie indziej utrzymał się w użyciu strój tradycyjny). Wykorzystano także wywiady terenowe, przeprowadzone przez Autorkę w początkach lat 90. XX w., pochodzące głównie z terenu Lasowiaków i Rzeszowiaków. Płótno lniane jako nośnik informacji o statusie majątkowym Dobór tkaniny lnianej pełnił funkcję znaku: stanowił czytelną informację m. in. o statusie majątkowym danej osoby. Było to jednak uzależnione od konkretnego regionu. Dla przykładu: w Beskidzie Śląskim męska koszula czy kobiece kabotek i uobrus, uszyte z tkaniny lnianej, były znakiem osoby biednej (bogatsi te części 670 Jolanta Dragan, mgr, archeolog, etnograf, muzeolog, kustosz w Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. Kontakt: dragany@o2.pl 207 �208 garderoby szyli z ćwilichu czy kartonu). Było to czytelne dla wszystkich mieszkańców tych terenów i stanowiło swego rodzaju element wiejskiej etykiety: „biydniejszym nie uchodziło stroić się tak, jak bogatym”671. Wyraźnie występuje tu wartościowanie tkaniny lnianej, postrzeganej jako przynależnej osobom o niskim statusie majątkowym. Zupełnie inną rolę odgrywała ta tkanina (jako surowiec do szycia odzieży) na terenach, gdzie dłużej niż gdzie indziej utrzymała się tradycyjna kultura w jej ścisłym znaczeniu. W Lipnicy k. Kolbuszowej pozyskano informację (potwierdzoną później przez wielu Informatorów z terenu Lasowiaków), że ubrania codzienne były szyte z materiału lnianego, ale także i flaneli czy innych tkanin. Natomiast „od święta” ubierano wyłącznie stroje lniane. Indagowana jedna z Informatorek wspomniała, że ona sama pamięta lniane fartuchy (spódnice), niegdyś powszechne na terenie Lasowiaków. W latach 30. XX w. już się ich nie szyło, nastała wówczas moda 90. Para drużbów weselnych z okolic Rzeszowa; wyk. na tkaniny fabryczne, ale stare kobity takie uubirały: w Pracowni Fotograficznej E. Janusza w Rzeszowie, XIX/ XX w. Z archiwum Muzeum Etnograficznego im. F. Kotuli, fartuch to beł kościelny672 [z lnu – przyp. J. Dragan.]. oddziału Muzeum Okręgowego w Rzeszowie Podobnie działo się z chustkami: we wspomnianym okresie używano już chustek fabrycznych, kolorowych ale „(…) stare kobity to stale nosieły chustki z lnu: na głowie jedna, a druga na plecach. I żeby gorunco beło, musiała te chustki założone mieć”673. Na niektórych terenach (np. u Lasowiaków) ubiory lniane uznawano za strój świąteczny, świadczący o bogactwie i gospodarności kobiety, która go nosiła. Płótno i odzienie lniane pełniły ważną rolę ekonomiczną. Bardzo wiele gospodarstw na terenie całej Polski uprawiało len, nie tylko na własne potrzeby ale i na sprzedaż. Pieniądze, otrzymane za sprzedane wyroby z lnu, przeznaczano na inne domowe potrzeby lub stosowano je jako swoisty środek płatniczy674. Płótno lniane a funkcja podarunku Zgromadzony do analizy materiał pozwala na określenie jeszcze innych funkcji, które ściśle wiążą się z występowaniem płótna i ubiorów uszytych z tkaniny lnianej, w trakcie uroczystości z cyklu tzw. tradycyjnej obrzędowości rodzinnej. 671 K. Hermanowicz-Nowak, Strój ludowy, „Etnografia Polska”, t. XXVIII: z. 1, s. 87. 672 Badania własne autorki. 673 Wywiad terenowy: Informatorka Zofia Szczęch, ur. 1900r., w Lipnicy pow. Kolbuszowa, zam. Lipnica; wywiad J. Dragan, 1991r.; Archiwum Dokumentacji Mechanicznej Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. 674 Rzeszowskie: S. Udziela, Tarnów – Rzeszów. Materyały etnograficzne, zebrał Oskar Kolberg, uporządkował Seweryn Udziela, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”, t. 11: 1910: s. 129-130; Kurpie, Puszcza Myszyniecka: O. Kolberg, Mazowsze, cz. IV, Dzieła wszystkie, t. 27, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964, s. 52-53; A. Bruckner, Encyklopedia staropolska, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Trzaski, Eberta i Michalskiego 1939, s. 161. �Wiele informacji wskazuje na pełnienie przez płótno i odzież lnianą funkcji podarunku. Zwyczajowo obdarowywano nimi dziecko niesione do chrztu. Było to obowiązkiem kumy lub obu kumów675. Ofiarowywane płótno nazywano „krzyżmem”, często owijano nim dziecko przed ceremonią w kościele676, a później szyto z niego koszulki dla dziecka albo przechowywano do wesela lub pogrzebu. Odnotowano zakaz używania takiego płótna dla potrzeb innych osób, mogła go ewentualnie wykorzystać tylko matka dziecka, „innym sie nie godzi”677. W czasie obrzędu weselnego dość często 89. Stroik panny młodej. Rekonstrukcja, wyk. M. Kozłowa, pani młoda ofiarowywała panu młodemu lnianą Tarnobrzeg. MKL w Kolbuszowej koszulę (lub chustkę), którą specjalnie dla niego przygotowywała przed ślubem (a nierzadko samodzielnie ją także haftowała). Tę koszulę młody ubierał jadąc do kościoła na ceremonię ślubną678. Podarunki w postaci odzieży lnianej otrzymywała także panna młoda: od pana młodego, jego rodziców, swaszki i od gości weselnych679. 675 Poznańskie: O. Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. III, Dzieła wszystkie, t. 11, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1963, s. 51; okolice Warszawy: O. Kolberg, Mazowsze cz. I, Dzieła wszystkie, t. 24, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1963, s. 216; „chrzestna ofiaruje dziecku płat najcieńszego, białego płótna (…) z tego matka szyje koszulkę dziecku” – Drohiczyn: O. Kolberg, Mazowsze, cz. V, Dzieła wszystkie, t. 28, Poznań: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964, s. 118.: Dar płótna na koszulki dla dziecka był obowiązkowy: w Łowickiem chrzestna musiała ofiarować krzyżmo lub koszulki (nawet i po 6 latach chrześniak może się o to upomnieć), bo w przeciwnym razie „ma na sumieniu ciężki grzech a dziecko będzie nieszczęśliwe i pójdzie nago na tamten świat”: J. S. Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne. Obrzędy związane z narodzeniem dziecka, Kraków: Wydawnictwo Akademii Umiejętności 1916, s. 83.: W Modlnicy k. Krakowa chrzestna musi sama uszyć koszulkę dziecku, ponieważ koszule na dziecku szybko by się darły, a w Siedleckiem kuma szyła koszulkę z własnego, ślubnego prześcieradła: O. Kolberg, Krakowskie, cz. II, Dzieła wszystkie, t. 6, Kraków: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1963, s. 5; J. S. Bystroń op. cit. s. 82. 676 Rzeszowskie: A. Saloni, Lud rzeszowski, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”, t. 10: Kraków 1908, s. 71; Procisne, Bóbrka: O. Kolberg, Sanockie – krośnieńskie cz. I, Dzieła wszystkie, t.49, Kraków: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1974, s. 302-303. 677 Podhale: W. Pol, Prace z etnografii północnych stoków Karpat. Wrocław, b.m.w. 1966, s. 116. 678 Kaszuby: O. Kolberg, Pomorze, Dzieła wszystkie, t. 39, Warszawa: Polskie Wydawnictwo Muzyczne 1965, s. 365; Polska środkowa: J. P. Dekowski, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi”, Seria Etnograficzna, nr 24: 1983, s. 207; Rozwadowskie: W. Gaj–Piotrowski, Kultura społeczna ludu z okolic Rozwadowa, „Prace i Materiały Etnograficzne”, t. 26: Wrocław 1967, s. 178; Bóbrka: O. Kolberg, Sanockie – krośnieńskie cz. I, op. cit., s. 345; Lasowiacy: K. Ruszel, Lasowiacy, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie 1994, s. 94; pow. chełmski: O. Kolberg, Chełmskie, cz. I, Dzieła wszystkie, t. 33, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964, s. 254, 287; nad Bugiem: O. Kolberg, Wołyń, Dzieła wszystkie, t. 36, Kraków: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964, s. 35-36; w Komańczy obowiązywał nakaz, żeby w tym momencie miała rozpuszczone włosy (A. Drożdż, A. Pieńczak, Komentarze do PAE, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka. T. IX. cz. 1, Wrocław–Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2004, s. 369). 679 Kaszuby: O. Kolberg, Pomorze, op. cit., s. 365; pow. chełmski: O. Kolberg, Chełmskie, cz. I, op. cit., s. 242; Bóbrka: O. Kolberg, Sanockie – krośnieńskie cz. I, op. cit., s. 342; Dragacz k. Świecia: A. Drożdż, A. Pieńczak, op. cit., s. 36. 209 �Panna młoda ofiarowywała koszule, chusty czy portki lniane także rodzinie młodego, osobom pełniącym rozmaite funkcje w trakcie wesela, niekiedy także gościom680. Produkty z lnu stały się szczególną formą podarunku, formą zapłaty za usługi, wykonywane przez określone osoby w przebiegu obrzędów rodzinnych lub mających związek z organizacją takiego obrzędu681. Natomiast w odniesieniu do obrzędów pogrzebowych swoistym podarunkiem było wyposażenie zmarłego w lnianą płachtę, w którą zawijano monety „na ofiarę ubogim przed wejściem do tamtego świata”682. Oznakowanie postaci i miejsca za pomocą płótna lnianego 210 Używanie odzieży, uszytej z płótna lnianego, umożliwiało przekazanie informacji ściśle związanych z rozumieniem obrzędów rodzinnych jako obrzędów przejścia683. Elementy stroju lnianego służyły jako oznaka postaci, znajdujących się w sytuacji wyjątkowej (mediacyjnej). Już wcześniej wspomniano o ofiarowywaniu chrześniakowi przez kumów płótna lnianego lub gotowej koszulki. Można to traktować jako rodzaj oznaki istoty mediacyjnej, tym bardziej, że spotykało się zwyczaj zawijania dziecka do chrztu takim płótnem684. Od samego początku przebiegu tradycyjnych obrzędów weselnych, zwracał uwagę niecodzienny, specjalny sposób ubrania głowy przyszłej panny młodej. Odnotowano zwyczaj noszenia przez nią białej chustki, do której przypinano różnokolorowe kwiatki (przez tydzień: od zalotów do wesela). Spotykano też owijanie głowy młodej płachtą lnianą w przeddzień ślubu lub w chustkę przed błogosławieństwem685. Dość często ślubne ubranie panny młodej było uszyte w całości z białego, lnianego płótna686. Bywało, że przy przekazywaniu młodej panu młodemu wyprowadzano ją do niego zawiniętą białą płachtą687. Niekiedy, młodej zakładano przed pokładzinami rańtuch, który musiała nosić aż do oczepin lub do czasu aż urodzi syna, ponieważ do tego momentu uważana była za dziewicę688. Chustą płócienną oznakowywano też pana młodego (przypinają ją do jego odzieży)689. 680 Kaszuby: O. Kolberg, Pomorze, op. cit., s. 365; Procisne, Bóbrka: O. Kolberg, Sanockie – krośnieńskie cz. I op. cit., s. 312, 344; nad Bugiem: O. Kolberg, Wołyń, op. cit., s. 35-36; pow. chełmski: O. Kolberg, Chełmskie, cz. I, op. cit., s. 254; Polska środk.: J. P. Dekowski, op. cit., s. 207; Polesie: S. Dworakowski, Zwyczaje rodzinne Polesia Rzeczyckiego w powiecie Wysoko – Mazowieckim, Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego Warszawskiego 1935, s. 73. 681 Na terenie Polski brak takich informacji w odniesieniu do chrzcin i wesela. Na terenie Wołynia odnotowano, że zapłatę za usługi przy weselu otrzymują kucharki, muzykanci i arendarz: O. Kolberg, Wołyń, op. cit., s. 32-35. W pow. stryjskim babka odbierająca poród otrzymywała sztukę płótna lnianego na zapaskę: J. S. Bystroń, op. cit., s. 78. Natomiast płótno lniane występuje jako zapłata dla księdza za odprawienie obrządków pogrzebowych: Podlasie: O. Kolberg, Wołyń, op. cit., s. 177; Solina: O. Kolberg, Sanockie – krośnieńskie cz. I, op. cit., s. 532; ręcznik, chusta lub płótno stanowiły swoistą opłatę dla pana za zgodę na ślub („za dziewczęcy warkocz”): Podlasie: O. Kolberg, Wołyń, op. cit., s. 201. 682 Podlasie: O. Kolberg, Chełmskie, cz. I, op. cit., s. 177, 182. 683 Zgodnie z teorią Arnolda van Gennepa: A. van Gennep, Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2006. 684 Rozwadowskie: W. Gaj-Piotrowski, op. cit. s. 145-146 685 Łuków: O. Kolberg, Mazowsze, cz. III, Dzieła wszystkie, t. 26, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1963, s. 173; pow. chełmski: O. Kolberg, Chełmskie, cz. I, op. cit., s. 251; Bóbrka, Leszczowate: O. Kolberg, Sanockie – krośnieńskie cz. I, op. cit., s. 345. 686 Łuków: O. Kolberg, Mazowsze, cz. III, op. cit., s. 180. 687 Wieluńskie, Skierniewickie, Mazowsze: J. P. Dekowski, op. cit., s. 265. 688 Krakowskie: O. Kolberg, Krakowskie, cz. II, op. cit., s. 77; Włodawa: O. Kolberg, Chełmskie, cz. I, op. cit., s. 232; Siedleckie: H. Biegeleisen, Wesele, Lwów: Wydawnictwo Instytutu Stauropigjańskiego 1927, s. 248; 689 Wzdów: O. Kolberg, Sanockie – krośnieńskie cz. I, op. cit., s. 482;. �Najwięcej informacji, dotyczących specjalnego oznakowywania osób mających cechy mediacyjne, uzyskano z opisów przebiegu tradycyjnej obrzędowości pogrzebowej. Dla zmarłego szyto specjalne stroje z płótna tkanego bez węzłów, a najlepiej, gdy odzienie było nowe i uszyte wyłącznie z płótna lnianego690. Krój szat dla zmarłych różnił się od odzieży szytej dla osób żyjących: najczęściej prosty, z jak najmniejszą ilością szwów (do zszywania płatów płótna używano specjalnego ściegu „przed igłą”, innego niż popularna stebnówka691). Zmarłego mężczyznę ubierano w długą koszulę sięgającą kostek, nazywaną czeheł, śmiertelnica, żgło kitel lub gzło692. Odziewano go ponadto w płótniankę, spodnie lniane i specjalną czapkę na głowę, tzw. duchenkę693. Na stopy nakładano skarpetki, onuce lub szmaty lniane694. Dla zmarłej kobiety także szyto długą lnianą koszulę, podobnie zwaną czeheł, żgło, śmiertelnica czy gzło695. Mężatce zakładano na głowę chustę lub czepiec696, na plecy zarzucano chustę, płachtę, rąbek lub rańtuch697. Zmarłą ubierano w lnianą spódnicę, zapaskę, natomiast młodej dziewczynie nakładano fartuszek, „żeby miała w czym nosić kwiatki dla Matki Boskiej”698. Na nogi nakładano pończochy, a na stopy kapcie lniane, onuce699. Przestrzegany był nakaz, by ubrania dla zmarłych kobiet były nowe i całe „bo się familia rozproszy”, a najlepiej, żeby zmarła była „cała w bieli” lub owinięta w płachtę lnianą, zasłaniającą część twarzy700. 690 Mazury: K. Renik, O kontaktach ze zmarłymi – ludowe wyobrażenia, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 1-2, 1986, s. 37; gm. Głuchów woj. skierniewickie: A. Twardowska, Funkcje ochronne magii we wsiach gminy Głuchów w województwie skierniewickim „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi”, Seria Etnograficzna, nr 27: 1987, s. 45; Jarosław, Sieniawa: T. Burzyński, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe wsi z okolic Jarosławia i Sieniawy w województwie przemyskim, w: „Rocznik Przemyski”, T. 24-25: Przemyśl 1986, s. 547; Polska środk.: B. Jankowska, Ubiór zmarłego na przełomie XIX/XX wieku, w: J. Bohdanowicz (red.), Komentarze do PAE, t. 5: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1999, s. 80-81. 691 A. Targońska, Chłopskie odzienie trumienne i żałobne, w: K. Ruszel (red.), Ludowe zwyczaje pogrzebowe, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie 1993, s. 56. 692 Poznańskie: O. Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. I, Dzieła wszystkie, t. 9, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1962, s. 169; pow. toruński i chełmiński: O. Kolberg, Pomorze, op. cit., s. 115; Kujawy: O. Kolberg, Kujawy, cz. III, Dzieła wszystkie, t. 3, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1962, s. 248-249; Krakowskie O. Kolberg, Krakowskie, cz. II, op. cit., s. 6; Jarosław, Sieniawa: T. Burzyński, op. cit., s. 545; Polska środk.: J. P. Dekowski, op. cit., s. 236, 266. 693 Poznańskie: O. Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. I, op. cit., s. 169; Kujawy: Kujawy, cz. III, op. cit, s. 248-249; Polska środk.: J. P. Dekowski, op. cit., s. 236; Procisne, Solina: O. Kolberg, Sanockie – krośnieńskie cz. I, op. cit., s. 528-529 in.; Pniewo: O. Kolberg, Mazowsze, cz. IV, op. cit., s. 148; Lasowiacy: K. Ruszel, op. cit., s. 115. 694 Kujawy: O. Kolberg, Kujawy, cz. III, op. cit.., s. 248-249; Polesie: S. Dworakowski, op. cit., s. 146; Poznańskie: O. Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. II, Dzieła wszystkie, t. 10, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1963, s. 77-78; Jarosław, Sieniawa: T. Burzyński, op. cit., s.545; Czorsztyn, Szczawnica: O. Kolberg, Góry i Podgórze, cz. II, Dzieła wszystkie, t. 45, Warszawa: Polskie Wydawnictwo Muzyczne 1968, s. 185. 695 Poznańskie: O. Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. I, op. cit., s. 169; Kujawy: O. Kolberg, Kujawy, cz. III, op. cit.., s. 248-249; Polska środk.: J. P. Dekowski, op. cit., s. 236, 266; Jarosław, Sieniawa: T. Burzyński, op. cit., s. 545; cała Polska: B. Jankowska, op. cit., s. 74-80. 696 Kotlina pow. Pleszew: O. Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. II, op. cit., s. 218-219; gm. Głuchów woj. skierniewickie: A. Twardowska, op. cit., s. 45. Lubelskie: J. Petera, Tradycyjne obrzędy i zwyczaje pogrzebowe na Lubelszczyźnie, w: „Etnolingwistyka”, t. 9/10: 1997/1998, s. 329-330. 697 Powiśle Lubelsko – Podlaskie: R. Kukier, Ludowe zwyczaje, wierzenia i obrzędy pogrzebowe mieszkańców pogranicza Powiśla Lubelsko – Podlaskiego, w: „Studia i Materiały Lubelskie. Etnografia”, t. 2, 1967, s. 193; Lasowiacy: K. Ruszel, op. cit., s. 115; Czorsztyn, Szczawnica: O. Kolberg, Góry i Podgórze, cz. II, op. cit., s. 185; Kotlina pow. Pleszew: O. Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. II, op. cit., s. 218-221. 698 Lasowiacy: K. Ruszel, op. cit., s. 115; Mogilno, Gniezno: O. Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. III, op. cit., s. 52 699 Procisne, Solina: O. Kolberg, Sanockie – krośnieńskie cz. I, op. cit., s. 528-529 in.; Czorsztyn, Szczawnica: O. Kolberg, Góry i Podgórze, cz. II, op. cit., s. 185. 700 Powiśle Lubelsko – Podlaskie: R. Kukier, op. cit., s. 193; poznańskie: O. Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. II, op. cit., s. 77-78; A. Targońska, op. cit., s. 59. 211 �212 Niekiedy zmarłego zawijano w całun bez szwów, dla kobiety czasem szyto prześcieradło z płótna, ofiarowanego jej w trakcie chrztu701. Dzieci ubierano w długą, białą koszulę, stopy pozostawiano bose. Poroniony płód owijano w czyste, białe szaty i grzebano przy przydrożnym krzyżu702. Istotną wydaje się być informacja, że według ludowych wierzeń ubranie zmarłego, a szczególnie gzło, przylegające bezpośrednio do ciała musiało być lniane, gdyż taka odzież miała chronić „przed czyśćcowym upaleniem”703. Elementami odzieży lub płótnem oznaczano również osoby, które pełniły określone, istotne funkcje przy obrzędzie. Zachowały się liczne informacje o ubiorze osób „funkcyjnych” przy weselu, w którym niektóre elementy lniane stanowiły ich oznakowanie, odróżniające ich od pozostałych uczestników wesela. Swat i drużbowie na czas obrzędu weselnego (niekiedy także już od zaręczyn) mieli założone lniane chusty lub rańtuchy: wiązano je przy pasie, na szyi lub zarzucano przez ramię704. Bywało, że chustkę trzymano w ręce lub wkładano do kieszeni tak, by jej rogi były widoczne dla wszystkich. Drużbowie niekiedy zakładali na czas wesela krótki, haftowany fartuszek, wykonany na tę okazję przez pannę młodą z tkaniny lnianej705. Specjalne oznakowanie obowiązywało także swaszkę oraz starsze kobiety – mężatki, które dokonywały oczepin panny młodej706. Zachowała się też pamięć o wyraźnym oznakowaniu osób uczestniczących w pogrzebie, np. rodziny odzianej w odzież lnianą na znak żałoby, a także kobiet idących „za pogrzebem”, które osłaniały chustami lnianymi włosy i twarze707. Nie znaleziono informacji o używaniu płótna lnianego jako emblematu orszaku pogrzebowego, aczkolwiek istniał zwyczaj owijania przędziwem lnianym krzyża i chorągwi niesionych przy pogrzebie708. Odzież lniana pełniła także rolę oznakowania miejsca przebiegu obrzędów. Podczas toku zdarzeń, związanych z urodzinami i chrztem dziecka, wieszano lniane płachty w oknach, osłaniano nimi położnicę, „dla ochrony przed złymi siłami żeby nikt obcy jej nie widział”709. Przy weselu, w specjalny sposób przystrajano izbę w domu panny młodej, a szczególnie miejsce, gdzie siedzieli państwo młodzi710. Emblematy lniane zyskiwał też orszak, jadący z domu młodej do młodego711. Odnotowano informacje o oznakowaniu izby w domu, w której stała trumna ze zmarłym: w izbie i na drzwiach wejściowych wieszano płachtę lnianą, zasłaniano nimi także lustra712. 701 702 703 704 705 706 707 708 709 710 711 712 Kurpie: H. Biegeleisen, op. cit., s. 52. Polesie: S. Dworakowski, op. cit., s. 162. Opoczyńskie, Łaskie: J. P. Dekowski, op. cit., s. 266. Wieluńskie, Sieradzkie i Łódzkie: J.P. Dekowski, op. cit., s. 206; Włodawa: O. Kolberg, Chełmskie, cz. I, op. cit., s. 220-221; Rzeszowskie: A. Saloni, op. cit., s. 93, 101; Kujawy: O. Kolberg, Kujawy, cz. III, op. cit., s. 256; pow. poznański: O. Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. I, op. cit., s. 188; nad Narwią, Mazowsze: O. Kolberg, Mazowsze, cz. V, op. cit., s. 140. Taki fartuszek zakładał drużba przy obrzędzie weselnym w okolicach Tarnobrzega (rekonstrukcja wykonana przez Marię Kozłową, jest przechowywana w zbiorach MKL w Kolbuszowej). Sanok: O. Kolberg, Sanockie – krośnieńskie cz. I, op. cit., s. 314; Kaszuby: O. Kolberg, Pomorze, op. cit., s. 367. Dla ochrony przed wypadaniem włosów: Cyców: O. Kolberg, Chełmskie, cz. I, op. cit., s. 186; A. Targońska, op. cit., s. 59. Solina: O. Kolberg, Sanockie – krośnieńskie cz. I op. cit., s. 532. Czarny Dunajec: H. Biegeleisen, op. cit., s. 200. „ręcznik wieszają na kołkach jak baldachim” – Podlasie: O. Kolberg, Chełmskie, cz. I, op. cit., s. 195, 215, 223. Oprócz najczęściej spotykanych form oznakowania w formie przędzy lub narzędzi do obróbki lnu, spotykało się niesioną przed orszakiem płachtę (chustę) lnianą „jak chorągiew” Rakoniewo: O. Kolberg, Przemyskie, Dzieła wszystkie, t. 35, Kraków: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964, 102. Poznańskie: O. Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. I, op. cit., s. 170; gm. Głuchów woj. skierniewickie: A. Twardowska, op. cit., s. 46. �Płótno lniane jako oznaka zmiany stanu Przy pomocy lnianego płótna przekazywano informacje o zmianie stanu jako czynności obrzędowej, odnotowane szczególnie licznie w odniesieniu do wesela. Powszechne było zawiązywanie rąk młodym chustą lnianą (przy zaręczynach czy przy błogosławieństwie). Ta czynność przypomina związywanie młodym rąk stułą podczas ceremonii kościelnej. Do XVI w. taki sposób zawierania małżeństwa był powszechnie przyjęty, uznawany za ważny przez całą społeczność wsi, a także przez instytucję kościoła713. Funkcja lecznicza tkaniny lnianej Była to jedna z ważniejszych funkcji tej tkaniny w kulturze tradycyjnej. Zanotowano szczególnie liczne przykłady tradycyjnych metod leczenia różnych chorób i schorzeń, przy pomocy lnianego płótna i szytej z niego odzieży. Na przykład gacie, koszule czy fartuchy miały moc leczenia chorób oczu, febry, gruźlicy, kołtuna, kaszlu, wrzodów, róży, wścieklizny, boleści, oparzeń, odmrożeń czy nawet „wielkiej choroby”714. Pocieranie, owijanie chorych czy chorego miejsca tkaniną lnianą (najlepiej odwróconą na lewą stronę), spalanie, okadzanie dymem ze spalonej odzieży, zakopywanie, wieszanie jej elementów na drzewie lub na przydrożnym krzyżu było uważane za skuteczne remedium na wszystkie wymienione schorzenia. Przy ich użyciu leczono także zwierzęta715. Pewną rolę odgrywała ona także w działaniach mających zapobiegać epidemii zarazy716. Płótno lniane jako apotropeion Przytaczane wyżej opisy dają podstawę do wysnucia przypuszczenia, że płótno lniane w tradycyjnej kulturze pełniło funkcję ochronną – apotropeiczną. Jak pisze P. Kowalski, apotropeion miał ochronić człowieka przed mocami demonicznymi, urokami, chorobami, a także przed wszelkimi nieuprawnionymi kontaktami z sacrum. Dzięki swym właściwościom ustanawiał on granicę odgradzającą człowieka od obcego świata: zamykał drogę demonom lub odwracał szkodliwe działania mocy nieczystych. Taką ochronę dawały m. in. rytualne stroje, które przywdziewano w czasie transformacji człowieka, będącego w trakcie dezorganizacji, 713 Podlasie [tu dopisek Kolberga: jak i wszędzie]; „swat (...) na mocy swego urzędowego stanowiska wezwany do tego za zgodą rodzin zaślubiał w średniowieczu państwa młodych – jak kapłan i wiązał ręcznikiem – jak stułą dłonie nowożeńców. Tak zaślubiano jeszcze na pocz. XVI w., kościół na to zezwalał”; H. Biegeleisen, op. cit., s. 172; Puszcza Białowieska: O. Kolberg, Mazowsze, cz. V, op. cit., s. 133-134; Krakowskie: O. Kolberg, Krakowskie, cz. II, op. cit., s. 28. 714 Lasowiacy: Z. Libera, A. Paluch, Lasowiacki zielnik. Kolbuszowa: Wydawnictwo Biblioteki Miasta i Gminy 1993, s. 44-46; Bratkowice: A. Saloni, op. cit., s. 142; S. Udziela, op. cit., s. 292; tereny Polski: H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków: Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności 1929. 715 Lasowiacy: Z. Libera, A. Paluch, op. cit., s. 46-47; Chełmskie: O. Kolberg, Chełmskie, cz. II, Dzieła wszystkie, t. 34, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964, s. 169, 212-213. 716 Należało wówczas uszczelnić granicę otaczając orbis interior, za pomocą różnych środków magicznych: o północy, w ciszy bliźnięta lub dziewice oborywali wieś, odziani w lekkie białe koszule. Można ją było także obsiać pasem maku lub lnu: "W Rozwadówku (pow. włodawski), wieczorem zbierały się wszystkie kobiety ze wsi i od zachodu do wschodu słońca wykonywały wszystkie czynności, związane z obróbką lnu: międliły, czesały, przędły i tkały kawałek płótna, który kładły przed progiem cerkwi. Każdy mieszkaniec wsi idąc na nabożeństwo stąpał po nim, a nicią zachowaną po utkaniu czarodziejskiego płótna [!] obwodzono całą wieś, a cholera nie miała tu przystępu": H. Biegeleisen, Lecznictwo…, op. cit., s. 295, 298. 213 �214 po przejściu rytualnej śmierci (oznacza ją faza separacji w obrzędach przejścia)717. Ten stan jest wyraźnie widoczny we wszystkich obrzędach rodzinnych. Świadczą o tym także i inne elementy obrzędów718. W wielu wspominanych już wcześniej kontekstach, widoczne jest przypisywanie odzieży lnianej właściwości apotropeicznych. Ubieranie w nią postaci mediacyjnych, wymagających szczególnej ochrony (często z bardzo wyraźnym podkreśleniem konieczności uszycia takiego ubrania z tkaniny lnianej), może wskazywać na jej działanie ochronne. Przechodząc ze stanu w stan, przekraczając granice między nimi i stykając się ze sferą sacrum, osoby takie były narażone na wielkie niebezpieczeństwa, a konieczność używania właśnie tej tkaniny świadczy o dużym znaczeniu, jakie w tradycyjnej kulturze przypisywano tkaninie lnianej. Należy także wspomnieć o osobach pełniących rozmaite funkcje podczas obrzędów przejścia. Już wcześniej opisywano sposób ich ubrania i swoistego oznakowania, co w kontekście przypisywania odzieży lnianej funkcji apotropeicznej nabiera głębszego znaczenia. Postacie „funkcyjne”, towarzysząc osobie mediacyjnej w trakcie obrzędów przejścia musiały także podlegać ochronie, zarówno przed kontaktami z sacrum, a także z osobą mediacyjną. Ochroną przed skutkami kontaktu z taką osobą obejmowano także pozostałych członków danej społeczności: stosowano rozmaite zabiegi izolacyjne lub znakowe (szczególnie często spotykane w odniesieniu do panny młodej)719. Warto także wspomnieć o omawianych wyżej oznakowaniach odzieżą i płótnem lnianym miejsca przebiegu obrzędu, z których przynajmniej niektóre miały wyraźne cechy podejmowania zabiegów ochronnych. Jednak szczególną uwagę należy zwrócić na sposób oznakowania osób o właściwościach mediacyjnych. Owijanie dziecka tkaniną lnianą razem z głową, specjalna odzież, szyta dla dziecka z okazji chrztu lub później z wykorzystaniem „krzyżma”, biała, lniana odzież panny młodej, okrywanie głowy młodym, a szczególnie pani młodej czy specjalny ubiór trumienny – to prawdopodobnie były jasne informacje dla wszystkich, że były to osoby inicjowane, przebywające czasowo w stanie zawieszenia ludzkiego porządku. Miało im to zapewnić bezpieczne przebycie drogi „ze stanu w stan”. Według R. Callois religijne pojmowanie świata wymaga od człowieka, by zbliżając się do sacrum dokonał prawdziwego przeistoczenia. Nowy, specjalny ubiór, przywdziewany przy okazji obrzędów przejścia jest tego wyrazem720. Podobne znaczenie można przypisać używaniu tkaniny lnianej w tradycyjnym lecznictwie. Choroba jako symptom nieczystości człowieka była postrzegana jako efekt naruszenia ładu i zwyczajnego funkcjonowania organizmu. Leczenie wymagało zabiegów, które przywracały ten zawieszony porządek (działanie o takich samych mechanizmach, jak w przypadku obrzędów)721. Symboliczne znaczenie płótna lnianego a świat nadzmysłowy Na zakończenie warto podjąć próbę określenia znaczenia tkaniny lnianej, obdarzonej w tradycji tak niezwykłymi właściwościami. Bez wątpienia ma to związek z powszechnym występowaniem lnu – uprawianiem i jej obecnością na terenach Polski, a także na znacznie szerszym terytorium już od czasów starożytnych. 717 P. Kowalski, Leksykon – znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1998, s. 22-23. 718 M. in. rytualne mycie, milczenie, szereg zabiegów izolacyjnych. 719 Np. zakaz prac polowych i domowych podczas „weselnego prologu”: dziewczyna po zaręczynach nie udzielała się w normalnym toku prac a jedynie przygotowywała wyprawę ślubną – Puszcza Białowieska: O. Kolberg, Mazowsze, cz. V, op. cit., s. 135; patrz opis wyżej. 720 R. Callois, Żywioł i ład, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1973, s. 69. 721 P. Kowalski, op. cit., s. 54 �Tkanina lniana była przez długie wieki podstawowym surowcem do wyrobu odzieży722. Warto zwrócić uwagę, że w opisywanych wyżej obrzędach często występowało określenie tej tkaniny jako „białej” (utkane płótno lniane miało kolor szary i aby mogło być użyte do uszycia odzieży wybielano je, piorąc w ługu i susząc na słońcu). Interesującym wydaje się być fakt, że od dawna kolor biały był uważany za symbol doskonałości, duchowości, uświęcenia, świętości i odświętności. Według tradycyjnych wierzeń białość łączyła się z absolutem, początkiem i końcem, dlatego też ten kolor pojawiał się tak często przy ceremoniach narodzin, ślubu i śmierci723. Odświętność przy wszystkich obrzędach, także rodzinnych, była za- 91. Drużba z laską w orszaku weselnym; Jasionów, wyk. F. Kotula, wsze podkreślana przykrywaniem stołu lnianym, 1955r. Z archiwum Muzeum Etnograficznego im. F. Kotuli, oddziału Muzeum Okręgowego w Rzeszowie białym obrusem724. Szczególny charakter tkaniny lnianej podkreślały liczne przekazy o jej związkach z istotami demonicznymi. Według ludowych wierzeń, w „białą” szatę była ubrana śmierć, boginki, mamony czy rusałki725. Tradycyjnym ubiorem płanetnika (istoty władającej deszczem) była biała płótnianka, a deszcz przetrzymywał on w lnianych płachtach, widocznych na niebie w postaci chmur726. Niezwykły charakter tkaniny lnianej potwierdza opowieść o magicznym płótnie727. W kanonach wiary chrześcijańskiej także można odnaleźć liczne odniesienia do tkaniny lnianej, której przypisywano ścisłe związki z istotami boskimi. Wcześniej już wzmiankowano, że lniany fartuch, dawany jako odzienie trumienne młodej dziewczynie, miał jej służyć do noszenia kwiatków Matce Boskiej, 722 Wywodzi się z Azji Mniejszej, a jego włókno znane było już starożytnym: od Asyryjczyków, Egipcjan, przez Greków i Rzymian, po Celtów i Galów. Był on znany na ziemiach polskich już w epoce neolitu i uprawiany powszechnie w gospodarstwach chłopskich i folwarcznych: K. Ruszel, Leksykon kultury ludowej w Rzeszowskiem, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie 2004, s. 279. 723 W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa: Wiedza Powszechna 1999, s. 22-23. 724 „stoły do uczty weselnej zasłane są białymi, lnianymi obrusami. Tak jest i w pieśniach i słychać o tem w całej Polsce. Pierwszą jest bowiem rzeczą zaścielanie płótna pod chleb. Przy weselu nigdy się chleba bez obrusa na stół nie kładzie” – Podlaskie i cała Polska: O. Kolberg, Mazowsze, cz. V, op. cit., s. 177. 725 Rzeszowskie: A. Saloni, op. cit., s. 101; sądeckie: O. Kolberg, Góry i Podgórze, cz. II, op. cit., s. 510; Żuków gm. Włodawa: F. Czyżewski, Z demonologii wschodniej Lubelszczyzny, „Etnolingwistyka” t. 3: 1990, s. 164. 726 Okolice Sandomierza: J. R. Tomiccy, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1975, s. 112; Podhale, Żywieckie: Cz. Witkowski, Sposoby zwalczania burz i gradów przez chłopów w woj. krakowskim, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t. 2: 1967, s. 133-134. 727 W Jeglińcu k. Sejn opowiadano, jak stara babka odbierała przy polnej drodze, w nocy, dziecko nieznanej kobiety, która zastrzegła sobie, żeby go nie przeżegnała znakiem krzyża. W podzięce kobieta dała babce zwój delikatnego płótna z zastrzeżeniem, żeby nigdy nie rozwijała go do końca. Babka posłuszna przestrodze odcinała co rusz kawałek płótna, szyjąc z niego koszule, a płótna nigdy nie ubywało. Gdy zmarła, sąsiadki rozwinęły zwój – w środku była żaba i w tej chwili płótno i uszyte z niego koszule rozpadły się. R. Zowada, Inne czynności wykonywane przez babkę przy połogu i w późniejszym okresie, w: Z. Kłodnicki, A. Pieńczak (red.), Komentarze do PAE, t. IX, cz. I: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka. WrocławCieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010, s. 168. 215 �a gzło miało chronić duszę przed czyśćcowym upaleniem. Len wykorzystywano także jako dar ofiarny składany Bogu, gdy w czasie posuchy, w trakcie mszy świętej, modlono się o deszcz (przeznaczano go na wyrób bielizny kościelnej)728. Zgodnie z kanonami katolickimi, szaty kapłana musiały być wykonane z jednolitej tkaniny, najlepiej właśnie z białego, „najczystszego lnu”, tkanego bez węzłów czy szwów i uszyte z jednego kawałka płótna729. W komentarzach do Księgi Kapłańskiej porównywano ludzkie ciało Chrystusa do szaty z lnu730. Podsumowanie 216 Przytoczone w niniejszym tekście przykłady, podkreślające powszechność występowania tkaniny lnianej, a także pełnione przez nią funkcje w tradycyjnej kulturze, pokazują jasno jak wielką i ważną rolę jej przypisywano. Jednakże to nie samo płótno było obdarzone tak niezwykłymi właściwościami, tylko surowiec – len, z którego wyrabiano opisywane płótno i szyto odzież. Rola, jaką pełnił w tradycyjnej kulturze, tu opisana w odniesieniu do płótna, wydaje się być niezwykle istotna, ważna, której znaczenia nie można zastąpić żadnym innym elementem. Niewątpliwie, wyrazem wiary w ogromną moc lnu były wielokrotnie podkreślane, opisane wyżej liczne związki tej rośliny z istotami demonicznymi czy z chrześcijańskim Synem Bożym – Jezusem. Dlatego też zrozumiałe jest przypisywanie jej w tradycyjnej kulturze właściwości apotropeicznych, magicznej mocy, umożliwiającej odbudowanie naruszonego ładu między „tym i tamtym” światem (moc lecznicza), a także obdarzenie wielkim znaczeniem symbolicznym. Z uwagi na ograniczony tytułem zakres niniejszego tekstu, pominięto informacje o niezwykłych właściwościach innych posta- 92. Drużbak, rekonstrukcja, ci lnu, tj. przędzy, kądzieli, nici, sznurów, także owocu – siemienia wyk. M. Kozłowa, Tarnobrzeg. MKL w Kolbuszowej i wytworzonego z niego oleju lnianego oraz narzędzi, wykorzystywanych do jego obróbki. Jednak dopiero przeprowadzenie pełnej analizy właściwości, funkcji i znaczenia lnu z wykorzystaniem informacji dotyczących wszystkich jego postaci (przetworzonych i nie przetworzonych) w obrzędowości rodzinnej i dorocznej oraz w innych kontekstach jego wykorzystania, pozwoli na odtworzenie kompletnego obrazu znaczenia lnu w tradycyjnej kulturze, na co niewątpliwie zasługuje ta niepozorna, ale obdarzona niezwykłą, magiczną mocą roślina. 728 Podhale: J. Pawłowska, Niektóre zwyczaje Górali Podhalańskich we wsi Krajanów (powiat Nowa Ruda, ,,Prace i Materiały Etnograficzne”, t. 23: Wrocław 1963, s. 333. 729 P. Kowalski, op. cit., s. 207-208; Ch. Zieliński, Sztuka sakralna. Co należy wiedzieć o budowie, urządzeniu, wyposażeniu, ozdobie i konserwacji Domu Bożego. Podręcznik opracowany na podstawie przepisów kościelnych, Poznań: Wydawnictwo św. Wojciecha 1960, s. 223-224. 730 Orygenes (II/III w.) w swoim komentarzu napisał: „Len się rodzi z ziemi, a zatem prawdziwy Arcykapłan, Chrystus przywdziewa lnianą tunikę, gdy przyjmuje ziemską postać, bo ciało też jest z ziemi i do ziemi powróci”. Natomiast Godfryd z Admont (XII w.) twierdził wprost, że „przez len, który rodzi się z ziemi należy rozumieć człowieka, bo on również wywodzi się z ziemi”: S. Kobielus, Florarium christianum. Symbolika roślin – chrześcijańska starożytność i średniowiecze, Kraków–Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów 2006, s. 118-120. �Anna Czyżewska731 Małgorzata Kunecka732 Stowarzyszenie Pracownia Etnograficzna im. prof. Witolda Dynowskiego Projekt „polskie stroje ludowe w internecie”, czyli klasyczny temat etnograficzny w nowym ujęciu „P Początki projektu olskie stroje ludowe w Internecie” to zadanie realizowane od 2011 r. przez Stowarzyszenie Pracownia Etnograficzna im. prof. Witolda Dynowskiego w Warszawie. Jego celem było wypełnienie swego rodzaju luki w zasobach Internetu, poprzez zgromadzenie rzetelnej wiedzy na temat strojów ludowych, pochodzących z jak największej liczby regionów etnograficznych. Jego rezultatem jest strona internetowa www.strojeludowe.net, która została uruchomiona w listopadzie 2011 r. i od tego czasu jest systematycznie poszerzana. Jednocześnie mamy nadzieję, że wkrótce stanie się swoistym internetowym repozytorium wiedzy, dotyczącej strojów ludowych. Podczas wstępnego rozpoznania, jakie przeprowadziliśmy na potrzeby projektu, okazało się, że wyszukiwarki internetowe na hasło „stroje ludowe” odsyłają przede wszystkim na strony producentów odzieży dla zespołów folklorystycznych, a profesjonalną wiedzę dotyczącą strojów z poszczególnych regionów można znaleźć jedynie na stronach lokalnych muzeów, stowarzyszeń itp., instytucji, ewentualnie w hasłach Wikipedii. Była to jednak wiedza bardzo rozproszona, nieuporządkowana i mało atrakcyjna wizualnie. Zdjęcia strojów na stronach producentów to współczesne fotografie poszczególnych elementów strojów, będących najczęściej wyrwanymi ze swojego pierwotnego kontekstu rekonstrukcjami. Materiały, prezentowane na stronach muzeów, dotyczą zaś strojów z konkretnych regionów, trudno je zestawiać i porównywać. Brakowało w Internecie miejsca, w którym zebrane byłyby merytoryczne informacje na temat większej liczby strojów z różnych regionów. Miejsca, które jednocześnie dysponowałoby interesującymi i atrakcyjnymi zasobami ikonograficznymi. Założyliśmy, że stworzymy stronę, która będzie źródłem wiedzy eksperckiej z tej dziedziny dla wszystkich, którzy jej szukają: szkół realizujących programy regionalne, uczniów, studentów, dziennikarzy, zespołów folklorystycznych, pracowników domów kultury, a także projektantów i artystów, którzy chętnie inspirują się kulturą ludową, czy dla innych osób, które z jakiegokolwiek powodu zainteresują się strojami ludowymi. 731 Anna Czyżewska, mgr, etnografka związana z warszawskimi organizacjami pozarządowymi; członkini Stowarzyszenia „Pracownia Etnograficzna”, kontakt: panna.czyzewska@gmail.com 732 Małgorzata Kunecka, Małgorzata Kunecka, mgr, absolwentka Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Pracowniczka Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, członkini Stowarzyszenia Pracownia Etnograficzna, współautorka strony strojeludowe.net, kontakt: m-kunecka@o2.pl 217 �218 Drugim istotnym założeniem było zaprezentowanie strojów ludowych z terenu Polski w całej ich różnorodności. By pokazać jak najszerszy kontekst, zdecydowaliśmy się na wykorzystanie możliwie szerokich ram, w których mieszczą się regiony etnograficzne, zawierające się zarówno we współczesnych, jak i przedwojennych granicach Polski. To także stroje różnych grup etnicznych, w tym Hucułów czy mieszkańców różnych części Podlasia. Jako ową różnorodność rozumieliśmy również prezentację strojów z różnych, nie tylko najbardziej znanych, regionów. Dlatego od samego początku na stronie pojawiały się zarówno opracowania dotyczące strojów powszechnie rozpoznawanych, jak strój Krakowiaków Zachodnich, strój podhalański czy łowicki, oraz tych mniej znanych i takich, które odeszły w zapomnienie i są rozpoznawane jedynie przez specjalistów i pasjonatów, jak np. stroje z okolic Iłży (pow. radomski, woj. mazowieckie) czy Hrubieszowa (woj. lubelskie). Pomysł na stronę internetową, poświęconą tematyce strojów ludowych, nie wyszedł jednak bezpośrednio od nas, lecz od Elżbiety Piskorz – Branekovej, wieloletniej kurator Działu Etnografii Polski i Europy Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Posiadając ogromną wiedzę, dotyczącą strojów ludowych, zaproponowała nam wspólne przedsięwzięcie, bazujące na jej i naszych kompetencjach733: „Wspólnymi siłami stwórzmy stronę internetową poświęconą strojom ludowym z różych regionów Polski”. Do projektu dołączyła również Alicja Woźniak, etnografka związana z Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. To one były odpowiedzialne za przygotowanie tekstów – opisów strojów, a także za dobór materiałów ikonograficznych. Prezentacja strojów ludowych w Internecie Opis i rozbudowana ikonografia stanowią dwie główne składowe, które wzajemnie się uzupełniają, tworząc na naszej stronie prezentację strojów. Na opracowanie stroju z każdego regionu składają się: tekst opisujący historię stroju ludowego na danym terenie i jego najważniejsze cechy, bibliografia (dla tych, którzy u nas tylko zaczęli swoje poszukiwania informacji) oraz galerie, w których prezentujemy poszczególne elementy stroju męskiego i kobiecego z krótkimi opisami, a także, jeśli istnieje taka możliwość – hafty. Elementy te są prezentowane w bardzo różny sposób. W galeriach sąsiadują ze sobą fotografie obiektów, pochodzących z kolekcji muzealnych, rysunki, reprodukcje, zdjęcia stylizacji na modelach oraz, wywołujące największe zainteresowanie odbiorców, fotografie archiwalne, pochodzące głównie ze zbiorów muzealnych i archiwów (w tym Narodowego Archiwum Cyfrowego) oraz od prywatnych kolekcjonerów. W przypadku większości opracowanych strojów znalazła się również zakładka „Zrób to sam”, w której zawarte zostały informacje o zdobieniach strojów, z możliwością pobrania plików z wzorami haftów do samodzielnego wykonania. 733 Mieliśmy doświadczenie w pracy przy projektach internetowych, ponieważ w 2009 roku przygotowaliśmy stronę skanseny.net �Prezentacja tematu w posługującym się głównie obrazami Internecie sprawiła, że konieczne stało się znalezienie partnerów. Zostały nimi muzea, wydawnictwa, ośrodki kultury i osoby prywatne, zgadzając się udostępnić swoje kolekcje pocztówek, obrazów, starych fotografii i elementów strojów, które natomiast stały się podstawą do budowania opowieści o strojach ludowych. To właśnie materiały wizualne są warunkiem istnienia tej strony. Wykorzystanie nowych technologii i siły medium, jakim jest Internet, nie tylko pozwoliło zaprezentować klasyczny temat etnograficzny w nowej formie, ale także utworzyć kanał, którym nieeksponowane na co dzień zbiory muzealne docierają do ludzi. Strona internetowa daje możliwość dotarcia z tymi materiałami (a więc i z wiedzą dotyczącą strojów ludowych) do osób, które nie poszukują aktywnie informacji związanych z kulturą tradycyjną czy historią. Żeby to się udało, to my musimy wyjść do ludzi z materiałami zamieszczonymi w galeriach: linkować stronę www.strojeludowe.net z innymi stronami czy udostępniać treści na portalach społecznościowych, tak jak robi to przykładowo Narodowe Archiwum Cyfrowe (będące jednym z partnerów naszego projektu). Internautom podobają się te materiały – nie tylko je oglądają, ale też komentują, udostępniają na swoich profilach, itp. To, co stanowi szczególną wartościć strony www.strojeludowe.net, to fakt, że stała się ona wirtualnym albumem, prezentującym w jednym miejscu w Internecie zbiory muzealne z różnych, rozrzuconych po całej Polsce muzeów. W wielu przypadkach, dla internautów jest to możliwość bliższego poznania tych muzeów, ponieważ sami, ze względu na położenie tych instytucji, mogą do nich nigdy nie dotrzeć, a strony internetowe, które mogłyby prezentować muzealne zbiory, nie dają takiej możliwości. Dla samych muzeów jest to doskonała forma nie tylko promocji, ale przede wszystkim popularyzacji wiedzy. Wiąże się ona jednak z koniecznością znajomości i akceptacji tendencji i praktyk kulturowych, związanych z użytkowaniem Internetu. Nasze doświadczenia w tej kwestii okazały się różne. Wiele muzeów było otwartych na współpracę, a dyrektorzy wyrażali zgodę na korzystanie ze zbiorów na różnych zasadach: w niektórych przypadkach możemy korzystać z zasobów właściwie bez ograniczeń, inni chcą podpisywać umowy na konkretne fotografie. Zdarza się jednak, że instytucje, do których Stowarzyszenie zwracało się z prośbą o użyczenie materiałów, miały obawy, że powstanie takiej strony sprawi, że ludzie nie będą chcieli odwiedzać muzeów i oglądać wystaw. Boją się stracić zwiedzających, a w nas nie widzą partnerów, ale klientów, którzy chcą wykorzystać ich własność. Kilkakrotnie spotkaliśmy się z pytaniem, czy użyczenie dotyczy tylko jednokrotnego wykorzystania. Tymczasem mówimy o Internecie, gdzie raz zamieszczone materiały są wyświetlane tysiące razy, mogą być udostępniane i zapisywane przez użytkowników. Tutaj dotykamy szerokiego problemu obiegu kultury w sieci, z którym coraz częściej przychodzi nam się mierzyć, a także kwestii dostępności zbiorów muzealnych czy archiwalnych, finansowanych ze środków publicznych734. Portal został uruchomiony w połowie listopada 2011 roku. Od tamtej pory, w ciągu roku, skorzystało z niego ponad 25 000 użytkowników, z tego około 18 % to osoby powracające na stronę. Są to polskojęzyczni (bo strona ma tylko polskojęzyczną wersję) użytkownicy przede wszystkim z Polski (kolejno z Warszawy, Krakowa, Poznania, Wrocławia, Łodzi i innych miejsc), potem ze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Niemiec. Zanotowaliśmy także zainteresowanych użytkowników z Kataru, Filipin, 734 Więcej na ten temat w tekście: A. Czyżewska, Uwalniamy muzea – wyzwania dla skansenów i muzeów etnograficznych, „Etnografia Nova”, nr 4: 2012, s. 283-294. 219 �Nepalu, Mongolii i Azebejżdżanu. Większość osób trafia na stronę za pomocą wyszukiwarek internetowych, poszukując informacji o „strojach ludowych”. To właśnie takie sformułowanie, w różnych konfiguracjach, wpisane w okno wyszukiwarki, przekierowuje internautów na naszą stronę. Działania promujące projekt 220 Tym, co dla nas okazało się bardzo interesujące, są działania promocyjne, podejmowane w ramach projektu. Ich celem była nie tylko promocja samej strony, ale w ogóle tematu strojów ludowych podanego w nowy, atrakcyjny i interesujący dla laików sposób. Szczególnie ważnym jest pokazanie strojów ludowych w kontekście, którego młodzi ludzie obecnie nie znają. Ze strojem ludowym mają możliwość obcowania niemal wyłącznie w przestrzeni muzealnej lub w kontekście występów zespołów folklorystycznych, czy też zespołów pieśni i tańca, jak zespoły Mazowsze czy Śląsk. Nieznany jest kontekst funkcjonowania strojów ludowych na wsi polskiej w okresie międzywojennym, czy też w latach 50. i 60. XX wieku. Zdjęcia prezentowane na naszej stronie pokazują strój takim, jakim był noszony przez zwykłych ludzi w ich, chciałoby się powiedzieć, codziennym życiu. Choć oczywiście wiemy, że strój ludowy był strojem odświętnym, noszonym na szczególne okazje. Był też adaptowany zgodnie z preferencjami, gustami i możliwościami na potrzeby konkretnych osób przez samych właścicieli. Właśnie takim chcieliśmy pokazać strój ludowy. Nie jako oderwany od codziennego życia kostium sceniczny czy umieszczony w gablocie kawałek tkaniny. Chcieliśmy (i nadal chcemy) tworzyć indywidualną relację odbiorcy naszego projektu z konkretnym elementem stroju ludowego, a także z konkretnym przedmiotem. Jednocześnie zależało nam na popularyzowaniu wiedzy o strojach ludowych w jej jak najszerszym wymiarze, zarówno w kontekście wiedzy, dotyczącej praktyk związanych z noszeniem strojów, jak i samego procesu powstawania konkretnych elementów stroju. Chcieliśmy również wprowadzić element edukacji estetycznej, związanej ze zdobnictwem stroju ludowego, nie ograniczając się jedynie do sfery wirtualnej. Jako że projekt jest realizowany przez zespół związany z Warszawą, część działań promocyjnych jest prowadzona w tym mieście. Odwołując się do lokalnego dziedzictwa i najbliższego Warszawie stroju ludowego, postanowiliśmy wykorzystać w działaniach promocyjnych strój wilanowski. W działaniach promocyjnych i upowszechniających idee projektu wykorzystaliśmy wzór haftu wilanowskiego, który umieściliśmy na otwieraczach do butelek i bawełnianych, dobrej jakości, dużych torbach. Dzięki środkom, uzyskanym od grantodawców, udało nam się wyprodukować ponad 1000 toreb, które były dystrybuowane wśród warszawiaków. Torba z czarnym, estetycznym wzorem, przełamującym stereotypowe kojarzenie wzornictwa ludowego z dużą liczbą barw, stała się w pewnym momencie rozpoznawalnym, a nawet pożądanym gadżetem, szczególnie wśród warszawianek. Powstał ładny, wygodny i użyteczny przedmiot codziennego użytku, mający ewidentne konotacje z lokalnym, ale szerzej nieznanym strojem ludowym, który ze względu na swoje atuty zyskał sympatię wielu osób. Osoby te torbę tę po prostu nosiły, wprowadzając w przestrzeń Warszawy element stroju wilanowskiego – haft, w zupełnie nowej formie. Innym działaniem promocyjnym, na które się zdecydowaliśmy, były warsztaty szycia ubrań inspirowanych strojami ludowymi. Zaczynając od prostej spódnicy szytej z klinów, przez proste gorsety, na spodniach szytych na wzór spodni od stroju łowickiego kończąc. Inspiracja kryła się nie tylko w wykrojach, ale również we wzorach tkanin, które zapewnialiśmy uczestnikom, starannie je dobierając. Każdy warsztat odbywał się w Pracowni Duży Pokój i trwał około 3 godzin, udział w nim poprzedzały zapisy �drogą mailową. Brało w nim udział 5 instruktorek i instruktorów, czyli osób, które potrafią szyć. Wszystkie te osoby przynosiły własne maszyny do szycia, które były wykorzystywane podczas zajęć. Pod opieką instruktora/instruktorki znajdowały się dwie osoby – uczestnicy/uczestniczki, które samodzielnie szyły wybrany element stroju, poczynając od przygotowania wykroju, a na zdobieniach kończąc. Powstały spódnice i spodnie, które ich autorki i autorzy z zachwytem przywdziewali podczas warsztatów, i które, mamy nadzieję, noszą do dziś, wiedząc jakie są ich źródła. By pokazać wielowymiarowy charakter strojów ludowych, zarówno w ich minionym, jak i współczesnym, inspirującym wymiarze, zorganizowaliśmy także warsztaty tkactwa i haftu, w trakcie których przekazywane były konkretne umiejętności, a także warsztaty dekupażu i sitodruku. Szczególnie interesujące były te ostatnie, gdy uczestnicy i uczestniczki za pomocą techniki sitodruku nanosili na dowolne tkaniny, w dowolny sposób, wykorzystany już przez nas i cieszący się zainteresowaniem na torbach, wzór haftu wilanowskiego. Po 100 latach czarny motyw wrócił, tym razem nie na przyramki koszul i chusty, ale na koszulki i bluzy mieszkańców nie tylko Wilanowa, Ursynowa i Służewa, ale też innych warszawskich dzielnic. Każdy uczestnik i uczestniczka tych warsztatów otrzymali szczegółowe informacje o hafcie wilanowskim. Ostatnimi lokalnymi działaniami promocyjnymi, które do tej pory zrealizowaliśmy, były pokaz mody i przymierzalnia. W 2011 roku w ramach pokazu mody, który nazwaliśmy ETNO TRENDS SHOW, członkowie Zespołu Pieśni i Tańca Warszawianka zaprezentowali stroje ludowe z różnych regionów, które w trakcie prezentacji były omawiane przez Elżbietę Piskorz – Branekovą. W ten sposób, obserwatorzy i obserwatorki mogli nie tylko zobaczyć stroje, ale także porównać je z sobą, zwrócić uwagę na różnice i dowiedzieć się, z czego one wynikają. Rok później, w ramach ETS, we współpracy z firmą Łowiczanka, która wypożycza stroje łowickie, zorganizowaliśmy „Przymierzalnię”. Po zapisaniu się drogą mailową, każda osoba mogła przymierzyć strój łowicki, a następnie się w nim sfotografować. Chcieliśmy dać okazję indywidualnego doświadczenia stroju łowickiego z całą jego specyfiką, wagą i fakturą tkanin. Dla wielu osób była to pierwsza w życiu okazja przymierzenia stroju ludowego, doświadczenia go w inny niż dotychczas sposób. Podsumowanie Jednym z celów istnienia Stowarzyszenia Pracownia Etnograficzna jest wspieranie i pielęgnowanie dziedzictwa kulturowego, a cel ten może być realizowany między innymi przez prowadzenie działań edukacyjnych i kulturotwórczych. Stworzenie internetowego kompendium wiedzy o strojach ludowych, a także seria działań warsztatowych, w których wzięło udział łącznie ponad 150 osób, gadżety promocyjne, które trafiły do ponad 1000 osób – realizują założenia, które postawiliśmy przed naszą organizacją. Mają one też dodatkowe znaczenie dla uczestników i uczestniczek. Dla kogoś są spełnieniem marzenia o sesji zdjęciowej w stroju ludowym, dla kogoś innego pierwszą próbą samodzielnego szycia, dla kogoś jeszcze okazją do zrobienia pięknych, warszawskich, bo wykorzystujących motyw haftu wilanowskiego, prezentów. Gadżety są wygodnymi dodatkami, których używają na co dzień, a sama strona www.strojeludowe.net jest źródłem wiedzy i inspiracji. Projekt „Polskie stroje ludowe w Intenecie” był do tej pory finansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Urzędu m.st. Warszawy, Urzędu Marszałkowskiego woj. mazowieckiego i Fundacji Bankowej im. Leopolda Kro- 221 �222 nenberga. Partnerem merytorycznym projektu zostało Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Na stronie internetowej prezentowane są materiały ikonograficzne, pochodzące ze zbiorów: Narodowego Archiwum Cyfrowego, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Muzeum Etnograficznego Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Muzeum Tkactwa Dolnośląskiego w Kamiennej Górze, Muzeum Północno – Mazowieckiego w Łomży, Muzeum w Łęczycy, Muzeum Zamojskiego w Zamościu, Muzeum im. ks. St. Staszica w Hrubieszowie, Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Lubelskim, Muzeum Ziemi Wieluńskiej, Muzeum w Łowiczu, Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie, Muzeum Wsi Radomskiej, Muzeum Regionalnego w Iłży, Muzeum Mazowieckiego w Płocku, Muzeum Narodowego w Szczecinie, Muzeum Karkonoskiego w Jeleniej Górze, Muzeum Regionalnego w Jaworze, Muzeum Miejskiego w Tychach, Pyrzyckiej Biblioteki Publicznej, Domu Ludowego w Bukowinie Tatrzańskiej, Centrum Kultury, Turystyki i Promocji Ziemi Łowickiej, Gminnego Ośrodka Kultury w Sannikach, ze zbiorów wydawnictw: Muza SA oraz Edytor, a także z kilku kolekcji prywatnych. �Bibliografia Adamczyk I., Dembiniok M., Studnicki G. Korowód naszych przodków, (katalog wystawy), Cieszyn: Muzeum Śląska Cieszyńskiego 2004. Arnekker E. Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem, Warszawa: Instytut Gospodarstwa Społecznego 1933. Badura W. Husów wieś powiatu łańcuckiego. Zarys etnograficzny, „Lud”, t. 10: 1904, s. 31-36. Barańska B. Tożsamość regionalna mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego w badaniach empirycznych, w: M. Barańskiego (red.), Zagłębie Dąbrowskie. W poszukiwaniu tożsamości regionalnej, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2001, s. 90-116. Wiedza jako czynnik kształtujący świadomość regionalną, w: M. Kisiela i P. Majerskiego (red.), Mozaika kultur. Materiały IV Sesji Zagłębiowskiej. Sosnowiec, 1 grudnia 2005 roku, Sosnowiec: Miejska Biblioteka Publiczna im. Gustawa Daniłowskiego 2006, s. 25-60. Barthes R. System mody, przekł. M. Falski, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielońskiego 2005. Bartkiewicz M. Polski ubiór do 1864 roku, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk: 1979. Bartuszek J. Między reprezentacją a „martwym papierem”. Znaczenie chłopskiej fotografii rodzinnej. Warszawa: Wydawnictwo „Neriton” 2005. Fotografia – niemy obraz rzeczywistości. O problematyce identyfikacji zbiorów fotograficznych w kolekcji muzealnej, „Etnografia Nowa”, nr 04: 2012, s. 235-245. Bazielich B. Z badań terenowych nad cieszyńskim haftem ludowym. Katowice: Biblioteka Śląska 1958. Moda w strojach regionalnych, (katalog wystawy), Bytom: Muzeum Górnośląskie 1967. Moda w strojach ludowych, Katalog wystawy, Bytom: Muzeum Górnośląskie 1967. Ludowe stroje siewiersko-będzińskie, w: Strój zagłębiowski, katalog wystawy, Będzin: Muzeum Zagłębia 1971. Ubiory dziecięce od XVIII do pocz. XX wieku. Katalog zbiorów muzeów polskich, Bytom: Muzeum Dolnośląskie 1982. Śląskie stroje ludowe, Katowice: Wydawnictwo Śląsk 1988. Tradycyjne stroje dolnośląskie, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 1993. Badania nad odzieżą i strojem ludowym w Polsce, „Lud”, t. 78: 1995, s. 193-210. Śląskie stroje ludowe, Chorzów: Wydawnictwo „Śląsk” 1997. Stroje ludowe narodów europejskich, cz. II Stroje ludowe Europy Środkowej i Wschodniej, Wrocław: Uniwersytet Wrocławski 1997. Śląskie stroje ludowe, Seria: Tradycje kultury ludowej w województwie katowickim, Chorzów: Górnośląski Park Etnologiczny 1997. Strój ludowy w Polsce. Opisy i wykroje, Warszawa: Fundacja Kultury Wsi 1998. Odzież i strój ludowy w Polsce, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2000. Strój ludowy, w: A. Barciak (red.) Wilamowice. Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy Wilamowice, Wilamowice: Urząd Gminy Wilamowice 2001. Strój wilamowicki, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, z. 15, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2001. 223 �Strój cieszyński, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. III, z. 6, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2006. Strój opolski, „Atlas Polskich Strojów Ludowych”, cz. III, z. 7, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2008. Bem M. Wiejskie zespoły śpiewacze. Ich rola i znaczenie w kulturze współczesnej wsi województwa chełmskiego, Włodawa: Muzeum Pojezierza Łęczyńsko – Włodawskiego 1998. Berendt E. Dolny Śląsk. Tożsamość w konfrontacji z historyczną zmiennością, w: E. Berendt, H. Dumin (eds.), Mom jo skarb… Dolnośląskie tradycje w procesie przemian, Wrocław: Wydawnictwo Muzeum Narodowego we Wrocławiu 2009, s. 15-97. Berendt E., Michalska M. Geschichte und Geschichten. Interpretationsweisen von alten niederschlesischen Fotoaufnahmen, w: E. Fendl, W. Mezger, M. Prosser-Schell, H.-W. Retterath, T. Volk (red.), Jahrbuch für deutsche und osteuropäische Volkskunde, Bd 52: 2011, s. 113-136. 224 Bezzenberger A. Die ostpreussichen Volkstrachten, „Illustrierte Zeitung“, v 21.6: 1917. Biegeleisen H. Wesele, Lwów: Książnica Atlas 1928. Lecznictwo ludu polskiego, Kraków: Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności 1929. Bittner-Szewczykowa H. Odzież chłopska jako dobro majątkowe (Tezauryzacja ubiorów chłopskich), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, t. 30: 1976, z. I, s. 5-18. Błachowski A. Hafty polskie szycie, Tradycje i współczesność polskiej sztuki ludowej, Lublin – Toruń: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2004. Ubiór i krajobraz kulturowy Polski i Ukrainy Zachodniej w ikonografii J. Głogowskiego i K. W. Kielisińskiego, Toruń: Muzeum Etnograficzne w Toruniu 2011. Błaszczyk-Żurowska H. Dawny kobiecy strój góralski na Podhalu. Komunikat na marginesie wystawy „Czas stroju podhalańskiego” zorganizowanej w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, „Lud”, t. 71: 1987, s. 245-253. Błaszkowski W. Hafty regionalne na Pomorzu Gdańskim, Gdańsk: Wydawnictwo Art.-Region 1983. Bogatyriew P. Funkcje stroju ludowego na obszarze morawskosłowackim, w: Tenże, Semiotyka kultury ludowej. Wstęp, wybór i opracowanie M. R. Mayenowa, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1975, s. 26-96. Semiotyka kultury ludowej, wybór M. R. Mayenowa, Warszawa: PIW 1979. Bokszańska G. Ubiór w teatrze życia społecznego, Łódź: Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej 2004. Borek M., Gawrecki D. (red.) Zarys dziejów Śląska Cieszyńskiego, (tłum. A. M. Rusok, M. Balowski), Ostrawa: Advertis; Praga: Komitet Czeskiej Rady Narodowej 1992. Borzyszkowski J. Kultura materialna i duchowa ludności Pomorza w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, w: St. Salmanowicz (red.), Historia Pomorza, t. IV, Toruń: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego w Toruniu 2002, s. 228-270. �Bruckner A. Encyklopedia staropolska, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Trzaski, Eberta i Michalskiego 1939. Brzezińska A. W. O etnografii w projekcie – Czekając na przebranie, w: Top-Model Made in Poland. Muzeum teleportów Violki Kuś. Materiał artystyczno-badawczy…, Poznań: Galeria 2piR 2007, s. 16-19. Mieszkając na Żuławach… Tożsamości kulturowe mieszkańców regionu, w: M. Grosicka (red.) Jesteśmy stąd – dom na Żuławach, Malbork: Starostwo Powiatowe w Malborku 2008, s. 45-62. Brzezińska A. W., Słomska J. Odzież ludowa na pograniczu polsko-słowackim w świetle badań atlasowych – wybrane elementy, w: R. Stolićna, A. Pieńczak, Z. Kłodnicki (red.), Polska-Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne, seria: Archiwum Etnograficzne t. 49, Wrocław-Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2009, s. 93-116. Czy i jak badać dziś strój ludowy?, w: H. Rusek, A. Pieńczak (red.), Etnologiczne i antropologiczne obrazy świata – konteksty i interpretacje. Prace ofiarowane Profesorowi Zygmuntowi Kłodnickiemu w 70. rocznicę urodzin. Cieszyn, Katowice: Uniwersytet Śląski w Katowicach 2011, s. 62-74. Buczkowski K., Marekowska B. Pasy metalowe polskie i obce w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie 1965. Bukraba-Rylska I. (red.) Polska wieś w społecznej świadomości. Wiedza i opinie o kulturze ludowej, rolnikach i rolnictwie, Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk 2004. Burchert-Jőrn Barfod I. Textile Volkskunst Ostpreußens, Husum 2003. Burszta W. W obliczu współczesności. Trzy przykłady funkcjonowania wyobrażeń kulturowych, w: W. Burszta, J. Damrosz (red.), Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec współczesności, Warszawa: Instytut Kultury 1994, s. 102-116. Burzyński T. Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe wsi z okolic Jarosławia i Sieniawy w województwie przemyskim, w: „Rocznik Przemyski”, t. 24-25: Przemyśl 1986, s. 527-552. Buschert I., Baford J. Textile Volkskunst Ostpreusens, Husum: bw. 2003. Bystroń J. S. Słowiańskie obrzędy rodzinne. Obrzędy związane z narodzeniem dziecka, Kraków: Wydawnictwo Akademii Umiejętności 1916. Etnografia Polski, Poznań: Czytelnik Spółdzielnia Wydawnicza 1947. Kultura ludowa, Warszawa: Trzaska, Evert i Michalsk 1947. Bzdęga J. Biskupianie, reprint, Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki i Upowszechniania Kultury 1992. Stroje i zwyczaje weselne na Biskupiźnie, w: XXV-lecie Zbiorów Ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz, Poznań: bw., 1937, s. 41-54. Callois R., Żywioł i ład, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1973. 225 �Carlyle T. Sartor resartus, tłum. L. Buczkowski i Z. Trziszka, w: L. Buczkowski (red.), Wszystko jest dialogiem, Warszawa: LSW 1984, s. 175-247. Chenel A.P., Simarro A.S. Słownik symboli, przekł. M. Boberska, Warszawa: Świat Książki 2008. Chmielowski S. „Geneza, rozwój i zróżnicowanie strojów ludowych Wielkopolski. Na podstawie badań nakryć głowy", Poznań 1974 (maszynopis pracy magisterskiej, archiwum Biblioteki Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej). Słownik nazw i wyrażeń związanych ze strojem ludowym Wielkopolski, Leszno: Muzeum Okręgowe w Lesznie 1995. Ciołek T. M., Olędzki J., Zadrożyńska A. 226 Wyrzeczysko czyli o świętowaniu w Polsce, Warszaw: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1976. Ciszewski S. Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, w: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 10: 1886, s. 187-336. Comte H. Zwierzenia adiutanta w Belwederze i na Zamku, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1975. Czerepińska J., Czerepiński A. XVIII – wieczny ludowy strój biłgorajski na obrazach wotywnych z Puszczy Solskiej, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 15: 1961, z. 2, s. 84-94. Czerwińska K. Rola miasta w kształtowaniu mody i gustów estetycznych wsi. Przykład Śląska Cieszyńskiego, w: I. Bukowska-Floreńska (red.), Miasto – przestrzeń kontaktu kulturowego i społecznego, „Studia etnologiczne i antropologiczne”, t. 7, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2004, s. 216-225. Sztuka ludowa na Śląsku Cieszyńskim. Między tradycja a innowacją, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Wydawnictwo Naukowo – Artystyczne GNOME 2009. Czubala D. Folklor Zagłębia Dąbrowskiego a idea regionalizmu, w: M. Barański (red.), Zagłębie Dąbrowskie. W poszukiwaniu tożsamości regionalnej, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2001, s. 334-348. Czyżewska A. Uwalniamy muzea - wyzwania dla skansenów i muzeów etnograficznych, „Etnografia Nova”, nr 04: 2012, s. 283-294. Czyżewski F. Z demonologii wschodniej Lubelszczyzny, „Etnolingwistyka”, t. 3: 1990, s. 157-170. Czy w etnografii... Czy w etnografii występują białe plamy? L. Stomma, Etnologia; A. Kroh, Sztuka ludowa. „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, t. 43: 1989, nr 4, s. 205-209. Danek J. Katalog stroju wilamowskiego oraz dywagacji kilka, Wilamowice: Urząd Gminy Wilamowice 2009. Strój wilamowski, Wilamowice: Urząd Gminy Wilamowice 2009. �Dekowski J. P. Zwyczaje i obrzędy rodzinne, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi”, Seria Etnograficzna, nr 24: 1983, s. 195-270. Dembiniok M. Rusnoková S. Krojové stříbrné šperky Těšínského Slezska, Czeski Cieszyn: Muzeum Těšínska 2000. Dłużewska-Sobczak A., Woźniak A. Łęczyckie chusty kamelowe, Łęczyca, Łódź: Muzeum w Łęczycy, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi 2007. Dobrowolska A. Strój Jacków jabłonkowskich, „Prace i Materiały Etnograficzne”, t. 7: 1948/1949. Żywotek cieszyński. Ze studiów nad strojem i haftem ludowym, Katowice: Muzeum Śląskie 1930. Dobrowolski K. Studia podhalańskie, w: W. Antoniewicz (red.), Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, t. 8, Wrocław: 1970, s. 13-294. Dobrzycka A., Malinowski K. Muzeum Narodowe w latach 1945-1952, „Studia Muzealne” z. I: 1953, s.193. Dobrzyńska T. Tekst, w: J. Bartmiński (red.), Współczesny język polski, Wrocław: Wiedza o Kulturze 1993. Dożynki w Spale. Jednodniówka wydana z okazji dożynek urządzonych w Spalskiej rezydencji Pana prezydenta Rzeczypospolitej, Ignacego Mościckiego w dniach 25, 26 i 27 sierpnia 1928 r., Spała, dnia 2-go sierpnia 1928 r. Drożdż A., Pieńczak A. Komentarze do PAE, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, t. IX. cz. 1, Wrocław – Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2004. Zwyczaje i obrzędy weselne, część I, Od zalotów do ślubu cywilnego, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. VIII, Wrocław – Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wydawnictwo, Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie 2004. Dybczyński T. Góry Świętokrzyskie, Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta 1919. Dworakowski S. Zwyczaje rodzinne Polesia Rzeczyckiego w powiecie Wysoko – Mazowieckim, Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego Warszawskiego 1935. Edensor E. Tożsamość narodowa, kultura popularna i życie codzienne, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2004. Federowski M. Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy, t. 1-2, Biblioteka „Wisły”, gł. skł. w Księgarni M. Arcta, Warszawa 1888-1889, przedruk w: Ziemia Śląska, pod red. L. Szarańca, Katowice: Muzeum Śląskie 1988, t. 1, s. 101-204, Katowice: Muzeum Śląskie 1989, t. 2, s. 231-306. Filip E. Nie szata zdobi człowieka? (katalog wystawy), Bielsko- Biała: Muzeum w Bielsku-Biała 1994. Filip E.T. Stroje z Wilamowic, „Kalendarz Beskidzki 2000/2001”, Bielsko-Biała; Towarzystwo Miłośników Ziemi Bielsko-Bialskiej 2001, s. 92-98. 227 �Firla G. Strój cieszyński, Czeski Cieszyn: PZKO 1977. Strój Lachów śląskich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", z. 3, cz. III, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1969. Fischer A. Lud polski. Podręcznik etnograf ji Polski. Lwów – Warszawa – Kraków: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich 1926. Fołta W. Życie z własnego nadania, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1987. Fryś-Pietraszkowa E., Kunczyńska-Iracka A., Pokropek M. Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa: Arkady 1988. 228 Fryś-Pietraszkowa E. Strój, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Pokropek (red.), Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa: Arkady 1988, s. 134-171. Fuhrmann I. Charakterystyka haftu ludowego w Niemczech, tłum. S. Tatara, w: H. Michalik (red.), Haft dolnopowiślański, „Zeszyty Kwidzyńskie”, nr 13: Kwidzyn 2010, s. 76-88. Gadomski S. Strój ludowy w Polsce, Warszawa: Fundacja Kultury Wsi 1995. Gaj-Piotrowski W. Kultura społeczna ludu z okolic Rozwadowa, „Prace i Materiały Etnograficzne”, t. 26: Wrocław 1967. Gajek J. Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych, „Lud”, t. 41: 1954, s. 797-805. Stroje ludowe na Pomorzu. w: J. Gajek (red.), Struktura etniczna i kultura ludowa Pomorza, Wstęp, katalog i redakcja Anna Kwaśniewska, Gdańsk, Wejherowo 2009, s. 99-102. Galon R. Powiśle, w: M. Kiełczowska-Zalewska, St. Zajchowska (red.), Mazury i Warmia, Poznań: Wydawnictwo Instytutu Zachodniego 1953. Gańko-Laska N. Ubiór zdobi Dolnoślązaka, „Polityka”, nr 34: 2010, s. 79-81. van Gennep A. Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2006. Gerlich H., Gerlich M.G. Kultura ludowa, w: M. Fazan i A. Linert (red.), Kultura Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. Studia i szkice, Katowice: Śląski Instytut Naukowy 1982, s. 374-394. Glapa A. Strój dzierżacki, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. II. z. 2, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1953. Gloger Z. Albumy fotograficzne, Warszawa: 1904. Encyklopedia staropolska ilustrowana, t. 3, reprint, Warszawa: Wiedza Powszechna 1985. Encyklopedja staro-polska ilustrowana, t. III, Warszawa: Druk Laskauera i S-ka 1902. �Księga rzeczy polskich, Lwów: Macierz Polska 1896, s. 64-66. Rok polski w zwyczajach, pieśniach i obrzędach, Warszawa: 1900. Gluziński J. Włościanie z okolic Zamościa i Hrubieszowa (Włościanie polscy uważani pod względem charakteru, zwyczaju obyczaju i przesądów, z dołączeniem przysłów powszechnie używanych przez Józefa Gluzińskiego z rękopisu), w: K. Wójcicki (red.), Archiwum domowe do dziejów literatury krajowej z rękopisów i dzieł najstarszych, Warszawa: bw. 1856, s. 416-421. Gluziński W. Pojęcie przedmiotu muzealnego a początki muzealnictwa, „Muzealnictwo”, nr 21: 1973, s. 9-17. U podstaw muzeologii, Warszawa: PWN 1980. Gładysz M. Zdobnictwo metalowe na Śląsku. Kraków: Muzeum Śląskie 1938. Gola G. Żuławski strój ludowy, „Rocznik Żuławski”: 2008, s. 130-131. Gołębiowski Ł. Lud polski jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830. Gondek E. Zagłębie Dąbrowskie do 1945 roku, Katowice: Muzeum Śląskie 1991. Górnowicz H. Toponimia Powiśla Gdańskiego, Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1980. Greniuk P. Druki ludowe na płótnie w południowej Lubelszczyźnie, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 3: 1949, nr 9-10, s. 268-285. Grodecka Z. Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu 1986. Hajduk-Nijakowska J., Smolińska T. Obecność kultury typu ludowego we współczesnej kulturze masowej, w: T. Smolińska (red.), Między kulturą ludową a masową. Historia, teraźniejszość perspektywy badań, Kraków – Opole: Wydawnictwo <<scriptum>> 2012, s. 159-194. Haszczak A. Folklor taneczny Ziemi Rzeszowskiej, Warszawa: COMUK 1989. Hermanowicz-Nowak K. Strój ludowy, „Etnografia Polska”, t. 28: 1984, z. 1 s. 83. Odzież., w: M. Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk 1976, s. 379-405. Stan badań nad strojem ludowym w Polsce (próba oceny dotychczasowych osiągnięć). „Polska Sztuka Ludowa”, t. 31: 1977, s. 3-7. Strój górali Beskidu Śląskiego, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN 1997. Hobsbawm E., Ranger T. (red.) Tradycja wynaleziona, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008. 229 �Imiołek M. Zdobnictwo i elementy biżuterii w stroju ludowym wybranych regionów Polski południowej i wschodniej, Kielce: Muzeum Wsi Kieleckiej, 1994. Strój ludowy na Kielecczyźnie, Kielce: Muzeum Wsi Kieleckiej 2001. Iwanek W. Złotnictwo na Śląsku Cieszyńskim. Próba zarysu, t. 28 „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Sztuka”, nr 6: 1973. Jabłoński Z. Dokumentacja tworzenia stroju żuławskiego (materiał niepublikowany). Jankowska B. 230 Ubiór zmarłego na przełomie XIX/XX wieku, w: J. Bohdanowicz (red.), Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego; Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, t. 5, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1999, s. 72-93. Jankowska M. Słowo od kuratorki projektu, w: Top-Model Made in Poland. Muzeum teleportów Violki Kuś. Materiał artystycznobadawczy…, Poznań: Galeria 2piR 2007, s. 8. Jasiewicz Z. Tradycja, w: J. Bednarski, Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny: terminy ogólne, Warszawa-Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1987, s. 353-358. Jaworski Sas (Sas-Jaworski) T. Zbiory Ludoznawcze im. Heleny i Wiesławy Cichowicz, „Tygodnik Ilustrowany”, nr 47: 1929, s. 905-906. Jedliński W., Klofczyński R. Dzieje Nowego Stawu, Nowy Staw: Urząd Miejski w Nowym Stawie 2010. Jedliński W. Powiśle i Żuławy w poezji i piosence, Malbork: Komitet Odrodzenia Uniwersytetów Ludowych „Młody Las” 1994. Janicki Z. Pierwsza Polska Pielgrzymka do Ziemi Św. 1907 r., Kraków: 1907. Jacher-Tyszkowa A. Materiały do charakterystyki kieleckich ubiorów ludowych w XIX wieku, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t. I: 1966. Strój kielecki, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, z. 12, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1977. Jaros J. Zasięg terytorialny Zagłębia Dąbrowskiego, „Zaranie Śląskie”, z. 1: 1968, s. 41-49. Kadłubiec K. D. Uwarunkowania cieszyńskiej kultury ludowej, Czeski Cieszyn: PZKO 1987. Kamiński (vel Kamieński) L. O mieszkańcach gór tatrzańskich. Z rękopisu opracował, objaśnieniami opatrzył oraz do druku podał J. Kolbuszewski, Kraków: Oficyna Podhalańska 1992. �Kamoccy J. i M. Strój świętokrzyski, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. III, z. 6, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1961. Kamocki J. Strój sandomierski, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, z. 7, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1957. Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 30: 1976, nr 2, s. 75-78. Wpływy polityczne na strój ludowy Małopolski północnej w dobie porozbiorowej 1772-1918, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t. VII: 1979, s. 59-108. Kantor-Mirski M. Lud Zagłębia Dąbrowskiego i okolicy jego dawne zwyczaje, podania, obrzędy, gusła, zabobony, zabawy, pieśni, przysłowia i mowa, Sosnowiec: „Powszechniaka” 1936. Kantor R., Krasinska E. Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvánmajor na Węgrzech, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 1981. Kantor R. Ubiór – strój – kostium. Funkcje odzienia w tradycyjnej społeczności wiejskiej w XIX i w początkach XX wieku na obszarze Polski, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 1982. Karczmarzewski A. Ludowe obrzędy doroczne w Polsce południowo-wschodniej, Rzeszów: Libra 2011. Karwicka T., Petera J. Sztuka ludowa Lubelszczyzny, Lublin: Muzeum Okręgowe w Lublinie 1959. Karwicka T. Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1995. Kawska-Tatara S. Negatywy dawnego Heimatmuseum Westpreussen inMarienwerder w zbiorach Muzeum w Kwidzynie, „Dagerotyp”, nr 15, Warszawa: IS PAN 2006, s. 55-68. Kaznowska-Jarecka B. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, z. 8, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1958. Kępa E. Ludowy strój kobiecy Powiśla Lubelskiego, „Twórczość Ludowa”, nr 1-2: 1992, s. 30-36. Zdobnictwo strojów ludowych na Lubelszczyźnie, Lublin: Muzeum Okręgowe w Lublinie 1984. Kempny M. Tradycje lokalne jako podstawa kapitału społecznego, w: E. Kurczewska (red.), Oblicza lokalności. Tradycja i współczesność, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN 2006, s.148-163. Kiereś M. Strój górali śląskich, The dress of silesia highlanders; tłum. P. Krasnowolski, K. Kulikowska, fot. J. Kubiena; Kraków: Fundacja Braci Golec, 2008. Strój ludowy górali wiślańskich, Wisła: Towarzystwo Miłośników Wisły 2002. Kluz H. Oblycz się kobieto, po naszymu, „Głos Ziemi Cieszyńskiej”, nr 51/52: 19 XII 2001, s. 8. 231 �Koba-Ryszewska T. Przeszłość administracyjna ziem województwa kieleckiego, w: Z dziejów ziemi kieleckiej, Warszawa: Książka i Wiedza 1970, s. 9-29. Kobielus S. Florarium christianum. Symbolika roślin – chrześcijańska starożytność i średniowiecze, Kraków–Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów 2006. Kolberg O. Kujawy, cz. III, Dzieła wszystkie, t. 3, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1962. Krakowskie, cz. I, Dzieła wszystkie. t. 5, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1962. Krakowskie, cz. II, Dzieła wszystkie, t. 6, Kraków: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1963. 232 Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. I, Dzieła wszystkie, t. 9, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1962. Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. II, Dzieła wszystkie, t. 10, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1963. Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. III, Dzieła wszystkie, t. 11, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1963. Lubelskie, cz. I i II, Dzieła wszystkie, t. 16, Wrocław-Poznań: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964. Kieleckie, Dzieła wszystkie, t. 18, 19, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964 (reedycja wydania, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Serya XVIII. Kieleckie. Część pierwsza, Kraków 1885. Serya XIX. Kieleckie. Część druga, Kraków 1886). Mazowsze, cz. I, Dzieła wszystkie, t. 24, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1963. Mazowsze, cz. III, Dzieła wszystkie, t. 26, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1963. Mazowsze, cz. IV, Dzieła wszystkie, t. 27, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964. Mazowsze, cz. V, Dzieła wszystkie, t. 28, Poznań: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964. Pomorze, Dzieła wszystkie, t. 39, Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1965. Chełmskie, cz. 1 i cz.2, Dzieła wszystkie, t. 23 i 24, Wrocław-Poznań: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964. Chełmskie, cz. I, Dzieła wszystkie, t. 33, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964. Chełmskie, cz. II, Dzieła wszystkie, t. 34, Warszawa: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964. Przemyskie, Dzieła wszystkie, t. 35, Kraków: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964. Wołyń, Dzieła wszystkie, t. 36, Kraków: Polskie Towarzystwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1964. Pomorze, Dzieła wszystkie, t. 39, Warszawa: Polskie Wydawnictwo Muzyczne 1965. Góry i Podgórze, cz. II, Dzieła wszystkie, t. 45, Warszawa: Polskie Wydawnictwo Muzyczne 1968. Sanockie – krośnieńskie cz. I, Dzieła wszystkie, t.49, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1974. König R. Potęga i urok mody, przeł. J. Szymańska, Warszawa: Sztuka i Społeczeństwo Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1979. Kopaliński W. Słownik symboli, Warszawa: Wiedza Powszechna 1999. �Kosiński D. Teatra polskie historie, Warszawa: PWN 2010. Kosowska E. Tożsamość regionalna, tożsamość kulturowa, w: M. Kisiel i P. Majerski, (red.), Mozaika kultur. Materiały IV Sesji Zagłębiowskiej. Sosnowiec, 1 grudnia 2005 roku, Sosnowiec: Miejska Biblioteka Publiczna im. Gustawa Daniłowskiego 2006, s. 12-24. Kotula F. Strój rzeszowski, „Atlas Polskich Strojów Ludowych”, cz. V, z. 13, Lublin: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1951. Z badań nad strojem ludowym Rzeszowiaków, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 6: 1952, nr 4-5, s. 213-223. Poszukiwanie metryk do stroju ludowego, Rzeszów: 1954. Strój łańcucki, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, z. 4, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1955. To strój, a nie mundur!, „Widnokrąg” (dodatek do „Nowin rzeszowskich”) nr 27: 1968, s. 6. Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie 1969. Gorsety ludowe XVIII – XX w. z terenu województwa rzeszowskiego, Rzeszów: 1970. Kowalska-Lewicka A. Ludowy strój krakowski – strojem narodowym, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 30: 1976, nr 2, s. 67-74. Kowalski P. Leksykon – znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1998. Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie. Leksykon znaki świata, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2007. Koźmian W. Kilka słów o mieszkańcach parafii Krzczonów, „Wisła” t. 16: 1902, z. 3, s. 304-313. Kożuch B., Pobiegły E. Stroje krakowskie, Kraków: Wydawnictwo M, 2004. Krajewska J. Strój opoczyński, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. IV, z. 4, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1956. Kroh A. Na Podhalu, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 49: 1995, s. 66-75. Aktualny stan stroju podhalańskiego, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 26: 1972, nr 1, s. 3-10. Król L., Skrejko M. Nam ubiór niedbały nie przystoi, Katalog wystawy. Kraków: MHF 2003. Kruk J. Doświadczenie, reprezentacja i działanie wśród rzeczy i przedmiotów. Projektowanie edukacyjne, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego 2008. Krumłowski K. Królowa Przedmieścia, Kraków: Nakładem Księgarni „Wiedza i Sztuka” 1923. Krzyszpień J. Jak nie pisać o stroju cieszyńskim: Refleksje na temat monografii, „Etnografia Polska” t. 52, z. 1-2: 2008, s. 61-72. Kubiak H. U progu ery postwestfalskiej. Szkice z teorii narodu, Kraków: Universitas 2007. 233 �Kuczyńska A. Wzory modne w życiu codziennym, Warszaw: Wiedza Powszechna 1983. Kudła J. Historia Miasteczka Kańczugi pisana 1899 r., Rzeszów: Podkarpacki Instytut Książki i Marketingu 2009. Kuhn W. Die Wilmesauer Frauentracht, „Schlesische Blätter für Volkskunde”, Wrocław, Breslau Schlesien-Verl. 1940, nr 4, s. 109-149. Kukier R. Ludowe zwyczaje, wierzenia i obrzędy pogrzebowe mieszkańców pogranicza Powiśla Lubelsko – Podlaskiego, w: „Studia i Materiały Lubelskie. Etnografia”, t. 2: 1967, s. 181-222. Kuligowski W. Ludowa – masowa – popularna. Antropologiczne rozróżnienie typów kultury, w: T. Smolińska (red.), Między kulturą ludową a masową. Historia, teraźniejszość i perspektywy badań, Kraków-Opole: Wydawnictwo << scriptum>> 2010, s. 139-158. 234 Kuligowski W. (red.) Kultura profesjonalna etnologów w Polsce, Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego 2006, s. 127-146. Kunicki L. Ubiory włościan z okolic Podlasia Nad-Bużnego, „Tygodnik Ilustrowany”, r. 4: 1862, t. 6, nr 150, s. 56. Kuś V. Zabawa w antropolożkę współczesności – słowo od autorki., w: Top-Model Made in Poland. Muzeum teleportów Violki Kuś. Materiał artystyczno-badawczy…, Poznań: Galeria 2piR 2007, s. 6-7. Kwarcińska M. Kobiecy strój paradny noszony do lat 30-tych XX w. w okolicach Kozienic, „Wieś Radomska. Naukowe Zeszyty Muzeum Wsi Radomskiej”, t. 7, Radom: Muzeum Wsi Radomskiej 2004. Kwiatkowska O., Kola A. F. O przywróceniu zachwianej równowagi w refleksji antropologicznej. Głos podwójny w sprawie przedmiotów, w: M. Brocki, K. Górny, W. Kwiecińska M., Krakowskie tradycje: Emaus na Zwierzyńcu, Kraków: MHK 2012. Latosiński J. Monografia miasteczka Wilamowic, Kraków; Drukarnia Literacka pod zarządem L. K. Górskiego 1909, s. 258-260. Lehnert G. Historia mody XX wieku, przeł. M. Mirońska, Köln: Peter Delius 2001. Lew S. Między Przeworskiem a Sieniawą, „Widnokrąg” (Dodatek do „Nowin rzeszowskich”), nr 51 (533): 1971, s. 2-3. W dorzeczu Mleczki. Studium historyczno-etnograficzne, Rzeszów: Wydawnictwo Mitel 2004. Libera Z., Paluch A. Lasowiacki zielnik. Kolbuszowa: Wydawnictwo Biblioteki Miasta i Gminy 1993. Ławicka A., Tymochowicz M. Strój sitarski z Biłgorajskiego, „Spotkania z Zabytkami”, nr 2: 2005. Łęga Wł. Ziemia Malborska: kultura ludowa, Toruń: Wydawnictwa Instytutu Bałtyckiego 1933. Łęgowki-Nadmorski J. Urządzenia społeczne, zwyczaje i gwara na Malborskiem, „Wisła”, t. III: 1889, s. 717-754. �Łopaciński H. Kilka wiadomości o odzieży ludowej w guberni lubelskiej z materiałów nadesłanych na wystawę rolniczo-przemysłową w Lublinie w r. 1901, „Wisła”, t. 16: 1912, s. 346-356. Magala S. Simmel, Warszawa: Wiedza Powszechna 1980. Malewska Z. Gorset w ludowym stroju polskim, „Prace i Materiały Etnograficzne”, t. 18: 1961, cz. I. Malicki L. Strój górali śląskich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. III, z. 3, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1956. Marcinkowa J., Sobczyńska K., Byszewski W. Folklor Zagłębia Dąbrowskiego, Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury 1983. Matlakowski W. Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa: Skład główny w Księgarni E. Wendego i S-ki 1901. Mączak A. (red.) Encyklopedia Historii Gospodarczej Polski do 1945r., t. II, Warszawa: Wiedza Powszechna 1981. Michałowska M. Leksykon włókiennictwa, Warszawa: Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków 2006. Michałowska M. Z kręgu teorii fotografii – Oddane spojrzenie – museum Violki Kuś, w: Top-Model Made in Poland. Muzeum teleportów Violki Kuś. Materiał artystyczno-badawczy…, Poznań: Galeria 2piR 2007, s. 14-15. Mielicka H. Podstawy socjologii. Mikrostruktury społeczne, Kielce: wyd. Stachurski 2002. Kultura ludowa, w: G. Okła (red.), Mała Ojczyzna Świętokrzyskie. Dziedzictwo kulturowe, Kielce: Zakład Wydawniczy SFS 2002, s. 207-223. Antropologia świąt i świętowania, Kielce: Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej 2006. Milerska E. Haft na żywotku cieszyńskim, Czeski Cieszyn: PZKO 1985. Minksztym J. Historia zbiorów Muzeum Etnograficznego w Poznaniu, w: A. Skibińska (red.), Rzeczy mówią. 100 lat zbiorów etnograficznych w Poznaniu, Poznań: Wydawnictwo Muzeum Narodowego w Poznaniu 2012, s. 23-43. Mojmir H. Wörterbuch der Deutschen Mundart von Wilamowice, Kraków; Polska Akademia Umiejętności 1930-36. Moszyński K. Atlas kultury ludowej w Polsce, z. 1, Kraków: 1934; z. 2, Kraków: 1935; z. 3, Kraków: 1936. Geograficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, „Kalendarz Ilustrowany Ilustrowanego Kuriera Codziennego na rok 1938”, s. 158. Kultura Ludowa Słowian, t. 1 i 2, Kraków: Polska Akademia Umiejętności 1929 i 1934. Mulkiewicz O. Koronki siatkowe w Kańczudze, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 12: 1958, nr 3, s. 169-174. 235 �Nijakowski L. M. Dyskursy o Śląsku. Kształtowanie śląskiej tożsamości regionalnej i narodowej w dyskursie publicznym, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego 2001. Nita M. Zagłębie Dąbrowskie w historiografii. Pojęcie, źródła, stan badań i postulaty badawcze, w: M. Barańskiego (red.), Zagłębie Dąbrowskie. W poszukiwaniu tożsamości regionalnej, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 1977, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2001, s. 52-70. Nowak J. T. Wielki Kraków – wielkie szanse 1910-2010, Kraków: MHK 2010. Obrębski J. Polesie, Warszawa: Oficyna Naukowa, 2007. 236 Oesterreicher-Mollwo M. Leksykon symboli, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa: ROK Corporation SA 1992. Oleszkiewicz M., Pyla G. Czar zabawek krakowskich, Kraków: Muzeum Etnograficzne 2007. Pająk J. Z. Historia podziałów administracyjnych, w: G. Okła (red.), Mała Ojczyzna Świętokrzyskie. Dziedzictwo kulturowe, Kielce: Zakład Wydawniczy SFS 2002, s. 105-113. Pastuch M. Plusy i minusy językowej odrębności. Refleksje na temat „gwary zagłębiowskiej” w: M. Kisiela i P. Majerskiego (red.), Mozaika kultur. Materiały IV Sesji Zagłębiowskiej. Sosnowiec, 1 grudnia 2005 roku, Sosnowiec: Miejska Biblioteka Publiczna im. Gustawa Daniłowskiego 2006, s. 61-70. Pastuchowa M., Skudrzykowa A. Polszczyzna Zagłębia Dąbrowskiego, Katowice: Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Katowicach 1994. Pawłowska J. Niektóre zwyczaje Górali Podhalańskich we wsi Krajanów (powiat Nowa Ruda, ,,Prace i Materiały Etnograficzne”, t. 23: Wrocław 1963, s. 309-338. Pelcowa H. Kulturowa wartość słownictwa w gwarach pogranicza (na przykładzie gwar wschodniolubelskich), w: F. Czyżewski (red.), Język i kultura na pograniczu polsko-ukraińsko-białoruskim, Lublin: Wydawnictwo Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej 2001, s. 43-59. Pełka L. Rytuały, obrzędy, święta, Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza 1989. Perczyńska B. Ruch amatorski na wsi woj. wrocławskiego i Turniej Gmin „Kolorowe Wsie”, w: E. Pietraszek (red.), Wieś dolnośląska. Studia etnograficzne, „Prace i materiały etnograficzne”, t. XXIX, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1989, s. 117-137. Petera J. Stroje ludowe Lubelszczyzny, „Kalendarz Lubelski”, nr 16: 1973, s. 170-180. Dawne ubiory hrubieszowskie, „Biuletyn Towarzystwa Regionalnego Hrubieszowskiego” im. Stanisława Staszica, nr 3/4: 1992, s. 5-11. Stroje ludowe Zamojszczyzny, w: M. Fornal, D. Kowalko, S. Orlowski, (eds.) Przyczynki do etnografii Zamojszczyzny, Zamość: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Zamościu, 1995. Tradycyjne obrzędy i zwyczaje pogrzebowe na Lubelszczyźnie, w: „Etnolingwistyka”, t. 9/10: 1997/1998, s. 329-334. �Pękalski M. O sitarzach i sitarstwie biłgorajskim, w: O. Gajkowa (red.) „Prace i Materiały Etnograficzne”, t. 18: 1961, cz. 1. Piegza K. Nakrycia głowy kobiet cieszyńskich, Czeski Cieszyn: PZKO 1979. Pieńczak A. Zwyczaje i obrzędy weselne, część II, Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. VIII, Wrocław – Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wydawnictwo Uniwersytet Wrocławski 2007. Pierzchała J. Legenda Zagłębia, wyd. 2 zm. i uzup., Katowice: Wydawnictwo „Śląsk” 1971. Piskorz-Branekova E. Polskie stroje ludowe, cz. 1. Warszawa: Sport i Turystyka – MUZA SA 2003; cz. 2 i 3, Warszawa: Sport i Turystyka – MUZA SA 2007. Tradycyjne stroje i hafty hrubieszowsko-tomaszowskie, Zamość: Muzeum Zamojskie 2011. Tradycyjne hafty w stroju zamojskim, Zamość: Muzeum Zamojskie 2009. Pleszczyński A. Bojarzy międzyrzeccy, Warszawa: 1892. Pol W. Prace z etnografii północnych stoków Karpat: Wrocław, 1966. Poloczkowa B. Strój cieszyński w XIX wieku, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 26: 1972, nr 3, s. 153-170. Tekstylia i strój na Śląsku Cieszyńskim w XVI – XVIII w., „Polska Sztuka Ludowa”, t. 21: 1967, nr 3, s. 136-137. Wpływ przebiegu granic politycznych na kształtowanie się ubioru ludowego (na przykładzie Śląska Cieszyńskiego). „Polska Sztuka Ludowa” t. 30: 1976, nr 2, s. 83-88. Ponomar L. Strój ludowy Polesia Zachodniego. Aspekty etnogenetyczne i przestrzenne, w: M. Buchowski (red.), Polska – Ukraina. Pogranicze kulturowe i etniczne, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2008, s. 259-272. Pośpiech J. Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole: Instytut Śląski 1987. Powiłańska-Mazur D., Wrębiak C. Kultura materialna i sztuka ludowa Lubelszczyzny, Informator do stałej wystawy, Lublin: Muzeum Okręgowe w Lublinie 1981. Przemsza-Zieliński J. Historia Zagłębia Dąbrowskiego, Sosnowiec: Stowarzyszenie Związek Zagłębiowski 2006. Przewodnik po Zagłębiu Dąbrowskim, Nakładem Komitetu Przewodnika po Zagłębiu Dąbrowskim, Sosnowiec 1939, przedruk: Centralny Ośrodek Informacji Turystycznej Oddział w Katowicach przy współudziale Muzeum Śląskiego w Katowicach. Radzimirska-Pąkowska A. Strój krakowski jako strój narodowy, „Etnografia Polska”, t. XXXII: 1988, z. 2, s. 39-65. Reinfuss R. Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1953. Instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego do Atlasu Polskich Strojów Ludowych, „Lud”, t. 41: 1954, s. 806-807. 237 �Kultura ludowa Zamojszczyzny na tle stosunków etnograficznych województwa lubelskiego, w: K. Myśliński (red.), Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, Zamość: 1969. Z badań nad kulturą ludową Lubelszczyzny (zagadnienia ogólne), „Z Zagadnień Kultury Ludowej”, t. 1: 1978. Riemann E. Die Volkstrachten Ost – und Westpreussens, Hessische Blaetter fuer Volkskunde, Bd. 53, Giessen, 1962. Renik K. O kontaktach ze zmarłymi – ludowe wyobrażenia, „Polska Sztuka Ludowa”, t: 40, 1986, nr 1-2, s. 31-36. Rostworowska M. Nowi osadnicy, w: Z. Kłodnicki (red.), Dziedzictwo kulturowe Dolnego Śląska, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Ludoznawczego 1996, s. 262-293. Śląski strój ludowy, Wrocław: Wydawnictwo Muzeum Narodowego we Wrocławiu 2001. 238 Rudnicki J. Sietesz od czasów dawnych do współczesności. Część druga. Pokłosie, Przeworsk: 2003. Ruszel K. Z badań nad kulturą ludową Rzeszowiaków, „Prace i Materiały z Badań Etnograficznych”, t. V: 1985, s. 7-55. Lasowiacy, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie 1994. Leksykon kultury ludowej w Rzeszowskiem, Rzeszów: Wydawnictwo Mitel 2004. Saloni A. Lud wiejski w okolicy Przeworska, „Wisła” t. 11: 1897, s. 741-742; „Wisła” t. 12: 1898, s. 508-517. Lud łańcucki, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” t. 6: 1903, s. 191-193. Lud rzeszowski, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”, t. 10: Kraków 1908. Sampławska H. „Haft ludowy na Dolnym Powiślu", maszynopis w Muzeum w Kwidzynie. Sapir E. Kultura, język, osobowość, tłum. B. Stanosz, R. Zimand, Warszawa: PIW 1978. Seweryn T. Parzenice góralskie, Seria: Wydawnictwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 2, Kraków: Nakładem Muzeum Etnograficznego 1930. Strój dolno-śląski (Pogórze), „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. III, z. 9, Lublin: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1950. Strój Krakowiaków wschodnich, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, z. 9, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1960. Siarkowski Wł. Ks. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, Kielce: Wydawnictwo TAKT 2000. Siew. Organ Związku Młodzieży Wiejskiej. Tygodnik oświatowy, społeczny i rolniczy – ilustrowany, nr 27: 3 lipca 1927 r. Siew. Organ Związku Młodzieży Wiejskiej. Tygodnik oświatowy, społeczny i rolniczy – ilustrowany, nr 32: 7 sierpnia 1927 r. Siew. Organ Związku Młodzieży Wiejskiej. Tygodnik oświatowy, społeczny i rolniczy – ilustrowany, nr 36-37: 11 września 1927 r. Simmel G. Filozofia mody, w: S. Magala, Simmel, Warszawa: Wiedza Powszechna 1980, s. 180-212. Filozofia kultury. Wybór esejów, tłum. W. Kunicki, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielońskiego 2007. �Skudrzykowa A. Język – istotny składnik regionalnej tożsamości, w: M. Barańskiego (red.) Zagłębie Dąbrowskie. W poszukiwaniu tożsamości regionalnej, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach” nr 1977, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2001, s. 303-314. Smolińska T. Żniwniok opolski, Opole: Związek Rolników Śląskich w Opolu 2009. Smyk K. Językowo-kulturowy obraz choinki, cz. 1, Symbolika drzewa i ozdób, Kraków: Universitas 2009. Staniszewska Z. Wieś Studzianki, Zarys etnograficzny, „Wisła”, t. 16: 1902, s. 162-195, 388-407, 490-505, 603-639, 689-723. Stattlerówna M. Hafciarstwo ludowe w okolicach Ojcowa, „Wisła”, t. 16: 1902, z. I, s. 47-48. Stroje ludowe, „Wici. Organ Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej”, nr 37: 1929, s. 8. Strój wilamowski [redakcja i opracowanie T. Król. Tekst i konsultacja naukowa E. T. Filip], Wilamowice: Stowarzyszenie Na Rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie” 2009. Strzygowski H. Wilmesöer Bowa – Wilmesauer Frauen, „Schlesisches Jahrbuch”, R. 11, Wrocław: 1939, s. 108. Schlesische Bauernfrauen werden gezeichnet. I. Wilmesau, „Deutsche Monatshefte in Polen”, R. 2, 1935/36, Viktor Kauder u. Alfred Lattermann, s. 327. Styk J. Uwarunkowania i dynamika kształtowania się regionów w Polsce, w: M. Dziekanowska, J. Styk (red.), Region w koncepcjach teoretycznych i diagnozach empirycznych, Lublin: 2008, s.7-13. Szafran P. Żuławy Gdańskie w XVII w. Studium z dziejów społecznych i gospodarczych, Gdańsk: Wydawnictwo Morskie 1981. Szczypka J. Kalendarz polski, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX 1984. Szetela-Zauchowa T. Katany ludowe w zbiorach Muzeum w Rzeszowie. Komentarz wystawy, Rzeszów: 1971. Szewc B., Kleszczyński T. Zwyczaje i obrzędy weselne we wsi Wielączy w pow. zamojskim. Z materiałów nadesłanych na wystawę rolniczo-przemysłową w Lublinie w 1901 roku, „Wisła”, t. 16: 1902, z. 3. Szewczyk Z. Przemiany stroju ludowego w okręgu Wolnego Miasta Krakowa, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 30: 1976, nr 2, s. 79-82. Śliwina W. Lud Lubartowski, Lwów: nakł. Towarzystwa Ludoznawczego 1930. Świeży J. Ludowy ubiór i haft krzczonowski, „Pamiętnik Lubelski”, t. 3: 1938, s. 372-388, Strój krzczonowski, „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. V, z. 5, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1952. Stroje ludowe Lubelszczyzny, Warszawa: Wydawnictwo Sztuka 1954. 239 �Strój podlaski (nadbużański), „Atlas Polskich Strojów Ludowych", cz. IV, z. 5, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1958. Ludowe stroje głów kobiecych w województwie lubelskim, O. Gajkowa (red.) „Prace i Materiały Etnograficzne”, Wrocław t. 18: 1961, cz. 1. Targońska A. Moda chłopska (w okolicy Rzeszowa w początkach XX wieku). Folder wystawy, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie1988-1989. Chłopskie odzienie trumienne i żałobne, w: K. Ruszel (red.), Ludowe zwyczaje pogrzebowe, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie 1993. Stroje weselne w Małopolsce środkowej w procesie zmian, w: K. Ruszel (red.), Wesele. Materiały z konferencji „Obrzędowość weselna w Rzeszowskiem – tradycja i współczesność”, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Rzeszów: Mitel 2001, s. 73-100. Tańce Regionów Podkarpacia. CD 1-2; Opr. A. Haszczak, J. Danak-Gajda, Rzeszów Wyd. Polskie Radio Rzeszów, 2008. 240 Taylor E. B. Antropologja: wstęp do badania człowieka i cywilizacji, tłum: J. Przeworski, Warszawa: Wydawnictwo Ch. I. Rosenwein 1911. Taylor L. Historia mówiona badaniami nad dziejami ubioru, „Kultura i Społeczeństwo. Kwartalnik”, R. 45: 2001, nr 3-4, s. 145-166. Toeppen M. Geschichte Masurens, Leipzig: bw. 1870. Tomiccy J. R. Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1975. Tomolová V., Stolařík I., Štika J. (remd.) Těšínsko, Šenov u Ostravy: Muzeum Těšínska, Valašské muzeum v přírodě, Nakladatelství Tilia 2000. Traczyński E. Wieś świętokrzyska w XIX i XX wieku, Kielce: Regionalny Ośrodek Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego 2001. Trebunia-Staszel S. Śladami podhalańskiej mody. Studium z zakresu historii stroju górali podhalańskich, wyd. 2. Kościelisko: Podhalańska Oficyna Wydawnicza 2010. Trebunia-Staszel S., Gąsienica Giewont A. Strój podhalański i jego wytwórcy. Katalog do wystawy, zorganizowanej w ramach 43 Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem. Zakopane: Biuro Promocji Zakopanego 2011. Trebunia-Staszel S., Olejnik J. Z Nowego Targu do Kieżmarku. Stroje ludowe polsko-słowackiego pogranicza, Nowy Targ: Burmistrz Miasta Nowy Targ 2012. Trebunia-Staszel S. Znaczenie i funkcje stroju podhalańskiego we współczesnym życiu mieszkańców Podhala, „Wierchy” R.61: 1995 [wyd. 1996], s. 125-142. Trziszka Z. Dialog międzytekstowy, w: L. Buczkowski, Wszystko jest dialogiem, Warszawa: LSW 1984, s. 130-172. Turnau I. Moda a odzież – zmienność i trwanie, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, R. 22: 1974, z. 1, s. 87-99. Ubiór jako znak, „Lud”, t. 70: 1986, s. 67-83. �Turska J. Polski haft ludowy, Warszawa: Wydawnictwo Rea 1997. Twardowska A. Funkcje ochronne magii we wsiach gminy Głuchów w województwie skierniewickim „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi”, Seria Etnograficzna, nr 27: 1987, s. 39-61. Ubiory ludowe w Rzeszowskiem. Płyta CD. Wydawnictwo multimedialne Muzeum Etnograficznego im. F. Kotuli w Rzeszowie 2010. Udziela S. Tarnów – Rzeszów. Materyały etnograficzne, zebrał Oskar Kolberg, uporządkował Seweryn Udziela, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”, t. XI: 1910. Krakowiacy, Kraków: Wyd. Bona, 2012. Urzejowice, J. Orzechowska, J. Wąsacz-Krztoń, J. Żyła (red.), Urzejowice: Stowarzyszenie „Urzejowice” 2011. Walczak B. Bug nie musi dzielić, w: F. Czyżewski (red.), Język i kultura na pograniczu polsko-ukraińsko-białoruskim, Lublin: Wydawnictwo Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej 2001, s. 13-19. Wiercieński H. Żyliśmy ma przełomie wieków. Fragmenty pamiętników Henryka Wiercieńskiego, „Głos Nałęczowa”: 2011, s. 2-4. Witkowski Cz. Sposoby zwalczania burz i gradów przez chłopów w woj. krakowskim, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t. 2: 1967, s. 123-132. Wernicke, E. Marienwerder: Geschichte der ältesten Stadt der Reichsdeutschen, Marienwerder: Ostmark 1933. Wilm B. Die Wiederbelebung und Weiterbildung schlesischer Tracht in Saalberg im Riesengebirge, Jelenia Góra: 1915. Witkiewicz S. Po latach, w: Tenże, Na przełęczy, wyd. 2., Lwów: 1906. Wojtkowski A. Helena Cichowiczowa i Zbiory Ludoznawcze, w: XXV-lecie Zbiorów Ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz, Poznań: bw., 1937. Wołowcówna W. Sukmana chłopska ze Świętomarzy, w: A. Patkowski (red.), Pamiętnik Świętokrzyski, Kielce: Wyd. Wydziału Wojewódzkiego w Kielcach i Sekcji Regionalistycznej ZNP 1931. Wódz K., Wódz J. Ewolucja elementów tak zwanej tożsamości zagłębiowskiej w dobie restrukturyzacji gospodarczej regionu w końcu lat dziewięćdziesiątych. Szkic socjologiczny, w: M. Barańskiego (red.), Zagłębie Dąbrowskie. W poszukiwaniu tożsamości regionalnej, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2001, s. 19-33. XX lat Zespołu Pieśni i Tańca Powiśle, Miejski Ośrodek Kultury, Kwidzyn: bw. 1981. Zadrożyńska A. Powtarzać czas początku, cz. I, O świętowaniu dorocznych świąt w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Spółdzielcze 1985. Zadziorko A. Moda na serdak i katankę, „Tygodnik Podhlański”, nr 1: 2003, s. 25. 241 �Zborowski Moda i wieś góralska, „Ziemia”, R. 15: 1930, s. 393-402. Zieliński Ch. Sztuka sakralna. Co należy wiedzieć o budowie, urządzeniu, wyposażeniu, ozdobie i konserwacji Domu Bożego. Podręcznik opracowany na podstawie przepisów kościelnych, Poznań: Wydawnictwo św. Wojciecha 1960. Zowada R. Inne czynności wykonywane przez babkę przy połogu i w późniejszym okresie, w: Z. Kłodnicki, A. Pieńczak (red.), Komentarze do PAE, t. IX, cz. I: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka. Wrocław-Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010, s. 137-175. Żygulski Z., Wielecki H. Polski mundur wojskowy, Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza 1988. 242 Żygulski Z., Założenia teoretyczne wystawiennictwa muzealnego w świetle osiągnięć współczesnej nauki, „Muzealnictwo”, nr 33: 1990, s. 3-11. 100 na 100. Katalog wystawy jubileuszowej Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej 1909-2009, Przemyśl: Wydawnictwo Sanset 2010. Гриценко П. Ареальне варіювання лексики, Київ: bw. 1990, с. 130. Лавер В. Дослідження діалектної фразеології в лінгвогеографічному аспекті, в: Дослідження лексики і фразеології говорів українських Карпат, Ужгород: 1982, с.113. Пономар Л. Назви одягу Західного Полісся, Київ: bw. 1997, s.32. Materiały archiwalne: Archiwum Muzeum Etnograficznego MNP. Archiwum Materiałów Terenowych Muzeum Etnograficznego w Rzeszowie: Strój ludowy, plastyka obrzędowa, zebrała Teresa Szetela, t. 168; Strój ludowy, plastyka obrzędowa, zebrała i opr. Teresa Szetela-Zaucha, t. 219. Archiwum Muzeum Etnograficznego MNP, ASB. Archiwum Muzeum w Przeworsku. Materiały z badań terenowych: Wywiad z Janiną Horodecką z Grzęski, ur. 1925 r., sygn. MP/AE/WY/31/2010. Wywiad z Janiną Marek z Ujeznej, ur. 1930 r., sygn. MP/AE/WY/29/2010. Archiwum Muzeum w Przeworsku. Opracowania niepublikowane, dokumenty archiwalne: J. Puchała, Wspomnienie z wystawy w roku 1908, sygn. MP- OP-80. Księga inwentarzowa Kaiser Friedrich – Museum, MNP A 1499, 1908 r. Materiały archiwalne MNP A 159. Zbiory prywatne: Kronika parafii Urzejowice. (Stan parafii w roku 1917). Rękopis udostępniony przez Ryszarda Kapustę z Przeworska. Fotografie z archiwów rodzinnych Wilamowian a także archiwum elektronicznego autora. – Tymoteusz Król Eksponaty z kolekcji prywatnych, w tym kolekcji samego autora liczącej około 1000 eksponatów. – Tymoteusz Król Wywiad terenowy: Informatorka – Zofia Szczęch, ur. 1900r., w Lipnicy pow. Kolbuszowa, zam. Lipnica; wywiad J. Dragan, 1991r.; Archiwum Dokumentacji Mechanicznej Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. �Źródła internetowe: Akademia Ginących Zawodów: http://www.tradycyjniepiekne.pl/. Festiwal Nowy Folk Design: http://www.newfolk.pl/2009/. Forum Historycy.org: www.historycy.org. Fundacja Braci Golec: www.fundacjabracigolec.pl. Gmina Gać Gminny Portal Internetowy: http://www.gac.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=82&strona=1. Kwidzyńskie Centrum Kultury: http://kck.ckj.edu.pl/pracownie_powisle.html. Lublin Pamięć Miejsca: http://tnn.pl/rozdzial.php?idt=2619&idt_r=6624. Lublin Pamięć Miejsca: http://tnn.pl/rozdzial.php?idt=2619&idt_r=6628. Miasto i Gmina Nowy Dwór Gdański, http://miastonowydwor.pl/contents/content/10/263. Miasto i Gmina Nowy Dwór Gdański, http://miastonowydwor.pl/contents/content/10/263. Muzeum Zamojskie: http://muzeum-zamojskie.pl/wp-pdf/stroj.pdf. Narodowe Archiwum Cyfrowe: www.nac.gov.pl. Portal rowerowe.pl: http://rowerowe.pl/trasy_podglad?trasa=111. Projekt artystyczno-badawczy TOP-MODEL MADE IN POLAND: http://top-model.bo.pl/. Stowarzyszenie Żuławy Gdańskie, http://zulawy.org/2012/10/mamy-regionalne-stroje/. Szkolnicka J., Strój ludowy na Żuławach, http://historia.bibliotekaelblaska.pl/artykul/3750. Śląsk Cieszyński on-line: http://gazetacodzienna.pl/artykul/kultura/vii-dzien-tradycji-i-stroju-regionalnego-juz-odpiatku. Trzy Krajobrazy Lokalna Grupa Działania, http://trzykrajobrazy.pl/?p=1149. Trzy Krajobrazy Lokalna Grupa Działania, http://trzykrajobrazy.pl/?p=1149. Strój zamojski, http://muzeum-zamojskie.pl/wp-pdf/stroj.pdf. Pękalski M., O sitarstwie i sitarzach biłgorajskich, http://tnn.pl/rozdzial.php?idt=2619&idt_r=6624. Świeży J. Ludowe stroje głów kobiecych w województwie lubelskim, http://tnn.pl/rozdzial.php?idt=2619&idt_r=6628. Stroje ludowe, www.strojeludowe.ipr.pl/strona/region/35. Polskie stroje ludowe i historyczne, www.stroje-ludowe.pl/index.php5?site=oferta&id=66. Polonez II regionalne stroje ludowe, www.polonez2.ipr.pl/galeria.html. 243 �244 �Summary Marta Świtała Justyna Słomska-Nowak, Hubert Czachowski Traditional costumes from a different perspective…between the esthetical and philosophical dimension of rustic clothing The article is about possible directions of interpreting the reflections over traditional folk clothing. It encourages acquainting oneself with the phenomenon again and discovering some hidden meanings and ideas in there. According to the authors both esthetical and philosophical analyses are helpful. Festive clothes are treated usually as products of material culture or thought of as belonging to folk art. They are rarely interpreted as perfect finished esthetical forms. Just as rarely the analyses of philosophes referring to such helpful concepts as fashion or the philosophy of clothing are taken into account. Anna Weronika Brzezińska Traditional dress – from the biography of an object to the identity of a subject Modern contexts of traditional costumes appearance (or its elements) perform two important functions – first, they emphasize the identity and are the media of tradition, and second, they indicate their value – both souvenir and awakening the memories of the past. In the foreground, there is a man and his story, including the object becoming the witness of events thus holding its own story – biography. Traditional dresses can be considered on two research levels – as the history of a separate object (an element of a costume) and through the history of its user. The traditional dress may be treated as the value and the medium of cultural content and of referring to identity. The reason for the reflections over this new methodology of traditional costumes research in the context of an object’s biography is the artistic project titled “Top Model Made in Poland” by Violka Kuś. Barbara Hołub The sign character of female headgear The objective of the article is to reconstruct the meanings fundamental to our culture, located in traditional female headgear. The author aimed at collecting the examples of specific functions performed by female headgear in lubelskie region, and classifying them in a way that would not only allow to describe the objects but also present the system of beliefs related to female headgear. Thus the analysis is more than a presentation; above all it is the attempt to discover and understand the mechanisms that influenced the appearance of specific headgear elements and the decline of others. Thanks to the observation of undergoing changes, one is able to partially reconstruct some aspects of the world vision created by older generations. Consequently, they can understand better the way of thinking and acting of their ancestors as well as their contemporaries. 245 �Małgorzata Imiołek Objectives, functions and new research aspects of contemporary studies on traditional folk costumes (based on publication titled ’’folk costumes of kielecczyzna”) The issue “Folk Costumes of Kielecczyzna” was published in September 2012 by Kielce Countryside Museum. It has a character of a popular scientific monograph presenting different aspects of the cultural phenomenon of a traditional folk dress in Kielecczyzna, which is a geographic, historical and ethnographic region situated in the north of historical Lesser Poland and inhabited mostly by people from Sandomierz, one of ethnic and regional groups of Lesser Poland. The fact that through the centuries the influences of Lesser Poland and Mazowsze merged in Kielecczyzna, resulted in diversity of traditional folk costumes in the area. Thus in Kielecczyzna there were following dresses – kielecki dress, swiętokrzyski dress, eastern Cracow dress, and costumes of Sandomierz, Radom and Opoczno. 246 Alicja Mironiuk–Nikolska ’’Colourful hosts of reapers” – photographs from the first president harvest home celebrations in spała in 1927 as a potential source for research on the traditional costume The article is the discussion of the album of photographs taken during the First President Harvest Home Celebrations in Spała in 1927. The photographs show the scenes with the participation of the governmental authorities and harvest home festivities participants – young farmers from the whole territory of Poland dressed in festive folk costumes. The photos taken by Karol Pęcherski allow the viewers to acquaint with the traditional clothes from many different regions of Poland. Some details, such as the way of wearing jewellery and embroidery patterns are also visible. The costumes’ origin, the names of the regions, even of specific villages, were mentioned in the article printed in “Siew” magazine, published by the Rural Youth Union, the author and organizer of the harvest home celebration. Words and pictures complement each other thus making the album an interesting and useful source of material for the research on the traditional folk dress in Poland in the twenties of the 20th century. Ludmiła Ponomar Linguistic and ethnographic research on the traditional costume of polesie the object of research discussed in this article is the traditional costume of Polesie functioning on the right bank since the middle of the 19th century until the fifties of the 20th century. The research applies to Kijowszczyzna, Żytomierszczyzna, Równienszczyzna and the area located in the Chernobyl Exclusion Zone (or villages resettled from this area). Specific clothes features are determined by the historical development and the neighbourhood of other countries’ cultures (such as Poland and Belarus). On the basis of maps the space variance of the phenomena has been analysed. The typology of clothes elements occurring in the territory of the Western and Middle Polesie has been done. Joanna Minksztym The ignored …the directions of development of textiles and traditional dresses collections on the basis of collection in the ethnographic museum in poznan The major part of traditional costumes collections is composed of female festive clothes elements. This is due to historical reasons and better access to festive clothes rather than working suits. Small �representation of male clothing is connected with its earlier decline. Similarly, few children’s clothes are available as they did not really appear until the beginning of the 20th century. Common deficit of footwear and jewellery forms is the result of perceiving these particular objects as especially prestigious thus reluctantly sold. In the course of gathering the collection, some different minor, though necessary, dress elements (such as hair and kerchief pins, gloves, stockings and socks) were also omitted. Collecting underwear was hindered by the embarrassment of respondents. Research aimed at the supplementation of these deficiencies may result in surprising discoveries of not already known clothes elements. Sylwia Geelhaar (Tatara) The issue of reconstructing the traditional dress of lower vistula region The article discusses some preserved source materials, of both written and iconographic character, referring to the old traditional dress of the Vistula region, the area of Sztum and Kwidzyn, in comparison with the costumes of old East Prussia. The circumstances of disappearing the dress and the issue of its post-war reconstruction for stage purposes, and its functioning in the mentality of the contemporaries, are also considered. Aleksandra Paprot Can the dress of żuławy be traditional? Żuławy is a multicultural region. Its continuity of traditional socio-cultural practice was interrupted by the Second World War. The exchange of the population after the war caused the introduction of new phenomena and customs by migrants and repatriates. In the course of many years, traditions rooted in the need of a traditional dress of Żuławy started to appear. The analysis of these tendencies in reference to the culture before and after 1945 helps to adopt a critical view of producing traditional elements of material culture building the regional identity. In this article, the author aims at answering the following questions – 1. To what degree has commercialisation influenced the need of creating the costume of Żuławy?; 2. Can this dress be traditional?; and 3. What is its position in relation to the cultural baggage of post-war settlers? Janusz Kamocki Costumes of hungarian poles in spisz In 1717 a group of Polish mountain men settled in a Hungarian village of Derenk. In 1943 their descendants had to leave the village. However, they organized meetings once a year in this abandoned place. In time, these reunions became the festivity of all Poles living in Hungary. Artistic groups from Polish mountains arrived to the village. Recently, it has been documented what area the settlers were from. Family bonds and mutual visits have been established. Polish people in Derenk did not maintain the tradition of a regional costume. Thus the modern music band “Polska Derenka” adopted a festive female dress from the homeland of their ancestors as the group’s representative clothing. Izabela Jasińska Costumes used by harvest home processions in some chosen localities of opolszczyzna (2005-2012) The objective of this article is to present the diversity of costumes used by participants of harvest home processions. The range of clothing in use during the harvest home celebrations is different. It varies from authentic traditional folk costumes worn by women at the beginning of the 20th century to their 247 �modern aesthetics-based versions. The subject seems to be even more interesting as at present the dress also constitutes some legitimization of national identity – the problem especially crucial to the region of Opole Silesia. The analysis is to a great degree based on photographic documentation. Future interviews are to reveal a comprehensive view of the phenomenon. Consequently, the author will continue the research over the issue. Małgorzata Kurtyka The reconstruction of zagłębie traditional dress 248 The traditional dress of Zagłębie is not present in today’s culture of the region. It went out of common use a long time ago. It is difficult to find an authentic item of a dress. In museums there are only some separate elements. In the area of Zagłębie Dąbrowskie one can see the influence of three types of folk costumes – of Mazowsze, Silesia and Lesser Poland. The author did the reconstruction of Zagłębie traditional dress for the purpose of and in connection with the works over the reconstruction of Zagłębie wedding reception in a form of a spectacle. In search of materials and information, the author conducted conversations and interviews with the inhabitants of Zagłębie. Source research is necessary with the use of a wider range of means and methods, including field research and detailed survey of archives and available regional collections. Hanna Golla The traditional costume of lower silesia. Tradition versus modernity Lower Silesia is called “the region of regions”. This term applies to the changes that took place after 1945, when almost total exchange of population occurred. Since then, Lower Silesia has faced numerous problems connected with the adaptation and integration of migrants. And until now one of such problematic issues is the traditional costume and the way it can be described – Lower-Silesian or possibly from Lower Silesia (due to the heterogenic culture)? Since 2008 in Wrocław, the Festival of Lower Silesia Traditions has been organized, during which folk groups make an appearance. They refer to different settler traditions but also want to identify with their present little homeland. Thanks to the analysis of costumes used by the performers during subsequent five editions of the Festival, three groups can be distinguished with their own specific characteristic. Tymoteusz Król Wilamowice folk costume in the 20th century Wilamowice female dress is very diverse and it differs much from other traditional costumes in Poland. Though persecuted after the Second World War, it survived thanks to regional groups that somewhat changed its form. To some people it is now only a stage costume but many others treat it as a traditional dress, inherited from their ancestors. The latter wear it to emphasize the sense of identification with their roots. One can recognize people’s attitude to their dress looking at the choice of costume’s elements. Small girls used to wear Cracow folk dresses when strewing flowers during processions in Wilamowice. Recently, it has been supplanted by a miniature of Wilamowice traditional dress. Even though it seems innovative, it helps young generation develop the willingness to wear the costume. It should be noted that these costumes cannot be made at the expense of original elements. �Stanisława Trebunia-Staszel Fashionable ladies of podhale and local fashion designers The costume of Podhale region is one of few traditional culture elements that keeps its vitality. It continues to accompany the inhabitants of the region during important church and family festivities as well as ceremonies of regional and national character. What is more, starting with the end of the eighties of the 20th century, the dress has undergone the period of a renaissance, both in relation to the social scale of occurrence and the diversity of forms, cuts and ornamental techniques. The text is an attempt to approach the modern dressmaking of Podhale that takes different directions of development – from dresses of traditional style through some costumes stylized after the mountain fashion, to the works described as the “folk design”. Kinga Czerwińska Traditional costumes of cieszyn silesia: traditions – methamorphoses – persepectives The structure of a traditional dress developed through the generations has become a symbolic code, expressing the system of values, behaviour rules and rituals. As the medium of communication, the costume informed about social position and ceremonial role of an owner. It was an expression of prestige, distinguishing characteristic and the sense of belonging to a certain social and regional group, which is of primal importance in Cieszyn Silesia, the area of borderland. After the years of regress, when the dress functioned only as an ideological and stage object, it has experienced a renaissance in recent years. The interest in traditional costumes and a growing need of having one on their own, favours its reconstruction and the revival of old ornamental techniques, including most of all embroidering and lacemaking. Magdalena Kwiecińska Traditionl cracow dress in the urban space The history of Cracow folk dress is an interesting cultural phenomenon in many respects. More and more often it performs new functions in different contexts of urban spaces or it plays a crucial role in urban life events. Historical and political changes in the territory of Polish Rzeczpospolita (Polish Commonwealth) and economic development as well as the 19th-century fashion for this rustic dress contributed to the process. Urban changes that occurred at the beginning of the 20th century in Cracow and its area, resulted in a new role of this regional dress. At that time the city borders started to extend over surrounding villages, local customs and traditions. Elżbieta Piskorz-Branekova Problems of terminology – around the traditional costume from the area of hrubieszów and tomaszów lubelski Before 1939 hrubieszowsko-tomaszowski traditional costume was worn in the area stretched between Hrubieszów and Tomaszów Lubelski. It extended south-east from Rawa Ruska and Sokal, and covered both banks of the river Bug. After the Second World War, the borders of Poland changed. As a result, the costume was worn only in villages situated south-east from Tomaszów and south of Hrubieszów. Bug became the eastern border of the territory. The highest stage of the costume’s development took place at the turn of the 20th century. After that, one can see a gradual decline of its occurrence although before the Second World War it was still worn. Some elements of the dress (mainly male shirts) did not go out of use even after 1945. Hrubieszowsko-tomaszowskie costumes are model examples of clothing developed under the influence of culture of two ethnic groups. Elements typical of two nations merged in this one costume, caused lesser 249 �interest of researchers, especially after the Second World War as they were afraid to declare officially what the roots of the costume really had been. Nowadays, the dress exists only in museum memories. Even folk groups are not always eager to use it treating the costume as “strange” and not appropriate for a stage use. Renata Bartnik Folk dress of powiśle lubelskie region – the original and the representation in polish graphics and painting 250 the traditional costume of Vistula Belt from Annopol to Gołąb also occurred in the areas located far east from the Vistula River. It differed from more than ten well-known types of dresses of Lubelszczyzna. The iconography and its elements preserved in museums and private collections indicate that it was similar to traditional costumes of Lesser Poland and Mazowsze. It resembled greatly folk dresses of Radom, especially its variation from Iłża. The dress stopped being used at the beginning of the 20th century. Only in some localities distant from cities or in affluent villages respecting traditions, some elements of the costume – such as beaded necklaces, szalinówka kerchiefs, male sheepskin caps, fur coats or knee-high boots – were worn even after the Second World War. The distinguishing feature of Powiśle Lubelskie dress was pasiak – type of striped material used to sew aprons worn on shirts or arms. Many elements of the dress came from Kielecczyzna across the Vistula river. Agnieszka Ławicka Beauty Enchanted In A Detail – Decorative Elements In Folk Dresses Of Lubelszczyzna The ornamentation of a traditional dress, also in Lubelszczyzna, has developed since the time of Renaissance and Baroque. Source descriptions from the 18th century talked about the occurrence of different ornaments in a folk dress. Most of all, these were appliques, braids, embroideries, large tin buttons or belts studded with nails. It is not insignificant that in the period of serfdom, subjects were ordered to make embroideries, laces or whole costumes according to ready-made patterns for manors and churches. Primarily, western fashion reached farmers mainly thanks to their contacts with cities. From the 18th century it also came from noblemen abandoning their traditional costumes and nomadic traders or people representing nomadic jobs for example rafts men or sieve-makers from Biłgoraj. The richness of ornamentation was especially visible in headgear, decoration of corsets, fragility of laces, embroideries or patterns on male belts, and sophisticated curving of canes. Mariola Tymochowicz Typological diversity of traditional costumes from the territory of lubelskie voivodship Traditional costumes of lubelskie region have never been described in detail despite the fact the subject has been studied for fifty years. Until now neither the number of dresses nor the range of occurrence of some costumes have been established. It is common knowledge that there is one traditional Lublin dress identified with krzczonowski costume. In some studies however, dresses of Biłgoraj and Tarnogród, and of Podlasie, with its variation from Włodawa, are mentioned. This article’s objective is to determine the final number of traditional costumes typical of the region and to show fundamental similarities and differences between them. On the basis of conducted research, the author presents the typological division of variations of costumes characteristic of Lubelszczyzna. The main criterion of division in the first group is the type of material used to make clothes; in the second group – the choice of colours; and in the third – the origin of individual elements. �The analysis has helped to distinguish the costumes made of elements originating only in traditional culture from the dresses influenced by the noblemen’s sphere and urban fashion. The last criterion of division was the belonging of individual costumes to ethnic areas. The systematics has not only allowed to present the richness of traditional Lublin dresses but also their diversity, which is in effect the acknowledgment of the fact that in such a big and culturally differentiated area, one cannot specify one type of folk dress. Katarzyna Ignas Przeworski traditional costume from the collection of folk costumes in a museum in przeworsk versus so-called “przeworski dress” as a stage costume of folk groups in the region the article describes a traditional festive costume worn in the area of Przeworsk on the basis of collection and newly acquired exhibits and archive photographs from the Museum in Przeworsk. The discussion also takes into account the collection of the Ethnographic Museum in Rzeszów, its Archive Materials. The author gives the historical view of the traditional dress of Przeworsk area – in the 18th century: corsets and steel hoops; at the turn of the 20th century – brassieres of Przeworsk; the first half of the 20th century: corsets of Cracow type, tulle aprons and shirts. Manufacturers and materials as well as the choice of colours and ornaments are also presented in the article. Two other aspects of Przeworsk folk dress are discussed – the traditional costume in local oral folklore, and the lack of tradition of wearing a festive traditional dress. Jolanta Dragan Linen in some chosen contexts of traditional culture in poland In the article the occurrence of linen cloth and garments in different contexts of traditional culture in Poland is discussed. In the past the choice of linen informed the members of a community about someone’s financial status. It often functioned as a gift offered to people who acted as mediators in traditional family rituals. The linen served as their “badge” – visible sign of the function performed. What is more, it also played the role of marking the place where certain events occurred or the change of state treated as a ritual act. The practices mentioned above were connected with considering linen as an apotropeion, material intended to prevent evil strongly related to transcendental world. This idea was reflected both in traditional folk beliefs and the canons of Christian faith. Anna Czyżewska, Małgorzata Kunecka ’’Polish folk costumes on the internet” project – the classic ethnographic subject from a new perspective Strojeludowe.net is an Internet site dedicated to Polish folk costumes from different regions of Poland. It was prepared by the “Ethnographic Studio” Community. At the moment, it is presenting dresses from twenty-eight ethnographic regions. It is going to be extended with subsequent presentations. The article is the result of cooperation of the Community and museums, publishers and private collectors, who decided to make their collections available for the project. Promotional activities around the portal are also interesting as they encourage to look at the subject of folk costumes from a new perspective. 251 �Zusammenfassungen Sylwia Geelhaar, Tim Geelhaar Justyna Słomska-Nowak, Hubert Czachowski Volkstrachten mal anders – zwischen ästhetischer und philosphischer dimension der dörflichen kleidung 252 Der Text stellt mögliche Interpretationen und Überlegungen zu traditioneller Volkskleidung vor und ermutigt dazu, in der abermaligen Lektüre dieses Phänomens neue Aspekte und Ideen zu entdecken. Nach den Autoren helfen hierbei ästhetische und philosophische Analysen. Die festliche Kleidung gehört inbesondere zur materiellen Kultur oder Volkskunst. Eher seltener interpretiert man sie als vollendete ästhetische Formen. Genauso selten greift man nach philosophischen Analysen betreffend so wichtigen Fragen wie Mode oder Kleidungsphilosophie. Anna Weronika Brzezińska Volkstracht – von der biographie bis zur identität des gegenstandes Zeitgenössische Kontexte von Funktionsweisen der Volkstracht (oder ihrer Elemente) erfüllen zwei wichtige Aufgaben: Sie unterstreichen die Identität und sind Traditionsträger sowie weisen auf ihren Wert für die Erinnerung und für das Andenken. An erster Stelle steht der Mensch und seine Geschichte und der mit ihm verbundene Gegenstand, der von Ereignissen zeugt, wodurch er auch eine eigene Geschichte im Sinne einer Biographie hat. Volkstrachten kann man in zwei Forschungsperspektiven prüfen: als Geschichte des einzelnen Gegenstands (oder Trachtenelement) sowie als Geschichte ihres Nutzers. Volkstracht kann auch behandelt werden als Träger von kulturellen und traditionsbildenden Inhalten. Es gibt ein neues Projekt der Fotographiekünstlerin Violka Kuś „Top Model Made in Poland”, das einen Beitrag zu einer neuen Methodologie in der Erforschung von Volkstrachten im Kontext der Biographie des Gegenstandes (Dingtheorie) leistet. Barbara Hołub Zeichencharakter der weiblichen kopfbedeckungen Dieser Artikel hat zum Ziel, die Bedeutungen zu rekonstruieren, die mit jenen traditionellen weiblichen Kopfbeckungen verbunden sind, die für unsere Kultur grundlegend, sogar am wichtigsten sind. Die Vorhaben des Artikels war es, konkrete Beispiele für die Funktionen dieser Bedeckungen in der Wojewodschaft Lublin zu sammeln und darzustellen, sowie diese so zu ordnen, dass nicht nur ihre Beschreibung möglich wird, sondern auch das damit verbundene System von Volksglauben. Also nicht nur Darstellung, sondern auch ein Versuch zu die Mechnismen zu verstehen, die zur Entstehung der einzelnen Elemente der Kopfbeckung beitragen und zum Schwinden anderer Elemente geführt haben. Ebenso interessieren Wandel in Form und Funktion, wodurch manche weltanschaulichen Aspekte sichtbar werden, die für ältere Generationen charakteristisch sind, und damit auch ein besseres Verständnis für die Denkweise und Handeln unserer Vorfahren und uns selbst leisten. �Małgorzata Imiołek Ziele, funktionen und neue forschungsaspekte zeitgenössischer bearbeitungen zum thema traditionelle volkstracht (am beispiel der publikation „volkstrachten in der region kielce”) Das im September 2012 vom Museum Wsi Kieleckiej veröffentlichte Buch „Kielcer Volkstrachen” hat einen populärwissenschaftlichen Charakter. Sie schildert verschiedene Aspekte einer kulturellen Erscheinung, was zweifelslos eine Tracht ist, in einer konkreten geographisch, historisch und ethnografischen Region, die als Kielcer Region bezeichnet wird und sich befindet am nördlichen Rand des historischen Kleinpolens und wird mehrheitlich von Sandomierzanie bewohnt, eine ethnische Gruppe Kleinpolens. Ein wichtigen Einfluss auf die Gestaltung in dieser Region hatte der Fakt, dass durch Jahrhunderte hindurch sich in der Kielcer Region die Einflusse aus Kleinpolen und Masowien durchdrungen haben. Dies hinterließ Spuren in allen Formen lokale Kultur. In der Kielcer Region gab es also: die Kielcer Tracht, die Heiligkreuztracht, die Sandomierzer Tracht, die Ostkrakauer Tracht, die Radomer Tracht und die Opoczner Tracht. Alicja Mironiuk-Nikolska „Vielfarbige scharen der schnitter” – können die fotografien vom erntefest in spała von 1927 eine quelle für die forschung zur volkstracht sein? Der Text bespricht ein Album mit Fotos, die während des 1. Präsidialen Erntefest in Spała 1927 gemacht wurden. Die Fotos zeigen Szenen mit den Stadtbehörden und den Teilnehmern des Erntefestes – junge Bauern aus ganz Polen gekleidet in festlichen Trachten. Die Fotos wurden von Karol Pęcherski aufgenommen. Sie erlauben es, die Trachten vieler Regionen Polens detailliert kennenzulernen, z. B. die Art und Weise wie Schmuck und Stickereimuster getragen wurden. Zur Herkunft der Trachten: Die Namen der Regionen, sogar konkrete Dorfnamen, präzisiert ein Artikel in der Zeitschrift „Siew” – herausgegeben vom Verein Związek Młodzieży Wiejskiej (Landjugendverein). Der Verein war zugleich Träger und Organisator des gesamten Erntefestes. Bild und Wort ergänzen sich, so dass sie das Album zu einer nützlichen und interessanten Quelle für die Forschung zu den Trachten im Polen der 20er Jahre des 20. Jahrhunderts machen. Ludmiła Ponomar Sprachlich-ethnolographische forschung der volktracht von polesie (polessien) Der Forschungsgegenstand ist eine Volkstracht aus der Region Polessien auf der rechten Uferseite des Dnepr von der Hälfte des 19. Bis zur Hälfte des 20. Jahrhunderts. Diese Forschungen betreffen die Regionen von Kiew, Żytomierz/Schytomyr und Równe/Riwne (alles in der heutigen Ukraine), aber auch die Gebiete innerhalb der Sperrzone von Tschernobyl (oder der umgesiedelten Dörfer aus dieser Region). Spezifische Eigenschaften dieser Kleidung sind bedingt durch historische Entwicklung und die Nachbarschaft zwei anderer Staaten (Polen und Weißrussland). Aufgrund von Karten werden räumlichen Varianten des Forschungsgegenstandes verfolgt. Zusätzlich wird eine Typologie der Kleidungselemente geboten, die auf dem Gebiet West- und Mittelpolessiens vorkommen. Joanna Minksztym Die nichtbeachteten – entwicklungsrichtungen der textil- und trachtensammlungen am beispiel der sammlung des ethnographischen museums in poznań Einen Großteil vieler Kleidungssammlungen machen die Elemente der feierlichen weiblichen Trachten aus. Dies leitet sich historisch her und auch aus der größeren Zugänglichkeit zu Festkleidung im Vergleich 253 �zur Arbeitskleidung. Eine geringere Repräsentation der männlichen Kleidung hängt mit deren früheren Rückgang zusammen, bei der Kinderkleidung mit dem Mangel an verbreitetem Vorkommen bis zu Beginn des 20. Jahrhunderts. Das allgemeine Defizit an Schuhen sowie von Schmuck ist das Ergebnis einer Wahrnehmung in der Dorfkultur als besondere Prestigeelemente, die nur ungern verkauft wurden. Beim Aufbau der Sammlung wurden kleinere, wiewohl notwendige Elemente meist übersehen: Haarnadeln, Tuchfibeln, Strümpfe, Socken. Das Sammeln der Unterwäsche wurde durch die Scham der Befragten erschwert. Forschungen zur Ergänzung dieser Mängel können überraschende Entdeckungen bringen zu den bisher kaum bekannten Kleidungselementen. Sylwia Geelhaar (Tatara) Die rekonstruktionsproblematik bei der volkstracht der niederweichselregion 254 der Artikel handelt von den erhaltenen schriftlichen und ikonographischen Quellen über die alten Volkstracht der Region Sztum und Kwidzyn – heute bezeichnet als Dolne Powisle – im Vergleich zu den Volktrachten im ehemaligen Ostpreußen. Besprochen werden die Umstände des Rückgangs der Tracht sowie die Thematik der Rekonstruktion nach dem 2. Weltkrieg zu Bühenzwecken und ihre Funktion heutzutage. Aleksandra Paprot Kann die grossenwerdertracht traditionell sein? Die Werderregion ist multikulturell. Die Kontinuität der dortigen traditionellen, sozialen und kulturellen Praktiken wurde durch den 2. Weltkrieg unterbrochen. Der Bevölkerungsaustausch nach dem Krieg hat bewirkt, dass neue Sitten und Gebräuche durch die Umsiedler und Repatrierten eingeführt wurden. Im Laufe vieler Jahre begannen neue Traditionen mit einem Bedürfnis nach Volkstracht für die Werderregion. Die Analyse der Tendenzen in Bezug auf die Kultur vor und nach 1945 erlaubt eine kritische Sichtung der hervorgebrachten traditionellen Elemente der materiellen Kultur, auf denen die regionale Identität aufbaut. Die Autorin will die Fragen antworten: 1) Im welchem Grad hat die Kommerzialisierung Einfluss auf den Bedarf nach einer werderischen Tracht? 2) Kann die werdersche Tracht traditionell sein? 3) Wie ist die Position der Tracht in Bezug auf das kulturelle Gepäck der Neuansieder nach dem Krieg? Janusz Kamocki Trachten aus der region zips (spisz) bei ungarischen polen Im Jahr 1717 siedelte sich eine Gruppe polnischer Bergleute im ungarischen Dorf Derenek an; 1943 mussten ihre Nachfolger das Dorf verlassen. Dennoch organisierten sie einmal pro Jahr ein Treffen für das verlassene Dorf. Diese Treffen wurden mit der Zeit zu einem Fest aller Polen, die in Ungarn wohnen. Hierzu kamen auch die Traditionsgruppen aus den verschiedenen polnischen Bergbaugebieten. Vor kurzem gelang es zu dokumentieren, woher diese Ansiedler stammen, so dass familiäre Kontakte und gegenseitige Besuche möglich wurden. Die Polen in Derenek haben keine eigene Volkstracht bewahrt. Heute hat die Musik- und Folkoregruppe „Polska Drenka” als repräsentative Tracht die festliche Frauentracht angenommen, die aus dem Gebiet stammt, aus dem die Vorfahren ausgewandert sind. �Izabela Jasińska Kostüme bei erntefestumzüge in ausgewählten orten im oppelener schlesien (2005-2012) Das Ziel dieses Beitrag ist es, die Vielfältigkeit der Kostüme zu präsentieren, die von den Ernteumzugsteilnehmer getragen werden. Die Spannbreite der benutzten Kleidung während des Erntefestes ist umfangreich: von authentischen Volkstrachten, die Frauen noch zu Beginn des 20. Jahrhunderts getragen haben, bis zu zeitgenössischen Modifikationen, bei denen die Ästhetik im Vordergrund steht. Das Thema ist umso interessanter, weil auch Kleidung heutzutage eine eigentümliche Legitimierung der Nationalzugehörigkeit darstellt - ein wichtiges Problem, das im Oppelener Schlesien aktuell ist. Die Analyse beruht zu einem großen Teil auf der fotografischen Dokumentation, Interviews jedoch werden zukünftig das Phänomen vervollständigen. Deswegen wird die Autorin die Forschung zu diesem Thema fortsetzen. Małgorzata Kurtyka Rekonstruktion der tracht aus dem dombrowaer kohlenbecken (zagłębie dąbrowskie) Die Tracht aus dem Dombrowaer Kohlenbecken (Zagłębie Dąbrowskie) ist in der Kultur der Region nicht mehr anwesend und schon vor langer Zeit aus dem allgemeinen Gebrauch verschwunden. Es ist schwer, ein authentisches Stück zu finden; in den Museumssammlungen gibt es nur noch einzelne Elemente. Im Dombrowaer Kohlenbecken (Zagłębie Dąbrowskie) sind die Einflüsse von drei Trachtentypen sichtbar: Masowianer, Schlesier und Kleinpolnischer Tracht. Die Autorin hat die Dombrowaer Tracht für eine Aufführung einer traditionellen Dombrowaer Hochzeit rekonstruiert. Auf der Suche nach Materialien und Informationen hat sie Interviews mit Einwohnern der Region geführt. Weitere Quellenforschung ist nötig mit verschiedenen Mitteln und Methoden, darunter Feldforschung und auch ausführliche Recherchen in Archiven und in regionalen Sammlungen. Hanna Golla Niederschlesische volkstracht. Tradition in konfrontation mit der gegenwart niederschlesien gilt als „die Region der Regionen”: Dieser Ausdruck bezieht sich auf Veränderungen nach 1945, als es zu einem kompletten Bevölkerungsaustausch kam. Von dieser Zeit an mühte sich Niederschlesien mit vielen Problemen im Zusammenhang mit der Integration und Anpassung der Umsiedler. Bis heute ist eines der Probleme die Volkstracht und wie wir es heutezutage definieren können: niederschlesische Tracht oder vielleicht (in Hinsicht auf die heterogene Kultur) Tracht aus Niederschlesien? Seit 2008 findet in Wrocław/Breslau ein Traditionsfestival Niederschlesiens statt, auf dem sich die Volksgruppen präsentieren, die sich auf verschiedene Traditionen der Ansiedler berufen, aber sich auch mit ihrer jetztigen Heimat identifizieren wollen. Nach einer Analyse der Trachten der letzten fünf Festivalsjahre, in denen diese Gruppen auftraten, kann man drei Gruppen ausmachen, die spezifische Tendenzen aufweisen. Tymoteusz Król Wilmesau tracht (wilamowice) im 21. Jahrhundert Die Wilmesauer Frauentracht ist sehr vielfältig und unterscheidet sich deutlich von anderen Volkstrachten in Polen. Trotz der Verfolgungen nach dem Krieg hat sich die Tracht bis heute dank der regionalen 255 �Volksgruppen erhalten, die deren Form aber etwas verändert haben. Für manche Personen ist diese Tracht nur ein Bühnenkostüm, aber für viele gilt sie als Erbe der Vorfahren und wird weiter getragen als Ausdruck für ihre identitäre Verwurzelung. Danach, wie eine Personen die Elemente zusammenstellt, lässt sich ihr Verhältnis zur Tracht erkennen. Die traditionelle Tracht der kleinen Mädchen bei Fronleichnamsumzügen in Wilmesauer war eine Krakauer Tracht, die heute durch einer Miniatur der Wilmesauerer Tracht ersetzt wurde. Trotz dieser gewissen Innovation hilft es der jüngeren Generation, ein eigenen Zugang zu der Tracht zu entwicklen. Man muss aber darauf achten, dass diese Trachten nicht auf Kosten der originalen Elemente hergestellt werden. Stanisława Trebunia-Staszel Die eleganten damen aus podhale (karpatenvorland) und die einheimischen modeschöpfer 256 Die Podhaler Tracht als eine der wenigen Elemente der traditionellen Kultur bewahrt immer noch ihre Vitalität, indem es aktiv von den Einwohnern der Region zu wichtigen Kirchenfesten, Familienfesten, aber auch regionalen und nationalen Festen getragen wird. Mehr noch, von Beginn der 80er Jahre des 20. Jahrhunderts an erlebt die Tracht eine eigentümliche Renaissance, sowohl hinsichtlich ihrer gesellschaftlichen Verbreitung als auch hinsichtlich der Vielfalt von Formen, Schnitten und Schmucktechniken. Dieser Text unternimmt eine Annäherung an die zeitgenössische Schneiderei in Podhale, die verschiedene Entwicklungsrichtungen und Facetten aufweist: von konventionellen Trachten über regional stilisierte Kostüme bis zu Erzeugnissen im Zeichen von „folk-design”. Agnieszka Kurasińska-Woźniak, Kinga Czerwińska Volkstrachten aus dem teschener schlesien: traditionen – wandlungen – perspektiven Die durch Generationen gestaltete Struktur der Volkstracht wurde zu einem symbolischen Kode, der ein Wertesystem, Verhaltensregeln und Rituale ausdrückt. Als eine Art von Kommunikaitonsmedium informierte die Tracht über die soziale Position und rituell festgelegte Rollen des Trachtträgers. Sie war auch ein Prestigezeichen von sozialer und regionaler Zugehörigkeit, was in einer Grenzregion wie Teschener Schlesien eine grundsätzliche Bedeutung hat. Nach Jahren des Rückgangs, als die Tracht nur als Requisit für Ideologie und Bühne diente, kam es zur Renaissance. Das Interesse an und das wachsende Bedürfnis nach der Volkstracht begünstigte ihre Rekonstruktion sowie auch die Wiederbelebung alten Verzierungstechniken, vor allem Stickerei und Spitze. Magdalena Kwiecińska Krakauer tracht im städtischen raum Die Geschichte der Krakauer Tracht ist in vielerlei Hinsicht ein interessantes Kulturphänomen. Immer öfter hat sie neue Funktionen in verschiedenen Kontexten des städtischen Raumes ausgefüllt; und sie spielt heute eine wichtige Funktion bei Ereignissen des städtischen Lebens. Wichtiger Faktoren in diesem Prozess waren die historisch-politischen Veränderungen auf dem Gebiet der Republik Polen wie auch die wirtschaftliche Entwicklung und auch die Mode im 19. Jahrhundert für die bäuerliche Tracht. Die urbanen Veränderungen zu Beginn des 20. Jahrhunderts haben bewirkt, dass die Tracht in Krakau und Umgebung eine neue Rolle erhalten hat. Damals haben sich die Stadtgrenzen erweitert und und die umliegenden Gemeinden und Dörfer haben neue Sitten und Bräuche in die Stadt gebracht. �Elżbieta Piskorz-Branekova Kann die tracht aus der region hrubieszów und tomaszów lubeliski auch bezeichnet werden als hrubieszower-tomaszower tracht? Ein problem mit der termologie Die Tracht aus der Region Hrubieszów und Tomaszów wurde vor dem Jahr 1939 in einem Gebiet getragen, das sich zwischen Hrubieszów und Tomaszów Lubeliski erstreckt. Im Südosten reichte die Region bis hinter Rawa Ruska und Sokal und umfasste in ihrer Ausdehnung beide Ufer des Flusses Bug. Nach dem 2. Weltkrieg haben sich die Grenzen geändert, infolgedessen wurde die Tracht innerhalb Polens nur noch in den Dörfern getragen, die sich in Tomaszów und südlich von Hrubieszów befinden. Die Ostgrenze wurde der Fluss Bug. Der Höhepunkt ihrer Entwicklung war an der Wende vom 19. zum 20. Jahrhundert. Danach können wir den Rückgang beobachten. Aber noch vor dem 2. Weltkrieg wurde sie ständig getragen und gewisse Elemente (vor allem die männlichen Hemden) sind sogar nach 1945 nicht aus dem Gebrauch geraten. Diese hrubieszower-tomaszower Tracht ist ein beispielhafter Modell für die Entwicklung aus dem Einfluss zweier ethnischer Gruppen. Die darin vermischten Elemente sind typisch für die nebeneinander existierenden Nationen. Das führte dazu, dass die Forscher nach dem 2. Weltkrieg wenig Interesse zeigten, weil sie befürchteten, deren Herkunft offiziell erklären zu müssen. Heute aber ist die Tracht nur eine museale Erinnerung, und auch die Folkoregruppen nutzen sie nicht so gern, weil sie diese nicht für ihre eigene halten oder als bühnentauglich erachten. Renata Bartnik Volkstracht aus der region powiśle lubelskie – original und darstellung in polnischer grafik und malerei Die Tracht der Bevölkerung im Weichselgebiet von Annapol bis Gołąb trat auch in den von der Weichsel entfernten Gebieten im Osten auf. Sie unterschied sich grundsätzlich von zehn bekannten Lubliner Trachtentypen. Die Ikonographie und die in Museen und Privatsammlungen aufbewahrten Elemente weisen darauf hin, dass sie der Kleidung aus Kleinpolen und Masowien ähnelte. Am nächsten war sie der Radomer Tracht, besonders in ihrer Variante aus der Region Iłża. Sie wurde zu Beginn des 20. Jahrhunderts bereits nicht mehr genutzt. Jedoch gab es sie noch bis zum 2. Weltkrieg in weit entfernten und besonders reichen Dörfern, denen die Tradition wichtig war. Allerdings wurden nur einige Elemente gepflegt wie Korallketten, das Tuch szalinówka, männliche Fellmützen, Pelz, Stiefel. Ein besonders charakteristisches Element der Tracht aus Powiśle Lubelskie waren die Pasiaki (Stoffen mit quergestreiften Ornamenten). Hieraus wurden sog. Zapaski als Schürze oder als eine Art Schulterumhang gemacht. Zusammen mit anderen Elementen kamen sie aus der Kielcer Region über die Weichsel. Agnieszka Ławicka Die verzaubernde schönheit des details. Dekorative elemente in den lubliner volkstrachten Die Verzierung der Volkstracht, auch in der Lubliner Region, hat sich seit der Renaissance und Barockzeit entwickelt. Die Beschreibungen in den Quellen aus dem 18. Jahrhundert berichten, dass in den Volkstrachten verschiedene Verzierungen vorkamen. Es handelte sich vor allem um Applikationen, Kurzwaren, Stickereien, Zinnknöpfe oder mit Nägeln beschlagene Gürtel. Nicht ohne Bedeutung war die Tatsache, dass im feudalen Zeitalter die Untertanen verpflichtet waren, für die Höfe und Kirchen Stickereien, Spitzen und auch ganzen Trachten nach Mustervorlagen zu fertigen. Die westliche Mode kam zu den Bauern durch die Städte, und ab dem 18. Jahrhundert durch die Adelsschicht, die ihre eigene sarmatische Tracht langsam aufgab, sowie durch wandernde Händler oder die Leute, die 257 �Wanderberufe repräsentierten, z. B. Flößer oder Siebmacher. Der dekorative Reichtum zeigte sich bei den Kopfbedeckungen, Miedern, zarten Spitzen, Stickereiornamenten oder bei Mustern auf den Männergürteln und auch raffinierten Holzschnitzereien an den Stäben. Mariola Tymochowicz Typologische unterschiede der volkstrachten in der wojewodschaft lublin 258 Die Volkstrachten aus der Region Wojewodschaft Lublin sind nicht abschließend beschrieben, obwohl sie seit gut 50 Jahren bearbeitet werden. Bisher wurde weder die Anzahl der Trachten, noch das Verbreitungsgebiet mancher Trachten festgestellt. Allgemein nimmt man an, dass es es nur eine Lubliner Tracht gibt, die man auch für die Krzczonower Tracht hält. In manchen Bearbeitungen werden zusätzlich solche Trachttypen erwähnt, wie die Tracht aus Biłgoraj-Tarnogród, aus Podlasie mit einer Włodawer Variante. Dieser Artikel will erschließen, wieviele Trachten typisch für dieses Gebiet waren, um Unterschiede und Ähnlichkeiten aufzuzeigen. Auf Grundlage dieser Forschungen und unter Annahme bestimmter Abgrenzungskriterien nimmt die Autorin eine Typologie von Trachtvarianten vor, die für die Lubelski Region charakteristisch sind. Die Materialsorten sind das Hauptkriterium, das zweite Kriterium ist die Farbgestaltung, das dritte Kriterium sind die Elemente, die eine Unterscheidung der Trachten erlauben: nach Volkskultur, Gutsbesitzerkultur und Stadtkultur. Das letzte Kriterium ist die Zugehörigkeit nach ethnischen Gebieten. Diese Systematik erlaubt es nicht nur, den Reichtum dieser Trachten zu zeigen, sondern auch ihre Vielfältigkeit, was bestätigt, dass man für ein so großen und Kulturen reiches Gebiet nicht einen einzigen Trachtentyp ausmachen kann. Katarzyna Ignas Tracht aus der region przeworsk am beispiel der volkstrachtensammlung im museum przeworsk und so genannte „przeworski-tracht” als bühnenkostüm der folkloregruppen der region Festliche Volkstracht aus der Gegend um Przeworsk kennen wir von Textilsammlungen und alten Fotografien aus dem Museum Przeworsk und auch aus den Sammlungen des Ethnographischen Museums Rzeszów (Feldmaterialarchiv). Zur historischen Darstellung der Przeworski Tracht: 18. Jh. Korsette und metallene Reifen; 19/20. Jh. sog. Przeworski Mieder, 1. Hälfte 20. Jh. – Korsette nach Krakauer Art, Schulterumhänge aus Tüll und Hemden. Hersteller und Stoffe; Koloristik und Verzierung. Der Texte behandelt auch die Volkstracht in der lokalen mündlichen Foklore sowie den Rückgang der Tradition, sich in festlichen Trachten zu kleiden, und die damit verbundenen Probleme. Jolanta Dragan Leinenstoff in ausgewählten kontexten der traditionellen kultur polens der Artikel bespricht das Vorkommen von Leinenstoff und –kleidung in verschiedenen Kontexten der traditionellen Kultur Polens. Die Auswahl der Leinenstoffe war früher ein Anzeichen für den Vermögensstatus der Besitzer. Oft hat der Stoff die Funktion einer Gabe für Personen, die eine spezielle Rolle in den traditionellen, familiären Bräuchen einnahmen. Es zeichnet ihre mediale Eigenschaft aus. Außerdem spielt der Leinenstoff bei Übergangsritualen eine große Rolle. Er wurde wesentlich genutzt in der traditionellen Medizin als Schutzzauber, weil man glaubte, dass Leinen mit der überirdischen Sphäre verbunden sei. Dies spiegelte sich im Volksglauben und auch christlichen Glaubensregeln wider. �Anna Czyżewska, Małgorzata Kunecka Projekt „polnische volktrachten im internet” – ein klassisches ethnographisches thema im neuen gewand Strojeludowe.net ist eine Internetseite, die sich den verschiedenen Trachten in den einzelnen polnischen Regionen widmet. Sie wurde eingerichtet vom Verein „Pracownia Etnograficzna”. Jetzt präsentiert sie Trachten aus 28 ethnographischen Regionen, aber wird ständig erweitert. Die Seite ist das Resultat einer Zusammenarbeit mit den Museen, Verlagen und Privatsammlern, die sich entschieden haben, die eigenen Sammlungen für das Projekt zur Verfügung zu stellen. Besonders interessant sind auch die Aktivitäten, um das Portal zu bewerben. Sie erlauben es, die Trachtenthematik auf eine neue Weise zu sehen. 259 �Резюме Julia Prakofewa Юстына Сломска-Новак, Хуберт Чаховский о народном костюме иначе... между эстетическим и философским измерением крестьянской одежды 260 В данном тексте рассказывается о возможных направлениях интерпретаций в создании традиционного народного костюма. Автор призывает к новому прочтению этого явления, открытию в нём скрытых значений и идей. Полезными для исследования в данном контексте будут эстетический и философский анализ. Чаще праздничный костюм представляется как произведение народного искусства, часть материальной культуры общества, но редко трактуется как законченные, превосходные эстетические формы. Столь же редко осуществляется обращение к философскому анализу таких вспомогательных тем, как мода и философия одежды. Анна Вероника Бжезиньска народный костюм - от биографии предмета к самоидентичности Современный контекст функционирования народного костюма (или его элементов) выполняют две важные функции: подчеркивают национальную идентичность, являются носителем традиции, а также указывают на его историческую ценность. На передний план исследования выдвинут человек и предмет, связанный с ним, который становится свидетелем происходящих событий, и тем самым создаёт свою собственную историю – биографию. Народный костюм можно рассматривать в двух исследовательских плоскостях – как историю отдельного предмета (элемента костюма), а также историю его владельца. Народный костюм может трактоваться как ценность, а также как носитель культурной информации и идентичности. К поиску новой методологии исследования народной одежды в контексте биографии предмета подтолкнул художественный проект фотографа Виольки Кусь под заглавием «Топ Модель. Сделано в Польше». Барбара Холуб знаковая символика женских головных уборов цель написания данной статьи – реконструкция фундаментальной для польской культуры символики традиционных женских головных уборов. Материал составлен на основании сбора примеров конкретных функций, выполняемых женскими головными уборами на территории Люблинского воеводства, а также их классификации таким образом, чтобы данные функции были не только описаны, но и продемонстрированы в системе с ними связанных верований. Это, прежде всего попытка открыть и понять механизмы, которые повлияли на возникновение одних и исчезновение других элементов головного убора, на изменение формы, и тем самым выполняемых функций. В итоге для лучшего понимания образа мышления и действий не только наших предков, но и современников воссоздаются некоторые аспекты традиционной картины мира. �Малгожата Имёлэк цели, функции и новые исследовательские аспекты современных разработок на тему традиционного народного костюма (на примере книги «народный костюм келецкого региона») Книга «Народный костюм Келецкого региона», изданная в сентябре 2012 г. Музеем Келецкой деревни, носит характер научно-популярной монографии. В ней описываются различные аспекты такого культурного явления, каким, несомненно, являлся традиционный народный костюм в конкретном историко-этнографическом регионе, расположенном на северных окраинах исторической Малопольски. Этот регион заселен преимущественно сандомежанами, одной из малопольских этнических групп. Существенное влияние на специфику бытования дифференцированных форм народного костюма на изучаемой территории оказал тот факт, что некоторое время на Келецкий регион большое влияние оказывали малопольская и мазовецкая одежда, что оставило глубокий след как в локальной, так и в народной культуре. Таким образом, в Келецком регионе функционировали следующие народные костюмы: Келецкий, Свентокшиский, Сандомежский, Восточно-краковский, Радомский и Опочыньский. Алиция Миронюк-Никольска «разноцветные звенья жней…» - могут ли фотографии с первых президентских дожинок в спале в 1927 году представлять собой источник изучения народного костюма? Текст является обсуждением альбома фотографий, сделанных во время Первых Президентских Дожинок в Спале в 1927 году. На фотографиях изображены сцены с участием властей и участников дожинок – молодых земледельцев из всей Польши, одетых в праздничные народные костюмы. Автор Кароль Пэнхэрский знакомит читателя с народными костюмами разных регионов Польши, а также с многими деталями способов ношения бижутерии, образцами вышивки. Происхождение костюмов, названия регионов, а также конкретных деревень, уточняются в статье, опубликованной в журнале «Сев», изданном Союзом сельской молодёжи – идейным вдохновителем и организатором дожинок. В результате проведенного исследования, можно сделать вывод, что альбом является важным источником для изучения народного костюма Польши 20-х годов XX века. Людмила Пономарь лингво-этнографическое исследование полесского народного костюма Предметом изучения является народный костюм, функционировавший на территории Правобережного Полесья на протяжении второй половины ХІХ – первой половине ХХ века. Территория исследования затрагивает Киевскую, Житомирскую и Ровненскую области, а также Зону отчуждения вокруг Чернобыльской АЭС (или переселенные из этой зоны деревни). Наличие специфических черт в одежде данного региона обусловлено спецификой исторического развития и этнокультурного влияния соседних государств (Польши и Беларуси). На основании проведенного картографирования, прослежена пространственная вариантность исследуемых явлений, также произведена типология элементов одежды, представленных на территории Западного и Среднего Полесья. 261 �Сильвия Гелхар проблематика реконструкции народного костюма нижнего повислья В статье рассматривается народный костюм Штумско-Квидзыньского Повислья на основании изучения письменных и иконографических источников. Автором проведен сравнительный анализ предмета исследования со старинным костюмом Восточной Пруссии. Были выделены обстоятельства исчезновения костюма, затронуты тематика послевоенной реконструкции для эстрадных коллективов, функционирование традиционного костюма в современном сознании. Александра Папрот 262 может ли жулавский костюм быть традиционным? Жулавы – это поликультурный регион, в котором традиционные общественно-культурные связи прервала Вторая мировая война. Послевоенная миграция населения стала причиной введения переселенцами и репатриантами новых явлений и обычаев. В связи с появлением в это время новых традиций, возникла необходимость формирования народного жулавского костюма. Анализ данных культурных тенденций до и после 1945 года позволяет критически оценить традиционные элементы материальной культуры, на которых основывается региональное самосознание. Автор в статье старается ответить на следующие вопросы: 1) в какой степени коммерционализация повлияла на необходимость создания жулавского костюма? 2) может ли жулавский костюм быть традиционным? 3) какую роль он играет по отношению к культурному багажу послевоенных переселенцев? Януш Камоцкий списский костюм у венгерских поляков В 1717 году группа польских горцев поселилась в венгерской деревне Дэрэнэк. В 1943 году их потомки были вынужденные покинуть эту деревню, однако раз в год они организовали съезды в этой покинутой деревне. Со временем эти съезды превратились в настоящий праздник всех поляков, которые живут в Венгрии. Также туда приезжали художественные коллективы из польских гор. В последнее время удалось зафиксировать, из каких окрестностей были родом переселенцы, восстановить семейные связи и организовать взаимные контакты. Поляки в Дэрэнку не сохранили локального традиционного костюма. В настоящее время праздничный женский костюм деревень, из которых мигрировали их предки, использует в качестве своего сценического костюма музыкальный коллектив «Польская Дрэнка». Изабелла Ясиньска костюмы для дожиночных хороводов в опольском регионе (2005-2012 гг.) Автор ставит целью ознакомление с разнообразием костюмов, которые одевают участники дожиночных хороводов. Широта применения одежды во время дожинок достаточно рознородна: от аутентичных народных костюмов, которые носили женщины в начале XX века, до современных модификаций, основанных на своеобразной эстетике костюма �изучаемого региона. Данная тема весьма интересна для исследования, поскольку и сегодня народный костюм подчеркивает этническую принадлежность владельца, а это является актуальной проблемой для Опольской Силезии. Анализ в значительной степени опирается на документальную фотографию, а полевые материалы создадут в будущем полную картину данного явления. Поэтому автор будет продолжать изучение этой темы. Малгожата Куртыка реконструкция заглэмбёвского костюма Заглэмбёвский народный костюм давно вышел из употребления и не встречается в современной культуре региона. Трудно найти аутентичный экземпляр костюма, его отдельные элементы доступны лишь в музейных коллекциях. На территории Домбровского бассейна прослеживается влияние трех типов народного костюма: Мазовецкого, Силезского и Малопольского. В результате проведения исследовательских работ над созданием сценической версии заглэмбёвской свадьбы, автор статьи произвел реконструкцию Заглэмбёвского костюма. В поисках необходимых материалов была проведена серия интервью с местными жителями. В перспективе необходимо привлечение более широкого спектра источников и исследовательских методов, в том числе проведение полевых этнографических исследований в регионе, поиски в архивах, и доступных региональных коллекциях. Ханна Голля нижнесилезский народный костюм. традиция в сравнении с современностью Нижняя Силезия называется «регионом регионов». Данный термин связан с изменениями, которые произошли в стране после 1945 года, когда в составе населения произошли крупные изменения. С тех времен в регионе возникли многочисленные проблемы, связанные с адаптацией и интеграцией переселенцев. До сегодняшнего дня одной из таких проблем является народный костюм, и в частности, то как его по-современному назвать: «Нижне-Силезский» или, в связи с гетерогенностью культуры региона, – «костюм из Нижней Силезии»? С 2008 года во Вроцлаве организуется Фестиваль традиций Нижней Силезии, на котором выступают народные ансамбли, опирающиеся в своём творчестве на традиции переселенцев, которые также хотели бы отождествить себя со своей теперешней малой родиной. В результате анализа костюмов, в которых выступали коллективы в 5 последних фестиваля, можно выделить 3 группы, в которых выявляются свои особенности. Тымотэуш Круль вилямовский народный костюм в xxi веке Вилямовский женский традиционный костюм очень разнообразен и отличается от других народных костюмов Польши. Данный вид костюма сохранился в ХХІ веке благодаря региональным фольклорным коллективам, которые немного видоизменили его форму. На сегодняшний день для некоторых это всего лишь сценический костюм, но много кто относится к нему как к костюму традиционному, унаследованному от предков, и носит его, отождествляя себя, таким образом, со своими корнями. Выборка элементов костюма указывает на отношение 263 �владельца к народной одежде. В Вилямовицах во время процессии маленькие девочки одевали для посыпания цветов традиционно Краковский костюм, который сегодня вытеснен миниатюрой Вилямовского костюма. Несмотря на то, что это новация, она помогает молодому поколению в развитии желания носить народную одежду. Однако следует обратить внимание, что в этих костюмах не используются оригинальные элементы. Станислава Трэбуня-Сташель подхалянские модницы и местные создатели моды 264 Подхалянский народный костюм как один из немногочисленных элементов традиционной культуры продолжает бытовать до сих пор, сопровождая жителей Подхалья во время важных церковных, семейных праздников, а также национальных и региональных и торжеств. Поскольку, начиная с конца 80-х годов XX столетия, его распространение вышло за рамки праздничной обрядности, и стали появляться новые формы, фасоны и декоративные техники, можно говорить о периоде своеобразного ренессанса Подхалянского народного костюма. Данный текст представляет собой попытку подробнее рассмотреть современное подхалянское портняжное дело, которое развивается в различных направлениях: костюмы, сделанные согласно традиционным канонам, стилизованные на горальские мотивы, работы в стиле «фолк-дизайн». Кинга Чэрвиньска народный костюм тешинской силезии: традиции – новации – перспективы Сформированная поколениями структура народного костюма является символическим кодом, выражающим систему ценностей, правил трансляции, ритуалов. Костюм информировал об общественной позиции и обрядовой роли его носителя, выражал имущественный статус, своеобразие и принадлежность к конкретной этнической группе, поскольку в пространстве пограничной полосы, какой является Тешинская Силезия, это имеет важное значение. После долгого периода регресса, когда костюм функционировал только как идеологический и сценический реквизит, наступило его возрождение. Интерес к народному костюму и растущая потребность иметь таковой в домашнем гардеробе, способствует его реконструкции и продолжению использования древних декоративно-прикладных техник, в этом числе ручной вышивки и плетения кружев. Магдалина Кветиньска краковский костюм в пространстве города История Краковского народного костюма представляет собой интересный для исследователя культурный феномен. Всё чаще он выполняет новые функции в различных контекстах городского пространства, и играет существенную роль в событиях городской жизни. Существенным фактором в этом процессе были происходившие историко-политические изменения на территории Республики Польши, экономическое развитие, а также мода XIX века на крестьянскую одежду. В начале XX века произошла урбанизация Кракова и его окрестностей, что придало региональному костюму новое значение. В те времена начали расширяться границы города, включая в свою структуру близлежащие деревни, и соответственно локальные обычаи и традиции. �Эльжбета Пискож-Бранэкова можем ли мы назвать костюм, который носят в районе хрубешова и томашова люблинского хрубешовско- томашовским? терминологическая проблема Хрубешовско-томашовский костюм до 1939 года носили на территориях, лежащих между городами Хрубешовым и Томашовым Люблинским, на юго-востоке охватывая земли около Равы Русской и Соколом, включая оба берега реки Буг. После Второй мировой войны границы изменились, в результате чего в Польше костюм стали носить уже только в деревнях лежащих на юго-восток от Томашова и юг от Хрубешова, а на востоке проходила граница по реке Буг. Наивысший период развития народного костюма пришелся на конец XIX – начало XX вв., затем наблюдается постепенное исчезновение. Но следует отметить, что еще перед Второй мировой войной традиционный костюм был в постоянном употреблении, а некоторые элементы (главным образом, мужские рубашки) не вышли из всеобщего употребления даже после 1945 года. Хрубешовско - томашовский костюм – это яркий пример народной одежды, которая складывалась под влиянием культуры двух этнических групп. В нём смешаны типичные черты для сосуществующих наций. После Второй мировой войны исследователи минимизировали свой интерес к данному костюму, опасаясь официального раскрытия его исторических корней. На сегодняшний день, исследуемый костюм представляется только как музейный экспонат, и даже фольклорные коллективы не всегда охотно его применяют в своем творчестве, считая его не совсем своим и малопригодным для сценических выступлений. Агнешка Лавицка красота, заключенная в мелочах. декоративные элементы в народном костюме люблинского региона Декорирование народного костюма на Люблинщине начало развиваться в эпоху ренессанса и барокко. Согласно описаниям из источников XVIII в. в народном костюме используются разнообразные украшения. Это были, прежде всего, аппликации, плетеные застёжки, вышивка, оловянные пуговицы, пояса. Немаловажен факт, что в период крепостничества подданным поручали выполнять для дворов и костёлов вышивку и кружева, костюмы по готовым образцам. Первоначально западная мода приходила к крестьянам главным образом из города, а с XVIII в. также от дворянского рода сарматов, и посредством странствующих торговцев или иных людей – представителей странствующих профессий, например плотовщиков или билгорайских ситников. Богатство декорирования особенно наглядно прослеживалось на головных уборах, украшении корсетов, тонкости кружев, орнаментах вышивок или узорах на мужских поясах и искусно вырезанных деревянных тростей. Рената Бартник народный костюм окрестностей повислья люблинского – оригинал и образ в польской графике и живописи Надвислянский народный костюм широко бытовал на территории от Аннополя до Голэнбя, встречался также в регионе, достаточно отдаленном на восток от Вислы. Существенным образом отличался от более 10 известных типов костюмов Люблинского региона. Иконография и элементы традиционного костюма, которые хранятся в музеях и частных коллекциях, показывают, что исследуемый костюм имеет сходные черты с Малопольским и 265 �Мазовецким народными костюмами. Наиболее близок был к Радомскому костюму, особенно к его Илжецкой разновидности. Перестал употребляться уже в начале XX века. Однако на территориях, удаленных от городов, в деревнях с богатыми традициями еще после Второй мировой войны носили некоторые элементы костюма: бусы, платок-шаль, мужскую баранью шапку, тулуп, сапоги. Отличительной особенностью костюма Повислья Люблинского были «пасяки» (ткань в полоску). Из неё шили передники, которые носили на бретельках либо одевали на юбку. Вместе с другими элементами костюма они пришли из Келецкого региона с другого берега Вислы. Мариоля Тымохович нелюблинский кшчоновский народный костюм 266 Несмотря на то, что традиционная одежда, зафиксированная на территории Люблинского воеводства, исследуется уже более полувека, она всё ещё не до конца изучена. До сих пор учёные не установили точное количество видов и границы территории бытования народного костюма. Распространено мнение, что так называемый Кшчоновский народный костюм представляет собой один из видов Люблинского. Кроме того в некоторых исследованиях упоминаются такие виды, как Билгорайско-Тарногродский тип народного костюма и Подлясский костюм с разновидностью Влодавского. Цель написания данной статьи: установить окончательное число видов типовых костюмов для исследуемого региона, выявить подобные и различные черты между ними. На основании проведенных исследований автор совершила типологизацию разновидностей костюмов, встречающихся в Люблинском регионе. За первый и главный критерий типологизации был принят материал, из которого сделан костюм; за второй – колористическая гамма; за третий – происхождение отдельных элементов, что позволило выделить костюмы, в которых части одежды имеют происхождение из традиционной крестьянской культуры, а также такие, в которых присутствуют элементы из дворянской и городской моды. Последний критерий классификации – принадлежность костюмов к конкретному этническому пространству. Проведенная типологизация показала не только большое количество разновидностей Люблинского костюма и их внутреннее разнообразие, но и то, что для такого большого культурного пространства нельзя выделить единственный тип костюма. Катажина Игнас пшеворский костюм на примере коллекции народного костюма музея в пшеворске, и так называемый «пшеворский костюм» как эстрадный костюм фольклорных коллективов региона Праздничный народный костюм, который носили в окрестностях Пшеворска, известен на основании материалов музейной коллекции и архивных фотографий из собрания Музея в Пшеворске, а также коллекции Архива региональных материалов Этнографического музея в Жешове. В статье изложены основные этапы исторического развития костюма: XVIII в. – жилеты с кружевами и металлическими обручами; конец XIX – начало XX вв. – пшеворские жилеты; первая половина XX в. – жилеты краковского типа, тюлевые передники и рубашки; автор рассматривает также производителей и материалы; особенности колористики и отделки. В тексте также освещены следующие вопросы: символика традиционного костюма в устном народном творчестве, исчезновение традиции ношения праздничного народного костюма, и вытекающие отсюда проблемы. �Иоланта Драган льняное полотно в некоторых аспектах польской традиционной культуры В данной статье автор рассматривает льняное полотно и одежду в различных аспектах польской традиционной культуры. В прошлом выбор льняной ткани нёс важную информацию об имущественном статусе. В традиционных семейных обрядах льняное полотно фигурировало в качестве ценного подарка. Оно обозначало также место действия событий и ключевые изменения в ритуальной сфере. Льняное полотно активно использовалось в народной медицине. Это было связано с традиционными представлениями поляков о льняной ткани как обереге из-за её связи с потусторонним миром. Данные представления нашли своё отражение в народных верованиях, а также в канонах христианской веры. Анна Чижевска, Малгожата Кунэцка проект «польский народный костюм в интернете», или новый подход к классической этнографической теме Strojeludowe.net – это интернет-сайт, посвященный традиционному костюму разных регионов Польши, был подготовлен обществом «Этнографическая мастерская». В настоящее время на сайте демонстрируются костюмы из 28 этнографических регионов, в скором будущем планируется пополнение коллекции. Интернет-сайт является результатом сотрудничества общества с музеями, издательствами и частными коллекционерами, которые решили сделать доступными свои собрания на потребности проекта. Большой интерес вызывают рекламные мероприятия, посвященные порталу. Они позволяют по-новому взглянуть на тему народного костюма. 267 ��ISBN: 978-83-87266-64-6 �